विकिपीडिया hiwiki https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter मीडिया विशेष वार्ता सदस्य सदस्य वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहायता सहायता वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता प्रवेशद्वार प्रवेशद्वार वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Package Package talk Event Event talk महात्मा गांधी 0 872 6631763 6622974 2026-10-21T12:55:02Z Ritoban Das 2005 948461 6631763 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = महात्मा गांधी |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{birth date|df=y|1869|10|2}} | owner = {{Wd|properties|linked|references|linked|P137}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|linked|P1477}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|linked|P108}} |height = {{Wd|properties|linked|references|linked|P2048}} |weight = |religion = {{Wd|properties|linked|references|linked|P140}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|linked|P26}} |website = {{Wd|properties|linked|references|linked|P856}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|linked|P22}} {{Wd|properties|linked|references|linked|P25}} |death_place = {{Wd|properties|references|P20}} |death_date = {{death date and age|df=y|1948|1|30|1869|10|2}} |party = {{Wd|properties|references|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|P1196}} {{Wd|properties|references|P509}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|linked|P172}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|linked|P106}} |children = {{Wd|properties|linked|references|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|linked|P166}} }} '''मोहनदास करमचन्द गांधी''' ([[२]] अक्टूबर १८६९ – ३० जनवरी १९४८) जिन्हें '''महात्मा गांधी''' के नाम से भी जाना जाता है, [[भारत]] एवं [[भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम|भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]] के एक प्रमुख राजनैतिक एवं आध्यात्मिक नेता थे। वे ''[[सत्याग्रह]]'' (व्यापक सविनय अवज्ञा) के माध्यम से [[अत्याचार]] के प्रतिकार करने के समर्थक अग्रणी नेता थे, उनकी इस अवधारणा की नींव सम्पूर्ण [[अहिंसा]] के सिद्धान्त पर रखी गयी थी जिसने भारत सहित पूरे विश्व में जनता के नागरिक अधिकारों एवं स्वतन्त्रता के प्रति आन्दोलन के लिये प्रेरित किया। उन्हें संसार में साधारण जनता महात्मा गांधी के नाम से जानती है। [[संस्कृत भाषा]] में महात्मा अथवा 'महान आत्मा' एक [[सम्मान|सम्मान सूचक]] शब्द है। गांधी को 'महात्मा' के नाम से सर्वप्रथम 1915 में रवीन्द्रनाथ ठाकुर ने संबोधित किया था।<ref>{{cite web|url=https://www.gandhiheritageportal.org/datalink/files/mahatma-title|title=Who first called Gandhi Mahatma?|website=Gandhi Heritage Portal|accessdate=2025-10-25}}</ref>। एक अन्य मत के अनुसार [[स्वामी श्रद्धानन्द]] ने [[१९१५|1915]] मे महात्मा की उपाधि दी थी। तीसरा मत ये है कि [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] ने 12 अप्रैल [[१९१९|1919]] को अपने एक लेख मे उन्हें महात्मा कहकर सम्बोधित किया था। <ref name="क्रान्त">{{cite book |last1=क्रान्त |first1= |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास |url=http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |format= |accessdate= |edition=1 |series= |volume=1 |date= |year=2006 |month= |origyear= |publisher=प्रवीण प्रकाशन |location=नई दिल्ली |language=hi |isbn=81-7783-119-4 |oclc= |doi= |id= |page=107 |pages= |chapter= |chapterurl= |quote=एक अन्य मत के अनुसार स्वामी श्रद्धानन्द ने 1915मे गाँधी को महात्मा की उपाधि दी थी। तीसरा मत ये है कि गुरु रविंद्रनाथ टैगोर ने गांधीजी को सर्वप्रथम महात्मा की उपाधि दी। 1915 के प्रारम्भ में जब पहला विश्वयुद्ध चल रहा था गान्धी अपनी पूरी भक्त मण्डली के साथ भारत में अवतरित हुए। उन्होंने आते ही यह घोषणा की कि वह राजनीति में भाग नहीं लेंगे, केवल समाज-सेवा का कार्य करेंगे। सौराष्ट्र की गोंडाल नामक रियासत में गान्धी के सम्मान में एक सार्वजनिक सभा की गयी जिसमें गोंडाल के दीवान रणछोड़दास पटवारी की अध्यक्षता में राजवैद्य जीवराम कालिदास ने उन्हें 'महात्मा' की उपाधि से विभूषित किया। |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014175453/http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |archive-date=14 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref>। उन्हें ''बापू'' ([[गुजराती भाषा]] में બાપુ बापू अर्थात् पिता) के नाम से भी स्मरण किया जाता है। एक मत के अनुसार गांधीजी को बापू सम्बोधित करने वाले प्रथम व्यक्ति उनके साबरमती आश्रम के शिष्य थे [[सुभाष चन्द्र बोस]] ने [[६|6]] जुलाई [[१९४४|1944]] को [[रंगून]] रेडियो से गांधी जी के नाम जारी प्रसारण में उन्हें [[राष्ट्रपिता]] कहकर सम्बोधित करते हुए [[आज़ाद हिन्द फ़ौज|आज़ाद हिन्द फौज]] के सैनिकों के लिये उनका आशीर्वाद और शुभकामनाएँ माँगीं थीं।<ref>{{cite book |last1=क्रान्त |first1=मदनलाल वर्मा |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास |url=http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |format= |accessdate= |edition=1 |series= |volume=2 |date= |year=2006 |month= |origyear= |publisher=प्रवीण प्रकाशन |location=नई दिल्ली |language=hi |isbn=81-7783-120-8 |oclc= |doi= |id= |page=512 |pages= |chapter= |chapterurl= |quote=मैं जानता हूँ कि ब्रिटिश सरकार भारत की स्वाधीनता की माँग कभी स्वीकार नहीं करेगी। मैं इस बात का कायल हो चुका हूँ कि यदि हमें आज़ादी चाहिये तो हमें खून के दरिया से गुजरने को तैयार रहना चाहिये। अगर मुझे उम्मीद होती कि आज़ादी पाने का एक और सुनहरा मौका अपनी जिन्दगी में हमें मिलेगा तो मैं शायद घर छोड़ता ही नहीं। मैंने जो कुछ किया है अपने देश के लिये किया है। विश्व में भारत की प्रतिष्ठा बढ़ाने और भारत की स्वाधीनता के लक्ष्य के निकट पहुँचने के लिये किया है। भारत की स्वाधीनता की आखिरी लड़ाई शुरू हो चुकी है। आज़ाद हिन्द फौज़ के सैनिक भारत की भूमि पर सफलतापूर्वक लड़ रहे हैं। हे राष्ट्रपिता! भारत की स्वाधीनता के इस पावन युद्ध में हम आपका आशीर्वाद और शुभ कामनायें चाहते हैं। |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014175453/http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |archive-date=14 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> प्रत्येक वर्ष [[२ अक्टूबर|2 अक्टूबर]] को उनका जन्मदिन भारत में [[गांधी जयंती|गांधी जयन्ती]] के रूप में और पूरे विश्व में [[अंतर्राष्ट्रीय अहिंसा दिवस]] के रूप में मनाया जाता है। सबसे पहले गान्धी जी ने प्रवासी वकील के रूप में [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीका]] में भारतीय समुदाय के लोगों के नागरिक अधिकारों के लिये संघर्ष हेतु सत्याग्रह करना आरम्भ किया। [[१९१५|1915]] में उनकी भारत वापसी हुई।<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/opinion/ramachandra-guha-is-wrong-a-middle-aged-gandhi-was-racist-and-no-mahatma/168222/|title=Ramachandra Guha is wrong. Gandhi went from a racist young man to a racist middle-aged man|access-date=24 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225031058/https://theprint.in/opinion/ramachandra-guha-is-wrong-a-middle-aged-gandhi-was-racist-and-no-mahatma/168222/|archive-date=25 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref> उसके बाद उन्होंने यहाँ के किसानों, श्रमिकों और नगरीय श्रमिकों को अत्यधिक भूमि कर और भेदभाव के विरुद्ध आवाज उठाने के लिये एकजुट किया। [[१९२१|1921]] में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] की बागडोर संभालने के बाद उन्होंने देशभर में दरिद्रता से मुक्ति दिलाने, महिलाओं के अधिकारों का विस्तार, धार्मिक एवं जातीय एकता का निर्माण व आत्मनिर्भरता के लिये [[दलित|अस्पृश्‍यता]] के विरोध में अनेकों कार्यक्रम चलाये। इन सबमें विदेशी राज से मुक्ति दिलाने वाला [[स्वराज]] की प्राप्ति वाला कार्यक्रम ही प्रमुख था। गाँधी जी ने ब्रिटिश सरकार द्वारा भारतीयों पर लगाये गये लवण कर के विरोध में [[१९३०|1930]] में [[नमक सत्याग्रह]] और इसके बाद [[१९४२|1942]] में अंग्रेजो [[भारत छोड़ो आन्दोलन]] से विशेष विख्याति प्राप्त की। दक्षिण अफ्रीका और भारत में विभिन्न अवसरों पर कई वर्षों तक उन्हें कारागृह में भी रहना पड़ा। गांधी जी ने सभी परिस्थितियों में [[अहिंसा]] और [[सत्य]] का पालन किया और सभी को इनका पालन करने के लिये वकालत भी की। उन्होंने [[साबरमती आश्रम]] में अपना जीवन बिताया और परम्परागत भारतीय पोशाक [[धोती]] व सूत से बनी शाल पहनी जिसे वे स्वयं [[चर्खा|चरखे]] पर सूत कातकर हाथ से बनाते थे। उन्होंने सादा [[शाकाहार|शाकाहारी]] भोजन खाया और आत्मशुद्धि के लिये लम्बे-लम्बे [[उपवास]] रखे। 12 फरवरी वर्ष 1948 में महात्मा गांधी के अस्थि कलश जिन 12 तटों पर विसर्जित किए गए थे, [[त्रिमोहिनी संगम]] भी उनमें से एक है। == प्रारम्भिक जीवन == [[चित्र:Mohandas K Gandhi, age 7.jpg|right|thumb|सन् १८७६ में खींचा गया गान्धी के बचपन का चित्र जब उनकी आयु ७ वर्ष की रही होगी]] [[File:Pinakini satygraha Aasram, gandhi ji.jpg|thumb|पिनाकिनी सत्याग्रह आश्रम, गांधी जी]] मोहनदास करमचन्द गान्धी का जन्म [[पश्चिमी भारत]] में वर्तमान [[गुजरात]] के एक तटीय नगर [[पोरबंदर]] नामक स्थान पर [[२ अक्टूबर]] सन् [[१८६९]] को हुआ था। उनके पिता करमचन्द गान्धी [[सनातन धर्म]] की तेली (वैश्य )जाति से सम्बन्ध रखते थे और [[ब्रिटिश राज]] के समय [[काठियावाड़]] की एक छोटी सी [[रियासत]] (पोरबंदर) के [[दीवान]] अर्थात् प्रधान मन्त्री थे। [[गुजराती भाषा]] में गान्धी का अर्थ है पंसारी<ref>आर० गाला, पापुलर कम्बाइन्ड डिक्शनरी, अंग्रेजी-अंग्रेजी-गुजराती एवं गुजराती-गुजराती-अंग्रेजी, नवनीत</ref> जबकि [[हिन्दी भाषा]] में गन्धी का अर्थ है इत्र फुलेल बेचने वाला जिसे अंग्रेजी में परफ्यूमर कहा जाता है।<ref>भार्गव की मानक व्याख्‍या वाली हिन्दी-अंग्रेजी ''डिक्शनरी</ref> उनकी माता पुतलीबाई परनामी [[वैश्य]] समुदाय की थीं। पुतलीबाई करमचन्द की चौथी पत्नी थी। उनकी पहली तीन पत्नियाँ प्रसव के समय मर गयीं थीं। भक्ति करने वाली माता की देखरेख और उस क्षेत्र की [[जैन धर्म|जैन]] परम्पराओं के कारण युवा मोहनदास पर वे प्रभाव प्रारम्भ में ही पड़ गये थे जिसने आगे चलकर महात्मा गांधी के जीवन में महत्वपूर्ण भूमिका निभायी। इन प्रभावों में सम्मिलित थे दुर्बलों में उत्साह की भावना, [[शाकाहार|शाकाहारी जीवन]], आत्मशुद्धि के लिये [[उपवास]] तथा विभिन्न जातियों के लोगों के बीच सहिष्णुता। === कम आयु में विवाह === [[File:GANDHI JI-KASTUR BA AT PORBANDAR,GUJARAT,INDIA.jpg|thumb|गांधीजी-कस्तूरबा, पोरबंदर, गुजरात, भारत में ]] मई १८८३ में साढे १३ वर्ष की आयु पूर्ण करते ही उनका विवाह १४ वर्ष की [[कस्तूरबा गांधी|कस्तूर बाई मकनजी]] से कर दिया गया। पत्नी का पहला नाम छोटा करके ''कस्तूरबा'' कर दिया गया और उसे लोग प्यार से ''बा'' कहते थे।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.webdunia.com/mahatma-gandhi-special/biography-of-mahatma-gandhi-120092800068_1.html|title=gandhi jayanti 2020: महात्मा गांधी का जीवन परिचय|last=Webdunia|website=hindi.webdunia.com|language=hi|access-date=2021-10-02}}</ref> यह विवाह उनके माता पिता द्वारा तय किया गया व्यवस्थित [[बाल विवाह]] था जो उस समय उस क्षेत्र में प्रचलित था। परन्तु उस क्षेत्र में यही रीति थी कि किशोर दुल्हन को अपने माता पिता के घर और अपने पति से अलग अधिक समय तक रहना पड़ता था। १८८५ में जब गान्धी जी १५ वर्ष के थे तब इनकी पहली सन्तान ने जन्म लिया। किन्तु वह केवल कुछ दिन ही जीवित रही। और इसी वर्ष उनके पिता करमचन्द गांधी भी चल बसे। मोहनदास और कस्तूरबा के चार सन्तान हुईं जो सभी पुत्र थे। हरीलाल गान्धी १८८८ में, मणिलाल गान्धी १८९२ में, रामदास गान्धी १८९७ में और [[देवदास गांधी]] १९०० में जन्मे। पोरबंदर से उन्होंने मिडिल और राजकोट से हाई स्कूल किया। दोनों परीक्षाओं में शैक्षणिक स्तर वह एक साधारण छात्र रहे। [[मैट्रिक]] के बाद की परीक्षा उन्होंने [[भावनगर]] के शामलदास कॉलेज से कुछ समस्या के साथ उत्तीर्ण की। जब तक वे वहाँ रहे अप्रसन्न ही रहे क्योंकि उनका परिवार उन्हें [[वकील|बैरिस्टर]] बनाना चाहता था। === विदेश में शिक्षा व विदेश में ही वकालत === [[चित्र:Gandhi and Kasturbhai 1902.jpg|left|thumb|गान्धी व उनकी पत्नी [[कस्तूरबा गांधी|कस्तूरबा]] (1902 का [[फोटो]])]] अपने १९वें जन्मदिन से लगभग एक महीने पहले ही ४ सितम्बर [[१८८८]] को गांधी यूनिवर्सिटी कॉलेज लन्दन में कानून की पढाई करने और बैरिस्टर बनने के लिये [[इंग्लैंड]] चले गये।<ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/miscellenous-india/mahatma-gandhi-the-journey-from-lawyer-to-father-of-the-nation-this-is-the-story-6340554/|title=Mahatma Gandhi : वकील से राष्ट्रपिता बनने तक का सफर, ये है कहानी|website=Patrika News|language=hindi|access-date=2021-10-02}}</ref> भारत छोड़ते समय जैन भिक्षु बेचारजी के समक्ष हिन्दुओं को मांस, शराब तथा संकीर्ण विचारधारा को त्यागने के लिए अपनी अपनी माता जी को दिए गये एक वचन ने उनके शाही राजधानी [[लंदन]] में बिताये गये समय को काफी प्रभावित किया। हालांकि गांधी जी ने ''अंग्रेजी'' रीति रिवाजों का अनुभव भी किया जैसे उदाहरण के तौर पर नृत्य कक्षाओं में जाने आदि का। फिर भी वह अपनी मकान मालकिन द्वारा मांस एवं पत्ता गोभी को हजम.नहीं कर सके। उन्होंने कुछ शाकाहारी भोजनालयों की ओर इशारा किया। अपनी माता की इच्छाओं के बारे में जो कुछ उन्होंने पढा था उसे सीधे अपनाने की बजाय उन्होंने बौद्धिकता से [[शाकाहार|शाकाहारी]] भोजन का अपना भोजन स्वीकार किया। उन्होंने [[शाकाहार|शाकाहारी समाज]] की सदस्यता ग्रहण की और इसकी कार्यकारी समिति के लिये उनका चयन भी हो गया जहाँ उन्होंने एक स्थानीय अध्याय की नींव रखी। बाद में उन्होने संस्थाएँ गठित करने में महत्वपूर्ण अनुभव का परिचय देते हुए इसे श्रेय दिया। वे जिन [[शाकाहारी]] लोगों से मिले उनमें से कुछ [[थियोसोफिकल सोसायटी]] के सदस्य भी थे। इस सोसाइटी की स्थापना १८७५ में विश्व बन्धुत्व को प्रबल करने के लिये की गयी थी और इसे [[बौद्ध धर्म]] एवं [[सनातन धर्म]] के साहित्य के अध्ययन के लिये समर्पित किया गया था। उन्हों लोगों ने गांधी जी को [[श्रीमद्भगवद्गीता]] पढ़ने के लिये प्रेरित किया। [[हिन्दू]], [[ईसाई]], [[बौद्ध]], [[इस्लाम]] और अन्य धर्मों .के बारे में पढ़ने से पहले गांधी ने [[धर्म]] में विशेष रुचि नहीं दिखायी। [[इंग्लैंड]] और [[वेल्स]] बार एसोसिएशन में वापस बुलावे पर वे भारत लौट आये किन्तु [[बम्बई]] में वकालत करने में उन्हें कोई खास सफलता नहीं मिली। बाद में एक हाई स्कूल शिक्षक के रूप में अंशकालिक नौकरी का प्रार्थना पत्र अस्वीकार कर दिये जाने पर उन्होंने जरूरतमन्दों के लिये मुकदमे की अर्जियाँ लिखने के लिये राजकोट को ही अपना स्थायी मुकाम बना लिया। परन्तु एक अंग्रेज अधिकारी की मूर्खता के कारण उन्हें यह कारोबार भी छोड़ना पड़ा। अपनी [[आत्मकथा]] में उन्होंने इस घटना का वर्णन अपने बड़े भाई की ओर से परोपकार की असफल कोशिश के रूप में किया है। यही वह कारण था जिस वजह से उन्होंने सन् १८९३ में एक भारतीय फर्म से नेटाल [[दक्षिण अफ्रीका]] में, जो उन दिनों [[ब्रिटिश साम्राज्य]] का भाग होता था, एक वर्ष के करार पर वकालत का कारोवार स्वीकार कर लिया। == दक्षिण अफ्रीका (1893-1914) में नागरिक अधिकारों के आन्दोलन == [[चित्र:Gandhi South-Africa.jpg|right|thumb|गांधी [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीका]] में (1895)]] [[दक्षिण अफ्रीका]] में गान्धी को भारतीयों पर भेदभाव का सामना करना पड़ा। आरम्भ में उन्हें प्रथम श्रेणी कोच की वैध टिकट होने के बाद तीसरी श्रेणी के डिब्बे में जाने से इन्कार करने के लिए ट्रेन से बाहर फेंक दिया गया था। इतना ही नहीं पायदान पर शेष यात्रा करते हुए एक यूरोपियन यात्री के अन्दर आने पर चालक की मार भी झेलनी पड़ी। उन्होंने अपनी इस यात्रा में अन्य भी कई कठिनाइयों का सामना किया। अफ्रीका में कई होटलों को उनके लिए वर्जित कर दिया गया। इसी तरह ही बहुत सी घटनाओं में से एक यह भी थी जिसमें अदालत के [[न्यायाधीश]] ने उन्हें अपनी पगड़ी उतारने का आदेश दिया था जिसे उन्होंने नहीं माना। ये सारी घटनाएँ गान्धी के जीवन में एक मोड़ बन गईं और विद्यमान सामाजिक अन्याय के प्रति जागरुकता का कारण बनीं तथा सामाजिक सक्रियता की व्याख्या करने में मददगार सिद्ध हुईं। दक्षिण अफ्रीका में भारतीयों पर हो रहे अन्याय को देखते हुए गान्धी ने अंग्रेजी साम्राज्य के अन्तर्गत अपने देशवासियों के सम्मान तथा देश में स्वयं अपनी स्थिति के लिए प्रश्न उठाये। == १९०६ के ज़ुलु युद्ध में भूमिका == १९०६ में, [[ज़ुलु]] ([[:en:Zulu|Zulu]]) [[दक्षिण अफ्रीका]] में नए चुनाव कर के लागू करने के बाद दो [[अंग्रेज]] अधिकारियों को मार डाला गया। बदले में अंग्रेजों ने जूलू के खिलाफ युद्ध छेड़ दिया। गांधी जी ने भारतीयों को भर्ती करने के लिए ब्रिटिश अधिकारियों को सक्रिय रूप से प्रेरित किया। उनका तर्क था अपनी नागरिकता के दावों को कानूनी जामा पहनाने के लिए भारतीयों को युद्ध प्रयासों में सहयोग देना चाहिए। तथापि, अंग्रेजों ने अपनी सेना में भारतीयों को पद देने से इंकार कर दिया था। इसके बावजूद उन्होने गांधी जी के इस प्रस्ताव को मान लिया कि भारतीय घायल अंग्रेज सैनिकों को उपचार के लिए स्टेचर पर लाने के लिए स्वैच्छा पूर्वक कार्य कर सकते हैं। इस कोर की बागडोर गांधी ने थामी।२१ जुलाई (July 21), [[1906|१९०६]] को गांधी जी ने ''भारतीय जनमत [[इण्डियन ओपिनिअन|इंडियन ओपिनिय]]'' में लिखा कि ''२३ भारतीय<ref>गांधी नामक दस्तावेज से अवतरित महात्मा गांधी की संग्रहित कृतियां वॉल्यूम ५ दस्तावेज # दैवत्य के मुखैटे के पीछे पेज १०६</ref> निवासियों के विरूद्ध चलाए गए आप्रेशन के संबंध में प्रयोग द्वारा नेटाल सरकार के कहने पर एक कोर का गठन किया गया है।''दक्षिण अफ्रीका में भारतीय लोगों से ''इंडियन ओपिनियन'' में अपने कॉलमों के माध्‍यम से इस युद्ध में शामिल होने के लिए आग्रह किया और कहा, ''यदि सरकार केवल यही महसूस करती हे कि आरक्षित बल बेकार हो रहे हैं तब वे इसका उपयोग करेंगे और असली लड़ाई के लिए भारतीयों का प्रशिक्षण देकर इसका अवसर देंगे।''<ref name=GandhismDotNet>http://www.gandhism.net/sergeantmajorgandhi.phpसार्जेंट{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} मेजर गांधी</ref> गांधी की राय में, १९०६ का मसौदा अध्यादेश भारतीयों की स्थिति में किसी निवासी के नीचे वाले स्तर के समान लाने जैसा था। इसलिए उन्होंने [[सत्याग्रह]], की तर्ज पर "काफिर ([[:en:Kaffir (ethnic slur)|Kaffir]])s " .का उदाहरण देते हुए भारतीयों से अध्यादेश का विरोध करने का आग्रह किया। उनके शब्दों में, " यहाँ तक कि आधी जातियां और काफिर जो हमसे कम आधुनिक हैं ने भी सरकार का विरोध किया है। पास का नियम उन पर भी लागू होता है किंतु वे पास<ref>महात्मा गांधी की संग्रहित रचनाएं वॉल्यूम ५ पेज ४१०</ref> नहीं दिखाते हैं। == भारतीय स्वतंत्रता संग्राम के लिए संघर्ष (१९१६ -१९४५) == गांधी १९१५ में दक्षिण अफ्रीका से भारत में रहने के लिए लौट आए।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/opinion/how-gandhi-shed-his-racist-robe/cid/1679529|title=How Gandhi shed his racist robe|website=www.telegraphindia.com|access-date=22 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222081825/https://www.telegraphindia.com/opinion/how-gandhi-shed-his-racist-robe/cid/1679529|archive-date=22 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> उन्होंने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के अधिवेशनों पर अपने विचार व्य‍क्त किए, लेकिन उनके विचार भारत के मुख्य मुद्दों, राजनीति तथा उस समय के कांग्रेस दल के प्रमुख भारतीय नेता [[गोपाल कृष्ण गोखले]] पर ही आधारित थे जो एक सम्मानित नेता थे। === चंपारण और खेड़ा === [[चित्र:Gandhi Kheda 1918.jpg|right|thumb|१९१८ में खेड़ा और चंपारन सत्याग्रह के समय १९१८ में गांधी]] गांधी की पहली बड़ी उपलब्धि १९१८ में [[चम्पारण सत्याग्रह|चम्पारन सत्याग्रह]] और ''[[खेड़ा सत्याग्रह]]'' में मिली हालांकि अपने निर्वाह के लिए जरूरी खाद्य फसलों की बजाए [[इन्डिगोफेरा|नील]] नकद पैसा देने वाली खाद्य फसलों की खेती वाले आंदोलन भी महत्वपूर्ण रहे। जमींदारों (अधिकांश अंग्रेज) की ताकत से दमन हुए भारतीयों को नाममात्र भरपाई भत्ता दिया गया जिससे वे अत्यधिक गरीबी से घिर गए। गांवों को बुरी तरह गंदा और [[स्वास्थ्य विज्ञान|अस्वास्थ्यकर]]; और शराब, [[दलित|अस्पृश्यता]] और [[पर्दा प्रथा|पर्दा]] से बांध दिया गया। अब एक विनाशकारी अकाल के कारण शाही कोष की भरपाई के लिए अंग्रेजों ने दमनकारी कर लगा दिए जिनका बोझ दिन प्रतिदिन बढता ही गया। यह स्थिति निराशजनक थी। [[खेड़ा]], [[गुजरात]] में भी यही समस्या थी। गांधी जी ने वहां एक [[आश्रम]] बनाया जहाँ उनके बहुत सारे समर्थकों और नए स्वेच्छिक कार्यकर्ताओं को संगठित किया गया। उन्होंने गांवों का एक विस्तृत अध्ययन और सर्वेक्षण किया जिसमें प्राणियों पर हुए अत्याचार के भयानक कांडों का लेखाजोखा रखा गया और इसमें लोगों की अनुत्पादकीय सामान्य अवस्था को भी शामिल किया गया था। ग्रामीणों में विश्‍वास पैदा करते हुए उन्होंने अपना कार्य गांवों की सफाई करने से आरंभ किया जिसके अंतर्गत स्कूल और अस्पताल बनाए गए और उपरोक्त वर्णित बहुत सी सामाजिक बुराईयों को समाप्त करने के लिए ग्रामीण नेतृत्व प्रेरित किया। लेकिन इसके प्रमुख प्रभाव उस समय देखने को मिले जब उन्हें अशांति फैलाने के लिए पुलिस ने गिरफ्तार किया और उन्हें प्रांत छोड़ने के लिए आदेश दिया गया। हजारों की तादाद में लोगों ने विरोध प्रदर्शन किए ओर जेल, पुलिस स्टेशन एवं अदालतों के बाहर रैलियां निकालकर गांधी जी को बिना शर्त रिहा करने की मांग की। गांधी जी ने जमींदारों के खिलाफ़ विरोध प्रदर्शन और हड़तालों को का नेतृत्व किया जिन्होंने अंग्रेजी सरकार के मार्गदर्शन में उस क्षेत्र के गरीब किसानों को अधिक क्षतिपूर्ति मंजूर करने तथा खेती पर नियंत्रण, राजस्व में बढोतरी को रद्द करना तथा इसे संग्रहित करने वाले एक समझौते पर हस्ताक्षर किए। इस संघर्ष के दौरान ही, गांधी जी को जनता ने ''बापू'' पिता और ''महात्मा'' (महान आत्मा) के नाम से संबोधित किया। खेड़ा में [[सरदार वल्लभ भाई पटेल|सरदार पटेल]] ने अंग्रेजों के साथ विचार विमर्श के लिए किसानों का नेतृत्व किया जिसमें अंग्रेजों ने राजस्व संग्रहण से मुक्ति देकर सभी कैदियों को रिहा कर दिया गया था। इसके परिणामस्वरूप, गांधी की ख्याति देश भर में फैल गई। === असहयोग आन्दोलन === {{main|असहयोग आन्दोलन}} गांधी जी ने असहयोग, अहिंसा तथा शांतिपूर्ण प्रतिकार को अंग्रेजों के खिलाफ़ [[ब्रिटिश राज|शस्त्र]] के रूप में उपयोग किया। [[पंजाब]] में अंग्रेजी फोजों द्वारा भारतीयों पर [[जलियांवाला बाग नरसंहार|जलियावांला नरसंहार]] जिसे अमृतसर नरसंहार के नाम से भी जाना जाता है ने देश को भारी आघात पहुँचाया जिससे जनता में क्रोध और हिंसा की ज्वाला भड़क उठी। गांधीजी ने [[ब्रिटिश राज]] तथा भारतीयों द्वारा ‍प्रतिकारात्मक रवैया दोनों की की। उन्होंने ब्रिटिश नागरिकों तथा दंगों के शिकार लोगों के प्रति संवेदना व्यक्त की तथा पार्टी के आरम्भिक विरोध के बाद दंगों की भंर्त्सना की। गांधी जी के भावनात्मक भाषण के बाद अपने सिद्धांत की वकालत की कि सभी हिंसा और बुराई को न्यायोचित नहीं ठहराया जा सकता है।<ref>आरगांधी, ''पटेल : एक जीवन'', पी.८२ .</ref> किंतु ऐसा इस नरसंहार और उसके बाद हुई हिंसा से गांधी जी ने अपना मन संपूर्ण सरकार आर भारतीय सरकार के कब्जे वाली संस्थाओं पर संपूर्ण नियंत्रण लाने पर केंद्रित था जो जल्‍दी ही ''[[स्वराज]] ''अथवा संपूर्ण व्यक्तिगत, आध्‍यात्मिक एवं राजनैतिक आजादी में बदलने वाला था। [[चित्र:Gandhi home.jpg|thumb|left|[[साबरमती आश्रम]] : गुजरात में गांधी का घर]] दिसम्बर १९२१ में गांधी जो [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]].का कार्यकारी अधिकारी नियुक्त किया गया। उनके नेतृत्व में कांग्रेस को ''स्वराज''.के नाम वाले एक नए उद्देश्‍य के साथ संगठित किया गया। पार्दी में सदस्यता सांकेतिक शुल्क का भुगताने पर सभी के लिए खुली थी। पार्टी को किसी एक कुलीन संगठन की न बनाकर इसे राष्ट्रीय जनता की पार्टी बनाने के लिए इसके अंदर अनुशासन में सुधार लाने के लिए एक पदसोपान समिति गठित की गई। गांधी जी ने अपने अहिंसात्मक मंच को [[स्वदेशी आन्दोलन|स्वदेशी नीति]] — में शामिल करने के लिए विस्तार किया जिसमें विदेशी वस्तुओं विशेषकर अंग्रेजी वस्तुओं का बहिष्कार करना था। इससे जुड़ने वाली उनकी वकालत का कहना था कि सभी भारतीय अंग्रेजों द्वारा बनाए वस्त्रों की अपेक्षा हमारे अपने लोगों द्वारा हाथ से बनाई गई ''[[खादी]]'' पहनें। गांधी जी ने स्वतंत्रता आंदोलन<ref>आरगांधी, ''पटेल : एक जीवन'', पी.८९ .</ref> को सहयोग देने के लिएपुरूषों और महिलाओं को प्रतिदिन ''खादी ''के लिए सूत कातने में समय बिताने के लिए कहा। यह अनुशासन और समर्पण लाने की ऐसी नीति थी जिससे अनिच्छा और महत्वाकाक्षा को दूर किया जा सके और इनके स्थान पर उस समय महिलाओं को शामिल किया जाए जब ऐसे बहुत से विचार आने लगे कि इस प्रकार की गतिविधियां महिलाओं के लिए सम्मानजनक नहीं हैं। इसके अलावा गांधी जी ने ब्रिटेन की शैक्षिक संस्थाओं तथा अदालतों का बहिष्कार और सरकारी नौकरियों को छोड़ने का तथा सरकार से प्राप्त तमगों और सम्मान ([[:en:British honours system|honours]]) को वापस लौटाने का भी अनुरोध किया। ''असहयोग को दूर-दूर से अपील और सफलता मिली जिससे समाज के सभी वर्गों की जनता में जोश और भागीदारी बढ गई। फिर जैसे ही यह आंदोलन अपने शीर्ष पर पहुँचा वैसे फरवरी १९२२ में इसका अंत [[चौरी-चोरा]], [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]] में भयानक द्वेष के रूप में अंत हुआ। आंदोलन द्वारा हिंसा का रूख अपनाने के डर को ध्‍यान में रखते हुए और इस पर विचार करते हुए कि इससे उसके सभी कार्यों पर पानी फिर जाएगा, गांधी जी ने व्यापक असहयोग<ref>आरगांधी, ''पटेल : एक जीवन'', पी.१०५ .</ref> के इस आंदोलन को वापस ले लिया। गांधी पर गिरफ्तार किया गया [[10 मार्च|१० मार्च]], [[1922|१९२२]], को राजद्रोह के लिए गांधी जी पर मुकदमा चलाया गया जिसमें उन्हें छह साल कैद की सजा सुनाकर जैल भेद दिया गया। [[18 मार्च|१८ मार्च]], [[1922|१९२२]] से लेकर उन्होंने केवल २ साल ही जैल में बिताए थे कि उन्हें फरवरी १९२४ में [[आंत में उपांत्र शोथ-एपेंडिसाइटिस|आंतों के ऑपरेशन]] के लिए रिहा कर दिया गया। गांधी जी के एकता वाले व्यक्तित्व के बिना इंडियन नेशनल कांग्रेस उसके जेल में दो साल रहने के दौरान ही दो दलों में बंटने लगी जिसके एक दल का नेतृत्व सदन में पार्टी की भागीदारी के पक्ष वाले [[चितरंजन दास|चित्त रंजन दास]] तथा [[मोतीलाल नेहरू]] ने किया तो दूसरे दल का नेतृत्व इसके विपरीत चलने वाले [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी|चक्रवर्ती राजगोपालाचार्य]] और [[सरदार वल्लभ भाई पटेल]] ने किया। इसके अलावा, हिंदुओं और मुसलमानों के बीच अहिंसा आंदोलन की चरम सीमा पर पहुँचकर सहयोग टूट रहा था। गांधी जी ने इस खाई को बहुत से साधनों से भरने का प्रयास किया जिसमें उन्होंने १९२४ की बसंत में सीमित सफलता दिलाने वाले तीन सप्ताह का उपवास करना भी शामिल था।<ref>आरगांधी, ''पटेल : एक जीवन'', पी.१३१ .</ref> === स्वराज और नमक सत्याग्रह (नमक मार्च) === [[चित्र:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|thumb|दांडी में गाँधी, [[5 अप्रैल|५ अप्रैल]], [[1930|१९३०]], के अंत में [[नमक सत्याग्रह|नमक मार्च]] ]] गांधी जी सक्रिय राजनीति से दूर ही रहे और १९२० की अधिकांश अवधि तक वे स्वराज पार्टी और इंडियन नेशनल कांग्रेस के बीच खाई को भरने में लगे रहे और इसके अतिरिक्त वे अस्पृश्यता, शराब, अज्ञानता और गरीबी के खिलाफ आंदोलन छेड़ते भी रहे। उन्होंने पहले १९२८ में लौटे .एक साल पहले अंग्रेजी सरकार ने सर जॉन साइमन के नेतृत्व में एक नया संवेधानिक सुधार आयोग बनाया जिसमें एक भी सदस्य भारतीय नहीं था। इसका परिणाम भारतीय राजनैतिक दलों द्वारा बहिष्कार निकला। दिसम्बर १९२८ में गांधी जी ने [[कलकत्ता]] में आयोजित कांग्रेस के एक अधिवेशन में एक प्रस्ताव रखा जिसमें भारतीय साम्राज्य को सत्ता प्रदान करने के लिए कहा गया था अथवा ऐसा न करने के बदले अपने उद्देश्य के रूप में संपूर्ण देश की आजादी के लिए असहयोग आंदोलन का सामना करने के लिए तैयार रहें। गांधी जी ने न केवल युवा वर्ग [[नेताजी सुभाषचन्द्र बोस|सुभाष चंद्र बोस]] तथा [[जवाहरलाल नेहरू]] जैसे पुरूषों द्वारा तत्काल आजादी की मांग के विचारों को फलीभूत किया बल्कि अपनी स्वयं की मांग को दो साल<ref>आरगांधी, ''पटेल : एक जीवन'', पी.१७२ .</ref> की बजाए एक साल के लिए रोक दिया। अंग्रेजों ने कोई जवाब नहीं दिया। ३१ दिसम्बर १९२९ को भारत का झंडा फहराया गया था लाहौर में है।२६ जनवरी १९३० का दिन लाहौर में भारतीय स्वतंत्रता दिवस के रूप में इंडियन नेशनल कांग्रेस ने मनाया। यह दिन लगभग प्रत्येक भारतीय संगठनों द्वारा भी मनाया गया। इसके बाद गांधी जी ने मार्च १९३० में नमक पर कर लगाए जाने के विरोध में नया सत्याग्रह चलाया जिसे १२ [[12 मार्च|मार्च]] से [[6 अप्रैल|६ अप्रेल]] तक नमक आंदोलन के याद में ४०० किलोमीटर (२४८ मील) तक का सफर अहमदाबाद से दांडी, गुजरात तक चलाया गया ताकि स्वयं नमक उत्पन्न किया जा सके। समुद्र की ओर इस यात्रा में हजारों की संख्‍या में भारतीयों ने भाग लिया। भारत में अंग्रेजों की पकड़ को विचलित करने वाला यह एक सर्वाधिक सफल आंदोलन था जिसमें अंग्रेजों ने ८०,००० से अधिक लोगों को जेल भेजा। लार्ड एडवर्ड इरविन द्वारा प्रतिनिधित्व वाली सरकार ने गांधी जी के साथ विचार विमर्श करने का निर्णय लिया। यह [[गांधी-इरविन समझौता|इरविन गांधी की सन्धि]] मार्च १९३१ में हस्ताक्षर किए थे। सविनय अवज्ञा आंदोलन को बंद करने के लिए ब्रिटिश सरकार ने सभी राजनैतिक कैदियों को रिहा करने के लिए अपनी रजामन्दी दे दी। इस समझौते के परिणामस्वरूप गांधी को भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के एकमात्र प्रतिनिधि के रूप में लंदन में आयोजित होने वाले गोलमेज सम्मेलन में भाग लेने के लिए आमन्त्रित किया गया। यह सम्मेलन गांधी जी और राष्ट्रीयवादी लोगों के लिए घोर निराशाजनक रहा, इसका कारण सत्ता का हस्तांतरण करने की बजाय भारतीय कीमतों एवं भारतीय अल्पसंख्‍यकों पर केन्द्रित होना था। इसके अलावा, लार्ड इरविन के उत्तराधिकारी लार्ड विलिंगटन, ने राष्‍ट्रवादियों के आंदोलन को नियंत्रित एवं कुचलने का एक नया अभियान आरम्भ करदिया। गांधी फिर से गिरफ्तार कर लिए गए और सरकार ने उनके अनुयाईयों को उनसे पूर्णतया दूर रखते हुए गांधी जी द्वारा प्रभावित होने से रोकने की कोशिश की। लेकिन, यह युक्ति सफल नहीं थी। === दलित आंदोलन और निश्चय दिवस=== {{मुख्य|पुणे समझौता}} १९३२ में, दलित नेता और प्रकांड विद्वान [[भीमराव अम्बेडकर|डॉ॰ बाबासाहेब अम्बेडकर]] के चुनाव प्रचार के माध्यम से, सरकार ने अछूतों को एक नए संविधान के अंतर्गत अलग निर्वाचन मंजूर कर दिया। इसके विरोध में दलित हतों के विरोधी गांधी जी ने सितंबर १९३२ में छ: दिन का अनशन ले लिया जिसने सरकार को सफलतापूर्वक दलित से राजनैतिक नेता बने पलवंकर बालू द्वारा की गई मध्‍यस्ता वाली एक समान व्यवस्था को अपनाने पर बल दिया। अछूतों के जीवन को सुधारने के लिए गांधी जी द्वारा चलाए गए इस अभियान की शुरूआत थी। गांधी जी ने इन अछूतों को हरिजन का नाम दिया जिन्हें वे भगवान की संतान मानते थे। [[८ मई]] [[1933|१९३३]] को गांधी जी ने हरिजन आंदोलन<ref>आरगांधी, ''पटेल : एक जीवन'', पीपी .२३० -३२ .</ref> में मदद करने के लिए आत्म शुद्धिकरण का २१ दिन तक चलने वाला उपवास किया। यह नया अभियान [[दलित|दलितों]] को पसंद नहीं आया तथापि वे एक प्रमुख नेता बने रहे। [[भीमराव अम्बेडकर|डॉ॰ अम्बेडकर]] ने गांधी जी द्वारा ''हरिजन'' शब्द का उपयोग करने की स्पष्ट निंदा की, कि दलित सामाजिक रूप से अपरिपक्व हैं और सुविधासंपन्न जाति वाले भारतीयों ने पितृसत्तात्मक भूमिका निभाई है। अम्बेडकर और उसके सहयोगी दलों को भी महसूस हुआ कि गांधी जी दलितों के राजनीतिक अधिकारों को कम आंक रहे हैं। हालांकि गांधी जी एक तेली [[वैश्य]] जाति में पैदा हुए फिर भी उन्होनें इस बात पर जोर दिया कि वह डॉ॰ अम्बेडकर जैसे दलित मसिहा के होते हुए भी वह दलितों के लिए आवाज उठा सकता है। [[भारतीय स्वतंत्रता संग्राम]] के दिनों में हिन्दुस्तान की सामाजिक बुराइयों में में छुआछूत एक प्रमुख बुराई थी जिसके के विरूद्ध महात्मा गांधी और उनके अनुयायी संघर्षरत रहते थे। उस समय देश के प्रमुख मंदिरों में हरिजनों का प्रवेश पूर्णतः प्रतिबंधित था। केरल राज्य का जनपद त्रिशुर दक्षिण भारत की एक प्रमुख धार्मिक नगरी है। यहीं एक प्रतिष्ठित मंदिर है [[गुरुवायुर]] मंदिर, जिसमें कृष्ण भगवान के बालरूप के दर्शन कराती भगवान गुरूवायुरप्पन की मूर्ति स्थापित है। आजादी से पूर्व अन्य मंदिरों की भांति इस मंदिर में भी हरिजनों के प्रवेश पर पूर्ण प्रतिबंध था। केरल के गांधी समर्थक श्री केलप्पन ने महात्मा की आज्ञा से इस प्रथा के विरूद्ध आवाज उठायी और अंततः इसके लिये सन् १९३३ ई0 में सविनय अवज्ञा प्रारम्भ की गयी। मन्दिर के ट्रस्टियों को इस बात की ताकीद की गयी कि नये वर्ष का प्रथम दिवस अर्थात १ जनवरी १९३४ को अंतिम निश्चय दिवस के रूप में मनाया जायेगा और इस तिथि पर उनके स्तर से कोई निश्चय न होने की स्थिति मे महात्मा गांधी तथा श्री केलप्पन द्वारा आन्दोलनकारियों के पक्ष में आमरण अनशन किया जा सकता है। इस कारण गुरूवायूर मन्दिर के ट्रस्टियो की ओर से बैठक बुलाकर मन्दिर के उपासको की राय भी प्राप्त की गयी। बैठक मे ७७ प्रतिशत उपासको के द्वारा दिये गये बहुमत के आधार पर मन्दिर में हरिजनों के प्रवेश को स्वीकृति दे दी गयी और इस प्रकार १ जनवरी १९३४ से केरल के श्री गुरूवायूर मन्दिर में किये गये निश्चय दिवस की सफलता के रूप में हरिजनों के प्रवेश को सैद्वांतिक स्वीकृति मिल गयी। गुरूवायूर मन्दिर जिसमें आज भी गैर हिन्दुओं का प्रवेश वर्जित है तथापि कई धर्मों को मानने वाले भगवान भगवान गुरूवायूरप्पन के परम भक्त हैं। महात्मा गांधी की प्रेरणा से जनवरी माह के प्रथम दिवस को निश्चय दिवस के रूप में मनाया गया और किये गये निश्चय को प्राप्त किया गया। <ref>हरिभाउ उपाध्याय ने बापू कथा के नाम से उनके अपशेष जीवन काल १९२० से १९४८ तक की घटनाओं का संकलन किया है जिसे सर्व सेवा सन्ध वाराणसी द्वारा गांधी संवत्सरी वर्ष १९६९ ई में प्रकाशित किया हैं।</ref>। १९३४ की गर्मियों में, उनकी जान लेने के लिए उन पर तीन असफल प्रयास किए गए थे। जब कांग्रेस पार्टी के चुनाव लड़ने के लिए चुना और संघीय योजना के अंतर्गत सत्ता स्वीकार की तब गांधी जी ने पार्टी की सदस्यता से इस्तीफा देने का निर्णय ले लिया। वह पार्टी के इस कदम से असहमत नहीं थे किंतु महसूस करते थे कि यदि वे इस्तीफा देते हैं तब भारतीयों के साथ उसकी लोकप्रियता पार्टी की सदस्यता को मजबूत करने में आसानी प्रदान करेगी जो अब तक कम्यूनिसटों, समाजवादियों, व्यापार संघों, छात्रों, धार्मिक नेताओं से लेकर व्यापार संघों और विभिन्न आवाजों के बीच विद्यमान थी। इससे इन सभी को अपनी अपनी बातों के सुन जाने का अवसर प्राप्त होगा। गांधी जी राज के लिए किसी पार्टी का नेतृत्व करते हुए प्रचार द्वारा कोई ऐसा लक्ष्‍य सिद्ध नहीं करना चाहते थे जिसे राज<ref>आरगांधी, ''पटेल : एक जीवन'', पी.२४६ .</ref> के साथ अस्थायी तौर पर राजनैतिक व्यवस्‍था के रूप में स्वीकार कर लिया जाए। गांधी जी नेहरू प्रेजीडेन्सी और कांग्रेस के लाहौर अधिवेशन के साथ ही १९३६ में भारत लौट आए। हालांकि गांधी की पूर्ण इच्छा थी कि वे आजादी प्राप्त करने पर अपना संपूर्ण ध्‍यान केन्द्रित करें न कि भारत के भविष्य के बारे में अटकलों पर। उसने कांग्रेस को समाजवाद को अपने उद्देश्‍य के रूप में अपनाने से नहीं रोका। १९३८ में पार्टी अध्यक्ष पद के लिए चुने गए सुभाष बोस के साथ गांधी जी के मतभेद थे। बोस के साथ मतभेदों में गांधी के मुख्य बिंदु बोस की लोकतंत्र में प्रतिबद्धता की कमी तथा अहिंसा में विश्वास की कमी थी। बोस ने गांधी जी की आलोचना के बावजूद भी दूसरी बार जीत हासिल की किंतु कांग्रेस को उस समय छोड़ दिया जब सभी भारतीय नेताओं ने गांधी<ref>आरगांधी, ''पटेल : एक जीवन'', पीपी .२७७ - ८१ .</ref> जी द्वारा लागू किए गए सभी सिद्धातों का परित्याग कर दिया गया। === द्वितीय विश्व युद्ध और भारत छोड़ो आन्दोलन === [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] १९३९ में जब छिड़ने [[नाजी जर्मनी]] आक्रमण [[पोलैंड]].आरम्भ में गांधी जी ने अंग्रेजों के प्रयासों को अहिंसात्मक नैतिक सहयोग देने का पक्ष लिया किंतु दूसरे कांग्रेस के नेताओं ने युद्ध में जनता के प्रतिनिधियों के परामर्श लिए बिना इसमें एकतरफा शामिल किए जाने का विरोध किया। कांग्रेस के सभी चयनित सदस्यों ने सामूहिक तौर<ref>आर०गांधी, ''पटेल : एक जीवन'', पीपी२८३-८६</ref> पर अपने पद से इस्तीफा दे दिया। लंबी चर्चा के बाद, गांधी ने घोषणा की कि जब स्वयं भारत को आजादी से इंकार किया गया हो तब लोकतांत्रिक आजादी के लिए बाहर से लड़ने पर भारत किसी भी युद्ध के लिए पार्टी नहीं बनेगी। जैसे जैसे युद्ध बढता गया गांधी जी ने आजादी के लिए अपनी मांग को अंग्रेजों को ''[[भारत छोड़ो आन्दोलन]]'' नामक विधेयक देकर तीव्र कर दिया। यह गांधी तथा कांग्रेस पार्टी का सर्वाधिक स्पष्ट विद्रोह था जो भारत देश<ref>आर० गांधी, ''पटेल : एक जीवन'', पी.३०९</ref> से अंग्रेजों को खदेड़ने पर लक्षित था। गांधी जी के दूसरे नम्बर पर बैठे जवाहरलाल नेहरू की पार्टी के कुछ सदस्यों तथा कुछ अन्य राजनैतिक भारतीय दलों ने आलोचना की जो अंग्रेजों के पक्ष तथा विपक्ष दोनों में ही विश्‍वास रखते थे। कुछ का मानना था कि अपने जीवन काल में अथवा मौत के संघर्ष में अंग्रेजों का विरोध करना एक नश्वर कार्य है जबकि कुछ मानते थे कि गांधी जी पर्याप्त कोशिश नहीं कर रहे हैं।'' भारत छोड़ो ''इस संघर्ष का सर्वाधिक शक्तिशाली आंदोलन बन गया जिसमें व्यापक हिंसा और गिरफ्तारी हुई।<ref>आरगांधी, ''पटेल : एक जीवन'', पी.३१८ .</ref> पुलिस की गोलियों से हजारों की संख्‍या में स्वतंत्रता सेनानी या तो मारे गए या घायल हो गए और हजारों गिरफ्तार कर लिए गए। गांधी और उनके समर्थकों ने स्पष्ट कर दिया कि वह युद्ध के प्रयासों का समर्थन तब तक नहीं देंगे तब तक भारत को तत्‍काल आजादी न दे दी जाए। उन्होंने स्पष्ट किया कि इस बार भी यह आन्दोलन बन्द नहीं होगा यदि हिंसा के व्यक्तिगत कृत्यों को मूर्त रूप दिया जाता है। उन्होंने कहा कि उनके चारों ओर अराजकता का आदेश असली अराजकता से भी बुरा है। उन्होंने सभी कांग्रेसियों और भारतीयों को [[अहिंसा]] के साथ ''करो या मरो '' (अंग्रेजी में डू ऑर डाय) के द्वारा अन्तिम स्वतन्त्रता के लिए अनुशासन बनाए रखने को कहा। गांधी जी और कांग्रेस कार्यकारणी समिति के सभी सदस्यों को अंग्रेजों द्वारा [[मुम्बई|मुबंई]] में [[९ अगस्त]] [[१९४२]] को गिरफ्तार कर लिया गया। गांधी जी को [[पुणे]] के [[आगा खान पैलेस|आंगा खां महल]] में दो साल तक बंदी बनाकर रखा गया। यही वह समय था जब गांधी जी को उनके निजी जीवन में दो गहरे आघात लगे। उनका ५० साल पुराना सचिव [[महादेव देसाई]] ६ दिन बाद ही दिल का दौरा पड़ने से मर गए और गांधी जी के १८ महीने जेल में रहने के बाद [[22 फरवरी|२२ फरवरी]] [[1944|१९४४]] को उनकी पत्नी कस्तूरबा गांधी का देहांत हो गया। इसके छ: सप्ताह बाद गांधी जी को भी मलेरिया का भयंकर शिकार होना पड़ा। उनके खराब स्वास्थ्‍य और जरूरी उपचार के कारण [[६ मई]] [[१९४४]] को युद्ध की समाप्ति से पूर्व ही उन्हें रिहा कर दिया गया। राज उन्हें जेल में दम तोड़ते हुए नहीं देखना चाहते थे जिससे देश का क्रोध बढ़ जाए। हालांकि भारत छोड़ो आंदोलन को अपने उद्देश्य में आशिंक सफलता ही मिली लेकिन आंदोलन के निष्‍ठुर दमन ने १९४३ के अंत तक भारत को संगठित कर दिया। युद्ध के अंत में, ब्रिटिश ने स्पष्ट संकेत दे दिया था कि संत्ता का हस्तांतरण कर उसे भारतीयों के हाथ में सोंप दिया जाएगा। इस समय गांधी जी ने आंदोलन को बंद कर दिया जिससे कांग्रेसी नेताओं सहित लगभग १००,००० राजनैतिक बंदियों को रिहा कर दिया गया। === स्वतंत्रता और भारत का विभाजन === गांधी जी ने १९४६ में कांग्रेस को ब्रिटिश केबीनेट मिशन ([[:en:British Cabinet Mission|British Cabinet Mission]]) के प्रस्ताव को ठुकराने का परामर्श दिया क्योकि उसे मुस्लिम बाहुलता वाले प्रांतों के लिए प्रस्तावित ''समूहीकरण ''के प्रति उनका गहन संदेह होना था इसलिए गांधी जी ने प्रकरण को एक विभाजन के पूर्वाभ्यास के रूप में देखा। हालांकि कुछ समय से गांधी जी के साथ कांग्रेस द्वारा मतभेदों वाली घटना में से यह भी एक घटना बनी (हालांकि उसके नेत्त्व के कारण नहीं) चूंकि नेहरू और पटेल जानते थे कि यदि कांग्रेस इस योजना का अनुमोदन नहीं करती है तब सरकार का नियंत्रण [[मुस्लिम लीग]] के पास चला जाएगा। १९४८ के बीच लगभग ५००० से भी अधिक लोगों को हिंसा के दौरान मौत के घाट उतार दिया गया। गांधी जी किसी भी ऐसी योजना के खिलाफ थे जो भारत को दो अलग अलग देशों में विभाजित कर दे। भारत में रहने वाले बहुत से हिंदुओं और सिक्खों एवं मुस्लिमों का भारी बहुमत देश के बंटवारे {{Fact|date=July 2008}} के पक्ष में था। इसके अतिरिक्त [[मुहम्मद अली जिन्ना]], मुस्लिम लीग के नेता ने, [[पंजाब (पाकिस्तान)|पश्चिम पंजाब]], [[सिंध]], [[पाकिस्तान का उत्तर पश्चिम सीमांत प्रान्त|उत्तर पश्चिम सीमांत प्रांत]] और [[पूर्वी बंगाल]] {{Fact|date=July 2008}} में व्यापक सहयोग का परिचय दिया। व्यापक स्तर पर फैलने वाले हिंदु मुस्लिम लड़ाई को रोकने के लिए ही कांग्रेस नेताओं ने बंटवारे की इस योजना को अपनी मंजूरी दे दी थी। कांगेस नेता जानते थे कि गांधी जी बंटवारे का विरोध करेंगे और उसकी सहमति के बिना कांग्रेस के लिए आगे बझना बसंभव था चुकि पाटर्ठी में गांधी जी का सहयोग और संपूर्ण भारत में उनकी स्थिति मजबूत थी। गांधी जी के करीबी सहयोगियों ने बंटवारे को एक सर्वोत्तम उपाय के रूप में स्वीकार किया और [[सरदार वल्लभ भाई पटेल|सरदार पटेल]] ने गांधी जी को समझाने का प्रयास किया कि नागरिक अशांति वाले युद्ध को रोकने का यही एक उपाय है। मज़बूर गांधी ने अपनी अनुमति दे दी। उन्होंने उत्तर भारत के साथ-साथ [[बंगाल]] में भी मुस्लिम और हिंदु समुदाय के नेताओं के साथ गर्म रवैये को शांत करने के लिए गहन विचार विमर्श किया। १९४७ के भारत-पाकिस्तान युद्ध के बावजूद उन्हें उस समय परेशान किया गया जब सरकार ने पाकिस्तान को विभाजन परिषद द्वारा बनाए गए समझौते के अनुसार [[भारतीय रुपया|५५]] करोड़ [[करोड़|रू0]] न देने का निर्णय लियाथा। [[सरदार वल्लभ भाई पटेल|सरदार पटेल]] जैसे नेताओं को डर था कि पाकिस्तान इस धन का उपयोग भारत के खिलाफ़ जंग छेड़ने में कर सकता है। जब यह मांग उठने लगी कि सभी मुस्लिमों को पाकिस्तान भेजा जाए और मुस्लिमों और हिंदु नेताओं ने इस पर असंतोष व्य‍क्त किया और एक दूसरे<ref>आरगांधी, ''पटेल : एक जीवन'', पी.४६२ .</ref> के साथ समझौता करने से मना करने से गांधी जी को गहरा सदमा पहुंचा। उन्होंने [[दिल्ली]] में अपना पहला आमरण अनशन आरंभ किया जिसमें साम्प्रदायिक हिंसा को सभी के लिए तत्काल समाप्त करने और पाकिस्तान को 55 करोड़ रू0 का भुगतान करने के लिए कहा गया था। गांधी जी को डर था कि पाकिस्तान में अस्थिरता और असुरक्षा से भारत के प्रति उनका गुस्सा और बढ़ जाएगा तथा सीमा पर हिंसा फैल जाएगी। उन्हें आगे भी डर था कि हिंदु और मुस्लिम अपनी शत्रुता को फिर से नया कर देंगे और उससे नागरिक युद्ध हो जाने की आशंका बन सकती है। जीवन भर गांधी जी का साथ देने वाले सहयोगियों के साथ भावुक बहस के बाद गांधी जी ने बात का मानने से इंकार कर दिया और सरकार को अपनी नीति पर अडिग रहना पड़ा तथा पाकिस्तान को भुगतान कर दिया। हिंदु मुस्लिम और सिक्ख समुदाय के नेताओं ने उन्हें विश्‍वास दिलाया कि वे हिंसा को भुला कर शांति लाएंगे। इन समुदायों में [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] और [[हिंदू महासभा]] शामिल थे। इस प्रकार गांधी जी ने संतरे का जूस<ref>आरगांधी, ''पटेल : एक जीवन'', पीपी .४६४ - ६६ .</ref> पीकर अपना अनशन तोड़ दिया। == हत्या == {{main|मोहनदास करमचंद गांधी की हत्या}} [[चित्र:Gandhis ashes.jpg|thumb|left|[[राज घाट और अन्य स्मारक|राज घाट]] ([[:en:Raj Ghat and other memorials|Raj Ghat]]):आगा खान पैलेस में गांधी की अस्थियां (पुणे, भारत) .]] मैनचेस्टर गार्जियन, [[18 फरवरी|१८ फरवरी]], [[1948|१९४८]], की गलियों से ले जाते हुआ दिखाया गया था। [[30 जनवरी|३० जनवरी]], [[1948|१९४८]], गांधी की उस समय नाथूराम गोडसे द्वारा गोली मारकर हत्या कर दी गई जब वे [[नई दिल्ली]] के ''बिड़ला भवन'' (बिरला हाउस के मैदान में रात चहलकदमी कर रहे थे। गांधी का हत्यारा [[नाथूराम गोडसे|नाथूराम गौड़से]] हिन्दू राष्ट्रवादी थे जिनके कट्टरपंथी [[हिंदू महासभा|हिंदु महासभा]] के साथ संबंध थे जिसने गांधी जी को पाकिस्तान<ref>आरगांधी, ''पटेल : एक जीवन'', पी.४७२ .</ref> को भुगतान करने के मुद्दे को लेकर भारत को कमजोर बनाने के लिए जिम्मेदार ठहराया था। गोड़से और उसके उनके सह षड्यंत्रकारी [[नारायण आप्टे]] को बाद में केस चलाकर सजा दी गई तथा [[15 नवंबर|१५ नवंबर]] [[1949|१९४९]] को इन्हें फांसी दे दी गई। राज घाट, [[नई दिल्ली]], में गांधी जी के स्मारक पर "[[देवनागरी]] में '' हे राम " लिखा हुआ है। ऐसा व्यापक तौर पर माना जाता है कि जब गांधी जी को गोली मारी गई तब उनके मुख से निकलने वाले ये अंतिम शब्द थे। हालांकि इस कथन पर विवाद उठ खड़े हुए हैं।<ref>विनय लाल .[http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Gandhi/HeRam_gandhi.html ' हे राम ' : गांधी के अंतिम शब्दों की राजनीति] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040604013327/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Gandhi/HeRam_gandhi.html |date=4 जून 2004 }} ह्यूमेन ८, संख्या. १ (जनवरी २००१): पीपी३४ - ३८ .</ref>[[जवाहरलाल नेहरू]] ने रेडियो के माध्यम से राष्ट्र को संबोधित किया : गांधी जी की राख को एक अस्थि-रख दिया गया और उनकी सेवाओं की याद दिलाने के लिए संपूर्ण भारत में ले जाया गया। इनमें से अधिकांश को इलाहाबाद में संगम पर [[12 फरवरी|१२ फरवरी]] [[1948|१९४८]] को जल में विसर्जित कर दिया गया किंतु कुछ को अलग<ref name="Guardian-2008-ashes">[http://www.guardian.co.uk/world/2008/jan/16/india.international "गांधी जी की राख को समुद्र में आराम करने के लिए रखा गया"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207011900/http://www.guardian.co.uk/world/2008/jan/16/india.international |date=7 दिसंबर 2008 }} [[The Guardian]] ([[:en:The Guardian|The Guardian]]), [[16 जनवरी|१६ जनवरी]] [[२००८]]</ref> पवित्र रूप में रख दिया गया। १९९७ में, तुषार गाँधी ने बैंक में नपाए गए एक अस्थि-कलश की कुछ सामग्री को अदालत के माध्यम से, इलाहाबाद में संगम<ref name="Guardian-2008-ashes" /><ref>[http://www.highbeam.com/doc/1G1-67892813.html गांधी जी की राख को ][[30 जनवरी|३० जनवरी]]<span> </span>[[1997|१९९७]]<span> को </span> {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811205757/http://www.highbeam.com/doc/1G1-67892813.html|date=11 अगस्त 2011}}[[सिनसिनअति पोस्ट|सिनसिनाती चौकी]] पर बिखेर दिया गया था। '' कारण किसी को पता नहीँ था राख के एक भाग को [[नई दिल्ली]] के दक्षिणपूर्व में एक [[सुरक्षित जमा बॉक्स|सुरक्षित डिपाजिट बॉक्स]] में [[कटक]] के निकट समुद्र तट पर रख दिया गया था। [[तुषार गांधी|तुषार गाँधी]] ने १९५५ में अखबारों द्वारा समाचार प्रकाशित किए जाने पर कि गांधी जी की राख बैंक में रखी हुई है, को अपनी हिरासत में लेने के लिए अदालत का दरवाजा खटखटाया।''</ref> नामक स्थान पर जल में विसर्जित कर दिया। [[30 जनवरी|३० जनवरी]][[२००८]] को दुबई में रहने वाले एक व्यापारी द्वारा गांधी जी की राख वाले एक अन्य अस्थि-कलश को [[मुम्बई|मुंबई]] संग्रहालय<ref name="Guardian-2008-ashes" /> में भेजने के उपरांत उन्हें गिरगाम चौपाटी नामक स्थान पर जल में विसर्जित कर दिया गया। एक अन्य अस्थि कलश [[आगा खां|आगा खान]] जो [[पुणे]]<ref name="Guardian-2008-ashes" /> में है, (जहाँ उन्होंने १९४२ से कैद करने के लिए किया गया था १९४४) वहां समाप्त हो गया और दूसरा आत्मबोध फैलोशिप झील मंदिर में [[लॉस ऐन्जेलिस|लॉस एंजिल्स]].<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite news | last =Ferrell | first =David | title =A Little Serenity in a City of Madness | newspaper = Los Angeles Times | pages =B 2 | date = 2001-09-27}} --></ref> रखा हुआ है। इस परिवार को पता है कि इस पवित्र राख का राजनीतिक उद्देश्यों के लिए दुरूपयोग किया जा सकता है लेकिन उन्हें यहां से हटाना नहीं चाहती हैं क्योंकि इससे मन्दिरों .<ref name="Guardian-2008-ashes"/> को तोड़ने का खतरा पैदा हो सकता है। 12 फरवरी वर्ष 1948 में [[महात्मा गांधी]] के अस्थि कलश जिन 12 तटों पर विसर्जित किए गए थे, [[त्रिमोहिनी संगम]] भी उनमें से एक है | == गांधी के सिद्धान्त == {{See also|गांधीवाद}} ===सत्य=== गांधी जी ने अपना जीवन [[सत्य]], या ''सच्चाई'' की व्यापक खोज में समर्पित कर दिया। उन्होंने इस लक्ष्य को प्राप्त करने के लिए अपनी स्वयं की गल्तियों और खुद पर प्रयोग करते हुए सीखने की कोशिश की। उन्होंने अपनी आत्मकथा को ''[[सत्य के प्रयोग]]'' का नाम दिया। गांधी जी ने कहा कि सबसे महत्वपूर्ण लड़ाई लड़ने के लिए अपने दुष्टात्माओं , भय और असुरक्षा जैसे तत्वों पर विजय पाना है। गांधी जी ने अपने विचारों को सबसे पहले उस समय संक्षेप में व्य‍क्त किया जब उन्होंने कहा ''[[ईश्वर|भगवान]] ही सत्य है''| बाद में उन्होंने अपने इस कथन को ''सत्य ही भगवान है'' में बदल दिया। इस प्रकार , ''सत्य'' में गांधी के दर्शन है " परमेश्वर "|""""जय परमात्मा"""" एक बार वायसराय लार्ड कर्जेन ने कहा था कि सत्य की कल्पना भारत में यूरोप से आई है। इस पर गांधी जी बड़े ही क्षुब्ध हुए और उन्होंने वायसराय को लिखा, “आपका विचार गलत है। भारत में सत्य की प्रतिष्ठा बहुत प्राचीन काल से चली आ रही है। सत्य परमात्मा का रूप माना जाता है।” ===अहिंसा=== हालांकि गांधी जी अहिंसा के सिद्धांत के प्रवर्तक बिल्कुल नहीं थे फिर भी इसे बड़े पैमाने <ref><marquee> {{cite book | last =Asirvatham | first =Eddy | title =Political Theory | publisher =S.chand| year = | isbn=8121903467 }}</marquee> </ref> पर राजनैतिक क्षेत्र में इस्तेमाल करने वाले वे पहले व्यक्ति थे। [[अहिंसा|अहिंसा]] ([[:en:non-violence|non-violence]]), ''[[अहिंसा|अहिंसा]] ([[:en:ahimsa|ahimsa]])'' और अप्रतिकार ([[:en:non-resistance|non-resistance]]) का भारतीय धार्मिक विचारों में एक लंबा इतिहास है और इसके हिंदु, बौद्ध, जैन, यहूदी और ईसाई समुदायों में बहुत सी अवधारणाएं हैं। गांधी जी ने अपनी आत्मकथा ''द स्टोरी ऑफ़ माय एक्सपेरिमेंट्स विथ ट्रुथ " ([[:en:The Story of My Experiments with Truth|The Story of My Experiments with Truth]])''में दर्शन और अपने जीवन के मार्ग का वर्णन किया है। उन्हें कहते हुए बताया गया था : <blockquote>''जब मैं निराश होता हूं तब मैं याद करता हूं कि हालांकि इतिहास सत्य का मार्ग होता है किंतु प्रेम इसे सदैव जीत लेता है। यहां अत्याचारी और हतयारे भी हुए हैं और कुछ समय के लिए वे अपराजय लगते थे किंतु अंत में उनका पतन ही होता है -इसका सदैव विचार करें।'' </blockquote> <blockquote>" मृतकों, अनाथ तथा बेघरों के लिए इससे क्या फर्क पड़ता है कि स्वतंत्रता और लोकतंत्र के पवित्र नाम के नीचे संपूर्णवाद का पागल विनाश छिपा है।'' </blockquote> ''<blockquote>एक आंख के लिए दूसरी आंख पूरी दुनिया को अंधा बना देगी।''</blockquote> <blockquote>''मरने के लिए मैरे पास बहुत से कारण है किंतु मेरे पास किसी को मारने का कोई भी कारण नहीं है "</blockquote> इन सिद्धातों को लागू करने में गांधी जी ने इन्हें दुनिया को दिखाने के लिए सर्वाधिक तार्किक सीमा पर ले जाने से भी मुंह नहीं मोड़ा जहां सरकार, पुलिस और सेनाए भी अहिंसात्मक बन गईं थीं।" फॉर पसिफिस्ट्स."<ref>भारतन कुमारप्पा,‍ संपादक ''फॉर पसिफिस्ट्स'' एम;के; द्वारा लिखित।गांधी , नवजीवन प्रकाशन हाउस, [[अहमदाबाद]] , [[भारत]] , १९४९ .</ref> नामक पुस्तक से उद्धरण लिए गए हैं। <blockquote>विज्ञान का युद्ध किसी व्यक्ति को तानाशाही , शुद्ध और सरलता की ओर ले जाता है। अहिंसा का विज्ञान अकेले ही किसी व्यक्ति को शुद्ध लोकतंत्र के मार्ग की ओर ले जा सकता है।प्रेम पर आधारित शक्ति सजा के डर से उत्पन्न शक्ति से हजार गुणा अधिक और स्थायी होती है। यह कहना निन्दा करने जैसा होगा कि कि अहिंसा का अभ्यास केवल व्यक्तिगत तौर पर किया जा सकता है और व्यक्तिवादिता वाले देश इसका कभी भी अभ्यास नहीं कर सकते हैं। शुद्ध अराजकता का निकटतम दृष्टिकोण अहिंसा पर आधारित लोकतंत्र होगा; संपूर्ण [[अहिंसा]] के आधार पर संगठित और चलने वाला कोई समाज शुद्ध अराजकता</blockquote> वाला समाज होगा। <blockquote>मैं ने भी स्वीकार किया कि एक अहिंसक राज्य में भी पुलिस बल की जरूरत अनिवार्य हो सकती है। पुलिस रैंकों का गठन अहिंसा में विश्‍वास रखने वालों से किया जाएगा। लोग उनकी हर संभव मदद करेंगे और आपसी सहयोग के माध्यम से वे किसी भी उपद्रव का आसानी से सामना कर लेंगे ...श्रम और पूंजी तथा हड़तालों के बीव हिंसक झगड़े बहुत कम होंगे और अहिंसक राज्यों में तो बहुत कम होंगे क्योंकि अहिंसक समाज की बाहुलता का प्रभाव समाज में प्रमुख तत्वों का सम्मान करने के लिए महान होगा। इसी प्रकार [[साम्प्रदायिक]] अव्यवस्था के लिए कोई जगह नहीं होगी;</blockquote>। शांति एवं अव्यवस्था के समय सशस्त्र सैनिकों की तरह सेना का कोई <blockquote>अहिंसात्मक कार्य उनका यह कर्तव्य होगा कि वे विजय दिलाने वाले समुदायों को एकजुट करें जिसमें शांति का प्रसार, तथा ऐसी गतिविधियों का समावेश हो जो किसी भी व्यक्ति को उसके चर्च अथवा खंड में संपर्क बनाए रखते हुए अपने साथ मिला लें। इस प्रकार की सैना को किसी भी आपात स्थिति से लड़ने के लिए तैयार रहना चाहिए तथा भीड़ के क्रोध को शांत करने के लिए उसके पास मरने के लिए सैनिकों की पर्याप्त नफरी भी होनी चाहिए;[[सत्याग्रह]] (सत्यबल) के बिग्रेड को प्रत्येक गांव तथा शहर तक भवनों के प्रत्येक ब्लॉक में संगठित किया जा सकता हैयदि अहिंसात्मक समाज पर हमला किया जाता है तब अहिंसा के दो मार्ग खुलते हैं। अधिकार पाने के लिए हमलावर से सहयोग न करें बल्कि समर्पण करने की अपेक्षा मृत्यु को गले लगाना पसंद करें। दूसरा तरीका होगा ऐसी जनता द्वारा अहिंसक प्रतिरोध करना हो सकता है जिन्हें अहिंसक तरीके से प्रशिक्षित किया गया हो ...इस अप्रत्याशित प्रदर्शन की अनंत राहों पर आदमियों और महिलाओं को हमलावर की इच्छा लिए आत्मसमर्पण करने की बजाए आसानी से मरना अच्छा लगता है और अंतंत: उसे तथा उसकी सैनिक बहादुरी के समक्ष पिघलना जरूर पड़ता है। ऐसे किसी देश अथवा समूह जिसने [[अहिंसा]] को अपनी अंतिम नीति बना लिया है उसे परमाणु बम भी अपना दास नहीं बना सकता है। उस देश में अहिंसा का स्तर खुशी-खुशी गुजरता है तब वह प्राकृतिक तौर पर इतना अधिक बढ़ जाता है कि उसे सार्वभोमिक आदर </blockquote>मिलने लगता है। इन विचारों के अनुरूप १९४० में जब नाजी [[जर्मनी]] द्वारा अंग्रेजों के द्वीपों पर किए गए हमले आसन्न दिखाई दिए तब गांधी जी ने अंग्रेजों को शांति और युद्ध ''<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite book | last =Gandhi | first =Mahatma | title =Non-violence in peace and war, 1942–[1949] | publisher =Garland Publishing | year =1972 | isbn=0-8240-0375-6 }} --></ref>में ''अहिंसा की निम्नलिखित नीति का अनुसरण करने को कहा। <blockquote>मैं आपसे हथियार रखने के लिए कहना पसंद करूंगा क्योंकि ये आपको अथवा मानवता को बचाने में बेकार हैं।आपको हेर [[हिटलर]] और सिगनोर मुसोलिनी को आमंत्रित करना होगा कि उन्हें देशों से जो कुछ चाहिए आप उन्हें अपना अधिकार कहते हैं।यदि इन सज्जनों को अपने घर पर रहने का चयन करना है तब आपको उन्हें खाली करना होगा।यदि वे तुम्हें आसानी से रास्ता नहीं देते हैं तब आप अपने आपको , पुरूषों को महिलाओं को और बच्चों की बलि देने की अनुमति देंगे किंतु अपनी निष्ठा के प्रति झुकने से इंकार करेंगे। </blockquote> १९४६ में युद्ध के बाद दिए गए एक साक्षात्कार में उन्होंने इससे भी आगे एक विचार का प्रस्तुतीकरण किया। <blockquote>''यहूदियों को अपने लिए स्वयं कसाई का चाकू दे देना चाहिए था।''उन्हें अपने आप को समुद्री चट्टानों से समुद्र के अंदर फैंक देना चाहिए था। </blockquote> फिर भी गांधी जी को पता था कि इस प्रकार के अहिंसा के स्तर को अटूट विश्वास और साहस की जरूरत होगी और इसके लिए उसने महसूस कर लिया था कि यह हर किसी के पास नहीं होता है। इसलिए उन्होंने प्रत्येक व्यक्ति को परामर्श दिया कि उन्हें अहिंसा को अपने पास रखने की जरूरत नहीं है खास तौर पर उस समय जब इसे कायरता के संरक्षण के लिए उपयोग में किया गया हो। <blockquote>गांधी जी ने अपने ''[[सत्याग्रह]] ''आंदोलन में ऐसे लोगों को दूर ही रखा जो हथियार उठाने से डरते थे अथवा प्रतिरोध करने में स्वयं की अक्षमता का अनुभव करते थे। उन्होंने लिखा कि : ''मैं मानता हूं कि जहां डरपोक और हिंसा में से किसी एक को चुनना हो तो मैं हिंसा के पक्ष में अपनी राय दूंगा।''<ref>बोदुरेट पी२८ .</ref></blockquote> <blockquote>प्रत्येक सभा पर मैं तब तक चेतावनी दोहराता रहता था जब तक वन्हें यह अहसास नहीं हो जाता है कि वे एक ऐसे अंहिसात्मक बल के अधिकार में आ गए हैं जिसके अधिकार में वे पहले भी थे और वे उस प्रयोग के आदि हो चुके थे और उनका मानना था कि उन्हें अहिंसा से कुछ लेना देना नहीं हैं तथा फिर से हथियार उठा लिए थे। [[खुदाई खिदमतगार|खुदाई खिदमतगार ]] ([[:en:Khudai Khidmatgar|Khudai Khidmatgar]])के बारे में ऐसा कभी नहीं कहना चाहिए कि जो एक बार इतने बहादुर थे कि [[खान अब्दुल गफ्फार खान |बादशाह खान ]] ([[:en:Khan Abdul Ghaffar Khan|Badshah Khan]])के प्रभाव में अब वे डरपोक बन गए। वीरता केवल अच्छे निशाने वालों में ही नहीं होती है बल्कि मृत्यु को हरा देने वालों में तथा अपनी छातियों को गोली <ref>बोंदुरेट पी१३९ .</ref></blockquote> खाने के लिए सदा तैयार रहने वालों में भी होती है। ===शाकाहारी रवैया === बाल्यावस्था में गांधी को मांस खाने का अनुभव मिला। ऐसा उनकी उत्तराधिकारी जिज्ञासा के कारण ही था जिसमें उसके उत्साहवर्धक मित्र शेख मेहताब का भी योगदान था। [[शाकाहार|वेजीटेरियनिज्म]] का विचार भारत की हिंदु और [[जैन धर्म|जैन]] प्रथाओं में कूट-कूट कर भरा हुआ था तथा उनकी मातृभूमि [[गुजरात]] में ज्यादातर हिंदु शाकाहारी ही थे। इसी तरह जैन भी थे। गांधी का परिवार भी इससे अछूता नहीं था। पढाई के लिए लंदन आने से पूर्व गांधी जी ने अपनी माता पुतलीबाई और अपने चाचा बेचारजी स्वामी से एक वायदा किया था कि वे मांस खाने, शराब पीने से तथा संकीणता से दूर रहेंगे। उन्होने अपने वायदे रखने के लिए उपवास किए और ऐसा करने से सबूत कुछ ऐसा मिला जो भोजन करने से नहीं मिल सकता था, उन्होंने अपने जीवन पर्यन्त दर्शन के लिए आधार जो प्राप्त कर लिया था। जैसे जैसे गांधी जी व्यस्क होते गए वे पूर्णतया [[शाकाहारी]] बन गए। उन्होंने ''द मोरल बेसिस ऑफ वेजीटेरियनिज्म ''तथा इस विषय पर बहुत सी लेख भी लिखें हैं जिनमें से कुछ लंदन वेजीटेरियन सोसायटी के प्रकाशन ''द वेजीटेरियन ''<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite web|url=http://www.ivu.org/history/gandhi/|title=International Vegetarian Union&nbsp;— Mohandas K. Gandhi (1869–1948)}} --></ref>में प्रकाशित भी हुए हैं। गांधी जी स्वयं इस अवधि में बहुत सी महान विभूतियों से प्रेरित हुए और लंदन वेजीटेरियन सोसायटी के चैयरमेन डॉ० जोसिया ओल्डफील्ड के मित्र बन गए। हेनरी स्टीफन साल्ट हेनरी स्टीफन ‍साल्ट ([[:en:Henry Stephens Salt|Henry Stephens Salt]])की कृतियों को पढने और प्रशंसा करने के बाद युवा मोहनदास गांधी शाकाहारी प्रचारक से मिले और उनके साथ पत्राचार किया। गांधी जी ने लंदन में रहते समय और उसके बाद शाकाहारी भोजन की वकालत करने में काफी समय बिताया। गांधी जी का कहना था कि शाकाहारी भोजन न केवल शरीर की जरूरतों को पूरा करता है बल्कि यह आर्थिक प्रयोजन की भी पूर्ति करता है जो मांस से होती है और फिर भी मांस अनाज, सब्जियों और फलों से अधिक मंहगा होता है। इसके अलावा कई भारतीय जो आय कम होने की वजह से संघर्ष कर रहे थे, उस समय जो शाकाहारी के रूप में दिखाई दे रहे थे वह आध्यात्मिक परम्परा ही नहीं व्यावहारिकता के कारण भी था.वे बहुत देर तक खाने से परहेज रखते थे , और राजनैतिक विरोध के रूप में [[उपवास|उपवास]] रखते थे उन्होंने अपनी मृत्यु तक खाने से इनकार किया जब तक उनका मांग पुरा नही होता उनकी आत्मकथा में यह नोट किया गया है कि शाकाहारी होना [[ब्रह्मचर्य |ब्रह्मचर्य]] में गहरी प्रतिबद्धता होने की शुरूआती सीढ़ी है, बिना कुल नियंत्रण ब्रह्मचर्य में उनकी सफलता लगभग असफल है | गाँधी जी शुरू से फलाहार ([[:en:frutarian|frutarian]]),<ref>[http://en.wikisource.org/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_IV/Gokhale's_Charity गोखले के धर्मादा], ''सत्य के साथ मेरे प्रयोग'', एम के गाँधी </ref> करते थे लेकिन अपने चिकित्सक की सलाह से बकरी का दूध पीना शुरू किया था|वे कभी भी दुग्ध-उत्पाद का सेवन नहीं करते थे क्योंकि पहले उनका मानना था की [[दूध]] मनुष्य का प्राकृतिक आहार नहीं होता और उन्हें गाय के चीत्कार से घृणा ([[:en:cow blowing|cow blowing]]),<ref>[http://en.wikisource.org/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_V/The_Rowlatt_Bills_and_my_Dilemma रोलेट बिल्स और मेरी दुविधा], ''सत्य के साथ मेरे प्रयोग'', एम् के गाँधी </ref> थी और सबसे महत्वपूर्ण कारण था शपथ जो उन्होंने अपनी स्वर्गीय [[माँ]] से किया था| ===ब्रह्मचर्य === जब गाँधी जी सोलह वर्ष के हुए तब उनके पिताश्री का स्वास्थ्य बहुत ख़राब था. उनके पिता की बीमारी के समय वे सदा उपस्थित रहते थे क्योंकि वे अपने माता-पिता के प्रति अत्यंत समर्पित थे. यद्यपि, गाँधी जी को कुछ समय की मुक्ति देने के लिए एक दिन उनके चाचा जी आए वे आराम के लिए शयनकक्ष पहुंचे जहाँ उनकी शारीरिक अभिलाषाएं जागृत हुई और उन्होंने अपनी पत्नी से प्रेम किया नौकर के जाने के पश्चात् थोडी ही देर में ख़बर आई की गाँधी के पिता का अभी अभी देहांत हो गया है.गाँधी जी को जबरदस्त अपराध अनुभव हुआ और इसके लिए वे अपने आप को कभी क्षमा नहीं कर सकते थे उन्होंने इस घटना का उल्लेख दोहरी शर्म में किया इस घटना का गाँधी पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ा और वे ३६ वर्ष की आयु में [[ब्रह्मचर्य|ब्रह्मचर्य]] ([[:en:Celibacy|celibate]]) की और मुड़ने लगे, जबकि उनका विवाह हो चुका था.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/mohandas_gandhi12b.html |title=टाइम मैगजीन पीपुल ऑफ़ द सेंचुरी |access-date=17 नवंबर 2024 |archive-date=21 जून 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000621103733/http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/mohandas_gandhi12b.html |url-status=dead }}</ref> यह निर्णय ब्रहमचर्य ([[:en:Brahmacharya|Brahmacharya]]) के दर्शन से पुरी तरह प्रभावित था आध्यात्मिक और व्यवहारिक शुद्धता बड़े पैमाने पर ब्रह्मचर्य और वैराग्यवाद ([[:en:asceticism|asceticism]]) से जुदा होता है.गाँधी ने ब्रह्मचर्य को भगवान् के करीब आने और अपने को पहचानने का प्राथमिक आधार के रूप में देखा था अपनी आत्मकथा में वे अपनी बचपन की दुल्हन [[कस्तूरबा गाँधी |कस्तूरबा]] ([[:en:Kasturba Gandhi|Kasturba]]) के साथ अपनी कामेच्छा और इर्ष्या के संघर्षो को बतातें हैं उन्होंने महसूस किया कि यह उनका व्यक्तिगत दायित्व है की उन्हें ब्रह्मचर्य रहना है ताकि वे बजाय हवस के प्रेम को सिख पायें गाँधी के लिए, ब्रह्मचर्य का अर्थ था "इन्द्रियों के अंतर्गत विचारों, शब्द और कर्म पर नियंत्रण".<ref>[http://www.mahatma.org.in/books/showbook.jsp?id=188&link=bg&book=bg0001&lang=en&cat=books द स्टोरी ऑफ़ माय एक्सपेरिमेंट्स विथ ट्रुथ&nbsp;— एक आत्मकथा]{{Dead link|date=नवंबर 2024 |bot=InternetArchiveBot }},p १७६</ref> ===सादगी=== गाँधी जी का मानना था कि अगर एक व्यक्ति समाज सेवा में कार्यरत है तो उसे साधारण जीवन ([[:en:simple living|simple life]]) की ओर ही बढ़ना चाहिए जिसे वे ब्रह्मचर्य के लिए आवश्यक मानते थे। उनकी सादगी ([[:en:simplicity|simplicity]]) ने पश्चमी जीवन शैली को त्यागने पर मजबूर करने लगा और वे दक्षिण अफ्रीका में फैलने लगे थे इसे वे "ख़ुद को शुन्य के स्थिति में लाना" कहते हैं जिसमे अनावश्यक खर्च, साधारण जीवन शैली को अपनाना और अपने वस्त्र स्वयं धोना आवश्यक है.<ref>[http://www.mahatma.org.in/books/showbook.jsp?id=189&link=bg&book=bg0001&lang=en&cat=books द स्टोरी ऑफ़ माय एक्सपेरिमेंट्स विथ ट्रुथ&nbsp;— एक आत्माकथा]{{Dead link|date=नवंबर 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, p १७७</ref>एक अवसर पर जन्मदार की और से सम्मुदय के लिए उनकी अनवरत सेवा के लिए प्रदान किए गए उपहार को भी वापस कर देते हैं.<ref>[http://www.mahatma.org.in/books/showbook.jsp?id=195&link=bg&book=bg0001&lang=en&cat=bookss द स्टोरी ऑफ़ माय एक्सपेरिमेंट्स विथ ट्रुथ&nbsp;— एक आत्मकथा ]{{Dead link|date=नवंबर 2024 |bot=InternetArchiveBot }},p१८३</ref> गाँधी सप्ताह में एक दिन मौन धारण करते थे.उनका मानना था कि बोलने के परहेज से उन्हें आतंरिक शान्ति ([[:en:inner peace|inner peace]]) मिलती है। उनपर यह प्रभाव हिंदू ''मौन'' सिद्धांत का है, ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]:<!--Translate this template and uncomment {{lang|sa|मौनं}} --> - मौन) और ''शान्ति'' ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]:<!--Translate this template and uncomment {{lang|sa|शांति}} --> -शान्ति)वैसे दिनों में वे कागज पर लिखकर दूसरों के साथ संपर्क करते थे। 37 वर्ष की आयु से साढ़े तीन वर्षों तक गांधी जी ने अख़बारों को पढ़ने से इंकार कर दिया जिसके जवाब में उनका कहना था कि जगत की आज जो स्थिर अवस्था है उसने उसे अपनी स्वयं की आंतरिक अशांति की तुलना में अधिक भ्रमित किया है। जॉन रस्किन ([[:en:John Ruskin|John Ruskin]]) की ''[[अन्टू दिस लास्ट |अन्टू दिस लास्ट]] ([[:en:Unto This Last|Unto This Last]])'', पढ़ने के बाद उन्होंने अपने जीवन शैली में परिवर्तन करने का फैसला किया तथा एक समुदाय बनाया जिसे '''अमरपक्षी अवस्थापन''' कहा जाता था। दक्षिण अफ्रीका, जहाँ से उन्होंने वकालत पूरी की थी तथा धन और सफलता के साथ जुड़े थे। वहां से लौटने के पश्चात् उन्होंने पश्चमी शैली के वस्त्रों का त्याग किया। उन्होंने भारत के सबसे गरीब इंसान के द्वारा जो वस्त्र पहने जाते हैं उसे स्वीकार किया, तथा घर में बने हुए कपड़े '''(खादी) '''पहनने की वकालत भी की। गाँधी और उनके अनुयायियों ने अपने कपड़े सूत के द्वारा ख़ुद बुनने के अभ्यास को अपनाया और दूसरो को भी ऐसा करने के लिए प्रोत्साहित किया हालाँकि भारतीय श्रमिक बेरोज़गारी के कारण बहुधा आलसी थे, वे अक्सर अपने कपड़े उन औद्योगिक निर्माताओं से खरीदते थे जिसका उद्देश्य ब्रिटिश हितों को पुरा करना था। गाँधी का मत था कि अगर भारतीय अपने कपड़े ख़ुद बनाने लगे, तो यह भारत में बसे ब्रिटिशों को आर्थिक झटका लगेगा। फलस्वरूप, बाद में [[चरखा |चरखा]] ([[:en:spinning wheel|spinning wheel]]) को भारतीय राष्ट्रीय झंडा में शामिल किया गया। अपने साधारण जीवन को दर्शाने के लिए उन्होंने बाद में अपनी बाकी जीवन में [[धोती|धोती]] पहनने का निर्णय लिया। ===विश्वास=== गाँधी का जन्म हिंदू धर्म में हुआ, उनके पूरे जीवन में अधिकतर सिद्धान्तों की उत्पति [[हिन्दू धर्म|हिंदुत्व]] से हुआ। साधारण हिंदू की तरह वे सारे धर्मों को समान रूप से मानते थे, और इसलिए उन्होंने धर्म-परिवर्तन के सारे तर्कों एवं प्रयासों को अस्वीकृत किया। वे ब्रह्मज्ञान के जानकार थे और सभी प्रमुख धर्मो को विस्तार से पढ़ते थे। उन्होंने हिंदू धर्म के बारे में निम्नलिखित बातें कही हैं- :हिंदू धर्म, इसे जैसा मैंने समझा है, मेरी आत्मा को पूरी तरह तृप्त करता है, मेरे प्राणों को आप्लावित कर देता है,... जब संदेह मुझे घेर लेता है, जब निराशा मेरे सम्मुख आ खड़ी होती है, जब क्षितिज पर प्रकाश की एक किरण भी दिखाई नहीं देती, तब मैं '[[श्रीमद्भगवद्गीता|भगवद्गीता]]' की शरण में जाता हूँ और उसका कोई-न-कोई श्लोक मुझे सांत्वना दे जाता है, और मैं घोर विषाद के बीच भी तुरंत मुस्कुराने लगता हूं। मेरे जीवन में अनेक बाह्य त्रासदियां घटी है और यदि उन्होंने मेरे ऊपर कोई प्रत्यक्ष या अमिट प्रभाव नहीं छोड़ा है तो मैं इसका श्रेय 'भगवद्गीता' के उपदेशों को देता हूँ।<ref>महात्मा गांधी के विचार, सं०- आर० के० प्रभु एवं यू० आर० राव, नेशनल बुक ट्रस्ट, नयी दिल्ली, संस्करण-2005, पृ०-88.</ref> [[Image:Gandhi Smriti.jpg|thumb|right|''गाँधी स्मृति'' (जिस घर में गाँधी ने अपने अन्तिम ४ महीने बिताये, वह आज एक स्मारक बन गया है, नयी दिल्ली)]] <!--attribution required: see image description page at http://en.wikipedia.org/wiki/image:Gandhi Smriti.jpg--> गाँधी ने ''भगवद् गीता'' की व्याख्या [[गुजराती भाषा|गुजराती]] में भी की है.महादेव देसाई ने गुजराती पाण्डुलिपि का अतिरिक्त भूमिका तथा विवरण के साथ [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] में अनुवाद किया है गाँधी के द्वारा लिखे गए प्राक्कथन के साथ इसका प्रकाशन १९४६ में हुआ था .<ref>महादेव देसाईअनाशक्तियोग : द गोस्पेल ऑफ़ सेल्फ्लेस एक्सन, या द गीता अकोर्डिंग तू गाँधी .नवजीवन प्रकाशन घर; अहमदाबाद (प्रथम संस्करण १९४६).अन्य संस्करण; १९४८, १९५१, १९५६.</ref><ref>देसाई की अतिरिक्त कमेन्ट्री के एक बड़े भागी को काटने के बाद एक छोटा संस्करण ''अनाशक्तियोग : द गोस्पेल ऑफ़ सेल्फ्लेस एक्सन '' के रूप में प्रकाशित किया गया। जिम रंकिन,सम्पादक. लेखक एम् के की सूची में आते हैं गाँधी; अनुवादक महादेव देसाई (ड्राई बोनस प्रेस, सन फ्रांसिस्को, १९९८) ISBN १ - ८८३९३८ - ४७ ३ </ref> गाँधी का मानना था कि प्रत्येक धर्म के मूल में सत्य और प्रेम होता है। उनका कहना है कि '' 'कुरान', 'बाइबिल', 'जेन्द-अवेस्ता', 'तालमुड', अथवा 'गीता' किसी भी माध्यम से देखिए, हम सबका ईश्वर एक ही है, और वह सत्य तथा प्रेम स्वरूप है।''<ref>सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय, खंड-21, प्रकाशन विभाग, भारत सरकार, संस्करण-1967, पृष्ठ-489.</ref> ढोंग, कुप्रथा आदि पर भी उन्होंने सभी धर्मो के सिद्धान्तों के प्रति सवालिया रुख अख्तियार किया। वे एक अथक समाज सुधारक थे। उनकी कुछ टिप्पणियां विभिन्न धर्मो के सन्दर्भ में इस प्रकार हैं : :किंतु जिस तरह मैं ईसाई धर्म को स्वीकार नहीं कर सका, उसी तरह हिंदू धर्म की संपूर्णता के विषय में अथवा उसके सर्वोपरि होने के विषय में भी मैं उस समय निश्चय नहीं कर सका। हिंदू धर्म की त्रुटियां मेरी आँखों के सामने तैरती रहती थीं। यदि अस्पृश्यता हिंदू धर्म का अंग है जो ऐसा जान पड़ा कि वह एक सड़ा और बाद में जोड़ा गया अंग है। अनेक संप्रदायों और अनेक जाति-भेदों का होना भी मेरी समझ में नहीं आता था। केवल वेद ही ईश्वर-प्रणीत हैं, इस बात का क्या अर्थ है। यदि वेद ईश्वर-प्रणीत हैं, तो बाइबिल और कुरान क्यों नहीं हैं? :मुझे प्रभावित करने के लिए जिस तरह ईसाई मित्र प्रयत्नशील थे, उसी प्रकार मुसलमान मित्र भी प्रयत्नशील थे। अब्दुल्ला सेठ मुझे इस्लाम का अध्ययन करने के लिए प्रोत्साहित करते रहते थे। उसकी खूबियों की चर्चा तो वे किया ही करते थे।<ref>सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय, खंड-39 (आत्मकथा), प्रकाशन विभाग, भारत सरकार, संस्करण-1996, पृष्ठ-109.</ref> :जितनी जल्दी हम नैतिक आधार से हारेंगे उतनी ही जल्दी हममे धार्मिक युद्ध समाप्त हो जायेगा ऐसी कोई बात नहीं है कि धर्म नैतिकता के ऊपर हो। उदाहरण के तौर पर कोई मनुष्य असत्यवादी, क्रूर या असंयमी हो और वह यह दावा करे कि परमेश्वर उसके साथ हैं कभी हो ही नहीं सकता। :मुहम्मद की बातें ज्ञान का खजाना है, सिर्फ़ मुसलमानों के लिए ही नहीं बल्कि पूरी मानव जाति के लिए। बाद में उनसे जब पूछा गया कि क्या तुम हिंदू हो, उन्होंने कहा: :"हाँ मैं हूँ। मैं एक ईसाई, मुस्लिम, बौद्ध और यहूदी भी हूँ।" एक दूसरे के प्रति गहरा आदर भाव होने के बावजूद गाँधी और [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] एक से अधिक बार लम्बी बहस में लगे रहे। ये वाद-विवाद दोनों के दार्शनिक मतभेद को दर्शाते हैं। ये दोनों ही उस समय के प्रसिद्ध भारतीय चिन्तक थे। [[15 जनवरी|१५ जनवरी]] [[1934|१९३४]] को [[बिहार]] में आये भीषण भूकंप के संदर्भ में गांधी जी ने सर्वप्रथम २४ जनवरी १९३४ को तिन्नवल्ली की सार्वजनिक सभा में कहा था कि ''भले ही आप मुझे अंधविश्वासी ही कहें, मगर मुझ जैसा आदमी यही मानेगा कि भगवान ने हमें हमारे पापों का दंड देने के लिए इस भयंकर भूकंप को भेजा है।... बिहार का यह संकट तो केवल शरीर का नाश करने वाला है, मगर अस्पृश्यता-जनित संकट तो हमारी आत्मा को नष्ट कर रहा है। इसलिए बिहार की इस विपत्ति से हमें यह सीख लेनी चाहिए कि अपनी चंद शेष सांसो के रहते हुए हम अस्पृश्यता के इस कलंक से मुक्ति पाकर अपने-आपको अपने सिरजनहार के समक्ष स्वच्छ हृदय लेकर उपस्थित होने योग्य बना लें।''<ref>सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय, खंड-57, प्रकाशन विभाग, भारत सरकार, संस्करण-1974, पृष्ठ-48,50.</ref> २५ जनवरी को भी उन्होंने लोगों को इस घटना के संदर्भ में अस्पृश्यता को महापाप मानकर त्यागने की प्रेरणा दी तथा २६ जनवरी को मदुरा में व्यापारियों द्वारा आयोजित स्वागत समारोह में उन्होंने कहा कि ''मुझे तो यह विश्वास होता जा रहा है कि हम पर यह विपत्ति अस्पृश्यता के इस महापाप के फलस्वरूप ही आई है। मैं आपसे विनती करता हूँ कि आप मेरी बात पर मन ही मन हँस कर ऐसा न सोचें कि मैं तो आपके अंधविश्वास की वृत्ति को जगा रहा हूँ। मैं ऐसा कुछ नहीं कर रहा हूँ।... मैं भले ही अंधविश्वासी कहा जाऊँ, लेकिन जिस बात को मैं अपने हृदय की गहराई में महसूस कर रहा हूँ, उसे आपसे कहे बिना रह नहीं सकता।... यदि आप भी मेरी ही तरह इस बात में विश्वास करते हों तो आप निर्णय करने में तत्परता बरतेंगे और यह मानेंगे कि आज हम जैसी अस्पृश्यता बरतते हैं वैसी अस्पृश्यता का विधान हिंदू शास्त्रों में नहीं है। आप मेरे इस विचार से सहमत होंगे कि किसी भी मनुष्य को अस्पृश्य मानना एक भयंकर पाप है। मनुष्य का अहंकार ही उससे ऐसा कहता है कि वह अन्य लोगों से श्रेष्ठ है।''<ref>सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय, खंड-57, प्रकाशन विभाग, भारत सरकार, संस्करण-1974, पृष्ठ-56.</ref> गांधी जी के इस विचार को अंधविश्वास को बढ़ावा देने में सक्षम होने के कारण अविवेकपूर्ण मानते हुए रवीन्द्रनाथ टैगोर ने लिखा कि ''भौतिक आपदाओं का निश्चित और एकमात्र मूल कारण कुछ खास भौतिक तथ्यों के योग से होता है।... हमारे पाप अथवा त्रुटियाँ चाहे कितनी भी भयंकर क्यों न हों इनमें इतना बल नहीं है कि सृष्टि के ढांचे को तहस-नहस कर सकें।''<ref>महात्मा और कवि, सव्यसाचि भट्टाचार्य, नेशनल बुक ट्रस्ट, इंडिया, संस्करण-2005, पृष्ठ-158-159.</ref> इसके उत्तर में गांधी जी ने विस्तारपूर्वक अपना दृष्टिकोण स्पष्ट करते हुए लिखा कि ''ब्रह्मांड में हो रही प्राकृतिक घटनाओं और मानवीय व्यवहार के पारस्परिक संबंध में मेरा जीवंत विश्वास है और उस विश्वास के कारण मैं ईश्वर के अधिकाधिक निकट आता गया हूँ, मुझमें विनम्रता आई है और मैं अपने को ईश्वर के सम्मुख उपस्थित करने के लिए अधिकाधिक तैयार होता गया हूँ। यदि मैं अपने घोर अज्ञान के कारण उस विश्वास का उपयोग अपने विरोधियों की निंदा करने के लिए करूँ तो निश्चय ही ऐसा विश्वास पतनकारी अंधविश्वास बन जायेगा।''<ref>सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय, खंड-57, प्रकाशन विभाग, भारत सरकार, संस्करण-1974, पृष्ठ-179.</ref> === सन्दर्भ === [[श्रेणी:महात्मा गांधी]] == लेखन कार्य एवं प्रकाशन == गाँधी जी पर हवाई बहस करने एवं मनमाना निष्कर्ष निकालने की अपेक्षा यह युगीन आवश्यकता ही नहीं वरन् समझदारी का तकाजा भी है कि गाँधीजी की मान्यताओं के आधार की प्रामाणिकता को ध्यान में रखा जाए। सामान्य से विशिष्ट तक -- सभी संदर्भों में दस्तावेजी रूप प्राप्त गाँधी जी का लिखा-बोला प्रायः प्रत्येक शब्द अध्ययन के लिए उपलब्ध है। इसलिए स्वभावतः यह आवश्यक है कि इनके मद्देनजर ही किसी बात को यथोचित मुकाम की ओर ले जाया जाए। लिखने की प्रवृत्ति गाँधीजी में आरम्भ से ही थी। अपने संपूर्ण जीवन में उन्होंने वाचिक की अपेक्षा कहीं अधिक लिखा है। चाहे वह टिप्पणियों के रूप में हो या पत्रों के रूप में। कई पुस्तकें लिखने के अतिरिक्त उन्होंने कई पत्रिकाएँ भी निकालीं और उनमें प्रभूत लेखन किया। उनके महत्त्वपूर्ण लेखन कार्य को निम्न बिंदुओं के अंतर्गत देखा जा सकता है: === पत्रिकाएँ === [[चित्र:Gandhi's journals.jpg|right|thumb|300px|गाँधीजी द्वारा सम्पादित पत्र-पत्रिकाएँ]] गाँधी जी एक सफल लेखक थे। कई दशकों तक वे अनेक पत्रों का संपादन कर चुके थे जिसमे ''[[हरिजन]]'', ''इंडियन ओपिनियन'', ''यंग इंडिया'' आदि सम्मिलित हैं। जब वे भारत में वापस आए तब उन्होंने '[[नवजीवन]]' नामक मासिक पत्रिका निकाली। बाद में नवजीवन का प्रकाशन हिन्दी में भी हुआ।<ref>वि.एन द्वारा [http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp अद्वितीय संचारक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804022748/http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp |date=4 अगस्त 2007 }} नारायणन जीवन सकारात्मकता के साथ, अक्टूबर-दिसम्बर २००२</ref> इसके अलावा उन्होंने लगभग हर रोज व्यक्तियों और समाचार पत्रों को पत्र लिखा === प्रमुख प्रकाशित पुस्तकें === गाँधी जी द्वारा मौलिक रूप से लिखित पुस्तकें चार हैं-- ''हिंद स्वराज'', ''दक्षिण अफ्रीका के सत्याग्रह का इतिहास'', ''सत्य के प्रयोग'' (आत्मकथा), तथा ''गीता पदार्थ कोश'' सहित संपूर्ण गीता की टीका। गाँधी जी आमतौर पर गुजराती में लिखते थे, परन्तु अपनी किताबों का हिन्दी और अंग्रेजी में भी अनुवाद करते या करवाते थे। ==== हिंद स्वराज ==== हिंद स्वराज (मूलतः हिंद स्वराज्य) नामक अल्पकाय ग्रंथरत्न गाँधीजी ने इंग्लैंड से लौटते समय किल्डोनन कैसिल नामक जहाज पर गुजराती में लिखा था और उनके दक्षिण अफ्रीका पहुँचने पर इंडियन ओपिनियन में प्रकाशित हुआ था। आरम्भ के बारह अध्याय 11 दिसंबर 1909 के अंक में और शेष 18 दिसंबर 1909 के अंक में। पुस्तक रूप में इसका प्रकाशन पहली बार जनवरी 1910 में हुआ था और भारत में बम्बई सरकार द्वारा 24 मार्च 1910 को इसके प्रचार पर प्रतिबंध लगा दिया गया था। बम्बई सरकार की इस कार्रवाई का जवाब गाँधीजी ने इसका अंग्रेजी अनुवाद प्रकाशित करके दिया।<ref>सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय, खंड 10, प्रकाशन विभाग,भारत सरकार, पुनर्मुद्रित संस्करण-1995, पृष्ठ-6.</ref> इस पुस्तक के परिशिष्ट-1 में पुस्तक में प्रतिपादित विषय के अधिक अध्ययन के लिए 20 पुस्तकों की सूची भी दी गयी है जिससे गाँधीजी के तत्कालीन अध्ययन के विस्तार की एक झलक भी मिलती है। ==== दक्षिण अफ्रीका के सत्याग्रह का इतिहास ==== 'दक्षिण अफ्रीका के सत्याग्रह का इतिहास' मूलतः गुजराती में 'दक्षिण आफ्रिकाना सत्याग्रहनो इतिहास' नाम से 26 नवंबर 1923 को, जब वे यरवदा जेल में थे, लिखना शुरू किया। 5 फरवरी 1924 को रिहा होने के समय तक उन्होंने प्रथम 30 अध्याय लिख डाले थे। यह इतिहास लेखमाला के रूप में 13 अप्रैल 1924 से 22 नवंबर 1925 तक 'नवजीवन' में प्रकाशित हुआ। पुस्तक के रूप में इसके दो खंड क्रमशः 1924 और 1925 में छपे। वालजी देसाई द्वारा किये गये अंग्रेजी अनुवाद का प्रथम संस्करण अपेक्षित संशोधनों के साथ एस० गणेशन मद्रास ने 1928 में और द्वितीय और तृतीय संस्करण नवजीवन प्रकाशन मन्दिर, अहमदाबाद ने 1950 और 1961 में प्रकाशित किया था।<ref>सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय, खंड-29, प्रकाशन विभाग,भारत सरकार, संस्करण-1969, पृ०-1 (विषय-सूची के बाद).</ref> ==== सत्य के प्रयोग (आत्मकथा) ==== आत्मकथा के मूल गुजराती अध्याय धारावाहिक रूप से 'नवजीवन' के अंकों में प्रकाशित हुए थे। 29 नवंबर 1925 के अंक में 'प्रस्तावना' के प्रकाशन से उसका आरम्भ हुआ और 3 फरवरी 1929 के अंक में 'पूर्णाहुति' शीर्षक अंतिम अध्याय से उसकी समाप्ति। गुजराती अध्यायों के प्रकाशन के साथ ही '''हिन्दी नवजीवन''' में उनका हिन्दी अनुवाद और यंग इंडिया में उनका अंग्रेजी अनुवाद भी दिया जाता रहा। तदनुसार 'प्रस्तावना' का अनुवाद 'हिन्दी नवजीवन' के 3 दिसंबर 1925 के अंक में प्रकाशित हुआ था। हिन्दी अनुवाद में आत्मकथा का पहला खंड पुस्तक के रूप में पहली बार सस्ता साहित्य मंडल, दिल्ली से सन् 1928 में प्रकाशित हुआ था। गाँधी जी की रचनाओं के स्वत्वाधिकारी नवजीवन ट्रस्ट ने अपनी ओर से उसके हिन्दी अनुवाद का प्रकाशन सन् 1957 में किया था।<ref>सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय, खंड-39, पूर्ववत्, पुनर्मुद्रित संस्करण-1996, पृ०-1 (विषय-सूची के बाद).</ref> ==== गीता माता ==== श्रीमद्भगवद्गीता से गाँधी जी का हार्दिक लगाव प्रायः आजीवन रहा। गीता पर उनका चिंतन-मनन तथा लेखन भी लंबे समय तक चलते रहा। सम्पूर्ण गीता का गुजराती अनुवाद, प्रस्तावना सहित, उन्होंने जून 1929 में पूरा किया था और 12 मार्च 1930 को नवजीवन प्रकाशन मन्दिर, अहमदाबाद से 'अनासक्ति योग' नाम से उसका पुस्तकाकार प्रकाशन हुआ था। उसका हिंदी, बांग्ला एवं मराठी में अनुवाद भी तत्काल हो गया था। अंग्रेजी अनुवाद इसके बाद जनवरी 1931 में संपन्न हुआ था तथा पहले यंग इंडिया के अंक में प्रकाशित हुआ था।<ref>सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय, खंड-41, पूर्ववत्, संस्करण-1971, पृष्ठ-92.</ref> गीता के प्रत्येक श्लोक का अनुवाद सामान्य पाठकों के लिए सहज बोधगम्य न होने से गाँधी जी ने गीता के प्रत्येक अध्याय के भावों को सामान्य पाठकों के लिए सहज बोधगम्य रूप में लिखा। यरवदा सेंट्रल जेल में 1930 और 1932 में प्रत्येक सप्ताह पत्र के रूप में ये भाव भी नारायणदास गांधी को भेजे जाते रहे ताकि उन्हें आश्रम की प्रार्थना सभाओं में पढ़े जायें।<ref>सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय, खंड-49, पूर्ववत्, संस्करण-1973, पृ०-110.</ref> इन्हीं का प्रकाशन बाद में पुस्तक रूप में 'गीता-बोध' नाम से हुआ। इनके अतिरिक्त भी उन्होंने गीता पर प्रार्थना सभाओं में अनेक प्रवचन दिये थे। गीता से गाँधी जी का जुड़ाव इस कदर था कि अपने अत्यंत व्यस्त जीवन के बावजूद उन्होंने गीता के प्रत्येक पद का अक्षर क्रम से कोश तैयार किया जिसमें पद के अर्थ के साथ-साथ उनके प्रयोग-स्थल भी निर्दिष्ट थे। इन समस्त सामग्रियों का एकत्र प्रकाशन ही 'गीता माता' के नाम से हुआ है। ==== सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय ==== [[File:संपूर्ण गांधी वाङ्मय.jpg|thumb|सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय के प्रथम संस्करण (1958) एवं नवीन संस्करण (1997) की झलक]] गाँधी जी के लिखित एवं वाचिक समग्र साहित्य के प्रकाशन हेतु भारत सरकार द्वारा एक ग्रंथमाला के प्रकाशन का निर्णय प्रकाशन जगत में निःसंदेह एक ऐतिहासिक कदम रहा है। इस ग्रंथमाला का उद्देश्य गाँधी जी ने दिन-प्रति-दिन और वर्ष-प्रति-वर्ष जो कुछ कहा और लिखा उस सबको एकत्र करना था।<ref>सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय, खंड-1, पूर्ववत्, प्रथम संस्करण-1958, पृष्ठ-12 (भूमिका).</ref> इसी निर्णय के तहत अनेक अधीत विद्वानों के सहयोग से '''सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय''' का प्रकाशन हुआ। यह प्रकाशन तीन भाषाओं में हुआ। अंग्रेजी में पहली बार 100 खंडों में (THE COLLECTED WORKS OF MAHATMA GANDHI नाम से) तथा संशोधित रूप (pdf) में 98 खंडों में इसका प्रकाशन हुआ है। हिन्दी में 97 खंडों में तथा गुजराती में 70 खंडों में यह प्रकाशकीय महाकुंभ संपन्न हुआ है। ''सम्पूर्ण गांधी वाङ्मय'' (हिन्दी) में दो अतिरिक्त वैशिष्ट्य भी सम्मिलित हैं। एक तो यह कि प्रत्येक खंड के अंत में अक्षरक्रम से शब्दानुक्रमणिका दी गयी है जिससे अध्ययन तथा विभिन्न कार्यवश पुनरावलोकन में अत्यंत सुविधा हो गयी है; तथा दूसरी यह कि प्रत्येक खंड के अंत में गाँधी जी का तारीखवार जीवन-वृत्तान्त दिया गया है, जिससे सरलतापूर्वक एक नज़र में गाँधीजी के जीवन की सभी महत्वपूर्ण घटनाओं एवं बातों की संक्षिप्त जानकारी उपलब्ध हो जाती है। ==== अन्य ==== इनके अतिरिक्त गाँधी जी के समग्र साहित्य से चुनिंदा अंशों के संचयन तथा विभिन्न विषयों पर केन्द्रित छोटी-छोटी पुस्तिकाओं का भी विभिन्न नामों से प्रकाशन होते रहा है। इनमें दो संचयन अति प्रसिद्ध तथा अत्युपयोगी रहे हैं और इन दोनों का प्रकाशन भी गाँधी जी के जीवन-काल में ही (अंग्रेजी में, 1945 एवं 1947 में) हो गया था: # '''महात्मा गांधी के विचार''' - सं०- आर० के० प्रभु एवं यू० आर० राव (नेशनल बुक ट्रस्ट, नयी दिल्ली) # '''मेरे सपनों का भारत''' - सं०- आर० के० प्रभु (नवजीवन प्रकाशन मन्दिर, अहमदाबाद) गाँधी जी ने [[जॉन रस्किन]] की ''[[अन्टू दिस लास्ट]] ([[:en:Unto This Last|Unto This Last]])'' की गुजराती में व्याख्या भी की है।<ref name="Unto this last"><!--Translate this template and uncomment {{cite book |last= Gandhi |first= M. K. |authorlink= |title= Unto this Last: A paraphrase |url=http://www.forget-me.net/en/Gandhi/untothislast.pdf |year= |publisher=Navajivan Publishing House |location= Ahmedabad | language = en; trans. from Gujarati|isbn= 81-7229-076-4}} --></ref> अन्तिम निबंध को उनका अर्थशास्त्र से सम्बंधित कार्यक्रम कहा जा सकता है उन्होंने शाकाहार, भोजन और स्वास्थ्य, धर्म, सामाजिक सुधार पर भी विस्तार से लिखा है। सन् २००० में गाँधी जी के संपूर्ण कार्य (CWMG) का संशोधित संस्करण विवादों के घेरे में आ गया क्योंकि गाँधी जी के अनुयायियों ने सरकार पर राजनीतिक उद्देश्यों के लिए परिवर्तन शामिल करने का आरोप लगाया.<ref>[https://web.archive.org/web/20081005105027/http://www.gandhiserve.org/cwmg/cwmg_controversy.html महात्मा गाँधी के संचित लेख (सी डब्लू एम् जी) विवाद] (गाँधी सेवा)</ref> === गाँधी पर पुस्तकें === कई जीवनी लेखकों ने गाँधी के जीवन-वर्णन का कार्य किया है। उनमें से दो कार्य व्यापक एवं अपने आप में उदाहरण हैं: # MAHATMA (In 8 Volumes) By: D. G. Tendulkar (First Edition : January 1954) [The Publications Division, govt. of India, New Delhi] # MAHATMA GANDHI -(In 10 Volumes) {''The Early Phase'' to ''Last Phase''} - By Pyarelal & Sushila Nayar [Navajivan Publishing House, Ahmedabad] इस दूसरे महाग्रंथ के अंतिम खण्ड (''Last Phase'') का चार खण्डों में हिन्दी अनुवाद '''महात्मा गांधी : पूर्णाहुति''' नाम से प्रकाशित है। कर्नल जी बी अमेरिकी सेना के सिंह ने कहा कि अपनी तथ्यात्मक शोध पुस्तक 'देवत्व के मुखौटे के पीछे गाँधी' (गाँधी: बिहाइंड द मास्क ऑफ़ डिविनिटी) के मूल भाषण और लेखन के लिए उन्होंने अपने २० वर्ष<ref name="ReviewBaldevSingh"><!--Translate this template and uncomment {{cite web| title=Gandhi Behind the Mask of Divinity |url=http://www.sikhspectrum.com/082004/gandhi_mask.htm | accessdate=2007-12-17}} --></ref> लगा दिए। === कथित समलैंगिक प्रेम संबंध === २०११ में प्रकाशित किताब '''''ग्रेट सोल: महात्मा गांधी एंड हिज़ स्ट्रगल विद इंडिया''''' में पुलित्ज़र पुरस्कार विजेता लेखक जोसेफ़ लेलीवेल्ड ने महात्मा गाँधी और उनके दक्षिण अफ़्रीका में रहे सहयोगी हर्मन केलेनबाख के रिश्तों को अनन्य प्रेम सम्बन्ध बताया है। पुस्तक के प्रकाशन के समय इस कारण से भारत में विवाद हो गया, और गाँधी के गृह राज्य गुजरात की विधान सभा ने एक संकल्प के माध्यम से इस पुस्तक की बिक्री प्र रोक लगा दी।<ref>Indian state bans Gandhi book after reviews hint at gay relationship, http://www.theguardian.com/world/2011/mar/30/gujarat-bans-gandhi-book-gay-claims {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150829182838/http://www.theguardian.com/world/2011/mar/30/gujarat-bans-gandhi-book-gay-claims |date=29 अगस्त 2015 }}</ref> लेलीवेल्ड के मुताबिक, उनकी पुस्तक के आधार पर गाँधी की समलैंगी या द्विलिंगी होने के लगाए जा रहे आंकलन गलत हैं। उन्होंने कहा, "यह किताब ये नहीं कहती कि गाँधी समलैंगिक या द्विलिंगी थे।यह [किताब] कहती है कि [गाँधी] ब्रह्मचारी थे, और कैलेनबाख से गहरे [दिल] से जुडे थे। और यह कोई नई जानकारी नहीं है।" <ref>India state bans book hinting Gandhi had gay lover http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20110403/arts/arts2.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408084246/http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20110403/arts/arts2.html |date=8 अप्रैल 2011 }}</ref>(यथाशब्द)। == गांधी और कालेनबाख == महात्मा गांधी और उनके दक्षिण अफ्रीकी मित्र हरमन कालेनबाख से संबंधित दस्तावेजों को 1.28 मिलियन डॉलर (करीब 6.88 करोड़ रुपए) में खरीद कर भारत लाया गया है। 2012 में नीलाम होने से पहले भारत सरकार ने इन्हें सोदबी नीलामी घर से गोपनीय करार में खरीदा था। कालेनबाख दक्षिण अफ्रीका में जिम्नास्ट, बॉडी बिल्डर और आर्किटेक्ट थे। उन्होंने एमके गांधी को कुछ ऐसे भी पत्र भेजे थे जिन्हें कुछ समीक्षक ‘प्रेम पत्र’ कहते हैं। इन दोनों लोगों का रिश्ता काफी विवादित रहा था।<ref>{{Cite web |url=http://www.bhaskar.com/article/NAT-special-on-gandhi-4163034-PHO.html?seq=10&RHS-badi_khabare= |title=संग्रहीत प्रति |access-date=30 जनवरी 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730002046/http://www.bhaskar.com/article/NAT-special-on-gandhi-4163034-PHO.html?seq=10&RHS-badi_khabare= |archive-date=30 जुलाई 2013 |url-status=live }}</ref> == अनुयायियों और प्रभाव == महत्वपूर्ण नेता और राजनीतिक गतिविधियाँ गाँधी से प्रभावित थीं। अमेरिका के [[अफ्रीकी-अमेरिकी राष्ट्रीय अधिकार आन्दोलन|नागरिक अधिकार आन्दोलन]] के नेताओं में [[मार्टिन लूथर किंग]] और [[जेम्स लाव्सन]] गाँधी के लेखन जो उन्हीं के सिद्धांत अहिंसा को विकसित करती है, से काफी आकर्षित हुए थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.sfgate.com/opinion/openforum/article/COMMEMORATING-MARTIN-LUTHER-KING-JR-Gandhi-s-2640319.php|title=COMMEMORATING MARTIN LUTHER KING JR. / Gandhi's influence on King|first=Placido P.|last=D'Souza|date=20 जनवरी 2003|website=SFGate|access-date=17 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190912140351/https://www.sfgate.com/opinion/openforum/article/COMMEMORATING-MARTIN-LUTHER-KING-JR-Gandhi-s-2640319.php|archive-date=12 सितंबर 2019|url-status=live}}</ref> विरोधी-[[पृथग्वासन|रंगभेद]] कार्यकर्ता और [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीका]] के पूर्व राष्ट्रपति [[नेल्सन मंडेला]], गाँधी जी से प्रेरित थे।<ref name="Mandela-2000">[[नेल्सन मंडेला]], [http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/the_sacred_warrior13a.html एक पवित्र योद्धा: दक्षिण अफ्रीका के मुक्तिदाता भारत के मुक्तिदाता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020031336/http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/the_sacred_warrior13a.html |date=20 अक्तूबर 2008 }} के मौलिक कार्यों को देखतें हैं। ''टाइम मैगजीन'', [[3 जनवरी|३ जनवरी]], [[2000|२०००]].</ref> और दुसरे लोग [[खान अब्दुल गफ्फार खान|खान अब्दुल गफ्फेर खान]],<ref>{{Cite web|url=http://findarticles.com/?noadc=1|archiveurl=https://archive.today/20120524200747/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1295/is_2_66/ai_83246175/|title=FindArticles.com &#124; CBSi|website=findarticles.com|access-date=17 जुलाई 2019|archive-date=24 मई 2012}}</ref> [[स्टीव बिको]] और [[आंग सान सू की]] हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040222/spectrum/book1.htm|title=The Sunday Tribune - Books|website=www.tribuneindia.com|access-date=17 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831112748/https://www.tribuneindia.com/2004/20040222/spectrum/book1.htm|archive-date=31 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> गाँधी का जीवन तथा उपदेश कई लोगों को प्रेरित करती है जो गाँधी को अपना गुरु मानते है या जो गाँधी के विचारों का प्रसार करने में अपना जीवन समर्पित कर देते हैं। यूरोप के, [[रोमां रोलां|रोमेन रोल्लांड]] पहला व्यक्ति था जिसने १९२४ में अपने किताब ''महात्मा गाँधी'' में गाँधी जी पर चर्चा की थी और ब्राज़ील की [[बागी|अराजकतावादी]] ([[:en:anarchist|anarchist]]) और [[नारीवाद|नारीवादी]] [[मारिया लासर्दा दा मौर|मारिया लासर्दा दे मौरा]] ने अपने कार्य शांतिवाद में गाँधी के बारें में लिखा.१९३१ में उल्लेखनीय भौतिक विज्ञानी [[अल्बर्ट आइनस्टाइन|अलबर्ट आइंस्टाइन]], गाँधी के साथ पत्राचार करते थे और अपने बाद के पत्रों में उन्हें "आने वाले पीढियों का आदर्श" कहा.<ref>{{Cite web|url=http://www.gandhiserve.org/streams/einstein.html|title=गाँधी पर आइन्स्टीन|access-date=13 नवंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117104005/http://www.gandhiserve.org/streams/einstein.html|archive-date=17 जनवरी 2012|url-status=dead}}</ref>[[लांजा देल वास्तो|लांजा देल वस्तो]] ([[:en:Lanza del Vasto|Lanza del Vasto]]) महात्मा गाँधी के साथ रहने के इरादे से सन १९३६ में भारत आया; और बाद में गाँधी दर्शन को फैलाने के लिए वह यूरोप वापस आया और १९४८ में उसने [[सम्मुदाय का संदूक|कम्युनिटी ऑफ़ द आर्क]] की स्थापना की। (गाँधी के आश्रम से प्रभावित होकर)[[मदेलेइने स्लेड|मदेलिने स्लेड]] (मीराबेन) ब्रिटिश नौसेनापति की बेटी थी जिसने अपना अधिक से अधिक व्यस्क जीवन गाँधी के भक्त के रूप में भारत में बिताया था। इसके अतिरिक्त, ब्रिटिश संगीतकार [[जॉन लेनन]] ने गाँधी का हवाला दिया जब वे अहिंसा पर अपने विचारों को व्यक्त कर रहे थे।<ref>[http://www.rollingstone.com/news/story/8898300/lennon_lives_forever अमर लेनन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070528225215/http://www.rollingstone.com/news/story/8898300/lennon_lives_forever |date=28 मई 2007 }} ''rollingstone.com'' से लिया गया है [[२० मई]] ([[:en:May 20|May 20]]), [[२००७]] को पुनः प्राप्त किया गया</ref> २००७ में [[लायंस कान अंतर्राष्ट्रीय समारोह|केन्स लिओंस अन्तर राष्ट्रीय विज्ञापन महोत्सव]] ([[:en:Cannes Lions International Advertising Festival|Cannes Lions International Advertising Festival]]), अमेरिका के पूर्व उपराष्ट्रपति और पर्यावरणविद [[अल्बर्ट गोर|अल गोर]] ने उन पर गाँधी के प्रभाव को बताया। <ref>[http://www.exchange4media.com/Cannes/2007/fullstory2007.asp?section_id=13&news_id=26524&tag=21387&pict=2 गांधीगिरी और ग्रीन लिओन, अल गोरे ने केन्स का दिल जीत लिया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115931/http://www.exchange4media.com/Cannes/2007/fullstory2007.asp?section_id=13&news_id=26524&tag=21387&pict=2 |date=11 जनवरी 2012 }} ''exchange4media.com'' से लिया गया है [[23 जून|२३ जून]] [[२००७]] को पुनः प्राप्त किया गया</ref> == विरासत == [[चित्र:PMBGandhistatue.jpg|left|thumb|शत वर्षीय महात्मा गाँधी की मूर्ति व्यापारिक क्षेत्र के केंद्रीय स्थान [[पीटरमैरित्स्बुर्ग|पिएतेर्मारित्ज्बुर्ग]] ([[:en:Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]]), [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीका]] में है।]] [[२ अक्टूबर]] गाँधी का जन्मदिन है इसलिए [[गाँधी जयंती]] के अवसर पर भारत में [[भारत में राष्ट्रीय छुट्टियाँ|राष्ट्रीय अवकाश]] होता है [[15 जून|१५ जून]] [[२००७]] को यह घोषणा की गई थी कि "[[संयुक्त राष्ट्र महासभा]] " एक प्रस्ताव की घोषणा की, कि [[२ अक्टूबर]] ([[:en:2 October|2 October]]) को "[[अंतर्राष्ट्रीय अहिंसा दिवस]]" के रूप में मनाया जाएगा.<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite news | first=Nilova| last=Chaudhury| url=http://www.hindustantimes.com/storypage/storypage.aspx?id=54580f5e-15a0-4aaf-baa3-8f403b5688fa&&Headline=October+2+is+Int'l+Non-Violence+Day| title=October 2 is global non-violence day| work=hindustantimes.com|publisher=Hindustan Times| date=[[15 June]] [[2007]]| accessdate=2007-06-15}} --></ref> अक्सर पश्चिम में ''[[महात्मा]]'' शब्द का अर्थ ग़लत रूप में ले लिया जाता है उनके अनुसार यह [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] से लिया गया है जिसमे ''महा'' का अर्थ ''महान'' और ''आत्म'' का अर्थ ''आत्मा'' होता है। ज्यादातर सूत्रों के अनुसार जैसे दत्ता और रोबिनसन के ''रबिन्द्रनाथ टगोर: संकलन'' में कहा गया है कि [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर|रवीन्द्रनाथ टैगोर]] ने सबसे पहले गाँधी को ''महात्मा'' का खिताब दिया था।<ref>दत्ता, कृष्ण और एंड्र्यू रोबिनसन, ''रबिन्द्रनाथ टेगोर: एक संकलन'', p.२</ref> अन्य सूत्रों के अनुसार [[नौतम लाल भगवानजी मेहता.|नौतामलाल भगवानजी मेहता]] ने [[21 जनवरी|२१ जनवरी]] [[1915|१९१५]] में उन्हें यह खिताब दिया था।<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite web|url=http://kamdartree.com/mahatma_kamdar.htm|title=Kamdartree: Mahatma and Kamdars}} --></ref> हालाँकि गाँधी ने अपनी आत्मकथा में कहा है कि उन्हें कभी नहीं लगा कि वे इस सम्मान के योग्य हैं।<ref>[http://kamdartree.com/Dr%20PJ%20Mehta.htm एम.के.गाँधी: एक आत्मकथा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515055835/http://kamdartree.com/Dr%20PJ%20Mehta.htm |date=15 मई 2008 }}.[[21 मार्च|२१ मार्च]] [[2006|२००६]] को पुनः प्राप्त किया गया</ref> ''मानपत्र'' के अनुसार, गाँधी को उनके न्याय और सत्य के सराहनीये बलिदान के लिए ''महात्मा'' नाम मिला है।<ref>[http://kamdartree.com/mahatma_kamdar.htm मोहनदास कैसे और कब प्रलेखन. गाँधी अपने नाम के अनुरूप ही "महात्मा"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515055827/http://www.kamdartree.com/mahatma_kamdar.htm |date=15 मई 2008 }} बन गए [[21 मार्च|२१ मार्च]] [[2006|२००६]] को पुनः प्राप्त किया गया</ref> ''[[टाइम (पत्रिका)|१९३० में टाइम]]'' पत्रिका ने महात्मा गाँधी को [[साल का पुरूष|वर्ष का पुरूष]] का नाम दियाI १९९९ में गाँधी [[अल्बर्ट आइनस्टाइन|अलबर्ट आइंस्टाइन]] जिन्हे [[सदी का पुरूष]] नाम दिया गया के मुकाबले द्वितीय स्थान जगह पर थे। टाइम पत्रिका ने [[तेनजिन ग्यात्सो.|दलाई लामा]], [[लेच वालेसा]], [[मार्टिन लूथर किंग|डॉ मार्टिन लूथर किंग, जूनियर]], [[सेसर शावेज़]], [[औंग सान सू कई]], [[बेन्गिनो अकुइनो, जूनियर|बेनिग्नो अकुइनो जूनियर]], [[डेसमंड टूटू]] और [[नेल्सन मंडेला]] को ''गाँधी के अहिंसा के आद्यात्मिक उत्तराधिकारी'' के रूप में कहा गया.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0, ९१७१,९९३०२६,००.एच. टी.एम. एल गाँधी के बच्चे]{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}.'' [[टाइम (पत्रिका)]] ''.[[21 अप्रैल|२१ अप्रैल]] [[२००७]] को पुनः प्राप्त किया गया</ref> [[भारत सरकार]] प्रति वर्ष उल्लेखनीय सामाजिक कार्यकर्ताओं, विश्व के नेताओं और नागरिकों को [[महात्मा गाँधी शान्ति पुरस्कार]] से पुरस्कृत करती है। दक्षिण अफ्रीकी [[नेल्सन मंडेला]], जो कि जातीय मतभेद और पार्थक्य के उन्मूलन में संघर्षरत रहे, इस पुरूस्कार को पाने वाले पहले गैर-भारतीय थे। १९९६ में, [[भारत सरकार]] ने महात्मा गाँधी की श्रृंखला के [[भारतीय रुपये|नोटों]] के मुद्रण को १, ५, १०, २०, ५०, १००, ५०० और १००० के अंकन के रूप में आरम्भ किया। आज जितने भी नोट इस्तेमाल में हैं उनपर महात्मा गाँधी का चित्र है। १९६९ में यूनाइटेड किंगडम ने डाक टिकेट की एक श्रृंखला महात्मा गाँधी के शत्वर्शिक जयंती के उपलक्ष्य में जारी की। [[चित्र:Gandhi site.jpg|thumb|नई दिल्ली में [[नई दिल्ली|गाँधी स्मृति]] पर सहादत स्तम्भ उस स्थान को चिन्हित करता है जहाँ पर उनकी हत्या हुयी.]] यूनाइटेड किंगडम में ऐसे अनेक गाँधी जी की प्रतिमाएँ उन ख़ास स्थानों पर हैं जैसे [[ताविस्तोक स्क्वायर|लन्दन विश्वविद्यालय कालेज]] के पास [[लंदन|ताविस्तोक चौक]], [[लन्दन विश्वविद्यालय कालेज|लन्दन]] जहाँ पर उन्होंने कानून की शिक्षा प्राप्त की। [[30 जनवरी|यूनाइटेड किंगडम]] में [[संयुक्त राजशाही (ब्रिटेन)|जनवरी ३०]] को “राष्ट्रीय गाँधी स्मृति दिवस” मनाया जाता है।[[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य]] में, गाँधी की प्रतिमाएँ [[यूनियन स्क्वायर (न्यू यार्क शहर)|न्यू यार्क शहर]] में [[न्यूयॉर्क शहर|यूनियन स्क्वायर]] के बहार और [[मार्टिन लूथर किंग जूनियर, राष्ट्रीय ऐतिहासिक स्थल|अटलांटा]] में [[अटलांटा|मार्टिन लूथर किंग जूनियर राष्ट्रीय ऐतिहासिक स्थल]] और [[वाशिंगटन डी.सी]] में भारतीय दूतावास के समीप मेसासुशैट्स मार्ग में हैं। भारतीय दूतावास के समीप [[पीटरमैरिट्सबर्ग|पितर्मरित्ज़्बर्ग]], [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीका]], जहाँ पर १८९३ में गाँधी को प्रथम-श्रेणी से निकल दिया गया था वहां उनकी स्मृति में एक प्रतिमा स्थापित की गए है। गाँधी की प्रतिमाएँ [[मदाम टुसौड्स|मदाम टुसौड]] के मोम संग्रहालय, [[लंदन|लन्दन में]], [[न्यूयॉर्क शहर|न्यू यार्क]] और विश्व के अनेक शहरों में स्थापित हैं। गाँधी को कभी भी [[नोबेल शान्ति पुरुस्कार|शान्ति का नोबेल पुरस्कार]] प्राप्त नहीं हुआ, हालाँकि उनको १९३७ से १९४८ के बीच, पाँच बार मनोनीत किया गया जिसमे [[अमरीकी मित्र सेवा समिति|अमेरिकन फ्रेंड्स सर्विस कमिटी द्वारा दिया गया नामांकन भी शामिल है]] .<ref>[http://www.afsc.org/about/nobel/past-nominations.htm AFSC की पूर्व नोबेल नामांकन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080815101402/https://www.afsc.org/about/nobel/past-nominations.htm |date=15 अगस्त 2008 }}.</ref> दशको उपरांत नोबेल समिति ने सार्वजानिक रूप में यह घोषित किया कि उन्हें अपनी इस भूल पर खेद है और यह स्वीकार किया कि पुरूस्कार न देने की वजह विभाजित राष्ट्रीय विचार थे। महात्मा गाँधी को यह पुरुस्कार १९४८ में दिया जाना था, परन्तु उनकी हत्या के कारण इसे रोक देना पड़ा.उस साल दो नए राष्ट्र [[भारत]] और [[पाकिस्तान]] में युद्ध छिड़ जाना भी एक जटिल कारण था।<ref>अमित बरुआ [http://www.hindu.com/2006/10/17/stories/2006101704971200.htm "गाँधी को नोबेल न मिलना भारी भूल थी"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080929071131/http://www.hindu.com/2006/10/17/stories/2006101704971200.htm |date=29 सितंबर 2008 }}.''[[द हिंदू]] '',२००६. [[१७ अक्टूबर]] [[2006|२००६]] को पुनः प्राप्त किया गया</ref> गाँधी के मृत्यु वर्ष १९४८ में पुरस्कार इस वजह से नहीं दिया गया कि कोई जीवित योग्य उम्मीदवार नहीं था और जब १९८९ में [[तेनजिन ग्यातसो|दलाई लामा]] को पुरस्कृत किया गया तो समिति के अध्यक्ष ने यह कहा कि "यह महात्मा गाँधी की याद में श्रद्धांजलि का ही हिस्सा है।"<ref>ओयेविंद टोंनेस्सों [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/gandhi/index.html महात्मा गाँधी, भूले हुए सम्मानित व्यक्ति] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530213759/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/gandhi/index.html |date=30 मई 2013 }} नोबेल-ई-संग्रहालय शान्ति संपादक/संपादन, १९९८-२०००.[[21 मार्च|२१ मार्च]] [[2006|२००६]] को पुनः प्राप्त किया गया</ref> [[चित्र:Gandhi Memorial.jpg|thumb|left|[[राज घाट और उससे जुड़े स्मारक|राज घाट]], [[नई दिल्ली|नई-दिल्ली]], [[भारत|भारत में]], उस स्थान को चिन्हित करता है जहाँ पर १९४८ में गाँधी का दाह-संस्कार हुआ था]] बिरला भवन (या बिरला हॉउस), नई दिल्ली जहाँ पर [[30 जनवरी|३०जन्वरी]], [[1948|१९४८]] को गाँधी की हत्या की गयी का अधिग्रहण भारत सरकार ने १९७१ में कर लिया तथा १९७३ में गाँधी स्मृति के रूप में जनता के लिए खोल दिया। यह उस कमरे को संजोय हुए है जहाँ गाँधी ने अपने आख़िर के चार महीने बिताये और वह मैदान भी जहाँ रात के टहलने के लिए जाते वक्त उनकी हत्या कर दी गयी। एक शहीद स्तम्भ अब उस जगह को चिन्हित करता हैं जहाँ पर उनकी हत्या कर दी गयी थी। प्रति वर्ष [[30 जनवरी|३० जनवरी]] को, महात्मा गाँधी के पुण्यतिथि पर कई देशों के स्कूलों में [[अहिंसा और शान्ति का स्कूल दिवस .|अहिंसा और शान्ति का स्कूली दिन]] ([[डी.ई.एन.ई.पी|DENIP]] मनाया जाता है जिसकी स्थापना १९६४ [[स्पेन]] में हुयी थी। वे देश जिनमें दक्षिणी गोलार्ध कैलेंडर इस्तेमाल किया जाता हैं, वहां [[30 मार्च|३० मार्च]] को इसे मनाया जाता है। == आदर्श और आलोचनाएँ == [[चित्र:POL Mahatma Gandhi sculpture.jpg|रिघ्त्|thumb|महात्मा गांधी ([[जोज़फ़ गोस्लाव्सकी|Józef Gosławski]], 1932)]] गाँधी के कठोर [[अहिंसा]] का नतीजा [[शांतिवाद]] ([[:en:pacifism|pacifism]]) है, जो की राजनैतिक क्षेत्र से आलोचना का एक मूल आधार है। === विभाजन की संकल्पना === नियम के रूप में गाँधी [[विभाजन (राजनीति)|विभाजन]] की अवधारणा के खिलाफ थे क्योंकि यह उनके धार्मिक एकता के दृष्टिकोण के प्रतिकूल थी।<ref>''[http://www.amazon.com/gp/reader/0394714660/ The एसेंसियल गाँधी में पुनः प्रकाशित : उनके जीवन, कार्यों और विचारों का संग्रह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070702171817/http://www.amazon.com/gp/reader/0394714660/ |date=2 जुलाई 2007 }}.'' लुईस फिशर, २००२ (पुनर्मुद्रित संस्करण) पीपी.१०६-१०८</ref> ६ [[भारत का विभाजन|अक्टूबर १९४६]] में ''[[हरिजन]]'' में उन्होंने [[६ अक्टूबर|भारत]] का विभाजन [[1946|पाकिस्तान बनाने के लिए, के बारे में लिखा]]: <blockquote>(पाकिस्तान की मांग) जैसा की मुस्लीम लीग द्वारा प्रस्तुत किया गया गैर-इस्लामी है और मैं इसे पापयुक्त कहने से नही हिचकूंगा इस्लाम मानव जाति के भाईचारे और एकता के लिए खड़ा है, न कि मानव परिवार के ऐक्य का अवरोध करने के लिए॰इस वजह से जो यह चाहते हैं कि भारत दो युद्ध के समूहों में बदल जाए वे भारत और इस्लाम दोनों के दुश्मन हैं। वे मुझे टुकडों में काट सकते हैं पर मुझे उस चीज़ के लिए राज़ी नहीं कर सकते जिसे मैं ग़लत समझता हूँ[...] हमें आस नही छोडनी चाहिए, इसके बावजूद कि ख्याली बाते हो रही हैं कि हमें मुसलमानों को अपने प्रेम के कैद में अबलाम्बित कर लेना चाहिए॰<ref>''[http://www.amazon.com/gp/reader/0394714660/ The एसेंसियल गाँधी में पुनः प्रकाशित हुवा : उनके जीवन, कार्यों और विचारों का संग्रह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070702171817/http://www.amazon.com/gp/reader/0394714660/ |date=2 जुलाई 2007 }}.'' लूईस फिशर, २००२(पुनर्मुद्रित संस्करण) पी.३०८-९</ref></blockquote> फिर भी, जैक होमर गाँधी के [[मुहम्मद अली जिन्ना|जिन्ना]] के साथ पाकिस्तान के विषय को लेकर एक लंबे पत्राचार पर ध्यान देते हुए कहते हैं- "हालाँकि गांधी वैयक्तिक रूप में विभाजन के खिलाफ थे, उन्होंने सहमति का सुझाव दिया जिसके तहत कांग्रेस और मुस्लिम लीग अस्थायी सरकार के नीचे समझौता करते हुए अपनी आजादी प्राप्त करें जिसके बाद विभाजन के प्रश्न का फैसला उन जिलों के जनमत द्वारा होगा जहाँ पर मुसलमानों की संख्या ज्यादा है।"<ref>जैक, होमर .''[http://books.google.com/books?id=XpWO-GoOhVEC&pg=PR13&lpg=PR11&dq=The+Gandhi+Reader:+A+Sourcebook+of+His+Life+and+Writings&sig=mu7B1to2ve7qqIYNmXQMd5jifsY गाँधी के पाठक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722044436/http://books.google.com/books?id=XpWO-GoOhVEC&pg=PR13&lpg=PR11&dq=The+Gandhi+Reader:+A+Sourcebook+of+His+Life+and+Writings&sig=mu7B1to2ve7qqIYNmXQMd5jifsY |date=22 जुलाई 2011 }}'',p ४१८</ref>. भारत के विभाजन के विषय को लेकर यह दोहरी स्थिति रखना, गाँधी ने इससे हिन्दुओं और मुसलमानों दोनों तरफ़ से आलोचना के आयाम खोल दिए। [[मुहम्मद अली जिन्ना]] तथा समकालीन पाकिस्तानियों ने गाँधी को मुस्लमान राजनैतिक हक़ को कम कर आंकने के लिए निंदा की। [[विनायक दामोदर सावरकर|विनायक दामोदर सावरकार]] और उनके सहयोगियों ने गाँधी की निंदा की और आरोप लगाया कि वे राजनैतिक रूप से मुसलमानों को मनाने में लगे हुए हैं तथा हिन्दुओं पर हो रहे अत्याचार के प्रति वे लापरवाह हैं और पाकिस्तान के निर्माण के लिए स्वीकृति दे दी है (हालाँकि सार्वजानिक रूप से उन्होंने यह घोषित किया था कि विभाजन से पहले मेरे शरीर को दो हिस्सों में काट दिया जाएगा).<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/50664.stm बी.बी.सी समाचार पर "महात्मा गाँधी का जीवन और मृत्य"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207094904/http://news.bbc.co.uk/2/hi/50664.stm |date=7 दिसंबर 2008 }}, देखिये अनुभाग "स्वतंत्रता और विभाजन. "</ref> यह आज भी राजनैतिक रूप से विवादस्पद है, जैसे कि पाकिस्तानी-अमरीकी इतिहासकार [[आयशा जलाल|आयेशा जलाल]] यह तर्क देती हैं कि विभाजन की वजह गाँधी और कांग्रेस मुस्लीम लीग के साथ सत्ता बांटने में इक्छुक नहीं थे, दुसरे मसलन [[हिंदू राष्ट्रवादी]] राजनेता [[प्रवीण तोगडिया]] भी गाँधी के इस विषय को लेकर नेतृत्व की आलोचना करते हैं, यह भी इंगित करते हैं कि उनके हिस्से की अत्यधिक कमजोरी की वजह से भारत का विभाजन हुआ। गाँधी ने १९३० के अंत-अंत में [[विभाजन#राजनैतिक भूगोल|विभाजन]] को लेकर इस्राइल के निर्माण के लिए [[१९४७, संयुक्त राष्ट्र की विभाजन योजना|फिलिस्तीन के विभाजन के प्रति भी अपनी अरुचि जाहिर की थी]]। ''२६ अक्टूबर'' [[२६ अक्टूबर|१९३८]] को उन्होंने [[1938|हरिजन में कहा था]]: <blockquote>मुझे कई पत्र प्राप्त हुए जिनमे मुझसे पूछा गया कि मैं घोषित करुँ कि जर्मनी में यहूदियों के [[यहूदियों का जर्मनी में इतिहास#यहूदी नाजियों के अधीन (१९३० - १९४०)|उत्पीडन और अरब-यहूदियों के बारे में क्या विचार रखता हूँ]] ([[:en:History of the Jews in Germany#Jews under the Nazis (1930s-1940)|persecution of the Jews in Germany]]). ऐसा नही कि इस कठिन प्रश्न पर अपने विचार मैं बिना झिझक के दे पाउँगा. मेरी सहानुभूति यहुदिओं के साथ है। मैं उनसे दक्षिण अफ्रीका से ही नजदीकी रूप से परिचित हूँ कुछ तो जीवन भर के लिए मेरे साथी बन गए हैं। इन मित्रों के द्वारा ही मुझे लंबे समय से हो रहे उत्पीडन के बारे में जानकारी मिली. वे ईसाई धर्म के अछूत रहे हैं पर मेरी सहानुभूति मुझे न्याय की आवश्यकता से विवेकशून्य नही करती यहूदियों के लिए एक राष्ट्र की दुहाई मुझे ज्यादा आकर्षित नही करती. जिसकी मंजूरी बाईबल में दी गयी और जिस जिद से वे अपनी वापसी में फिलिस्तीन को चाहने लगे हैं। क्यों नही वे, पृथ्वी के दुसरे लोगों से प्रेम करते हैं, उस देश को अपना घर बनाते जहाँ पर उनका जन्म हुआ और जहाँ पर उन्होंने जीविकोपार्जन किया। फिलिस्तीन अरबों का हैं, ठीक उसी तरह जिस तरह इनलैंड अंग्रेजों का और फ्रांस फ्रंसिसिओं का. यहूदियों को अरबों पर अधिरोपित करना अनुचित और अमानवीय है जो कुछ भी आज फिलिस्तीन में हो रहा हैं उसे किसी भी आचार संहिता से सही साबित नही किया जा सकता.<ref>''[http://www.amazon.com/gp/reader/0394714660/ द एसेंसियल गाँधी में पुनः प्रकाशित : उनके जीवन, कार्यों और विचारों का संग्रह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070702171817/http://www.amazon.com/gp/reader/0394714660/ |date=2 जुलाई 2007 }}.'' लुईस फिशर,२००२ (पुनर्मुद्रित संस्करण)२८६-२८८</ref><ref>{{Cite web|url=http://lists.ifas.ufl.edu/cgi-bin/wa.exe?A2=ind0109&L=sanet-mg&P=31587.|title=LISTSERV 16.0 - Archives - Error|website=lists.ifas.ufl.edu}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref></blockquote> === हिंसक प्रतिरोध की अस्वीकृति === जो लोग हिंसा के जरिये आजादी हासिल करना चाहते थे गाँधी उनकी आलोचना के कारण भी थोड़ा सा राजनैतिक आग की लपेट में भी आ गये [[भगत सिंह]], [[सुखदेव]], [[उधम सिहं|उदम सिंह]], [[राजगुरु]] की फांसी के ख़िलाफ़ उनका इनकार कुछ दलों में उनकी निंदा का कारण बनी। <ref>{{Cite web|url=http://www.kamat.com/mmgandhi/onbhagatsingh.htm|title=Mahatma Gandhi on the Martyrdom of Bhagat Singh|website=www.kamat.com|access-date=13 नवंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081112003103/http://www.kamat.com/mmgandhi/onbhagatsingh.htm|archive-date=12 नवंबर 2008|url-status=dead}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120604144854/http://india_resource.tripod.com/gandhi.html गाँधी और ऍन.बी.एस.पी ;- 'महात्मा' या दोषयुक्त प्रतिभावान?].</ref> इस आलोचना के लिए गाँधी ने कहा,"एक ऐसा समय था जब लोग मुझे सुना करते थे की किस तरह अंग्रेजो से बिना हथियार लड़ा जा सकता है क्योंकि तब हथयार नही थे।..पर आज मुझे कहा जाता है कि मेरी अहिंसा किसी काम की नही क्योंकि इससे हिंदू-मुसलमानों के दंगो को नही रोका जा सकता इसलिए आत्मरक्षा के लिए सशस्त्र हो जाना चाहिए."<ref>''[http://www.amazon.com/gp/reader/0394714660/ द एसेंसियल गाँधी में पुनः प्रकाशित: उनके जीवन, कार्यों और विचारों का संग्रह:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070702171817/http://www.amazon.com/gp/reader/0394714660/ |date=2 जुलाई 2007 }}'' लुईस फिशर, २००२(पुनर्मुद्रित संस्करण) पी.३११</ref> उन्होंने अपनी बहस कई लेखो में की, जो की होमर जैक्स के ''द गाँधी रीडर: एक स्रोत उनके लेखनी और जीवन का'' . १९३८ में जब पहली बार "यहूदीवाद और सेमेटीसम विरोधी" लिखी गई, गाँधी ने १९३० में हुए [[जर्मनी में यहूदियों का इतिहास#यहूदी नाजियों के अधीन|जर्मनी में यहूदियों पर हुए उत्पीडन]] ([[:en:History of the Jews in Germany#Jews under the Nazis (1930s-1940)|persecution of the Jews in Germany]]) को [[सत्याग्रह]] के अंतर्गत बताया उन्होंने जर्मनी में यहूदियों द्वारा सहे गए कठिनाइयों के लिए अहिंसा के तरीके को इस्तेमाल करने की पेशकश यह कहते हुए की <blockquote>अगर मैं एक यहूदी होता और जर्मनी में जन्मा होता और अपना जीविकोपार्जन वहीं से कर रहा होता तो जर्मनी को अपना घर मानता इसके वावजूद कि कोई सभ्य जर्मन मुझे धमकाता कि वह मुझे गोली मार देगा या किसी अंधकूपकारागार में फ़ेंक देगा, मैं तडीपार और मतभेदीये आचरण के अधीन होने से इंकार कर दूँगा . और इसके लिए मैं यहूदी भाइयों का इंतज़ार नाहे करूंगा कि वे आयें और मेरे वैधानिक प्रैत्रोध में मुझसे जुडें, बल्कि मुझे आत्मविश्वास होगा कि आख़िर में सभी मेरा उदहारण मानने के लिए बाध्य हो जायेंगे. यहाँ पर जो नुस्खा दिया गया है अगर वह एक भी यहूदी या सारे यहूदी स्वीकार कर लें, तो उनकी स्थिति जो आज है उससे बदतर नही होगी. और अगर दिए गए पीडा को वे स्वेच्छापूर्वक सह लें तो वह उन्हें अंदरूनी शक्ति और आनन्द प्रदान करेगा और हिटलर की सुविचारित हिंसा भी यहूदियों की एक साधारण नर संहार के रूप में निष्कर्षित हो तथा यह उसके अत्याचारों की घोषणा के खिलाफ पहला जवाब होगी. अगर यहूदियों का दिमाग स्वेच्छयापूर्वक पीड़ा सहने के लिए तयार हो, मेरी कल्पना है कि संहार का दिन भी धन्यवाद ज्ञापन और आनन्द के दिन में बदल जाएगा जैसा कि जिहोवा ने गढा.. एक अत्याचारी के हाथ में अपनी ज़ाति को देकर किया। इश्वर का भय रखने वाले, मृत्यु के आतंक से नही डरते.<ref>जैक, होमर.'' [http://books.google.com/books?id=XpWO-GoOhVEC&pg=PR13&lpg=PR11&dq=The+Gandhi+Reader:+A+Sourcebook+of+His+Life+and+Writings&sig=mu7B1to2ve7qqIYNmXQMd5jifsY गाँधी के पाठक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722044436/http://books.google.com/books?id=XpWO-GoOhVEC&pg=PR13&lpg=PR11&dq=The+Gandhi+Reader:+A+Sourcebook+of+His+Life+and+Writings&sig=mu7B1to2ve7qqIYNmXQMd5jifsY |date=22 जुलाई 2011 }}'', पी पी ३१९-२०</ref></blockquote> गाँधी की इन वक्तव्यों के कारण काफ़ी आलोचना हुयी जिनका जवाब उन्होंने "यहूदियों पर प्रश्न" लेख में दिया साथ में उनके मित्रों ने यहूदियों को किए गए मेरे अपील की आलोचना में समाचार पत्र कि दो कर्तने भेजीं दो आलोचनाएँ यह संकेत करती हैं कि मैंने जो यहूदियों के खिलाफ हुए अन्याय का उपाय बताया, वह बिल्कुल नया नहीं है।...मेरा केवल यह निवेदन हैं कि अगर हृदय से हिंसा को त्याग दे तो निष्कर्षतः वह अभ्यास से एक शक्ति सृजित करेगा जो कि बड़े त्याग कि वजह से है।<ref name="Homer-322">जैक होमर.'' गाँधी के पाठक'', पी ३२२</ref> उन्होंने आलोचनाओं का उत्तर "यहूदी मित्रो को जवाब"<ref name="Homer-323-324">जैक होमर .''गाँधी के पाठक'', पी पी ३२३-४</ref> और "यहूदी और फिलिस्तीन"<ref name="Homer-324-326">जैक होमर '', गाँधी के पाठक '', पी पी ३२४-६</ref> में दिया यह जाहिर करते हुए कि "मैंने हृदय से हिंसा के त्याग के लिए कहा जिससे निष्कर्षतः अभ्यास से एक शक्ति सृजित करेगा जो कि बड़े त्याग कि वजह से है।<ref name="Homer-322" /> यहूदियों की [[यहूदी अग्निकांड|आसन्न आहुति]] को लेकर गाँधी के बयान ने कई टीकाकारों की आलोचना को आकर्षित किया।<ref>डेविड लुईस स्केफर [http://www.nationalreview.com/comment/comment-schaefer042803.asp गाँधी ने क्या किया?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081022074713/http://www.nationalreview.com/comment/comment-schaefer042803.asp|date=22 अक्तूबर 2008}} .''''२८ [[28 अप्रैल|अप्रैल]] [[2003|२००३]] को राष्ट्रीय समीक्षा [[21 मार्च|२१]] [[2006|मार्च २००६]], रिचर्ड ग्रेनिएर द्वारा पुनः प्राप्त किया गया।[http://eserver.org/history/ghandi-nobody-knows.txt "द गाँधी नोबडी नोस"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516231847/http://eserver.org/history/ghandi-nobody-knows.txt|date=16 मई 2008}}.''[[टीका पत्रिका|कमेंटरी पत्रिका]] ([[:en:Commentary Magazine|Commentary Magazine]])''. मार्च १९८३ .[[21 मार्च|२१]] [[2006|मार्च २००६]] को पुनः समीक्षा किया गया'''</ref>[[मार्टिन बूबर]] ([[:en:Martin Buber|Martin Buber]]), जो की स्वयं यहूदी राज्य के एक विरोधी हैं ने गाँधी को [[24 फरवरी|२४ फरवरी]], [[1939|१९३९]] को एक तीक्ष्ण आलोचनात्मक पत्र लिखा. बूबर ने दृढ़ता के साथ कहा कि अंग्रेजों द्वारा भारतीय लोगों के साथ जो व्यवहार किया गया वह नाजियों द्वारा यहूदियों के साथ किए गए व्यवहार से भिन्न है, इसके अलावा जब भारतीय उत्पीडन के शिकार थे, गाँधी ने कुछ अवसरों पर बल के प्रयोग का समर्थन किया।<ref>हर्त्ज्बर्ग, आर्थर यहूदी विचार पी.ऐ : यहूदी समाज का प्रकाशन, १९९७, पीपी.४६३-४६४; गार्डन हेम, भी देखें "अध्यात्मिक साम्राज्यवाद की अस्वीकृति:गाँधी को बूबर के पत्रों का परावर्तन ."''सार्वभौमिक अध्ययन की पत्रिका'', [[22 जून|२२ जून]], [[1999|१९९९]].</ref> गाँधी ने १९३० में [[जर्मनी में यहूदियों का इतिहास#यहूदी नाजियों के अधीन (१९३०-१९४०)|जर्मनी में यहूदियों]] ([[:en:History of the Jews in Germany#Jews under the Nazis (1930s-1940)|persecution of the Jews in Germany]]) के उत्पीडन को [[सत्याग्रह]] के भीतर ही सन्दर्भित कहा। नवम्बर १९३८ में उपरावित यहूदियों के नाजी उत्पीडन के लिए उन्होंने अहिंसा के उपाय को सुझाया: <blockquote>आभास होता है कि यहूदियों के जर्मन उत्पीडन का इतिहास में कोई सामानांतर नही. पुराने जमाने के तानाशाह कभी इतने पागल नही हुए जितना कि हिटलर हुआ और इसे वे धार्मिक उत्साह के साथ करते हैं कि वह एक ऐसे अनन्य धर्म और जंगी राष्ट्र को प्रस्तुत कर रहा है जिसके नाम पर कोई भी अमानवीयता मानवीयता का नियम बन जाती है जिसे अभी और भविष्य में पुरुस्कृत किया जायेगा. जाहिर सी बात है कि एक पागल परन्तु निडर युवा द्वारा किया गया अपराध सारी जाति पर अविश्वसनीय उग्रता के साथ पड़ेगा.यदि कभी कोई न्यायसंगत युद्ध मानवता के नाम पर, तो एक पुरी कॉम के प्रति जर्मनी के ढीठ उत्पीडन के खिलाफ युद्ध को पूर्ण रूप से उचित कहा जा सकता हैं। पर मैं किसी युद्ध में विश्वास नही रखता. इसे युद्ध के नफा-नुकसान के बारे में चर्चा मेरे अधिकार क्षेत्र में नही है। परन्तु जर्मनी द्वारा यहूदियों पर किए गए इस तरह के अपराध के खिलाफ युद्ध नही किया जा सकता तो जर्मनी के साथ गठबंधन भी नही किया जा सकता यह कैसे हो सकता हैं कि ऐसे देशों के बीच गठबंधन हो जिसमे से एक न्याय और प्रजातंत्र का दावा करता हैं और दूसरा जिसे दोनों का दुश्मन घोषित कर दिया गया है?"<ref>जैक, होमर.'' गाँधी के पाठक'', ''हरिजन'', [[26 नवंबर|२६]] [[1938|नवम्बर १९३८]], पीपी. ३१७-३१८</ref><ref>मोहनदास.के गाँधी [http://lists.ifas.ufl.edu/cgi-bin/wa.exe?A2=ind0109&L=sanet-mg&P=31587 २६] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130114616/http://lists.ifas.ufl.edu/cgi-bin/wa.exe?A2=ind0109&L=sanet-mg&P=31587 |date=30 नवंबर 2018 }} नवम्बर'' ''१९३८ [[26 नवंबर|में प्रकाशित]] हरिजन [[1938|में युद्ध और हिंसा के प्रति एक अहिंसात्मक दृष्टिकोण.]]</ref></blockquote> === दक्षिण अफ्रीका के प्रारंभिक लेख === गाँधी के दक्षिण अफ्रीका को लेकर शुरुआती लेख काफी विवादस्पद हैं [[7 मार्च|७ मार्च]], [[1908|१९०८]] को, गाँधी ने ''[[भारतीय मत|इंडियन ओपिनियन]]'' में दक्षिण अफ्रीका में उनके कारागार जीवन के बारे में लिखा "काफिर शासन में ही असभ्य हैं - कैदी के रूप में तो और भी. वे कष्टदायक, गंदे और लगभग पशुओं की तरह रहते हैं।"<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite book|title=The Collected Works of Mahatma Gandhi|volume=8|pages=199}} --></ref> १९०३ में अप्रवास के विषय को लेकर गाँधी ने टिप्पणी की कि "मैं मानता हूँ कि जितना वे अपनी जाति की शुद्धता पर विश्वास करते हैं उतना हम भी...हम मानते हैं कि दक्षिण अफ्रीका में जो गोरी जाति है उसे ही श्रेष्ट जाति होनी चाहिए॰"<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite book|title=The Collected Works of Mahatma Gandhi|volume=3|pages=255}} --></ref> दक्षिण अफ्रीका में अपने समय के दौरान गाँधी ने बार-बार भारतीयों का अश्वेतों के साथ सामाजिक वर्गीकरण को लेकर विरोध किया, जिनके बारे में वे वर्णन करते हैं कि " निसंदेह पूर्ण रूप से काफिरों से श्रेष्ठ हैं".<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite book|title=The Collected Works of Mahatma Gandhi|volume=2|pages=270}} --></ref> यह ध्यान देने योग्य हैं कि गाँधी के समय में ''काफिर'' का [[काफिर (दक्षिण अफ्रीका में ऐतिहासिक इस्तेमाल)|वर्तमान में]] ([[:en:Kaffir (Historical usage in southern Africa)|a different connotation]]) इस्तेमाल हो रहे अर्थ से एक [[काफिर (जातीय कलंक)|अलग अर्थ था]] ([[:en:Kaffir (ethnic slur)|its present-day usage]]). गाँधी के इन कथनों ने उन्हें कुछ लोगों द्वारा नसलवादी होने के आरोप को लगाने का मौका दिया है।<ref name="guardian_racist">रोरी कैरोल, [http://www.guardian.co.uk/world/2003/oct/17/southafrica.india "गाँधी को नस्लवादी कहा गया जैसे ही जोहान्सबर्ग में उन्हें स्वतंत्रता सेनानी का सम्मान दिया गया"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207010317/http://www.guardian.co.uk/world/2003/oct/17/southafrica.india |date=7 दिसंबर 2008 }}, ''द गार्डीयन'', [[१७ अक्टूबर|अक्टूबर १७]], [[2003|२००३]].</ref> इतिहास के दो प्रोफ़ेसर सुरेन्द्र भाना और गुलाम वाहेद, जो दक्षिण अफ्रीका के इतिहास पर महारत रखते हैं, ने अपने मूलग्रन्थ ''द मेकिंग ऑफ़ अ पोलिटिकल रिफोर्मार : गाँधी इन साऊथ अफ्रीका, १८९३ - १९१४ में इस विवाद की जांच की है।''(नई दिल्ली:मनोहर,२००५).<ref>{{Cite web|url=http://www.vedamsbooks.com/no49854/making-political-reformer-gandhi-south-africa-18931914-surendra-bhana-goolam-vahed|title=Vedams eBooks|website=www.vedamsbooks.com|access-date=17 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717195533/http://www.vedamsbooks.com/no49854/making-political-reformer-gandhi-south-africa-18931914-surendra-bhana-goolam-vahed|archive-date=17 जुलाई 2019|url-status=dead}}</ref> अध्याय एक के केन्द्र में,"गाँधी, औपनिवेशिक स्थिति में जन्मे अफ्रीकी और भारतीय" जो कि "श्वेत आधिपत्य" में अफ्रीकी और भारतीय समुदायों के संबंधों पर है तथा उन नीतियों पर जिनकी वजह से विभाजन हुआ (और वे तर्क देते हैं कि इन समुदायों के बीच संघर्ष लाजिमी सा है) इस सम्बन्ध के बारे में वे कहते हैं, "युवा गाँधी १८९० में उन विभाजीय विचारों से प्रभावित थे जो कि उस समय प्रबल थीं।"<ref>''द मेकिंग ऑफ़ अ पोलिटिकल रिफोर्मार : गाँधी इन साऊथ अफ्रीका,१८९३-१९१४.'' सुरेन्द्र भाना और गुलाम वाहेद,२००५.</ref> साथ ही साथ वे यह भी कहते हैं, "गाँधी के जेल के अनुभव ने उन्हें उन लोगों कि स्थिति के प्रति अधीक संवेदनशील बना दिया था।..आगे गाँधी दृढ़ हो गए थे; वे अफ्रीकियों के प्रति अपने अभिव्यक्ति में पूर्वाग्रह को लेकर बहुत कम निर्णायक हो गए और वृहत स्तर पर समान कारणों के बिन्दुओं को देखने लगे थे। जोहान्सबर्ग जेल में उनके नकारात्मक दृष्टिकोण में ढीठ अफ्रीकी कैदी थे न कि आम अफ्रीकी."<ref>''द मेकिंग ऑफ़ अ पोलिटिकल रिफोर्मार : गाँधी इन साऊथ अफ्रीका, १८९३-१९१४.'' सुरेन्द्र भाना और गुलाम वाहेद, २००५:पृष्ठ ४५.</ref> [[दक्षिण अफ्रीका के राष्ट्रपति|दक्षिण अफ्रीका के पूर्व राष्ट्रपति]] [[नेल्सन मंडेला]] गाँधी के अनुयायी हैं,<ref name="Mandela-2000" /> २००३ में गाँधी के आलोचकों द्वारा प्रतिमा के अनावरण को रोकने की कोशिश के बावजूद उन्होंने उसे [[जोहान्सबर्ग]] में अनावृत किया।<ref name="guardian_racist"/> भाना और वाहेद ने अनावरण के इर्द-गिर्द होने वाली घटनाओं पर ''द मेकिंग ऑफ़ अ पोलिटिकल रिफोर्मार : गाँधी इन साऊथ अफ्रीका, १९१३-१९१४'' में टिप्पणी किया है। अनुभाग " दक्षिण अफ्रीका के लिए गाँधी के विरासत" में वे लिखते हैं " गाँधी ने दक्षिण अफ्रीका के सक्रिय कार्यकर्ताओं के आने वाली पीढियों को श्वेत अधिपत्य को ख़त्म करने के लिये प्रेरित किया। यह विरासत उन्हें [[नेल्सन मंडेला]] से जोड़ती हैं।.माने यह कि जिस कम को गाँधी ने शुरू किया था उसे मंडेला ने खत्म किया।"<ref>''द मेकिंग ऑफ़ अ पोलिटिकल रिफोर्मार : गाँधी इन साऊथ अफ्रीका, १८९३ - १९१४.'' सुरेन्द्र भाना और गुलाम वाहेद, पृ १४९.</ref> वे जारी रखते हैं उन विवादों का हवाला देते हुए जो गाँधी कि प्रतिमा के अनावरण के दौरान उठे थे।<ref>''द मेकिंग ऑफ़ अ पोलिटिकल रिफोर्मार : गाँधी इन साऊथ अफ्रीका, १८९३-१९१४.'' सुरेन्द्र भाना और गुलाम वाहेद, २००५: पीपी. १५०-१.</ref> गाँधी के प्रति इन दो दृष्टिकोणों के प्रतिक्रिया स्वरुप, भाना और वाहेद तर्क देते हैं : वे लोग को दक्षिण अफ्रीका में रंगभेद के पश्चात अपने राजनैतिक उद्देश्य के लिए गाँधी को सही ठहराना चाहते हैं वे उनके बारे में कई तथ्यों को नजरंदाज करते हुए कारण में कुछ ज्यादा मदद नहीं करते; और जो उन्हें केवल एक नस्लवादी कहते हैं वे भी ग़लत बयानी के उतने ही दोषी हैं/विकृति के उतने ही दोषी हैं।"<ref>''एक राजनैतिक सुधारक का निर्माण: दक्षिण अफ्रीका में गाँधी, १८९३-१९१४.'' सुरेन्द्र भाना और गुलाम वाहेद, २००५: पृ. १५१.</ref> === राज्य विरोधी === गाँधी [[राज्य विरोधी|राज विरोधी]] ([[:en:Antistatism|anti statist]]) उस रूप में थे जहाँ उनका दृष्टिकोण उस भारत का हैं जो कि किसी सरकार के अधीन न हो। <ref>जेसुदासन, ईग्नेसिअस आजादी के लिए गाँधी का धर्मग्रन्थ गुजरात साहित्य प्रकाशन: आनंद इंडिया, १९८७, पीपी २३६-२३७</ref> उनका विचार था कि एक देश में सच्चे [[स्वराज|स्वशासन]] ([[:en:Swaraj|self rule]]) का अर्थ है कि प्रत्यक व्यक्ति ख़ुद पर शासन करता हैं तथा कोई ऐसा राज्य नहीं जो लोगों पर कानून लागू कर सके। <ref>मूर्ती, श्रीनिवास महात्मा गाँधी और लियो टालस्टाय के पत्र लांग बीच प्रकाशन : लांग बीच, १९८७ पीपी १३</ref><ref>मूर्ति, श्रीनिवास .महात्मा गाँधी और लियो टालस्टाय के पत्र लांग बीच प्रकाशन : लांग बीच, १९८७, पीपी १८९.</ref> कुछ मौकों पर उन्होंने स्वयं को एक [[दार्शनिक अराजकतावाद|दार्शनिक अराजकतावादी कहा है]] ([[:en:Philosophical Anarchism|philosophical anarchist]]).<ref>[http://www.mkgandhi.org/articles/snow.htm गाँधी पर और उनके द्वारा आलेखों को] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207001625/http://www.mkgandhi.org/articles/snow.htm |date=7 दिसंबर 2008 }}, [[7 जून|७ जून]], [[२००८]] को पुनः समीक्षा किया गया</ref> उनके अर्थ में एक स्वतंत्र भारत का अस्तित्व उन हजारों छोटे छोटे आत्मनिर्भर समुदायों से है (संभवतः [[लेव तालस्तोय|टालस्टोय]] का विचार) जो बिना दूसरो के अड़चन बने ख़ुद पर राज्य करते हैं। इसका यह मतलब नहीं था कि ब्रिटिशों द्वारा स्थापित प्रशाशनिक ढांचे को भारतीयों को स्थानांतरित कर देना जिसके लिए उन्होंने कहा कि ''हिंदुस्तान को इंगलिस्तान बनाना है''.<ref>छठा अध्याय, ''हिंद स्वराज'', मोहनदास करमचंद द्वारा .गांधी</ref> ब्रिटिश ढंग के संसदीय तंत्र पर कोई विश्वास न होने के कारण वे भारत में आजादी के बाद कांग्रेस पार्टी को भंग कर [[प्रत्यक्ष लोकतंत्र]] ([[:en:direct democracy|direct democracy]]) प्रणाली को<ref>भट्टाचार्य, बुधदेवगाँधी के राजनैतिक दर्शन का विकास कलकत्ता पुस्तक घर: कलकत्ता, १९६९, पीपी ४७९</ref> स्थापित करना चाहते थे।<ref>छठा अध्याय, ''हिंद स्वराज'', मोहनदास करमचंद द्वारागाँधी</ref> == गांधी जी की आलोचना == गांधी के सिद्धान्तों और करनी को लेकर प्रयः उनकी आलोचना भी की जाती है।<ref>[https://www.researchgate.net/publication/282656803_The_criticism_on_MK_Gandhi's_politics The criticism on M.K. Gandhi's politics]</ref> उनकी आलोचना के मुख्य बिन्दु हैं- * [[जुलु विद्रोह]] में अंग्रेजों का साथ देना <ref>{{Cite web |url=http://www.gandhitopia.org/profiles/blogs/mahatma-gandhi-s-role-in-1899-anglo-boer-war-very-few-people-know |title=Mahatma Gandhi's role in 1899 Anglo Boer War |access-date=17 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817115845/http://www.gandhitopia.org/profiles/blogs/mahatma-gandhi-s-role-in-1899-anglo-boer-war-very-few-people-know |archive-date=17 अगस्त 2019 |url-status=dead }}</ref> * [[प्रथम विश्वयुद्ध|दोनो विश्वयुद्धों]] में अंग्रेजों का साथ देना,<ref>{{Cite web |url=https://www.mkgandhi.org/articles/gandhis-wars.html |title=Gandhi's Wars |access-date=17 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817124917/https://www.mkgandhi.org/articles/gandhis-wars.html |archive-date=17 अगस्त 2019 |url-status=dead }}</ref> * [[खिलाफत आन्दोलन]] जैसे साम्प्रदायिक आन्दोलन को राष्ट्रीय आन्दोलन बनाना, * अंग्रेजों के विरुद्ध सशस्त्र क्रान्तिकारियों के हिंसात्मक कार्यों की निन्दा करना,<ref>{{Cite web |url=https://www.dailyo.in/politics/mahatma-gandhis-war-on-the-indian-revolutionaries-british-nehru-mountbatten-sardar-patel/story/1/5359.html |title=Mahatma Gandhi's war on Indian revolutionaries |access-date=17 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817125818/https://www.dailyo.in/politics/mahatma-gandhis-war-on-the-indian-revolutionaries-british-nehru-mountbatten-sardar-patel/story/1/5359.html |archive-date=17 अगस्त 2019 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://subhaschandrabose.org/fundamental-conflicts-indian-nationhood-gandhi-vs-revolutionaries |title=Fundamental conflicts in Indian nationhood: Gandhi Vs Revolutionaries |access-date=17 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817133412/http://subhaschandrabose.org/fundamental-conflicts-indian-nationhood-gandhi-vs-revolutionaries |archive-date=17 अगस्त 2019 |url-status=dead }}</ref> * [[गांधी-इरविन समझौता]] - जिससे भारतीय क्रन्तिकारी आन्दोलन को बहुत धक्का लगा, * [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के अध्यक्ष पद पर [[सुभाष चन्द्र बोस]] के चुनाव पर नाखुश होना, * [[चौरीचौरा काण्ड]] के बाद [[असहयोग आन्दोलन]] को सहसा रोक देना,<ref>{{Cite web |url=https://www.mkgandhi.org/articles/soul.htm |title=Resistance to the Soul : Gandhi and his critics |access-date=17 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817114520/https://www.mkgandhi.org/articles/soul.htm |archive-date=17 अगस्त 2019 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhasakshi.com/personality/vithal-bhai-was-quite-disturbed-by-the-non-cooperation-movement |title=असहयोग आंदोलन से काफी विचलित हुए थे विट्ठल भाई |access-date=17 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817124357/https://www.prabhasakshi.com/personality/vithal-bhai-was-quite-disturbed-by-the-non-cooperation-movement |archive-date=17 अगस्त 2019 |url-status=dead }}</ref> * भारत की स्वतंत्रता के बाद [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] को प्रधानमंत्री का दावेदार बनाना, * स्वतंत्रता के बाद पाकिस्तान को ५५ करोड़ रूपये देने की जिद पर अनशन करना, * [[भीमराव आम्बेडकर]], महात्मा गांधी को [[भारत में जातिवाद|जाति प्रथा]] का समर्थक समझते थे।<ref>{{Cite web |url=https://www.mkgandhi.org/articles/soul.htm |title=Resistance to the Soul : Gandhi and his critics |access-date=17 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817114520/https://www.mkgandhi.org/articles/soul.htm |archive-date=17 अगस्त 2019 |url-status=dead }}</ref> == इन्हें भी देखें== * [[महात्मा गांधी का शिक्षा दर्शन]] * [[महात्मा गांधी की हत्या]] === आगे के अध्ययन के लिए === * भाना, सुरेन्द्र और गुलाम वाहेद.''द मेकिंग ऑफ़ अ पोलिटिकल रिफोर्मार : गाँधी इन साऊथ अफ्रीका, १८९३-१९१४.'' नई दिल्ली: मनोहर, २००५ * बोंदुरंत्त, जुआअन वी.'' हिंसा की जीत: गाँधीवादी दर्शन का संघर्ष''. प्रिन्सटन यूपी, १९९८ आईएसबीऍन ०-६९१-०२२८१-X * चेर्नस, ईरा.'' अमरीकी अहिंसा: विचारों का इतिहास'', सातवाँ अध्याय .आईएसबीऍन १-५७०७५-५४७-७ * चड्ढा, योगेश .''गाँधी: एक जीवन .''आईएसबीऍन ०-४७१-३५०६२-१ * डेलटन, डेनिस (ईडी) .''महात्मा गाँधी: चुनिन्दा राजनैतिक लेख ''.इंडियानापोलिस/कैमब्रिज : [[हैकट प्रकाशन कंपनी|हैकट प्रकशन कंपनी]] ([[:en:Hackett Publishing Company|Hackett Publishing Company]]), १९९६ आईएसबीऍन ०-८७२२०-३३०-१ * गाँधी, महात्मा .''महात्मा गाँधी के संचित लेख .''नई दिल्ली: प्रकाशन विभाग, सुचना एवम प्रसारण मंत्रालय, भारत सरकार, १९९४. * [[एकनाथ इश्वरण|इश्वरण, एकनाथ]] ([[:en:Eknath Easwaran|Eswaran, Eknath]]).''गाँधी एक मनुष्य ''.आईएसबीऍन ०-९१५१३२-९६-६ * फिशर, लुईस .''द एसेनसियल गांधी : उनके जीवन, कार्यों और विचारों का संग्रह ''. प्राचीन: न्यूयार्क, २००२. (पुनर्मुद्रित संस्करण), आईएसबीऍन १-४०००-३०५०-१ * गाँधी, एम.के.'' गाँधी के पाठक: उनके जीवन और लेखन का एक स्रोत पुस्तक''.होमर जैक (ईडी) ग्रोव प्रेस, न्यू योर्क, १९५६ * गाँधी, राजमोहन .''पटेल: एक जीवन ''.नवजीवन प्रकाशन घर, १९९० आईएसबीऍन ८१-७२२९-१३८-८ * हंट, जेम्स डी. ''लन्दन में गाँधी ''. नई दिल्ली: प्रोमिला एवं कंपनी, प्रकाशक, १९७८ * मान्न, बर्नहार्ड, ''महात्मा गाँधी और पाउलो फरेरी के शैक्षणिक अवधारणाएं.'' क्लौबें, बी, में .(ईडी) राजनैतिक समाजीकरण एव शिक्षा में अंतर्राष्ट्रीय अध्ययन बीडी. ८.हैम्बर्ग १९९६.आईएसबीऍन ३-९२६९५२-९७-० * रूहे, पीटर. ''गाँधी: एक छायाचित्र जीवनी .''आईएसबीऍन ०-७१४८-९२७९-३ * शार्प, जीन.'' गाँधी एक राजनैतिक नीतिज्ञ के रूप में, अपने मूल्यों और राजनैतिक निबंधो के साथ''. बोस्टन: एक्सटेंडिंग होराइज़ोन पुस्तकें, १९७९. * सोफ्री, गियान्नी.'' गाँधी और भारत: केन्द्र में एक सदी ''(१९९५) आईएसबीएन १-९००६२४-१२-५ * गौरडन, हैम.''आध्यात्मिक साम्राज्यवाद से अस्वीकृति: गाँधी को बूबर के पत्रों की झलकी .''''सार्वभौमिक अध्ययन की पत्रिका'', [[22 जून|२२ जून]] [[1999|१९९९.]] * गाँधी, एम.के [https://web.archive.org/web/20070926090856/http://www.forget-me.net/en/Gandhi/satyagraha.pdf "दक्षिण अफ्रीका में सत्याग्रह"] == सन्दर्भ == {{Reflist|33em}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Mohandas K. Gandhi|मोहनदास करमचंद गांधी}} {{Wikiquote|मोहनदास करमचंद गांधी}} {{Wikisource|लेखक:मोहनदास करमचंद गांधी|महात्मा गांधी}} *[https://www.gandhiheritageportal.org/hi महात्मा गांधी विरासत पोर्टल] *[https://web.archive.org/web/20170918022351/http://www.livehindustan.com/blog/shabd/story-hindi-and-mahatma-gandhi-1508911.html हिंदी के सबसे बड़े पैरोकार महात्मा गांधी] *[https://web.archive.org/web/20170918154359/http://www.hindikunj.com/2016/10/gandhi-and-hindi.html गांधीजी और हिन्दी] *[https://web.archive.org/web/20190508044658/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/10954147/Nine-facts-you-may-not-know-about-Mahatma-Gandhi.html Nine facts you may not know about Mahatma Gandhi] *[https://web.archive.org/web/20190508044701/https://scroll.in/article/680616/even-gandhi-apostle-of-peace-wanted-indians-to-fight-in-world-war-i Even Gandhi, apostle of peace, wanted Indians to fight in World War I] {{महात्मा गांधी}} [[श्रेणी:भारत के अर्थशास्त्री]] [[श्रेणी:महात्मा गांधी| ]] [[श्रेणी:भारत के नेता]] [[श्रेणी:1869 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता सेनानी]] [[श्रेणी:गुजरात के लोग]] [[श्रेणी:१९४८ में निधन]] [[श्रेणी:दलित नेता]] [[श्रेणी:भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के अध्यक्ष]] [[श्रेणी:भारत में हत्याकांड]] [[श्रेणी:भारत में राजनीतिक हत्याएं]] [[श्रेणी:भारत के क्रांतिकारी]] [[श्रेणी:ब्रिटिश भारत के क़ैदी और बंदी]] [[श्रेणी:गांधीवादी]] [[श्रेणी:गुजराती लोग]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दू]] [[श्रेणी:भारत के हत्याकांड]] [[श्रेणी:भारतीय शांतिवादी]] scndbfn7kesohfgob7sh2ta47kf3e1b विकिपीडिया:चौपाल 4 1001 6631855 6631555 2026-10-22T01:49:59Z RAJA PANDEY BUXAR 954867 /* राजा पाण्डेय — परिचय व्यक्तिगत परिचय नाम: राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय संगठनात्मक कार्य राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त किए जाने से संबंधित जानकारी साझा करते हैं। उनके अनुसार, उन्हें 25 सितंबर 2026 को यह जिम्मेदारी सौंपी गई। इस भूमिका से संबंधित उनके घोषित उद्देश्य युवाओं की... 6631855 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == समस्या == <div class="boilerplate metadata archived" style="background-color:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px 14px; margin:8px 0; border-radius:3px;"> <div style="border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding-bottom:6px; margin-bottom:8px; color:#202122;"><em>निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।</em><br />'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:26, 19 अक्टूबर 2026 (UTC)</div> @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) </div> == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Linux के उच्चारण के संबंध में। == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:50, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''परिणाम:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:44, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:46, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सतवीर सैनी लेख में सम्पादन फ़िल्टर की समस्या == मैंने सतवीर सैनी के लेख में जन्मतिथि और उसके स्रोत का संदर्भ जोड़ा था, लेकिन स्वचालित फ़िल्टर ने सम्पादन रोक दिया। मेरा उद्देश्य लेख में सुधार करना था। कृपया बताएँ कि इस बदलाव को कैसे प्रकाशित किया जा सकता है। [[विशेष:योगदान/~2026-54698-19|~2026-54698-19]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54698-19|वार्ता]]) 16:03, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) :ऐसी समस्या सामान्यतः तब होती है जब आपका संदर्भ विश्वसनीय न हो या फिर जब संदर्भ विकिपीडिया पर ब्लॉक हो। :यह समस्या तब भी हो सकती है जब संदर्भ का लिंक अच्छी तरीके से कॉपी न किया गया हो। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 08:02, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == Techniquely support the advocacy. == when I am looking the advocacy to advocate the problematic issue find the we are not approachable bcz we are not too much techniqely strong .so we are not justify the advocacy @our workplace and build good infrastructure.so this is our passionate responsibility to promote and boost up the targeted project. I am very humble full to all those promote the advocacy with techniquly support.so thanks all boost advocacy and promote the efficient advocacy for sustainable response. [[सदस्य:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] ([[सदस्य वार्ता:Mukund lal bharti|वार्ता]]) 15:17, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == राजा पाण्डेय — परिचय व्यक्तिगत परिचय नाम: राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय संगठनात्मक कार्य राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त किए जाने से संबंधित जानकारी साझा करते हैं। उनके अनुसार, उन्हें 25 सितंबर 2026 को यह जिम्मेदारी सौंपी गई। इस भूमिका से संबंधित उनके घोषित उद्देश्य युवाओं की सहभागिता को प्रोत्साहित करना, कार्यकर्ताओं के बीच समन्वय स्थापित करना और सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को बढ़ावा देना हैं। शिक्षा राजा पाण्डेय ने पटना विश्वविद्यालय से राजनीति विज्ञान में कला स्नातक (बी.ए.) की शिक्षा प्राप्त की है सामाजिक दृष्टिकोण राजा पाण्डेय युवाओं की भागीदारी, आपसी सहयोग, संवाद और सामाजिक जिम्मेदारी को महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके बताए गए उद्देश्यों में युवाओं को रचनात्मक गतिविधियों से जोड़ना तथा समाजहित से संबंधित विषयों पर जागरूकता को प्रोत्साहित करना शामिल है। निवास एवं कार्यक्षेत्र राजा पाण्डेय बिहार के बक्सर जिले से संबंधित हैं। उनके बताए गए संगठनात्मक कार्य का क्षेत्र बक्सर जिला है। == राजा [[सदस्य:RAJA PANDEY BUXAR|RAJA PANDEY BUXAR]] ([[सदस्य वार्ता:RAJA PANDEY BUXAR|वार्ता]]) 01:49, 22 अक्टूबर 2026 (UTC) 5royd5rbri73unizou5e9lz68ue3kfy 6631859 6631855 2026-10-22T02:59:56Z Max 651050 [[Special:Contributions/RAJA PANDEY BUXAR|RAJA PANDEY BUXAR]] ([[User talk:RAJA PANDEY BUXAR|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6631555 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == समस्या == <div class="boilerplate metadata archived" style="background-color:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px 14px; margin:8px 0; border-radius:3px;"> <div style="border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding-bottom:6px; margin-bottom:8px; color:#202122;"><em>निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।</em><br />'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:26, 19 अक्टूबर 2026 (UTC)</div> @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) </div> == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Linux के उच्चारण के संबंध में। == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:50, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''परिणाम:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:44, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:46, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सतवीर सैनी लेख में सम्पादन फ़िल्टर की समस्या == मैंने सतवीर सैनी के लेख में जन्मतिथि और उसके स्रोत का संदर्भ जोड़ा था, लेकिन स्वचालित फ़िल्टर ने सम्पादन रोक दिया। मेरा उद्देश्य लेख में सुधार करना था। कृपया बताएँ कि इस बदलाव को कैसे प्रकाशित किया जा सकता है। [[विशेष:योगदान/~2026-54698-19|~2026-54698-19]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54698-19|वार्ता]]) 16:03, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) :ऐसी समस्या सामान्यतः तब होती है जब आपका संदर्भ विश्वसनीय न हो या फिर जब संदर्भ विकिपीडिया पर ब्लॉक हो। :यह समस्या तब भी हो सकती है जब संदर्भ का लिंक अच्छी तरीके से कॉपी न किया गया हो। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 08:02, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == Techniquely support the advocacy. == when I am looking the advocacy to advocate the problematic issue find the we are not approachable bcz we are not too much techniqely strong .so we are not justify the advocacy @our workplace and build good infrastructure.so this is our passionate responsibility to promote and boost up the targeted project. I am very humble full to all those promote the advocacy with techniquly support.so thanks all boost advocacy and promote the efficient advocacy for sustainable response. [[सदस्य:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] ([[सदस्य वार्ता:Mukund lal bharti|वार्ता]]) 15:17, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) ozskgtxq3i6vy4g6plhn6nswmuncmft 6631860 6631859 2026-10-22T03:07:11Z RAJA PANDEY BUXAR 954867 राजा पाण्डेय — परिचय व्यक्तिगत परिचय नाम: राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय संगठनात्मक कार्य राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त किए जाने से संबंधित जानकारी साझा करते हैं। उनके अनुसार, उन्हें 25 सितंबर 2026 को यह जिम्मेदारी सौंपी गई। इस भूमिका से संबंधित उनके घोषित उद्देश्य युवाओं की स 6631860 wikitext text/x-wiki राजा पाण्डेय — परिचय व्यक्तिगत परिचय नाम: राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय संगठनात्मक कार्य राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त किए जाने से संबंधित जानकारी साझा करते हैं। उनके अनुसार, उन्हें 25 सितंबर 2026 को यह जिम्मेदारी सौंपी गई। इस भूमिका से संबंधित उनके घोषित उद्देश्य युवाओं की सहभागिता को प्रोत्साहित करना, कार्यकर्ताओं के बीच समन्वय स्थापित करना और सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को बढ़ावा देना हैं। शिक्षा राजा पाण्डेय ने पटना विश्वविद्यालय से राजनीति विज्ञान में कला स्नातक (बी.ए.) की शिक्षा प्राप्त की है सामाजिक दृष्टिकोण राजा पाण्डेय युवाओं की भागीदारी, आपसी सहयोग, संवाद और सामाजिक जिम्मेदारी को महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके बताए गए उद्देश्यों में युवाओं को रचनात्मक गतिविधियों से जोड़ना तथा समाजहित से संबंधित विषयों पर जागरूकता को प्रोत्साहित करना शामिल है। निवास एवं कार्यक्षेत्र राजा पाण्डेय बिहार के बक्सर जिले से संबंधित हैं। उनके बताए गए संगठनात्मक कार्य का क्षेत्र बक्सर जिला है। ppaie6p6qzege35udp93zmo3mg8n5gt 6631863 6631860 2026-10-22T03:21:41Z Max 651050 [[Special:Contributions/RAJA PANDEY BUXAR|RAJA PANDEY BUXAR]] ([[User talk:RAJA PANDEY BUXAR|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Max|Max]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6631555 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == समस्या == <div class="boilerplate metadata archived" style="background-color:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px 14px; margin:8px 0; border-radius:3px;"> <div style="border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding-bottom:6px; margin-bottom:8px; color:#202122;"><em>निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।</em><br />'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:26, 19 अक्टूबर 2026 (UTC)</div> @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) </div> == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Linux के उच्चारण के संबंध में। == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:50, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''परिणाम:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:44, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:46, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सतवीर सैनी लेख में सम्पादन फ़िल्टर की समस्या == मैंने सतवीर सैनी के लेख में जन्मतिथि और उसके स्रोत का संदर्भ जोड़ा था, लेकिन स्वचालित फ़िल्टर ने सम्पादन रोक दिया। मेरा उद्देश्य लेख में सुधार करना था। कृपया बताएँ कि इस बदलाव को कैसे प्रकाशित किया जा सकता है। [[विशेष:योगदान/~2026-54698-19|~2026-54698-19]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54698-19|वार्ता]]) 16:03, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) :ऐसी समस्या सामान्यतः तब होती है जब आपका संदर्भ विश्वसनीय न हो या फिर जब संदर्भ विकिपीडिया पर ब्लॉक हो। :यह समस्या तब भी हो सकती है जब संदर्भ का लिंक अच्छी तरीके से कॉपी न किया गया हो। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 08:02, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == Techniquely support the advocacy. == when I am looking the advocacy to advocate the problematic issue find the we are not approachable bcz we are not too much techniqely strong .so we are not justify the advocacy @our workplace and build good infrastructure.so this is our passionate responsibility to promote and boost up the targeted project. I am very humble full to all those promote the advocacy with techniquly support.so thanks all boost advocacy and promote the efficient advocacy for sustainable response. [[सदस्य:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] ([[सदस्य वार्ता:Mukund lal bharti|वार्ता]]) 15:17, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) ozskgtxq3i6vy4g6plhn6nswmuncmft अयोध्या 0 2335 6631802 6527140 2026-10-21T16:33:32Z ~2026-56582-18 955030 /* */ 6631802 wikitext text/x-wiki {{About|नगर|इसी नाम के जिले|अयोध्या जिला}} {{Infobox settlement | name = अयोध्या | other_name = | settlement_type = [[शहर]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 290 |image_style = |perrow = 1/2/2/1 |image1 = Ayodhya Ram Mandir Inauguration Day Picture.jpg |caption1 = [[राम मंदिर]] |image2 = Ruhi.jpg |caption2 = [[राम की पैड़ी]] |image3 = Vijayraghav Mandir, Ayodhya.jpg |caption3 = विजयराघव मंदिर |image4 = Hanuman Garhi Temple, a major religious site in Ayodhya utter pradesh.jpg |caption4 = [[हनुमानगढ़ी]] |image5 = Ayodhya Junction railway station.webp |caption5 = [[अयोध्या जंक्शन रेलवे स्टेशन]] |image6 = Kanak Bhawan.jpg |caption6 = [[कनक भवन]] }} | image_alt = | image_caption = | image_seal = | seal_size = | nickname = ''राम नगरी''<ref>{{cite news |last1=राय |first1=विवेक |date=7 October 2024 |title=अयोध्या में दीपोत्सव तैयारियां हुई शुरू, 25 लाख दीपों से जगमग होगी राम नगरी |url=https://www.abplive.com/states/up-uk/ayodhya-deepotsav-ram-nagri-illuminated-with-light-of-25-lakh-lamps-ann-2798878 |work=ABP News |language=hi |access-date=2 December 2024}}</ref> | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Uttar Pradesh#India | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = अयोध्या (उत्तर प्रदेश) | coordinates = {{Coord|26|47|57|N|82|12|16|E|display=inline}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_type2 = [[उत्तर प्रदेश के मंडल|मंडल]] | subdivision_type3 = [[उत्तर प्रदेश के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_name2 = [[अयोध्या मंडल|अयोध्या]] | subdivision_name3 = [[अयोध्या ज़िला|अयोध्या]] | founder = | named_for = | government_type = [[नगर निगम (भारत)|नगर निगम]] | governing_body = [[अयोध्या नगर निगम]] | leader_title = महापौर | leader_name = गिरीश पति त्रिपाठी<ref>{{Cite web |date=13 May 2023 |title=Meet Ayodhya's new mayor: A former UPSC aspirant and Mahant of a city mandir |url=https://www.hindustantimes.com/cities/lucknow-news/ayodhyas-new-mayor-girish-pati-tripathi-a-ex-upsc-aspirant-mahant-of-teen-kalash-tiwari-mandir-up-nagar-nigam-chunav-101683966283049.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230520110850/https://www.hindustantimes.com/cities/lucknow-news/ayodhyas-new-mayor-girish-pati-tripathi-a-ex-upsc-aspirant-mahant-of-teen-kalash-tiwari-mandir-up-nagar-nigam-chunav-101683966283049.html |archive-date=20 May 2023 |access-date=21 May 2023 |website=Hindustan Times}}</ref> | leader_party = [[BJP]] | leader_title2 = [[सांसद, लोक सभा|लोक सभा सांसद]] | leader_name2 = [[अवधेश प्रसाद]] ([[समाजवादी पार्टी|SP]])<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/ayodhya-kanpur-gorakhpur-and-gonda-seats-in-uttar-pradesh-lok-sabha-election-results-2024-live-updates-101717465470862.html |title=Ayodhya, Kanpur, Gorakhpur and Gonda seats results LIVE updates: SP leads in Ayodhya as BJP's Lallu Singh falls behind |work=Hindustan Times |date =4 June 2024 |access-date=4 June 2024}}</ref> | leader_title3 = [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधायक]] | leader_name3 = [[वेद प्रकाश गुप्ता]] ([[BJP]]) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 120.8 | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 93 | population_total = 55,890 | population_as_of = 2011<ref name="citypopulationde">{{Cite web |title=AYODHYA in Faizabad (Uttar Pradesh) |url=http://www.citypopulation.de/php/india-uttarpradesh.php?cityid=0944705000 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812042007/http://www.citypopulation.de/php/india-uttarpradesh.php?cityid=0944705000 |archive-date=12 August 2020 |access-date=1 August 2020 |publisher=.citypopulation.de}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_note = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]]<ref name="nclmnicin">{{Cite web |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=12 February 2019 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=49}}</ref> | demographics1_title2 = अतिरिक्त&nbsp;आधिकारिक | demographics1_info2 = [[उर्दू]]<ref name="nclmnicin" /> | demographics1_title3 = क्षेत्रीय | demographics1_info3 = [[अवधी भाषा|अवधी]]<ref>{{Cite web |title=Awadhi |url=https://www.ethnologue.com/language/awa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190606184310/https://www.ethnologue.com/language/awa |archive-date=6 June 2019 |access-date=7 May 2019 |website=[[Ethnologue]]}}</ref> | population_demonym = अयोध्यावासी, अवधवासी | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|PIN]] | postal_code = 224001, 224123, 224133, 224135 | area_code = +91-5278 | registration_plate = UP-42 | footnotes = | website = {{URL|https://ayodhya.nic.in/}} | blank_emblem_size = 220px | blank_emblem_type = [[Wordmark]] | image_blank_emblem = | native_name = {{nobold|Ayodhya}} | native_name_lang = en }} '''अयोध्या''' ({{Lang-en|Ayodhya}}) [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य में [[घाघरा नदी|सरयू नदी]] के तट पर स्थित एक प्राचीन ऐतिहासिक नगर है। यह [[अयोध्या जिला|अयोध्या जिले]] के साथ-साथ भारत के [[उत्तर प्रदेश]] के [[अयोध्या मंडल]] का प्रशासनिक मुख्यालय है। <ref name="AboutDistrict">{{Cite web|url=https://ayodhya.nic.in/|title=District Ayodhya – Government of Uttar Pradesh {{!}} City Of Lord Rama {{!}} India|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108190706/https://ayodhya.nic.in/|archive-date=8 November 2020|access-date=10 August 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://ayodhya.nic.in/about-district/|title=About District|website=District Ayodhya – Government of Uttar Pradesh|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109061219/https://ayodhya.nic.in/about-district/|archive-date=9 November 2019|access-date=9 November 2019}}</ref> अयोध्या शहर का प्रशासन [[अयोध्या नगर निगम]] द्वारा किया जाता है, जो शहर का शासी नागरिक निकाय है। अयोध्या को ऐतिहासिक रूप से [[साकेत]] के नाम से जाना जाता था। प्रारंभिक [[बौद्ध]] और [[जैन]] विहित ग्रंथों में उल्लेख है कि धार्मिक नेता [[गौतम बुद्ध]] और [[महावीर]] इस शहर में आए और रहते थे। जैन ग्रंथों में इसे पांच [[तीर्थंकर|तीर्थंकरों]], [[ऋषभदेव|ऋषभनाथ]], [[अजितनाथ]], [[अभिनंदननाथ]], [[सुमतिनाथ]] और [[अनन्तनाथ|अनंतनाथ]] की जन्मस्थली के रूप में भी वर्णित किया गया है और इसे पौराणिक [[भरत चक्रवर्ती]] के साथ जोड़ा गया है। [[गुप्त राजवंश|गुप्त]] काल के बाद से, कई स्रोतों में अयोध्या और साकेत को एक ही शहर के नाम के रूप में उल्लेख किया गया है। अयोध्या का पौराणिक शहर (रामायण), जिसे वर्तमान में अयोध्या के रूप में जाना जाता है, [[कोशल|कोसल]] के हिंदू देवता [[राम]] का जन्मस्थान और महान महाकाव्य ''[[रामायण]]'' और [[विभिन्न भाषाओं में रामायण|इसके कई संस्करणों]] की स्थापना है। यही विश्वास अयोध्या को हिंदुओं के लिए अत्यंत पवित्र शहर के रूप में प्रतिष्ठित होने का मुख्य कारण है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/how-holy-triangle-has-led-to-a-mega-surge-in-ups-tourist-footfall/articleshow/107006369.cms|title=How holy triangle has led to a mega surge in UP's tourist footfall}}</ref> राम के जन्मस्थान के रूप में मान्यता के कारण, अयोध्या को हिंदुओं के सात सबसे महत्वपूर्ण तीर्थ स्थलों में से पहला माना गया है। <ref name="AboutDistrict2">{{Cite web|url=https://ayodhya.nic.in/|title=District Ayodhya – Government of Uttar Pradesh {{!}} City Of Lord Rama {{!}} India|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108190706/https://ayodhya.nic.in/|archive-date=8 November 2020|access-date=10 August 2021}}</ref> [[राम जन्मभूमि|भगवान राम]] के जन्मस्थान पर एक मंदिर था, जिसे [[बाबर]] या [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] के आदेश से ध्वस्त कर दिया गया था और उसके स्थान पर [[बाबरी मस्जिद|एक मस्जिद]] बनाई गई थी। <ref name="MeenakshiJain2017">{{Citation|last=Jain|first=Meenakshi|title=The Battle for Rama – Case of the Temple at Ayodhya|year=2017|publisher=Aryan Books International|isbn=978-8-173-05579-9}}{{Page needed}}</ref> 1992 में, उस स्थान पर [[अयोध्या विवाद|विवाद]] के कारण भीड़ द्वारा भगवान राम के जन्मस्थान पर बने [बाबरी ढांचा विध्वंस|ध्वस्त कर दिया गया]], जिसका उद्देश्य उस स्थान पर भगवान राम के एक भव्य मंदिर का पुनर्निर्माण करना था। <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/ayodhya-verdict-live-updates-sc-ruling-in-ram-mandir-babri-masjid-ayodhya-land-dispute-case-today-hindus-muslim-119110900133_1.html|title=Ayodhya verdict: No place for fear, negativity in 'New India', says PM|date=9 November 2019|work=[[Business Standard]]|access-date=9 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109184525/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/ayodhya-verdict-live-updates-sc-ruling-in-ram-mandir-babri-masjid-ayodhya-land-dispute-case-today-hindus-muslim-119110900133_1.html|archive-date=9 November 2019|language=en}}</ref> [[भारत का उच्चतम न्यायालय|सुप्रीम कोर्ट]] की पांच-न्यायाधीशों की पूर्ण पीठ ने अगस्त से अक्टूबर 2019 तक स्वामित्व मामलों की सुनवाई की और फैसला की जिस स्थल पर बाबर के अवैध ढांचा बनाया था वही भगवान राम का जन्मस्थान है , और इसे हिंदू मंदिर बनाने के लिए एक ट्रस्ट को सौंपने का आदेश दिया। इसने सरकार को वैकल्पिक {{Convert|5|acre|ha}} देने का भी आदेश दिया ध्वस्त [[बाबरी मस्जिद]] के बदले में अयोध्या मस्जिद बनाने के लिए उत्तर प्रदेश सुन्नी सेंट्रल वक्फ बोर्ड को जमीन दी जाएगी। [[राम मंदिर, अयोध्या|राम मंदिर]] का निर्माण अगस्त 2020 में शुरू हुआ <ref>{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/national/ayodhya-ram-mandir-bhoomi-pujan-live-updates-muhurat-photos-narendra-modi-yogi-adityanath-babri-masjid-ram-mandir-kar-sevak-hindu-temple-ram-janmabhoomi-photo-869583.html|title=Ayodhya Ram Mandir highlights: Celebration, lamps, fireworks light up the nation as it witnesses a historic day|date=5 August 2020|work=[[Deccan Herald]]|access-date=15 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807224206/https://www.deccanherald.com/national/ayodhya-ram-mandir-bhoomi-pujan-live-updates-muhurat-photos-narendra-modi-yogi-adityanath-babri-masjid-ram-mandir-kar-sevak-hindu-temple-ram-janmabhoomi-photo-869583.html|archive-date=7 August 2020|language=en}}</ref> == व्युत्पत्ति और नाम == "अयोध्या" शब्द [[संस्कृत भाषा|संस्कृत की]] क्रिया ''युद्ध'', "लड़ना, युद्ध छेड़ना" का नियमित रूप से बना व्युत्पत्ति है। <ref>{{Cite web|url=https://kosha.sanskrit.today/word/en/yudh?q=yudh|title=yudh – KST (Online Sanskrit Dictionary)|website=kosha.sanskrit.today|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405025128/https://kosha.sanskrit.today/word/en/yudh?q=yudh|archive-date=5 April 2023|access-date=11 June 2022}}</ref> ''योध्या'' भविष्य का निष्क्रिय कृदंत है, जिसका अर्थ है "लड़ा जाना"; आरंभिक ''a'' ऋणात्मक उपसर्ग है; इसलिए, संपूर्ण का अर्थ है "लड़ा नहीं जाना चाहिए" या, अंग्रेजी में अधिक मुहावरेदार रूप से, "अजेय"। {{Sfn|Kunal, Ayodhya Revisited|2016|p=2}} यह अर्थ ''[[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]]'' द्वारा प्रमाणित है, जो इसका उपयोग देवताओं के अजेय शहर को संदर्भित करने के लिए करता है। {{Sfn|Bakker, The rise of Ayodhya as a place of pilgrimage|1982|p=103}} नौवीं शताब्दी की [[जैन धर्म|जैन]] कविता ''[[आदिपुराण|आदि पुराण में]]'' यह भी कहा गया है कि अयोध्या "केवल नाम से नहीं बल्कि दुश्मनों से अजेय होने की योग्यता से अस्तित्व में है"। ''सत्योपाख्यान'' इस शब्द की थोड़ी अलग तरह से व्याख्या करते हुए कहता है कि इसका अर्थ है "वह जिसे पापों से नहीं जीता जा सकता" (शत्रुओं के बजाय)। {{Sfn|Kunal, Ayodhya Revisited|2016|p=4}} "साकेता" शहर का पुराना नाम है, जो संस्कृत, जैन, बौद्ध, ग्रीक और चीनी स्रोतों में प्रमाणित है। {{Sfn|Lutgendorf, Imagining Ayodhya|1997|p=22}} [[वामन शिवराम आप्टे]] के अनुसार, "साकेता" शब्द संस्कृत के शब्द ''सह'' (साथ) और ''अकेतेन'' (घर या भवन) से बना है। ''आदि पुराण'' में कहा गया है कि अयोध्या को "अपनी शानदार इमारतों के कारण साकेत कहा जाता है, जिनकी भुजाओं में महत्वपूर्ण बैनर थे"। {{Sfn|Kunal, Ayodhya Revisited|2016|p=5}} हंस टी. बेकर के अनुसार, यह शब्द ''सा'' और ''केतु'' ("बैनर के साथ") जड़ों से लिया जा सकता है; ''साकेतु'' का भिन्न नाम ''[[विष्णु पुराण]]'' में प्रमाणित है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=12}} अंग्रेजी में पुराना नाम "अवध" या "औड" था, और 1856 तक यह जिस रियासत की राजधानी थी, उसे आज भी [[अवध रियासत|अवध स्टेट के]] नाम से जाना जाता है।{{उद्धरण आवश्यक|date=July 2021}} ''[[रामायण]]'' में अयोध्या को प्राचीन कोशल साम्राज्य की राजधानी बताया गया है। इसलिए इसे "कोशल" भी कहा जाता था। ''आदि पुराण'' में कहा गया है कि अयोध्या "अपनी समृद्धि और अच्छे कौशल के कारण" ''सु-कोशल'' के रूप में प्रसिद्ध है। {{Sfn|Kunal, Ayodhya Revisited|2016|p=5}} अयुत्या (थाईलैंड) और [[योग्यकार्ता]] (इंडोनेशिया) शहरों का नाम अयोध्या के नाम पर रखा गया है। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/blogs/the-speaking-tree/ayodhya-ayutthaya/|title=Ayodhya & Ayutthaya|last=Subrahmanyam|first=K|date=5 December 2018|work=[[The Economic Times]]|access-date=31 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831071339/https://economictimes.indiatimes.com/blogs/the-speaking-tree/ayodhya-ayutthaya/|archive-date=31 August 2021|language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Noorduyn|first=Jacobus|date=1986|title=The Etymology of the Name of Yogyakarta|url=https://www.persee.fr/doc/arch_0044-8613_1986_num_31_1_2272|journal=Archipel|volume=31|issue=1|pages=87–96|doi=10.3406/arch.1986.2272|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831065837/https://www.persee.fr/doc/arch_0044-8613_1986_num_31_1_2272|archive-date=31 August 2021|access-date=31 August 2021|issn = 0044-8613 }}</ref> : == इतिहास == [[चित्र:Ayodhya-jain-teracotta.jpg|अंगूठाकार|चौथी शताब्दी ईसा पूर्व की जैन [[तीर्थंकर]] की टेराकोटा प्रतिमा अयोध्या से खुदाई में प्राप्त हुई है]] [[चित्र:Ayodhya_Nagri.jpg|अंगूठाकार|[[अजमेर जैन मंदिर]] में पौराणिक अयोध्या का सोने की नक्काशी वाला चित्रण]]प्राचीन भारतीय [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] भाषा के महाकाव्यों, जैसे ''[[रामायण]]'' और ''[[महाभारत|महाभारत में]]'' अयोध्या नामक एक पौराणिक शहर का उल्लेख है, जो राम सहित कोसल के प्रसिद्ध [[इक्ष्वाकु वंश|इक्ष्वाकु]] राजाओं की राजधानी थी। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=7}} न तो इन ग्रंथों में, न ही [[वेद|वेदों]] जैसे पहले के संस्कृत ग्रंथों में साकेत नामक शहर का उल्लेख है। गैर-धार्मिक, गैर-पौराणिक प्राचीन संस्कृत ग्रंथ, जैसे पाणिनि की ''अष्टाध्यायी'' और उस पर पतंजलि की टिप्पणी, साकेत का उल्लेख करते हैं। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=7}} बाद के बौद्ध ग्रंथ ''[[महावस्तु|महावस्तु में]]'' साकेत को इक्ष्वाकु राजा सुजाता की सीट के रूप में वर्णित किया गया है, जिनके वंशजों ने [[शाक्य]] राजधानी [[कपिलवस्तु|कपिलवस्तु की]] स्थापना की थी। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=5}} सबसे पुराने बौद्ध पाली-भाषा ग्रंथों और जैन प्राकृत-भाषा ग्रंथों में [[कोशल|कोसल]] [[महाजनपद]] के एक महत्वपूर्ण शहर के रूप में साकेता (प्राकृत में सगेया या सैया) नामक शहर का उल्लेख है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|pp=5–6}} बौद्ध और जैन दोनों ग्रंथों में स्थलाकृतिक संकेत बताते हैं कि साकेत वर्तमान अयोध्या के समान है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=2}} उदाहरण के लिए, ''[[संयुक्त निकाय]]'' और ''[[विनयपिटक|विनय पिटक]]'' के अनुसार, साकेत [[श्रावस्ती]] से छह ''[[योजन]]'' की दूरी पर स्थित था। ''विनय पिटक में'' उल्लेख है कि दोनों शहरों के बीच एक बड़ी नदी स्थित थी, और ''[[सुत्तनिपात|सुत्त निपात में]]'' साकेत को श्रावस्ती से [[पैठण|प्रतिष्ठान]] तक दक्षिण की ओर जाने वाली सड़क पर पहला पड़ाव स्थल बताया गया है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=5}} चौथी शताब्दी के बाद, कालिदास के ''[[रघुवंशम्|रघुवंश]]'' सहित कई ग्रंथों में अयोध्या का उल्लेख साकेत के दूसरे नाम के रूप में किया गया है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|pp=6–7}} बाद के जैन विहित पाठ ''जम्बूद्वीप-पन्नति में'' [[ऋषभदेव|भगवान ऋषभनाथ]] के जन्मस्थान के रूप में विनिया (या विनीता) नामक शहर का वर्णन किया गया है, और इस शहर को [[भरत चक्रवर्ती]] के साथ जोड़ा गया है; ''[[कल्पसूत्र (जैन)|कल्प-सूत्र में]]'' इक्खागाभूमि को ऋषभदेव का जन्मस्थान बताया गया है। जैन पाठ ''पौमचरिया'' पर सूचकांक स्पष्ट करता है कि अओझा (अयोध्या), कोसल-पुरी ("कोसल शहर"), विनिया, और सैया (साकेता) पर्यायवाची हैं। उत्तर-विहित जैन ग्रंथों में "अओज्ज्झा" का भी उल्लेख है; उदाहरण के लिए, ''अवस्सागाकुर्नी'' इसे कोसल के प्रमुख शहर के रूप में वर्णित करता है, जबकि ''अवस्सागानिजुट्टी'' इसे [[सागर (राजा)|सागर चक्रवर्ती]] की राजधानी के रूप में वर्णित करता है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=6}} ''अवससागनिजुट्टी का'' तात्पर्य है कि विनिया ("विनिया"), कोसलपुरी ("कोसलपुरा"), और इक्खागाभूमि अलग-अलग शहर थे, उन्हें क्रमशः अभिनामदान, सुमाई और उसाभा की राजधानियों के रूप में नामित किया गया था। ''थाना सुत्त'' पर अभयदेव की टिप्पणी, एक अन्य उत्तर-विहित पाठ, साकेत, अयोध्या और विनीता को एक शहर के रूप में पहचानती है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=6}} एक सिद्धांत के अनुसार, पौराणिक अयोध्या शहर ऐतिहासिक शहर साकेत और वर्तमान अयोध्या के समान है। एक अन्य सिद्धांत के अनुसार, पौराणिक अयोध्या एक पौराणिक शहर है, {{Sfn|Arya|1990|p=44}} और "अयोध्या" नाम का उपयोग साकेत (वर्तमान अयोध्या) के लिए केवल चौथी शताब्दी के आसपास किया जाने लगा, जब एक [[गुप्त राजवंश|गुप्त]] सम्राट (संभवतः [[स्कन्दगुप्त|स्कंदगुप्त]] ) चले गए। उनकी राजधानी साकेत थी, और पौराणिक शहर के नाम पर इसका नाम बदलकर अयोध्या कर दिया गया। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=12}} <ref>{{Cite journal|last=Bhagwan Singh Josh|author-link=Bhagwan Singh Josh|last2=Bipan Chandra|author-link2=Bipan Chandra|last3=Harbans Mukhia|author-link3=Harbans Mukhia|last4=K. N. Panikkar|author-link4=K. N. Panikkar|last5=Madhavan K. Palat|author-link5=Madhavan K. Palat|last6=Mridula Mukherjee|author-link6=Mridula Mukherjee|last7=Muzaffar Alam|author-link7=Muzaffar Alam|last8=R. Champakalakshmi|author-link8=R. Champakalakshmi|last9=Rajan Gurukkal|author-link9=Rajan Gurukkal|displayauthors=etal|year=1990|title=The Political Abuse of History: Babri Masjid-Rama Janmabhumi Dispute|journal=Social Scientist|volume=18|issue=1/2|pages=76–81|doi=10.2307/3517330|jstor=3517330}}</ref> वैकल्पिक, लेकिन कम संभावना वाले, सिद्धांतों में कहा गया है कि साकेत और अयोध्या दो निकटवर्ती शहर थे, या कि अयोध्या साकेत शहर के भीतर एक इलाका था। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=3}} === साकेत के रूप में === पुरातात्विक और साहित्यिक साक्ष्यों से पता चलता है कि वर्तमान अयोध्या का स्थल ईसा पूर्व पाँचवीं या छठी शताब्दी तक एक शहरी बस्ती के रूप में विकसित हो गया था। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=2}} इस स्थल की पहचान प्राचीन साकेत शहर के स्थान के रूप में की गई है, जो संभवतः दो महत्वपूर्ण सड़कों, [[श्रावस्ती]] - [[पैठण|प्रतिष्ठान]] उत्तर-दक्षिण सड़क, और [[राजगीर|राजगृह]] - [[वाराणसी]] -श्रावस्ती- [[तक्षशिला]] पूर्व-पश्चिम के जंक्शन पर स्थित एक बाज़ार के रूप में उभरा। सड़क। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=13}} ''[[संयुक्त निकाय]]'' जैसे प्राचीन बौद्ध ग्रंथों में कहा गया है कि साकेत प्रसेनजीत (या पसेनदी; लगभग छठी-पांचवीं शताब्दी ईसा पूर्व) द्वारा शासित [[कोशल|कोसल]] साम्राज्य में स्थित था, जिसकी राजधानी श्रावस्ती में स्थित थी। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=5, 13}} बाद की बौद्ध टिप्पणी ''धम्मपद- [[अट्टकथा|अट्ठकथा]]'' में कहा गया है कि साकेत शहर की स्थापना राजा प्रसेनजीत के सुझाव पर व्यापारी धनंजय ( विशाखा के पिता) ने की थी। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=5}} ''[[दीघनिकाय|दीघा निकाय]]'' इसे भारत के छह बड़े शहरों में से एक के रूप में वर्णित करता है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=5}} प्रारंभिक बौद्ध विहित ग्रंथों में [[श्रावस्ती|श्रावस्ती को]] कोसल की राजधानी के रूप में उल्लेख किया गया है, लेकिन बाद के ग्रंथों, जैसे जैन ग्रंथों ''नयाधम्मकहाओ'' और ''पन्नवन सुत्तम'', और बौद्ध [[जातक कथाएँ|जातक में]], साकेत को कोशल की राजधानी के रूप में उल्लेख किया गया है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=2,5–6}} ऐसा प्रतीत होता है कि एक व्यस्त शहर के रूप में जहां यात्रियों का आना-जाना लगा रहता है, यह [[गौतम बुद्ध]] और [[महावीर]] जैसे प्रचारकों के लिए महत्वपूर्ण हो गया है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=13}} ''संयुक्त निकाय'' और ''[[अंगुत्तरनिकाय|अंगुत्तर निकाय में]]'' उल्लेख है कि बुद्ध कभी-कभी साकेत में निवास करते थे। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=5}} प्रारंभिक जैन विहित ग्रंथों (जैसे कि ''अंतगदा-दसाओ'', ''अनुत्तरोवैया-दसाओ'', और ''विवागसुया'' ) में कहा गया है कि महावीर ने साकेत का दौरा किया था; ''नयाधम्मकहाओ का'' कहना है कि [[पार्श्वनाथ|पार्श्वनाथ ने]] भी साकेत का दौरा किया था। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=6}} जैन ग्रंथ, विहित और उत्तर-विहित दोनों, अयोध्या को विभिन्न तीर्थस्थलों के स्थान के रूप में वर्णित करते हैं, जैसे कि साँप, [[यक्ष]] पसामिया, मुनि सुव्रतस्वामिन और सुरप्पिया के मंदिर। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=6}} यह स्पष्ट नहीं है कि पांचवीं शताब्दी ईसा पूर्व के आसपास [[मगध महाजनपद|मगध]] सम्राट [[अजातशत्रु (मगध का राजा)|अजातशत्रु]] द्वारा कोसल पर विजय प्राप्त करने के बाद साकेत का क्या हुआ। अगली कुछ शताब्दियों तक शहर की स्थिति के बारे में ऐतिहासिक स्रोतों की कमी है: यह संभव है कि शहर माध्यमिक महत्व का एक वाणिज्यिक केंद्र बना रहा, लेकिन मगध के राजनीतिक केंद्र के रूप में विकसित नहीं हुआ, जिसकी राजधानी [[पाटलिपुत्र]] में स्थित थी। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=14}} तीसरी शताब्दी ईसा पूर्व में [[मौर्य राजवंश|मौर्य]] सम्राट [[अशोक]] के शासनकाल के दौरान शहर में कई बौद्ध इमारतों का निर्माण किया गया होगा: ये इमारतें संभवतः अयोध्या में वर्तमान मानव निर्मित टीलों पर स्थित थीं। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|pp=14–18}} अयोध्या में खुदाई के परिणामस्वरूप एक बड़ी ईंट की दीवार की खोज हुई है, जिसे पुरातत्वविद् [[ब्रज बासी लाल|बीबी लाल]] ने एक किले की दीवार के रूप में पहचाना है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=2}} यह दीवार संभवतः तीसरी शताब्दी ईसा पूर्व की अंतिम तिमाही में बनाई गई थी। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|pp=19–20}} [[चित्र:Muladeva_coin_Kosala.jpg|अंगूठाकार|[[देव वंश (साकेत)|देव वंश]] के शासक मूलदेव का सिक्का अयोध्या, कोसल में ढाला गया था। अवलोकन: ''मूलदेवसा'', हाथी बाईं ओर का प्रतीक है। रेव: पुष्पांजलि, ऊपर प्रतीक, नीचे साँप।]] मौर्य साम्राज्य के पतन के बाद, साकेत [[पुष्यमित्र शुंग]] के शासन के अधीन आ गया प्रतीत होता है। [[धनदेव का अयोध्या अभिलेख|धनदेव के प्रथम शताब्दी ईसा पूर्व के शिलालेख से]] पता चलता है कि उन्होंने वहां एक राज्यपाल नियुक्त किया था। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=20}} ''[[युग पुराण|युग पुराण में]]'' साकेत का उल्लेख एक राज्यपाल के निवास के रूप में किया गया है, और इसका वर्णन [[यवन|यूनानियों]], [[मथुरा|मथुराओं]] और [[पाञ्चाल|पंचालों]] की संयुक्त सेना द्वारा हमला किए जाने के रूप में किया गया है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|pp=18–19}} पाणिनि पर पतंजलि की टिप्पणी में साकेत की यूनानी घेराबंदी का भी उल्लेख है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=7,19}} बाद में, साकेत एक छोटे, स्वतंत्र राज्य का हिस्सा बन गया प्रतीत होता है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=18}} ''युग पुराण में'' कहा गया है कि यूनानियों के पीछे हटने के बाद साकेत पर सात शक्तिशाली राजाओं का शासन था। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=20}} ''वायु पुराण'' और ''ब्रह्माण्ड पुराण में'' भी कहा गया है कि कोसल की राजधानी में सात शक्तिशाली राजाओं ने शासन किया था। इन राजाओं की ऐतिहासिकता धनदेव सहित [[देव वंश (साकेत)|देव वंश]] के राजाओं के सिक्कों की खोज से प्रमाणित होती है, जिनके शिलालेख में उन्हें कोसल के राजा ( ''कोसलाधिपति'' ) के रूप में वर्णित किया गया है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=21}} कोसल की राजधानी के रूप में, साकेत ने संभवतः इस अवधि के दौरान श्रावस्ती को महत्व नहीं दिया। पाटलिपुत्र को [[तक्षशिला]] से जोड़ने वाला पूर्व-पश्चिम मार्ग, जो पहले साकेत और श्रावस्ती से होकर गुजरता था, इस अवधि के दौरान दक्षिण की ओर स्थानांतरित हो गया प्रतीत होता है, जो अब साकेत, [[अहिछत्र|अहिच्छत्र]] और [[कन्नौज|कान्यकुब्ज]] से होकर गुजरता है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=22}} ऐसा प्रतीत होता है कि देव राजाओं के बाद साकेत पर दत्त, [[कुषाण राजवंश|कुषाण]] और मित्र राजाओं का शासन रहा, हालाँकि उनके शासन का कालानुक्रमिक क्रम अनिश्चित है। बेकर का सिद्धांत है कि पहली शताब्दी ईस्वी के मध्य में दत्त देव राजाओं के उत्तराधिकारी बने और उनके राज्य को [[कनिष्क]] ने कुषाण साम्राज्य में मिला लिया। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=24}} तिब्बती पाठ ''एनल्स ऑफ ली कंट्री'' (लगभग 11वीं शताब्दी) में उल्लेख है कि [[ख़ोतान|खोतान]] के राजा विजयकीर्ति, राजा कनिका, गु-ज़ान के राजा और ली के राजा के गठबंधन ने भारत पर चढ़ाई की और सो-केड शहर पर कब्जा कर लिया। इस आक्रमण के दौरान, विजयकीर्ति ने साकेत से कई बौद्ध अवशेष ले लिए, और उन्हें फ्रु-नो के स्तूप में रख दिया। यदि कनिका को कनिष्क के रूप में और तथाकथित को साकेत के रूप में पहचाना जाता है, तो ऐसा प्रतीत होता है कि कुषाणों और उनके सहयोगियों के आक्रमण के कारण साकेत में बौद्ध स्थल नष्ट हो गए। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=25}} [[चित्र:Dhanadeva_Ayodhya_inscription.jpg|अंगूठाकार|[[धनदेव का अयोध्या अभिलेख|धनदेव-अयोध्या शिलालेख]], पहली शताब्दी ईसा पूर्व]] फिर भी, कुषाण शासन के दौरान साकेत एक समृद्ध शहर बना हुआ प्रतीत होता है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=25}} दूसरी शताब्दी के भूगोलवेत्ता [[क्लाडियस टॉलमी|टॉलेमी ने]] एक महानगर "सगेदा" या "सगोडा" का उल्लेख किया है, जिसकी पहचान साकेता से की गई है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=18}} सबसे पहला शिलालेख जिसमें साकेत को एक स्थान के नाम के रूप में उल्लेखित किया गया है, वह कुषाण काल के उत्तरार्ध का है: यह श्रावस्ती में एक बुद्ध छवि के आसन पर पाया गया था, और साकेत के सिहादेव द्वारा छवि के उपहार को रिकॉर्ड करता है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=24}} ऐसा प्रतीत होता है कि कुषाणों से पहले या बाद में, साकेत पर राजाओं के एक राजवंश का शासन था, जिनके नाम "-मित्र" में समाप्त होते थे, और जिनके सिक्के अयोध्या में पाए गए हैं। वे संभवतः किसी स्थानीय राजवंश के सदस्य रहे होंगे जो मथुरा के मित्र राजवंश से भिन्न था। ये राजा केवल उनके सिक्कों से प्रमाणित होते हैं: संघ-मित्र, विजय-मित्र, सत्य-मित्र, देव-मित्र, और आर्य-मित्र; कुमुदा-सेना और अज-वर्मन के सिक्के भी खोजे गए हैं। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=23}} === गुप्त काल === चौथी शताब्दी के आसपास, यह क्षेत्र [[गुप्त राजवंश|गुप्तों]] के नियंत्रण में आ गया, जिन्होंने [[वैदिक धर्म|ब्राह्मणवाद को]] पुनर्जीवित किया। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=26}} ''[[वायु पुराण]]'' और ''[[ब्रह्माण्ड पुराण]]'' प्रमाणित करते हैं कि प्रारंभिक गुप्त राजाओं ने साकेत पर शासन किया था। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=7}} वर्तमान अयोध्या में गुप्तकालीन कोई पुरातात्विक परत नहीं खोजी गई है, हालाँकि यहाँ बड़ी संख्या में गुप्तकालीन सिक्के मिले हैं। यह संभव है कि गुप्त काल के दौरान, शहर में बस्तियाँ उन क्षेत्रों में स्थित थीं जिनकी अभी तक खुदाई नहीं हुई है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=27}} खोतानी-कुषाण आक्रमण के दौरान जिन बौद्ध स्थलों को विनाश का सामना करना पड़ा था, वे वीरान बने हुए प्रतीत होते हैं। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|pp=25–26}} पाँचवीं शताब्दी के चीनी यात्री [[फ़ाहियान|फैक्सियन]] का कहना है कि उसके समय में "शा-ची" में बौद्ध इमारतों के खंडहर मौजूद थे। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=17}} एक सिद्धांत शा-ची की पहचान साकेत से करता है, हालाँकि यह पहचान निर्विवाद नहीं है। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=V3JuAAAAMAAJ|title=Ram Janmabhoomi through the ages: Babri Masjid controversy|last=J. C. Aggarwal|last2=N. K. Chowdhry|publisher=S. Chand|year=1991|isbn=978-0-8364-2745-5|page=7|access-date=13 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907214041/https://books.google.com/books?id=V3JuAAAAMAAJ|archive-date=7 September 2023}}</ref> यदि शा-ची वास्तव में साकेत है, तो ऐसा प्रतीत होता है कि पांचवीं शताब्दी तक, शहर में अब कोई समृद्ध बौद्ध समुदाय या कोई महत्वपूर्ण बौद्ध भवन नहीं था जो अभी भी उपयोग में था। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=18}} गुप्त काल के दौरान एक महत्वपूर्ण विकास साकेत को [[इक्ष्वाकु वंश]] की राजधानी, अयोध्या के प्रसिद्ध शहर के रूप में मान्यता देना था। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=26}} [[कुमारगुप्त प्रथम]] के शासनकाल के दौरान जारी 436 ईस्वी के करमदंड (कर्मदंड) शिलालेख में, अयोध्या को कोसल प्रांत की राजधानी के रूप में नामित किया गया है, और कमांडर पृथ्वीसेन द्वारा अयोध्या के ब्राह्मणों को दान देने का रिकॉर्ड है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=28}} बाद में [[गुप्त राजवंश|गुप्त साम्राज्य]] की राजधानी पाटलिपुत्र से अयोध्या स्थानांतरित कर दी गई। परमार्थ में कहा गया है कि राजा विक्रमादित्य शाही दरबार को अयोध्या ले गए; जुआनज़ैंग ने भी इसकी पुष्टि करते हुए कहा कि इस राजा ने दरबार को "श्रावस्ती देश", यानी कोसल में स्थानांतरित कर दिया था। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=29}} अयोध्या की एक स्थानीय मौखिक परंपरा, जिसे पहली बार 1838 में रॉबर्ट मॉन्टगोमरी मार्टिन द्वारा लिखित रूप में दर्ज किया गया था, {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=30}} उल्लेख किया गया है कि राम के वंशज [[बृहद्बल|बृहदबाला]] की मृत्यु के बाद शहर वीरान हो गया था। यह शहर तब तक वीरान रहा जब तक कि [[उज्जैन]] के राजा विक्रम इसकी खोज में नहीं आये और इसे फिर से स्थापित नहीं किया। उसने प्राचीन खंडहरों को ढकने वाले जंगलों को काटा, रामगर किला बनवाया और 360 मंदिर बनवाए। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=30}} विक्रमादित्य कई गुप्त राजाओं की एक उपाधि थी, और जिस राजा ने राजधानी को अयोध्या में स्थानांतरित किया, उसे स्कंदगुप्त के रूप में पहचाना जाता है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=29}} बेकर का सिद्धांत है कि अयोध्या की ओर कदम पाटलिपुत्र में गंगा नदी की बाढ़, पश्चिम से हूणों की प्रगति को रोकने की आवश्यकता और स्कंदगुप्त की खुद की तुलना राम से करने की इच्छा (जिनका इक्ष्वाकु वंश पौराणिक अयोध्या से जुड़ा हुआ है) के कारण हुआ होगा। ). {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=30}} परमारथ के ''लाइफ ऑफ वसुबंधु'' के अनुसार, विक्रमादित्य विद्वानों के संरक्षक थे, और उन्होंने [[वसुबन्धु|वसुबंधु]] को सोने की 300,000 मोहरें प्रदान की थीं। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=31}} पाठ में कहा गया है कि वसुबंधु साकेत ("शा-की-ता") के मूल निवासी थे, और विक्रमादित्य को अयोध्या के राजा ("ए-यू-जा") के रूप में वर्णित करते हैं। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=8}} इस धन का उपयोग अ-यु-जा (अयोध्या) देश में तीन मठों के निर्माण के लिए किया गया था। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=31}} परमार्थ आगे कहते हैं कि बाद के राजा बालादित्य ( [[नरसिंहगुप्त बालादित्य|नरसिम्हगुप्त]] के साथ पहचाने जाने वाले) और उनकी मां ने भी वसुबंधु को बड़ी मात्रा में सोना दिया था, और इन निधियों का उपयोग अयोध्या में एक और बौद्ध मंदिर बनाने के लिए किया गया था। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=32}} इन संरचनाओं को सातवीं शताब्दी के चीनी यात्री [[ह्वेन त्सांग|जुआनज़ांग]] ने देखा होगा, जो अयोध्या में एक [[स्तूप]] और एक [[मठ]] ("ओ-यू-टू") का वर्णन करता है। {{Sfn|Bakker, Ayodhya, Part 1|1984|p=18, 31}} == मुख्य आकर्षण == [[चित्र:Ayodhya Diwali 2021 12.jpg|center|thumb|550px|[[राम की पैड़ी]] का विहंगम दृष्य]] मानव सभ्यता की पहली पुरी होने का पौराणिक गौरव अयोध्या को स्वाभाविक रूप से प्राप्त है। फिर भी [[रामजन्मभूमि]] , [[कनक भवन]] , [[हनुमानगढ़ी]] ,[[राजद्वार मंदिर]] ,[[दशरथमहल]] , [[लक्ष्मणकिला]] , [[कालेराम मन्दिर]] , मणिपर्वत , श्रीराम की पैड़ी , नागेश्वरनाथ , क्षीरेश्वरनाथ श्री अनादि पञ्चमुखी महादेव मन्दिर , गुप्तार घाट समेत अनेक मन्दिर यहाँ प्रमुख दर्शनीय स्थल हैं। बिरला मन्दिर , श्रीमणिरामदास जी की छावनी , श्रीरामवल्लभाकुञ्ज , श्रीलक्ष्मणकिला , श्रीसियारामकिला , उदासीन आश्रम रानोपाली तथा हनुमान बाग जैसे अनेक आश्रम आगन्तुकों का केन्द्र हैं। सन २०२४ में २२ जनवरी को नावनिर्मित [[राम मंदिर, अयोध्या|राममन्दिर]] में श्रीराम की प्राणप्रतिष्ठा के बाद अयोध्या भारत के पर्यटन-मानचित्र पर एक प्रमुख पर्यटन स्थल बनकर उभरा है।<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/toi-plus/society-culture/one-year-later-ayodhya-firmly-on-map-as-monument-to-resurgent-bharat/articleshow/117557598.cms One year later, Ayodhya firmly on map as monument to resurgent Bharat]</ref> === श्रीरामजन्मभूमि === {{मुख्य|राम जन्मभूमि}} शहर के पश्चिमी हिस्से में स्थित रामकोट में स्थित अयोध्या का सर्वप्रमुख स्थान श्रीरामजन्मभूमि है। श्रीराम-लक्ष्मण-भरत और शत्रुघ्न चारों भाइयों के बालरूप के दर्शन यहाँ होते हैं। यहां भारत और विदेश से आने वाले श्रद्धालुओं का साल भर आना जाना लगा रहता है। मार्च-अप्रैल में मनाया जाने वाला रामनवमी पर्व यहां बड़े जोश और धूमधाम से मनाया जाता है। === कनक भवन === हनुमान गढ़ी के निकट स्थित कनक भवन अयोध्या का एक महत्वपूर्ण मंदिर है। यह मंदिर सीता और राम के सोने मुकुट पहने प्रतिमाओं के लिए लोकप्रिय है। इसी कारण बहुत बार इस मंदिर को सोने का घर भी कहा जाता है। यह मंदिर टीकमगढ़ की रानी ने 1891 में बनवाया था। इस मन्दिर के श्री विग्रह (श्री सीताराम जी) भारत के सुन्दरतम स्वरूप कहे जा सकते हैं। यहाँ नित्य दर्शन के अलावा सभी समैया-उत्सव भव्यता के साथ मनाये जाते हैं। === हनुमान गढ़ी === {{मुख्य|हनुमान गढ़ी}} नगर के केन्द्र में स्थित इस मंदिर में 76 कदमों की चाल से पहुँचा जा सकता है। अयोध्या को भगवान राम की नगरी कहा जाता है। मान्यता है कि यहां [[हनुमान|हनुमान जी]] सदैव वास करते हैं। इसलिए अयोध्या आकर भगवान राम के दर्शन से पहले भक्त हनुमान जी के दर्शन करते हैं। यहां का सबसे प्रमुख हनुमान मंदिर "हनुमानगढ़ी" के नाम से प्रसिद्ध है। यह मंदिर राजद्वार के सामने ऊंचे टीले पर स्थित है। कहा जाता है कि हनुमान जी यहाँ एक गुफा में रहते थे और रामजन्मभूमि और रामकोट की रक्षा करते थे। हनुमान जी को रहने के लिए यही स्थान दिया गया था। प्रभु श्रीराम ने हनुमान जी को ये अधिकार दिया था कि जो भी भक्त मेरे दर्शनों के लिए अयोध्या आएगा उसे पहले तुम्हारा दर्शन पूजन करना होगा। यहां आज भी छोटी दीपावली के दिन आधी रात को संकटमोचन का जन्म दिवस मनाया जाता है। पवित्र नगरी अयोध्या में सरयू नदी में पाप धोने से पहले लोगों को भगवान हनुमान से आज्ञा लेनी होती है। यह मंदिर अयोध्या में एक टीले पर स्थित होने के कारण मंदिर तक पहुंचने के लिए लगभग 76 सीढि़यां चढ़नी पड़ती हैं। इसके बाद पवनपुत्र हनुमान की 6 इंच की प्रतिमा के दर्शन होते हैं,जो हमेशा फूल-मालाओं से सुशोभित रहती है। मुख्य मंदिर में बाल हनुमान के साथ अंजनी माता की प्रतिमा है। श्रद्धालुओं का मानना है कि इस मंदिर में आने से उनकी सारी मनोकामनाएं पूर्ण होती हैं। मंदिर परिसर में मां अंजनी व बाल हनुमान की मूर्ति है जिसमें हनुमान जी, अपनी मां अंजनी की गोद में बालक के रूप में विराजमान हैं। इस मन्दिर के निर्माण के पीछे की एक कथा प्रचलित है। सुल्तान मंसूर अली अवध का नवाब था। एक बार उसका एकमात्र पुत्र गंभीर रूप से बीमार पड़ गया। प्राण बचने के आसार नहीं रहे, रात्रि की कालिमा गहराने के साथ ही उसकी नाड़ी उखड़ने लगी तो सुल्तान ने थक हार कर संकटमोचक हनुमान जी के चरणों में माथा रख दिया। हनुमान ने अपने आराध्य प्रभु श्रीराम का ध्यान किया और सुल्तान के पुत्र की धड़कनें पुनः प्रारम्भ हो गई। अपने इकलौते पुत्र के प्राणों की रक्षा होने पर अवध के नवाब मंसूर अली ने बजरंगबली के चरणों में माथा टेक दिया। जिसके बाद नवाब ने न केवल हनुमान गढ़ी मंदिर का जीर्णोंद्धार कराया बल्कि ताम्रपत्र पर लिखकर ये घोषणा की कि कभी भी इस मंदिर पर किसी राजा या शासक का कोई अधिकार नहीं रहेगा और न ही यहां के चढ़ावे से कोई कर वसूल किया जाएगा। उसने 52 बीघा भूमि हनुमान गढ़ी व इमली वन के लिए उपलब्ध करवाई। इस हनुमान मंदिर के निर्माण के कोई स्पष्ट साक्ष्य तो नहीं मिलते हैं लेकिन कहते हैं कि अयोध्या न जाने कितनी बार बसी और उजड़ी, लेकिन फिर भी एक स्थान जो हमेशा अपने मूल रूप में रहा वो हनुमान टीला है जो आज हनुमान गढ़ी के नाम से प्रसिद्ध है। लंका से विजय के प्रतीक रूप में लाए गए निशान भी इसी मंदिर में रखे गए जो आज भी खास मौके पर बाहर निकाले जाते हैं और जगह-जगह पर उनकी पूजा-अर्चना की जाती है। मन्दिर में विराजमान हनुमान जी को वर्तमान अयोध्या का राजा माना जाता है। कहते हैं कि हनुमान यहाँ एक गुफा में रहते थे और रामजन्मभूमि और रामकोट की रक्षा करते थे। श्रद्धालुओं का मानना है कि इस मंदिर में आने से उनकी सारी मनोकामनाएं पूर्ण होती हैं। === राजद्वार मंदिर === यह अयोध्या के महत्वपूर्ण स्थलों में से एक है, जो उत्तर प्रदेश के अयोध्या क्षेत्र, हनुमान गढ़ी के पास स्थित है। यह भव्य मंदिर एक उच्च पतला शिखर वाला एक उच्च भूमि पर खड़ा है और दूर से दिखाई देता है। मंदिर भगवान राम को समर्पित है। यह समकालीन वास्तुकला का एक बेहतरीन उदाहरण है। === आचार्यपीठ श्री लक्ष्मण किला === {{मुख्य|श्री लक्ष्मण किला}} महान संत स्वामी श्री युगलानन्यशरण जी महाराज की तपस्थली यह स्थान देश भर में रसिकोपासना के आचार्यपीठ के रूप में प्रसिद्ध है। श्री स्वामी जी चिरान्द (छपरा) निवासी स्वामी श्री युगलप्रिया शरण 'जीवाराम' जी महाराज के शिष्य थे। ईस्वी सन् १८१८ में ईशराम पुर (नालन्दा) में जन्मे स्वामी युगलानन्यशरण जी का रामानन्दीय वैष्णव-समाज में विशिष्ट स्थान है। आपने उच्चतर साधनात्मक जीवन जीने के साथ ही आपने 'रघुवर गुण दर्पण','पारस-भाग','श्री सीतारामनामप्रताप-प्रकाश' तथा 'इश्क-कान्ति' आदि लगभग सौ ग्रन्थों की रचना की है। श्री लक्ष्मण किला आपकी तपस्या से अभिभूत रीवां राज्य (म.प्र.) द्वारा निर्मित कराया गया। ५२ बीघे में विस्तृत आश्रम की भूमि आपको ब्रिटिश काल में शासन से दान-स्वरूप मिली थी। श्री सरयू के तट पर स्थित यह आश्रम श्री सीताराम जी आराधना के साथ संत-गो-ब्राह्मण सेवा संचालित करता है। श्री राम नवमी, सावन झूला, तथा श्रीराम विवाह महोत्सव यहाँ बड़ी भव्यता के साथ मनाये जाते हैं। यह स्थान तीर्थ-यात्रियों के ठहरने का उत्तम विकल्प है। सरयू की धार से सटा होने के कारण यहाँ सूर्यास्त दर्शन आकर्षण का केंद्र होता है। === नागेश्वर नाथ मंदिर === कहा जाता है कि नागेश्वर नाथ मंदिर को भगवान राम के पुत्र कुश ने बनवाया था। माना जाता है जब कुश सरयू नदी में नहा रहे थे तो उनका बाजूबंद खो गया था। बाजूबंद एक नाग कन्या को मिला जिसे कुश से प्रेम हो गया। वह शिवभक्त थी। कुश ने उसके लिए यह मंदिर बनवाया। कहा जाता है कि यही एकमात्र मंदिर है जो विक्रमादित्य के काल के पहले से है। शिवरात्रि पर्व यहां बड़ी धूमधाम से मनाया जाता है। === श्री अनादि पञ्चमुखी महादेव मन्दिर=== {{मुख्य|पञ्चमुखी महादेव मन्दिर}} अन्तर्गृही अयोध्या के शिरोभाग में गोप्रतार घाट पर पञ्चमुखी शिव का स्वरूप विराजमान है जिसे अनादि माना जाता है।<ref>{{Cite web |title=अनादि है पंचमुखी मंदिर का विग्रह |url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/faizabad-up-faizabad-news-11475789.html |access-date=2026-03-03 |website=Jagran |language=hi}}</ref> शैवागम में वर्णित ईशान , तत्पुरुष , वामदेव , सद्योजात और अघोर नामक पाँच मुखों वाले लिंगस्वरूप की उपासना से भोग और मोक्ष दोनों की प्राप्ति होती है। === राघवजी का मन्दिर=== ये मन्दिर अयोध्या नगर के केन्द्र में स्थित बहुत ही प्राचीन भगवान श्री रामजी का स्थान है जिस्को हम (राघवजी का मंदिर) नाम से भी जानते हैं मन्दिर में स्थित भगवान राघवजी अकेले ही विराजमान है ये मात्र एक ऐसा मंदिर है जिसमें भगवन जी के साथ माता सीताजी की मूर्ति बिराजमान नहीं है। सरयू जी में स्नान करने के बाद राघव जी के दर्शन किये जाते हैं। ===सप्तहरि=== मर्यादा पुरुषोत्तम श्री राम की लीला के अतिरिक्त अयोध्या में श्रीहरि के अन्य सात प्राकट्य हुए हैं जिन्हें सप्तहरि के नाम से जाना जाता है। अलग-अलग समय देवताओं और मुनियों की तपस्या से प्रकट हुए भगवान् विष्णु के सात स्वरूपों को ही सप्तहरि के नाम से जाना जाता है। इनके नाम भगवान "गुप्तहरि" , "विष्णुहरि", "चक्रहरि", "पुण्यहरि", "चन्द्रहरि", "धर्महरि" और "बिल्वहरि" हैं। === जैन मंदिर === हिन्दुओं के मंदिरों के अलावा अयोध्या जैन मंदिरों के लिए भी खासा लोकप्रिय है। जैन धर्म के अनेक अनुयायी नियमित रूप से अयोध्या आते रहते हैं। अयोध्या को पांच जैन र्तीथकरों की जन्मभूमि भी कहा जाता है। जहां जिस र्तीथकर का जन्म हुआ था, वहीं उस र्तीथकर का मंदिर बना हुआ है। इन मंदिरों को फैजाबाद के नवाब के खजांची केसरी सिंह ने बनवाया था। ===स्मरणीय सन्त=== प्रभु श्रीराम की नगरी होने से अयोध्या उच्चकोटि के सन्तों की भी साधना-भूमि रही। यहाँ के अनेक प्रतिष्टित आश्रम ऐसे ही सन्तों ने बनाये। इन सन्तों में स्वामी श्रीरामचरणदास जी महाराज 'करुणासिन्धु जी' स्वामी श्रीरामप्रसादाचार्य जी, स्वामी श्रीयुगलानन्यशरण जी, पं. श्रीरामवल्लभाशरण जी महाराज, श्रीमणिरामदास जी महाराज, स्वामी श्रीरघुनाथ दास जी, पं. श्रीजानकीवरशरण जी, पं. श्री उमापति त्रिपाठी जी आदि अनेक नाम उल्लेखनीय हैं। ===मुख्य पर्व=== अयोध्या यूँ तो सदैव किसी न किसी आयोजन में व्यस्त रहती है परन्तु यहाँ कुछ विशेष अवसर हैं जो अत्यन्त हर्षोल्लास के साथ मनाये जाते हैं। [[रामनवमी|श्रीरामनवमी]] ,<ref>https://www.tv9bharatvarsh.com/uttar-pradesh/sri-ram-navami-ayodhya-ramlala-view-extended-time-188695.html</ref> श्रीजानकीनवमी , गुरुपूर्णिमा , सावन झूला , कार्तिक परिक्रमा , श्रीरामविवाहोत्सव आदि उत्सव यहाँ प्रमुखता से मनाये जाते हैं। ==आवागमन== ===रेल मार्ग=== अयोध्या, लखनऊ पंडित दीनदयाल रेलवे प्रखंड का एक स्टेशन है। लखनऊ से बनारस रूट पर फैजाबाद से आगे अयोध्या जंक्शन है। अयोध्या को एशिया के श्रेष्ठतम रेलवे स्टेशन के रूप में विकसित किये जाने का कार्य प्रगति पर है। उत्तर प्रदेश और देश के लगभग तमाम शहरों से यहां पहुंचा जा सकता है। यहाँ से बस्ती, बनारस एवं रामेश्वरम के लिए भी सीधी ट्रेन है ===सड़क मार्ग=== उत्तर प्रदेश सड़क परिवहन निगम की बसें लगभग सभी प्रमुख शहरों से अयोध्या के लिए चलती हैं। अयोध्या [[राष्ट्रीय राजमार्ग 27 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 27]] व [[राष्ट्रीय राजमार्ग 330 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 330]] और राज्य राजमार्ग से जुड़ा हुआ है। ==चित्रदीर्घा== <gallery> File:Idols of Prabhu Shri Rama and Sita Mata, Kanak Bhavan, Ayodhya, Faizabad, U.P., India.JPG|कनक भवन में राम और सीता की प्रतिमा File:Ayodhya city.jpg|[[घाघरा नदी]] (सरयू) के किनारे अयोध्या घाट File:Saryu.JPG|घाघरा नदी को अयोध्या में 'सरयू' कहा जाता है। File:Hanuman Garih Temple, Ayodhya, Faizabad (U.P.), India.JPG|हनुमान गढ़ी मन्दिर File:Vijayraghav Mandir, Ayodhya.jpg|विजयराघव मन्दिर File:Ayodhya Junction railway station, Ayodhya.jpg|अयोध्या जंक्शन रेलवे स्टेशन </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[रामायण]] * [[कोशल]] * [[राम की पैड़ी]] * [[हनुमान गढ़ी]] * [[अयोध्या ज़िला]] * [[अयुध्या]] - [[थाईलैण्ड]] में इस नाम से एक प्राचीन नगर, जिला तथा प्रान्त हैं। * [[राम जन्मभूमि]] * [[अयोध्या विवाद]] * [[धनदेव का अयोध्या अभिलेख]] * [[सरयू नदी]] * [[राम मंदिर, अयोध्या]] == बाहरी कड़ियाँ == {{EB1911|Ajodhya}} * [https://www.hamarivirasat.com/listing/%e0%a4%85%e0%a4%af%e0%a5%8b%e0%a4%a7%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be/ अयोध्या] * [https://web.archive.org/web/20100930040641/http://www.raviwar.com/news/404_ayodhya-ram-mandir-babri-masjid-special.shtml अयोध्या के नाम पर] * [https://web.archive.org/web/20081016095309/http://www.divyadesamonline.com/hindu/temples/delhi/ayodhya-temple.asp श्रीराम मन्दिर, अयोध्या] * [https://web.archive.org/web/20080224050333/http://www.khoj.com/Regional_and_Local/States/Uttar_Pradesh/Ayodhya/ अयोध्या निर्देशिका] * [https://web.archive.org/web/20101017213315/http://www.jainheritagecentres.com/uttarpradesh/ayodhya.htm अयोध्या], जैन विरासत केन्द्र * [https://web.archive.org/web/20090202164907/http://www.palikanon.com/english/pali_names/ay/ayojjhaa.htm अयोझा], बौद्ध पाली शब्दकोश में * [https://web.archive.org/web/20081025093716/http://www.bharatadesam.com/places/pilgrim_centers.php भारत के तीर्थस्थल] * [https://thecityplace.in/tourist-places-ayodhya/ अयोध्या के प्रसिद्ध स्थान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240120041633/https://thecityplace.in/tourist-places-ayodhya/ |date=20 जनवरी 2024 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} {{रामायण}} {{हिन्दू पवित्र नगर}} {{सप्त पुरी}} [[श्रेणी:अयोध्या ज़िला]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नगर]] [[श्रेणी:अयोध्या ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:अयोध्या|*]] [[श्रेणी:संस्कृत शब्द]] [[श्रेणी:पाली शब्द]] [[श्रेणी:प्राचीन भारत के नगर]] [[श्रेणी:हिन्दू तीर्थ स्थल]] [[श्रेणी:रामायण में स्थान]] eoov82e67fczvpl29k78i96tbmmkdz5 कज़ाख़िस्तान 0 6090 6631945 6543417 2026-10-22T05:49:54Z अमर तिवारी 932885 अनावश्यक अंग्रेज़ी नाम हटाया 6631945 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | conventional_long_name = कज़ाख़स्तान गणराज्य | native_name = {{lang|kk|Қазақстан Республикасы}}<br>{{lang|ru|Республика Казахстан}} | common_name = कज़ाख़स्तान | image_flag = Flag of Kazakhstan.svg | image_coat = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | image_map = Kazakhstan (orthographic projection).svg | official_languages = {{hlist|[[कज़ाख़ भाषा|कज़ाख़]]|[[रूसी भाषा|रूसी]]}} | capital = [[अस्ताना]] | | largest_city = [[अलमाती]]<br />{{Coord|43|16|39|N|76|53|45|E|type:city}} | government_type = एकात्मक [[अर्ध-अध्यक्षीय प्रणाली|अर्ध-अध्यक्षीय गणराज्य]] | leader_title1 = [[कज़ाख़स्तान के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_title2 = [[कज़ाख़स्तान के प्रधानमंत्री|प्रधानमंत्री]] | leader_name1 = [[कासिम जोमार्त तोकायेव]] | leader_name2 = [[ओलजास बेक्तेनोव]] | area_rank = 9वाँ | area_km2 = 2724900 | percent_water = 1.7 | population_estimate = 20286084 | population_estimate_year = <ref>{{cite web|url=https://en.inform.kz/news/kazakhstans-population-stands-at-20286084-on-january-1-f8954a/|title=The population of the Republic of Kazakhstan (as of January 1, 2025)|language=en|publisher=kazinform.kz|date=2025-02-03|access-date=2025-02-04|archive-date=4 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250204141004/https://en.inform.kz/news/kazakhstans-population-stands-at-20286084-on-january-1-f8954a/|url-status=live}}</ref> | population_estimate_rank = 65वीं | population_density_rank = 236वीं | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP = {{increase}} $693.415 अरब<ref name="IMFWEO.KZ">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=916,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2024 Edition. (Kazakhstan) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=16 April 2024 |access-date=17 April 2024 |archive-date=17 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417222438/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=916,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_rank = 40वाँ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $43,610<ref name="IMFWEO.KZ" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 49वाँ | sovereignty_type = गठन | established_event1 = [[कज़ाख़ ख़ानत]] | established_date1 = 1465 | HDI_year = 2023 | HDI = 0.837 | HDI_rank = 60वाँ | currency = [[कज़ाख़स्तानी तेंगे]] (₸) | currency_code = KZT | utc_offset = +5 | cctld = [[.kz]]<br>[[.қаз]] | calling_code = +7 | footnotes = |anthem=[[मेरा कज़ाख़स्तान|Менің Қазақстаным]]<br>{{small|(मेरा कज़ाख़स्तान)}}<br>{{center|[[File:National anthem of Kazakhstan, performed by the United States Navy Band.wav]]}}|symbol_type=प्रतीक|coordinates={{Coord|51|10|N|71|26|E|type:city}}|ethnic_groups={{unbulleted list | 71.3% [[कज़ाख़ लोग|कज़ाख़]] | 14.6% [[रूसी लोग|रूसी]] | 3.3% [[उज़्बेक लोग|उज़्बेक]] | 1.8% [[यूक्रेनी लोग|यूक्रेनी]] | 1.5% [[उइग़ुर लोग|उइग़ुर]] | 1.1% [[जर्मन लोग|जर्मन]] | 1.1% [[तातार लोग|तातार]] | 5.3% अन्य }}|ethnic_groups_ref=<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/336996/file/en//|title=Б-18-08-Г (англ) Т4|website=stat.gov.kz|access-date=8 मई 2025|archive-date=15 सितंबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250915102121/https://stat.gov.kz/api/iblock/element/336996/file/en//|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/337150/|title=Population of the Republic of Kazakhstan by individual ethnic groups and age groups (at the beginning of 2025)}}</ref>|ethnic_groups_year=2025|religion={{unbulleted list | 69.3% [[इस्लाम]] | 17.2% [[ईसाई धर्म]] | 2.3% [[अधार्मिकता]] | 0.2% अन्य | 11.0% अनुत्तरित }}|religion_ref=<ref name="2021EthnicStatistics">{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825 |title=2021 жылғы Қазақстан Республикасы халқының ұлттық санағының қорытындылары |trans-title=Results of the 2021 Population Census of the Republic of Kazakhstan |publisher=Agency of Strategic Planning and Reforms of the Republic of Kazakhstan National Bureau of Statistics |access-date=19 September 2022 |language=Kazakh |archive-date=2 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825 |url-status=dead }}</ref><ref name="Viktorova">{{cite web |last1=Viktorova |first1=Polina |title=How the Number of Believers Changed in Kazakhstan |url=https://cabar.asia/en/how-the-number-of-believers-changed-in-kazakhstan |website=CABAR.asia |publisher=The Institute for War & Peace Reporting |date=30 November 2022 |access-date=11 March 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003022458/https://cabar.asia/en/how-the-number-of-believers-changed-in-kazakhstan |url-status=live }}</ref>|demonym=कज़ाख़स्तानी|legislature=[[कज़ाख़स्तान का संसद|संसद]]|established_event2=[[आलाश स्वायत्तता]]|established_date2=13 दिसंबर 1917|established_event3=[[किरगिज़ स्वायत्त समाजवादी सोवियत गणराज्य]]|established_date3=26 अगस्त 1920|established_event4=[[कज़ाख़ स्वायत्त समाजवादी सोवियत गणराज्य]]|established_date4=19 जून 1925|established_event5=[[कज़ाख़ सोवियत समाजवादी गणराज्य]]|established_date5=5 दिसंबर 1936|established_event6=स्वतंत्रता की घोषणा|established_date6=25 अक्टूबर 1990|established_event7=गणराज्य की स्थापना|established_date7=10 दिसंबर 1991|established_event8=[[सोवियत संघ]] से स्वतंत्रता|established_date8=16 दिसंबर 1991|established_event9=गणराज्य का समीकरण|established_date9=26 दिसंबर 1991|established_event10=[[कज़ाख़स्तान का संविधान|वर्तमान संविधान]]|established_date10=30 अगस्त 1995|upper_house=[[कज़ाख़स्तान की सीनेट|सीनेट]]|lower_house=[[कज़ाख़स्तान की मजलिस|मजलिस]]|population_density_km2=7.44|GDP_nominal={{increase}} $296.740 अरब<ref name="IMFWEO.KZ" />|GDP_nominal_year=2024|GDP_nominal_rank=49वाँ|GDP_nominal_per_capita={{increase}} $14,778<ref name="IMFWEO.KZ" />|GDP_nominal_per_capita_rank=64वाँ|HDI_change=increase|HDI_ref=<ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref>|Gini=27.8|Gini_year=2018|Gini_change=increase|Gini_ref=<ref name=WB1>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KZ |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=25 December 2022 |archive-date=18 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518140724/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KZ |url-status=live }}</ref>|iso3166code=KZ}} '''कज़ाख़स्तान''' ({{Langx|kk|Қазақстан}}, {{Langx|ru|Казахстан}}) [[मध्य एशिया]] में स्थित एक [[देश]] है। क्षेत्रफल के आधार से ये दुनिया का नवाँ सबसे बड़ा देश है। एशिया में एक बड़े भूभाग में फैला हुआ यह देश पहले [[सोवियत संघ]] का हिस्सा हुआ करता था। 1991 में सोवियत संघ के विघटन के उपरांत इसने सबसे अंत में अपने आपको स्वतंत्र घोषित किया। सोवियत प्रशासन के दौरान यहाँ कई महत्वपूर्ण परियोजनाएँ संपन्न हुईं, जिसमें कई रॉकेटों का प्रक्षेपण से लेकर क्रुश्चेव का वर्ज़िन भूमि परियोजना शामिल हैं। देश की अधिकाँश भूमि [[स्तॅपी|स्तेपी]] घास मैदान, जंगल तथा पहाड़ी क्षेत्रों से ढकी है। यहाँ के मुख्य निवासी [[कज़ाख़ लोग]] हैं जो [[तुर्क]] मूल के हैं। अपने इतिहास के अधिकांश हिस्से में कज़ाख़स्तान की भूमि यायावर जातियों के साम्राज्य का हिस्सा रही है। इसकी राजधानी सन १९९८ में अस्ताना को बनाई गई जो सोवियत कालीन राजधानी [[अलमाती|अल्माती]] से बदलकर बनाई गई थी। यहां की [[कज़ाख़ भाषा]] और [[रूसी भाषा]] मुख्य- और राजभाषाएँ हैं। देश को [[रूसीकरण]] से बहुत नुकसान हुआ। == भूगोल == कज़ाख़स्तान का अधिकांश भूभाग (जैसा कि ऊपर कहा जा चुका है) [[स्तॅपी|स्तेपी]], पहाड़, जंगल या मरुस्थलों से ढका है। मरुस्थल तो पड़ोसी [[तुर्कमेनिस्तान]] तथा [[उज़्बेकिस्तान|उज्बेकिस्तान]] तक फैले हैं। दक्षिण तथा दक्षिण-पश्चिम में कैस्पियन सागर स्थित है, जबकि अरलसागर की सीमा उज्बेकिस्तान के साथ सम्मिलित है। देश के मध्य में स्थित [[बाल्काश झील|बलख़श झील]] विशालकाय झीलों में से एक है। उत्तरी तिएन शान क्षेत्र की कोलसाई झीलें पर्वतीय झीलों की श्रेणी में आती हैं। यहाँ की प्राकृतिक सम्पदा क्षेत्रों में अक्सू-ज़बागली, अलमाटी, बरसा-केल्मेस, बयान-आउल, मारकोकल उस्तिर्त तथा पश्चिमी अल्ताई के नाम प्रमुखता से गिनाए जाते हैं। [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र संघ]] की विश्व धरोहरों में स्टेपी क्षेत्र सर्यरका का नाम 2008 में शामिल हुआ है। नम क्षेत्रों में गुलाबी फ्लेमिंगो, साइबेरियाई व्हाइट क्रेन, डलमाटियन पेलिकन तथा पलाशी फिश ईगल जैसी पक्षियाँ पाई जाती हैं। कज़ाकिस्तान दुनिया का नौवां सबसे बड़ा देश है, क्षेत्र में 2.7 मिलियन वर्ग किलोमीटर (1.05 मिलियन वर्ग मील) पर है। उस क्षेत्र का लगभग एक-तिहाई सूखा मैदान है, जबकि देश के बाकी हिस्सों में घास के मैदान या रेतीले रेगिस्तान हैं। उत्तर में [[रूस]] पर कज़ाखस्तान सीमाएं, पूर्व में [[चीन]], और [[किर्गिज़स्तान|किर्गिस्तान]], [[उज़्बेकिस्तान|उजबेकिस्तान]] और [[तुर्कमेनिस्तान]] दक्षिण में सीमाएं हैं। यह पश्चिम में [[कैस्पियन सागर]] पर सीमा भी है। कजाकिस्तान में सबसे ऊंचा बिंदु खान तांगिरी शिनजी है, जो 6,995 मीटर (22, 9 4 9 फीट) पर है। निम्नतम बिंदु वपदीना कुंडा है, समुद्र तल से 132 मीटर (-433 फीट) पर। ==जलवायु== कज़ाखस्तान में शुष्क महाद्वीपीय जलवायु है, जिसका अर्थ है कि सर्दी काफी ठंडी होती है और गर्मी गर्म होती है। सर्दियों में कम -20 डिग्री सेल्सियस (-4 डिग्री फारेनहाइट) हिट हो सकता है और बर्फ आम है। ग्रीष्मकालीन ऊंचे 30 डिग्री सेल्सियस (86 डिग्री फ़ारेनहाइट) तक पहुंच सकते हैं, जो पड़ोसी देशों की तुलना में काफी हल्का है। ==जनसंख्या== कज़ाख़स्तान की जनसंख्या 2019 में 18.5 मिलियन है। अधिकांश कज़ाख नागरिक शहरी क्षेत्रों में रहते हैं। कज़ाख़स्तान में सबसे बड़ा जातीय समूह कजाख है, जो आबादी का 63.1% बनाते हैं। अगला रूसी हैं, 23.7% पर। छोटे अल्पसंख्यकों में उज्बेक्स (2.8%), यूक्रेनियन (2.1%), उइघुर (1.4%), तातार (1.3%), जर्मन (1.1%), और बेलारूसियों, एजेरिस, पोल्स, लिथुआनियाई, कोरियाई, कुर्द, चेचनसंद तुर्क की छोटी आबादी। ==अर्थव्यवस्था== कजाकिस्तान की प्रति व्यक्ति जीडीपी $ 12,800 यूएस है। बेरोजगारी केवल 5.5% है, और आबादी का 8.2% गरीबी रेखा से नीचे रहता है। कजाखस्तान पेट्रोलियम उत्पादों, धातुओं, रसायन, अनाज, ऊन, और मांस निर्यात करता है। यह मशीनरी और भोजन आयात करता है। कज़ाकिस्तान की मुद्रा को डॉलर में परिवर्तित किया जाये तो मई, 2011 तक, 1 अमरीकी डालर = 145.7 टेंगे थे। == धरोहर == तरज़, यास्ये (तुर्किस्तान) तथा ओटरार सरसब्ज़ (जलस्थल) को रेशम मार्ग के महत्वपूर्ण व्यापारिक स्थलों में गिना जाता है। ओटरार प्रथम शती से चीन और यूरोप के व्यापार में महत्वपूर्ण रहा है। इसके अलावे ओटरार में चौदहवीं सदी में निर्मित मस्ज़िद भी बहुत प्रसिद्ध है।. == जनवृत्त == वर्ष 2019 की जनगणना के मुताबिक देश की जनसंख्या 1,85,51,427 थी। === भाषा === [[कज़ाख़ भाषा|क़ज़ाख़ भाषा]] राजभाषा है। [[रूसी भाषा]] को आधिकारिक दर्ज़ा प्राप्त है जो कि तुर्क भाषा है, जो 64.5% आबादी है। रूसी व्यवसाय की आधिकारिक भाषा है। === धर्म === {{Bar box | title=काज़ख़्किस्तान में धर्म, 2010<ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/|title=Religious Composition by Country, 2010–2050|date=2 April 2015|work=pewforum.org|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170506003738/http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/|archivedate=6 May 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/kazakhstan#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2013|title=Kazakhstan – Pew-Templeton Global Religious Futures Project|author=|date=|work=globalreligiousfutures.org|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161113175038/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/kazakhstan#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2013|archivedate=13 नवंबर 2016|df=dmy-all|access-date=29 अप्रैल 2018}}</ref> | titlebar=#ddd | float=right | bars= {{Bar percent|[[कज़ाखस्तान में इस्लाम|इस्लाम]]|green|70.4}} {{Bar percent|[[कज़ाखस्तान में ईसाई धर्म|ईसाई धर्म]]|blue|24.7}} {{Bar percent|[[कज़ाखस्तान में अधार्मिकता|अधार्मिकता]]|grey|4.2}} {{Bar percent|[[लोक धर्म]]|yellow|0.3}} {{Bar percent|[[गौतम बुद्ध|बुद्ध]]|orange|0.2}} {{Bar percent|अन्य धर्म|purple|0.1}} }} कज़ाकिस्तान के नागरिक का सत्तर प्रतिशत मुस्लिम, ज्यादातर सुन्नी हैं। ईसाई 26.6% आबादी बनाते हैं, ज्यादातर रूसी रूढ़िवादी, कैथोलिकों की छोटी संख्या और विभिन्न प्रोटेस्टेंट संप्रदायों के साथ। बौद्धों, यहूदियों, हिंदुओं, मॉर्मन और बहाई की छोटी संख्या भी हैं। == खानपान == क़ज़ाख़ खानों में ब्रेड (पावरोटी), सूप तथा सब्जियों का प्रमुख स्थान है। नूडल्स अक्सर मांस के सॉसेज खाए जाते हैं। खाने में मांस का बहुत महत्वपूर्ण स्थान है। बकरे तथा गाय के मांस के अलावे मछली को बनाने के कई तरीके इस्तेमाल किए जाते हैं। पिलाव (या पुलाव) खट्टा तथा मीठा दोनों स्वाद में मांस के साथ खाया जाता है। इसके अलावा सूखे फलों का भी इस्तेमाल किया जाता है। दूध तथा दही जैसे व्यंजन भी खाए जाते हैं। पीने में चाय बहुत लोकप्रिय है। भारत की तरह ही लोग चाय में दूध या नींबू मिलाते हैं। पत्तियों वाली चाय बिना चीनी और दूध के भी पसंद की जाती है। स्थानीय शराब 'वोदका' भी लोकप्रिय है। == विभाग == कज़ाख़स्तान में [[क़ज़ाख़स्तान के प्रांत|कुल १४ प्रांत]] हैं। इनके विवरण इस प्रकार हैं : # [[अकमोला प्रांत|अकमोला]] # [[अकतोबे प्रांत|अकतोबे]] # [[अलमाती प्रांत|अलमाती]] # [[नूर-सुल्तान|अस्ताना]] # [[अतिर​ऊ प्रांत|अतिर​ऊ]] # [[बायकोनूर|बैकोनुर]] # [[पूर्व क़ज़ाख़स्तान प्रांत|पूर्व कज़ाख़स्तान]] # [[काराग़ान्दी प्रांत|काराग़ान्दी]] # [[कोस्तानय प्रांत|कोस्तानय​]] # [[किज़िलओरदा प्रांत|किज़िलओरदा]] # [[मान्गीस्तऊ प्रांत|मान्गीस्त​ऊ]] # [[उत्तर क़ज़ाख़स्तान प्रांत|उत्तर कज़ाख़स्तान]] # [[पाव्लोदार प्रांत|पाव्लोदार]] # [[दक्षिण क़ज़ाख़स्तान प्रांत|दक्षिण कज़ाख़स्तान]] # [[पश्चिम क़ज़ाख़स्तान प्रांत|पश्चिम कज़ाख़स्तान]] # [[झ़ामबिल प्रांत|झ़ामबिल​]] == इन्हें भी देखें == * [[क़ज़ाख़स्तान के प्रांत]] * [[कज़ाख़ भाषा]] * [[कज़ाख़ लोग]] ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भ}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Sister project links|Kazakhstan|voy=Kazakhstan}} * [https://web.archive.org/web/20160101051159/https://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552643 Caspian Pipeline Controversy] from the [https://web.archive.org/web/20160115205405/https://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494 Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives] * [https://web.archive.org/web/20170601223919/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1298071.stm कंट्री प्रोफाइल] बी.बी.सी। न्यूज़. * {{CIA World Factbook link|kz|Kazakhstan}} * [https://web.archive.org/web/20110918163017/http://www.state.gov/p/sca/ci/kz/ Kazakhstan] information from the [[United States Department of State]] * [https://web.archive.org/web/20100309085822/http://www.loc.gov/rr/international/amed/kazakhstan/kazakhstan.html Portals to the World] from the United States [[Library of Congress]]. {{स्वतंत्र देशों का राष्ट्रकुल}} {{एशिया}} {{यूरोप}} [[श्रेणी:क़ाज़ाक़्स्तान|कज़ाख़िस्तान]] [[श्रेणी:एशिया के देश|कज़ाख़िस्तान]] [[श्रेणी:यूरोप के देश|कज़ाख़िस्तान]] [[श्रेणी:स्थलरुद्ध देश]] [[श्रेणी:यूरेशियाई कजाकिस्तान की नई राजधानी अस्थाना है av0zq9rw7o93ynchgidse3qlyogs200 भारतीय थलसेना 0 6142 6631913 6630593 2026-10-22T05:39:14Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631913 wikitext text/x-wiki {{अनुवाद}} {{Infobox military unit |unit_name = भारतीय थलसेना |image = ADGPI Indian Army.svg |caption = भारतीय सेना की कलगी |dates =09/12/2024 |start_date = {{Start date and age|df=yes|1895|04|01}} |country = [[भारत]] |type = [[थलसेना]] |size = 12,00,255 सक्रिय कर्मिक<ref name="pib">{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=(Release%20ID%20:148814)|title=Press Information Bureau|trans-title=पत्र सूचना कार्यालय|author=|date=|work=pib.nic.in|access-date=18 फ़रवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915111743/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=(Release%20ID%20:148814)|archive-date=15 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref><br/>9,90,960 रिजर्व कर्मीक<ref name="IISS 2014">{{cite book| title=The Military Balance 2014 |trans-title= सैन्य संतुलन २०१४, |page= २४१–२४६ | author1=सामरिक अध्ययन के लिए अंतरराष्ट्रीय संस्थान | authorlink1=:en:International Institute for Strategic Studies| date=३ फ़रवरी २०१४ | publisher= रूटलेज | location=[[लंदन]]| isbn=9781857437225| ref=IISS2014 |language=अंग्रेज़ी}}</ref><br/>[[सक्रिय भारतीय सैन्य विमान सूची#आर्मी एविएशन कॉर्प्स|~232 विमान]]<ref>{{Cite book|url=https://www.flightglobal.com/download?ac=90688|title=World Air Forces 2023|publisher=Flight International|pages=20}}</ref><ref name="Flightglobal">{{cite web |title=World Air Forces 2015 |trans-title=विश्व वायु सेना २०१५ |url=https://d1fmezig7cekam.cloudfront.net/VPP/Global/Flight/Airline%20Business/AB%20home/Edit/WorldAirForces2015.pdf |page=१७ |website=[[फ्लाइटग्लोबल]] |format=पीडीएफ |accessdate=१९ फ़रवरी २०१७ |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219164437/https://d1fmezig7cekam.cloudfront.net/VPP/Global/Flight/Airline%20Business/AB%20home/Edit/WorldAirForces2015.pdf |archive-date=19 दिसंबर 2014 |url-status=live }}</ref> |command_structure = [[भारतीय सशस्‍त्र सेनाएँ]] |garrison = [[नई दिल्ली]] |garrison_label = मुख्यालय |motto = "''सर्विस बिफोर सेल्फ़''" (स्वपूर्व सेवा) |colors = सुनहरा, लाल और काला <br />{{color box|#FFD700}}{{color box|#D90000}}{{color box|#000000}} |colors_label = रंग |army day = {{Start date and age|df=yes|1949|01|15}} |anniversaries = 15 जनवरी – [[सेना दिवस (भारत)|सेना दिवस]] |website = [http://indianarmy.nic.in/ indianarmy.nic.in]<!-- Commanders --> |commander1 = [[उपेंद्र द्विवेदी|जनरल उपेंद्र द्विवेदी]] |commander1_label = [[भारत के थलसेनाध्यक्ष|थलसेनाध्यक्ष]] |commander2 =[[लेफ्टिनेंट जनरल]] एन. एस. राजा सुब्रमणि |commander2_label = [[उप सेना प्रमुख (भारत)|उप सेनाप्रमुख]] |notable_commanders = [[के एम करिअप्पा|फ़ील्ड मार्शल के॰एम॰ करिअप्पा]]<br />[[सैम मानेकशॉ|फ़ील्ड मार्शल सैम मानेकशॉ]] <!-- Insignia --> |identification_symbol=[[File:Flag of Indian Army.svg|border|200px]] |identification_symbol_label=ध्वज |identification_symbol_2= |identification_symbol_2_label= <!-- Aircraft --> |aircraft_electronic= |aircraft_helicopter=[[एचएएल रुद्र]] |aircraft_transport=[[एचएएल ध्रुव]], [[ऐरोस्पैटियल अलौटे III|एचएएल चेतल]], [[ऐरोस्पैटियल एसए 315बी लामा|एचएएल चीता और चीतल]] }} '''भारतीय थलसेना''' , सेना की भूमि-आधारित दल की शाखा है और यह [[भारतीय सशस्‍त्र सेनाएँ|भारतीय सशस्त्र बल]] का सबसे बड़ा अंग है। [[भारत के राष्ट्रपति|भारत का राष्ट्रपति]], थलसेना का प्रधान सेनापति होता है,<ref>{{cite web |url=http://presidentofindia.nic.in/about.htm |title=About – The President of India |trans-title=भारत के राष्ट्रपति – के बारे में |publisher= |accessdate=१९ फ़रवरी २०१७ |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405170925/http://www.presidentofindia.nic.in/about.htm |archive-date=5 अप्रैल 2016 |url-status=dead }}</ref> और इसकी कमान [[भारत के थलसेनाध्यक्ष|भारतीय थलसेनाध्यक्ष]] के हाथों में होती है जो कि चार-सितारा [[जनरल]] स्तर के अधिकारी होते हैं। पाँच-सित रैंक के साथ [[फील्ड मार्शल (भारत)|फील्ड मार्शल]] की रैंक भारतीय सेना में श्रेष्ठतम सम्मान की औपचारिक स्थिति है, आजतक मात्र दो अधिकारियों को इससे सम्मानित किया गया है। भारतीय सेना का उद्भव [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी]], जो कि [[ब्रिटिश भारतीय सेना]] के रूप में परिवर्तित हुई थी, और भारतीय राज्यों की सेना से हुआ, जो [[भारत की स्वतन्त्रता|स्वतन्त्रता]] के पश्चात राष्ट्रीय सेना के रूप में परिणत हुई। भारतीय सेना की टुकड़ी और रेजिमेंट का विविध इतिहास रहा हैं इसने दुनिया भर में कई लड़ाई की और अभियानों में हिस्सा लिया है, तथा आजादी से पहले और बाद में बड़ी संख्या में [[भारतीय सेना के युद्ध सम्मान|युद्ध सम्मान]] अर्जित किये।<ref name="Sarbans">{{cite book |title=Battle Honours of the Indian Army 1757–1971 |trans-title= भारतीय सेना के युद्ध सम्मान १७५७–१९७१ |last=सिंह |first=सरबंस |year=१९९३ |publisher=विजन बुक्स |location=नई दिल्ली |isbn=8170941156 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> भारतीय सेना का प्राथमिक उद्देश्य राष्ट्रीय सुरक्षा और राष्ट्रवाद की एकता सुनिश्चित करना, राष्ट्र को बाहरी आक्रमण और आन्तरिक खतरों से बचाव, और अपनी सीमाओं पर शान्ति और सुरक्षा को बनाए रखना हैं। यह प्राकृतिक आपदाओं और अन्य गड़बड़ी के दौरान मानवीय बचाव अभियान भी चलाते है, जैसे [[ऑपरेशन सूर्य आशा]], और आन्तरिक खतरों से निपटने के लिए सरकार द्वारा भी सहायता हेतु अनुरोध किया जा सकता है। यह [[भारतीय नौसेना]] और [[भारतीय वायुसेना]] के साथ राष्ट्रीय शक्ति का एक प्रमुख अंग है।<ref>Headquarters Army Training Command. "Indian Army Doctrine". October 2004. [https://web.archive.org/web/20071201062843/http://%7b%7bcite/ Archive link] via [[archive.org]] (original url: <nowiki>{{cite web|url=http://indianarmy.nic.in/indianarmydoctrine_1.doc |title=Archived copy |accessdate=1 December 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071201062843/http://indianarmy.nic.in/indianarmydoctrine_1.doc |archivedate=1 December 2007 }}</nowiki>).</ref> सेना अब तक पड़ोसी देश इस्लामी पाकिस्तान के साथ चार युद्धों तथा चीन के साथ एक युद्ध लड़ चुकी है। सेना द्वारा किए गए अन्य प्रमुख अभियानों में [[गोवा मुक्ति संग्राम|ऑपरेशन विजय]], [[ऑपरेशन मेघदूत]] और [[ऑपरेशन कैक्टस]] शामिल हैं। संघर्षों के अलावा, सेना ने शान्ति के समय कई बड़े अभियानों, जैसे [[ऑपरेशन ब्रासस्टैक्स]] और युद्ध-अभ्यास शूरवीर का संचालन किया है। सेना ने कई देशो में संयुक्त राष्ट्र के शान्ति मिशनों में एक सक्रिय प्रतिभागी भी रहा है जिनमे साइप्रस, लेबनान, कांगो, अंगोला, कम्बोडिया, वियतनाम, नामीबिया, एल साल्वाडोर, लाइबेरिया, मोज़ाम्बिक और सोमालिया आदि सम्मलित हैं। राजस्थान के झुंझुनूं जिले को सैनिकों का शहर कहा जाता है। भारतीय सेना में एक [[सैन्य-दल (रेजिमेंट)]] प्रणाली है, लेकिन यह बुनियादी क्षेत्र गठन विभाजन के साथ संचालन और भौगोलिक रूप से सात कमान में विभाजित है। यह एक सर्व-स्वयंसेवी बल है और इसमें देश के सक्रिय रक्षा कर्मियों का 80% से अधिक हिस्सा है। यह 12,00,255 सक्रिय सैनिकों<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=(Release%20ID%20:148814)|title="Press Information Bureau".|publisher=pib.nic.in|access-date=18 फ़रवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915111743/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=(Release%20ID%20:148814)|archive-date=15 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies|title=International Institute for Strategic Studies (3 February 2014)|access-date=15 मार्च 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320150114/https://en.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies|archive-date=20 मार्च 2017|url-status=live}}</ref> और 9,90,960 आरक्षित सैनिकों<ref>{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies|title=International Institute for Strategic Studies (3 February 2014)|access-date=15 मार्च 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320150114/https://en.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies|archive-date=20 मार्च 2017|url-status=live}}</ref> के साथ दुनिया की दूसरी सबसे बड़ी स्थायी सेना है। सेना ने सैनिको के आधुनिकीकरण कार्यक्रम की शुरुआत की है, जिसे "फ्यूचरिस्टिक इन्फैंट्री सैनिक एक प्रणाली के रूप में" के नाम से जाना जाता है इसके साथ ही यह अपने बख़्तरबन्द, तोपखाने और उड्डयन शाखाओं के लिए नए संसाधनों का संग्रह एवं सुधार भी कर रहा है।.<ref name="tmb2010">{{cite book|title=The Military Balance 2010|url=https://archive.org/details/militarybalance2010iiss|year=2010|publisher=Routledge|location=Oxfordshire|isbn=1857435575|pages=[https://archive.org/details/militarybalance2010iiss/page/n348 351], 359–364}}</ref><ref name="isfeb10">{{cite news|title=Indian Army Modernisation Needs a Major Push|url=http://www.indiastrategic.in/topstories482.htm|accessdate=10 July 2013|newspaper=India Strategic|date=February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130906195929/http://indiastrategic.in/topstories482.htm|archive-date=6 सितंबर 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="dn2a12">{{cite news|title=India's Military Modernisation Up To 2027 Gets Approval|url=http://www.defencenow.com/news/611/indias-military-modernisation-up-to-2027-gets-approval.html|accessdate=10 July 2013|newspaper=Defence Now|date=2 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201514/http://www.defencenow.com/news/611/indias-military-modernisation-up-to-2027-gets-approval.html|archive-date=29 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> == इतिहास == {{Main|भारत का सैन्य इतिहास}} 1947 में स्वतन्त्रता मिलने के बाद [[ब्रिटिश भारतीय सेना]] को नये बने राष्ट्र [[भारत]] और इस्लामी गणराज्य [[पाकिस्तान]] की सेवा करने के लिये 2 भागों में बाँट दिया गया। अधिकतर इकाइयों को भारत के पास रखा गया। चार गोरखा सैन्य दलों को ब्रिटिश सेना में स्थानान्तरित किया गया जबकि शेष को भारत के लिए भेजा गया। जैसा कि ज्ञात है, भारतीय सेना में ब्रिटिश भारतीय सेना से व्युत्पन्न हुयी है तो इसकी संरचना, वर्दी और परम्पराओं को अनिवार्य रूप से विरासत में ब्रिटिश से लिया गया हैं| === प्रथम कश्मीर युद्ध (1947) === {{Main|१९४७ का भारत-पाक युद्ध}} स्वतन्त्रता के लगभग तुरन्त बाद से ही भारत और पाकिस्तान के मध्य तनाव पैदा हो गया था और दोनों देशों के बीच पहले तीन पूर्ण पैमाने पर हुये युद्ध के बाद राजसी राज्य कश्मीर का विभाजन कर दिया गय। कश्मीर के महाराजा की भारत या पाकिस्तान में से किसी भी राष्ट्र के साथ विलय की अनिच्छा के बाद पाकिस्तान द्वारा कश्मीर के कुछ हिस्सों मे आदिवासी आक्रमण प्रायोजित करवाया गया। भारत द्वारा आरोपित पुरुषों को भी नियमित रूप से पाकिस्तान की सेना मे शामिल किया गया। जल्द ही पाकिस्तान ने अपने दलों को सभी राज्यों को अपने में संलग्न करने के लिये भेजा। [[महाराज हरि सिंह|महाराजा हरि सिंह]] ने भारत और पंडित जवाहर नेहरू से अपनी मदद करने की याचना की, पर उनको कहा गया कि भारत के पास उनकी मदद करने के लिये कोई कारण नही है। इस पर उन्होने कश्मीर के विलय के एकतरफा सन्धिपत्र पर हस्ताक्षर किये जिसका निर्णय भारत सरकार द्वारा लिया गया पर पाकिस्तान को यह सन्धि कभी भी स्वीकार नहीं हुई। इस सन्धि के तुरन्त बाद ही भारतीय सेना को आक्रमणकारियों से मुकाबला करने के लिये श्रीनगर भेजा गया। इस दल में जनरल थिम्मैया भी शामिल थे जिन्होने इस कार्यवाही में काफी प्रसिद्धि हासिल की और बाद में भारतीय सेना के प्रमुख बने। पूरे राज्य में एक गहन युद्ध छिड़ गया और पुराने साथी आपस मे लड़ रहे थे। दोनो पक्षों में कुछ को राज्यवार बढत मिली तो साथ ही साथ महत्वपूर्ण नुकसान भी हुआ। [[१९४८|1948]] के अन्त में नियन्त्रण रेखा पर लड़ रहे सैनिकों में असहज शान्ति हो गई जिसको संयुक्त राष्ट्र द्वारा भारत और पाकिस्तान में विभाजित कर दिया गया। पाकिस्तान और भा‍रत के मध्य कश्मीर में उत्पन्न हुआ तनाव कभी भी पूर्ण रूप से समाप्त नहीं हुआ है। === हैदराबाद का विलय (1948) === {{Main|ऑपरेशन पोलो }} [[भारत का विभाजन|भारत के विभाजन]] के उपरान्त राजसी राज्य हैदराबाद, जो कि निजा़म द्वारा शासित था, ने स्वतन्त्र राज्य के तौर रहना पसन्द किया। निजा़म ने हैदराबाद को भारत में मिलाने पर अपनी आपत्ति दर्ज करवाई। भारत सरकार और [[हैदराबाद के निज़ाम]] के बीच पैदा हुई अनिर्णायक स्थिति को समाप्त करने हेतु भारत के उप-प्रधानमन्त्री [[वल्लभ भाई पटेल|सरदार बल्लभ भाई पटेल]] द्वारा 12 सितम्बर 1948 को भारतीय टुकड़ियों को हैदराबाद की सुरक्षा करने का आदेश दिया। 5 दिनों की गहन लड़ाई के बाद वायु सेना के समर्थन से भारतीय सेना ने हैदराबाद की सेना को परास्त कर दिया। उसी दिन हैदराबाद को भारत गणराज्य का भाग घोषित कर दिया गया। पोलो कार्यवाही के अगुआ मेजर जनरल जॉयन्तो नाथ चौधरी को कानून व्यवस्था स्थापित करने के लिये हैदराबाद का सैन्य शाशक (1948-1949) घोषित किया गया। === गोवा, दमन और दीव का विलय (1961) === {{seealso|गोवा मुक्ति संग्राम}} ब्रिटिश और [[फ्रांस|फ़्रांस]] द्वारा अपने सभी औपनिवेशिक अधिकारों को समाप्त करने के बाद भी [[भारतीय उपमहाद्वीप]], [[गोवा]], [[दमन और दीव]] में पुर्तगालियों का शासन रहा। पुर्तगालियों द्वारा बारबार बातचीत को अस्वीकार कर देने पर [[नई दिल्ली]] द्वारा 12 दिसम्बर 1961 को ऑपरेशन विजय की घोषणा की और अपनी सेना के एक छोटे से दल को पुर्तगाली क्षेत्रों पर आक्रमण करने के आदेश दिए। 26 घण्टे चले युद्ध के बाद गोवा और दमन और दीव को सुरक्षित स्वतन्त्र करा लिया गया और उनको भारत का अंग घोषित कर दिया गया। === भारत-चीन युद्ध (1962) === {{Main|भारत-चीन युद्ध}} 1959 से भारत प्रगत नीति का पालन करना शुरु कर दिया। 'प्रगत नीति' के अन्तर्गत भारतीय गश्त दलों ने चीन द्वारा भारतीय सीमा के काफी अन्दर तक हथियाई गई चौकियों पर हमला बोल कर उन्हें फिर कब्जे में लिया। भारत के मैक-महोन रेखा को ही अंतरराष्ट्रीय सीमा मान लिए जाने पर जोर डालने के कारण भारत और चीन की सेनाओं के बीच छोटे स्तर पर संघर्ष छिड़ गया। बहरहाल, भारत और चीन के बीच मैत्रीपूर्ण सम्बन्धों के कारण विवाद ने अधिक तूल नहीं पकड़ा। युद्ध का कारण [[अक्साई चिन]] और [[अरुणाचल प्रदेश]] की क्षेत्रों की सम्प्रभुता को लेकर था। अक्साई चिन में, जिसे भारत द्वारा कश्मीर और चीन द्वारा झिंजियांग का हिस्सा का दावा किया जाता रहा है, एक महत्वपूर्ण सड़क लिंक है जोकि तिब्बत और चीनी क्षेत्रों झिंजियांग को जोड़ती है। चीन के [[तिब्बत]] में भारत की भागीदारी के संदेह के चलते दोनों देशों के बीच संघर्ष की संभावनाएँ और बढ़ गई। [[चित्र:Hall of Fame Museum, Leh.jpg|अंगूठाकार|भारत-तिब्बत सीमा के पास लेह में भारतीय सेना हॉल ऑफ फेम]] हैदराबाद व गोवा में अपने सैन्य अभियानों की सफलता से उत्साहित भारत ने चीन के साथ सीमा विवाद में आक्रामक रुख ले लिया। 1962 में, भारतीय सेना को भूटान और अरुणाचल प्रदेश के बीच की सीमा के निकट और विवादित [[मैकमहोन रेखा]] के लगभग स्थित 5 किमी उत्तर में स्थित थाग ला रिज तक आगे बढ़ने का आदेश दिया गया। इसी बीच चीनी सेनाएँ भी भारतीय क्षेत्र में घुसपैठ कर चुकी थीं और दोनो देशों के बीच तनाव चरम पर पहुँच गया जब भारतीय सेनाओं ने पाया कि चीन ने [[अक्साई चिन]] क्षेत्र में सड़क बना ली है। वार्ताओं की एक श्रृंखला के बाद, चीन की [[पीपल्स लिबरेशन आर्मी|पीपुल्स लिबरेशन आर्मी]] ने थाग ला रिज पर भारतीय सेनाओं के ठिकानों पर हमला बोल दिया। चीन के इस कदम से भारत आश्चर्यचकित रह गया और 12 अक्टूबर को नेहरू ने अक्साई चिन से चीनियों को खदेड़ने के आदेश जारी कर दिए। किन्तु, भारतीय सेना के विभिन्न प्रभागों के बीच तालमेल की कमी और वायु सेना के प्रयोग के निर्णय में की गई देरी ने चीन को महत्वपूर्ण सामरिक व रणनीतिक बढ़त लेने का अवसर दे दिया। 20 अक्टूबर को चीनी सैनिकों नें दोनों मोर्चों उत्तर-पश्चिम और सीमा के उत्तर-पूर्वी भागों में भारत पर हमला किया और अक्साई चिन और अरुणाचल प्रदेश के विशाल भाग पर कब्जा कर लिया। जब लड़ाई विवादित प्रदेशों से भी परे चली गई तो चीन ने भारत सरकार को बातचीत के लिए आमन्त्रण दिया, लेकिन भारत अपने खोए क्षेत्र हासिल करने के लिए अड़ा रहा। कोई शान्तिपूर्ण समझौता न होते देख, चीन ने एकतरफा युद्धविराम घोषित करते हुए अरुणाचल प्रदेश से अपनी सेना को वापस बुला लिया। वापसी के कारण विवादित भी हैं। भारत का दावा है कि चीन के लिए अग्रिम मोर्चे पर मौजूद सेनाओं को सहायता पहुँचाना सम्भव न रह गया था, तथा संयुक्त राज्य अमेरिका का राजनयिक समर्थन भी एक कारण था। जबकि चीन का दावा था कि यह क्षेत्र अब भी उसके कब्जे में है जिसपर उसने कूटनीतिक दावा किया था। भारतीय और चीनी सेनाओं के बीच विभाजन रेखा को [[वास्तविक नियंत्रण रेखा]] का नाम दिया गया। भारत के सैन्य कमाण्डरों द्वारा लिए गए कमजोर फैसलों ने कई सवाल उठाए। जल्द ही भारत सरकार द्वारा भारतीय सेना के खराब प्रदर्शन के कारणों का निर्धारण करने के लिए [[ब्रूक्स-भगत रपट| हेंडरसन ब्रूक्स समिति]] का गठन कर दिया गया। कथित तौर पर समिति की रिपोर्ट ने भारतीय सशस्त्र बलों की कमान की गलतियाँ निकाली और अपनी नाकामियों के लिए कई मोर्चों पर विफल रहने के लिए कार्यकारी सरकार की बुरी तरह आलोचना की। समिति ने पाया कि हार के लिए प्रमुख कारण लड़ाई शुरु होने के बाद भी भारत चीन के साथ सीमा पर कम सैनिकों की तैनाती था और यह भी कि भारतीय वायु सेना को चीनी परिवहन लाइनों को लक्ष्य बनाने के लिए चीन द्वारा भारतीय नागरिक क्षेत्रों पर जवाबी हवाई हमले के डर से अनुमति नहीं दी गई। ज्यादातर दोष के तत्कालीन रक्षा मन्त्री [[वी के कृष्ण मेनन|कृष्ण मेनन]] की अक्षमता पर भी दिया गया। रिपोर्ट को सार्वजनिक करने की लगातार माँग के बावजूद हेंडरसन - ब्रूक्स रिपोर्ट अभी भी गोपनीय रखी गई है। === द्वितीय कश्मीर युद्ध (1965) === {{Main|१९६५ का भारत-पाक युद्ध}} पाकिस्तान के साथ एक दूसरे टकराव पर मोटे तौर पर 1965 में जगह ले ली [[कश्मीर]]. पाकिस्तानी राष्ट्रपति [[अयूब ख़ान|अयूब खान]] शुरू''[[ऑपरेशन जिब्राल्टर]]'' [[१९६५|1965]] अगस्त में जिसके दौरान कई पाकिस्तानी अर्धसैनिक सैनिकों को भारतीय प्रशासित कश्मीर में घुसपैठ और भारत विरोधी विद्रोह चिंगारी की कोशिश की. पाकिस्तानी नेताओं का मानना ​​है कि भारत, जो अभी भी विनाशकारी युद्ध भारत - चीन से उबरने का प्रयास कर रहा था, एक सैन्य जोर और विद्रोह के साथ सौदा करने में असमर्थ होगा. हालाँकि, ऑपरेशन एक प्रमुख विफलता के बाद से कश्मीरी लोगों को इस तरह के एक विद्रोह के लिए थोड़ा समर्थन दिखाया और भारत जल्दी बलों स्थानान्तरित घुसपैठियों को बाहर निकालने. भारतीय जवाबी हमले के प्रक्षेपण के एक पखवाड़े के भीतर, घुसपैठियों के सबसे वापस पाकिस्तान के लिए पीछे हट गया था। [[चित्र:1965 Indo-Pak War DestroyedShermanTank.jpg|अंगूठाकार|असल उत्तर की लड़ाई के बाद नष्ट हुए पाकिस्तानी शर्मन टैंक के पास भारतीय सेना अधिकारी।]] ऑपरेशन जिब्राल्टर की विफलता से पस्त है और सीमा पार भारतीय बलों द्वारा एक प्रमुख आक्रमण की उम्मीद है, पाकिस्तान [[ऑपरेशन ग्रैंड स्लैम] 1 सितम्बर को शुरू, भारत Chamb - Jaurian क्षेत्र हमलावर. जवाबी कार्रवाई में, 6 सितम्बर को पश्चिमी मोर्चे पर भारतीय सेना के 15 इन्फैन्ट्री डिवीजन अन्तरराष्ट्रीय सीमा पार कर गया। प्रारम्भ में, भारतीय सेना के उत्तरी क्षेत्र में काफी सफलता के साथ मुलाकात की. पाकिस्तान के खिलाफ लम्बे समय तक तोपखाने barrages शुरू करने के बाद, भारत कश्मीर में तीन महत्वपूर्ण पर्वत पदों पर कब्जा करने में सक्षम था। 9 सितम्बर तक भारतीय सेना सड़कों में काफी पाकिस्तान में बनाया था। भारत पाकिस्तानी टैंकों की सबसे बड़ी दौड़ था जब पाकिस्तान के एक बख्तरबन्द डिवीजन के आक्रामक [Asal उत्तर [लड़ाई]] पर सितम्बर 10 वीं पा गया था। छह पाकिस्तानी आर्मड रेजिमेंट लड़ाई में भाग लिया, अर्थात् 19 (पैटन) लांसर्स, 12 कैवलरी (Chafee), 24 (पैटन) कैवलरी 4 कैवलरी (पैटन), 5 (पैटन) हार्स और 6 लांसर्स (पैटन). इन तीन अवर टैंक के साथ भारतीय आर्मड रेजिमेंट द्वारा विरोध किया गया, [[डेकन हार्स]] (शेरमेन), 3 (सेंचुरियन) कैवलरी और 8 कैवलरी (AMX). लड़ाई इतनी भयंकर और तीव्र है कि समय यह समाप्त हो गया था द्वारा, 4 भारतीय डिवीजन के बारे में या तो नष्ट में 97 पाकिस्तानी टैंक, या क्षतिग्रस्त, या अक्षुण्ण हालत में कब्जा कर लिया था। यह 72 पैटन टैंक और 25 Chafees और Shermans शामिल हैं। 28 Pattons सहित 97 टैंक, 32 शर्त में चल रहे थे। भारतीय खेम करण पर 32 टैंक खो दिया है। के बारे में मोटे तौर पर उनमें से पन्द्रह पाकिस्तानी सेना, ज्यादातर शेरमेन टैंक द्वारा कब्जा कर लिया गया। युद्ध के अंत तक, यह अनुमान लगाया गया था कि 100 से अधिक पाकिस्तानी टैंक को नष्ट कर दिया और गया एक अतिरिक्त 150 भारत द्वारा कब्जा कर लिया गया। भारतीय सेना ने संघर्ष के दौरान 128 टैंक खो दिया है। इनमें से 40 टैंक के बारे में, उनमें से ज्यादातर AMX-13s और Shermans पुराने Chamb और खेम ​​करण के पास लड़ाई के दौरान पाकिस्तानी हाथों में गिर गया। 23 सितम्बर तक भारतीय सेना +३००० रणभूमि मौतों का सामना करना पड़ा, जबकि पाकिस्तान 3800 की तुलना में कम नहीं सामना करना पड़ा. [[सोवियत संघ]] दोनों देशों के बीच एक शान्ति समझौते की मध्यस्थता की थी और बाद में औपचारिक वार्ता में आयोजित किए गए [[ताशकन्द|ताशकंद]], एक युद्धविराम पर घोषित किया गया था 23 सितम्बर। भारतीय प्रधानमन्त्री [[लालबहादुर शास्त्री|लाल बहादुर शास्त्री]] और अयूब खान लगभग सभी युद्ध पूर्व पदों को वापस लेने पर सहमत हुए. समझौते पर हस्ताक्षर करने के बाद घण्टे, लाल बहादुर शास्त्री ताशकन्द विभिन्न षड्यन्त्र के सिद्धान्त को हवा देने में रहस्यमय परिस्थितियों में मृत्यु हो गई। युद्ध पूर्व पदों के लिए वापस करने का निर्णय के कारण भारत के रूप में नई दिल्ली में राजनीति के बीच एक चिल्लाहट युद्ध के अन्त में एक लाभप्रद स्थिति में स्पष्ट रूप से किया गया था। एक स्वतन्त्र विश्लेषक के मुताबिक, युद्ध को जारी रखने के आगे नुकसान का नेतृत्व होता है और अन्ततः पाकिस्तान के लिए हार।<ref><nowiki><ref></nowiki>http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-pak_1965.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509223002/http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-pak_1965.htm|date=9 मई 2017}} &lt;nowiki&gt;</ref> === बांग्लादेश मुक्ति युद्ध (1971) === {{Main|१९७१ का भारत-पाक युद्ध}} {{See also|हिलि की लड़ाई|लोंगेवाला का युद्ध|बसंतसर का युद्ध}} एक स्वतन्त्रता आन्दोलन में बाहर तोड़ दिया [[पूर्वी पाकिस्तान]] जो था [[ऑपरेशन सर्चलाइट| बेरहमी से कुचल दिया.]] पाकिस्तानी बलों द्वारा. कारण बड़े पैमाने पर [[1971 बांग्लादेश अत्याचार|अत्याचारों]] उनके खिलाफ के हजारों <nowiki>[[बंगाली लोग|बंगालियों]]</nowiki> पड़ोसी भारत में शरण ली, वहाँ एक प्रमुख शरणार्थी संकट के कारण. जल्दी 1971 में, भारत बंगाली विद्रोहियों के लिए पूर्ण समर्थन, [[मुक्ति वाहिनी]] के रूप में जाना जाता घोषित और भारतीय एजेंटों को बड़े पैमाने पर गुप्त आपरेशनों में शामिल थे उन्हें सहायता. 20 नवम्बर 1971 को भारतीय सेना 14 पंजाब बटालियन चले गए और [[45 कैवलरी]] गरीबपुर, पूर्वी पाकिस्तान के साथ भारत की सीमा के पास एक रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण शहर है और में सफलतापूर्वक [[गरीबपुर की लड़ाई | कब्जा कर लिया]. अगले दिन और [[Atgram की लड़ाई | संघर्ष] भारतीय और पाकिस्तानी सेनाओं के बीच जगह ले ली. भारत बंगाली विद्रोह में बढ़ती भागीदारी से सावधान [[पाकिस्तान वायुसेना|पाकिस्तान वायु सेना]] (पीएएफ) का शुभारंभ किया [ऑपरेशन [Chengiz खान | हड़ताल अग्रकय] 3 दिसम्बर को भारतीय सेना पूर्वी पाकिस्तान के साथ अपनी सीमा के निकट पदों पर. हवाई आपरेशन, तथापि, इसकी कहा उद्देश्यों को पूरा करने में विफल रहा है और भारत पाकिस्तान के खिलाफ एक पूर्ण पैमाने पर युद्ध के कारण उसी दिन घोषित किया। आधी रात से, भारतीय सेना, भारतीय वायु सेना के साथ, पूर्वी पाकिस्तान में प्रमुख सैन्य जोर का शुभारंभ किया। भारतीय सेना की निर्णायक सहित पूर्वी मोर्चे पर कई लड़ाइयों जीता [Hilli [लड़ाई]] [[चित्र:1971 Instrument of Surrender WaPo.jpg|अंगूठाकार|पाकिस्तानी पूर्वी कमान के कमांडर लेफ्टिनेंट जनरल ए.ए.के. नियाज़ी (दाएं), लेफ्टिनेंट जनरल जे.एस. अरोरा की देखरेख में समर्पण पत्र पर हस्ताक्षर करते हुए।]] पाकिस्तान के पश्चिमी मोर्चे पर भारत के खिलाफ जवाबी हमले का शुभारंभ किया। December 4, 1971 को, एक कंपनी के 23 बटालियन के [[पंजाब रेजिमेंट]] का पता चला और पाकिस्तान के पास सेना की 51 इन्फैंट्री डिवीजन के आंदोलन को रोक [[रामगढ़ शेखावाटी|रामगढ़]], राजस्थान. [[लोंगेवाला का युद्ध]] के दौरान जो लागू एक कंपनी है, हालांकि outnumbered, वीरतापूर्वक लड़ी और पाकिस्तानी अग्रिम नाकाम जब तक भारतीय वायु सेना अपने सेनानियों को निर्देशित करने के लिए पाकिस्तानी टैंक संलग्न. समय लड़ाई समाप्त करके 34 पाकिस्तानी टैंक और 50 APCs या नष्ट हो गए थे परित्यक्त. के बारे में 200 पाकिस्तानी सैनिकों को लड़ाई के दौरान कार्रवाई में मारे गए थे जबकि केवल 2 भारतीय सैनिकों को उनके जीवन खो दिया है। 4 दिसम्बर से 16 तक भारतीय सेना लड़ी और अंत जिसमें से 66 पाकिस्तानी टैंक को नष्ट कर रहे थे और 40 से कब्जा कर लिया गया [[बसंतसर का युद्ध]] जीता. बदले में पाकिस्तानी बलों के लिए केवल 11 भारतीय टैंकों को नष्ट करने में सक्षम थे। 16 दिसम्बर तक पाकिस्तान के पूर्वी और पश्चिमी दोनों मोर्चों पर बड़े आकार का क्षेत्र खो दिया था। लेफ्टिनेंट | जगजीत सिंह अरोड़ा के आदेश के तहत जनरल जे एस अरोड़ा, भारतीय सेना के तीन कोर में प्रवेश किया जो पूर्वी पाकिस्तान पर आक्रमण किया था [[ढाका]] और पाकिस्तानी सेना ने 16 दिसम्बर 1971 को आत्मसमर्पण करने के लिए मजबूर किया। पाकिस्तान के लेफ्टिनेंट जनरल के बाद [[अमीर अब्दुल्ला खान नियाजी| AAK नियाज़ी]] समर्पण के साधन पर हस्ताक्षर किए, भारत में 90,000 से अधिक पाकिस्तानी [[] युद्ध के कैदियों (+३८,००० सशस्त्र बलों के कर्मियों और 52,000 मिलिशिया पश्चिम पाकिस्तानी मूल के और नौकरशाहों) ले लिया। 1972 में, [[शिमला समझौते] दोनों देशों के तनाव और simmered के बीच हस्ताक्षर किए गए थे। हालांकि, वहाँ कूटनीतिक तनाव है जो दोनों पक्षों पर वृद्धि हुई सैन्य सतर्कता में समापन में कभी कभी spurts थे। === सियाचिन विवाद (1984-) === {{Main|सियाचिन विवाद}} [[सियाचिन हिमनद|सियाचिन ग्लेशियर]], हालांकि कश्मीर क्षेत्र के एक हिस्सा है, आधिकारिक तौर पर सीमांकन नहीं है। एक परिणाम के रूप में, पहले 1980 के दशक के लिए, न तो भारत और न ही पाकिस्तान इस क्षेत्र में स्थायी सैन्य उपस्थिति को बनाए रखा. हालांकि, पाकिस्तान पर्वतारोहण अभियानों के 1950 के दशक के दौरान ग्लेशियर श्रृंखला की मेजबानी शुरू कर दिया. 1980 के दशक तक पाकिस्तान की सरकार पर्वतारोहियों के लिए विशेष अभियान परमिट देने गया था और संयुक्त राज्य अमेरिका सेना नक्शे जानबूझकर पाकिस्तान के एक भाग के रूप में सियाचिन से पता चला है। इस अभ्यास कार्यकाल के समकालीन अर्थ ''[[oropolitics]]''को जन्म दिया । [[चित्र:An Indian Army soldier in snow camouflage.jpg|अंगूठाकार|भारतीय सेना का एक जवान, एक गश्ती समूह का हिस्सा, बर्फ की आड़ में एक एसआईजी 716i पकड़े हुए।]] एक irked भारत का शुभारंभ किया [[ऑपरेशन मेघदूत]] अप्रैल 1984 के दौरान जो पूरे कुमाऊं रेजिमेंट भारतीय सेना की ग्लेशियर पहुंचा था। पाकिस्तानी सेना ने जल्दी से जवाब दिया और दोनों के बीच संघर्ष का पालन किया। भारतीय सेना सामरिक [[सिया ला]] और [[Bilafond ला]] पहाड़ गुजरता है और 1985 के द्वारा, क्षेत्र के 1000 वर्ग मील से अधिक, पाकिस्तान ने दावा किया, भारतीय नियंत्रण के अधीन था।<ref>Edward W. Desmond. [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,958254-2,00.html "The Himalayas War at the Top Of the World"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114104526/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C958254-2%2C00.html|date=14 January 2009}}. ''[[Time (magazine)|Time]]'' (31 July 1989).</ref> भारतीय सेना के लिए और अधिक नियंत्रण से ग्लेशियर के 2/3rd जारी है।<ref>http://www {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200514102730/https://www/ |date=14 मई 2020 }}. globalsecurity.org सैन्य ///विश्व युद्ध /</ref> पाकिस्तान सियाचिन पर नियंत्रण पाने के कई असफल प्रयास किया। देर से 1987 में, पाकिस्तान के बारे में 8,000 सैनिकों जुटाए और उन्हें Khapalu निकट garrisoned, हालांकि Bilafond La. कब्जा करने के लिए लक्ष्य है, वे भारतीय सेना कर्मियों Bilafond रखवाली उलझाने के बाद वापस फेंक दिया गया। पाकिस्तान द्वारा 1990, 1995, 1996 और 1999 में पदों को पुनः प्राप्त करने के लिए आगे प्रयास शुरू किया गया। भारत के लिए अत्यंत दुर्गम परिस्थितियों और नियमित रूप से [[माउंटेन वॉरफेयर|पहाड़ युद्ध]].<ref>Http://www.time.com/time/asia {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907034747/http://time.com/time/asia/ |date=7 सितंबर 2008 }} का एक उदाहरण के रूप में उद्धृत है सियाचिन पर संघर्ष के बावजूद एक मजबूत क्षेत्र में सैनिक उपस्थिति को बनाए रखने के लिए जारी है / covers/501050711/story.html</ref> सियाचिन से अधिक नियंत्रण बनाए रखने भारतीय सेना के लिए कई सैन्य चुनौतियों poses. कई बुनियादी ढांचा परियोजनाओं के क्षेत्र में निर्माण किया गया, समुद्र के स्तर से ऊपर एक हेलिपैड 21,000 फीट (+६४०० मीटर) सहित<ref>http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/south/05/20/{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}. siachen.kashmir /</ref> 2004 में भारतीय सेना के एक अनुमान के अनुसार 2 लाख अमरीकी डॉलर एक दिन खर्च करने के लिए अपने क्षेत्र में तैनात कर्मियों का समर्थन.<ref>Arun Bhattacharjee. [http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/FI23Df04.html "On Kashmir, hot air and trial balloons"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160228201511/http://indiatoday.intoday.in/story/assault-rifle-excalibur-drdo-dalbir-singh-indian-army-arde/1/449238.html|date=28 February 2016}}. ''[[Asia Times]]'' (23 September 2004).</ref> === उपद्रव-रोधी गतिविधियाँ === भारतीय सेना अतीत में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है, लड़ाई [[रमाशंकर यादव 'विद्रोही'|विद्रोही]] और [[आतंकवाद | आतंकवादियों]] राष्ट्र के भीतर. सेना [[ऑपरेशन ब्लू स्टार|ऑपरेशन ब्लूस्टार]] और [[ऑपरेशन वुडरोज़]] सिख विद्रोहियों का मुकाबला करने के लिए 1980 के दशक में. शुभारंभ सेना के साथ [[अर्द्धसैनिक बलों भारत के कुछ अर्धसैनिक बलों]], बनाए रखने के प्रधानमंत्री जिम्मेदारी है <nowiki>[[कानून और व्यवस्था (राजनीति) | कानून और व्यवस्था]]</nowiki> परेशान [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू कश्मीर]] क्षेत्र में. भारतीय सेना [[श्रीलंका]] 1987 में के एक भाग के रूप में भी एक दल भेजा है [[भारतीय शांति सेना.]] === कारगिल संघर्ष (1999) === {{Main|कारगिल युद्ध}} और कुछ दिनों के बाद, पाकिस्तान और अधिक द्वारा प्रतिक्रिया [[Chagai मैं | परमाणु परीक्षणों]] देने के दोनों देशों के [[परमाणु प्रतिरोध]] क्षमता | 1998 में, भारत [[परमाणु परीक्षण]] [[पोखरण-2|पोखरण द्वितीय]] किया जाता है कूटनीतिक तनाव के बाद ढील [[लाहौर शिखर सम्मेलन]] 1999 में आयोजित किया गया था। आशावाद की भावना कम रहता था, तथापि, के बाद से मध्य 1999-पाकिस्तानी अर्धसैनिक बलों में और कश्मीरी आतंकवादियों पर कब्जा कर लिया वीरान है, लेकिन सामरिक, [[कारगिल जिले]] भारत के हिमालय हाइट्स. इन दुर्गम सर्दियों की शुरुआत के दौरान किया गया था भारतीय सेना द्वारा खाली थे और वसंत में reoccupied चाहिए. ''[[मुजाहिदीन]]''जो इन क्षेत्रों का नियंत्रण ले लिया महत्वपूर्ण समर्थन प्राप्त है, दोनों हाथ और आपूर्ति के रूप में पाकिस्तान से. उनके नियंत्रण है, जो भी''टाइगर हिल''के तहत हाइट्स के कुछ महत्वपूर्ण [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर -]][[ लेह] राजमार्ग (एनएच 1A), [[बटालिक]] और [[Dras]] की अनदेखी . [[चित्र:. IndianArmyKargil.jpg | सेना ट्रकों भारतीय गर्मियों में 1999 में कारगिल में लड़ रहे सैनिकों के लिए आपूर्ति ले]] एक बार पाकिस्तानी आक्रमण के पैमाने का एहसास था, भारतीय सेना जल्दी 200,000 के बारे में सैनिकों जुटाए और [[ऑपरेशन विजय (1999) | ऑपरेशन विजय]] शुरू किया गया था। हालांकि, बाद से ऊंचाइयों पाकिस्तान के नियंत्रण के अधीन थे, भारत एक स्पष्ट रणनीतिक नुकसान में था। राष्ट्रीय राजमार्ग 1 ए पर भारतीयों पर भारी हताहत inflicting<ref name="NLI">[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_5-5-2003_pg7_14 Indian general praises Pakistani valour at Kargil] 5 May 2003 Daily Times, Pakistan {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116123416/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_5-5-2003_pg7_14|date=16 January 2009}}</ref> यह भारतीय सेना के लिए एक गंभीर समस्या है के रूप में राजमार्ग अपने मुख्य सैन्य और आपूर्ति मार्ग था इ शार्प, 2003 द्वारा प्रकाशित रॉबर्ट Wirsing करके युद्ध की छाया में<ref>कश्मीर थी। ISBN 0-7656-1090-6 pp36 </ref> इस प्रकार, भारतीय सेना की पहली प्राथमिकता चोटियों कि NH1a के तत्काल आसपास के क्षेत्र में थे हटा देना था। यह भारतीय सैनिकों में पहली बार टाइगर हिल और Dras में Tololing जटिल लक्ष्यीकरण परिणामस्वरूप<ref>प्रबंध Adekeye Adebajo, चंद्र लेखा श्रीराम 21 वीं सदी में सशस्त्र संघर्ष pp192 रूटलेज, 193 द्वारा प्रकाशित </ref> यह जल्द ही अधिक हमलों से पीछा किया गया था। बटालिक Turtok उप - क्षेत्र है जो सियाचिन ग्लेशियर तक पहुँच प्रदान पर. 4590 प्वाइंट है, जो NH1a के निकटतम दृश्य था सफलतापूर्वक पर 14 जून को भारतीय बलों द्वारा पुनः कब्जा दक्षिण एशिया में युद्ध के नेब्रास्का प्रेस प्रदीप बरुआ 261 राज्य में पेज के यू द्वारा प्रकाशित किया गया था। हालांकि राजमार्ग के आसपास के क्षेत्र में पदों के अधिकांश मध्य जून तक मंजूरी दे दी, द्रास के पास राजमार्ग के कुछ भागों में युद्ध के अंत तक गोलीबारी छिटपुट देखा. एक बार NH1a क्षेत्र साफ हो गया था, भारतीय सेना नियंत्रण रेखा के पार वापस हमलावर बल ड्राइविंग के लिए बदल गया। [Tololing [लड़ाई]], अन्य हमलों के बीच धीरे - धीरे भारत के पक्ष में मुकाबला झुका. फिर भी, कुछ पदों की एक कड़ी प्रतिरोध डाल सहित टाइगर हिल (5140 प्वाइंट) है कि केवल युद्ध के बाद में गिर गया,. के रूप में पूरी तरह से ऑपरेशन चल रहा था, के बारे में 250 तोपों में लाया गया पोस्ट में थे में घुसपैठियों को स्पष्ट दृष्टि से [लाइन]]. कई महत्वपूर्ण बिंदुओं में, न तो तोपखाने और न ही हवा शक्ति बेदखल कर सकता है चौकियों पाकिस्तान सैनिकों, जो दिखाई रेंज के बाहर थे द्वारा मानव. भारतीय सेना के कुछ प्रत्यक्ष ललाट जमीन हमले है जो धीमी गति से थे और एक भारी टोल ले लिया खड़ी चढ़ाई है कि 18,000 फीट (+५५०० मीटर) के रूप में उच्च के रूप में चोटियों पर बनाया जाना था दिया मुहिम शुरू की. संघर्ष में दो महीने, भारतीय सेना धीरे लकीरें वे खो दिया था की सबसे retaken था, सर्दी की<ref>{{cite web|url=http://www.lrb.co.uk/v23/n08/ali_01_.html|title=Tariq Ali · Bitter Chill of Winter: Kashmir · LRB 19 April 2001|work=London Review of Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20091001175541/http://www.lrb.co.uk/v23/n08/ali_01_.html|archive-date=1 October 2009|access-date=4 April 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Kargil : A Wake Up Call|author=Colonel Ravi Nanda|publisher=Vedams Books|year=1999|isbn=978-81-7095-074-5}} [https://www.vedamsbooks.com/no14953.htm Online summary of the Book] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928055430/https://www.vedamsbooks.com/no14953.htm|date=28 September 2007}}</ref> सरकारी गिनती के अनुसार, एक अनुमान के अनुसार 75% -80% और घुसपैठ क्षेत्र के लगभग सभी उच्च भूमि भारतीय नियंत्रण के तहत वापस आ गया था। [[चित्र:Kargil war.jpg|अंगूठाकार|कारगिल युद्ध के दौरान लड़ाई जीतने के बाद भारतीय सैनिक।]] भारत पर, समाचार जिनमें से चिंतित अमेरिकी | के रूप में पाकिस्तान पाया खुद एक कांटेदार स्थिति में entwined सेना छिपकर परमाणु हमले परमाणु युद्ध की योजना बनाई थी राष्ट्रपति [[बिल क्लिंटन]], एक कड़ी चेतावनी में नवाज शरीफ के परिणामस्वरूप<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1989886.stm|title=Pakistan 'prepared nuclear strike'|date=16 May 2002|website=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112044143/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1989886.stm|archive-date=12 January 2009}}</ref> वाशिंगटन पर समझौते के बाद 4 जुलाई, जहां शरीफ पाकिस्तानी सैनिकों को वापस लेने पर सहमत हुए, लड़ने के सबसे एक क्रमिक रोकने के लिए आया था, लेकिन कुछ पाकिस्तानी सेना ने भारतीय पक्ष पर स्थिति में बने रहे नियंत्रण रेखा. इसके अलावा, [[यूनाइटेड जिहाद काउंसिल]] (सभी [अतिवादी []] समूहों के लिए एक छाता) एक चढ़ाई नीचे के लिए पाकिस्तान की योजना को अस्वीकार कर दिया है, बजाय पर लड़ने के निर्णय लेने.<nowiki><ref> </nowiki>[Http://news.bbc. co.uk/1/hi/world/south_asia/386537.stm पाकिस्तान और कश्मीर के आतंकवादियों]{{Dead link|date=जून 2020|bot=InternetArchiveBot}} <nowiki></ref></nowiki> जुलाई के आखिरी हफ्ते में भारतीय सेना अपनी अंतिम हमलों का शुभारंभ किया, के रूप में जल्द ही के रूप में द्रास Subsector पाकिस्तान की मंजूरी दे दी थी बलों से लड़ने पर रह गए 26 जुलाई. दिन के बाद से''कारगिल विजय''भारत में ([[कारगिल विजय दिवस]]) दिवस के रूप में चिह्नित किया गया है है। युद्ध के अंत तक भारत सभी क्षेत्र दक्षिण और नियंत्रण रेखा के पूर्व का नियंत्रण फिर से शुरू किया था, के रूप में जुलाई 1972 में शिमला समझौते के अनुसार स्थापित किया गया था। === ऑपरेशन पराक्रम === भारतीय संसद ऑपरेशन पराक्रम में जो भारतीय सैनिकों की हजारों की दसियों भारत - पाकिस्तान सीमा पर तैनात किया गया था शुरू किया गया था पर हमले. भारत हमले समर्थन के लिए पाकिस्तान को दोषी ठहराया. सबसे बड़ा सैन्य किसी एशियाई देश से बाहर किए गए व्यायाम आपरेशन किया गया था। इसका मुख्य उद्देश्य अभी स्पष्ट नहीं है है लेकिन [[परमाणु संघर्ष]] पाकिस्तान, जो भारतीय संसद पर दिसंबर हमले के बाद तेजी से संभव लग रहा था के साथ किसी भी भविष्य के लिए सेना को तैयार करने के लिए किया गया है प्रकट होता है। === संयुक्त राष्ट्र शान्ति सेना में योगदान === [[चित्र:IndiansoldiersKorea1953.jpg|thumb|right|[[कोरिया]] में सितंबर १९५३ में तटस्थ बफर जोन के साथ शांति स्थापित करने के लिए [[भारतीय सशस्‍त्र सेनाएँ|भारतीय सेना]] के आगमन पर]] [[चित्र:9 avril 2015. Binza, Nord Kivu, RD Congo. Un casque bleu d’INBATT 2 et un soldat des FARDC se saluent et s’encouragent mutuellement. (16534163503).jpg|अंगूठाकार|भारतीय सेना के एक शांतिदूत और एक FARDC सैनिक हाथ मिलाते हैं और एक दूसरे को प्रोत्साहित करते हैं]] वर्तमान में [[भारतीय सशस्‍त्र सेनाएँ|भारतीय सेना]] की एक टुकड़ी [[संयुक्त राष्ट्र]] की सहायता के लिये समर्पित रहती है। भारतीय सेना द्वारा निरन्तर कठिन कार्यों में भाग लेने की प्रतिबद्धताओं की हमेशा प्रशंसा की गई है। भारतीय सेना ने संयुक्त राष्ट्र के कई शान्ति स्थापित करने की कार्यवाहियों में भाग लिया गया है जिनमें से कुछ इस प्रकार हैं: [[अंगोला]], [[कम्बोडिया]], [[साइप्रस]], [[कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य|लोकतांत्रिक गणराज्य कांगो]], [[अल साल्वाडोर]], [[नामीबिया]], [[लेबनान]], [[लाइबेरिया]], [[मोज़ाम्बीक|मोजाम्बिक]], [[रुआण्डा|रवाण्डा]], [[सोमालिया]], [[श्रीलंका]] और [[वियतनाम]]| भारतीय सेना ने कोरिया में हुयी लड़ाई के दौरान घायलों और बीमारों को सुरक्षित लाने के लिये भी अपनी अर्द्ध-सैनिकों की इकाई प्रदान की थी। == प्रमुख युद्धाभ्यास == ==== ऑपरेशन संघ शक्ति ==== इसके बाद से कहा है कि इस अभ्यास का मुख्य लक्ष्य अम्बाला आधारित''द्वितीय स्ट्राइक''कोर जुटाना रणनीति को मान्य किया गया था। एयर समर्थन इस अभ्यास का एक हिस्सा था और हवाई छतरी सेना की एक पूरी बटालियन के युद्ध खेल के संचालन के दौरान पैराड्रॉप्ड संबद्ध उपकरणों के साथ. कुछ २०००० सैनिक अभ्यास में भाग लिया। ==== अश्वमेध अश्वमेध ==== भारतीय सेना व्यायाम अश्वमेध में अपने नेटवर्क केंद्रित युद्ध क्षमताओं का परीक्षण किया। व्यायाम थार रेगिस्तान में आयोजित किया गया, जिसमें 30,000 से अधिक सैनिकों ने भाग लिया।<ref>{{Cite web|url=http://www.india-defence.com/reports/3115|title=भारतीय सेना परीक्षण Ashwamedh युद्ध खेल में नेटवर्क केंद्रित युद्ध क्षमता|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205100849/http://www.india-defence.com/reports/3115|archive-date=5 फ़रवरी 2012}}</ref> असममित युद्ध क्षमता भी दौरान भारतीय सेना द्वारा परीक्षण किया गया था 'अश्वमेध' पैदल सैनिकों के महत्व ==== ऑपरेशन ब्रासस्टैक्स ==== ऑपरेशन ब्रासस्टैक्स नवंबर 1986 में भारतीय सेना द्वारा शुरू किया गया था। इसका उद्देश्य भारत की पश्चिमी सीमा पर पूर्ण पैमाने पर युद्ध का अनुकरण करना था। यह अभ्यास भारत में अब तक आयोजित सबसे बड़ा अभ्यास था। इसमें नौ पैदल सेना, तीन मशीनीकृत, तीन बख्तरबंद डिवीजन और एक हवाई हमला डिवीजन, साथ ही तीन स्वतंत्र बख्तरबंद ब्रिगेड शामिल थे। भारतीय नौसेना के साथ उभयचर आक्रमण अभ्यास भी आयोजित किए गए। ब्रासस्टैक्स में कथित तौर पर परमाणु हमला अभ्यास भी शामिल था। इससे पाकिस्तान के साथ तनाव बढ़ गया।<ref>{{cite magazine|author=John Cherian|title=An exercise in anticipation|url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl1811/18110990.htm|date=26 May – 8 June 2001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20041207205511/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1811/18110990.htm|archive-date=7 December 2004|magazine=[[Frontline (magazine)|Frontline]]|volume=18|issue=11|access-date=13 April 2022}}</ref> == थलसेना का कार्यबल == === क्षमता === [[चित्र:Honour_guard,_India_20060302-9_d-0108-2-515h.jpg|अंगूठाकार|विदेशी राष्ट्राध्यक्ष की राजकीय यात्रा में घुडसवार [[राष्ट्रपति अंगरक्षक (भारत)|राष्ट्रपति अंगरक्षक]].]] {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''भारतीय थल सेना सम्बंधित आंकड़े''' |- |[[तत्कालीन कार्यरत|कार्यरत सैनिक]] |1,300,000 |- |[[आरक्षित सैनिक]] |1,200,000 |- |[[प्रादेशिक सेना]] |200,000** |- |[[मुख्य युद्धक टैंक]] |4500 |- |[[तोपख़ाना|तोपखाना]] |12,800 |- |[[प्रक्षेपास्त्र]] |100 (अग्नि-1, अग्नि-2) |- |[[क्रूज प्रक्षेपास्त्र]] |[[ब्रह्मोस प्रक्षेपास्त्र|ब्रह्मोस]] |- |[[वायुयान]] |10 [[स्क्वाड्रन]] हेलिकॉप्टर |- |[[सतह से वायु प्रक्षेपास्त्र]] |90000 |} <small>* 300,000 प्रथम पंक्ति ओर 500,000 द्वितीय पंक्ति के योद्धा सम्मिलित हैं </small> <small>** 40,000 प्रथम पंक्ति ओर 160,000 द्वितीय पंक्ति के योद्धा सम्मिलित हैं</small> === आंकड़े === * 4 त्वरित (Reorganised सेना Plains इन्फैंट्री प्रभागों) * 18 इन्फैंट्री प्रभागों * 10 माउंटेन प्रभागों * 3 आर्मड प्रभागों * 2 आर्टिलरी प्रभागों * 13 एयर डिफेंस + ब्रिगेड्स 2 भूतल एयर मिसाइल समूह * 5 स्वतंत्र बख्तरबंद ब्रिगेड * 15 स्वतंत्र आर्टिलरी ब्रिगेड * 7 स्वतंत्र इन्फैंट्री ब्रिगेड * 1 पैराशूट ब्रिगेड * 4 अभियंता ब्रिगेड * 14 सेना उड्डयन हेलीकाप्टर इकाइयों ====== उप - इकाइयाँ ====== * 63 टैंक रेजिमेंट * 7 एयरबोर्न बटालियन * 200 आर्टिलरी रेजिमेंट * 360 इन्फैंट्री बटालियन + 5 पैरा बटालियन (एस एफ) * 40 मैकेनाइज्ड इंफेंट्री बटालियन * लड़ाकू हेलीकाप्टर इकाइयों 20 * 52 एयर डिफेंस रेजिमेंट === पदानुक्रम संरचना === [[चित्र:Indian_Army_Gurkha_rifles.jpg|अंगूठाकार|The 1st Battalion of [[1 Gorkha Rifles]] of the Indian Army take position outside a simulated combat town during a training exercise.]] {{main|Indian Army all Rank List}} [https://technicalpathway.com/indian-army-all-rank-list/ भारतीय सेना के विभिन्न पद अवरोही क्रम में इस प्रकार हैं:] '''कमीशन प्राप्त अधिकारी''' * [[फ़ील्ड मार्शल (भारत)|फ़ील्ड मार्शल]]<sup>1</sup> * [[जनरल]] (यह [[थलसेना अध्यक्ष]] का पद है) * [[लेफ्टिनेंट-जनरल]] * [[मेजर-जनरल]] * [[ब्रिगेडियर]] * [[कर्नल]] * [[लेफ्टिनेंट-कर्नल]] * [[मेजर]] * [[कैप्टन]] * [[लेफ्टिनेंट]] * [[सेकंड लेफ्टिनेंट]]<sup>2</sup> '''कनिष्ठ कमीशन प्राप्त अधिकारी (JCOs)''' * सूबेदार मेजर /[[मानद कप्तान]]<sup>3</sup> * सूबेदार /[[मानद लेफ्टिनेंट]]<sup>3</sup> * [[सूबेदार मेजर]] * [[सूबेदार]] * [[नायब सूबेदार]] '''गैर कमीशन प्राप्त अधिकारी (NCOs)''' * [[रेजीमेंट हवलदार मेजर]]<sup>2</sup> * [[रेजीमेंट क्वार्टरमास्टर हवलदार मेजर]]<sup>2</sup> * [[कंपनी हवलदार मेजर]] * [[कंपनी क्वार्टरमास्टर हवलदार मेजर]] * [[हवलदार]] * [[नायक]] * [[लांसनायक]] * [[सिपाही]] <small>नोट:<br /> *1 आज तक केवल दो ही जनरल फील्ड मार्शल के पद से विभूषित हुए हैं। - : फील्ड मार्शल [[के एम करिअप्पा]]{{ndash}} भारतीय सेना के प्रथम कमाण्डर इन चीफ (यह पद अब समाप्त कर दिया गया है) {{ndash}} तथा फील्ड मार्शल [[सैम मानेकशा]], १९७१ युद्ध के दौरान सेनाध्यक्ष<br /> *2. This has now been discontinued. Non-Commissioned Officers in the rank of Havildar are elible for Honorary JCO ranks. यह अब बंद कर दिया गया है। हवलदार के रैंक में गैर कमीशंड अधिकारी मानद जूनियर कमीशन अफसर रैंकों के लिए elible हैं <br /> *3. Given to Outstanding JCO's Rank and pay of a Lieutenant, role continues to be of a JCO. बकाया है जूनियर कमीशन अफसर श्रेष्टता श्रेणी को देखते हुए और एक लेफ्टिनेंट के भुगतान, भूमिका एक जूनियर कमीशन अफसर का होना जारी है </small> === अन्य सैन्य व्यूह (Other Field Formations) === [[चित्र:IA_men.jpg|अंगूठाकार|A section of the Indian Army takes charge during a military exercise.]] * [[प्रभाग (सेना) | प्रभाग]]: सेना डिवीजन एक कोर और एक ब्रिगेड के बीच एक मध्यवर्ती है। यह सबसे बड़ी सेना में हड़ताली बल है। प्रत्येक प्रभाग [जनरल आफिसर कमांडिंग (जीओसी) द्वारा [[मेजर जनरल] रैंक में होता है। यह आमतौर पर +१५,००० मुकाबला सैनिकों और 8000 का समर्थन तत्वों के होते हैं। वर्तमान में, भारतीय सेना 4 रैपिड (पुनः संगठित सेना Plains इन्फैंट्री प्रभागों) सहित 34 प्रभागों लड़ाई प्रभागों, 18 इन्फैन्ट्री प्रभागों, 10 माउंटेन प्रभागों, 3 आर्मड प्रभागों और 2 आर्टिलरी प्रभागों. प्रत्येक डिवीजन के कई composes [[ब्रिगेड्स]]. * [[ब्रिगेड]]: ब्रिगेड डिवीजन की तुलना में छोटे है और आम तौर पर विभिन्न लड़ाकू समर्थन और आर्म्स और सेवाएँ के तत्वों के साथ साथ 3 इन्फैन्ट्री बटालियन के होते हैं। यह की अध्यक्षता में है एक [[ब्रिगेडियर]] के बराबर [[ब्रिगेडियर जनरल]] भारतीय सेना भी 5 स्वतंत्र बख्तरबंद ब्रिगेड, 15 स्वतंत्र आर्टिलरी ब्रिगेड, 7 स्वतंत्र इन्फैंट्री ब्रिगेड, 1 स्वतंत्र पैराशूट ब्रिगेड, 3 स्वतंत्र वायु रक्षा ब्रिगेड, 2 स्वतंत्र वायु रक्षा समूह और 4 स्वतंत्र अभियंता ब्रिगेड है। ये स्वतंत्र ब्रिगेड कोर कमांडर (जीओसी कोर) के तहत सीधे काम. * [[बटालियन]]: एक बटालियन की कमान में है एक [[कर्नल]] और इन्फैंट्री के मुख्य लड़ इकाई है। यह 900 से अधिक कर्मियों की होते हैं। * [[कंपनी (सैन्य इकाई) | कंपनी] के नेतृत्व: [[मेजर]], एक कंपनी के 120 सैनिकों को शामिल. * [[प्लाटून]]: एक कंपनी और धारा के बीच एक मध्यवर्ती, एक प्लाटून [[लेफ्टिनेंट]] या कमीशंड अधिकारियों की उपलब्धता पर निर्भर करता है, एक जूनियर कमीशंड अधिकारी [रैंक के साथ, [जूनियर कमीशन अफसर की अध्यक्षता में | सूबेदार ]] या [[जूनियर कमीशन अफसर | नायब सूबेदार]]. यह बारे में 32 सैनिकों की कुल संख्या है। * [[धारा (सैन्य इकाई) | धारा]]: सबसे छोटा 10 कर्मियों के एक शक्ति के साथ सैन्य संगठन. रैंक के एक गैर कमीशन अधिकारी द्वारा कमान संभाली [[हवलदार]] या [सार्जेंट []]. <!-- :* [[Division (Military)|Division]]: An Army Division is an intermediate between a Corps and a Brigade. It is the largest striking force in the army. Each Division is headed by [General Officer Commanding] (GOC) in the rank of [[Major General]]. It usually consists of 15,000 combat troops and 8,000 support elements. Currently, the Indian Army has 34 Divisions including 4 Rapid (Re-organised Army Plains Infantry Divisions) Action Divisions, 18 Infantry Divisions, 10 Mountain Divisions, 3 Armoured Divisions and 2 Artillery Divisions. Each Division composes of several [[Brigades]]. :* [[Brigade]]: The Brigade is smaller than the Division and generally consists of 3 Infantry Battalions along with elements of various Combat & Support Arms & Services. It is headed by a [[Brigadier]] equivalent to a [[Brigadier General]]. The Indian Army also has 5 Independent Armoured Brigades, 15 Independent Artillery Brigades, 7 Independent Infantry Brigades, 1 Independent Parachute Brigade,3 Independent Air Defence Brigades, 2 Independent Air Defence Groups and 4 Independent Engineer Brigades. These Independent Brigades operate directly under the Corps Commander (GOC Corps). :* [[Battalion]]: A Battalion is commanded by a [[Colonel]] and is the Infantry's main fighting unit. It consists of more than 900 personnel. :* [[Company (military unit)|Company]]: Headed by the [[Major]], a Company comprises 120 soldiers. :* [[Platoon]]: An intermediate between a Company and Section, a Platoon is headed by a [[Lieutenant]] or depending on the availability of Commissioned Officers, a Junior Commissioned Officer, with the rank of [[JCO|Subedar]] or [[JCO|Naib-Subedar]]. It has a total strength of about 32 troops. :* [[Section (military unit)|Section]]: Smallest military outfit with a strength of 10 personnel. Commanded by a Non-commissioned officer of the rank of [[Havildar]] or [[Sergeant]]. ===Mahar regt=== {{main|List of regiments of the Indian Army}} [[चित्र:Indian Army-Sikh Light Infantry regiment.jpeg|right|thumb|Soldiers of the [[Sikh Light Infantry]].]] ---> === पैदल सेना रेजिमेंट (Infantry Regiments) === <!-- There are several battalions or units under the same formation in a Regiment. The Gurkha Regiment, for instance, has several battalions. All formations under a Regiment are battalions of the same arms or Corps (i.e., Infantry or Engineers). Regiments are not exactly field formations; they mostly do not make a formation. All Regiments of the Gurkha's for instance would not fight together as one formation, but can be dispersed over various Brigades or Corps or even Commands। ---> {{see|List of regiments of the Indian Army}} [[चित्र:Artillery_Insignia.gif|अंगूठाकार|Artillery Insignia]] ==== तोपखाना रेजिमेंट (Artillery Regiments) ==== [[तोपख़ाना|तोपखाना]] सेना के विध्वंसक शक्ति का मुख्य अंग है | भारत में प्राचीन ग्रंथों में तोपखाने का वर्णन मिलता है | तोप को संस्कृत में शतघ्नी कहा जाता है | मध्य कालीन इतिहास में तोप का प्रयोग सर्वप्रथम बाबर ने पानीपत के प्रथम युद्ध में सन १५२६ ई० में किया था| कुछ नवीन प्रमाणों से यहाँ प्रतीत होता है के तोप का प्रयोग बहमनी राजाओं ने १३६८ में अदोनी के युद्ध में तथा गुजरात के शासक मोहमद शाह ने १५ वीं शताब्दी में किया था |भरत मे तोप खाना के दोउ केन्द्र है ह्य्द्रबद और नसिक रोअद == युद्ध सिद्धान्त ==<!-- The current combat doctrine of the Indian Army is based on effectively utilizing holding formations and strike formations. In the case of an attack, the holding formations would contain the enemy and strike formations would counterattack to neutralize enemy forces. In the case of an Indian attack, the holding formations would pin enemy forces down whilst the strike formations attack at a point of Indian choosing. The Indian Army is large enough to devote several corps to the strike role. Currently, the army is also looking at enhancing its [[special forces]] capabilities. --> == उपस्कर एवं उपकरण == [[चित्र:Arjun_MBT_bump_track_test.JPG|दाएँ|अंगूठाकार|[[Arjun MBT]].]] [[चित्र:Indian_Army_T-90.jpg|अंगूठाकार|[[T-90|Bhishma T-90]] MBT.]] [[चित्र:Indian_Army_T-72_image1.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|[[T-72]] Ajeya.]] [[चित्र:Nag_with_NAMICA_Defexpo-2008.JPG|दाएँ|अंगूठाकार|[[Nag missile]] and NAMICA (Nag Missile Carrier).]] {{main|Equipment of the Indian Army}} <!-- Most of the army equipment is imported, but efforts are being made to manufacture indigenous equipment. All Indian Military Firearms guns are manufactured under the umbrella administration of the Ordnance Factory Board, with principal Firearm manufacturing facilities in Ishapore, [[Cossipore]], Kanpur, Jabalpur and Tiruchirapalli. Indian National Small Arms System (INSAS) rifle, which is successfully inducted by Indian Army since 1997 is a product of Ordanance Factory Board, Ishapore। While ammunition is manufactured at Kirkee (Now Khadki) and possibly at Bolangir. ---> === विमान === <!--This article is on the Indian army. So please do not include aircraft of the Indian Air Force.--> <!-- :''This is a list of aircraft of the Indian Army. For the list of aircraft of the [[Indian Air Force]], see [[List of aircraft of the Indian Air Force]].'' The Indian Army operates more than 200 [[helicopter]]s, plus additional [[unmanned aerial vehicle]]s. --->[[चित्र:ILA_2008_PD_414.JPG|अंगूठाकार|[[HAL Dhruv]]]] <!-- Image with inadequate rationale removed: [[Image:NISHANT UAV Flight.jpg|right|thumb|[[DRDO Nishant]] Unmanned Aerial Vehicles.]] --> {| class="wikitable" !विमान!!उद्गम!!प्रकार!!संस्करण!!सवारत!!टिप्पणी |- | [[HAL Dhruv]] || {{IND}} || utility helicopter || || 36+ || To acquire 73 more Dhruv in next 5 years. |- | [[Aérospatiale Alouette III|Aérospatiale SA 316 Alouette III]] || {{FRA}} || utility helicopter || SA 316B Chetak || 60 || to be replaced by Dhruv |- | [[Aérospatiale Lama|Aérospatiale SA 315 Lama]] || {{FRA}} || utility helicopter || SA 315B Cheetah || 48 || to be replaced by Dhruv |- | [[DRDO Nishant]] || {{IND}} || reconnaissance UAV || || 1 || Delivery of 12 UAV's in 2008. |- | [[Israel Aerospace Industries|IAI Searcher II]] || {{ISR}} || reconnaissance UAV || || 100+ || |- | [[IAI Heron|IAI Heron II]] || {{ISR}} || reconnaissance UAV || || 50+ || |} <!-- The Indian army had projected a requirement for a helicopter that can carry loads of up to 75&nbsp;kg heights of {{convert|23000|ft|m}} on the Siachen Glacier in Jammu and Kashmir. Flying at these heights poses unique challenges due to the rarefied atmosphere. The Indian Army chose the [[Eurocopter Fennec|Eurocopter AS 550]] for a $550 million contract for 197 light helicopters to replace its ageing fleet of [[Aérospatiale Alouette III|Chetaks]] and [[Aérospatiale Alouette II|Cheetahs]], some of which were inducted more than three decades ago.<ref>[http://www.kalingatimes.com/orissa_business/news/20070408_Eurocopter_wins_deal.htm Eurocopter wins big Indian Army deal]</ref> The deal has however been scrapped amidst allegations of corruption during the bidding process. ---><ref>{{Cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticleNew.asp?xfile=data%2Fsubcontinent%2F2007%2FDecember%2Fsubcontinent_December215.xml&section=subcontinent&col= |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211201356/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticleNew.asp?xfile=data%2Fsubcontinent%2F2007%2FDecember%2Fsubcontinent_December215.xml&section=subcontinent&col= |archive-date=11 फ़रवरी 2012 |url-status=dead }}</ref> == परम वीर चक्र विजेता == भारत का सर्वोच्च वीरता पुरस्कार [[परमवीर चक्र]] प्राप्त करने वाले वीरों की सूची इस प्रकार है : {| class="wikitable" ! अनुक्रम !! संख्या !! नाम !! रेजीमेंट !!तिथि !! स्थान !! टिप्पणी |- | 1 || IC-521 || [[सोमनाथ शर्मा|मेजर सोमनाथ शर्मा]] || चौथी बटालियन, [[कुमाऊं रेजिमेंट|कुमाऊँ रेजीमेंट]] || [[३ नवम्बर|3 नवंबर]], [[१९४७|1947]] || [[बडगाम|बड़गाम]], [[कश्मीर]] || मरणोपरांत |- | 2 || IC-22356 || [[करम सिंह|लांस नायक करम सिंह]] || पहली बटालियन, [[सिख रेजिमेंट|सिख रेजीमेंट]] || [[१३ अक्टूबर|13 अक्तूबर]], [[१९४८|1948]] || [[टिथवाल]], [[कश्मीर]] || |- | 3 || SS-14246 || [[राम राघोबा राणे|सेकेंड लेफ़्टीनेंट राम राघोबा राणे]] || [[इंडियन कार्प्स ऑफ इंजिनयर्स]]|| [[८ अप्रैल|8 अप्रैल]], [[१९४८|1948]] || [[नौशेरा]], [[कश्मीर]] || |- | 4 || 27373 || [[यदुनाथ सिंह|नायक यदुनाथ सिंह]] || पहली बटालियन, [[राजपूत रेजिमेंट|राजपूत रेजीमेंट]] || फरवरी [[१९४८|1948]] || [[नौशेरा]], [[कश्मीर]] || मरणोपरांत |- | 5 || 2831592 || [[पीरू सिंह|कंपनी हवलदार मेजर पीरू सिंह]] || छ्ठी बटालियन, [[राजपूताना राइफल्स]] || [[१७ जुलाई|17-]][[१८ जुलाई|18]] [[जुलाई]], [[१९४८|1948]] || [[टिथवाल]], [[कश्मीर]] || मरणोपरांत |- | 6 || IC-8497 || [[गुरबचन सिंह सलारिया|कैप्टन गुरबचन सिंह सलारिया]] || तीसरी बटालियन, [[१ गोरखा राइफल्स]]|| [[५ दिसम्बर|5 दिसंबर]], [[१९६१|1961]] || [[एलिजाबेथ विले]], [[काटंगा]], [[कांगो गणराज्य|कांगो]] || मरणोपरांत |- | 7 || IC-7990 || [[धनसिंह थापा|मेजर धनसिंह थापा]] || पहली बटालियन, [[गोरखा राइफल्स]]|| [[२० अक्टूबर|20 अक्तूबर]], [[१९६२|1962]] || [[लद्दाख़|लद्दाख]], || |- | 8 || JC-4547 || [[सूबेदार जोगिंदर सिंह]] || पहली बटालियन, [[सिख रेजिमेंट|सिख रेजीमेंट]] || [[२३ अक्टूबर|23 अक्तूबर]], [[१९६२|1962]] || [[तोंगपेन ला]], [[नार्थ इस्ट फ्रंटियर एजेंसी]], [[भारत]] || मरणोपरांत |- | 9 || IC-7990 || [[शैतान सिंह|मेजर शैतान सिंह]] || तेरहवीं बटालियन, [[कुमाऊं रेजिमेंट|कुमाऊँ रेजीमेंट]] || [[१८ नवम्बर|18 नवंबर]], [[१९६२|1962]] || [[रेज़ांग ला]] || मरणोपरांत |- | 10 || 2639885 || [[अब्दुल हमीद|कंपनी क्वार्टर मास्टर हवलदार अब्दुल हमीद]] || चौथी बटालियन, [[ग्रेनेडियर्स|बाम्बे ग्रेनेडियर्स]] || [[१० सितंबर|10 सितंबर]], [[१९६५|1965]] || [[चीमा]], [[खेमकरण सेक्टर]]|| मरणोपरांत |- | 11 || IC-5565 || [[लेफ्टिनेंट कर्नल ए॰ बी॰ तारापोर|लेफ्टीनेंट कर्नल आर्देशिर तारापोर]] || [[द पूना हार्स]] || [[१५ अक्टूबर|15 अक्तूबर]], [[१९६५|1965]] || [[फिलौरा]], [[सियालकोट]] सेक्टर, [[पाकिस्तान]] || मरणोपरांत |- | 12 || 4239746 || [[अलबर्ट एक्का|लांस नायक अलबर्ट एक्का]] || चौदहवीं बटालियन, [[बिहार रेजिमेंट|बिहार रेजीमेंट]] || [[३ दिसम्बर|3 दिसंबर]], [[१९७१|1971]] || [[गंगासागर]] || मरणोपरांत |- | 13 || 10877 F(P) || [[निर्मलजीत सिंह सेखों | फ्लाईंग आफिसर निर्मलजीत सिंह सेखों]] || अठारहवीं स्क्वैड्रन, [[भारतीय वायुसेना]] || [[१४ दिसम्बर|14 दिसंबर]], [[१९७१|1971]] || [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]], [[कश्मीर]] || मरणोपरांत |- | 14 || IC-25067 || [[अरुण खेतरपाल|लेफ्टीनेंट अरुण क्षेत्रपाल]] || [[द पूना हार्स|पूना हार्स]] || [[१६ दिसम्बर|16 दिसंबर]], [[१९७१|1971]] || [[जरपाल]], [[शकरगढ़]] सेक्टर || मरणोपरांत |- | 15 || IC-14608 || [[मेजर]] [[होशियार सिंह]] || तीसरी बटालियन, [[ग्रेनेडियर्स|बाम्बे ग्रेनेडियर्स]] || [[१७ दिसम्बर|17 दिसंबर]], [[१९७१|1971]] || [[बसंतार नदी]], [[शकरगढ़]] सेक्टर || |- | 16 || JC-155825 || [[बन्ना सिंह|नायब सूबेदार बन्ना सिंह]] || आठवीं बटालियन, [[जम्मू कश्मीर लाइट इन्फेंट्री|जम्मू कश्मीर लाइट इनफेन्ट्री]] || [[२३ जून|23 जून]], [[१९८७|1987]] || [[सियाचिन हिमनद|सियाचिन ग्लेशियर]], [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू कश्मीर]] || जीवित |- | 17 || IC-32907 || [[रामास्वामी परमेश्वरन|मेजर रामास्वामी परमेश्वरन]] || आठवीं बटालियन, [[महार रेजिमेंट|महार रेजीमेंट]] || [[२५ नवंबर|25 नवंबर]], [[१९८७|1987]] || [[श्रीलंका]] || मरणोपरांत |- | 18 || IC-56959 || [[मनोज कुमार पांडेय|लेफ्टीनेंट मनोज कुमार पांडे]] || प्रथम बटालियन, [[ग्यारहवीं गोरखा राइफल्स]]|| [[३ जुलाई|3 जुलाई]], [[१९९९|1999]] || [[ज़ुबेर टाप]], [[बटालिक]] सेक्टर, [[कारगिल]] क्षेत्र, [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू कश्मीर]] || मरणोपरांत |- | 19 || 2690572 || [[योगेन्द्र सिंह यादव|ग्रेनेडियर योगेन्द्र सिंह यादव]] || अठारहवीं बटालियन, [[ग्रेनेडियर्स|द ग्रेनेडियर्स]] || [[४ जुलाई|4 जुलाई]], [[१९९९|1999]] || [[टाइगर हिल्स]], [[कारगिल]] क्षेत्र || जीवित |- | 20 || 13760533|| [[राइफलमैन संजय कुमार]] || तेरहवीं बटालियन, [[जम्मू कश्मीर राइफल्स]] || [[५ जुलाई|5 जुलाई]], [[१९९९|1999]] ||फ्लैट टाप क्षेत्र, [[कारगिल]] || जीवित |- | 21 || IC-57556 || [[विक्रम बत्रा|कैप्टन विक्रम बत्रा]] || तेरहवीं बटालियन, [[जम्मू कश्मीर राइफल्स]] || [[६ जुलाई|6 जुलाई]], [[१९९९|1999]] || बिंदु 5140, बिंदु 4875, [[कारगिल]] क्षेत्र|| मरणोपरांत |} == भारतीय थलसेना की संरचना == भारतीय थलसेना को 13 कोर के अंतर्गत 35 प्रभागों में संगठित किया गया है। सेना का मुख्यालय, भारतीय राजधानी नई दिल्ली में स्थित है, और यह सेना प्रमुख (चीफ ऑफ़ दी आर्मी स्टाफ) के निरिक्षण में रहती हैं। वर्तमान में जनरल मनोज पाण्डेय सेना प्रमुख हैं। ===कमान संरचना=== सेना की 6 क्रियाशील कमान(कमांड) और 1 प्रशिक्षण कमांड है। प्रत्येक कमान का नेतृत्व जनरल ऑफिसर कमांडिंग इन चीफ होता है जोकि एक लेफ्टिनेंट जनरल रैंक का अधिकारी होता हैं। प्रत्येक कमांड, नई दिल्ली में स्थित सेना मुख्यालय से सीधे जुड़ा हुआ है। इन कमानो को नीचे उनके सही क्रम में दर्शाया गया हैं, {| class="wikitable" c |- ! कमांड चिह्न !! कमांड का नाम!! मुख्यालय !कमांडर!! अधीनस्थ इकाइयां(यूनिट्) |- |[[File:Indian Army HQ.jpg|50px]] || '''मुख्यालय, भारतीय सेना''' || [[नई दिल्ली]] ||| 50वीं भारतीय पैराशूट दल – [[आगरा]] |- | [[File:IA Central Command.jpg|50px]] || '''[[केंद्रीय कमान]]''' || [[लखनऊ]] |लेफ्टिनेंट जनरल बी एस नेगी<ref name=IndianArmyCentComCinC>{{Cite web |title=Central Command: General Officer Commanding-in-Chief |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=/cT7fozqiMj75K0+l6rJXA==&ParentID=x2lMczCcdPXVXidTLE48vA== |website=Official Website of Indian Army |access-date=31 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224164815/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=%2FcT7fozqiMj75K0%2Bl6rJXA%3D%3D&ParentID=x2lMczCcdPXVXidTLE48vA%3D%3D |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref>|| [[I कोर]]&nbsp;— वर्तमान में दक्षिण पश्चिमी कमान सौंपा गया हैं |- | [[File:IA Eastern Command.jpg|50px]] || '''[[पूर्वी कमान]]''' ||[[कोलकाता]] |लेफ्टिनेंट जनरल [[प्रवीण बक्षी]]<ref name=IndianArmyEasternCinC>{{Cite web |title=Eastern Command: General Officer Commanding-in-Chief |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=dRp9C73SFYB4+QOoSEbg9g==&ParentID=I3ibiVTbFqhGzhBh0HmPtg== |website=Official Website of Indian Army |access-date=31 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224144457/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=dRp9C73SFYB4+QOoSEbg9g==&ParentID=I3ibiVTbFqhGzhBh0HmPtg== |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref>|| *[[23वीं इन्फैंट्री डिवीजन]] – [[राँची|रांची]] *[[III कोर]] – [[दीमापुर]] **दूसरी माउंटेन डिवीजन – [[डिब्रूगढ़]] **57वीं माउंटेन डिवीजन – [[लेइमखोंग]] **56वीं माउंटेन डिवीजन – [[जखमा]] * [[IV कोर]] – [[तेज़पुर]], [[असम]] **71वीं माउंटेन डिवीजन – [[मिसमारी]] **5वीं माउंटेन डिवीजन – [[बोमडिला]] **21वीं माउंटेन डिवीजन – [[रंगिया]] * [[XXXIII कोर]] – [[सिलीगुड़ी]], [[पश्चिम बंगाल]] **17वीं माउंटेन डिवीजन – [[गान्तोक|गंगटोक]] **20वीं माउंटेन डिवीजन – [[बिनागुरी]] **27वीं माउंटेन डिवीजन – [[कालीम्पोंग]] |- | [[File:IA Northern Command.jpg|50px]] || '''[[उत्तरी कमान]]''' || [[उधमपुर]] |लेफ्टिनेंट जनरल [[देवराज अनबू]]<ref name=IndianArmyNorthernCinC>{{Cite web |title=Northern Command: General Officer Commanding-in-Chief |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=TxlsIMDv8lbQU1uDctKynA==&ParentID=mRia2MN4hBGPekTwu636kA== |website=Official Website of Indian Army |access-date=31 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224161144/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=TxlsIMDv8lbQU1uDctKynA%3D%3D&ParentID=mRia2MN4hBGPekTwu636kA%3D%3D |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/lieutenant-general-devraj-anbu-new-chief-of-northern-command-4366402/|title=Lieutenant General Devraj Anbu new chief of Northern Command|date=2016-11-09|newspaper=The Indian Express|access-date=2016-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20161201081243/http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/lieutenant-general-devraj-anbu-new-chief-of-northern-command-4366402/|archive-date=1 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref>|| * [[XIV कोर]], – [[लेह]] **तीसरी इन्फैंट्री डिवीजन – [[लेह]] **8वाँ माउंटेन डिवीजन – [[द्रास]] * [[XV कोर]], – [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]] **19वीं इन्फैंट्री डिवीजन – [[बारामूला]], **28वीं माउंटेन डिवीजन – [[गुरेज]] * [[XVI कोर]] – [[नागरोटा]] **10वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[अखनूर]] **25वीं इन्फैंट्री डिवीजन – [[राजौरी]] **39वीं इन्फैंट्री डिवीजन – [[योल, हिमाचल प्रदेश|योल]] **10 तोपख़ाना दल |- | [[File:IA Southern Command.jpg|50px]] || '''[[दक्षिणी कमान (भारतीय सेना)|दक्षिणी कमान]]''' || [[पुणे]] |लेफ्टिनेंट जनरल पी एम हरिज़<ref name=IndianArmySouthernCinC>{{Cite web |title=Southern Command: General Officer Commanding-in-Chief |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=7bp5VU2Yk4Nkc0B/43O86A==&ParentID=TElfvo47P2ZNSTeZy2XeiQ== |website=Official Website of Indian Army |access-date=4 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224181224/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=7bp5VU2Yk4Nkc0B%2F43O86A%3D%3D&ParentID=TElfvo47P2ZNSTeZy2XeiQ%3D%3D |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/lt-gen-hariz-takes-over-as-general-officer-commanding-in-chief-of-southern-command/|title=Lt Gen Hariz takes over as General Officer Commanding-in-Chief of Southern Command|date=2016-09-02|newspaper=The Indian Express|language=en|access-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216162258/http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/lt-gen-hariz-takes-over-as-general-officer-commanding-in-chief-of-southern-command/|archive-date=16 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref>|| * 41वीं तोपख़ाना विभाग – [[पुणे]] * [[XII कोर]] – [[जोधपुर]] **चौथा बख़्तरबंद दल **340वाँ यांत्रिक दल **11वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[अहमदाबाद]] **12वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[जोधपुर]] * [[XXI कोर]] – [[भोपाल]] **31वाँ बख़्तरबंद विभाग – [[झाँसी|झांसी]] **36वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[सागर शहर|सागर]] **54वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[हैदराबाद]]/[[सिकंदराबाद]] **475वाँ अभियांत्रिकी दल |- | [[File:IA South Western Command.jpg|50px]] || '''[[दक्षिण पश्चिमी कमान]]''' || [[जयपुर]] |लेफ्टिनेंट जनरल अभय कृष्ण<ref name=IndianArmySouthWesternCinC>{{Cite web |title=South Western Command: General Officer Commanding-in-Chief |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=a2MLQ3yto6uCWUY9XHpy8A==&ParentID=xUEsT5PZZUuy9dPtAtE9mQ==&flag=67hbnIIkxaLVo4aPlccGTw== |website=Official Website of Indian Army |access-date=4 January 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/lt-gen-abhay-krishna-takes-over-armys-south-western-command/articleshow/56783300.cms|title=Lt Gen Abhay Krishna takes over Army's South Western Command - The Economic Times|newspaper=The Economic Times|access-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206082941/http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/lt-gen-abhay-krishna-takes-over-armys-south-western-command/articleshow/56783300.cms|archive-date=6 फ़रवरी 2017|url-status=live}}</ref>|| *42वाँ तोपख़ाना विभाग – [[जयपुर]] * [[I कोर]] – [[मथुरा]] **चौथा इन्फैंट्री डिवीजन – [[इलाहाबाद]] **छटवां पर्वतारोही प्रभाग – [[बरेली]] **33वाँ बख़्तरबंद प्रभाग – [[हिसार सैन्य स्टेशन]] * [[X कोर]] – [[बठिंडा|भटिंडा]] **16वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[श्रीगंगानगर|श्री गंगानगर]] **18वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[कोटा]] **24वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[बीकानेर]] **छटवां बख़्तरबंद दल **615वाँ स्वतंत्र वायु रक्षा दल **471वाँ अभियांत्रिकी दल |- | [[File:IA Western Command.jpg|50px]] || '''[[पश्चिमी कमान]]''' || [[चंडीमंदिर]] |लेफ्टिनेंट जनरल सुरिंदर सिंह<ref name=IndianArmyWesternCinC>{{Cite web |title=Western Command: General Officer Commanding-in-Chief |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=92UIUkUPuasLVXb6Cz/kWg==&ParentID=gbrSGczz4H3pO3kGy3ENEw== |website=Official Website of Indian Army |access-date=4 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228201511/http://indiatoday.intoday.in/story/assault-rifle-excalibur-drdo-dalbir-singh-indian-army-arde/1/449238.html |archive-date=28 फ़रवरी 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/lt-gen-surinder-singh-takes-charge-of-western-command-116091700629_1.html|title=Lt Gen Surinder Singh takes charge of Western Command|last=India|first=Press Trust of|date=17 September 2016|newspaper=Business Standard India|access-date=18 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918142150/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/lt-gen-surinder-singh-takes-charge-of-western-command-116091700629_1.html|archive-date=18 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/lt-gen-surinder-singh-takes-over-as-goc-in-c-3036878/|title=Lt Gen Surinder Singh takes over as GOC-in-C|date=18 September 2016|access-date=18 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919131602/http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/lt-gen-surinder-singh-takes-over-as-goc-in-c-3036878/|archive-date=19 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref>|| *40वाँ तोपख़ाना विभाग – [[अम्बाला|अंबाला]] *[[II कोर]], – [[अम्बाला|अंबाला]] **पहला बख़्तरबंद विभाग – [[पटियाला]] **14वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[देहरादून]] **22वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[मेरठ]] **474वाँ अभियांत्रिकी दल **612वाँ यंत्रीकृत स्वतंत्र वायु रक्षा दल * [[IX कोर]], – [[योल, हिमाचल प्रदेश|योल]] **26वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[जम्मू]] **29वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[पठानकोट]] **2nd बख़्तरबंद दल **3rd स्वतंत्र बख़्तरबंद दल * [[XI कोर]], मुख्यालय [[जलंधर|जालंधर]] में **7वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[फ़िरोज़पुर|फिरोजपुर]] **9वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[मेरठ]] **15वाँ इन्फैंट्री डिवीजन – [[अमृतसर]] **23वाँ बख़्तरबंद दल **55वाँ यंत्रीकृत दल |- | [[File:IA Training Command.jpg|50px]] || '''[[सेना प्रशिक्षण कमान]]''' || [[शिमला]] |लेफ्टिनेंट जनरल डी.आर. सोनी <ref name=IndianArmyARTRACCinC>{{Cite web |title=ARTRAC: General Officer Commanding-in-Chief |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=4iCDWdun4tbD8LHiOpZ5Mw==&ParentID=QHC/uQdgSqLFNY1hMj6Maw== |website=Official Website of Indian Army |access-date=4 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224205459/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=4iCDWdun4tbD8LHiOpZ5Mw%3D%3D&ParentID=QHC%2FuQdgSqLFNY1hMj6Maw%3D%3D |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |title=D R Soni takes over ARTAC |url=http://www.tribuneindia.com/news/himachal/lt-gen-soni-is-goc-in-chief-of-artrac/296728.html |last= |first= |date=17 September 2016 |newspaper=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]] |access-date=3 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002165914/http://www.tribuneindia.com/news/himachal/lt-gen-soni-is-goc-in-chief-of-artrac/296728.html |archive-date=2 अक्तूबर 2016 |url-status=live }}</ref>|| |} ===लड़ाकू दल === [[File:An Indian army soldier pulls security during a rehearsal at Forward Operating Base Sparta in Alaska.jpg|thumb|अभ्यास के दौरान भारतीय सेना का एक सैनिक]] [[File:An Indian Army soldier with the 99th Mountain Brigade fires at role-playing insurgents during bilateral training with U.S. paratroopers in 2013.jpg|thumb|भारतीय सेना के 99वाँ पर्वतीय दल का एक सैनिक अभ्यास के दौरान]] नीचे दिए गए कोर, विशिष्ट पैन-आर्मी कार्यों हेतु एक कार्यात्मक प्रभाग हैं। भारतीय प्रादेशिक सेना विभिन्न इन्फैंट्री रेजिमेंटों से संबद्ध बटालियन हैं, जिनमे कुछ विभागीय इकाइयां, कॉर्प्स ऑफ इंजीनियर्स, आर्मी मेडिकल कोर या आर्मी सर्विस कोर से हैं। ये अंशकालिक आरक्षित के रूप में सेवा करते हैं। {| class="wikitable" !नाम !महानिदेशक !केंद्र |- |[[भारतीय सेना बख्तरबंद कोर|बख्तरबंद कोर]] | |बख्तरबंद कोर केंद्र और स्कूल, [[अहमदनगर]] |- |[[तोपखाना रेजिमेंट]] |लेफ्टिनेंट जनरल पी के श्रीवास्तव, वीएसएम<ref name=IndianArmyArtilleryDG>{{Cite web |title=The Regiment of Artillery: Director General and Colonel Commandant |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=tp6QV4gmHtrUy/2aWwOdPQ==&ParentID=c/kSjJUgAet86QVQqfy9rQ== |website=Official Website of Indian Army |access-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224160759/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=tp6QV4gmHtrUy%2F2aWwOdPQ%3D%3D&ParentID=c%2FkSjJUgAet86QVQqfy9rQ%3D%3D |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> |तोपखाना स्कूल,[[नासिक]] के पास [[देवलाली]] |- |[[वायुरक्षा सेना कोर]]&nbsp; |लेफ्टिनेंट जनरल ए के सेहगल, वीएसएम<ref name=IndianArmyAirDefenceDG>{{Cite web |title=Army Air Defence: Director General and Colonel Commandant |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTemp2P_SameRow1Flash2C.aspx?MnId=sAfhA9jyS0nVao8srSkuig==&ParentID=MYf/ZqOryVj+hMZZBdL2Yw==&flag=7QuSd9EEv4RiL0wgt7N/BA== |website=Official Website of Indian Army |access-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224215707/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTemp2P_SameRow1Flash2C.aspx?MnId=sAfhA9jyS0nVao8srSkuig%3D%3D&ParentID=MYf%2FZqOryVj%2BhMZZBdL2Yw%3D%3D&flag=7QuSd9EEv4RiL0wgt7N%2FBA%3D%3D |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[गोपालपुर, उड़ीसा|गोपालपुर]], [[ओडिशा|उड़ीसा]]. |- |[[सेना के विमानन कोर]] |लेफ्टिनेंट जनरल पी.के. भरली, वीएसएम<ref name=IndianArmyAviationDG>{{Cite web |title=Army Aviation Corps: Director General and Colonel Commandant |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=1jNdrzG4uqOdGXvYwmFaHA==&ParentID=jXRQ8bX13B68jZasmqKbng== |website=Official Website of Indian Army |access-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224215513/http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=1jNdrzG4uqOdGXvYwmFaHA%3D%3D&ParentID=jXRQ8bX13B68jZasmqKbng%3D%3D |archive-date=24 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> |लड़ाकू सेना विमानन प्रशिक्षण केंद्र, [[नासिक]]. |- |[[इंजीनियर्स कोर]] | |कॉलेज ऑफ मिलिट्री इंजीनियरिंग, दापोडी, [[पुणे]]<br>[[मद्रास इंजीनियर समूह]], [[बंगलौर|बैंगलोर]]<br>[[बंगाल इंजीनियर समूह]], [[रुड़की]]<br>[[बॉम्बे इंजीनियर समूह]], [[खडकी]], [[पुणे]] के पास |- |[[संकेतक कोर]] | |[[दूरसंचार इंजीनियरिंग सैन्य कॉलेज]] (एमसीटीई), [[डॉ॰ आम्बेडकर नगर|महू]]<br>दो सिग्नल प्रशिक्षण केन्द्र [[जबलपुर]] और [[गोवा]] में. |- |[[मशीनीकृत इन्फैंट्री]] | |[[अहमदनगर]] |- |इन्फैंट्री | | |- |[[ऑर्डिनेंस सेना कोर|ऑर्डिनेंस कोर]] |लेफ्टिनेंट जनरल अमित सरीन एवीएसएम, एसएम, वीएसएम, एडीसी<ref name=IndianArmyOrdnanceDG>{{Cite web |title=Army Ordnance Corps: Director General and Colonel Commandant |url=http://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=CNUJnxFeqXbpaSvjb3Zi6w==&ParentID=NZffZKdqcLoMGUL+9XwHEQ== |website=Official Website of Indian Army |access-date=29 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228201511/http://indiatoday.intoday.in/story/assault-rifle-excalibur-drdo-dalbir-singh-indian-army-arde/1/449238.html |archive-date=28 फ़रवरी 2016 |url-status=dead }}</ref> |[[सिकंदराबाद]] |} ==== पैदल सेना (इन्फैंट्री)==== [[File:Yudh Abhyas 2013, 2nd Batallion, 5th Gurkha Rifles.jpg|left|thumb|2013 युद्ध अभ्यास के दौरान 99वें माउंटेन ब्रिगेड के दूसरे बटालियन, 5 गोरखा राइफल्स के सैनिक।]] अपनी स्थापना के समय, भारतीय सेना को ब्रिटिश सेना की संगठनात्मक संरचना विरासत में मिली, जो आज भी कायम है। इसलिए, अपने पूर्ववर्ती की तरह, एक भारतीय इन्फैंट्री रेजिमेंट की ज़िम्मेदारी न सिर्फ फ़ील्ड ऑपरेशन की है बल्कि युद्ध मैदान और बटालियन में अच्छी तरह से प्रशिक्षित सैनिक प्रदान करना भी हैं, जैसे कि एक ही रेजिमेंट के बटालियन का कई दल, प्रभागों, कोर, कमान और यहां तक ​​कि थिएटरों में होना आम बात है। अपने ब्रिटिश और राष्ट्रमंडल समकक्षों की तरह, सैनिक अपने आवंटित रेजिमेंट के प्रति बेहद वफादार और बहुत गर्व करते हैं, जहाँ सामान्यतः उनका पूरा कार्यकाल बीतता हैं। भारतीय सेना के इन्फैंट्री रेजिमेंट्स में नियुक्ति, विशिष्ट चयन मानदंडों के आधार पर होती हैं, जैसे कि क्षेत्रीय, जातीयता, या धर्म पर; [[असम रेजिमेंट]], [[जाट रेजिमेंट]], और [[सिख रेजिमेंट]] क्रमशः। अधिकतर रेजिमेंट तो ब्रटिश राज के समय के ही हैं, लेकिन लद्दाख स्काउट, अरुणाचल स्काउट्स, और सिक्किम स्काउट्स, सीमा सुरक्षा विशेष दल, स्वतंत्रता के बाद बनाये गए हैं। [[File:Jammu and Kashmir Light Infantry (JAK LI) soldier.jpg|thumb|इंसास राइफल के साथ इंडिया गेट की रक्षा करता, जम्मू और कश्मीर लाइट इन्फैंट्री का एक जवान।]] [[File:Indian Army-Rajput regiment.jpeg|right|thumb|राजपूत रेजिमेंट के सैनिक]] [[File:Indian Army-Sikh Light Infantry regiment.jpeg|thumb|सिख लाइट इन्फैंट्री के सैनिक]] [[File:Indian Army-Madras regiment.jpeg|thumb|मद्रास रेजिमेंट के सैनिक]] वर्षों से विभिन्न राजनीतिक और सैन्य गुटों ने रेजिमेंटों की इस अनूठी चयन मानदंड प्रक्रिया को भंग करने की कोशिश करते रहे है उनका मानना था की कि सैनिक का अपने रेजिमेंट के प्रति वफादारी या उसमे उसके ही जातीय के लोगों के प्रति निष्ठा, भारत के प्रति निष्ठा से ऊपर न हो जाये। और उन्होंने कुछ गैर नस्लीय, धर्म, क्षेत्रीय रेजिमेंट, जैसे कि ब्रिगेड ऑफ गॉर्ड्स और पैराशूट रेजिमेंट, बनाने में सफल भी रहे, लेकिन पहले से बने रेजिमेंट्स में इस प्रकार के प्रयोग का कम ही समर्थन देखने को मिला हैं। '''भारतीय सेना के रेजिमेंट, अपनी वरिष्ठता के क्रम में:'''<ref>{{cite web|url=http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Units/Infantry.html?layout=default |title=Infantry Regiments |publisher=Bharat Rakshak |year=2008 |accessdate=24 January 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131007164813/http://bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Units/Infantry.html?layout=default |archivedate=7 October 2013 }}</ref> {| class="wikitable sortable" !रेजिमेंट !रेजिमेंट केंद्र !वर्ष |- |[[गार्ड ब्रिगेड]]<ref name=IndianArmyGuardsFormation>{{Cite web |title=History of The Brigade of the Guards: Formation of the Brigade |url=http://www.indianarmy.gov.in/Site/FormTemplete/frmTemp4P2C.aspx?MnId=IdfFaGk/yr0rh/pOqUzTfw==&ParentID=JSXgaRIj0MV51BKzfPPGBQ== |website=Official Website of Indian Army |access-date=7 January 2017}}</ref> |[[कम्पटी]], [[महाराष्ट्र]] |1949 |- |[[पैराशूट रेजिमेंट]] |[[बंगलौर|बैंगलोर]], [[कर्नाटक]] |1945 |- |[[मैकेनाइज़्ड इन्फेंट्री रेजिमेंट]] |[[अहमदनगर]], [[महाराष्ट्र]] |1979 |- |[[पंजाब रेजिमेंट]] |[[रामगढ़ छावनी]], [[झारखण्ड|झारखंड]] |1761 |- |[[मद्रास रेजिमेंट]] |[[वेलिंग्टन|वेलिंगटन]], [[उधगमंडलम]] |1758 |- |[[द ग्रेनेडियर]] |[[जबलपुर]], [[मध्य प्रदेश]] |1778 |- |[[मराठा लाइट इन्फेंट्री]] |[[बेलगाम]], [[कर्नाटक]] |1768 |- |[[राजपूताना राइफल्स]] |[[दिल्ली छावनी]], [[नई दिल्ली]] |1775 |- |[[राजपूत रेजिमेंट]] |[[फ़तेहगढ़|फतेहगढ़]], [[उत्तर प्रदेश]] |1778 |- |[[जाट रेजिमेंट]] |[[बरेली]], [[उत्तर प्रदेश]] |1795 |- |[[सिख रेजिमेंट]] |[[रामगढ़ छावनी]], [[झारखण्ड|झारखंड]] |1846 |- |[[सिख लाइट इन्फेंट्री]] |[[फ़तेहगढ़|फतेहगढ़]], [[उत्तर प्रदेश]] |1857 |- |[[डोगरा रेजिमेंट]] |[[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |1877 |- |[[गढ़वाल राइफल्स]] |[[लांसडाउन]], [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] |1887 |- |[[कुमाऊं रेजिमेंट]] |[[रानीखेत]], [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] |1813 |- |[[असम रेजिमेंट]] |[[शिलांग]], [[मेघालय]] |1941 |- |[[बिहार रेजिमेंट]] |[[दानापुर छावनी]], [[पटना]], [[बिहार]] |1941 |- |[[महार रेजिमेंट]] |[[सागर]], [[मध्य प्रदेश]] |1941 |- |[[जम्मू कश्मीर राइफल्स]] |[[जबलपुर]], [[मध्य प्रदेश]] |1821 |- |[[जम्मू कश्मीर लाइट इन्फेंट्री]] |[[अवंतीपुर]], [[जम्मू और कश्मीर]] |1947 |- |[[नागा रेजिमेंट]] |[[रानीखेत]], [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] |1970 |- |[[1 गोरखा राइफल्स|1 गोरखा राइफल्स (मालाओं रेजिमेंट)]] |[[सबाथु]], [[हिमाचल प्रदेश]] |1815 |- |[[3 गोरखा राइफल्स]] |[[वाराणसी]], [[उत्तर प्रदेश]] |1815 |- |[[4 गोरखा राइफल्स]] |[[सबाथु]], [[हिमाचल प्रदेश]] |1857 |- |[[5 गोरखा राइफल्स|5 गोरखा राइफल्स (फ्रंटियर फोर्स)]] |[[शिलांग]], [[मेघालय]] |1858 |- |[[8 गोरखा राइफल्स]] |[[शिलांग]], [[मेघालय]] |1824 |- |[[9 गोरखा राइफल्स]] |[[वाराणसी]], [[उत्तर प्रदेश]] |1817 |- |[[11 गोरखा राइफल्स]] |[[लखनऊ]], उत्तर प्रदेश |1918 |- |[[लद्दाख स्काउट्स]] |[[लेह]], [[जम्मू और कश्मीर]] |1963 |- |[[राष्ट्रीय राइफल्स]] | |1990 |- |[[अरुणाचल स्काउट्स]] |[[शिलांग]], [[मेघालय]] |2010 |- |[[सिक्किम स्काउट्स]] | |2013 |} ====तोपख़ाना (आर्टिलरी)==== [[File:Pinaka.JPG|thumb|[[पिनाक मल्टी बैरल रॉकेट लॉन्चर|पिनाका मल्टी बैरल रॉकेट लांचरों]] का [[कारगिल युद्ध]] के दौरान इस्तेमाल किया गया]] [[तोपखाना रेजिमेंट]] (आर्टिलरी रेजिमेंट) भारतीय सेना का दूसरा सबसे बड़ा हाथ है, जोकि सेना की कुल ताकत का लगभग छठवाँ भाग हैं। मूल रूप से यह 1935 में ब्रिटिश भारतीय सेना में रॉयल भारतीय तोपखाने के नाम से शामिल हुआ था। और अब इस रेजिमेंट को, सेना को स्व-प्रचालित [[आर्टिलरी फील्ड]] प्रदान करने का काम सौंपा गया है, जिसमे बंदूकें, तोप, भारी मोर्टार, रॉकेट और मिसाइल आदि भी सम्मलित हैं। भारतीय सेना द्वारा संचालित लगभग सभी लड़ाकू अभियानों में, तोपखाना रेजिमेंट एक अभिन्न अंग के रूप में, भारतीय सेना की सफलता में एक प्रमुख योगदानकर्ता रहा है। [[कारगिल युद्ध]] के दौरान, वह भारतीय तोपखाना ही था, जिसने दुश्मन को सबसे ज्यादा नुकसान पहुँचाया था।<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/news/nation/indian-artillery-inflicted-maximum-damage-to-pak-during-kargil_669140.html|title=Indian artillery inflicted maximum damage to Pak during Kargil|work=Zee News|accessdate=26 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031120505/http://zeenews.india.com/news/nation/indian-artillery-inflicted-maximum-damage-to-pak-during-kargil_669140.html|archive-date=31 अक्तूबर 2014|url-status=live}}</ref> पिछले कुछ वर्षों में, पांच तोपखाना अधिकारी भारतीय सेना की सर्वोच्च पद, सेना प्रमुख के रूप में रह चुके हैं। [[File:Bofors gun 155mm.jpg|thumb|left|बोफोर्स तोप]]कुछ समय के लिए, आज की तुलना में तोपखाना रेजिमेंट सेना के कर्मियों के काफी बड़े हिस्से की कमान संभालता था, जिनमें हवाई रक्षा तोपखाना और कुछ विमानन संपत्तियों का रख-रखाव भी सम्मलित थे। फिर 1990 के दशक में सेना के वायु रक्षा कोर के गठन किया गया और विमानन संपत्तियों को सेना के विमानन कॉर्प्स को हस्तान्तरित कर दिया गया। अब यह रेजिमेंट अपना ध्यान फील्ड आर्टिलरी पर केंद्रित करता है, और प्रत्येक परिचालन कमानो के लिए रेजिमेंट और बैटरी की आपूर्ति करता है। इस रेजिमेंट का मुख्यालय नाशिक, महाराष्ट्र में है, इसके साथ यहाँ एक संग्रहालय भी स्थित है। भारतीय सेना का तोपखाना स्कूल [[देवलाली]] में स्थित है। तीन दशकों से आधुनिक तोपखाने के आयात या उत्पादन में निरंतर विफलताओं के बाद<ref>{{cite web |url=http://www.defensenews.com/article/20140321/DEFREG03/303210026 |title=Upgraded Indian Howitzers Cleared for Summer Trials |last1=RAGHUVSNSHI |first1=VIVEK |date=21 March 2014 |website=www.defensenews.com |publisher=Gannett Government Media |accessdate=21 March 2014 |archive-date=21 मार्च 2014 |archive-url=https://archive.today/20140321145114/http://www.defensenews.com/article/20140321/DEFREG03/303210026 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thehindu.com/news/national/inside-indias-defence-acquisition-mess/article3255466.ece |title=Inside India's defence acquisition mess |last1=Swami |first1=Praveen |date=29 March 2012 |work=The Hindu |accessdate=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140107015921/http://www.thehindu.com/news/national/inside-indias-defence-acquisition-mess/article3255466.ece |archive-date=7 जनवरी 2014 |url-status=live }}</ref>, अंततः तोपखाना रेजिमेंट 130 मिमी और 150 मिमी तोपो की अधिप्राप्ति कर ली है।<ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/article/india/in-dhanush-indian-army-s-prayers-answered-544552|title=In 'Dhanush', Indian Army's Prayers Answered|work=NDTV.com|accessdate=26 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141103002850/http://www.ndtv.com/article/india/in-dhanush-indian-army-s-prayers-answered-544552|archive-date=3 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-defence-ministry-agrees-to-army-s-long-pending-demand-of-artillery-guns-2015130|title=Defence ministry agrees to army's long pending demand of artillery guns|work=dna|accessdate=26 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141124222833/http://www.dnaindia.com/india/report-defence-ministry-agrees-to-army-s-long-pending-demand-of-artillery-guns-2015130|archive-date=24 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/defence/Indigenous-Artillery-Gun-Dhanush-to-be-Ready-This-Year/2014/03/18/article2116399.ece|title=Indigenous Artillery Gun 'Dhanush' to be Ready This Year|work=The New Indian Express|accessdate=26 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141122105735/http://www.newindianexpress.com/defence/Indigenous-Artillery-Gun-Dhanush-to-be-Ready-This-Year/2014/03/18/article2116399.ece|archive-date=22 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref> सेना बड़ी संख्या में रॉकेट लांचरों को भी सेवा में ला रहा है, अगले दशक के अंत तक 22 रेजिमेंट को स्वदेशी-विकसित [[पिनाक मल्टी बैरल रॉकेट लॉन्चर|पिनाका मल्टी बैरल रॉकेट लॉन्चर]] से सशत्र किया जायेगा।<ref>{{cite web |title=Indian Army to increase indigenous rocket regiments by 2022 |url=http://www.firstpost.com/india/indian-army-to-increase-indigenous-rocket-regiments-by-2022-3144102.html |date=7 December 2016 |accessdate=8 December 2016 |publisher=Firstpost |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208111922/http://www.firstpost.com/india/indian-army-to-increase-indigenous-rocket-regiments-by-2022-3144102.html |archive-date=8 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> ====बख़्तरबंद (आर्मर) ==== ====पैरा (विशेष बल)==== === (आदेश) कमान === सेना के सामरिक 6 आदेशों चल रही है। प्रत्येक आदेश [[लेफ्टिनेंट जनरल] रैंक के साथ जनरल कमांडिंग इन चीफ अधिकारी की अध्यक्षता में है। प्रत्येक आदेश सीधे में सेना मुख्यालय से संबद्ध है [[नई दिल्ली]. इन आदेशों नीचे उनके सही क्रम को ऊपर उठाने के स्थान (शहर) और उनके कमांडरों में दिया जाता है। उनकी भी एक प्रशिक्षण ARTRAC के रूप में जाना जाता है आदेश है। {| class = "wikitable" ! कमान ! कमान मुख्यालय ! जीओसी - इन - सी |- | दक्षिणी कमान | [[पुणे]] | लेफ्टिनेंट जनरल नोबल Thamburaj |- | पूर्वी कमान | [[कोलकाता]] | लेफ्टिनेंट जनरल वीके सिंह |- | मध्य कमान | [[लखनऊ]] | लेफ्टिनेंट जनरल H.S. पनाग, पीवीएसएम, एवीएसएम *, एडीसी |- | पश्चिमी कमान | [[चंडीमंदिर]] ([[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]]) | लेफ्टिनेंट जनरल टी.के. सप्रू |- | उत्तरी कमान | [[उधमपुर]] | लेफ्टिनेंट जनरल पीसी भारद्वाज |- | दक्षिण पश्चिमी कमान | [[जयपुर]] | लेफ्टिनेंट जनरल CKS साबू |} === (कोर) कॉर्प === ==== व्यूह - रचना (फील्ड गठन) ==== [[वाहिनी]] सेना के एक क्षेत्र में एक कमान के भीतर एक क्षेत्र के लिए जिम्मेदार गठन है। स्ट्राइक होल्डिंग और मिश्रित: वहाँ भारतीय सेना वाहिनी के 3 प्रकार के होते हैं। कमान आम तौर पर 2 या अधिक कोर के होते हैं। अपने आदेश के तहत एक कोर सेना प्रभागों है। कोर मुख्यालय सेना में उच्चतम क्षेत्र गठन है। {| Class = "wikitable" ! वाहिनी ! मुख्यालय ! कमान ! जनरल आफिसर कमांडिंग (जीओसी) ! प्रभागों<ref>प्रभाग और जेन विश्व सेनाओं से ब्रिगेड स्रोत जानकारी, अंक 19, 2006, p.319</ref> |- | [[मैं कोर (भारत)|1 कोर]] | [[मथुरा]], [[उत्तर प्रदेश]] | मध्य कमान | लेफ्टिनेंट जनरल पीसी कटोच | 4 इन्फैंट्री डिवीजन ([[इलाहाबाद]]), 6 Mtn डिव ([[बरेली]]), 33 ARMD डिव ([[हिसार, भारत | हिसार]]) |- | कोर 2 | [[अम्बाला]], [[हरियाणा]] | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल जेपी सिंह, एवीएसएम | 1 ARMD डिव ([[अम्बाला]]), 14 त्वरित (देहरादून), 22 इन्फैंट्री डिवीजन [[मेरठ]]) |- | [[III के कोर (भारत) | 3 कोर]] | Rangapahar ([[दीमापुर]]), [[नागालैण्ड|नागालैंड]] | पूर्वी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल राकेश कुमार Loomba | 23 इन्फैंट्री डिवीजन [[राँची| रांची]]), 57 Mtn (डिव [[Leihmakong]]) |- | [[चतुर्थ कोर (भारत) | 4 कोर]] | [[तेज़पुर|तेजपुर]], [[असम]] | पूर्वी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल आर के छाबड़ा | 2 Mtn डिव ([[डिब्रूगढ़]]), 5 Mtn डिव ([[बोमडिला]]), 21 Mtn डिव ([[रंगिया]]) |- |9 वाहिनी | [[योल, भारत | योल]], [[हिमाचल प्रदेश]] | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल पीके रामपाल | 26 इन्फैंट्री डिवीजन ([[जम्मू छावनी | जम्मू]) 29, इन्फैंट्री डिवीजन([[पठानकोट]]), 2,3,16 इंडस्ट्रीज़ ARMD Bdes |- |10 कोर | [[बठिंडा|भटिंडा]], पंजाब | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल | 16 इन्फैंट्री डिवीजन ([[श्रीगंगानगर|श्री गंगानगर]]), 18 त्वरित ([[कोटा| कोटा]]), 24 त्वरित ([[बीकानेर]]), 6 इंडस्ट्रीज़ ARMD BDE |- | 11 वाहिनी | [[जलंधर|जालंधर]], पंजाब | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल श्रीधरन श्याम कुमार, एसएम, वीएसएम | 7 इन्फैंट्री डिवीजन ([[फ़िरोज़पुर|फिरोजपुर]]), 9 इन्फैंट्री डिवीजन ([[मेरठ]]), 15 इन्फैंट्री डिवीजन ([[अमृतसर]]), 23 ARMD BDE, 55 Mech BDE |- |कोर 12 | [[जोधपुर]], [[राजस्थान]] | दक्षिण पश्चिमी कमान | | 4 ARMD BDE, 340 Mech BDE, 11 इन्फैंट्री डिवीजन ([[अहमदाबाद]]), 12 Inf (प्रभाग [[ जोधपुर]]) |- | 14 वाहिनी | [[लेह]], [[लद्दाख़|लद्दाख]] | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल जयंत कुमार मोहंती UYSM, एसएम, वीएसएम | 3 इन्फैंट्री डिवीजन ([[लेह]]), [[8 इन्फैंट्री डिवीजन (भारत) | 8 माउंटेन डिवीजन]] ([[Dras ]] ),<ref> [[Globalsecurity.org] https://web.archive.org/web/20081216152813/http://www.globalsecurity.org/military/world/india/northcom.htm, दिसंबर 2007 पहुँचा तोपखाना ब्रिगेड </ref> |- | 15 वीं कोर | [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]], [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू एवं कश्मीर]] | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल मुकेश सभरवाल | 19 इन्फैंट्री डिवीजन ([[बारामूला]]), 28 इन्फैंट्री डिवीजन [[गुरेज ]] , [[Bandipora जिला]]), तोपखाना ब्रिगेड |- |16 वाहिनी | [[नगरोटा, जम्मू और कश्मीर|नगरोटा]], जम्मू एवं कश्मीर | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल आर Karwal | 10 Inf (डिव [[अखनूर ]]),<ref> इन्हें भी देखें https://web.archive.org/web/20081220184054/http://orbat.com/ site/cimh/divisions/10th%% 20Division 20orbat% 20Chaamb 201971.html% </ref> 25 Inf डिव ([[Rajauri]]), 39 Inf डिव ([[योल, भारत | योल]]), तोपखाना ब्रिगेड, बख़्तरबंद ब्रिगेड? |- | 21 कोर (पूर्व [[आईपीकेएफ]]) | [[भोपाल]], [[मध्य प्रदेश]] | दक्षिणी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल | [[31 भारतीय आर्मड डिवीजन | 31 ARMD डिव]] ([[झाँसी|झांसी]]), 36 त्वरित ([[सागर]]), 54 Inf (डिव [[Sikandrabad]]), आर्टि, ई., eng bdes |- | [[तैंतीसवीं कोर (भारत)| 33 वाहिनी]] | [[सिलीगुड़ी]], [[पश्चिम बंगाल]] | पूर्वी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल पीके रथ | 17 माउंटेन डिवीजन ([[गान्तोक|गंगटोक]]), 20 माउंटेन डिवीजन([[बिनागुरी]], [[जलपाईगुड़ी जिला|जलपाईगुड़ी जिले]]), 27 माउंटेन डिवीजन ([[कलिमपॉन्ग]]), आर्टि BDE |- |9 वाहिनी | [[योल, भारत | योल]], [[हिमाचल प्रदेश]] | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल पीके रामपाल | 26 इन्फैंट्री डिवीजन ([[जम्मू छावनी | जम्मू]) 29, इन्फैंट्री डिवीजन([[पठानकोट]]), 2,3,16 इंडस्ट्रीज़ ARMD Bdes |- |10 कोर | [[बठिंडा|भटिंडा]], पंजाब | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल | 16 इन्फैंट्री डिवीजन ([[श्रीगंगानगर|श्री गंगानगर]]), 18 त्वरित ([[कोटा| कोटा]]), 24 त्वरित ([[बीकानेर]]), 6 इंडस्ट्रीज़ ARMD BDE |- |कोर 12 | [[जलंधर|जालंधर]], पंजाब | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल श्रीधरन श्याम कुमार, एसएम, वीएसएम | 7 इन्फैंट्री डिवीजन ([[फ़िरोज़पुर|फिरोजपुर]]), 9 इन्फैंट्री डिवीजन ([[मेरठ]]), 15 इन्फैंट्री डिवीजन ([[अमृतसर]]), 23 ARMD BDE, 55 Mech BDE |- |कोर 12 | [[जोधपुर]], [[राजस्थान]] | दक्षिण पश्चिमी कमान | | 4 ARMD BDE, 340 Mech BDE, 11 इन्फैंट्री डिवीजन ([[अहमदाबाद]]), 12 Inf (प्रभाग [[ जोधपुर]]) |- |16 वाहिनी | [[लेह]], [[लद्दाख़|लद्दाख]] | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल जयंत कुमार मोहंती UYSM, एसएम, वीएसएम | 3 इन्फैंट्री डिवीजन ([[लेह]]), [[8 इन्फैंट्री डिवीजन (भारत) | 8 माउंटेन डिवीजन]] ([[Dras ]] ),<ref> [[Globalsecurity.org] https://web.archive.org/web/20081216152813/http://www.globalsecurity.org/military/world/india/northcom.htm, दिसंबर 2007 पहुँचा तोपखाना ब्रिगेड </ref> |- | 15 वीं कोर | [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]], [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू एवं कश्मीर]] | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल मुकेश सभरवाल | 19 इन्फैंट्री डिवीजन ([[बारामूला]]), 28 इन्फैंट्री डिवीजन [[गुरेज ]] , [[Bandipora जिला]]), तोपखाना ब्रिगेड |- |16 वाहिनी | [[नगरोटा, जम्मू और कश्मीर|नगरोटा]], जम्मू एवं कश्मीर | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल आर Karwal | 10 Inf (डिव [[अखनूर ]]),<ref> इन्हें भी देखें https://web.archive.org/web/20081220184054/http://orbat.com/ site/cimh/divisions/10th%% 20Division 20orbat% 20Chaamb 201971.html% </ref> 25 Inf डिव ([[Rajauri]]), 39 Inf डिव ([[योल, भारत | योल]]), तोपखाना ब्रिगेड, बख़्तरबंद ब्रिगेड? |- |9 वाहिनी | [[योल, भारत | योल]], [[हिमाचल प्रदेश]] | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल पीके रामपाल | <nowiki>26 इन्फैंट्री डिवीजन ([[जम्मू छावनी | जम्मू]]) 29, इन्फैंट्री डिवीजन(</nowiki>[[पठानकोट]]), 2,3,16 इंडस्ट्रीज़ ARMD Bdes |- |10 कोर | [[बठिंडा|भटिंडा]], पंजाब | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल | 16 इन्फैंट्री डिवीजन ([[श्रीगंगानगर|श्री गंगानगर]]), 18 त्वरित ([[कोटा| कोटा]]), 24 त्वरित ([[बीकानेर]]), 6 इंडस्ट्रीज़ ARMD BDE |- |कोर 12 | [[जलंधर|जालंधर]], पंजाब | पश्चिमी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल श्रीधरन श्याम कुमार, एसएम, वीएसएम | 7 इन्फैंट्री डिवीजन ([[फ़िरोज़पुर|फिरोजपुर]]), 9 इन्फैंट्री डिवीजन ([[मेरठ]]), 15 इन्फैंट्री डिवीजन ([[अमृतसर]]), 23 ARMD BDE, 55 Mech BDE |- |कोर 12 | [[जोधपुर]], [[राजस्थान]] | दक्षिण पश्चिमी कमान | | 4 ARMD BDE, 340 Mech BDE, 11 इन्फैंट्री डिवीजन ([[अहमदाबाद]]), 12 Inf (प्रभाग [[ जोधपुर]]) |- |16 वाहिनी | [[लेह]], [[लद्दाख़|लद्दाख]] | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल जयंत कुमार मोहंती UYSM, एसएम, वीएसएम | 3 इन्फैंट्री डिवीजन ([[लेह]]), [[8 इन्फैंट्री डिवीजन (भारत) | 8 माउंटेन डिवीजन]] ([[Dras ]] ),<ref> [[Globalsecurity.org] https://web.archive.org/web/20081216152813/http://www.globalsecurity.org/military/world/india/northcom.htm, दिसंबर 2007 पहुँचा तोपखाना ब्रिगेड </ref> |- | 15 वीं कोर | [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]], [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू एवं कश्मीर]] | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल मुकेश सभरवाल | 19 इन्फैंट्री डिवीजन ([[बारामूला]]), 28 इन्फैंट्री डिवीजन [[गुरेज ]] , [[Bandipora जिला]]), तोपखाना ब्रिगेड |- |16 वाहिनी | [[नगरोटा, जम्मू और कश्मीर|नगरोटा]], जम्मू एवं कश्मीर | उत्तरी कमान | लेफ्टिनेंट जनरल आर Karwal | 10 Inf (डिव [[अखनूर ]]),<ref> इन्हें भी देखें https://web.archive.org/web/20081220184054/http://orbat.com/ site/cimh/divisions/10th%% 20Division 20orbat% 20Chaamb 201971.html% </ref> 25 Inf डिव ([[Rajauri]]), 39 Inf डिव ([[योल, भारत | योल]]), तोपखाना ब्रिगेड, बख़्तरबंद ब्रिगेड? |} ==== रेजिमेंट संगठन ==== (फील्ड कोर ऊपर उल्लेख किया है के साथ भ्रमित होने की नहीं) इस के अलावा रेजिमेंट या कोर या विभागों भारतीय सेना के हैं। कोर नीचे उल्लेख किया कार्यात्मक विशिष्ट अखिल सेना कार्यों के साथ सौंपा डिवीजनों हैं। # आर्मी डेंटल कोर # सेना शिक्षा कोर - सेंटर में [[पचमढ़ी]]. # [[आर्मी मेडिकल कोर]] - सेंटर में <nowiki>[[लखनऊ]]</nowiki>. # सेना आयुध कोर में केंद्र [[जबलपुर]] और [[सिकंदराबाद]]. # सेना डाक सेवा कोर # सेना सेवा कोर - [[बंगलौर]] पर केंद्र # वाहिनी इलेक्ट्रिकल और भोपाल में मैकेनिकल इंजीनियर्स के केंद्र और [[सिकंदराबाद]]. # [[वाहिनी सैन्य पुलिस के]] [https://web.archive.org/web/20091102122238/http://en.wikipedia.org/wiki/Indian_Corps_of_Military_Police] - बंगलौर में केंद्र # इंटेलीजेंस कोर - सेंटर में [[पुणे]]. # जज एडवोकेट जनरल विभाग. सैन्य विधि संस्थान में [[कैम्पटी ]] ,[[ नागपुर]]. # सैन्य फार्म सेवा # [[मिलिट्री नर्सिंग सर्विस (इंडिया) | मिलिट्री नर्सिंग सर्विस]] # रिमाउंट और वेटेनरी कोर # पायनियर कोर # भारतीय इन्फैन्ट्री रेजिमेंट # आर्मड रेजिमेंट कोर - बख्तरबंद कोर स्कूल और सेंटर [अहमदनगर []] # आर्टिलरी रेजिमेंट - आर्टिलरी स्कूल में [[देवलाली]] के निकट [[नासिक]]. # [[भारतीय सेना के कोर इंजीनियर्स | कोर ऑफ इंजीनियर्स] - दपोदी पर सैन्य अभियांत्रिकी कालेज, [[पुणे]]. केंद्र इस प्रकार है - [[मद्रास इंजीनियर ग्रुप]] [[बंगलौर]], [[बंगाल इंजीनियर ग्रुप]] [[रुड़की]] और [[बॉम्बे इंजीनियर ग्रुप]] Khadki में, [[पुणे]] के रूप में स्थित हैं . # आर्मी एयर डिफेंस सेंटर कोर [[गोपालपुर]] [[ओडिशा|उड़ीसा]] राज्य. # मैकेनाइज्ड इंफेंट्री अहमदनगर - पर रेजिमेंटल केंद्र [[]]. # सिग्नल कोर # सेना उड्डयन कोर {{भारतीय सेना के शस्त्र और सेवाएँ}} == रेजिमेंट == वहाँ कई बटालियनों या इकाइयों के एक रेजिमेंट में वही गठन के अंतर्गत हैं। गोरखा रेजिमेंट, उदाहरण के लिए, कई बटालियनों है। एक रेजिमेंट के तहत सभी संरचनाओं के एक ही हथियार या कोर (यानी, इन्फैंट्री या इंजीनियर्स) की बटालियनों हैं। रेजिमेंट बिल्कुल क्षेत्र संरचनाओं नहीं कर रहे हैं, वे ज्यादातर एक गठन नहीं कर सकता हूँ. गोरखा उदाहरण के लिए सभी रेजिमेंट के एक साथ एक गठन के रूप में लड़ना नहीं है, लेकिन विभिन्न ब्रिगेड या कोर या भी आदेश पर फैलाया जा सकता है। ===इंफैंट्री रेजिमेंट्स (32)=== वरीयता के आधार पर:<ref>{{cite web | url=http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Units/Infantry.html?layout=default | title=Infantry Regiments | publisher=Bharat Rakshak | date=2008 | accessdate=24 January 2014 | archive-date=7 अक्तूबर 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131007164813/http://bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Units/Infantry.html?layout=default | url-status=dead }}</ref> * [[गार्ड ब्रिगेड]] * [[पैराशूट रेजिमेंट]] * [[मैकेनाइज़्ड इन्फेंट्री रेजिमेंट]] * [[पंजाब रेजिमेंट|पंजाब रेजिमेंट्स]] * [[मद्रास रेजिमेंट]] * [[ग्रेनेडियर्स]] * [[मराठा लाइट इन्फेंट्री]] * [[राजपूताना राइफल्स]] * [[राजपूत रेजिमेंट]] * [[जाट रेजिमेंट]] * [[सिख रेजिमेंट]] * [[सिख लाइट इन्फेंट्री]] * [[डोगरा रेजिमेंट]] * [[गढ़वाल राइफल्स]] * [[कुमाऊं रेजिमेंट]] * [[असम रेजिमेंट]] * [[बिहार रेजिमेंट]] * [[माहर रेजिमेंट]] * [[जम्मू कश्मीर राइफल्स]] * [[जम्मू कश्मीर लाइट इन्फेंट्री]] * [[नागा रेजिमेंट]] * [[1 गोरखा राइफल्स]] * [[3 गोरखा राइफल्स]] * [[4 गोरखा राइफल्स]] * [[5 गोरखा राइफल्स|5 गोरखा राइफल्स (फ्रंटियर फ़ोर्स)]] * [[8 गोरखा राइफल्स]] * [[9 गोरखा राइफल्स]] * [[11 गोरखा राइफल्स]] * [[लद्दाख स्काउट्स]] * [[राष्ट्रीय राइफल्स]] * [[अरुणाचल स्काउट्स]] * [[सिक्किम स्काउट्स]] ===एक नज़र में व्याख्या=== {| class="wikitable sortable" border="1" |- ! रेजिमेंट ! से सक्रिय ! रेजिमेंट का केंद्र ! आदर्श वाक्य (मोटो) ! युद्ध घोष (वॉर क्राई) |- | [[1 गोरखा राइफल्स]] | 1815 | सुबाथु, हिमाचल प्रदेश | कायर हुनु भन्दा मर्नु राम्रो | जय महाकाली, आयो गोरखाली |- | [[3 गोरखा राइफल्स ]] | 1815 | वाराणसी, उत्तर प्रदेश | कायर हुनु भन्दा मर्नु राम्रो | जय महाकाली, आयो गोरखाली |- | [[4 गोरखा राइफल्स ]] | 1857 | सुबथु, हिमाचल प्रदेश | कायर हुनु भन्दा मर्नु राम्रो | जय महाकाली, आयो गोरखाली |- | [[5 गोरखा राइफल्स ]] | 1858 | शिलोंग, मेघालय | शौर्य एवं निष्ठा | जय महाकाली, आयो गोरखाली |- | [[8 गोरखा राइफल्स ]] | 1824 |शिलोंग, मेघालय | कायर हुनु भन्दा मर्नु राम्रो | जय महाकाली, आयो गोरखाली |- | [[9 गोरखा राइफल्स ]] | 1817 | वाराणसी, उत्तर प्रदेश | कायर हुनु भन्दा मर्नु राम्रो | जय महाकाली, आयो गोरखाली |- | [[11 गोरखा राइफल्स ]] | 1918-1922; 1948 से | लखनऊ, उत्तर प्रदेश | यत्राहम् विजयस्तत्रः | जय महाकाली, आयो गोरखाली |- | [[गढ़वाल राइफल्स]] | 1887 | लैंसडौन, भारत | युद्ध कीर्ति निश्चय | बद्री विशाल लाल की जय |- | [[गार्ड ब्रिगेड]] | 1948 | कैम्पटी, महाराष्ट्र | पहला हमेशा पहला | गरुड़ का हूँ बोल प्यारे |- | [[बिहार रेजिमेंट ]] | 1941 | दानापुर, बिहार | करम ही धरम | जय बजरंगबली |- | [[पैराशूट रेजिमेंट ]] | 1945 | बैंगलोर, कर्नाटक | शत्रुजीत | सर्वदा शक्तिशाली |- | [[पंजाब रेजिमेंट (भारत)|पंजाब रेजिमेंट]] | 1761 | रामगढ़ छावनी, [[झारखंड]] | स्थल व जल | जो बोले सो निहाल, सत श्री अकाल |- | [[मद्रास रेजिमेंट]] | 1758 | वेलिंगटन, तमिलनाडू | स्वधर्मे निधनं श्रेयः | वीरा मद्रासी, अडी कोलू, अडी कोलू |- | [[ग्रेनेडियर रेजिमेंट]] | 1758 | जबलपुर, मध्य प्रदेश | सर्वदा शक्तिशाली | आदर्श वाक्य के समान |- | [[मराठा लाइट इन्फेंट्री]] | 1768 | बेलगाम, कर्नाटक | ड्यूटी, ऑनर, करेज | बोल छत्रपति शिवजी महाराज की जय, तेमलाइ माता की जय! |- | [[राजपूताना राइफल्स]] | 1775 | [[दिल्ली छावनी]] | वीर भोग्य: वसुंधरा | राजा राम चंद्र की जय |- | [[राजपूत रेजिमेंट]] | 1778 | [[फतेहगढ़]], उत्तर प्रदेश | सर्वत्र विजय | बोल बजरंग बाली की जय |- | [[जाट रेजिमेंट]] | 1795 | बरेली, उत्तर प्रदेश | संगठन व वीरता | जाट बलवान, जय भगवान |- | [[सिख रेजिमेंट ]] | 1846 | रामगार्घ छावनी , झारखंड | निश्चय कर अपनी जीत करूँ | जो बोले सो निहाल, सत श्री अकाल |- | [[सिख लाइट इन्फेंट्री]] | 1944 | [[फतेहगढ़]], उत्तर प्रदेश | देग तेग फ़तेह | जो बोले सो निहाल, सत श्री अकाल |- | [[डोगरा रेजिमेंट ]] | 1877 | फैज़ाबाद, उत्तर प्रदेश | कर्तव्यम् अनवतं | ज्वाला माता की जय |- | [[कुमाऊं रेजिमेंट]] | 1813 | रानीखेत, उत्तराखंड | पराक्रमो विजयते | कालिका माता की जय बजरंग बाली की जय दादा किशन की जय जय दुर्गे |- | [[माहर रेजिमेंट]] | 1941 | सागर, मध्य प्रदेश | यश सिद्धि | बोलो भारत माता की जय |- |} === आर्मरड रेजिमेंट्स (62) === {{See also|भारतीय सेना के आर्मर्ड दस्ते}} * [[राष्ट्रपति के सुरक्षागार्ड (भारत)|राष्ट्रपति के सुरक्षागार्ड]] * [[स्किनर्स हॉर्स|1 हॉर्स]] या [[स्किनर्स हॉर्स]] * [[2nd लैंसर्स (गार्डनर्स हॉर्स)|2 लैंसर्स]] * [[3rd कैवेलरी (भारत)|3rd कैवेलरी]] * [[4th ड्यूक ऑफ़ कैंब्रिज का अपना हडसन्स हॉर्स|4 हॉर्स]] या 'हडसन्स हॉर्स' * [[5 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[6 आर्मर्ड रेजिमेंट|6 लैंसर्स]] * [[7वी लाइट कैवेलरी|7 कैवेलरी]] * [[8वी किंग जॉर्ज की अपनी लाइट कैवेलरी|8 कैवेलरी]] * [[9वी रॉयल डेक्कन हॉर्स|9 हॉर्स]] या 'डेक्कन हॉर्स' * [[10 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * 11 आर्मर्ड रेजिमेंट * [[12वी कैवेलरी|12 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[13 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[14वी प्रिंस ऑफ वेल्स का अपना स्किन्ड हॉर्स|14 हॉर्स]] या 'स्किन्ड/Scinde हॉर्स’ * [[15th लैंसर्स|15 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[16th लाइट कैवेलरी|16 कैवेलरी]] * [[द पूना हॉर्स|17 हॉर्स]] ([[डी पूना हॉर्स]]) * [[18 कैवेलरी]] * [[19 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[20 लैंसर्स]] * [[सेंट्रल इंडियन हॉर्स]] (21वे स्थान पर) * [[40 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[41 आर्मर्ड रेजिमेंट (भारत)|41 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[42 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[43 आर्मर्ड रेजिमेंट]]- एकमात्र आर्मर्ड रेजिमेंट स्टैंडर्ड हथियार के रूप में MBT अर्जुन टैंक के साथ। * [[44 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[45 कैवेलरी]] * [[46 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[47 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[48 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[49 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[50 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[51 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[52 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[53 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[61वी कैवेलरी रेजिमेंट (भारत)|61 कैवेलरी]] * [[62वी कैवेलरी रेजिमेंट (भारत)|62 कैवेलरी]] * [[63 कैवेलरी]] * [[64 कैवेलरी]] * [[65 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[66 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[67 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[68 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[69 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[70 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[71 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[72 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[73 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[74 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[75 आर्मर्ड रेजिमेंट]] - 12 मार्च 1971 के भारत पाक युद्ध के दौरान भारत की एकमात्र आर्मर्ड रेजिमेंट जिसे विदेशी जमीन पर उतार गया। * [[76 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[81 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[82 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[83 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[84 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[85 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[86 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[87 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[88 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[89 आर्मर्ड रेजिमेंट]] * [[90 आर्मर्ड रेजिमेंट]] ==== तोपखाना रेजिमेंट (आर्टिलरी रेजिमेंट) ==== तोपखाना सेना के विध्वंसक शक्ति का मुख्य अंग है | भारत सभी प्राचीन ग्रंथों सभी तोपखाने का वर्णन मिलता है | तोप को संस्कृत सभी शतघ्नी कहा जाता है | मध्य कालीन इतिहास सभी तोप का प्रयोग सर्वप्रथम बाबर ने पानीपत के प्रथम युद्ध सभी 1526 सन 0 ई सभी किया था | कुछ नवीन प्रमाणों से यहाँ प्रतीत होता है के तोप का प्रयोग बहमनी राजाओं 1368 ने सभी अदोनी के युद्ध सभी तथा गुजरात के शासक मोहमद शाह ने 15 वीं शताब्दी सभी किया था | भारत मे तोप खाना के दो केंद्र है। ===आर्टिलरी रेजिमेंट्स की इकाइयाँ=== आर्टिलरी की कुछ यूनिट्स नीचे प्रदशित की गयी हैं : * 140 AAD regt (द स्काई लेन्सर्स) * [[71st कुर्ग राइफल्स |37 कुर्ग एंटी-टैंक रेजिमेंट RIA]] * [[9 Parachute फील्ड रेजिमेंट]] * [[11 फील्ड रेजिमेंट]] * [[12 मीडियम रेजिमेंट]] * [[15 मीडियम रेजिमेंट]] * [[16 मीडियम रेजिमेंट]] * (34 मीडियम रेजिमेंट(कैसिनो) * [[38 मीडियम रेजिमेंट]] * [[40 फील्ड रेजिमेंट (असल उत्तर)]] * [[42 फील्ड रेजिमेंट (DBN)]] * [[56 फील्ड रेजिमेंट (JITRA)]] * [[61 मीडियम रेजिमेंट]] (17वी माउंटेन डिवीज़न के साथ भी सेवा दी।) * [[63 फील्ड रेजिमेंट]] * [[70 फील्ड रेजिमेंट ]] (सवियर्स) * [[76 फील्ड रेजिमेंट]] * [[80 फील्ड रेजिमेंट]] * [[92 मीडियम रेजिमेंट]] * [[99 फील्ड रेजिमेंट (सयलहेत/Sylhet)]] * [[106 मीडियम रेजिमेंट]] * [[161 फील्ड रेजिमेंट]] * [[163 मीडियम रेजिमेंट]] * [[168 फील्ड रेजिमेंट]] * [[169 फील्ड रेजिमेंट (लोंगेवाला)]] * [[172 फील्ड रेजिमेंट]] * [[175 रेजिमेंट (फील्ड या मीडियम)]] * [[191 फील्ड रेजिमेंट]] * [[193 मीडियम रेजिमेंट (सोलटॉम/Soltom)]] * [[195 फील्ड रेजिमेंट (बनवत )]] * [[200 मीडियम रेजिमेंट]] * [[216 मीडियम रेजिमेंट]] * [[223 फील्ड रेजिमेंट]] * [[228 मीडियम रेजिमेंट]] * [[237 फील्ड रेजिमेंट]] * [[253 मीडियम रेजिमेंट (माइटी मीडियम)]] * [[255 फील्ड रेजिमेंट]] * [[274 फील्ड रेजिमेंट]] * [[286 मीडियम रेजिमेंट]] * [[298 फील्ड रेजिमेंट]] * [[307 मीडियम रेजिमेंट]] * [[311 फील्ड रेजिमेंट]] * [[314 मीडियम रेजिमेंट]] * [[315 फील्ड रेजिमेंट]]<ref>http://www.tribuneindia.com/2000/20000126/nation.htm#2</ref> * [[821 Light रेजिमेंट]] बॉम्बर्स * [[3342 msl regt]] * [[110 मीडियम रेजिमेंट]] * [[279 SATA Bty]] * [[91 फील्ड रेजिमेंट]] * [[122 SATA रेजिमेंट]] * [[125 SATA रेजिमेंट (सवा लाख)]] हेरॉन UAV युक्त भारत की पहली रेजिमेंट। * [[161 फील्ड रेजिमेंट]] * [[861 रेजिमेंट]] ब्रह्मोस से युक्त (ब्लॉक I) * [[862 रेजिमेंट]] ब्रह्मोस से युक्त (ब्लॉक II) * [[863 रेजिमेंट]] ब्रह्मोस से युक्त (ब्लॉक II) * [[864 रेजिमेंट]] ब्रह्मोस से युक्त (ब्लॉक III) * [[170 मीडियम रेजिमेंट]] (वीर राजपूत) === इंजीनियर समूह=== इन को ब्रिटिश भारत की तत्कालीन प्रेसीडेंसियों में से प्रत्येक सैपर और खान समूह में से गठित किया गया। ये वरीयता क्रम में नीचे सूचीबद्ध हैं: * [[मद्रास सैपर्स ]] * [[बंगाल सैपर्स ]] * [[बॉम्बे सैपर्स ]] == युद्ध सिद्धान्त == भारतीय सेना के वर्तमान सिद्धांत का मुकाबला प्रभावी ढंग से पकड़े संरचनाओं और हड़ताल संरचनाओं के उपयोग पर आधारित है। एक हमले के मामले में पकड़े संरचनाओं दुश्मन होते हैं और हड़ताल संरचनाओं दुश्मन ताकतों को बेअसर पलटवार होगा. एक भारतीय हमले के मामले में पकड़े संरचनाओं दुश्मन ताकतों नीचे पिन भारतीय को चुनने के एक बिंदु पर whilst हड़ताल संरचनाओं हमले. भारतीय सेना काफी बड़ी हड़ताल भूमिका के लिए कई कोर समर्पित है। वर्तमान में, सेना अपने [[विशेष बलों]] क्षमताओं को बढ़ाने में भी देख रहा है। == उपस्कर एवं उपकरण == [[चित्र: अर्जुन एमबीटी टक्कर ट्रैक test.JPG | सही | अंगूठे | [[एमबीटी अर्जुन ]].]] [[चित्र: भारतीय सेना टी 90.jpg | अंगूठे | [[T-90 | भीष्म टी 90] एमबीटी]] [[चित्र: भारतीय सेना T-72 image1.jpg | अंगूठे | सही | [[टी 72] अजेय]] [[चित्र: Defexpo NAMICA साथ नाग - 2008.JPG | सही | अंगूठे | [[नाग प्रक्षेपास्त्र|नाग मिसाइल]] और NAMICA (नाग मिसाइल वाहक)]] {{मुख्य | भारतीय सेना के उपकरण}} सेना के उपकरणों के अधिकांश आयातित है, लेकिन प्रयासों के लिए स्वदेशी उपकरणों के निर्माण किए जा रहे हैं। सभी भारतीय सैन्य आग्नेयास्त्रों बंदूकें आयुध निर्माणी बोर्ड की छतरी के प्रशासन के तहत निर्मित कर रहे हैं, ईशापुर में प्रिंसिपल बन्दूक विनिर्माण सुविधाओं के साथ, [[काशीपुर, उत्तराखण्ड‎|काशीपुर]], कानपुर, जबलपुर और तिरूचिरापल्ली. भारतीय राष्ट्रीय लघु शस्त्र प्रणाली (INSAS) राइफल है, जो सफलतापूर्वक 1997 के बाद से भारतीय सेना द्वारा शामिल Ordanance निर्माणी बोर्ड, ईशापुर के एक उत्पाद है। जबकि गोला बारूद किरकी (अब Khadki) में निर्मित है और संभवतः बोलंगीर पर. == भारतीय सेना में कैसे शामिल हों == <ref>{{Cite web|url=https://alljobs.co.in/career/how-to-join-indian-army/|title=How To Join Indian Army|last=Career|first=Guide|date=2022-01-11GMT+000011:44:48+00:00|website=Career guide|language=en-US|access-date=2022-01-18|archive-date=15 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115083729/https://alljobs.co.in/career/how-to-join-indian-army/|url-status=dead}}</ref> * सैनिक सामान्य ड्यूटी * सैनिक व्यापारी * एनडीए परीक्षा के माध्यम से * तकनीकी प्रवेश योजना * सैनिक प्रवेश योजना https://anilsiriti.in/wp-content/uploads/2023/04/AITT-CTS-Schedule-2023.png {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502123215/https://anilsiriti.in/wp-content/uploads/2023/04/AITT-CTS-Schedule-2023.png |date=2 मई 2023 }} == भारतीय थल सेना की नई दिशा == * मेजर कैलाश चौधरी ाहरी खतरों के विरुद्ध शक्ति सन्तुलन के द्वारा या युद्ध छेड़ने की स्थिति में संरक्षित राष्ट्रीय हितों, सम्प्रभुता की रक्षा, क्षेत्रीय अखण्डता और भारत की एकता की रक्षा करना। * सरकारी तन्त्र को छाया युद्ध और आन्तरिक खतरों में मदद करना और आवश्यकता पड़ने पर नागरिक अधिकारों में सहायता करना।"<ref>{{Cite web |url=http://indianarmy.nic.in/indianarmydoctrine_1.doc |title=Indian Army doctrine |access-date=12 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201062843/http://indianarmy.nic.in/indianarmydoctrine_1.doc |archive-date=1 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> *दैवीय आपदा जैसे भूकम्प, बाढ़, समुद्री तूफान ,आग लगने ,विस्फोट आदि के अवसर पर नागरिक प्रशासन की मदद करना। *नागरिक प्रशासन के पंगु होने पर उसकी सहायता करना। == इन्हें भी देखें == * [[भारतीय सशस्‍त्र सेनाएँ|भारतीय सशस्‍त्र सेनाएं]] * [[ब्रिटिश भारतीय सेना]] * [[आज़ाद हिन्द फ़ौज]] * [[प्रादेशिक सेना]] * [[भारतीय सेनाएं सशस्त्र]] * [[ब्रिटिश भारतीय सेना]] * [[आज़ाद हिन्द फ़ौज|इंडियन नेशनल आर्मी]] * [[भारतीय प्रादेशिक सेना]] == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Army of India}} * [https://web.archive.org/web/20170626223336/https://indianarmy.nic.in/ Official website of the Indian Army] * [https://web.archive.org/web/20070102002543/http://armedforces.nic.in/ Official website of the Indian Armed Forces] * [https://web.archive.org/web/20090202122230/http://mod.nic.in/ Official website of the Defence Ministry of India] * [https://web.archive.org/web/20041206180157/http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/ Bharat Rakshak: Indian Army] * [https://web.archive.org/web/20160106003728/http://www.globalsecurity.org/military/world/india/army.htm Indian army guide] * [https://web.archive.org/web/20070909104627/http://frontierindia.net/category/indian-army-news/ Indian Army news] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} {{भारतीय सेना}} [[श्रेणी:भारतीय सेना]] ip1b62d7jhiiwjwvhpt7z18uzphqdg1 पंजाब नैशनल बैंक 0 8950 6632010 6529936 2026-10-22T10:26:00Z Dimple323 881290 /* पंजाब नैशनल बैंक के कार्याध्यक्ष */ संपादकीय एवं व्याकरणिक त्रुटि-संबंधित सुधार।~~~~Dimple323 6632010 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मार्च 2021}} {{Infobox Company | company_name = पंजाब नैशनल बैंक | type = [[सार्वजनिक प्रतिष्ठान|सार्वजनिक]] ([[बंबई स्टॉक एक्सचेंज|BSE]], [[नेशनल स्टॉक एक्सचेंज|NSE]]:PNB) | foundation = {{Start date and age|df=y|1894|05|19}}<ref name=Origin/><ref>{{cite web |url=http://profit.ndtv.com/stock/punjab-national-bank_pnb/reports |title=History of PNB |publisher=NDTV.com |access-date=18 February 2014 |archive-date=26 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226063829/http://profit.ndtv.com/stock/punjab-national-bank_pnb/reports |url-status=dead }}</ref> | location = [[नई दिल्ली]], [[भारत]] | key_people = {{ubl|केजी आनंदकृष्णन (नॉन-इग्ज़ेक्यूटिव चेयरमन) | अशोक चंद्र (एमडी एवं सीईओ)<ref>{{cite web|url=https://www.pnbindia.in/BoardofDirectors.aspx|title=board of directors|access-date=21 January 2019|archive-date=9 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709070741/https://www.pnbindia.in/BoardofDirectors.aspx|url-status=live}}</ref>}} | industry = [[बैंकिंग]], वित्तीय सेवाएँ | products = {{ubl|रिटेल बैंकिंग|कॉर्परेट बैंकिंग|इंवेस्टमंट बैंकिंग|मॉर्टिज लोंज़| [[निजी बैंकिंग]]|व्यय प्रबंधन|ऐसिट प्रबंधन|[[निवेश प्रबंधन]]|क्रेडिट कार्ड्ज़|[[बीमा]] }} | revenue = [[चित्र:Green Arrow Up.svg|12px]] २.३२ अरब [[अमेरिकी डॉलर|अमरीकी डॉलर]] (२००५) | homepage = [https://pnb.bank.in] |logo=Punjab National Bank new logo.svg|founder={{ubl|दयाल सिंह मजीठिया|लाला हरिकिशन लाल}}}} '''पंजाब नैशनल बैंक''' ('''पीएनबी''') [[भारत]] का एक प्रमुख और पुराना [[बैंक]] है। यह एक [[अनुसूचित बैंक]] है। पंजाब नैशनल बैंक (पीएनबी) को [[१९ मई]], [[१८९४]] को भारतीय कंपनी अधिनियम के तहत अनारकली बाज़ार [[लाहौर]] में इसके कार्यालय के साथ पंजीकृत किया गया था। पंजाब नैशनल बैंक भारत का दूसरा सबसे बड़ा सरकारी वाणिज्यिक बैंक है और भारत के ७६४ शहरों में इसकी लगभग ४,५०० शाखायें हैं। इसके लगभग ३७ लाख ग्राहक हैं। ''बैंकर ऐल्मिनिक लंदन'' के अनुसार, यह बैंक दुनिया के सबसे बड़े बैंकों में २४८वें स्थान पर है। वित्तीय वर्ष २००७ में, बैंक की कुल आस्तियाँ ६० अरब [[अमेरिकी डॉलर]] थीं। पंजाब नैशनल बैंक का [[ब्रिटेन]] में एक बैंकिंग सहायक उपक्रम है, साथ ही [[हॉन्ग कॉन्ग]] और [[काबुल]] में शाखाएँ हैं और अल्माटी, [[शंघाई|शाङ्हाई]] और [[दुबई]] में प्रतिनिधि कार्यालय है। == इतिहास == अविभाजित भारत के लाहौर शहर में 1894 में स्थापित पंजाब नैशनल बैंक को ऐसा पहला भारतीय बैंक होने का गौरव प्राप्त है, जो पूर्णत: भारतीय पूँजी से प्रारम्भ किया गया था। पंजाब नैशनल बैंक का राष्ट्रीयकरण 13 अन्य बैंकों के साथ जुलाई, 1969 में हुआ। अपनी छोटी-सी शुरूआत से आगे बढ़ते हुए पंजाब नैशनल बैंक आज अपने आकार तथा महत्ता में काफ़ी आगे बढ़ गया है और वह भारत में प्रथम पंक्ति का बैंकिंग संस्थान बन गया है। == विशेष == * व्यावसायिकों द्वारा संचालित ऐसा बैंक, जिसकी सफलता का 126 वर्षो से अधिक का रेकॉर्ड है। * भारत में शाखाओं की अधिकतम संख्या देश-भर में फैले 10000 से भी अधिक कार्यालय हैं, जिनमें 431 विस्तार पटल हैं। * प्रमुख कारोबारी क्षेत्र गांगेय प्रदेश और महानगरों में फैला हुआ है। * बैंकर्ज़ एलमैनिक, लंदन द्वारा बैंक को विश्व के सबसे बड़े बैकों की सूची में 248वाँ स्थान दिया गया है। * विश्व के 217 से अधिक अंतरराष्ट्रीय बैंकों के साथ सुदृढ़ बैंकिंग सम्बन्ध हैं। * 50 से अधिक प्रतिष्ठित अंतरराष्ट्रीय बैंकों ने पीएनबी के साथ रुपया खाता रखा हुआ है। * सुसज्जित व्यापारिक कक्ष: विश्व के प्रमुख केन्द्रों में 20 विभिन्न विदेशी मुद्रा खातों को रखा जाता है। यूएई एक्सचेंज सेंटर, यूएई, अल फ़रदान एक्सचेंऽज कं., दोहा, क़तर; बहरीन एक्सचेंज कं., कुवैत; बहरीन फाइनैंस कं., बहरीन; टॉमस कुक एल रोस्टमनी एक्सचेंज कं., दुबई, यूएई तथा मुसंदम एक्सचेंज, सल्तनत ऑव ओमान से रुपया में आहरण की व्यवस्था है। == पंजाब नैशनल बैंक के कार्याध्यक्ष == * 1895-1898 सरदार दयाल सिंह मजीठिया * 1898-1905 राय-बहादुर लाला लालचंद * 1905-1910 ईश्वर दास भगत * 1911-1912 राय-बहादुर लाला लालचंद * 1912-1913 राय-बहादुर लाला सुखदयाल * 1913-1915 ईश्वर दास भगत * 1917-1920 डॉ. हीरालाल भाटिया * 1920-1931 लाला धनपत राय * 1931-1937 डॉ. महाराज कृष्ण कपूर * 1938-1942 राय बहादुर दीवान दास * 1943-1953 लाला योध राज * 1953-1954 श्रीअंश पार्षद जैन * 1954-1959 सेठ शांति प्रकाश जैन * 1960-1964 रामनाथ गोयंका * 1964-1967 कमलनयन बजाज * 1968-1972 सोमेशचंद्र त्रिखा * 1972-1975 प्रकाशलाल टंडन * 1975-1977 तीर्थराम तुली * 1977-1980 ओमप्रकाश गुप्ता * 1980-1981 श्यामलाल चोपड़ा * 1981-1985 सुदर्शनलाल बलुजा * 1985-1990 कुंदनलाल अग्रवाल * 1990-2000 रशीद जिलानी * 2000–2005 एस. एस. कोहली * 2005-2007 एस. सी. गुप्ता * 2007-2009 कैलासचंद्र चक्रवर्ती * 2008-वर्तमान के. आर. कामत == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.pnb.bank.in/hi/ पंजाब नैशनल बैंक का हिंदी जालघर] (यूनिकोडित हिंदी में) * [https://web.archive.org/web/20100726105830/http://www.pnbindia.in/pnbhindi/ पंजाब नैशनल बैंक का पुराना हिंदी जालघर] (अयूनिकोडित हिंदी में) * [https://www.pnb.bank.in पंजाब नैशनल बैंक का आधिकारिक जाल-स्थान] {{भारत के बैंक}} {{प्रमुख भारतीय कंपनियाँ}} [[श्रेणी:बंबई स्टॉक एक्स्चेंज में सूचित कंपनियां]] [[श्रेणी:भारतीय बैंक]] 5vpktdmc61kh83ktjype8mm5no2fjca उपयोग 0 9469 6631869 6543604 2026-10-22T03:31:20Z ~2026-56703-82 955107 /* */ Ajay 6631869 wikitext text/x-wiki उपयोग का अर्थ काम में लाना।hs skrn jejbdn ejhh ejn hrbn ejne == उदाहरण2000 == किताबें यूँ ही रहें तो उनका उपयोग नहीं होता - उन्हें पढ़ने से ही ज्ञान प्राप्त होता है। == मूल == == अन्य अर्थ == इस्तेमाल == संबंधित शब्द हम गांव में खेती करते हैं == उपयोगिता, इस्तेमाल, उपयोगितावाद, सदुपयोग, दुरूपयोग === हिंदी में === * [[ ]] === अन्य भारतीय भाषाओं में निकटतम शब्द === [[श्रेणी:शब्दार्थ]] o1o4r15zyxqc8255fq5a2m705oofvii 6631954 6631869 2026-10-22T06:23:03Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-56703-82|~2026-56703-82]] ([[User talk:~2026-56703-82|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6631869|6631869]] को पूर्ववत किया 6631954 wikitext text/x-wiki उपयोग का अर्थ काम में लाना। == उदाहरण2000 == किताबें यूँ ही रहें तो उनका उपयोग नहीं होता - उन्हें पढ़ने से ही ज्ञान प्राप्त होता है। == मूल == == अन्य अर्थ == इस्तेमाल == संबंधित शब्द हम गांव में खेती करते हैं == उपयोगिता, इस्तेमाल, उपयोगितावाद, सदुपयोग, दुरूपयोग === हिंदी में === * [[ ]] === अन्य भारतीय भाषाओं में निकटतम शब्द === [[श्रेणी:शब्दार्थ]] lpon5irs48vks2ybnm292a2ut2kn2ki शाह जहाँ 0 11567 6631922 6622926 2026-10-22T05:42:00Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631922 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अगस्त 2024}} {{दृष्टिकोण|date=मई 2023}} {{Infobox royalty | name= शाहजहाँ | image=Portrait of the emperor Shajahan, enthroned..jpg | caption=शाहजहाँ का चित्र | succession=[[File:Flag of the Mughal Empire (triangular).svg|border|22x20px]] 5 वें [[मुग़ल सम्राट]] | reign= १९ जनवरी 1628 -31 जुलाई 1658 | coronation = १४ फ़रवरी 1628 | predecessor=[[जहाँगीर]] | successor=[[औरंग़ज़ेब]] | spouse=[[कन्दाहरी बेग़म]]<br>[[ महल]]<br>[[मुमताज महल]]<br>हसीना बेगम<br>मुति बेगम<br>कुदसियाँ बेगम<br>फतेहपुरी महल<br>सरहिंदी बेगम | issue=पुरहुनार बेगम<br>[[जहाँआरा बेगम]]<br>[[दारा शिकोह]]<br>शाह शुजा<br>[[रोशनआरा बेगम]]<br>[[औरंग़ज़ेब]]<br>मुराद बख्श<br>[[गौहरा ]] | full name=अल् आजाद अबुल मुजफ्फर शाहब उद-दीन मोहम्मद खुर्रम | house=तैमूर का कुल | father=[[जहाँगीर]] | mother= जगत गोसाईं (बिलकीस मकानी) | birth_name=खुर्रम | birth_date= 5 जनवरी 1592 | birth_place=[[लाहौर]], [[पाकिस्तान]] | death_date= 22 जनवरी 1666 (आयु 74) | death_place=आगरा किला, [[आगरा]], [[भारत]] | burial_place=[[ताज महल]] }} '''शाह जहाँ''' (उर्दू: شاہجہان) पाँचवे मुग़ल शहंशाह थे।<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=LharCwAAQBAJ&pg=PA116&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Aesthetic Hybridity in Mughal Painting, 1526-1658|last=Gonzalez|first=Valerie|date=2016-03-03|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-18487-4|language=en}}</ref> शाह जहाँ अपनी न्यायप्रियता और वैभवविलास के कारण अपने काल में बड़े लोकप्रिय रहे। किन्तु इतिहास में उनका नाम केवल इस कारण नहीं लिया जाता। शाहजहाँ का नाम एक ऐसे आशिक के तौर पर लिया जाता है जिसने अपनी बेग़म [[मुमताज़ महल|मुमताज़ बेगम]] के लिए विश्व की सबसे ख़ूबसूरत इमारत [[ताज महल]] बनाने का यत्न किया। == जीवन परिचय == शाहजहाँ का जन्म [[जोधपुर]] के शासक राजा उदयसिंह की पुत्री 'जगत गोसाई' के गर्भ से 5 जनवरी, 1592 ई. को लाहौर में हुआ था। उसका बचपन का नाम ख़ुर्रम था। ख़ुर्रम जहाँगीर का छोटा पुत्र था, जो छल−बल से अपने पिता का उत्तराधिकारी हुआ था। वह बड़ा कुशाग्र बुद्धि, साहसी और शौक़ीन बादशाह था। वह बड़ा कला प्रेमी, विशेषकर स्थापत्य कला का प्रेमी था। उसका विवाह 20 वर्ष की आयु में नूरजहाँ के भाई आसफ़ ख़ाँ की पुत्री 'आरज़ुमन्द बानो' से सन् 1612 में हुआ था। वही बाद में 'मुमताज़ महल' के नाम से उसकी प्रियतमा बेगम हुई। 20 वर्ष की आयु में ही शाहजहाँ, जहाँगीर शासन का एक शक्तिशाली स्तंभ समझा जाता था। फिर उस विवाह से उसकी शक्ति और भी बढ़ गई थी। नूरजहाँ, आसफ़ ख़ाँ और उनका पिता मिर्ज़ा गियासबेग़ जो जहाँगीर शासन के कर्त्ता-धर्त्ता थे, शाहजहाँ के विश्वसनीय समर्थक हो गये थे। शाहजहाँ के शासन−काल में मुग़ल साम्राज्य की समृद्धि, शान−शौक़त और ख्याति चरम सीमा पर थी। उसके दरबार में देश−विदेश के अनेक प्रतिष्ठित व्यक्ति आते थे। वे शाहजहाँ के वैभव और ठाट−बाट को देख कर चकित रह जाते थे। उसके शासन का अधिकांश समय सुख−शांति से बीता था; उसके राज्य में ख़ुशहाली रही थी। उसके शासन की सब से बड़ी देन उसके द्वारा निर्मित सुंदर, विशाल और भव्य भवन हैं। उसके राजकोष में अपार धन था। == ताज महल का निर्माण== === पहली नज़र === जहाँगीर के दौर में एतमाउद्दौला वज़ीर बनाए गए। इन्हीं एतमाउद्दौला के बेटे थे अबु हसन आसफ़ खान. और इन्हीं अब्दुल हसन आसफ़ खान की बेटी थी अर्जुमंद (जिन्हें बाद में मुमताज का नाम मिला). अर्जुमंद की पैदाइश थी 27 अप्रैल, 1593 की थी. बेइन्तहा खूबसूरत थी वो. बला की हसीन. कहते हैं शाहजहाँ ने पहली बार अर्जुमंद को आगरा के मीना बाज़ार की किसी गली में देखा था. उसकी अनहद खूबसूरती, शाहजहाँ को पहली नज़र में उससे प्यार हो गया. === सगाई === शाहजहां और अर्जुमंद की शादी में कोई दीवार नहीं थी. अप्रैल 1607 की बात. 14 साल की अर्जुमंद और 15 साल के खुर्रम (शाहजहाँ का शुरुआती नाम) की सगाई हो गई. === निकाह === फिर 10 मई, 1612 को सगाई के करीब पाँच साल और तीन महीने बाद इन दोनों का निकाह हुआ. निकाह के समय शाहजहाँ की उम्र 20 बरस और तीन महीने थी. अर्जुमंद थी 19 साल और एक महीने की. जहाँगीर ने इन दोनों की शादी का ज़िक्र अपने मेमॉइर ‘तुज़ुक-ए-जहाँगीरी’ (ज्यादा प्रचलित जहांगीरनामा) में यूँ किया है- अर्जुमंद और खुर्रम की जब सगाई हुई थी, तब खुर्रम की एक भी शादी नहीं हुई थी. मगर सगाई और शादी के बीच खुर्रम की एक शादी फारस की शहजादी क्वानदरी बेगम से हो गई. वो सियासी कारणों से करवाया गया रिश्ता था. अर्जुमंद से निकाह के बाद भी उसने एक और निकाह किया. अपनी तीन बीवियों में सबसे ज्यादा मुहब्बत शाहजहाँ अर्जुमंद बानो बेगम से करता था. अर्जुमंद यानी मुमताज की बुआ थीं मेहरुन्निसा. जिनकी शादी शाहजहाँ के पिता जहाँगीर से हुई. और आगे चलकर इनका नाम ‘नूरजहाँ’ मशहूर हुआ. शाहजहाँ के समय जो लिखा गया. उन सोर्सेज़ के मुताबिक अर्जुमंद काफी दयालु और उदार थी. वो मुगल साम्राज्य के प्राशासनिक कामों में भी शिरकत किया करती थीं. शाहजहाँ ने उन्हें एक राजसी मुहर भी दी थी. लोग उनके पास अपनी अर्जियाँ लेकर आते. वो विधवाओं को मुआवजे भी बाँटा करती. जब भी शाहजहाँ किसी जंग पर जाते, मुमताज साथ होतीं. मुमताज और शाहजहाँ के बीच इतनी मुहब्बत थी कि लोग कहते हैं शौहर और बीवी में ऐसा इश्क़ किसी ने देखा नहीं था. दोनों के 13 बच्चे हुए. तीसरे नंबर की औलाद था दारा शिकोह. और छठे नंबर पर पैदा हुआ था औरंगजेब. 1631 का साल था और महीना था जून. शाहजहाँ अपनी सेना के साथ बुरहानपुर में थे. जहान लोदी पर चढ़ाई थी. मुमताज भी थीं शाहजहाँ के साथ. यहीं पर करीब 30 घंटे लंबे लेबर पेन के बाद अपने 14वें बच्चे को जन्म देते हुए मुमताज की मौत हो गई. मुमताज के डॉक्टर वज़ीर खान और उनके साथ रहने वाली दासी सति-उन-निसा ने बहुत कोशिश की. लेकिन वो मुमताज को बचा नहीं पाए. मुमताज की मौत के ग़म में शाहजहाँ ने अपने पूरे साम्राज्य में शोक का ऐलान कर दिया. कहते हैं, पूरे मुगल साम्राज्य में दो साल तक मुमताज की मौत का ग़म मनाया गया था. कहते हैं कि मुमताज जब आगरा में होतीं, तो यमुना किनारे के एक बाग में अक्सर जाया करती थीं. शायद इसी वजह से शाहजहाँ ने जब मुमताज की याद में एक मास्टरपीस इमारत बनाने की सोची, तो यमुना का किनारा तय किया. 38-39 बरस की उम्र तक मुमताज तकरीबन हर साल गर्भवती रहीं. शाहजहाँनामा में मुमताज के बच्चों का ज़िक्र है. इसके मुताबिक-<blockquote>1. मार्च 1613: शहजादी हुरल-अ-निसा 2. अप्रैल 1614: शहजादी जहांआरा 3. मार्च 1615: दारा शिकोह 4. जुलाई 1616: शाह शूजा 5. सितंबर 1617: शहजादी रोशनआरा 6. नवंबर 1618: औरंगजेब 7. दिसंबर 1619: बच्चा उम्मैद बख्श 8. जून 1621: सुरैया बानो 9. 1622: शहजादा, जो शायद होते ही मर गया 10. सितंबर 1624: मुराद बख्श 11. नवंबर 1626: लुफ्त्ल्लाह 12. मई 1628: दौलत अफ्जा 13. अप्रैल 1630: हुसैनआरा 14. जून 1631: गौहरआरा </blockquote> == शानो-शौक़त == शाहजहाँ ने सन् 1648 में आगरा की बजाय दिल्ली को राजधानी बनाया; किंतु उसने आगरा की कभी उपेक्षा नहीं की। उसके प्रसिद्ध निर्माण कार्य आगरा में भी थे। शाहजहाँ का दरबार सरदार सामंतों, प्रतिष्ठित व्यक्तियों तथा देश−विदेश के राजदूतों से भरा रहता था। उसमें सबके बैठने के स्थान निश्चित थे। जिन व्यक्तियों को दरबार में बैठने का सौभाग्य प्राप्त था, वे अपने को धन्य मानते थे और लोगों की दृष्टि में उन्हें गौरवान्वित समझा जाता था। जिन विदेशी सज्ज्नों को दरबार में जाने का सुयोग प्राप्त हुआ था, वे वहाँ के रंग−ढंग, शान−शौक़त और ठाट−बाट को देख कर आश्चर्य किया करते थे। तख्त-ए-ताऊस शाहजहाँ के बैठने का राजसिंहासन था। == मनसब व उपाधि == 1606 ई. में शाहज़ादा ख़ुर्रम को 8000 जात एवं 5000 सवार का मनसब प्राप्त हुआ। 1612 ई. में ख़ुर्रम का विवाह आसफ़ ख़ाँ की पुत्री आरज़ुमन्द बानों बेगम (बाद में मुमताज़ महल) से हुआ, जिसे शाहजहाँ ने ‘मलिका-ए-जमानी’ की उपाधि प्रदान की। 1631 ई. में प्रसव पीड़ा के कारण उसकी मृत्यु हो गई। आगरा में उसके शव को दफ़ना कर उसकी याद में संसार प्रसिद्ध ताजमहल का निर्माण किया गया। शाहजहाँ की प्रारम्भिक सफलता के रूप में 1614 ई. में उसके नेतृत्व में मेवाड़ विजय को माना जाता है। 1616 ई. में शाहजहाँ द्वारा दक्षिण के अभियान में सफलता प्राप्त करने पर उसे 1617 ई. में जहाँगीर ने ‘शाहजहाँ’ की उपाधि प्रदान की थी। शाहजहां के काल में 1630-32 तक गुजरात,खानदेश व दक्कन के कुछ भागों में भयंकर सूखा पड़ा था। पीटर मुंडी ने इसका विवरण दिया == सिंहासन के लिए साज़िश == नूरजहाँ के रुख़ को अपने प्रतिकूल जानकर शाहजहाँ ने 1622 ई. में विद्रोह कर दिया, जिसमें वह पूर्णतः असफल रहा। 1627 ई. में जहाँगीर की मृत्यु के उपरान्त शाहजहाँ ने अपने ससुर आसफ़ ख़ाँ को यह निर्देश दिया, कि वह शाही परिवार के उन समस्त लोगों को समाप्त कर दें, जो राज सिंहासन के दावेदार हैं। जहाँगीर की मृत्यु के बाद शाहजहाँ दक्षिण में था। अतः उसके श्वसुर आसफ़ ख़ाँ ने शाहजहाँ के आने तक ख़ुसरों के लड़के दाबर बख़्श को गद्दी पर बैठाया। शाहजहाँ के वापस आने पर दाबर बख़्श का क़त्ल कर दिया गया। इस प्रकार दाबर बख़्श को बलि का बकरा कहा जाता है। आसफ़ ख़ाँ ने शहरयार, दाबर बख़्श, गुरुसस्प (ख़ुसरों का लड़का), होशंकर (शहज़ादा दानियाल के लड़के) आदि का क़त्ल कर दिया। == राज्याभिषेक == 24 फ़रवरी, 1628 ई. को शाहजहाँ का राज्याभिषेक आगरा में ‘अबुल मुजफ्फर शहाबुद्दीन, मुहम्मद साहिब किरन-ए-सानी' की उपाधि के साथ किया गया। विश्वासपात्र आसफ़ ख़ाँ को 7000 जात, 7000 सवार एवं राज्य के वज़ीर का पद प्रदान किया। महावत ख़ाँ को 7000 जात 7000 सवार के साथ ‘ख़ानख़ाना’ की उपाधि प्रदान की गई। नूरजहाँ को दो लाख रु. प्रति वर्ष की पेंशन देकर लाहौर जाने दिया गया, जहाँ 1645 ई. में उसकी मृत्यु हो गई। == धार्मिक नीति == सम्राट [[अकबर]] ने जिस उदार धार्मिक नीति के कारण अपने शासन काल में अभूतपूर्व सफलता प्राप्त की थी, वह शाहजहाँ के काल में नहीं थी। उसमें इस्लाम धर्म के प्रति कट्टरता और कुछ हद तक धर्मान्धता थी। वह मुसलमानों में सुन्नियों के प्रति पक्षपाती और शियाओं के लिए अनुदार था। हिन्दू जनता के प्रति सहिष्णुता एवं उदारता नहीं थी। शाहजहाँ ने खुले आम हिन्दू धर्म के प्रति विरोध भाव प्रकट नहीं किया, तथापि वह अपने अंत:करण में हिन्दुओं के प्रति असहिष्णु एवं अनुदार था। == शाहजहाँ के समय में हुए विद्रोह == लगभग सभी मुग़ल शासकों के शासनकाल में विद्रोह हुए थे। शाहजहाँ का शासनकाल भी इन विद्रोहों से अछूता नहीं रहा। उसके समय के निम्नलिखित विद्रोह प्रमुख थे- === बुन्देलखण्ड का विद्रोह (1628-1636ई.) === वीरसिंह बुन्देला के पुत्र जुझार सिंह ने प्रजा पर कड़ाई कर बहुत-सा धन एकत्र कर लिया था। एकत्र धन की जाँच न करवाने के कारण शाहजहाँ ने उसके ऊपर 1628 ई. में आक्रमण कर दिया। 1629 ई. में जुझार सिंह ने शाहजहाँ के सामने आत्मसमर्पण कर माफी माँग ली। लगभग 5 वर्ष की मुग़ल वफादरी के बाद जुझार सिंह ने गोंडवाना पर आक्रमण कर वहाँ के शासक प्रेम नारायण की राजधानी ‘चौरागढ़’ पर अधिकार कर लिया। औरंगज़ेब के नेतृत्व में एक विशाल मुग़ल सेना ने जुझार सिंह को परास्त कर भगतसिंह के लड़के देवीसिंह को ओरछा का शासक बना दिया। इस तरह यह विद्रोह 1635 ई. में समाप्त हो गया। चम्पतराय एवं छत्रसाल जैसे महोबा शासकों ने बुन्देलों के संघर्ष को जारी रखा। === ख़ानेजहाँ लोदी का विद्रोह (1628-1631 ई.) === पीर ख़ाँ ऊर्फ ख़ानेजहाँ लोदी एक अफ़ग़ान सरदार था। इसे शाहजहाँ के समय में मालवा की सूबेदारी मिली थी। 1629 ई. में मुग़ल दरबार में सम्मान न मिलने के कारण अपने को असुरक्षित महसूस कर ख़ानेजहाँ अहमदनगर के शासक मुर्तजा निज़ामशाह के दरबार में पहुँचा। निज़ामशाह ने उसे ‘बीर’ की जागीरदारी इस शर्त पर प्रदान की, कि वह मुग़लों के क़ब्ज़े से अहमदनगर के क्षेत्र को वापस कर दें। 1629 ई. में शाहजहाँ के दक्षिण पहुँच जाने पर ख़ानेजहाँ को दक्षिण में कोई सहायता न मिल सकी, अतः निराश होकर उसे उत्तर-पश्चिम की ओर भागना पड़ा। अन्त में बाँदा ज़िले के ‘सिंहोदा’ नामक स्थान पर ‘माधोसिंह’ द्वारा उसकी हत्या कर दी गई। इस तरह 1631 ई. तक ख़ानेजहाँ का विद्रोह समाप्त हो गया। पुर्तग़ालियों के बढ़ते प्रभाव को समाप्त करने के उद्देश्य से शाहजहाँ ने 1632 ई. में उनके महत्त्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्र ‘हुगली’ पर अधिकार कर लिया। शाहजहाँ के समय में (1630-32) दक्कन एवं [[गुजरात]] में भीषण दुर्भिक्ष (अकाल) पड़ा, जिसकी भयंकरता का उल्लेख अंग्रेज़ व्यापारी 'पीटर मुंडी' ने किया है। शाहजहाँ के शासन काल में ही सिक्ख पंथ के छठें गुरु हरगोविंद सिंह से मुग़लों का संघर्ष हुआ, जिसमें सिक्खों की हार हुई। == साम्राज्य विस्तार == दक्षिण भारत में शाहजहाँ के साम्राज्य विस्तार का क्रम इस प्रकार है- शाहजहाँ === अहमदनगर === जहाँगीर के राज्य काल में मुग़लों के आक्रमण से अहमदनगर की रक्षा करने वाले मलिक अम्बर की मृत्यु के उपरान्त सुल्तान एवं मलिक अम्बर के पुत्र फ़तह ख़ाँ के बीच आन्तरिक कलह के कारण शाहजहाँ के समय महावत ख़ाँ को दक्कन एवं दौलताबाद प्राप्त करने में सफलता मिली। 1633 ई. में अहमदनगर का मुग़ल साम्राज्य में विलय किया गया और नाममात्र के शासक हुसैनशाह को ग्वालियर के क़िले में कारावास में डाल दिया गया। इस प्रकार निज़ामशाही वंश का अन्त हुआ, यद्यपि शिवाजी के पिता शाहजी भोंसले ने 1635 ई. में मुर्तजा तृतीय को निज़ामशाही वंश का शासक घोषित कर संघर्ष किया, किन्तु सफलता हाथ न लगी। चूंकि शाहजी की सहायता अप्रत्यक्ष रूप से गोलकुण्डा एवं बीजापुर के शासकों ने की थी, इसलिए शाहजहाँ इनको दण्ड देने के उद्देश्य से दौलताबाद पहुँचा। गोलकुण्डा के शासक ‘अब्दुल्लाशाह’ ने डर कर शाहजहाँ से निम्न शर्तों पर संधि कर ली- # बादशाह को 6 लाख रुपयें का वार्षिक कर देने मंज़ूर किया। # बादशाह के नाम से सिक्के ढलवाने एवं ख़ुतबा (उपदेश या प्रशंसात्मक रचना) पढ़वाने की बात मान ली। # साथ ही बीजापुर के विरुद्व मुग़लों की सैन्य कार्यवाही में सहयोग की बात को मान लिया। # गोलकुण्डा के शासक ने अपने पुत्री का विवाह औरंगज़ेब के पुत्र मुहम्मद से कर दिया। # मीर जुमला (फ़ारस का प्रसिद्ध व्यापारी) जो गोलकुण्डा का वज़ीर था, मुग़लों की सेना में चला गया और उसने शाहजहाँ को कोहिनूर हीरा भेट किया। === बीजापुर === बीजापुर के शासक आदिलशाह द्वारा सरलता से अधीनता न स्वीकार करने पर शाहजहाँ ने उसके ऊपर तीन ओर से आक्रमण किया। बचाव का कोई भी मार्ग न पाकर आदिलशाह ने 1636 ई. में शाहजहाँ की शर्तों को स्वीकार करते हुए संधि कर ली। संधि की शर्तों में बादशाह को वार्षिक कर देना, गोलकुण्डा को परेशान न करना, शाहजी भोंसले की सहायता न करना आदि शामिल था। इस तरह बादशाह शाहजहाँ 11 जुलाई, 1636 ई. को औरंगज़ेब को दक्षिण का राजप्रतिनिधि नियुक्त कर वापस आ गया। == दक्षिणी मुग़ल प्रदेश का विभाजन == औरंगज़ेब 1636-1644 ई. तक दक्षिण का सूबेदार रहा। इस बीच उसने औरंगबाद को मुग़लों द्वारा दक्षिण में जीते गये प्रदेशों की राजधानी बनाया। इसने दक्षिण के मुग़ल प्रदेश को निम्न सूबों में विभाजित किया- # ख़ानदेश- इसकी राजधानी ‘बुरहानपुर’ थी। इसके पास असीरगढ़ का शक्तिशाली क़िला था। # बरार- इसकी राजधानी ‘इलिचपुर’ थी। # तेलंगाना- इसकी राजधानी नन्देर थी। # अहमदनगर- इसके अन्तर्गत अहमदनगर के जीते गये क्षेत्र शामिल थे। 1644 ई. में औरंगज़ेब को विवश होकर दक्कन के राजप्रतिनिधि पद से इस्तीफ़ा देना पड़ा। इसका कारण उसके प्रति दारा शिकोह का निरंतर विरोध या दारा शिकोह के प्रति शाहजहाँ का पक्षपात था। तदुपरांत औरंगज़ेब 1645 ई. में गुजरात का शासक हुआ। बाद में वह बल्ख, बदख़्शाँ तथा कंधार पर आक्रमण करने के लिए भेजा गया, पर ये आक्रमण असफल रहे। 1652 ई. में पुनः उसे दूसरी बार दक्कन का राजप्रतिनिधि बना कर भेजा गया। तबसे दौलताबाद या औरंगाबाद उसकी सरकार का प्रधान कार्यालय रहा। 1652-1657 ई. में दक्षिण की सूबेदारी के अपने दूसरे कार्यकाल में औरंगज़ेब ने दक्षिण में मुर्शिदकुली ख़ाँ के सहयोग से लगान व्यवस्था एवं अर्थव्यवस्था को व्यवस्थित करने का प्रयास किया। अपने इन सुधार कार्यों में औरंगज़ेब ने टोडरमल एवं मलिक अम्बर की लगान व्यवस्था को आधार बनाया। औरंगज़ेब ने अपने द्वितीय कार्यकाल (दक्कन की सूबेदारी) के दौरान में सम्पन्न सैनिक अभियान के अन्तर्गत गोलकुण्डा के शासक कुतुबशाह को 1636 ई. में सम्पन्न संधि की अवहेलना करने एवं मीर जुमला के पुत्र मोहम्मद अमीन को क़ैद करने के अपराध में दण्ड देने के इरादे से फ़रवरी, 1656 ई. में गोलकुण्डा के दुर्ग पर घेरा डाल दिया। सुल्तान अब्दुल्ला कुतुबशाह औरंगज़ेब के आक्रमण से इतना भयभीत हो गया कि, राजकुमार हर शर्त मानने को तैयार हो गया। परिणामस्वरूप एक और संधि सम्पन्न हुई। सुल्तान ने मुग़ल सम्राट की अधीनता स्वीकार कर ली। मुग़ल आधिपत्य के समय गोलकुण्डा विश्व के सबसे बड़े हीरा विक्रेता बाज़ार के रूप में प्रसिद्ध था। == मध्य एशिया == मयूर सिंहासन पर शाहजहाँ शाहजहाँ ने मध्य एशिया को विजित करने के लिए 1645 ई. में शाहज़ादा मुराद एवं 1647 ई. में शाहज़ादा औरंगज़ेब को भेजा, पर उसे सफलता न प्राप्त हो सकी। ==== कंधार ==== कंधार मुग़लों एवं फ़ारसियों के मध्य लम्बे समय तक संघर्ष का कारण बना रहा। 1628 ई. में कंधार का क़िला वहाँ के क़िलेदार अली मर्दान ख़ाँ ने मुग़लों को दे दिया। 1648 ई. में इसे पुनः फ़ारसियों ने अधिकार में कर लिया। 1649 ई. एवं 1652 ई. में कंधार को जीतने के लिए दो सैन्य अभियान किए गए, परन्तु दोनों में असफलता हाथ लगी। 1653 ई. में दारा शिकोह द्वारा कंधार जीतने की कोशिश नाकाम रही। इस प्रकार शाहजहाँ के शासन काल में कंधार ने मुग़ल अधिपत्य को नहीं स्वीकारा। == शाहजहाँ की बीमारी == सन 1657 में शाहजहाँ बहुत बीमार हो गया था। उस समय उसने दारा को अपना विधिवत उत्तराधिकारी घोषित कर दिया था। दारा भी राजधानी में रह कर अपने पिता की सेवा−सुश्रुषा और शासन की देखभाल करने लगा। बर्नियर ने लिखा है - 'मैंने सूरत में आकर यह भी मालूम किया कि शाहजहाँ की उम्र इस समय सत्तर वर्ष के लगभग है और उसके चार पुत्र तथा दो पुत्रियाँ हैं और कई वर्ष हुए उसने अपने चारों पुत्रों को भारतवर्ष के बड़े-बड़े चार प्रदेशों का, जिनको राज्य का एक-एक भाग कहना चाहिए, संपूर्ण अधिकार प्रदान कर दिया है। मुझे यह भी विदित हुआ है कि एक वर्ष से कुछ अधिक काल से बादशाह ऐसा बीमार है, कि उसके जीवन में भी संदेह है और उसकी ऐसी अवस्था देखकर शाहज़ादों ने राज्य-प्राप्ति के लिए मंसूबे बांधने और उद्योग करने आरंभ कर दिए हैं। अंत में भाइयों में लड़ाई छिड़ी और वह पाँच वर्ष तक चली।' ==== उत्तराधिकार का युद्ध ==== शाहजहाँ के बीमार पड़ने पर उसके चारों पुत्र [[दारा शिकोह]], शाहशुजा, [[औरंगज़ेब]] एवं मुराद बख़्श में उत्तराधिकार के लिए संघर्ष प्रारम्भ हो गया। शाहजहाँ की मुमताज़ बेगम द्वारा उत्पन्न 14 सन्तानों में 7 जीवित थीं, जिनमें 4 लड़के तथा 3 लड़कियाँ - जहान आरा, रौशन आरा एवं गोहन आरा थीं। जहान आरा ने दारा का, रोशन आरा ने औरंगज़ेब का एवं गोहन आरा ने मुराद का समर्थन किया। शाहजहाँ के चारों पुत्रों में दारा सर्वाधिक उदार, शिक्षित एवं सभ्य था। शाहजहाँ ने दारा को अपना उत्तराधिकारी घोषित किया और उसे 'शाहबुलन्द इक़बाल' की उपाधि दी। उत्तराधिकारी की घोषणा से ही ‘उत्तराधिकार का युद्ध’ प्रारम्भ हुआ। युद्धों की इस श्रंखला का प्रथम युद्ध शाहशुजा एवं दारा के लड़के सुलेमान शिकोह तथा आमेर के राजा जयसिंह के मध्य 24 फ़रवरी, 1658 ई. को बहादुरपुर में हुआ, इस संघर्ष में शाहशुजा पराजित हुआ। दूसरा युद्ध औरंगज़ेब एवं मुराद बख़्श तथा दारा की सेना, जिसका नेतृत्व महाराज जसवन्त सिंह एवं कासिम ख़ाँ कर रहे थे, के मध्य 25 अप्रैल, 1658 ई. को ‘धरमट’ नामक स्थान पर हुआ, इसमें दारा की पराजय हुई। औरंगज़ेब ने इस विजय की स्मृति में ‘फ़तेहाबाद’ नामक नगर की स्थापना की। तीसरा युद्ध दारा एवं औरंगज़ेब के मध्य 8 जून, 1658 ई. को ‘सामूगढ़’ में हुआ। इसमें भी दारा को पराजय का सामना करना पड़ा। 5 जनवरी, 1659 को उत्तराधिकार का एक और युद्ध खजुवा नामक स्थान पर लड़ा गया, जिसमें जसवंत सिंह की भूमिका औरंगज़ेब के विरुद्ध थी, किन्तु औरंगज़ेब सफल हुआ। मार्च 1659 में देवराई के युद्ध में पराजय के बाद दारा शिकोह को दादर के अफ़गान शासक मलिक जीवन ने विश्वासघात करके औरंगज़ेब के हवाले कर दिया। 29 अगस्त 1659 को दारा और उनके 14 वर्षीय पुत्र सिपाहर शिकोह को मैले-कुचैले वस्त्रों में एक बीमार हाथी पर बिठाकर दिल्ली की सड़कों पर घुमाया गया, जिसके विरोध में आक्रोशित जनता ने मलिक जीवन पर पथराव कर दिया। औरंगज़ेब ने उलेमाओं के माध्यम से दारा पर धर्मद्रोह (काफ़िर होने) का फ़तवा जारी करवाया और 30-31 अगस्त 1659 की मध्यरात्रि ख़िजराबाद (दिल्ली) में उनकी हत्या करवा दी। दारा के धड़ को हुमायूँ के मक़बरे परिसर में दफ़नाया गया। फ़्रांस्वा बर्नियर और निकोलो मानुची जैसे समकालीन यूरोपीय यात्रियों के अनुसार, दारा के कटे सिर को पहचान स्थापित करने और शाहजहाँ को प्रताड़ित करने हेतु आगरा क़िले (मुसम्मन बुर्ज) भेजा गया था। हालाँकि, "शाहजहाँ को खाने की थाली में कटा सिर परोसने" का दावा एक अप्रमाणित लोकश्रुति (अफ़वाह) है, जिसका समर्थन आधिकारिक मुग़ल अभिलेखों (आलमगीरनामा एवं मआसिर-ए-आलमगीरी) द्वारा नहीं होता।<ref name="">https://archive.org/details/dara-shikoh-ka-katl-aur-shah-jahan-ki-thali-ka-sach-govind-malviya.pdf</ref> == शाहजहाँ की मृत्यु == शाहजहाँ 8 वर्ष तक अपने पुत्र औरंगजेब के द्वारा आगरा के क़िले के शाहबुर्ज में क़ैद रहा। उसका अंतिम समय बड़े दु:ख और मानसिक क्लेश में बीता था। उस समय उसकी प्रिय पुत्री जहाँआरा उसकी सेवा के लिए साथ रही थी। शाहजहाँ ने उन वर्षों को अपने वैभवपूर्ण जीवन का स्मरण करते और ताजमहल को अश्रुपूरित नेत्रों से देखते हुए बिताये थे। अंत जनवरी मे , सन् 1666 में उसका देहांत हो गया। उस समय उसकी आयु 74 वर्ष की थी। उसे उसकी प्रिय बेगम के पार्श्व में ताजमहल में ही दफ़नाया गया था।<ref name=":0" /> ==== अब्दुल हमीद लाहौरी ==== अब्दुल हमीद लाहौरी बादशाह शाहजहाँ का सरकारी इतिहासकार था। राज दरबार में भी उसे काफ़ी मान-सम्मान और प्रतिषठा प्राप्त थी। उसने जिस महत्त्वपूर्ण कृति की रचना की, उसका नाम 'पादशाहनामा' है। 'पादशाहनामा' को शाहजहाँ के शासन का प्रामाणिक इतिहास माना जाता है। इसमें शाहजहाँ का सम्पूर्ण वृतांत लिखा हुआ है। == शाहजहाँ के कुछ कार्य == * शाहजहाँ ने सिजदा और पायबोस प्रथा को समाप्त किया। * इलाही संवत के स्थान पर हिजरी संवत का प्रयोग आरम्भ किया। * गोहत्या पर से प्रतिबन्ध उठा लिया। हिन्दुओं को मुस्लिम दास रखने पर पाबन्दी लगा दी। * अपने शासन के सातवें वर्ष तक आदेश जारी किया, जिसके अनुसार अगर कोई हिन्दू स्वेच्छा से मुसलमान बन जाय, तो उसे अपने पिता की सम्पत्ति से हिस्सा प्राप्त होगा। * हिन्दुओं को मुसलमान बनाने के लिए एक पृथक् विभाग खोला। * पुर्तग़ालियों से युद्ध का ख़तरा होने पर उसने आगरा के गिरिजाघर को तुड़वा दिया। * मुग़लकालीन स्थापत्य एवं वास्तुकला की दृष्टि से शाहजहाँ ने अनेकों भव्य इमारतों का निर्माण करवाया था, जिस कारण से उसका शासनकाल मध्यकालीन भारत के इतिहास का ‘स्वर्ण काल’ कहा जाता है। == विदेशी यात्री == शाहजहाँ के शासन काल में अनेक विदेशी यात्रियों ने मुग़लकालीन भारत की यात्रा की। इन विदेशी यात्रियों में दो यात्री फ़्राँसीसी थे। जीन बपतिस्ते टेवर्नियर, जो एक जौहरी था, ने शाहजहाँ और औरंगज़ेब के शासन काल में छः बार मुग़ल साम्राज्य की यात्रा की। दूसरा यात्री फ्रेंसिस बर्नियर था, जो एक फ्राँसीसी चिकित्सक था। इस काल में आने वाले दो इतालवी यात्री पीटर मुंडी और निकोलो मनूची थे। मनूची अनेक घटनाओं विशेषतः उत्तराधिकार युद्ध प्रत्यक्षदर्शी था। उसने ‘स्टोरियो डी मोगोर’ नामक अपने यात्रा वृत्तांत में समकालीन इतिहास का बहुत सुन्दर वर्णन किया है। {{-}} औरंगजेब और दाराशिकोह के बीच धरमत का युद्ध हुआ।। धरमत का युद्ध 15 अप्रैल, 1658 ई. को लड़ा गया था। आगरा मे बनी जामा मस्जिद का निर्माण जहांआरा (शाहजहां की पुत्री) ने करवाया। ==अभिलेख== [[File:Inscription from a well at Makrana.jpg|thumb|centre|राजस्थान के मकराना में एक कुएं से शाहजहाँ का अभिलेख<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/epigraphiaindica00newd/page/n60/mode/1up |title=Epigraphia Indica. Arabic and Persian supplement (in continuation of the series Epigraphia Indo-Moslemica) |date=2011 |publisher=Archaeological Survey of India |others=Public Resource}}</ref>]] नागौर जिले के मकराना से प्राप्त 1651 ई. के अभिलेख में मिर्जा अली बेग का उल्लेख है, जो शाहजहाँ के शासन में एक स्थानीय गवर्नर था।<ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/dli.ministry.09791 |title=Archaeology progress report of the A.S.I., Western Circle |publisher=Central Archeological Library |pages=40 |quote=Under management of Mirza Ali Baig. As the date A.H. 1061 is equivalent to A.D. 1650, the 25th year must refer to Shah Jahan’s reign, Mirza Ali Baig must have been his local governor.}}</ref> अभिलेख में एक चेतावनी का वर्णन है जिसे उन्होंने एक बावड़ी पर स्थापित किया था, जिसमें निम्न जाति के लोगों को उच्च जाति के लोगों के साथ कुआं का उपयोग करने से मना किया गया था।<ref>{{Cite book |last=A. Ghosh |first=(Director General of Archaeology in India) |url=http://archive.org/details/aclcpl00000583a1363 |title=Indian Archaeology 1962-63, A Review |publisher=Government of India Press, Faridabad |year=22 December 1965 |pages=60 |quote=INSCRIPTIONS OF THE MUGHALS, DISTRICTS JAIPUR, NAGAUR AND TONK.—'''Of the inscriptions of Shah Jahan''', the one from Makrana, District Nagaur, records a notice put up on a step-well in А.Н. 1061 (A.D. 1651) by Mirza Ali Baig prohibiting the low-caste people from drawing water from the well along with the people of higher caste.}}</ref> == मुग़ल सम्राटों का कालक्रम == <div style="text-align: center;"><timeline> ImageSize = width:1000 height:160 PlotArea = left:20 right:50 bottom:50 top:10 AlignBars = early Colors = id:canvas value:white id:MUG value:orange legend: मुग़ल_साम्राज्य id:SUR value:purple legend: सूरी_साम्राज्य id:ACTIVE value:rgb(1,0,0.07) DateFormat = yyyy Period = from:1526 till:1857 TimeAxis = orientation:horizontal Legend = columns:2 left:280 top:20 columnwidth:150 PlotData= bar:PRMs width:50 mark:(line,white) align:left fontsize:s from:1526 till:1530 shift:(-5,35) color:MUG text:"[[बाबर]] 1526–1530" from:1530 till:1540 shift:(-10,-40) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1530–1540" from:1540 till:1545 shift:(-5,50) color:SUR text:"[[शेर शाह सूरी]] 1540–1545" from:1545 till:1554 shift:(-10,-55) color:SUR text:"[[इस्लाम शाह सूरी]] 1545–1554" from:1555 till:1556 shift:(0,35) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1555–1556" from:1556 till:1605 shift:(-35,-40) color:MUG text:"[[अकबर]] 1556–1605" from:1605 till:1627 shift:(-30,35) color:MUG text:"[[जहांगीर]] 1605–1627" from:1627 till:1658 shift:(-45,-40) textcolor:ACTIVE color:MUG text:"शाहजहाँ 1628–1658" from:1658 till:1707 shift:(-40,35) color:MUG text:"[[औरंगज़ेब]] 1658–1707" from:1707 till:1712 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह प्रथम]] 1707–1712" from:1712 till:1713 shift:(0,35) color:MUG text:"[[जहांदार शाह]] 1712–1713" from:1713 till:1719 shift:(-10,-55) color:MUG text:"[[फर्रुख्शियार]] 1713 –1719" from:1719 till:1719 shift:(0,50) color:MUG text:"[[रफी उल-दर्जत]] 1719" from:1719 till:1719 shift:(0,65) color:MUG text:"[[रफी उद-दौलत]] 1719" from:1719 till:1748 shift:(-40,-70) color:MUG text:"[[रोशन अख्तर बहादुर]] 1719–1748" from:1748 till:1754 shift:(-2,35) color:MUG text:"[[अहमद शाह बहादुर]] 1748–1754" from:1754 till:1759 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[अज़ीज़ुद्दीन]] 1754–1759" from:1759 till:1760 shift:(-5,50) color:MUG text:"[[मुही-उल-मिल्लत]] 1759–1760" from:1759 till:1806 shift:(-45,-55) color:MUG text:"[[अली गौहर]] 1759–1806" from:1806 till:1837 shift:(-45,35) color:MUG text:"[[अकबर शाह द्वितीय|अकबर शाह II]] 1806–1837" from:1837 till:1857 shift:(-30,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह द्वितीय|बहादुर शाह II]] 1837–1858" </timeline></div><br /> {{मुगल वंश}} ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य]] [[श्रेणी:ताजमहल]] [[श्रेणी:मुसलमान शासक]] [[श्रेणी:आगरा]] [[श्रेणी:दिल्ली]] [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] shv32xz2tqnerengnvi78i1j1jwo0zj लंका 0 11832 6631787 6595787 2026-10-21T15:19:42Z SM7 89247 सफाई की गयी 6631787 wikitext text/x-wiki [[चित्र:The golden abode of King Ravana India.jpg|right|thumb|240px|[[रावण]] की [[सोना|सोने]] की लंका का कलात्मक चित्रण]] '''लंका''' एक पौराणिक द्वीप है जिसका उल्लेख ''[[रामायण]]'' और ''[[महाभारत]]'' आदि हिन्दू ग्रन्थों में मिलता है।<ref name="BBC News हिंदी 2017">{{cite web | title=राम सेतु पर कभी पैदल चलते थे लोग? | website=BBC News हिंदी | date=15 दिसम्बर 2017 | url=http://www.bbc.com/hindi/india-42353116 | language=hi | accessdate=9 जनवरी 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204223/http://www.bbc.com/hindi/india-42353116 | archive-date=30 जनवरी 2018 | url-status=live }}</ref> इसका राजा [[रावण]] था। यह 'त्रिकूट' नामक तीन [[पर्वत|पर्वतों]] से घिरी थी। ''रामायण'' के अनुसार, जब रावण ने [[हनुमान]] को दण्ड देने के लिए उनकी पूँछ में कपड़े लपेटकर उसको तेल में भिगोकर आग लगा दी थी तब हनुमान ने पूरी लंका में कूद-कूदकर उसे जला दिया था। जब [[राम]] ने [[रावण]] का वध किया तब उसके भाई [[विभीषण]] को लंका का राजा बनाया। आज का [[श्रीलंका|श्री लंका]] ही पौराणिक लंका माना जाता है। [[पाण्डव|पाण्डवों]] के समय रावण के वंशज ही लंका पर राज्य कर रहे थे। ''महाभारत'' के अनुसार, [[युधिष्ठिर]] के [[राजसूय|राजसूय यज्ञ]] की पूर्ति के लिए [[सहदेव]] अश्व लेकर लंका गये थे। == रामायण के अनुसार रावण की "लंका" का स्थान == अभी भी मौजूद हिंदू ग्रंथों और ''रामायण'' (जिसे रावण की लंका कहा जाता है) में जिस लंका का ज़िक्र है, उसे [[हिंद महासागर]] में स्थित एक बड़ा द्वीप-देश माना जाता है। अध्ययनों से पता चलता है कि रावण का महल श्रीलंका के सिगिरिया में था, यह महल अनुराधापुरा के काश्यप I ने बनवाया था, जैसा कि किंवदंती में बताया गया है कि राज्य की राजधानी पठारों और जंगलों के बीच स्थित थी। कुछ विद्वानों ने दावा किया कि यह श्रीलंका ही रहा होगा क्योंकि 5वीं सदी के श्रीलंकाई ग्रंथ महावंस में ऐसा ही कहा गया है।<ref>{{Cite journal|last=Junean|first=Tham|last2=Samsudin|first2=Mohd|date=दिसम्बर 2022|title=The Royal Navy and Disease in the Straits of Malacca, 1794–1815|url=https://doi.org/10.1353/ras.2022.0016|journal=Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society|volume=95|issue=2|pages=23–38|doi=10.1353/ras.2022.0016|issn=2180-4338}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[रावण]] * [[श्रीलंका]] * ''[[रामायण]]'' ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{रामायण}} [[श्रेणी:पौराणिक स्थान]] ds9sdotgakodobb8msx0kf5hfen4y97 बुर्किना फासो 0 13336 6631769 6614182 2026-10-21T14:47:02Z Ziv 852426 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 6631769 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश |native_name = बुर्किना फासो |common_name = बुर्किना फासो |image_flag = Flag of Burkina Faso.svg |image_coat = Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg |national_motto = ''"Unité, Progrès, Justice"''{{spaces|2}}<small>([[फ़्रान्सीसी भाषा|French]])<br />"एकता, विकास, न्याय"</small> |image_map = LocationBurkinaFaso.svg |national_anthem = ''Une Seule Nuit''{{spaces|2}}<small>([[फ़्रान्सीसी भाषा|French]])<br />''एक अकेली रात'' - थामस संकारा''</small> |official_languages = [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ़्रांसीसी]] |regional_languages = [[मोरे भाषा|मोरे]], [[दिऔला भाषा|दिऔला]] |demonym = बुर्किनाबे |capital = [[औगाडौगु]] |latd=12 |latm=20 |latNS=N |longd=1 |longm=40 |longEW=W |largest_city = [[औगाडौगु]] |government_type = [[अर्द्ध राष्ट्रपति व्यवस्था|अर्द्ध राष्ट्रपति]] [[गणराज्य]] |leader_title1 = [[बुर्किना फ़ासो के राज्य प्रमुखों की सूची|राष्ट्रपति]] |leader_title2 = [[बुर्किना फासो के प्रधानमंत्री|प्रधानमंत्री]] |leader_name1 = [[ब्लैज काम्पोरे]] |leader_name2 = [[र्तितीयुस जोंगो]] |sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता|स्वतंत्रता]] |sovereignty_note = [[फ़्रान्स|फ्रांस]] से |established_dates = 5 अगस्त 1960 |area_km2 = 274,000 |area_sq_mi = 105,792 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 74वां |area_magnitude = 1 E11 |percent_water = 0.1% |population_estimate = 13,228,000 |population_estimate_year = 2005 |population_estimate_rank = 66वां |population_census = 10,312,669 |population_census_year = 1996 |population_density = 48 |population_densitymi² = 124 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 145वां |GDP_PPP_year = 2008 |GDP_PPP = $17.773 बिलियन |GDP_PPP_rank = - |GDP_PPP_per_capita = $1,265 |GDP_PPP_per_capita_rank = - |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.388 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 जुलाई 2014 |publisher=संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम |pages=21–25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729080443/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |archive-date=29 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> |HDI_rank = 181वाँ |currency = [[पश्चिम अफ्रीकी सीएफए फ्रांक]] |currency_code = XOF |time_zone = [[ग्रीनिच माध्य समय|ग्रीमास]] |utc_offset = - |time_zone_DST = अवलोकन नहीं |utc_offset_DST = - |cctld = [[.bf]] |calling_code = 226 |footnote1 = अंतर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष द्वारा अप्रैल 2005 में प्रस्तुत डाटा, वर्ष 2005 के लिए एक अनुमान है। }} '''बुर्किना फासो''' को पहले गोल्ड कोस्ट (Gold Coast) के नाम से जाना जाता था। इसके उत्तर में [[माली (Mali)]] तथा [[नाइजर]], पूर्व में [[नाइजर]] तथा [[बेनिन]], दक्षिण तथा पश्चिम में [[टोगो (Togo)]], [[घाना]] एवं [[कोटे डी आइवरी (Cote D' Ivorie)]] स्थित है। इसका क्षेत्रफल 247,200 तथा जनसंख्या 13.8 मिलियन (2006) है। यह चारों ओर भू-भाग (landlocked) से घिरा हुआ है। औसत जनसंख्या घनत्व 48 व्यक्ति प्रति वर्ग किलोमीटर है। यहाँ की सरकारी भाषा फ्रांसीसी (French) है। इसके अतिरिक्त अन्य बहुत-सी भाषायें बोली जाती हैं। 1984 में स्वतन्त्रता प्राप्त करने से पहले इसको अपर वोल्टा (Upper Volta) के नाम से जाना जाता था। यह एक कृषि प्रधान देश है। लगभग 85 प्रतिशत जनसंख्या खेती पर निर्भर है, नगरों में केवल 15 प्रतिशत जनसंख्या रहती है। ज्वार, बाजरा, मक्का, कपास, याम (yam), मूँगफली तथा कराते (Karate) मुख्य फसलें हैं। औद्योगिक विकास केवल शिल्पकला तक सीमित है। देश की आर्थिक व्यवस्था विदेशी सहायता पर आधारित है। लोगों की औसत आयु 46 वर्ष तया 24 वर्ष में जनसंख्या दोगुनी हो जाती है। औगाडौगु या उवागादोगू (Ouagadougou) देश की राजधानी एवं सांस्कृतिक केन्द्र है। इसकी जनसंख्या 821,000 है जिसे विकसित नगर का दर्जा प्राप्त है। इस देश की प्रति व्यक्ति आय 220 डालर प्रति वर्ष हैं। ==इतिहास== {{main|बुर्किना फासो का इतिहास}} ==सन्दर्भ== [[जिब्रिल बैसोल]]{{टिप्पणीसूची}} {{अफ़्रीका}} {{Authority control}} [[श्रेणी:बुर्कीना फ़ासो]] [[श्रेणी:अफ़्रीका]] [[श्रेणी:देश]] [[श्रेणी:पश्चिम अफ्रीका के देश]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के देश]] [[श्रेणी:स्थलरुद्ध देश]] {{आधार}} o14nqo5i9guhg1y7n4qxl3xr1x727jd अमर अकबर अ‍ॅन्थनी 0 20428 6631878 5936051 2026-10-22T04:15:08Z हिंदुस्थान वासी 89741 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्णक्रमानुसार]] हटाई 6631878 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = अमर अकबर अ‍ॅन्थनी | image =अमर अकबर एन्थोनी (1977 फ़िल्म).jpg | caption = '''अमर अकबर अ‍ॅन्थनी''' का पोस्टर | producer = मनमोहन देसाई | director = [[मनमोहन देसाई]] | music = [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] <br />[[आनंद बख्शी]] <small>(गीत)</small> | writer = [[कादर ख़ान]] (संवाद) | story = जीवनप्रभा देसाई | starring = [[अमिताभ बच्चन]], <br />[[विनोद खन्ना]], <br />[[ऋषि कपूर]], <br />[[नीतू सिंह]], <br />[[परवीन बॉबी]], <br />[[शबाना आज़मी]], <br />[[निरूपा रॉय]], <br />[[प्राण (अभिनेता)|प्राण]], <br />[[जीवन (अभिनेता)|जीवन]] <br /> | screenplay = प्रयाग राज | released = 27 मई, 1977 | runtime = 175 मिनट | cinematography = पीटर परेरा | editing = कमलाकर करखानिस | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''अमर अकबर अ‍ॅन्थनी''' 1977 में बनी हिन्दी भाषा की एक्शन हास्य फिल्म है। यह [[मनमोहन देसाई]] द्वारा निर्देशित और निर्मित है।<ref>{{cite news |title='अमर अकबर एंथनी' के 41 साल: फिल्म में हुई थीं ये बड़ी गलत‍ियां |url=https://aajtak.intoday.in/gallery/amar-akbar-anthony-41-year-fact-about-superhit-film-by-amitabh-bachchan-tmov-7-22262.html |accessdate=2 दिसम्बर 2018 |work=[[आज तक]] |date=28 मई 2018 |language= |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055437/https://aajtak.intoday.in/gallery/amar-akbar-anthony-41-year-fact-about-superhit-film-by-amitabh-bachchan-tmov-7-22262.html |archive-date=3 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> फिल्म में [[विनोद खन्ना]], [[अमिताभ बच्चन]] और [[ऋषि कपूर]] मुख्य भूमिका निभाते हैं और इनके विपरीत क्रमशः [[शबाना आज़मी]], [[परवीन बॉबी]] और [[नीतू सिंह]] हैं। कहानी बचपन में अलग हुए तीन भाइयों पर केन्द्रित है जिन्हें विभिन्न धर्मों के तीन परिवारों - हिन्दू, मुस्लिम और ईसाई द्वारा अपनाया जाता है। एक पुलिसकर्मी बनता है, दूसरा गायक और तीसरा देसी शराब बार का मालिक होता है। संगीत को [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] द्वारा रचित किया गया था और गीत [[आनंद बख्शी]] द्वारा लिखे गए थे। यह फिल्म 27 मई 1977 को रिलीज़ हुई थी और साल की सबसे ज्यादा कमाई करने वाली भारतीय फिल्म बन गई। धार्मिक सहिष्णुता के बारे में यह फिल्म [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] मसाला फिल्मों में एक ऐतिहासिक फिल्म बन गई। इसका लोक संस्कृति पर स्थायी प्रभाव पड़ा। इसने सर्वश्रेष्ठ अभिनेता, सर्वश्रेष्ठ [[संगीत निर्देशक]] और सर्वश्रेष्ठ संपादन सहित 25वें [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर पुरस्कारों]] में कई पुरस्कार जीते। == संक्षेप == किशनलाल ([[प्राण (अभिनेता)|प्राण]]) कई सालों के बाद जेल से छूटता है। कई साल पहले वो रोबर्ट ([[जीवन (अभिनेता)|जीवन]]) के यहाँ गाड़ी चलाने का काम करता था, पर एक दिन रोबर्ट किसी को गाड़ी से उड़ा देता है और वो किशन से गुनाह अपने सर लेने को कहता है और बदले में उसके परिवार की देखरेख करने का वचन देता है। लेकिन जब किशनलाल जेल से छूटकर आता है तो उसे पता चलता है कि उसकी पत्नी, भारती ([[निरूपा रॉय]]) और उसके तीन बच्चों का बहुत बुरा हाल है। वो रोबर्ट से मदद मांगने जाता है, पर वो उसे बेइज्जत कर अपने आदमियों को उसे मारने का आदेश दे देता है। किसी तरह किशन वहाँ से कार लेकर निकल जाता है, उस कार में सोना भरा हुआ होता है। किशनलाल जब अपने घर आता है तो उसे अपनी बीवी नहीं, बल्कि ख़ुदकुशी का जिक्र किया एक कागज दिखता है। वो 15 अगस्त के दिन जब गुंडे उसका पीछा करते हैं, तब वो अपने तीन बच्चों को महात्मा गांधी के मूर्ति के पास रख कर गुंडों को अपने ओर ले जाता है। उसकी गाड़ी की टक्कर हो जाती है और पुलिस के अनुसार किशनलाल अब मर चुका है। हालांकि अब तक वो जीवित है, लेकिन उसके आने से पहले ही उसके बच्चों को तीन अलग अलग लोग गोद ले लेते हैं। वहीं भारती ख़ुदकुशी करने की कोशिश करती है, वो नाकाम रहती है और अपनी आँखों की रोशनी खो बैठती है। ;कुछ साल बाद उन तीनों बच्चों में से सबसे बड़ा बेटा, अमर खन्ना ([[विनोद खन्ना]]) अब पुलिस अफसर बन चुका है। उनका दूसरा बेटा अ‍ॅन्थनी गोंजाल्विस ([[अमिताभ बच्चन]]) शराब का व्यापारी है, और सबसे छोटा बेटा, अकबर इलाहाबादी ([[ऋषि कपूर]]) कव्वाली गायक है। वे तीनों एक दिन सड़क दुर्घटना में घायल एक औरत की जान बचाने के लिए खून देते हैं। वे तीनों इस बात से अनजान रहते हैं कि वो उनकी माँ, भारती है, जो फूल बेचने का काम करती है। अकबर को एक डॉक्टर सलमा अली ([[नीतू सिंह]]) से प्यार हो जाता है। पर उसके पिता, तैयब अली को अकबर बिलकुल भी पसंद नहीं आता है। लेकिन एक बार घर में आग लगने पर वो उन लोगों को घर की आग से बचा लेता है, और इस घटना के बाद से वो उसे पसंद करने लगता है। अमर को लक्ष्मी ([[शबाना आज़मी]]) से प्यार हो जाता है, जो अपनी सौतेली माँ के अत्याचारों की शिकार होती है। अमर उसके सौतेली माँ को गिरफ्तार कर उसकी दादी और उसे घर में वापस ले आता है। अ‍ॅन्थनी को जैनी ([[परवीन बॉबी]]) से प्यार हो जाता है, जो [[लंदन]] से भारत आई है। भारती को आँखों की रोशनी चमत्कारिक ढंग से मिल जाती है और वो अकबर को अपने सबसे छोटे बेटे के रूप में पहचान लेती है। रोबर्ट, जेनी का अपहरण कर लेता है, वहीं लक्ष्मी को भी रोबर्ट के लिए काम करने वाला उसका भाई, रंजीत अपहरण कर ले जाता है। रोबर्ट से बदला लेने से पहले किशनलाल और भारती के साथ साथ वे तीनों भाई भी मिल जाते हैं। अमर, अकबर और अ‍ॅन्थनी तीनों मिल कर अलग अलग हुलिये में रोबर्ट के अड्डे में सलमा के साथ कदम रखते हैं। जैनी और लक्ष्मी को सलमा छुड़ा लेती है। वहीं रोबर्ट और उसके गुंडों को तीनों भाई मार कर पुलिस के हवाले कर देते हैं। अपने पुराने अपराधों के कारण किशनलाल को फिर से सजा हो जाती है, पर वो भारती से कहता है कि अब उसके तीनों बच्चे एक हो चुके हैं और यही महत्त्व रखता है। इसी के साथ कहानी समाप्त हो जाती है। == मुख्य कलाकार == * [[विनोद खन्ना]] - अमर खन्ना * [[ऋषि कपूर]] - अकबर इलाहाबादी * [[अमिताभ बच्चन]] - ॲन्थनी गोंजासल्विस * [[शबाना आजमी]] - लक्ष्मी * [[नीतू सिंह]] - सलमा * [[परवीन बॉबी|परवीन बाबी]] - जैनी * [[निरुपा रॉय]] - भारती * [[प्राण (अभिनेता)|प्राण]] - किशनलाल * [[जीवन (अभिनेता)|जीवन]] - रॉबर्ट * [[कमल कपूर]] - सुपरइंटेंडेंट खन्ना * शिवराज - श्री. इलाहाबादी * [[नासिर हुसेन]] - फादर गोंजाल्वेस * युसूफ खान - जेबिसको * [[रंजीत|रंजीत बेदी]] - रंजीत * [[मुकरी]] - तैयाब अली * मूलचंद - पेड्रॉ == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[आनंद बख्शी]] | all_music = [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | title1 = ये सच है कोई कहानी नहीं | extra1 = [[मोहम्मद रफ़ी|मोहम्मद रफी]] | length1 = 2:22 | title2 = माय नेम इस अ‍ॅन्थनी गोंजाल्विस | extra2 = अमिताभ बच्चन, [[किशोर कुमार]] | length2 = 5:32 | title3 = हमको तुमसे हो गया है प्यार | extra3 = किशोर कुमार, [[लता मंगेशकर]], [[मुकेश (गायक)|मुकेश]], मोहम्मद रफी | length3 = 7:33 | title4 = तैयब अली प्यार का दुश्मन | extra4 = मोहम्मद रफी | length4 = 4:40 | title5 = पर्दा है पर्दा | extra5 = मोहम्मद रफी | length5 = 7:59 | title6 = अमर अकबर अ‍ॅन्थनी | extra6 = किशोर कुमार, [[महेन्द्र कपूर]], [[शैलेन्द्र सिंह]] | length6 = 5:52 | title7 = शिरडी वाले साईं बाबा | extra7 = मोहम्मद रफी | length7 = 5:52 }} == नामांकन और पुरस्कार == {{awards table}} |- | rowspan="6"|1978 | अमिताभ बच्चन | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] | {{won}} |- | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ संगीतकार पुरस्कार]] | {{won}} |- | मनमोहन देसाई | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार]] | {{nom}} |- | मनमोहन देसाई | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ निर्देशक पुरस्कार]] | {{nom}} |- | मोहम्मद रफी ("पर्दा है पर्दा") | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायक पुरस्कार]] | {{nom}} |- | आनंद बख्शी ("पर्दा है पर्दा") | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ गीतकार पुरस्कार]] | {{nom}} |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0075669|अमर अकबर अ‍ॅन्थनी}} {{मनमोहन देसाई}} [[श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:लक्ष्मीकांत–प्यारेलाल द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] g2avu77rvervmbgpmnvtronzu1wtoi5 6631879 6631878 2026-10-22T04:15:34Z हिंदुस्थान वासी 89741 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:भारतीय ड्रामा फ़िल्में]] जोड़ी 6631879 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = अमर अकबर अ‍ॅन्थनी | image =अमर अकबर एन्थोनी (1977 फ़िल्म).jpg | caption = '''अमर अकबर अ‍ॅन्थनी''' का पोस्टर | producer = मनमोहन देसाई | director = [[मनमोहन देसाई]] | music = [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] <br />[[आनंद बख्शी]] <small>(गीत)</small> | writer = [[कादर ख़ान]] (संवाद) | story = जीवनप्रभा देसाई | starring = [[अमिताभ बच्चन]], <br />[[विनोद खन्ना]], <br />[[ऋषि कपूर]], <br />[[नीतू सिंह]], <br />[[परवीन बॉबी]], <br />[[शबाना आज़मी]], <br />[[निरूपा रॉय]], <br />[[प्राण (अभिनेता)|प्राण]], <br />[[जीवन (अभिनेता)|जीवन]] <br /> | screenplay = प्रयाग राज | released = 27 मई, 1977 | runtime = 175 मिनट | cinematography = पीटर परेरा | editing = कमलाकर करखानिस | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''अमर अकबर अ‍ॅन्थनी''' 1977 में बनी हिन्दी भाषा की एक्शन हास्य फिल्म है। यह [[मनमोहन देसाई]] द्वारा निर्देशित और निर्मित है।<ref>{{cite news |title='अमर अकबर एंथनी' के 41 साल: फिल्म में हुई थीं ये बड़ी गलत‍ियां |url=https://aajtak.intoday.in/gallery/amar-akbar-anthony-41-year-fact-about-superhit-film-by-amitabh-bachchan-tmov-7-22262.html |accessdate=2 दिसम्बर 2018 |work=[[आज तक]] |date=28 मई 2018 |language= |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055437/https://aajtak.intoday.in/gallery/amar-akbar-anthony-41-year-fact-about-superhit-film-by-amitabh-bachchan-tmov-7-22262.html |archive-date=3 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> फिल्म में [[विनोद खन्ना]], [[अमिताभ बच्चन]] और [[ऋषि कपूर]] मुख्य भूमिका निभाते हैं और इनके विपरीत क्रमशः [[शबाना आज़मी]], [[परवीन बॉबी]] और [[नीतू सिंह]] हैं। कहानी बचपन में अलग हुए तीन भाइयों पर केन्द्रित है जिन्हें विभिन्न धर्मों के तीन परिवारों - हिन्दू, मुस्लिम और ईसाई द्वारा अपनाया जाता है। एक पुलिसकर्मी बनता है, दूसरा गायक और तीसरा देसी शराब बार का मालिक होता है। संगीत को [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] द्वारा रचित किया गया था और गीत [[आनंद बख्शी]] द्वारा लिखे गए थे। यह फिल्म 27 मई 1977 को रिलीज़ हुई थी और साल की सबसे ज्यादा कमाई करने वाली भारतीय फिल्म बन गई। धार्मिक सहिष्णुता के बारे में यह फिल्म [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] मसाला फिल्मों में एक ऐतिहासिक फिल्म बन गई। इसका लोक संस्कृति पर स्थायी प्रभाव पड़ा। इसने सर्वश्रेष्ठ अभिनेता, सर्वश्रेष्ठ [[संगीत निर्देशक]] और सर्वश्रेष्ठ संपादन सहित 25वें [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर पुरस्कारों]] में कई पुरस्कार जीते। == संक्षेप == किशनलाल ([[प्राण (अभिनेता)|प्राण]]) कई सालों के बाद जेल से छूटता है। कई साल पहले वो रोबर्ट ([[जीवन (अभिनेता)|जीवन]]) के यहाँ गाड़ी चलाने का काम करता था, पर एक दिन रोबर्ट किसी को गाड़ी से उड़ा देता है और वो किशन से गुनाह अपने सर लेने को कहता है और बदले में उसके परिवार की देखरेख करने का वचन देता है। लेकिन जब किशनलाल जेल से छूटकर आता है तो उसे पता चलता है कि उसकी पत्नी, भारती ([[निरूपा रॉय]]) और उसके तीन बच्चों का बहुत बुरा हाल है। वो रोबर्ट से मदद मांगने जाता है, पर वो उसे बेइज्जत कर अपने आदमियों को उसे मारने का आदेश दे देता है। किसी तरह किशन वहाँ से कार लेकर निकल जाता है, उस कार में सोना भरा हुआ होता है। किशनलाल जब अपने घर आता है तो उसे अपनी बीवी नहीं, बल्कि ख़ुदकुशी का जिक्र किया एक कागज दिखता है। वो 15 अगस्त के दिन जब गुंडे उसका पीछा करते हैं, तब वो अपने तीन बच्चों को महात्मा गांधी के मूर्ति के पास रख कर गुंडों को अपने ओर ले जाता है। उसकी गाड़ी की टक्कर हो जाती है और पुलिस के अनुसार किशनलाल अब मर चुका है। हालांकि अब तक वो जीवित है, लेकिन उसके आने से पहले ही उसके बच्चों को तीन अलग अलग लोग गोद ले लेते हैं। वहीं भारती ख़ुदकुशी करने की कोशिश करती है, वो नाकाम रहती है और अपनी आँखों की रोशनी खो बैठती है। ;कुछ साल बाद उन तीनों बच्चों में से सबसे बड़ा बेटा, अमर खन्ना ([[विनोद खन्ना]]) अब पुलिस अफसर बन चुका है। उनका दूसरा बेटा अ‍ॅन्थनी गोंजाल्विस ([[अमिताभ बच्चन]]) शराब का व्यापारी है, और सबसे छोटा बेटा, अकबर इलाहाबादी ([[ऋषि कपूर]]) कव्वाली गायक है। वे तीनों एक दिन सड़क दुर्घटना में घायल एक औरत की जान बचाने के लिए खून देते हैं। वे तीनों इस बात से अनजान रहते हैं कि वो उनकी माँ, भारती है, जो फूल बेचने का काम करती है। अकबर को एक डॉक्टर सलमा अली ([[नीतू सिंह]]) से प्यार हो जाता है। पर उसके पिता, तैयब अली को अकबर बिलकुल भी पसंद नहीं आता है। लेकिन एक बार घर में आग लगने पर वो उन लोगों को घर की आग से बचा लेता है, और इस घटना के बाद से वो उसे पसंद करने लगता है। अमर को लक्ष्मी ([[शबाना आज़मी]]) से प्यार हो जाता है, जो अपनी सौतेली माँ के अत्याचारों की शिकार होती है। अमर उसके सौतेली माँ को गिरफ्तार कर उसकी दादी और उसे घर में वापस ले आता है। अ‍ॅन्थनी को जैनी ([[परवीन बॉबी]]) से प्यार हो जाता है, जो [[लंदन]] से भारत आई है। भारती को आँखों की रोशनी चमत्कारिक ढंग से मिल जाती है और वो अकबर को अपने सबसे छोटे बेटे के रूप में पहचान लेती है। रोबर्ट, जेनी का अपहरण कर लेता है, वहीं लक्ष्मी को भी रोबर्ट के लिए काम करने वाला उसका भाई, रंजीत अपहरण कर ले जाता है। रोबर्ट से बदला लेने से पहले किशनलाल और भारती के साथ साथ वे तीनों भाई भी मिल जाते हैं। अमर, अकबर और अ‍ॅन्थनी तीनों मिल कर अलग अलग हुलिये में रोबर्ट के अड्डे में सलमा के साथ कदम रखते हैं। जैनी और लक्ष्मी को सलमा छुड़ा लेती है। वहीं रोबर्ट और उसके गुंडों को तीनों भाई मार कर पुलिस के हवाले कर देते हैं। अपने पुराने अपराधों के कारण किशनलाल को फिर से सजा हो जाती है, पर वो भारती से कहता है कि अब उसके तीनों बच्चे एक हो चुके हैं और यही महत्त्व रखता है। इसी के साथ कहानी समाप्त हो जाती है। == मुख्य कलाकार == * [[विनोद खन्ना]] - अमर खन्ना * [[ऋषि कपूर]] - अकबर इलाहाबादी * [[अमिताभ बच्चन]] - ॲन्थनी गोंजासल्विस * [[शबाना आजमी]] - लक्ष्मी * [[नीतू सिंह]] - सलमा * [[परवीन बॉबी|परवीन बाबी]] - जैनी * [[निरुपा रॉय]] - भारती * [[प्राण (अभिनेता)|प्राण]] - किशनलाल * [[जीवन (अभिनेता)|जीवन]] - रॉबर्ट * [[कमल कपूर]] - सुपरइंटेंडेंट खन्ना * शिवराज - श्री. इलाहाबादी * [[नासिर हुसेन]] - फादर गोंजाल्वेस * युसूफ खान - जेबिसको * [[रंजीत|रंजीत बेदी]] - रंजीत * [[मुकरी]] - तैयाब अली * मूलचंद - पेड्रॉ == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[आनंद बख्शी]] | all_music = [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | title1 = ये सच है कोई कहानी नहीं | extra1 = [[मोहम्मद रफ़ी|मोहम्मद रफी]] | length1 = 2:22 | title2 = माय नेम इस अ‍ॅन्थनी गोंजाल्विस | extra2 = अमिताभ बच्चन, [[किशोर कुमार]] | length2 = 5:32 | title3 = हमको तुमसे हो गया है प्यार | extra3 = किशोर कुमार, [[लता मंगेशकर]], [[मुकेश (गायक)|मुकेश]], मोहम्मद रफी | length3 = 7:33 | title4 = तैयब अली प्यार का दुश्मन | extra4 = मोहम्मद रफी | length4 = 4:40 | title5 = पर्दा है पर्दा | extra5 = मोहम्मद रफी | length5 = 7:59 | title6 = अमर अकबर अ‍ॅन्थनी | extra6 = किशोर कुमार, [[महेन्द्र कपूर]], [[शैलेन्द्र सिंह]] | length6 = 5:52 | title7 = शिरडी वाले साईं बाबा | extra7 = मोहम्मद रफी | length7 = 5:52 }} == नामांकन और पुरस्कार == {{awards table}} |- | rowspan="6"|1978 | अमिताभ बच्चन | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] | {{won}} |- | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ संगीतकार पुरस्कार]] | {{won}} |- | मनमोहन देसाई | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार]] | {{nom}} |- | मनमोहन देसाई | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ निर्देशक पुरस्कार]] | {{nom}} |- | मोहम्मद रफी ("पर्दा है पर्दा") | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायक पुरस्कार]] | {{nom}} |- | आनंद बख्शी ("पर्दा है पर्दा") | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ गीतकार पुरस्कार]] | {{nom}} |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0075669|अमर अकबर अ‍ॅन्थनी}} {{मनमोहन देसाई}} [[श्रेणी:1977 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:लक्ष्मीकांत–प्यारेलाल द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय ड्रामा फ़िल्में]] 7owsjo7b8u189phfae4a7s35rnn6o6y कैथी 0 21010 6631856 6567702 2026-10-22T01:56:57Z Pustam.EGR 535233 6631856 wikitext text/x-wiki [[चित्र:कैथी लिपि.jpg|thumb|कैथी में लिखा 'कैथी'‌शब्द]] [[चित्र: कैथी.jpg|thumb|300px|कैथी में अक्षरो की जानकारी|पाठ=]] [[चित्र:Kaithi printed.jpg|thumb|300px|कैथी में अंकों की जानकारी|पाठ=]] [[चित्र:Kaithi handwritten.jpg|thumb|right|300px|thumb|right|कैथी लिपि का हस्तलिखित रूप]] [[File:Kaithi Numbers.png|thumb|कैथी संख्या (० से ९ तक)]] {{ब्राम्ही}} '''कैथी''' (𑂍𑂶𑂟𑂲) एक महा ऐतिहासिक लिपि है जो प्राचीन से मध्यकालीन [[भारत]] में प्रमुख रूप से उत्तर-पूर्व और उत्तर भारत में बहुत बृहत रूप से प्रयोग की जाती थी। विशेषतः आज के [[उत्तर प्रदेश]] एवं [[बिहार]] के क्षेत्रों में इस लिपि में वैधानिक एवं प्रशासनिक कार्य किये जाने के भी प्रमाण पाये जाते हैं <ref>अंशुमान पांडे. 2006. [http://www-personal.umich.edu/~pandey/kaithi.pdf Proposal to Encode the Kaithi Script in Plane 1 of ISO/IEC 10646]{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>।। इसे "कयथी" या "कायस्थी", के नाम से भी जाना जाता है। पूर्ववर्ती [[उत्तर-पश्चिम प्रांत]], [[मिथिला]], [[बंगाल]], [[उड़ीसा]] और [[अवध]] में। इसका प्रयोग विशेषतः न्यायिक, प्रशासनिक एवं निजी आँकड़ों के संग्रहण में किया जाता था। == उत्पत्ति == 'कैथी' की उत्पत्ति '[[कायस्थ]]' शब्द से हुई है जो कि उत्तर [[भारत]] का एक सामाजिक समूह (हिन्दू जाति) है। इन्हीं के द्वारा मुख्य रूप से व्यापार संबधी ब्यौरा सुरक्षित रखने के लिए सबसे पहले इस लिपी का प्रयोग किया गया था। कायस्थ समुदाय का पुराने रजवाड़ों एवं ब्रिटिश औपनिवेशिक शासकों से बहुत अच्छे संबंध रहे है। ये उनके यहाँ विभिन्न प्रकार के आँकड़ों का प्रबंधन एवं भंडारण करने के लिये नियुक्त किये जाते थे। कायस्थों द्वारा प्रयुक्त इस लिपि को बाद में कैथी के नाम से जाना जाने लगा। == इतिहास == कैथी एक पुरानी लिपि है जिसका प्रयोग न्यून अति न्यून 16 वीं सदी में धड़ल्ले से होता था। [[मुगल सल्तनत]] के समय इसका प्रयोग बहुत व्यापक था। 1880 के दशक में [[ब्रिटिश राज]] के समय इसे प्राचीन [[बिहार]] के न्यायालयों में आधिकारिक भाषा का पद दिया गया था। इसे [[खगड़िया]] जनपद के न्यायालय में वैधानिक लिपि का पद दिया गया था। == कैथी के विलोपन का खतरा == कैथी लिपि को कभी कभी 'बिहार लिपि' भी कहा जाता है। अभी भी बिहार समेत देश के उत्‍तर पूर्वी राज्‍यों में इस लिपि में लिखे सहस्त्रों अभिलेख हैं। समस्‍या तब होती है जब इन अभिलेखों से संबंधित वैधानिक अड़चनें आती हैं। [[दैनिक जागरण]] के [[पटना]] संस्‍करण में नौ सितंबर 2009 को पेज बीस पर बक्‍सर से छपी कंचन किशोर के एक समाचार का संदर्भ लें तो इस लिपि के जानकार अब उस जनपद में केवल दो लोग बचे हैं। दोनों बहुत आयु वाले हैं। ऐसे में निकट भविष्‍य में इस लिपि को जानने वाला संभवतः कोई न बचेगा और तक इस लिपि में लिखे भू-अभिलेखों का अनुवाद आज की प्रचलित लिपियों में करना कितना कठिन होगा इसका सहज अनुमान लगाया जा सकता है। भाषा के जानकारों के अनुसार यही स्थिति व्यापक है। ऐसे में आवश्यक है इस लिपि के संरक्षण के लिए काम किया जाए। == यूनिकोड == कैथी लिपि को सन २००९ में [[यूनिकोड]] मानक 5.2 में समाहित किया गया। कैथी का यूनिकोड में स्थान U+11080 से U+110CF है। इस सीमा में कुछ रिक्त स्थान भी है जिनके कोड बिन्दु निर्धारित नहीं किए गए हैं। {| class="prettytable sortable" |- class="hintergrundfarbe5" ! यूनिकोड ! कैथी ! विवरण |- | U+11080 (69760) | &#x11080; | कैथी चन्द्रबिन्दु |- | U+11081 (69761) | &#x11081; | कैथी अनुस्वार |- | U+11082 (69762) | &#x11082; | कैथी का विसर्ग |- | U+11083 (69763) | &#x11083; | कैथी वर्ण अ |- | U+11084 (69764) | &#x11084; | कैथी वर्ण आ |- | U+11085 (69765) | &#x11085; | कैथी वर्ण इ |- | U+11086 (69766) | &#x11086; | कैथी वर्ण ई |- | U+11087 (69767) | &#x11087; | कैथी वर्ण उ |- | U+11088 (69768) | &#x11088; | कैथी वर्ण ऊ |- | U+11089 (69769) | &#x11089; | कैथी वर्ण ए |- | U+1108A (69770) | &#x1108A; | कैथी वर्ण ऐ |- | U+1108B (69771) | &#x1108B; | कैथी वर्ण ओ |- | U+1108C (69772) | &#x1108C; | कैथी वर्ण औ |- | U+1108D (69773) | &#x1108D; | कैथी वर्ण क |- | U+1108E (69774) | &#x1108E; | कैथी वर्ण ख |- | U+1108F (69775) | &#x1108F; | कैथी वर्ण ग |- | U+11090 (69776) | &#x11090; | कैथी वर्ण घ |- | U+11091 (69777) | &#x11091; | कैथी वर्ण ङ |- | U+11092 (69778) | &#x11092; | कैथी वर्ण च |- | U+11093 (69779) | &#x11093; | कैथी वर्ण छ |- | U+11094 (69780) | &#x11094; | कैथी वर्ण ज |- | U+11095 (69781) | &#x11095; | कैथी वर्ण झ |- | U+11096 (69782) | &#x11096; | कैथी वर्ण ञ |- | U+11097 (69783) | &#x11097; | कैथी वर्ण ट |- | U+11098 (69784) | &#x11098; | कैथी वर्ण ठ |- | U+11099 (69785) | &#x11099; | कैथी वर्ण ड |- | U+1109A (69786) | &#x1109A; | कैथी वर्ण ढ |- | U+1109B (69787) | &#x1109B; | कैथी वर्ण ड़ |- | U+1109C (69788) | &#x1109C; | कैथी वर्ण ढ़ |- | U+1109D (69789) | &#x1109D; | कैथी वर्ण ण |- | U+1109E (69790) | &#x1109E; | कैथी वर्ण त |- | U+1109F (69791) | &#x1109F; | कैथी वर्ण थ |- | U+110A0 (69792) | &#x110A0; | कैथी वर्ण द |- | U+110A1 (69793) | &#x110A1; | कैथी वर्ण ध |- | U+110A2 (69794) | &#x110A2; | कैथी वर्ण न |- | U+110A3 (69795) | &#x110A3; | कैथी वर्ण प |- | U+110A4 (69796) | &#x110A4; | कैथी वर्ण फ |- | U+110A5 (69797) | &#x110A5; | कैथी वर्ण ब |- | U+110A6 (69798) | &#x110A6; | कैथी वर्ण भ |- | U+110A7 (69799) | &#x110A7; | कैथी वर्ण म |- | U+110A8 (69800) | &#x110A8; | कैथी वर्ण य |- | U+110A9 (69801) | &#x110A9; | कैथी वर्ण र |- | U+110AA (69802) | &#x110AA; | कैथी वर्ण ल |- | U+110AB (69803) | &#x110AB; | कैथी वर्ण व |- | U+110AC (69804) | &#x110AC; | कैथी वर्ण श |- | U+110AD (69805) | &#x110AD; | कैथी वर्ण ष |- | U+110AE (69806) | &#x110AE; | कैथी वर्ण स |- | U+110AF (69807) | &#x110AF; | कैथी वर्ण ह |- | U+110B0 (69808) | &#x110B0; | कैथी मात्रा ा |- | U+110B1 (69809) | &#x110B1; | कैथी मात्रा ि |- | U+110B2 (69810) | &#x110B2; | कैथी मात्रा ी |- | U+110B3 (69811) | &#x110B3; | कैथी मात्रा ु |- | U+110B4 (69812) | &#x110B4; | कैथी मात्रा ू |- | U+110B5 (69813) | &#x110B5; | कैथी मात्रा े |- | U+110B6 (69814) | &#x110B6; | कैथी मात्रा ै |- | U+110B7 (69815) | &#x110B7; | कैथी मात्रा ो |- | U+110B8 (69816) | &#x110B8; | कैथी मात्रा ौ |- | U+110B9 (69817) | &#x110B9; | कैथी विराम चिह्न |- | U+110BA (69818) | &#x110BA; | कैथी नुक्ता चिह्न |- | U+110BB (69819) | &#x110BB; | कैथी संक्षिप्ति (ABBREVIATION) चिह्न |- | U+110BC (69820) | &#x110BC; | KAITHI ENUMERATION SIGN |- | U+110BD (69821) | &#x110BD; | कैथी संख्या चिह्न |- | U+110BE (69822) | &#x110BE; | कैथी प्रभाग (SECTION) चिह्न |- | U+110BF (69823) | &#x110BF; | कैथी डबल सेक्सन चिह्न |- | U+110C0 (69824) | &#x110C0; | कैथी डण्डा |- | U+110C1 (69825) | &#x110C1; | कैथी दो-डण्डा |} <noinclude></noinclude> {{कैथी का यूनिकोड}} == सन्दर्भ == <references/> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20120218165811/http://in.jagran.yahoo.com/news/local/bihar/4_4_8908293.html गुमनामी के अंधेरे में गुम हो गई कैथी] * [https://web.archive.org/web/20180427154648/http://inextlive.jagran.com/kaithi-albhabet-is-in-danger-201203140011 कहीं पन्नों में दफन न हो जाए कैथी] * [http://www-personal.umich.edu/~pandey/kaithi.pdf Proposal to Encode the Kaithi Script in ISO/IEC 10646]{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20130114140426/http://www.unicode.org/charts/PDF/U11080.pdf कैथी का यूनिकोड] (PDF ; अंग्रेजी में) * [https://web.archive.org/web/20190822224354/https://satyagrah.scroll.in/article/122159/how-kaithi-have-fallen-out-of-use कभी हिंदी और उर्दू से अधिक उपयोग होने वाली कैथी खत्म कैसे हो गई?] [[श्रेणी:भारतीय लिपियाँ|कैथी]] [[श्रेणी:लिपि|कैथी]] [[श्रेणी:कायस्थ|लिपि, कैथी]] [[श्रेणी:ब्राह्मण लिपियाँ|लिपि, कैथी]] [[श्रेणी:मिथिला की संस्कृति|लिपि, कैथी]] 8fowl1o9i7uzpn4yg1f3il5qgkzf9v4 बौना ग्रह 0 22660 6631834 6195023 2026-10-21T18:42:35Z K7yz3 889502 चार सबसे संभावित बौने ग्रह उम्मीदवार 6631834 wikitext text/x-wiki {{काम जारी}} {| class="infobox" style="width:300px;" |+ The IAU-recognized dwarf planets and their discovery dates |- |colspan=3|[[File:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691).jpg|150px|link=Ceres (dwarf planet)]]<br /><div style="text-align: center;">Ceres (1801)</div> |colspan=3|[[File:Pluto in True Color - High-Res.jpg|top|150x150px|link=Pluto]]<br /><div style="text-align: center;">Pluto (1930)</div> |- |colspan=2|[[File:Eris and dysnomia2.jpg|100px|link=Eris (dwarf planet)]]<br /><div style="text-align: center;">Eris (2005)</div> |colspan=2|[[File:Makemake with moon.JPG|100px|link=Makemake]]<br /><div style="text-align: center;">Makemake (2005)</div> |colspan=2|[[File:Haumea_Hubble.png|100px|link=Haumea]]<div style="text-align: center;">Haumea (2004)</div> |} '''बौना ग्रह''' एक ऐसा [[खगोलीय वस्तु|आकाशीय पिंड]] होता है जो किसी अन्य [[ग्रह]] की परिक्रमा नहीं करता तथा [[ग्रह]] के समान बहुत से गुण प्रदर्शित नहीं करता | [[सौर मण्डल|सौरमण्डल]] में बौने ग्रहों की संख्या अज्ञात है | बौना ग्रह का निर्धारण उसका करीब से अवलोकन करके किया जाता है | आधा दर्जन बौने ग्रहों में कम से कम एक चन्द्रमा अर्थात [[उपग्रह]] उपस्थित है | आकाशीय पिंडों को तीन भागों में विभाजित किया गया है जो तारे की विशिष्ट कक्षा में परिक्रमा करते हैं- बौना ग्रह, [[उपग्रह]] और ग्रह | ग्रह की नई संकल्पना ने [[प्लूटो (बौना ग्रह)|प्लूटो]] को ग्रहों की श्रेणी से निकल कर बौने ग्रहों की श्रेणी में रखा गया | ==अवधारणा का इतिहास== 1801 में [[मंगल]] और [[बृहस्पति]] के बीच उपस्थित [[क्षुद्रग्रह|क्षुद्र ग्रहों]] की खोज से पहले उनको ग्रह माना जाता था | 1851 तक ग्रहों की संख्या 23 तक मानी जाने लगी | खगोलविदों ने छोटे पिंडों के लिए [[क्षुद्रग्रह]] शब्द का उपयोग शुरू किया और फिर उनका नामकरण या ग्रहों के रूप में वर्गीकरण करना बंद कर दिया | <ref>{{cite journal |url=http://philsci-archive.pitt.edu/3418/ |author=Mauro Murzi |title=Changes in a scientific concept: what is a planet? |date=2007 |accessdate=April 6, 2013 |journal=Preprints in Philosophy of Science |type=Preprint |publisher=University of Pittsburgh |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611023948/http://philsci-archive.pitt.edu/3418/ |archive-date=11 जून 2019 |url-status=live }}</ref> 1930 में [[प्लूटो (बौना ग्रह)|यम]] की खोज के बाद सौरमंडल में 9 ग्रह माने जाने लगे | लगभग 50 वर्षों तक [[प्लूटो (बौना ग्रह)|यम]] को [[बुध]] से बड़ा माना जाता था | <ref>{{cite web |title=Pluto Revealed |url=http://www.discoveryofpluto.com/pluto06.html |first=Brad |last=Mager |accessdate=January 26, 2008 |publisher=discoveryofpluto.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722004610/http://www.discoveryofpluto.com/pluto06.html |archive-date=July 22, 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Is Pluto a planet? |url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=624 |date=September 14, 2007 |author1=Cuk, Matija |author2=Masters, Karen |publisher=Cornell University, Astronomy Department |accessdate=January 26, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012225232/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=624 |archivedate=October 12, 2007 }}</ref> 1978 में यम के उपग्रह [[शैरन_(उपग्रह)|शैरन]] की खोज हुए | इससे उसके द्रव्यमान और आकर का आंकलन करना आसान हो गया | तब पता चला की यम के आकर का जो पुराना आंकलन था वह उससे छोटा था | <ref>{{cite journal |title=Orbits and Photometry of Pluto's Satellites: Charon, S/2005 P1, and S/2005 P2 |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-07_132_1/page/290 |journal=The Astronomical Journal |date=2006 |issue=1 |pages=290–98 |doi=10.1086/504422 |first=Marc W. |last=Buie |author2=Grundy, William M. |author3=Young, Eliot F. |author4=Young, Leslie A. |author5=Stern, S. Alan |volume=132 |bibcode=2006AJ....132..290B |arxiv=astro-ph/0512491}}</ref> इसका भार [[पृथ्वी]] के [[चन्द्रमा]] से पांच गुणा और [[बुध]] से बीस गुणा कम था | पर अब भी यह क्षुद्रग्रह पट्टिका के [[सीरीस (बौना ग्रह)|सीरीस]] से 10 गुणा अधिक बड़ा था | <ref>{{cite book |first=David |last=Jewitt |author2=Delsanti, Audrey |title=The Solar System Beyond The Planets in Solar System Update : Topical and Timely Reviews in Solar System Sciences |publisher=Springer |doi=10.1007/3-540-37683-6 |isbn=978-3-540-37683-5 |date=2006 |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |accessdate=February 10, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060525051103/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |archivedate=May 25, 2006 }}</ref> [[चित्र:Likeliest dwarf planets.png|अंगूठाकार|चार सबसे संभावित बौने ग्रह उम्मीदवार]] हमारे [[सौर मण्डल|सौरमण्डल]] में पाँच ज्ञात पिण्डों को 'बौना ग्रह' की संज्ञा दी गयी है :<br /> १) [[प्लूटो (बौना ग्रह)|यम (प्लूटो)]] <br /> २) [[सीरीस (बौना ग्रह)|सीरीस]] <br /> ३) [[हउमेया (बौना ग्रह)|हउमेया]] <br /> ४) [[माकेमाके (बौना ग्रह)|माकेमाके]] <br /> ५) [[ऍरिस (बौना ग्रह)|ऍरिस]] (एरिस सबसे बड़ा बौना ग्रह है।) {{सौरमण्डल}} [[श्रेणी:सौर मंडल]] [[श्रेणी:बौने ग्रह]] {{स्टब}} 2grarq840u5iu99jo21dvsym65wczji सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह 3 23042 6631901 6626983 2026-10-22T05:16:22Z अमर तिवारी 932885 6631901 wikitext text/x-wiki ==पुरानी वार्ता== *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख01|पुरावार्ता-१]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख02|पुरावार्ता-२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख03|पुरावार्ता-३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख04|पुरावार्ता-४]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख05|पुरावार्ता-५]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख06|पुरावार्ता-६]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख07|पुरावार्ता-७]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख08|पुरावार्ता-८]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख09|पुरावार्ता-९]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख10|पुरावार्ता-१०]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख11|पुरावार्ता-११]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख12|पुरावार्ता-१२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख13|पुरावार्ता-१३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख14|पुरावार्ता-१४]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख15|पुरावार्ता-१५]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख16|पुरावार्ता-१६]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख17|पुरावार्ता-१७]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख18|पुरावार्ता-१८]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख19|पुरावार्ता-१९]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख20|पुरावार्ता-२०]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख21|पुरावार्ता-२१]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख22|पुरावार्ता-२२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख23|पुरावार्ता-२३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख24|पुरावार्ता-२४]] == [[:महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 06:45, 19 अगस्त 2025 (UTC) == [[:महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे|महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे|महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 06:51, 19 अगस्त 2025 (UTC) ==प्रतियोगिता में निर्मित लेखों में संपादन के संबंध में== अनुनाद जी नमस्ते! कृपया प्रतियोगिता के दौरान बन रहे लेखों में संपादन न करें अन्यथा इन लेखों का मूल्यांकन प्रभावित हो सकता है। मूल्यांकन के पश्चात आप इन लेखों में सुधार के लिए स्वतंत्र हैं। ऐसा सभी प्रतिभागियों को समान अवसर प्रदान करने के लिए आवश्यक है। आशा है आप इसे समझेंगे। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:39, 7 अक्टूबर 2025 (UTC) == दीपावली की शुभकामनाएं == <div style="border:3px solid #ff9900; background:linear-gradient(135deg, #fff8dc, #fff0b3); padding:12px; border-radius:12px; box-shadow:0 0 10px #ffcc00; font-family:'Segoe UI', sans-serif;"> <center> <h2 style="color:#d97706;">✨ शुभ दीपावली! ✨</h2> <p style="color:#b45309; font-size:15px;"> आपको और आपके परिवार को '''दीपावली''' की हार्दिक शुभकामनाएं! यह पर्व आपके जीवन में <span style="color:#eab308;">प्रकाश</span>, <span style="color:#f59e0b;">समृद्धि</span> और <span style="color:#f97316;">खुशियाँ</span> लाए। विकिपीडिया पर भी इसी तरह ज्ञान का प्रकाश फैलता रहे! 🪔 </p> [[File:Diwali lights.jpg|250px|center]] <div style="color:#9333ea; font-weight:bold;">— आपके साथी विकिपीडियन की ओर से <br>[[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 08:36, 19 अक्टूबर 2025 (UTC)</div> </center> </div> == [[:वैज्ञानिक (पत्रिका)|वैज्ञानिक (पत्रिका)]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:वैज्ञानिक (पत्रिका)|वैज्ञानिक (पत्रिका)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैज्ञानिक (पत्रिका)|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैज्ञानिक (पत्रिका)]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:08, 15 नवम्बर 2025 (UTC) == Please check your mail as soon as possible == {{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 10:21, 16 दिसम्बर 2025 (UTC) == अनुवाद हेतु समस्या == नमस्कार, मैं लेख बनाने के लिए मशीन अनुवाद इस्तेमाल करती हूँ लेकिन सब कुछ ठीक होने के बावजूद भी आर्टिकल प्रकाशित नहीं हो पाता है इसमें लिखा होता है, ''आपका अनुवाद प्रकाशित नहीं किया जा सकता क्योंकि इसमें बहुतायत में बिना सुधार के मशीनी-अनुवाद का पाठ शामिल है।'' लिखा हुआ आता है। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 14:20, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) : नमस्ते [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी। यह समस्या सबको होती है। यह समस्या भी है और एक उपयोगी तकनीक भी। मशीनी अनुवाद को आप पढ़े और कुछ परिवर्तन करें जो कि 'पर्याप्त' हो। इसके लिये कुछ उपाय ये हैं- ::(१) अनुवाद को पढ़ें और समझें कि मशीन ने अनुवाद करके अर्थ का अनर्थ तो नहीं कर दिया है? ऐसा हो तो ठीक करें। ::(२) बड़े-बड़े वाक्यों को छोटे वाक्यों में तोड़ सकते हैं। इससे अर्थ में स्पष्टता आ सकती है। ::(३) वाक्य विन्यास प्रायः अंग्रेजी संस्कृति के होते हैं। उन्हें हिन्दी संस्कृति के अनुसार करें। उदाहरण के लिये, "यह स्थान पटना, बिहार में स्थित है।" इसके स्थान पर "यह स्थान बिहार राज्य के पटना जिले में है" लिख सकते हैं। ::(४) कोई शब्द बहुत कठिन हो तो उसके स्थान पर सरल शब्द का प्रयोग करें। ::(५) वाक्यों को एक अनुच्छेद से दूसरे अनुच्छेद में कर सकते हैं, जहाँ वे अधिक उपयुक्त होते हैं। ::(६) अनावश्यक या महत्वहीन जानकरी या वाक्यों को हटा देना चाहिये। ::: -- अनुनाद [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 10:31, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) == [[:भारतीय इतिहास के स्रोत|भारतीय इतिहास के स्रोत]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:भारतीय इतिहास के स्रोत|भारतीय इतिहास के स्रोत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारतीय इतिहास के स्रोत|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारतीय इतिहास के स्रोत]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:निर्देशिकानहीं|विकिपीडिया निर्देशिका नहीं]]</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:03, 17 मार्च 2026 (UTC) == [[:राजभाषा (विधायी) आयोग|राजभाषा (विधायी) आयोग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:राजभाषा (विधायी) आयोग|राजभाषा (विधायी) आयोग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:04, 29 मार्च 2026 (UTC) == [[:मायाधर मानसिंह|मायाधर मानसिंह]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मायाधर मानसिंह|मायाधर मानसिंह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:20, 29 मार्च 2026 (UTC) == [[:बड़े भाषा मॉडलों की सूची|बड़े भाषा मॉडलों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बड़े भाषा मॉडलों की सूची|बड़े भाषा मॉडलों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:27, 29 मार्च 2026 (UTC) == [[:मनोमोहन घोष|मनोमोहन घोष]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मनोमोहन घोष|मनोमोहन घोष]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:33, 29 मार्च 2026 (UTC) == Wikipedia पृष्ठ निर्माण हेतु अनुरोध == नमस्कार @[[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] जी, मैं आपसे विनम्र अनुरोध करना चाहता हूँ कि कृपया '''[[अर्जुन पंचारिया]]''' के लिए Wikipedia पर एक लेख (पृष्ठ) बनाने पर विचार करें। साथ ही, उनकी उल्लेखनीयता (Notability) के संबंध में उपलब्ध स्रोतों के आधार पर उचित जाँच करने का कष्ट करें। यदि वे Wikipedia के मानकों को पूरा करते हैं, तो कृपया उनके विषय में एक निष्पक्ष एवं विश्वसनीय लेख तैयार करने में मार्गदर्शन प्रदान करें। आपका मार्गदर्शन और सहयोग अत्यंत उपयोगी रहेगा। धन्यवाद। — @[[सदस्य:Hindu Times India|Hindu Times India]] [[सदस्य:Hindu Times India|Hindu Times India]] ([[सदस्य वार्ता:Hindu Times India|वार्ता]]) 06:48, 5 अप्रैल 2026 (UTC) == [[:प्रह्लादचरित्र|प्रह्लादचरित्र]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:प्रह्लादचरित्र|प्रह्लादचरित्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रह्लादचरित्र|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रह्लादचरित्र]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 05:53, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == [[:कृष्णकमल भट्टाचार्य|कृष्णकमल भट्टाचार्य]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कृष्णकमल भट्टाचार्य|कृष्णकमल भट्टाचार्य]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कृष्णकमल भट्टाचार्य|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कृष्णकमल भट्टाचार्य]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 05:55, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == [[:गौरीशंकर भट्टाचार्य|गौरीशंकर भट्टाचार्य]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:गौरीशंकर भट्टाचार्य|गौरीशंकर भट्टाचार्य]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गौरीशंकर भट्टाचार्य|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गौरीशंकर भट्टाचार्य]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 05:57, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:40, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == [[:यांत्रिक अनुवाद का इतिहास|यांत्रिक अनुवाद का इतिहास]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:यांत्रिक अनुवाद का इतिहास|यांत्रिक अनुवाद का इतिहास]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 13:23, 11 अप्रैल 2026 (UTC) == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==निवेदन पर मत आमंत्रण== नमस्कार, अनुनाद जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें। * आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:33, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :आपके समर्थन एवं विश्वास के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:21, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == [[:भारत में भांग|भारत में भांग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:भारत में भांग|भारत में भांग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारत में भांग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारत में भांग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अलग से लेख भर ज्ञानकोशीय उल्लेखनीयता नहीं। कोई स्रोत नहीं, जिससे कि जानकारी किसी अन्य लेख में भी शामिल की जा सके।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:58, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == स्रोतहीन/संदर्भहीन सामग्री द्वारा लेख निर्माण एवं ऐसी ही सामग्री लेखों में जोड़ना == नमस्ते अनुनाद सिंह जी, आपके द्वारा निर्मित लेख [[भारत में भांग]], जिसे अभी हटाने हेतु चर्चा के लिये नामांकित किया है, देखकर अत्यंत क्षोभ हुआ। यह लेख आपने २०१६ में बनाया था। बिना किसी स्रोत का उल्लेख किये, बिना कोई संदर्भ उपलब्ध कराये। और हाल का [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=कैलाश_मन्दिर,_एलोरा&diff=prev&oldid=6543749 यह संपादन भी देखा] जिसमें एक ब्लौग लेख को संदर्भ के रूप में प्रयोग किया गया है जिसकी कड़ी खुल भी नहीं रही। आपको भलीभाँति पता है कि विकिपीडिया एक तृतीयक ज्ञानकोश है जिसकी विश्वसनीयता इसी बात पर टिकी हुई है कि यहाँ उपलब्ध कराई जा रही जानकारी कितने मज़बूत स्रोतों/सन्दर्भों द्वारा समर्थित है; कितनी सत्यापनीय है। यह हमारे [[वि:पंचशील|पंचशील]] का हिस्सा है। आपकी इस तरह की गतिविधियाँ हिंदी विकिपीडिया की की विश्वसनीयता को खोखला कर रही हैं और इसके मूल उद्देश्य का अवमूल्यन भी। चूँकि आप को स्वतः परीक्षित सदस्य का दर्जा प्राप्त है, किसी का ध्यान भी नहीं जाता कि आप क्या-क्या करते रहते हैं और लंबे समय से करते आये हैं। आपके पुराने संपादनों और हालिया संपादनों को देखते हुए आपका यह "स्वतः परीक्षित" विशेषाधिकार हटाया जा रहा है ताकि आपके संपादनों को जाँच के दायरे में लाया जा सके। साथ ही सुझाव है कि [[विकिपीडिया:सत्यापनीयता]] कोई ध्यानपूर्वक पढ़ें और इसकी मूल भावना को समझने का प्रयास करें। संदर्भ जोड़ने के लिये [[सहायता:सन्दर्भ]] और इनलाइन संदर्भों को बेहतर ढंग से हैंडल करने के लिये [[:en:H:FOOT|H:FOOT]] देख सकते हैं। इसके बाद भी यदि आप बिना स्रोत दिये, बिना इनलाइन उद्धरण और उचित संदर्भ दिये लेख बनाते हैं, अथवा लेखों में ऐसी सामग्री जोड़ते हैं जो इनलाइन उद्धरणों और उचित संदर्भों से रहित है एवं सत्यापनीय नहीं है, या निम्न स्तरीय के स्रोतों से समर्थित है, आपको संपादन करने से रोका जा सकता है। सादर धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:40, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :: जी '''जहाँपनाह''' , आप इससे कम कर भी क्या सकते हैं?-- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 11:42, 2 मई 2026 (UTC) == [[:गुर दत्त कुमार|गुर दत्त कुमार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:गुर दत्त कुमार|गुर दत्त कुमार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गुर दत्त कुमार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गुर दत्त कुमार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख में उल्लेखनीयता और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:30, 2 मई 2026 (UTC) == [[:प्रोग्रामन भाषाओं की समयरेखा|प्रोग्रामन भाषाओं की समयरेखा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रोग्रामन भाषाओं की समयरेखा|प्रोग्रामन भाषाओं की समयरेखा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 08:50, 2 मई 2026 (UTC) == [[:बंगभाषा प्रकाशिका सभा|बंगभाषा प्रकाशिका सभा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बंगभाषा प्रकाशिका सभा|बंगभाषा प्रकाशिका सभा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 14:33, 9 मई 2026 (UTC) == [[:योगेश चन्द्र बागल|योगेश चन्द्र बागल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:योगेश चन्द्र बागल|योगेश चन्द्र बागल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 14:36, 9 मई 2026 (UTC) == [[:प्रसन्नकुमार ठाकुर|प्रसन्नकुमार ठाकुर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रसन्नकुमार ठाकुर|प्रसन्नकुमार ठाकुर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 14:36, 9 मई 2026 (UTC) == [[:लक्ष्मण वासुदेव परांजपे|लक्ष्मण वासुदेव परांजपे]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:लक्ष्मण वासुदेव परांजपे|लक्ष्मण वासुदेव परांजपे]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:56, 12 मई 2026 (UTC) :लेख में मशीनी अनुवाद इस स्तर का है कि {{tl|cn}} जैसे की सामग्री का मशीनी अनुवाद उपकरण ने "प्रशस्ति - पत्र आवश्यक" के रूप में अनुवाद कर दिया और वो आपको या तो समझ में नहीं आया या फिर आपने इतना सोचा ही नहीं कि इसे सुधारना आवश्यक है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:58, 12 मई 2026 (UTC) :: @[[User:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, यह सही है कि मैंने {{tl|cn}} के मशीनी अनुवाद "प्रशस्ति - पत्र आवश्यक" को महत्व न देते हुए उसे अनदेखा कर दिया। पर क्या इस एक शब्द के अशुद्ध अनुवाद के चलते इस लेख को हटा देना चाहिये?कौन सा जज मुर्गी मारने और मनुष्य को जान से मारने - इन दोनों के लिये मृत्युदण्ड देता है? क्या '''ऐडमिनिस्ट्रेटर्स''' से '''संवेदनशीलता''' की अपेक्षा नहीं करनी चाहिये?-- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 13:20, 12 मई 2026 (UTC) :::मैंने आपको इंगित किया है कि कम से कम लेख को एकबार पढ़ भी लिया करो। आप "हेडगेवार" को "हेगडेवार" लिखते हो। इसके अतिरिक्त जो अनुवाद उपकरण जो गलतियाँ कड़ियाँ जोड़ने में करता है, वो सब मौजूद थीं। एडमिन से संवेदनशीलता की अपेक्षा होनी चाहिए लेकिन आप जैसे दो दशक पुराने सदस्य से भी बहुत अपेक्षायें होती हैं। आपको भी उनका ध्यान रखना चाहिए। आज आपने [[हटु विद्यालंकार]] नामक लेख बंगाली से अनूदित किया है। क्या आप इसका भी तुल्य अंग्रेज़ी लेख बता सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:07, 12 मई 2026 (UTC) :::: @[[User:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, "हेडगेवार" को "हेगडेवार" जैसी गलतियाँ तो पग-पग पर मिल जायेंगी। लेकिन आपको इससे सौ गुना गम्भीर गलती क्यों नहीं दिख पाती जब कोई शीर्षक में 'सफ़विद कला' लिखता है? इतना ही नहीं, सैकड़ों ऐसे लेख होंगे जिनमें भद्दी भद्दी गालियाँ लिखीं हुई हैं। क्या यह प्रबन्धक का काम नहीं है?[[हटु विद्यालंकार]] पर लेख आपको अंग्रेजी में मिला हो तो बताइये। मुझे तो खोजने पर भी नहीं मिला। लेकिन यदि ये कहना चाहते हैं कि अंग्रेजी में लेख नहीं है तो इसकी उल्लेखनीयता संदेहास्पद हो गयी तो स्पष्ट कहिये। -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 17:06, 12 मई 2026 (UTC) :::::सफ़विद कला पर मैंने लेख निर्मित करने वाले व्यक्ति को टैग इसी कारण से किया है। आपने भी अपने वादे के पक्ष में कोई तर्क या स्रोत नहीं दिया है। हटु विद्यालंकार लेख पर मैंने आपसे पूछा है कि यदि लेख मौजूद हो तो? आपने पहले कहीं दावा किया था कि आप अंग्रेज़ी से भी अनूदित कर सकते थे। मैंने उसपर उल्लेखनीयता का कोई टैग अभी नहीं लगाया और न ही आपको कहा है। हालांकि उसमें दिये गये स्रोतों से एक अच्छा लेख निर्मित करना मुश्किल है। यदि किसी भी लेख में कोई गाली है तो उसे हटाना आवश्यक है और ऐसा कहीं भी मिलते ही हम हटाते रहते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:27, 13 मई 2026 (UTC) ::::: @[[User:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, कृपया ध्यान से देखिये, मैंने अपने दावे में ठोस तर्क दिया है। यदि उतना पर्याप्त नहीं है तो पहले वहाँ लोगों को इसका विरोध करने दीजिये, पाँच-दस तर्क और दिये जा सकते हैं। मुझे नहीं लगता कि वहाँ स्वयं मूल लेखक ने भी इसका प्रतिवाद किया है। जब मूल लेखक का ही कोई 'स्टैण्ड' नहीं है, तो इसमें आगे बहस क्या होगा?<br> ::::: अब आते हैं दूसरी बात पर। दूसरी बात यह है कि मैंने जो लिखा था कि 'मैं इसे अंग्रेजी से भी अनूदित कर सकता था' वह किसी दूसरे लेख के बारे में था, न कि [[हटु विद्यालंकार]] के बारे में।--[[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 07:05, 13 मई 2026 (UTC) ::::::मैंने सम्बंधित सदस्य का सन्देश देखते ही स्थानान्तरण कर दिया। आपने जिस लेख के लिए कहा था, उसका भी अंग्रेज़ी संस्करण उपलब्ध नहीं करवाया। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:26, 13 मई 2026 (UTC) == निओडिमिअम चुम्बक == आपने [[:en:Neodymium magnet]] का हिन्दी में "निओडिमिअम चुम्बक" शीर्षक रखा है। आपने कहीं चर्चा में दो स्वर साथ में आने पर बात कही थी जिसके अनुसार निओ के स्थान पर नियो तथा मिअम के स्थान पर मियम होना चाहिए। अर्थात् निओडिमिअम के स्थान पर नियोडिमियम होना चाहिए। तकनीकी शब्दावली भी इसी का अनुसरण करते हो Neodymium को हिन्दी में नियोडिमियम लिखता है। इसी क्रम में [[नियोडाइमियम]] को भी स्थानान्तरित करना होगा। क्या आप उपरोक्त के लिए कोई स्रोत दे सकते हैं जिससे "निओडिमिअम" को उचित माना जाये? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:14, 13 मई 2026 (UTC) ::@[[User:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, Neodymium को हिन्दी में 'नियोडिमियम' लिखना बिल्कुल तर्कसंगत है। इसे 'मानक वर्तनी' मान सकते हैं क्योंकि इसे तकनीकी शब्दावली आयोग ने सुझाया है और अन्य स्थानों पर भी इसका उपयोग हुआ है जैसा कि अन्य सदस्य ने भी सन्दर्भ दिया है। अतः अधिक न लिखते हुए यह कहूँगा कि '''[[निओडिमिअम चुम्बक]] लेख का नाम बदलकर 'नियोडिमियम चुम्बक' करना बेहतर होगा।''' हाँ व्यवहार में हिन्दी में बहुत से शब्दों की 'बहु-वर्तनी' प्रचलित है, जैसे- कौवा/कौआ, भैया/भैय्या/भइया, कहिये/कहिए आदि। --[[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 07:05, 13 मई 2026 (UTC) :::कौवा का कौआ कैसे हुआ, ये तो मुझे भी समझ में नहीं आता। हालांकि कहिए का कारण अलग हो सकता है। जो भी हो, यदि आपको मेरा सुझाव उचित लगा है तो कृपया उचित स्थानान्तरण कर दीजियेगा। यदि आप चाहते हैं कि इसे अनुप्रेषण छोड़े बिना स्थानान्तरित किया जाये, तो कृपया बतायें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:28, 13 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय मुझे कुछ प्रमाणिक लेख मिले :[https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245038&reg=3&lang=1 Pib Delhi English] '''neodymium-iron-boron permanent magnets''' :[https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245151&reg=3&lang=2 पीआईबी दिल्ली हिन्दी] '''नियोडिमियम-आयरन-बोरॉन स्थायी चुम्बकों''' :[https://sathee.iitk.ac.in/hi/sathee-neet/article/physics/physics-rare-earth-magnets/ शिक्षा मंत्रालय और IIT कानपुर का 'SATHEE' पोर्टल] '''नियोडिमियम चुंबक''' :[[निओडिमिअम चुम्बक]] का '''[[नियोडिमियम चुंबक]]''' का {{समर्थन}} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:44, 13 मई 2026 (UTC) == [[:बेनेदेत्तो क्रोचे का अभिव्यंजनावाद|बेनेदेत्तो क्रोचे का अभिव्यंजनावाद]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बेनेदेत्तो क्रोचे का अभिव्यंजनावाद|बेनेदेत्तो क्रोचे का अभिव्यंजनावाद]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बेनेदेत्तो क्रोचे का अभिव्यंजनावाद|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बेनेदेत्तो क्रोचे का अभिव्यंजनावाद]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>किताब के अध्याय की तरह लिखी सामग्री। स्रोत-संदर्भ पूर्णतः ग़ायब। अलग से लेख बनाने लायक ज्ञानकोश योग्य विषय होने में संदेह।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:48, 13 मई 2026 (UTC) :: [[User:SM7|SM7]], इस लेख को हटा देने पर मुझे कोई आपत्ति नहीं है क्योंकि इसके 'ज्ञानकोश योग्य विषय होने में' संदेह जो हो गया है। लेकिन एक बात बताने का कष्ट कर लीजिये। ये कुरान की सारी सूराओं की सारी आयतें जो इस विकिपेडिया को अलंकृत कर रहीं हैं वह कितनी ज्ञानकोशीय हैं?क्या विकिपीडिया एक-एक आयत का अर्थ लिखने के बनी है? क्या सभी वेद, सभी उपनिषद, सभी पुराण, सैकड़ों रामायण, महाभारत, त्रिपिटक, जैन आगम आदि के सभी अध्याय और उन सभी अध्यायों के सभी श्लोक इस विकिपीडिया पर लिखे जा सकते हैं? सभी शास्त्र और उनके भाष्य तथा भाष्यों के भाष्य लिखे जा सकते हैं? कुरान की एक-एक आयत पर लिखा जा सकता है तो '''क्रोचे''' की सभी पुस्तकों के सभी अध्यायों के बारे में अलग से लेख बनाना ज्ञानकोशीय क्यों नहीं है?क्या इसलिये कि कुरान को अल्ला ताला ने भेजा है और बाकी सब को इन्सानों ने लिखा है?--[[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 17:48, 13 मई 2026 (UTC) :::आप उन्हें हटाने हेतु नामांकित कर दें। फिलहाल तो आपसे यह उम्मीद की जा रही कि आप अपनी हरकतों को अलंकरण समझना बंद करें। मुद्दे पे बात करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:23, 13 मई 2026 (UTC) :::: [[User:SM7|SM7]], मैं तो 'विश्वकोशीयता' की आपकी समझ की बानगी दिखाना चाहता था। मुझे पूरा उत्तर मिल गया। पहले भी आपके इसी तरह के क्रांतिकारी विचार पढ़े हैं - कि 'हमला' न लिखकर 'आक्रमण' लिखना शुद्धतावाद है लेकिन 'नुक्ता' नहीं हटना चाहिये। कोई पञ्चमाक्षरों का प्रयोग करता है तो आपके राडार पर आ जाता है। मुझे ये भी पता है कि यहाँ चर्चा करने से कोई लाभ नहीं होगा क्योंकि आप अन्त में इसी बात पर आ जायेंगे कि 'चुप! बैठ! मैं मास्टर हूँ कि तुम?' -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 03:34, 14 मई 2026 (UTC) :::::जी, हमने आपकी दिखाई बानगी देख ली। हमारी निजी समीक्षा और हमारे बारे में आपकी राय भी सुन लिया - बस, अब आप थोड़ा सा कष्ट उठायें और इस लेख को हटाने की चर्चा में भी अपने तर्क प्रस्तुत कर दें। हो सके तो अपनी बिना स्रोत-संदर्भ लेख बनाने की महान रिवायत की ज़रूरत पर भी प्रकाश डाल दें। विकिपीडिया रुपी इस ज्ञानकोश के बारे में आप अपनी समझ की बानगी भी प्रस्तुत कर दें तो बेहतर होगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:16, 14 मई 2026 (UTC) :::::: मेरी बात नहीं समझ में आयी तो दूसरे शब्दों में दोहरा देता हूँ। '''इस विकिपीडिया पर ज्ञानकोशीयता की परिभाषा वस्तुनिष्ठता (objectivity) के आधार पर तय नहीं हो रही है। इसे इसके कुछ प्रबन्धक तय कर रहे हैं। जो विश्वकोशीय है उसे 'अविश्वकोशीय' कह रहे हैं और जो विकिपिडिया पर कहीं से कहीं तक लिखने लायक नहीं है, वैसी कचरा सामग्री से इसे पाटने दिया है।''' :::::: इसके आगे की चर्चा [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बेनेदेत्तो क्रोचे का अभिव्यंजनावाद|यहाँ देखिये]] । --[[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 08:47, 15 मई 2026 (UTC) :::::::इस विकिपीडिया पर सबसे ज़्यादा स्रोतहीन कचरा आपने फैलाया हुआ है। जैसे आजकल आप विकिसूक्ति पर भी पाट रहे हैं। आश्वस्त रहिये, आगे भी ऐसा होता रहे ज़रूरी नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:04, 16 मई 2026 (UTC) :::::::: मुझे इस बात का अभिमान है कि मैंने हिन्दी विकिपीडिया के सभी प्रकल्पों पर औसत की तुलना में '''बहुत अधिक''' योगदान दिया है। अब आपके तीसरे वाक्य पर। मुझे पता है कि भैंस पूँछ उठायेगी तो क्या करेगी। --08:07, 16 मई 2026 (UTC) == [[:राष्ट्रभाषा विचार मंच, अम्बाला|राष्ट्रभाषा विचार मंच, अम्बाला]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:राष्ट्रभाषा विचार मंच, अम्बाला|राष्ट्रभाषा विचार मंच, अम्बाला]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राष्ट्रभाषा विचार मंच, अम्बाला|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राष्ट्रभाषा विचार मंच, अम्बाला]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उल्लेखनीय|उल्लेखनीय-नहीं]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:08, 7 जून 2026 (UTC) == [[:शहीद बलभद्र सिंह|शहीद बलभद्र सिंह]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:शहीद बलभद्र सिंह|शहीद बलभद्र सिंह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शहीद बलभद्र सिंह|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शहीद बलभद्र सिंह]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>संदर्भ के अभाव में मूल शोध। व्यक्ति की उल्लेखनीयता भी ऐसे में स्पष्ट नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:08, 11 जुलाई 2026 (UTC) == [[:हिन्दी विज्ञान साहित्य परिषद|हिन्दी विज्ञान साहित्य परिषद]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हिन्दी विज्ञान साहित्य परिषद|हिन्दी विज्ञान साहित्य परिषद]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दी विज्ञान साहित्य परिषद|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दी विज्ञान साहित्य परिषद]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 16:22, 12 जुलाई 2026 (UTC) == अवरोध सूचना == अनुनाद सिंह जी, आपने पूर्व में दी गई चेतावनी की उपेक्षा करते हुये फिर से लेख में अन्य वेबसाइट से बड़ी मात्रा में सामग्री [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=रामचरितमानस&diff=prev&oldid=6591192 कॉपी-पेस्ट किया है]। इस तरह के कॉपी-पेस्ट वाले व्यवहार में कोई सुधार न देखते हुए फिलहाल आपको अनिश्चितकाल के लिये संपादन करने से रोका जा रहा। आप इस वार्ता पृष्ठ पर {{tl|Unblock}} के प्रयोग द्वारा अवरोध समीक्षा हेतु लिख सकते हैं। कोई भी प्रबंधक आपके पूर्व के संपादनों और इस अवरोध की समीक्षा कर सकता है, इसमें मुझे कोई आपत्ति नहीं है। हालाँकि, मैं यह संस्तुत करूँगा कि जबतक आपके पूर्व के संपादनों की समुचित समीक्षा न कर ली जाय और पूर्णतः आश्वस्त न हो लिया जाय कि आप द्वारा पुनः भविष्य में ऐसा वयवहार (कॉपी-पेस्ट करना, बिना स्रोत/संदर्भ सामग्री जोड़ना, हलकी विश्वसनीयता वाली वेबसाइटों से सामग्री लेकर या उन्हें संदर्भित करके सामग्री जोड़ना इत्यादि) नहीं किया जाएगा, यह अवरोध न हटाया जाय। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:42, 23 जुलाई 2026 (UTC) == मैं मुझे अवरोधित करने के इस कृत्य की भर्त्सना करता हूँ। == हिन्दी विकी का यह प्रबन्धक हिन्दी विकिपीडिया के पैर पर कुल्हाड़ी मारता आया है। आज का इसका यह कुकृत्य उसी की नयी कड़ी है। '''विकिपिडिया वाले ऐसे लोगों से विकिपीडिया को बचायें।''' -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 11:15, 23 जुलाई 2026 (UTC) == [[:ब्रह्मगुप्त-फिबोनाकी सर्वसमिका|ब्रह्मगुप्त-फिबोनाकी सर्वसमिका]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:ब्रह्मगुप्त-फिबोनाकी सर्वसमिका|ब्रह्मगुप्त-फिबोनाकी सर्वसमिका]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रयुक्त साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:57, 16 सितंबर 2026 (UTC) == [[:संगीत (भारतीय परम्परा)|संगीत (भारतीय परम्परा)]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:संगीत (भारतीय परम्परा)|संगीत (भारतीय परम्परा)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व4|मापदंड व4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व4|व4]]{{*}} साफ़ धोखा'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे पृष्ठ आते हैं जिनपर साफ़ दिखाई दे रहा धोखा हो। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 18:08, 16 सितंबर 2026 (UTC) == [[:असस्त्रोरह्यंचइदे|असस्त्रोरह्यंचइदे]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:असस्त्रोरह्यंचइदे|असस्त्रोरह्यंचइदे]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। भ्रष्ट वर्तनी वाला अप्रयुक्त पुनर्निर्देशन पृष्ठ यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 16:50, 17 सितंबर 2026 (UTC) == [[:अक्षर कला|अक्षर कला]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अक्षर कला|अक्षर कला]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 17:12, 22 सितंबर 2026 (UTC) == [[:चाणूर|चाणूर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चाणूर|चाणूर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चाणूर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चाणूर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीयता संदिग्ध</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:21, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) == [[:महिन्द्रा कमाण्डर|महिन्द्रा कमाण्डर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:महिन्द्रा कमाण्डर|महिन्द्रा कमाण्डर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 05:16, 22 अक्टूबर 2026 (UTC) h6qny2v2xwrviws5tx9zs34r6jmlzsl विकिपीडिया:प्रबन्धक सूचनापट 4 28428 6631870 6630665 2026-10-22T03:38:49Z अमर तिवारी 932885 /* सदस्य रिपोर्ट 22 अक्टूबर 2026 */ नया अनुभाग 6631870 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- ------------------------- चर्चाएँ/सूचनायें/प्रस्ताव --------------------------- --> <!-- ------------------------- नया अनुभाग हमेशा सबसे नीचे बनायें --------------------------- --> {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 10 जुलाई 2026 == *{{vandal|~2026-38915-40}} &ndash; गलत जानकारी जोड़ना जाँचे तथा अवरोधित करें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:22, 10 जुलाई 2026 (UTC) *:@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, अब बर्बरता भी कर रहे हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:26, 10 जुलाई 2026 (UTC) *::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] कितने दिनों से कर रहे हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:42, 10 जुलाई 2026 (UTC) *:::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, इन्होंने सम्पादन आज ही शुरू किया है, मेरे [[एप्पल इंक॰]] पर इनकी जानकारी को वापस लिया था जिसके उपरांत इन्होंने पुनः उसे जोड़ दिया और इन्होंने [[लालू प्रसाद यादव]], [[रिलायन्स इण्डस्ट्रीज]] में भी गलत जानकारी जोड़ी थी [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:47, 10 जुलाई 2026 (UTC) *::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] आज ही शुरू किया है तो (इसी अस्थाई खाते से यदि उत्पात जारी रहें) दो दिनों के बाद रपट लिखवाईयेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:50, 10 जुलाई 2026 (UTC) *:::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, क्या मैं [[एप्पल इंक॰]] से गलत जानकारी हटा दूं, वह सम्पादन युद्ध तो नहीं होगा? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:52, 10 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == सदस्य Akthakur2001 द्वारा घृणा फैलाने और फर्जी इतिहास लिखने के संबंध में (शीघ्र हटाने और ब्लॉक हेतु) == <blockquote>नमस्ते प्रबंधक जी, मैं आपका ध्यान सदस्य Akthakur2001 के प्रयोगपृष्ठ (सदस्य:Akthakur2001/प्रयोगपृष्ठ) की ओर दिलाना चाहता हूँ। इस सदस्य ने विकिपीडिया के निजी स्पेस का दुरुपयोग करके "गुज्जरों और मुगल वैवाहिक सम्बन्ध" नाम से पूरी तरह से मनगढ़ंत, झूठी और फर्जी सूची बनाई है। इसमें जानबूझकर समाज में आपसी विद्वेष और नफ़रत फैलाने के उद्देश्य से 'नोएडा' (जो कि 1976 में बना आधुनिक नाम है) जैसी जगहों और 'बेसल खा', 'लिडीमर खा' जैसे पूरी तरह से काल्पनिक नामों को इतिहास बताकर लिखा गया है। साथ ही स्थापित राजपूत रानी 'हरका बाई' के नाम को विकृत करके 'हरका गुचरी' लिखा गया है, जो सीधे तौर पर विकिपीडिया की 'घृणा भाषण' (Hate Speech) और 'बर्बरता' (Vandalism) नीतियों का घोर उल्लंघन है। चूंकि यह सामग्री किसी भी प्रामाणिक स्रोत से नहीं है और इसका एकमात्र उद्देश्य एक समाज को नीचा दिखाना और विद्वेष भड़काना है, अतः आपसे विनम्र निवेदन है कि: # इस प्रयोगपृष्ठ (Sandbox) को शीघ्र हटाने की नीति (G10/G12) के तहत '''तुरंत और हमेशा के लिए डिलीट''' किया जाए। # इस प्रकार की दुर्भावनापूर्ण गतिविधियों के लिए उक्त सदस्य को '''स्थायी रूप से ब्लॉक (Block)''' किया जाए। <nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki></blockquote>[[सदस्य:Official Anshika Patel|Official Anshika Patel]] ([[सदस्य वार्ता:Official Anshika Patel|वार्ता]]) 16:33, 11 जुलाई 2026 (UTC) == सदस्य रिपोर्ट 12 जुलाई 2026 == *{{vandal|~2026-38156-35}} &ndash; [[सदस्य:SM7|SM7]] जी, फालतू कड़ी जोड़ना और यह खाता 3 जुलाई को बनाया गया था [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:18, 12 जुलाई 2026 (UTC) *:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|अमन कुमार]] जी यह कोई खाता नहीं बल्कि बिना खाते के प्रयोगकर्ता हैं। विकिपीडिया पर बिना खाते के भी लिखने हेतु अनुमति है। हालांकि गोपनीयता आदि कारणों से ये सहूलियत दी जाती है लेकिन ऐसे योगदान आमतौर पर विश्वसनीय नहीं माने जाते हैं , न ही विकी के विशेष feature का इस्तेमाल कर पाते हैं। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 08:30, 22 जुलाई 2026 (UTC) == विकिपीडिया पर ज्ञानसंदूकों की कमी या सांचों में अपूर्णता == मुझे लगता है हिंदी विकिपीडिया पर '''सांचों की कमी''' है, कुछ तो अंग्रेज़ी से आयातित हैं और कुछ हिंदी में काम भी नहीं करते हैं। इसी तरह देश, राज्य से सम्बन्धित 'ज्ञानसंदूक' में literacy या साक्षरता जैसे प्राचल गायब रहते हैं। यदि infobox बोझिल या विस्तृत न लगे तो मैं चाहता हूं ये प्राचल भी जोड़ा जाए। वरिष्ठ सम्पादक या प्रबंधक अथवा विकी समुदाय के सदस्य इस पर विचार करें। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 08:41, 22 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 24 जुलाई 2026 == *{{vandal|Sarund mata mandir}} &ndash; गोपनीय जानकारी तथा प्रचार करना [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:59, 24 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 25 जुलाई 2026 == *{{vandal|Aman jtu}} &ndash; यूजरनेम आपत्तिजनक [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:12, 25 जुलाई 2026 (UTC) *:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी मुझे भी लगता है ये यूजरनेम आपको देखकर रखा गया है , मैंने खाता खोलने के दिन देख लिया था फिर सोचा रहने देता हूं कुछ short नाम होगा। शायद आपके संपादन, पूर्ववत से चिढ़ रहें हैं। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 01:38, 27 जुलाई 2026 (UTC) *::@[[सदस्य:Pushkar Singh|Pushkar Singh]] जी, महोदय चिढ़ के कारण ही किया हैं। @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी प्रयोगकर्ता के यूजरनेम को बदले या अवरोधित करें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:50, 27 जुलाई 2026 (UTC) *:::मुझे तो यह एक सामान्य नाम लग रहा है। आपको क्यों लगता है कि इसमें कोई समस्या है या यह आपसे संबंधित है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 12:55, 27 जुलाई 2026 (UTC) *::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, प्रयोगकर्ता का jhu लगाना गाली हैं, और Aman मेरा प्रथम नाम है, यह खाता तक बनाया गया जब मैने [[मजरौठ (अहीर)]] पर एक रोलबैक किया था। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:15, 27 जुलाई 2026 (UTC) *:::::मैं नामांकन वापस ले रहा हूँ। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:09, 8 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == सदस्य रिपोर्ट 2 अगस्त 2026 == *{{vandal|Gauravsax}} &ndash; [[पवई, विदिशा]] लेख पर बार-बार बिना स्रोत के मूल शोध जोड़ने के कारण अवरोधन का अनुरोध [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 1 अगस्त 2026 (UTC) == सदस्य रिपोर्ट 4 अगस्त 2026 == *{{vandal|~2026-43055-73}} &ndash; अपमानजनक शब्दों का प्रयोग [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:39, 3 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 4 अगस्त 2026 == *{{vandal|Journeytricks}} &ndash; स्व प्रचार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:32, 4 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == Sarkari Samrat की रिपोर्ट == सदस्य: {{User|Sarkari Samrat}} कारण: बर्बरता [[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] ([[सदस्य वार्ता:TypeInfo|वार्ता]]) 07:02, 7 सितंबर 2026 (UTC) {{Done}} [[User:Max|Max]] {{चर्चा तल}} == अनुमति == प्रबंधकों से आग्रह है कि वे [[स्वामीनारायण]] पर मौजूद सन्दर्भहीन जानकारी को हटाने की अनुमति दें क्योंकि यह सुरक्षित है और इसमें बहुत भाग सन्दर्भहीन है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:48, 8 सितंबर 2026 (UTC) == अशोक हमराही लेख पुनर्स्थापना अनुरोध == "नमस्ते प्रबंधक जी, मैंने हाल ही में 'अशोक हमराही' नाम से एक लेख बनाया था जिसे स्पैम मानकर हटा दिया गया है। अशोक हमराही जी फिल्म, पटकथा और पत्रकारिता जगत की एक उल्लेखनीय हस्ती हैं और लेख को प्रचार के उद्देश्य से नहीं बनाया गया था। कृपया इस हटाए गए लेख की सामग्री (Text) को मेरे प्रयोगपृष्ठ सदस्य:Rajul Ashok/प्रयोगपृष्ठ/अशोक-हमराही पर पुनर्स्थापित (Restore) करने की कृपा करें, ताकि मैं इसमें आवश्यक सुधार और विश्वसनीय समाचार स्रोतों के संदर्भ जोड़ सकूं।" [[सदस्य:Rajul Ashok|Rajul Ashok]] ([[सदस्य वार्ता:Rajul Ashok|वार्ता]]) 15:48, 15 सितंबर 2026 (UTC) :विनम्र अनुस्मारक: कृपया हटाए गए “अशोक हमराही” लेख की सामग्री मेरे प्रयोगपृष्ठ सदस्य:Rajul Ashok/प्रयोगपृष्ठ/अशोक-हमराही पर उपलब्ध कराने की कृपा करें। मैं इसे संक्षिप्त, तटस्थ और स्वतंत्र विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित रूप में पुनर्लिखना चाहता हूँ। धन्यवाद। [[सदस्य:Rajul Ashok|Rajul Ashok]] ([[सदस्य वार्ता:Rajul Ashok|वार्ता]]) 17:01, 21 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार। हटाए गए “अशोक हमराही” लेख के स्थान पर अब एक नया, संक्षिप्त, तटस्थ एवं संदर्भयुक्त मसौदा [[सदस्य:Raghuvansham12/अशोक हमराही]] पर तैयार किया गया है। इसमें स्वतंत्र विश्वसनीय समाचार स्रोतों तथा अन्य उपयुक्त संदर्भों के आधार पर सामग्री रखी गई है और प्रचारात्मक भाषा से बचा गया है। कृपया मसौदे की समीक्षा कर उचित समझें तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित/पुनर्स्थापित करने का मार्गदर्शन प्रदान करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Raghuvansham12|Raghuvansham12]] ([[सदस्य वार्ता:Raghuvansham12|वार्ता]]) 17:38, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) :::नमस्कार, इस चर्चा में पहला अनुरोध 15 सितंबर और अनुस्मारक 21 सितंबर को दिया गया था :::2 अक्टूबर को नया मसौदा [[सदस्य:Raghuvansham12/अशोक हमराही]] समीक्षा के लिए प्रस्तुत किया गया है :::कृपया बताएँ कि क्या कोई प्रबंधक या अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सकता है, अथवा समीक्षा के लिए किसी अन्य उपयुक्त पृष्ठ पर अनुरोध करना चाहिए :::यदि मसौदे में कोई कमी है तो कृपया उसका उल्लेख करें, ताकि आवश्यक सुधार किए जा सकें :::धन्यवाद [[सदस्य:Raghuvansham12|Raghuvansham12]] 11:08, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == मदद == नमस्ते प्रबंधकों, [[श्रीरामरक्षास्तोत्रम्]] के आखिरी अवतरण को हटा दें और इसी के संदर्भ में मैने इसे [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|सुरक्षित करने का अनुरोध]] भी किया है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:06, 16 सितंबर 2026 (UTC) == सूचना == हाल ही में मैंने विकिपीडिया पुस्तकालय की कार्यप्रणाली और इसके उपयोग को लेकर दो सूचनात्मक वीडियो देखे हैं: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_wikipedia_library;_An_overview_and_opportunities_to_collaborate.webm पहली वीडियो (विकिमीडिया कॉमन्स)] [https://www.youtube.com/watch?v=cea01COebiw दूसरा वीडियो (यूट्यूब)] इन्हें देखने के बाद मेरे मन में यह विचार आया कि हम अपने हिन्दी विकिपीडिया के सदस्यों के बीच [[विकिपीडिया:विकिपीडिया पुस्तकालय|हिन्दी विकिपीडिया पुस्तकालय]] का अधिक से अधिक प्रसार कैसे कर सकते हैं, ताकि सदस्य इसका लाभ उठा सकें। इसके माध्यम से मुफ़्त में उच्च-गुणवत्ता वाले प्रमाणित और विश्वसनीय स्रोत प्राप्त कर सकते है। इससे हिन्दी विकिपीडिया पर लेखों की गुणवत्ता और सत्यता को और अधिक सुदृढ़ किया जा सकेगा। कृपया इस विषय पर अपने विचार साझा करें कि पुस्तकालय के उपयोग को कैसे बढ़ावा दे सकते हैं। धन्यवाद, [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:31, 16 सितंबर 2026 (UTC) == Nimesh2026 की रिपोर्ट == सदस्य: {{User|Nimesh2026}} कारण: बर्बरता [[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] ([[सदस्य वार्ता:TypeInfo|वार्ता]]) 05:00, 17 सितंबर 2026 (UTC) == जाँच == महोदय, [[हाबिसपुर (Habispur)]] लेख के अभी अग्र [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(Habispur)&oldid=6616600 ६ संदर्भ रद्दी] है और मुझे इस तरह के लेख को सूचित करने के लिए यदि साँचा मौजूद हो तो बात दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:38, 18 सितंबर 2026 (UTC) == पृष्ठ ज्ञानसन्दूक त्रुटि == जी! [[जीवन]] में सुधार आवश्यक [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:58, 21 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == False positive on Abuse Filter regarding Trinnaphob Thongchay hoax == Hello. I am a global editor trying to tag the page [[त्रिन्नापोप थोंगचाय]] for speedy deletion because it is a cross-wiki hoax / LTA fake persona. However, my action was blocked by the automated abuse filter. Could an administrator please look into this article and delete it? Thank you. [[सदस्य:Matchabake|Matchabake]] ([[सदस्य वार्ता:Matchabake|वार्ता]]) 04:15, 25 सितंबर 2026 (UTC) :Done. I requested for deletion. [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:24, 25 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == प्रयोगपृष्ठ (Sandbox) पर स्वचालित फ़िल्टर त्रुटि के संबंध में अनुरोध == नमस्ते प्रबंधक महोदय,मैं सदस्य:Abhivj48 हूँ। मैं अपने प्रयोगपृष्ठ (सदस्य:Abhivj48/प्रयोगपृष्ठ) पर एक थिएटर निर्देशक और फिल्म निर्माता के रूप में अपनी जीवनी का ड्राफ्ट तैयार कर रहा था। शुरुआत में इस पर 'साफ़ प्रचार (व7)' का नामांकन टैग लगा था, जिसे सुधारने के लिए मैंने लेख को पूरी तरह तटस्थ (Neutral) बनाने और सभी प्रचारक शब्द हटाने का प्रयास किया।परंतु, जब मैं इस सुधारे गए टेक्स्ट को सहेजने का प्रयास कर रहा हूँ, तो स्वचालित फ़िल्टर द्वारा मुझे "हानिकारक कार्य" का एरर दिखाया जा रहा है और संपादन करने से रोका जा रहा है। मेरा उद्देश्य विकिपीडिया पर कोई विघटनकारी व्यवहार करना नहीं है, बल्कि केवल अपने ड्राफ्ट को नीतियों के अनुरूप सही करना है।कृपया मेरे प्रयोगपृष्ठ से इस फ़िल्टर अवरोध को हटाने की कृपा करें ताकि मैं इसे विश्वसनीय समाचार स्रोतों के साथ सही तरीके से अद्यतित कर सकूं। धन्यवाद। [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 15:23, 26 सितंबर 2026 (UTC) == जाँचे == जी! पृष्ठ [[हिन्दुस्तान मशीन टूल्स]] के नए अवतरण को जाँच लें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:36, 29 सितंबर 2026 (UTC) == सदस्य रिपोर्ट 1 अक्टूबर 2026 == *{{vandal|~2026-52536-21}} &ndash; हहेच साँचे को हटाना (यह दूसरी बार) [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:11, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == [[राहुल शर्मा (किसान नेता)]] पृष्ठ पुनर्स्थापना अनुरोध == नमस्ते प्रबन्धकगण, हाल ही में [[सदस्य:Max|Max]] जी द्वारा [[राहुल शर्मा (किसान नेता)]] पृष्ठ को 'व4 (साफ़ धोखा)' के आधार पर हटाया गया था। कृपया ध्यान दें कि यह पृष्ठ किसी भी प्रकार से 'धोखा' या फर्जी सामग्री नहीं है। इस संबंध में मूल समीक्षक [[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी से वार्ता पृष्ठ पर चर्चा हुई थी, जिसमें उन्होंने स्वयं यह माना था कि यह कोई मनगढ़ंत लेख नहीं है और संदर्भों को दुरुस्त करने का सुझाव दिया था। उनके सुझाव के अनुसार लेख में निम्नलिखित विश्वसनीय एवं मुख्यधारा संदर्भ जोड़े जा चुके थे: 1. '''दैनिक जागरण (16 जुलाई 2026, जागरण सिटी रुड़की, पृष्ठ 3):''' भाकियू (चढ़ूनी) के जिलाध्यक्ष के रूप में राहुल शर्मा के नेतृत्व में भारत-अमेरिका ट्रेड डील के विरोध में निकाली गई बाइक रैली, एसडीएम को प्रधानमंत्री के नाम ज्ञापन और उनके वक्तव्य की सचित्र विस्तृत रिपोर्ट। 2. '''दैनिक जागरण (10 जून 2026, हरिद्वार संस्करण):''' हरिद्वार के वीआईपी घाट पर आयोजित राष्ट्रीय किसान महाकुंभ एवं चिंतन शिविर में सत्र की अध्यक्षता का आधिकारिक विवरण। 3. '''स्वतंत्र वीडियो साक्ष्य:''' क्षेत्रीय समाचार चैनल '''Star News Plus Live''' (यूट्यूब आईडी: <code>TGnUDmHIXTg</code>) पर रुड़की तहसील में किसानों के मुद्दों (मंगलौर नहर पुल रेलिंग एवं फसल मुआवजा) पर ज्ञापन का वीडियो कवरेज तथा '''Nation TV Bharat''' (यूट्यूब आईडी: <code>CEs1pfmA80c</code>) पर जिलाध्यक्ष पद पर नियुक्ति का समाचार। चूंकि लेख में राष्ट्रीय मुख्यधारा समाचार पत्र (दैनिक जागरण) के दो अलग-अलग तिथियों के प्रामाणिक संदर्भ मौजूद हैं, अतः यह पृष्ठ 'व4 (साफ़ धोखा)' के अंतर्गत नहीं आता है। प्रबन्धकगण से सविनय निवेदन है कि कृपया इस पृष्ठ एवं इसके वार्ता पृष्ठ को '''पुनर्स्थापित (Undelete / Restore)''' करने की कृपा करें। सधन्यवाद! [[विशेष:योगदान/~2026-53379-27|~2026-53379-27]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-53379-27|वार्ता]]) 17:39, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :मेरे विचार से इस लेख को विकिपीडिया पर पुनः स्थापित करना उचित नहीं होगा। लेख में शामिल व्यक्ति की उल्लेखनीयता स्पष्ट नहीं होती। इसके अलावा, दिए गए कुछ संदर्भ भी पर्याप्त रूप से विश्वसनीय या उल्लेखनीय नहीं हैं। कुछ स्रोतों में व्यक्ति का केवल उल्लेख किया गया है, जबकि वे स्रोत वास्तव में उस व्यक्ति के बारे में नहीं हैं। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:17, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) ::प्रबन्धकगण एवं [[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी, ::1. '''व4 (साफ़ धोखा) के अंतर्गत अनुचित विलोपन:''' जैसा कि पूर्व चर्चा से भी स्पष्ट है, यह विषय किसी भी रूप में 'धोखा' या मनगढ़ंत नहीं है। विकिपीडिया नीति के अनुसार 'व4' मापदंड केवल पूर्णतः फर्जी/काल्पनिक पेजों के लिए होता है। उल्लेखनीयता के विषय पर 'हटाने हेतु चर्चा' (AfD) में समुदाय द्वारा विचार किया जाता है, शीघ्र हटाने में नहीं। ::2. '''दैनिक जागरण (16 जुलाई 2026) का प्रत्यक्ष कवरेज:''' 16 जुलाई 2026 के दैनिक जागरण (रुड़की, पृष्ठ 3) के पूरे समाचार का मुख्य विषय ही जिलाध्यक्ष राहुल शर्मा के नेतृत्व में आयोजित बाइक रैली, एसडीएम को प्रधानमंत्री के नाम ज्ञापन और उनका आधिकारिक बयान है (सचित्र)। यह केवल नाम का उल्लेख नहीं, बल्कि उनके कार्य और नेतृत्व पर केंद्रित कवरेज है। ::3. '''वैकल्पिक समाधान (ड्राफ्ट/प्रयोगस्थल में पुनर्स्थापना):''' यदि मुख्य नामस्थान पर उल्लेखनीयता को लेकर संदेह है, तो विकिपीडिया की स्थापित परिपाटी के अनुसार इस लेख को '''[[सदस्य:Chocolategoldy/प्रयोगपृष्ठ]]''' अथवा प्रारूप (Draft) नामस्थान पर पुनर्स्थापित करने की कृपा करें, ताकि इसमें अन्य क्षेत्रीय समाचार पत्रों के विवरण जोड़कर समुदाय के समक्ष समीक्षा हेतु प्रस्तुत किया जा सके। सधन्यवाद। [[विशेष:योगदान/~2026-53379-27|~2026-53379-27]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-53379-27|वार्ता]]) 07:54, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) :::गूगल पर उपलब्ध स्रोतों के आधार पर फिलहाल इस विषय की उल्लेखनीयता स्पष्ट नहीं होती। इसलिए लेख को पुनर्स्थापित करना उचित नहीं लगता। भविष्य में जब इस विषय पर पर्याप्त विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध हों तो आप या कोई अन्य सदस्य इस पर लेख बना सकते हैं। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:12, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == चित्रों की अस्थायी पुनर्स्थापना का अनुरोध == माननीय प्रबंधकगण, आप लोगों ने रूस_में_हिन्दी4.JPG और रूस_में_हिन्दी2.JPG को हटा दिया है। इन दोनों चित्रों का उपयोग मैं अपने लेख “रूस में हिन्दी” में कर रहा था। उल्लेखनीय है कि ये दोनों चित्र मुझे मॉस्को स्थित भारतीय दूतावास से प्राप्त हुए थे। वर्तमान में मुझे इन चित्रों की पुनः आवश्यकता है। अतः मेरा आपसे विनम्र अनुरोध है कि कृपया इन दोनों चित्रों को कम-से-कम अस्थायी रूप से पुनर्स्थापित (temporarily restore) कर दें और मुझे सूचित करें, ताकि मैं इन्हें Wikipedia से हटाकर अपने अन्य आवश्यक कार्यों में सुरक्षित रूप से उपयोग कर सकूँ। इन चित्रों को Wikipedia पर स्थायी रूप से रखना है अथवा नहीं, इसका निर्णय आप अपने नियमों और नीतियों के अनुसार कर सकते हैं। मेरी तत्काल आवश्यकता केवल इतनी है कि मुझे इन दोनों चित्रों तक अस्थायी रूप से पहुँच (temporary access) मिल जाए। आपकी सहायता के लिए धन्यवाद। सादर, --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:38, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल जी]]: मैंने दोनों चित्रों को पुनर्स्थापित कर दिया है। इन्हें 14 दिनों से ज्यादा समय तक कोई लाइसेंस न होने के कारण हटाया गया था। अगर आपके पास इनका जरूरी स्वामित्व है और आप कोई वैध लाइसेंस की जानकारी जोड़ सकते हैं तो इन्हें रखा जा सकता है। अगर आप ऐसा कर सकते हैं तो इन दोनों फ़ाइल पेजों से शीघ्र हटाने के साँचे हटा दें। अगर ऐसा नहीं हो पाता है तो कुछ दिनों बाद इन्हें फिर से हटाना पड़ेगा। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:05, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) ::मैक्स जी! ::इन चित्रों को पुनः स्थापित करने के लिए धन्यवाद। जैसा कि आप देख सकते हैं, “विश्व में हिंदी” परियोजना का प्रारंभकर्ता और उसमें सबसे अधिक योगदान करने वाला व्यक्ति मैं ही हूँ। ::इस परियोजना पर काम करते समय मैंने विभिन्न स्रोतों का अध्ययन किया और कई व्यक्तियों से, यहाँ तक कि हमारे राजदूतावासों से भी, संपर्क किया। रूस स्थित हमारे दूतावास के लोगों ने ये चित्र मेरे साथ साझा किए थे, ताकि मैं उनका उपयोग विकिपीडिया पर अपने लेख में कर सकूँ। ::इस जानकारी के आधार पर आप उचित निर्णय ले सकते हैं। ::इनमें से किसी भी चित्र में न तो मैं हूँ और न ही मेरे कोई परिजन हैं। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:41, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) :::आशा है आपने इन्हें डाउनलोड कर लिया होगा। मैं इन्हें कल समय मिलने पर हटाने वाला हूँ। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 15:57, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == X-wiki spam == Hi, and please excuse me for writing in English. As a global sysop, I've came to a case of repeated x-wiki spam. I've just deleted [[अर्जुन पंचारिया सिंधु]] which was repeatedly created here and on some other wikis. The involved accounts, [[User:SDK 1252]], [[User:SD 78]] and [[User:Hindu Times India]] were globally locked after my request at [[:m:SRG]]. Their predecessor was [[User:Official Arjun Panchariya 45]], see also [[:en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/Official Arjun Panchariya 45]]. The pages [[मांगीलाल बागड़ी राजकीय महाविद्यालय, नोखा]] and [[महारानी सुदर्शन महिला महाविद्यालय बीकानेर]] look both like AI-generated as the spammed articles, so I've marked them for deletion or at least review by community. I would suggest to protect अर्जुन पंचारिया सिंधु against recreation as hiwiki is mostly affected by this kind of self-promotional spam. [[सदस्य:NDG|NDG]] ([[सदस्य वार्ता:NDG|वार्ता]]) 08:07, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 8 अक्टूबर 2026 == *{{vandal|GovindMalviya4u}} &ndash; अप्रमाणित, स्पैम संदर्भों को जोड़ना और चेतावनी के पश्चात् भी सुधार न करना [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:39, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) *:{{Done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:05, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 8 अक्टूबर 2026 == *{{vandal|Raushandeep1802}} &ndash; तटस्थ दृष्टिकोण न रखना और सन्दर्भ न देना [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) *:{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:06, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == सदस्य रिपोर्ट 11 अक्टूबर 2026 == *{{vandal|~2026-54584-81}} &ndash; असंदर्भित जानकारी जोड़ना बार बार और बर्बरता करना [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:33, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) == सदस्य रिपोर्ट 18 अक्टूबर 2026 == *{{vandal|~2026-53796-31}} &ndash; इस संपादन को पूर्ववत करने में समस्या आ रही है इसे पूर्ववत कर दें [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:54, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) : पृष्ठ - [[आलू]][[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:54, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) == सदस्य रिपोर्ट 22 अक्टूबर 2026 == [[सदस्य:RAJA PANDEY BUXAR|RAJA PANDEY BUXAR]] नाम के सदस्य ने [[विकिपीडिया:चौपाल]] और <bdi>[[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]]</bdi> पर बर्बरता फैलाया है। कृपया उनके खाते पर प्रतिबन्ध लगाएँ। @[[सदस्य:SM7|SM7]] [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 03:38, 22 अक्टूबर 2026 (UTC) audxu6q41pp6k3524m5k7w9n9b8ipwk 6631892 6631870 2026-10-22T04:42:57Z विक्रम प्रताप 911487 चर्चा समापन (निस्तारित): सदस्य रिपोर्ट 22 अक्टूबर 2026 ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|चर्चा समापन उपकरण]]) 6631892 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- ------------------------- चर्चाएँ/सूचनायें/प्रस्ताव --------------------------- --> <!-- ------------------------- नया अनुभाग हमेशा सबसे नीचे बनायें --------------------------- --> {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 10 जुलाई 2026 == *{{vandal|~2026-38915-40}} &ndash; गलत जानकारी जोड़ना जाँचे तथा अवरोधित करें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:22, 10 जुलाई 2026 (UTC) *:@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, अब बर्बरता भी कर रहे हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:26, 10 जुलाई 2026 (UTC) *::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] कितने दिनों से कर रहे हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:42, 10 जुलाई 2026 (UTC) *:::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, इन्होंने सम्पादन आज ही शुरू किया है, मेरे [[एप्पल इंक॰]] पर इनकी जानकारी को वापस लिया था जिसके उपरांत इन्होंने पुनः उसे जोड़ दिया और इन्होंने [[लालू प्रसाद यादव]], [[रिलायन्स इण्डस्ट्रीज]] में भी गलत जानकारी जोड़ी थी [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:47, 10 जुलाई 2026 (UTC) *::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] आज ही शुरू किया है तो (इसी अस्थाई खाते से यदि उत्पात जारी रहें) दो दिनों के बाद रपट लिखवाईयेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:50, 10 जुलाई 2026 (UTC) *:::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, क्या मैं [[एप्पल इंक॰]] से गलत जानकारी हटा दूं, वह सम्पादन युद्ध तो नहीं होगा? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:52, 10 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == सदस्य Akthakur2001 द्वारा घृणा फैलाने और फर्जी इतिहास लिखने के संबंध में (शीघ्र हटाने और ब्लॉक हेतु) == <blockquote>नमस्ते प्रबंधक जी, मैं आपका ध्यान सदस्य Akthakur2001 के प्रयोगपृष्ठ (सदस्य:Akthakur2001/प्रयोगपृष्ठ) की ओर दिलाना चाहता हूँ। इस सदस्य ने विकिपीडिया के निजी स्पेस का दुरुपयोग करके "गुज्जरों और मुगल वैवाहिक सम्बन्ध" नाम से पूरी तरह से मनगढ़ंत, झूठी और फर्जी सूची बनाई है। इसमें जानबूझकर समाज में आपसी विद्वेष और नफ़रत फैलाने के उद्देश्य से 'नोएडा' (जो कि 1976 में बना आधुनिक नाम है) जैसी जगहों और 'बेसल खा', 'लिडीमर खा' जैसे पूरी तरह से काल्पनिक नामों को इतिहास बताकर लिखा गया है। साथ ही स्थापित राजपूत रानी 'हरका बाई' के नाम को विकृत करके 'हरका गुचरी' लिखा गया है, जो सीधे तौर पर विकिपीडिया की 'घृणा भाषण' (Hate Speech) और 'बर्बरता' (Vandalism) नीतियों का घोर उल्लंघन है। चूंकि यह सामग्री किसी भी प्रामाणिक स्रोत से नहीं है और इसका एकमात्र उद्देश्य एक समाज को नीचा दिखाना और विद्वेष भड़काना है, अतः आपसे विनम्र निवेदन है कि: # इस प्रयोगपृष्ठ (Sandbox) को शीघ्र हटाने की नीति (G10/G12) के तहत '''तुरंत और हमेशा के लिए डिलीट''' किया जाए। # इस प्रकार की दुर्भावनापूर्ण गतिविधियों के लिए उक्त सदस्य को '''स्थायी रूप से ब्लॉक (Block)''' किया जाए। <nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki></blockquote>[[सदस्य:Official Anshika Patel|Official Anshika Patel]] ([[सदस्य वार्ता:Official Anshika Patel|वार्ता]]) 16:33, 11 जुलाई 2026 (UTC) == सदस्य रिपोर्ट 12 जुलाई 2026 == *{{vandal|~2026-38156-35}} &ndash; [[सदस्य:SM7|SM7]] जी, फालतू कड़ी जोड़ना और यह खाता 3 जुलाई को बनाया गया था [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:18, 12 जुलाई 2026 (UTC) *:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|अमन कुमार]] जी यह कोई खाता नहीं बल्कि बिना खाते के प्रयोगकर्ता हैं। विकिपीडिया पर बिना खाते के भी लिखने हेतु अनुमति है। हालांकि गोपनीयता आदि कारणों से ये सहूलियत दी जाती है लेकिन ऐसे योगदान आमतौर पर विश्वसनीय नहीं माने जाते हैं , न ही विकी के विशेष feature का इस्तेमाल कर पाते हैं। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 08:30, 22 जुलाई 2026 (UTC) == विकिपीडिया पर ज्ञानसंदूकों की कमी या सांचों में अपूर्णता == मुझे लगता है हिंदी विकिपीडिया पर '''सांचों की कमी''' है, कुछ तो अंग्रेज़ी से आयातित हैं और कुछ हिंदी में काम भी नहीं करते हैं। इसी तरह देश, राज्य से सम्बन्धित 'ज्ञानसंदूक' में literacy या साक्षरता जैसे प्राचल गायब रहते हैं। यदि infobox बोझिल या विस्तृत न लगे तो मैं चाहता हूं ये प्राचल भी जोड़ा जाए। वरिष्ठ सम्पादक या प्रबंधक अथवा विकी समुदाय के सदस्य इस पर विचार करें। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 08:41, 22 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 24 जुलाई 2026 == *{{vandal|Sarund mata mandir}} &ndash; गोपनीय जानकारी तथा प्रचार करना [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:59, 24 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 25 जुलाई 2026 == *{{vandal|Aman jtu}} &ndash; यूजरनेम आपत्तिजनक [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:12, 25 जुलाई 2026 (UTC) *:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी मुझे भी लगता है ये यूजरनेम आपको देखकर रखा गया है , मैंने खाता खोलने के दिन देख लिया था फिर सोचा रहने देता हूं कुछ short नाम होगा। शायद आपके संपादन, पूर्ववत से चिढ़ रहें हैं। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 01:38, 27 जुलाई 2026 (UTC) *::@[[सदस्य:Pushkar Singh|Pushkar Singh]] जी, महोदय चिढ़ के कारण ही किया हैं। @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी प्रयोगकर्ता के यूजरनेम को बदले या अवरोधित करें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:50, 27 जुलाई 2026 (UTC) *:::मुझे तो यह एक सामान्य नाम लग रहा है। आपको क्यों लगता है कि इसमें कोई समस्या है या यह आपसे संबंधित है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 12:55, 27 जुलाई 2026 (UTC) *::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, प्रयोगकर्ता का jhu लगाना गाली हैं, और Aman मेरा प्रथम नाम है, यह खाता तक बनाया गया जब मैने [[मजरौठ (अहीर)]] पर एक रोलबैक किया था। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:15, 27 जुलाई 2026 (UTC) *:::::मैं नामांकन वापस ले रहा हूँ। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:09, 8 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == सदस्य रिपोर्ट 2 अगस्त 2026 == *{{vandal|Gauravsax}} &ndash; [[पवई, विदिशा]] लेख पर बार-बार बिना स्रोत के मूल शोध जोड़ने के कारण अवरोधन का अनुरोध [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 1 अगस्त 2026 (UTC) == सदस्य रिपोर्ट 4 अगस्त 2026 == *{{vandal|~2026-43055-73}} &ndash; अपमानजनक शब्दों का प्रयोग [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:39, 3 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 4 अगस्त 2026 == *{{vandal|Journeytricks}} &ndash; स्व प्रचार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:32, 4 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == Sarkari Samrat की रिपोर्ट == सदस्य: {{User|Sarkari Samrat}} कारण: बर्बरता [[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] ([[सदस्य वार्ता:TypeInfo|वार्ता]]) 07:02, 7 सितंबर 2026 (UTC) {{Done}} [[User:Max|Max]] {{चर्चा तल}} == अनुमति == प्रबंधकों से आग्रह है कि वे [[स्वामीनारायण]] पर मौजूद सन्दर्भहीन जानकारी को हटाने की अनुमति दें क्योंकि यह सुरक्षित है और इसमें बहुत भाग सन्दर्भहीन है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:48, 8 सितंबर 2026 (UTC) == अशोक हमराही लेख पुनर्स्थापना अनुरोध == "नमस्ते प्रबंधक जी, मैंने हाल ही में 'अशोक हमराही' नाम से एक लेख बनाया था जिसे स्पैम मानकर हटा दिया गया है। अशोक हमराही जी फिल्म, पटकथा और पत्रकारिता जगत की एक उल्लेखनीय हस्ती हैं और लेख को प्रचार के उद्देश्य से नहीं बनाया गया था। कृपया इस हटाए गए लेख की सामग्री (Text) को मेरे प्रयोगपृष्ठ सदस्य:Rajul Ashok/प्रयोगपृष्ठ/अशोक-हमराही पर पुनर्स्थापित (Restore) करने की कृपा करें, ताकि मैं इसमें आवश्यक सुधार और विश्वसनीय समाचार स्रोतों के संदर्भ जोड़ सकूं।" [[सदस्य:Rajul Ashok|Rajul Ashok]] ([[सदस्य वार्ता:Rajul Ashok|वार्ता]]) 15:48, 15 सितंबर 2026 (UTC) :विनम्र अनुस्मारक: कृपया हटाए गए “अशोक हमराही” लेख की सामग्री मेरे प्रयोगपृष्ठ सदस्य:Rajul Ashok/प्रयोगपृष्ठ/अशोक-हमराही पर उपलब्ध कराने की कृपा करें। मैं इसे संक्षिप्त, तटस्थ और स्वतंत्र विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित रूप में पुनर्लिखना चाहता हूँ। धन्यवाद। [[सदस्य:Rajul Ashok|Rajul Ashok]] ([[सदस्य वार्ता:Rajul Ashok|वार्ता]]) 17:01, 21 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार। हटाए गए “अशोक हमराही” लेख के स्थान पर अब एक नया, संक्षिप्त, तटस्थ एवं संदर्भयुक्त मसौदा [[सदस्य:Raghuvansham12/अशोक हमराही]] पर तैयार किया गया है। इसमें स्वतंत्र विश्वसनीय समाचार स्रोतों तथा अन्य उपयुक्त संदर्भों के आधार पर सामग्री रखी गई है और प्रचारात्मक भाषा से बचा गया है। कृपया मसौदे की समीक्षा कर उचित समझें तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित/पुनर्स्थापित करने का मार्गदर्शन प्रदान करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Raghuvansham12|Raghuvansham12]] ([[सदस्य वार्ता:Raghuvansham12|वार्ता]]) 17:38, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) :::नमस्कार, इस चर्चा में पहला अनुरोध 15 सितंबर और अनुस्मारक 21 सितंबर को दिया गया था :::2 अक्टूबर को नया मसौदा [[सदस्य:Raghuvansham12/अशोक हमराही]] समीक्षा के लिए प्रस्तुत किया गया है :::कृपया बताएँ कि क्या कोई प्रबंधक या अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सकता है, अथवा समीक्षा के लिए किसी अन्य उपयुक्त पृष्ठ पर अनुरोध करना चाहिए :::यदि मसौदे में कोई कमी है तो कृपया उसका उल्लेख करें, ताकि आवश्यक सुधार किए जा सकें :::धन्यवाद [[सदस्य:Raghuvansham12|Raghuvansham12]] 11:08, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == मदद == नमस्ते प्रबंधकों, [[श्रीरामरक्षास्तोत्रम्]] के आखिरी अवतरण को हटा दें और इसी के संदर्भ में मैने इसे [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|सुरक्षित करने का अनुरोध]] भी किया है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:06, 16 सितंबर 2026 (UTC) == सूचना == हाल ही में मैंने विकिपीडिया पुस्तकालय की कार्यप्रणाली और इसके उपयोग को लेकर दो सूचनात्मक वीडियो देखे हैं: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_wikipedia_library;_An_overview_and_opportunities_to_collaborate.webm पहली वीडियो (विकिमीडिया कॉमन्स)] [https://www.youtube.com/watch?v=cea01COebiw दूसरा वीडियो (यूट्यूब)] इन्हें देखने के बाद मेरे मन में यह विचार आया कि हम अपने हिन्दी विकिपीडिया के सदस्यों के बीच [[विकिपीडिया:विकिपीडिया पुस्तकालय|हिन्दी विकिपीडिया पुस्तकालय]] का अधिक से अधिक प्रसार कैसे कर सकते हैं, ताकि सदस्य इसका लाभ उठा सकें। इसके माध्यम से मुफ़्त में उच्च-गुणवत्ता वाले प्रमाणित और विश्वसनीय स्रोत प्राप्त कर सकते है। इससे हिन्दी विकिपीडिया पर लेखों की गुणवत्ता और सत्यता को और अधिक सुदृढ़ किया जा सकेगा। कृपया इस विषय पर अपने विचार साझा करें कि पुस्तकालय के उपयोग को कैसे बढ़ावा दे सकते हैं। धन्यवाद, [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:31, 16 सितंबर 2026 (UTC) == Nimesh2026 की रिपोर्ट == सदस्य: {{User|Nimesh2026}} कारण: बर्बरता [[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] ([[सदस्य वार्ता:TypeInfo|वार्ता]]) 05:00, 17 सितंबर 2026 (UTC) == जाँच == महोदय, [[हाबिसपुर (Habispur)]] लेख के अभी अग्र [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(Habispur)&oldid=6616600 ६ संदर्भ रद्दी] है और मुझे इस तरह के लेख को सूचित करने के लिए यदि साँचा मौजूद हो तो बात दें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:38, 18 सितंबर 2026 (UTC) == पृष्ठ ज्ञानसन्दूक त्रुटि == जी! [[जीवन]] में सुधार आवश्यक [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:58, 21 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == False positive on Abuse Filter regarding Trinnaphob Thongchay hoax == Hello. I am a global editor trying to tag the page [[त्रिन्नापोप थोंगचाय]] for speedy deletion because it is a cross-wiki hoax / LTA fake persona. However, my action was blocked by the automated abuse filter. Could an administrator please look into this article and delete it? Thank you. [[सदस्य:Matchabake|Matchabake]] ([[सदस्य वार्ता:Matchabake|वार्ता]]) 04:15, 25 सितंबर 2026 (UTC) :Done. I requested for deletion. [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:24, 25 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == प्रयोगपृष्ठ (Sandbox) पर स्वचालित फ़िल्टर त्रुटि के संबंध में अनुरोध == नमस्ते प्रबंधक महोदय,मैं सदस्य:Abhivj48 हूँ। मैं अपने प्रयोगपृष्ठ (सदस्य:Abhivj48/प्रयोगपृष्ठ) पर एक थिएटर निर्देशक और फिल्म निर्माता के रूप में अपनी जीवनी का ड्राफ्ट तैयार कर रहा था। शुरुआत में इस पर 'साफ़ प्रचार (व7)' का नामांकन टैग लगा था, जिसे सुधारने के लिए मैंने लेख को पूरी तरह तटस्थ (Neutral) बनाने और सभी प्रचारक शब्द हटाने का प्रयास किया।परंतु, जब मैं इस सुधारे गए टेक्स्ट को सहेजने का प्रयास कर रहा हूँ, तो स्वचालित फ़िल्टर द्वारा मुझे "हानिकारक कार्य" का एरर दिखाया जा रहा है और संपादन करने से रोका जा रहा है। मेरा उद्देश्य विकिपीडिया पर कोई विघटनकारी व्यवहार करना नहीं है, बल्कि केवल अपने ड्राफ्ट को नीतियों के अनुरूप सही करना है।कृपया मेरे प्रयोगपृष्ठ से इस फ़िल्टर अवरोध को हटाने की कृपा करें ताकि मैं इसे विश्वसनीय समाचार स्रोतों के साथ सही तरीके से अद्यतित कर सकूं। धन्यवाद। [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 15:23, 26 सितंबर 2026 (UTC) == जाँचे == जी! पृष्ठ [[हिन्दुस्तान मशीन टूल्स]] के नए अवतरण को जाँच लें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:36, 29 सितंबर 2026 (UTC) == सदस्य रिपोर्ट 1 अक्टूबर 2026 == *{{vandal|~2026-52536-21}} &ndash; हहेच साँचे को हटाना (यह दूसरी बार) [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:11, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == [[राहुल शर्मा (किसान नेता)]] पृष्ठ पुनर्स्थापना अनुरोध == नमस्ते प्रबन्धकगण, हाल ही में [[सदस्य:Max|Max]] जी द्वारा [[राहुल शर्मा (किसान नेता)]] पृष्ठ को 'व4 (साफ़ धोखा)' के आधार पर हटाया गया था। कृपया ध्यान दें कि यह पृष्ठ किसी भी प्रकार से 'धोखा' या फर्जी सामग्री नहीं है। इस संबंध में मूल समीक्षक [[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी से वार्ता पृष्ठ पर चर्चा हुई थी, जिसमें उन्होंने स्वयं यह माना था कि यह कोई मनगढ़ंत लेख नहीं है और संदर्भों को दुरुस्त करने का सुझाव दिया था। उनके सुझाव के अनुसार लेख में निम्नलिखित विश्वसनीय एवं मुख्यधारा संदर्भ जोड़े जा चुके थे: 1. '''दैनिक जागरण (16 जुलाई 2026, जागरण सिटी रुड़की, पृष्ठ 3):''' भाकियू (चढ़ूनी) के जिलाध्यक्ष के रूप में राहुल शर्मा के नेतृत्व में भारत-अमेरिका ट्रेड डील के विरोध में निकाली गई बाइक रैली, एसडीएम को प्रधानमंत्री के नाम ज्ञापन और उनके वक्तव्य की सचित्र विस्तृत रिपोर्ट। 2. '''दैनिक जागरण (10 जून 2026, हरिद्वार संस्करण):''' हरिद्वार के वीआईपी घाट पर आयोजित राष्ट्रीय किसान महाकुंभ एवं चिंतन शिविर में सत्र की अध्यक्षता का आधिकारिक विवरण। 3. '''स्वतंत्र वीडियो साक्ष्य:''' क्षेत्रीय समाचार चैनल '''Star News Plus Live''' (यूट्यूब आईडी: <code>TGnUDmHIXTg</code>) पर रुड़की तहसील में किसानों के मुद्दों (मंगलौर नहर पुल रेलिंग एवं फसल मुआवजा) पर ज्ञापन का वीडियो कवरेज तथा '''Nation TV Bharat''' (यूट्यूब आईडी: <code>CEs1pfmA80c</code>) पर जिलाध्यक्ष पद पर नियुक्ति का समाचार। चूंकि लेख में राष्ट्रीय मुख्यधारा समाचार पत्र (दैनिक जागरण) के दो अलग-अलग तिथियों के प्रामाणिक संदर्भ मौजूद हैं, अतः यह पृष्ठ 'व4 (साफ़ धोखा)' के अंतर्गत नहीं आता है। प्रबन्धकगण से सविनय निवेदन है कि कृपया इस पृष्ठ एवं इसके वार्ता पृष्ठ को '''पुनर्स्थापित (Undelete / Restore)''' करने की कृपा करें। सधन्यवाद! [[विशेष:योगदान/~2026-53379-27|~2026-53379-27]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-53379-27|वार्ता]]) 17:39, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :मेरे विचार से इस लेख को विकिपीडिया पर पुनः स्थापित करना उचित नहीं होगा। लेख में शामिल व्यक्ति की उल्लेखनीयता स्पष्ट नहीं होती। इसके अलावा, दिए गए कुछ संदर्भ भी पर्याप्त रूप से विश्वसनीय या उल्लेखनीय नहीं हैं। कुछ स्रोतों में व्यक्ति का केवल उल्लेख किया गया है, जबकि वे स्रोत वास्तव में उस व्यक्ति के बारे में नहीं हैं। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:17, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) ::प्रबन्धकगण एवं [[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी, ::1. '''व4 (साफ़ धोखा) के अंतर्गत अनुचित विलोपन:''' जैसा कि पूर्व चर्चा से भी स्पष्ट है, यह विषय किसी भी रूप में 'धोखा' या मनगढ़ंत नहीं है। विकिपीडिया नीति के अनुसार 'व4' मापदंड केवल पूर्णतः फर्जी/काल्पनिक पेजों के लिए होता है। उल्लेखनीयता के विषय पर 'हटाने हेतु चर्चा' (AfD) में समुदाय द्वारा विचार किया जाता है, शीघ्र हटाने में नहीं। ::2. '''दैनिक जागरण (16 जुलाई 2026) का प्रत्यक्ष कवरेज:''' 16 जुलाई 2026 के दैनिक जागरण (रुड़की, पृष्ठ 3) के पूरे समाचार का मुख्य विषय ही जिलाध्यक्ष राहुल शर्मा के नेतृत्व में आयोजित बाइक रैली, एसडीएम को प्रधानमंत्री के नाम ज्ञापन और उनका आधिकारिक बयान है (सचित्र)। यह केवल नाम का उल्लेख नहीं, बल्कि उनके कार्य और नेतृत्व पर केंद्रित कवरेज है। ::3. '''वैकल्पिक समाधान (ड्राफ्ट/प्रयोगस्थल में पुनर्स्थापना):''' यदि मुख्य नामस्थान पर उल्लेखनीयता को लेकर संदेह है, तो विकिपीडिया की स्थापित परिपाटी के अनुसार इस लेख को '''[[सदस्य:Chocolategoldy/प्रयोगपृष्ठ]]''' अथवा प्रारूप (Draft) नामस्थान पर पुनर्स्थापित करने की कृपा करें, ताकि इसमें अन्य क्षेत्रीय समाचार पत्रों के विवरण जोड़कर समुदाय के समक्ष समीक्षा हेतु प्रस्तुत किया जा सके। सधन्यवाद। [[विशेष:योगदान/~2026-53379-27|~2026-53379-27]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-53379-27|वार्ता]]) 07:54, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) :::गूगल पर उपलब्ध स्रोतों के आधार पर फिलहाल इस विषय की उल्लेखनीयता स्पष्ट नहीं होती। इसलिए लेख को पुनर्स्थापित करना उचित नहीं लगता। भविष्य में जब इस विषय पर पर्याप्त विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध हों तो आप या कोई अन्य सदस्य इस पर लेख बना सकते हैं। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:12, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == चित्रों की अस्थायी पुनर्स्थापना का अनुरोध == माननीय प्रबंधकगण, आप लोगों ने रूस_में_हिन्दी4.JPG और रूस_में_हिन्दी2.JPG को हटा दिया है। इन दोनों चित्रों का उपयोग मैं अपने लेख “रूस में हिन्दी” में कर रहा था। उल्लेखनीय है कि ये दोनों चित्र मुझे मॉस्को स्थित भारतीय दूतावास से प्राप्त हुए थे। वर्तमान में मुझे इन चित्रों की पुनः आवश्यकता है। अतः मेरा आपसे विनम्र अनुरोध है कि कृपया इन दोनों चित्रों को कम-से-कम अस्थायी रूप से पुनर्स्थापित (temporarily restore) कर दें और मुझे सूचित करें, ताकि मैं इन्हें Wikipedia से हटाकर अपने अन्य आवश्यक कार्यों में सुरक्षित रूप से उपयोग कर सकूँ। इन चित्रों को Wikipedia पर स्थायी रूप से रखना है अथवा नहीं, इसका निर्णय आप अपने नियमों और नीतियों के अनुसार कर सकते हैं। मेरी तत्काल आवश्यकता केवल इतनी है कि मुझे इन दोनों चित्रों तक अस्थायी रूप से पहुँच (temporary access) मिल जाए। आपकी सहायता के लिए धन्यवाद। सादर, --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:38, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल जी]]: मैंने दोनों चित्रों को पुनर्स्थापित कर दिया है। इन्हें 14 दिनों से ज्यादा समय तक कोई लाइसेंस न होने के कारण हटाया गया था। अगर आपके पास इनका जरूरी स्वामित्व है और आप कोई वैध लाइसेंस की जानकारी जोड़ सकते हैं तो इन्हें रखा जा सकता है। अगर आप ऐसा कर सकते हैं तो इन दोनों फ़ाइल पेजों से शीघ्र हटाने के साँचे हटा दें। अगर ऐसा नहीं हो पाता है तो कुछ दिनों बाद इन्हें फिर से हटाना पड़ेगा। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:05, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) ::मैक्स जी! ::इन चित्रों को पुनः स्थापित करने के लिए धन्यवाद। जैसा कि आप देख सकते हैं, “विश्व में हिंदी” परियोजना का प्रारंभकर्ता और उसमें सबसे अधिक योगदान करने वाला व्यक्ति मैं ही हूँ। ::इस परियोजना पर काम करते समय मैंने विभिन्न स्रोतों का अध्ययन किया और कई व्यक्तियों से, यहाँ तक कि हमारे राजदूतावासों से भी, संपर्क किया। रूस स्थित हमारे दूतावास के लोगों ने ये चित्र मेरे साथ साझा किए थे, ताकि मैं उनका उपयोग विकिपीडिया पर अपने लेख में कर सकूँ। ::इस जानकारी के आधार पर आप उचित निर्णय ले सकते हैं। ::इनमें से किसी भी चित्र में न तो मैं हूँ और न ही मेरे कोई परिजन हैं। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:41, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) :::आशा है आपने इन्हें डाउनलोड कर लिया होगा। मैं इन्हें कल समय मिलने पर हटाने वाला हूँ। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 15:57, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == X-wiki spam == Hi, and please excuse me for writing in English. As a global sysop, I've came to a case of repeated x-wiki spam. I've just deleted [[अर्जुन पंचारिया सिंधु]] which was repeatedly created here and on some other wikis. The involved accounts, [[User:SDK 1252]], [[User:SD 78]] and [[User:Hindu Times India]] were globally locked after my request at [[:m:SRG]]. Their predecessor was [[User:Official Arjun Panchariya 45]], see also [[:en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/Official Arjun Panchariya 45]]. The pages [[मांगीलाल बागड़ी राजकीय महाविद्यालय, नोखा]] and [[महारानी सुदर्शन महिला महाविद्यालय बीकानेर]] look both like AI-generated as the spammed articles, so I've marked them for deletion or at least review by community. I would suggest to protect अर्जुन पंचारिया सिंधु against recreation as hiwiki is mostly affected by this kind of self-promotional spam. [[सदस्य:NDG|NDG]] ([[सदस्य वार्ता:NDG|वार्ता]]) 08:07, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 8 अक्टूबर 2026 == *{{vandal|GovindMalviya4u}} &ndash; अप्रमाणित, स्पैम संदर्भों को जोड़ना और चेतावनी के पश्चात् भी सुधार न करना [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:39, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) *:{{Done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:05, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == सदस्य रिपोर्ट 8 अक्टूबर 2026 == *{{vandal|Raushandeep1802}} &ndash; तटस्थ दृष्टिकोण न रखना और सन्दर्भ न देना [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) *:{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:06, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == सदस्य रिपोर्ट 11 अक्टूबर 2026 == *{{vandal|~2026-54584-81}} &ndash; असंदर्भित जानकारी जोड़ना बार बार और बर्बरता करना [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:33, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) == सदस्य रिपोर्ट 18 अक्टूबर 2026 == *{{vandal|~2026-53796-31}} &ndash; इस संपादन को पूर्ववत करने में समस्या आ रही है इसे पूर्ववत कर दें [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:54, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) : पृष्ठ - [[आलू]][[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:54, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) == सदस्य रिपोर्ट 22 अक्टूबर 2026 == {{चर्चा शीर्ष|1={{Resolved}} '''निस्तारित:''' Max जी ने अवरोधित किया --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:42, 22 अक्टूबर 2026 (UTC)}} [[सदस्य:RAJA PANDEY BUXAR|RAJA PANDEY BUXAR]] नाम के सदस्य ने [[विकिपीडिया:चौपाल]] और <bdi>[[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]]</bdi> पर बर्बरता फैलाया है। कृपया उनके खाते पर प्रतिबन्ध लगाएँ। @[[सदस्य:SM7|SM7]] [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 03:38, 22 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} 391d3v83lxx8kvgwrk22o5c69ed61pu सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर 3 30132 6631882 6617419 2026-10-22T04:22:40Z अमर तिवारी 932885 6631882 wikitext text/x-wiki {{नीचे जाएं}} {{त्वरित आँकड़े}}{{सक्रिय सदस्य}} <br /> {{प्रबन्धकगण}}{{आशीष भटनागर/सूत्र}} {{Archives|archivelist=/पुरालेख}}{{कालम|3}} * [http://vimisahitya.wordpress.com/category/%e0%a4%86%e0%a4%a7%e0%a5%81%e0%a4%a8%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b2-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%95%e0%a4%b5%e0%a4%bf/ हिन्दी साहित्य वेबसाइट] * पर्यटन: [http://yatrasalah.com/touristPlaces.aspx दुनिया देखो का नया नाम '''यात्रा सलाह'''] * गायत्री परिवार: [http://www.hindi.awgp.org/?gayatri/sanskritik_dharohar/gayatri_mahavidya/chaubis_gayatri/saraswati/ देखें] * आयुर्वेद वेबसाइट: [http://paradharma.com/ayurved5.htm परधर्म] * [http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/welcome.html डिजिटल सांस्कृतिक संपदा पुस्तकालय वेबसाइट देखें] * [http://uttara.in/hindi/tourism_board/about_us/mainwork.html गढ़वाल मंडल] * [http://www.hinkhoj.com/dirs/bharat_sarkar/ भारत सरकार की हिन्दी वेबसाइट्स] * [[विकिपीडिया:प्रबन्धक पद के लिये निवेदन]] * [http://hindijyotish.com/festivals/index.3.html हिन्दू व्रत त्यौहार] *चित्रों को कॉमन्स पर डालने हेतु [http://tools.wikimedia.de/~magnus/commonshelper.php यहाँ] क्लिक करें। *पू व द्वारा भेजा या लिंक [http://toolserver.org/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B7+%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0&dbname=hiwiki_p यह है]{{गलत}} [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHI.htm#wikipedians नया] {{सही}} *[http://toolserver.org/%7Emagnus/fist.php मुक्त चित्र हेतु] * <nowiki>{| class="sortable wikitable" }}</nowiki> * {{plainlink|http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHI.htm#wikipedians संपूर्ण विकी संपादन सांख्यिकी देखें}} * {{plainlink|http://www.indiapost.gov.in/Netscape/Stamps2003.html डाक टिकट}} * [http://www.flickr.com/photos/72155957@N00/ वरुण-शिव का लिंक] * [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:SpecialPages विशेष पृष्ठ] *[http://164.100.47.132/loksabha_hindi/Members/Statewiselist.aspx लोक सभा हिन्दी साइट] *[http://www.healthandtherapeutic.com/articles.php उपचार] * [https://tools.wmflabs.org/refill/test] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Tools] * [[:en:Wikipedia:WikiProject India/Guide/Tools]] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Block-level_element#Block_elements स्पैन और डिव] *[http://www.ncert.nic.in/textbooks/testing/Index.htm एन सी ई आर टी] *<nowiki>{| style="width: 100%; background-color: red;" | style="width: 50%;" | viki | style="width: 50%;" | viki2 |}</nowiki> *{{tl|Fact-span}} * [[मीडियाविकि:Edittools ]] * [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF:Spam-blacklist blacklist spam] https://hi.wikipedia.org/wiki/मीडियाविकि:Spam-blacklist * <nowiki><gallery widths=180px heights=120px perrow=4></nowiki> * <nowiki> <gallery mode=packed-hover height=400px> </nowiki> * <nowiki><gallery widths=180px heights=120px perrow=4></nowiki> * <nowiki> {{para|state|collapsed}}{{para|state|expanded}}{{para|state|autocollapse}}</nowiki> * [[http://hi.wikipedia.org/wiki/Special:RenameUser| सदस्यनामब दलें]]: केवल प्रशासक हेतु * [[विशेष:आयात]] * {{tl|subst}} * [https://phabricator.wikimedia.org/p/Ashishbhatnagar/ phabricator] * [[:w:Template:Category redirect]] * {{संदूक}}<nowiki>{{CSS image crop |Image = Dew on grass Luc Viatour.jpg |bSize = 400 |cWidth = 100 |cHeight = 100 |oTop = 180 |oLeft = 60 }}</nowiki>{{संदूक बंद}} * [http://reftag.appspot.com/ http://reftag.appspot.com/] ्स * <nowiki> {{#ifexist: Special:Watchlist | exists | doesn't exist }}</nowiki> * [https://dispenser.info.tm/~dispenser/cgi-bin/dablinks.py?page=hi:भोजपुर_मन्दिर DAB links] * [[मीडियाविकि:Gadgets-definition]] {{#ifexist: Special:Watchlist | exists | doesn't exist }}</div> *{{संदूक}}<nowiki>{{divbox|color of box|Headtitle|Message}} {{divbox|greenv|radius=4em|Navy example|This is only an example of how this template works.}}amber black bloodred blue brown forest gold gray green navy none orange plain purple lilac red white (yellow fawn tt greenv grayh email double wordperfect)</nowiki> {{divbox|navy|radius=4em|Navy example|This is only an example of how this template works.}}{{संदूक बंद}} {{User:आशीष भटनागर/user header}} <!--------------------------- :०: ढूंढें :०: ---------------------------> {| style="width:100%; margin: 0 auto .5em auto; padding: .2em; border-collapse:collapse; text-align:center; background-color:#E6F0DB; border:1px solid #ccc7b7;" |<inputbox> type=fulltext prefix=सदस्य_वार्ता:आशीष भटनागर break=no width=50 searchbuttonlabel=मेरे वार्ता पुरालेखों में ढूंढें </inputbox> |} == [[:साँचा:Infobox Pakistan agency|साँचा:Infobox Pakistan agency]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Pakistan agency|साँचा:Infobox Pakistan agency]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:मनु दुबे|मनु दुबे]] ([[सदस्य वार्ता:मनु दुबे|वार्ता]]) 18:21, 26 जून 2026 (UTC) == [[:साँचा:Infobox Iran Province|साँचा:Infobox Iran Province]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Iran Province|साँचा:Infobox Iran Province]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:मनु दुबे|मनु दुबे]] ([[सदस्य वार्ता:मनु दुबे|वार्ता]]) 18:01, 26 जून 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-sd|साँचा:Lang-sd]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-sd|साँचा:Lang-sd]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। इसका प्रयोग कोई भी पृष्ठ में नहीं है और इसके स्थान साँचा:Langx का प्रयोग किया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:साँचा:Lang-ug|साँचा:Lang-ug]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-ug|साँचा:Lang-ug]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। इसका प्रयोग कोई भी पृष्ठ में नहीं है और इसके स्थान साँचा:Langx का प्रयोग किया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। ==नमस्कार== {{सुनिये|आशीष भटनागर}} जी, जब आप ०४-०५ नवंबर को कानपुर आयें, कृपया मुझसे अवश्य संपर्क करें। धन्यवाद [[User:Somesh_virgo|'''सोमेश त्रिपाठी''']]<sup> [[User talk:Somesh_virgo|वार्ता]]</sup> 19:39, 5 अक्टूबर 2017 (UTC) ==ORES== {{सुनिये|आशीष भटनागर}} जी, कृपया मेरी वार्ता पृष्ठ के [[सदस्य_वार्ता:Hindustanilanguage#Reaching_out_for_help_with_ORES|इस अनुभाग]] में अपनी महत्वपूर्ण राय दीजिए। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिलुद्दीन]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:42, 15 अगस्त 2017 (UTC) == [[:श्रेणी:कथा|श्रेणी:कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:कथा|श्रेणी:कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है।<br/>यह सुझाया गया है कि इस पृष्ठ को [[:[[:श्रेणी:कथाएँ]]|[[:श्रेणी:कथाएँ]]]] पृष्ठ के साथ विलय कर दिया जाए।<br/> इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>श्रेणी का नाम अनेक वचन होना चाहिए।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 09:06, 14 सितंबर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:43, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) == मुझे आपसे मदद चाहिए == मै दिन भर हिंदी विकिपीडिया में एडिट करता हूं और लेख भी लिखता हूं, क्या आप मुझे कोई अनुमति देंगे मै सही लेख लिखता हूं और सही संपादन करता हूं आप मुझे "बाट समूह", "स्वतःपरीक्षित सदस्य" या कुछ भी अनुमति दे दीजिए ताकि मै दिन भर हिंदी विकिपीडिया के देख रेख कर सकू इसकी वजह यह है कि बहुत से लोग गलत गलत संपादन करते है और मै दिन भर यही देखते रहता हूं मैंने दो लेख भी लिखा है मै अपने इस अनुमति का गलत उपयोग नहीं करूंगा जो हिंदी विकिपीडिया के खिलाफ हो। धन्यवाद्। [[User:MadeforU|<span style="white-space:nowrap;text-shadow:#009200 3.3em 0.4em 1.0em,#009200 -0.2em -0.2em 1.0em;color:#009200"><b>मेडफॉर्यू</b></span>]]<sup>[[User talk:MadeforU|<span style="color:#ff0000"><b>संदेश छोड़े!</b></span>]]</sup> 12:46, 10 अक्टूबर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:44, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) ::यह आपका सही है इसमें आपकी कोई गलती नहींह जो सही करता है उसको गलत कहते हैं जो गलत कहता है उसको सही कहतेहकहतेह यह आदमी की सोच है यह [[विशेष:योगदान/&#126;2026-18993-01|&#126;2026-18993-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-18993-01|वार्ता]]) 04:33, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[प्रतिविंध्य]] लेख में सुधार == नमस्ते आशीष जी, कृपया उक्त लेख को देखें और यदि संभव हो तो उचित सुधार कर दें ताकि इसपर चल रहे हहेच का समापन किया जा सके। आपने शायद महाभारत से संबंधित विषयों पर काफी लेख बनाये हैं, अतः आपसे यह अनुरोध कर रहा। सादर। --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 13:18, 23 अक्टूबर 2017 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | हिंदी ज्ञानकोश के निर्माण में आपका योगदान अविस्मरणीय है। मेरी ओर से विशेष बार्नस्टार। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 19:23, 14 नवम्बर 2017 (UTC) |} :{{सुनिये|कलमकार}} जी, बार्नस्टार हेतु बहुत बहुत धन्यवाद। मेरा प्रयास रहेगा कि आपका ऐसा विश्वास सदा बना रहे।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 10:49, 15 नवम्बर 2017 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == [[File:Barnstar of Humour.svg|100px|Barnstar of Humour]] सम्मेलनों में सदस्यों को मैत्रीपूर्ण वातावरण प्रदान करने एवं हल्का फुल्का माहौल बनाने में आपके योगदान के लिए आप के लिए हास्य बार्नस्टार [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 13:00, 23 नवम्बर 2017 (UTC) :{{ping|Swapnil.Karambelkar}} जी!, बहुत बहुत धन्यवाद , आपका भरोसा सदा मुझ पर सदा ऐसा ही बना रहे , ऐसा ही प्रयास रहेगा | --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 22:43, 23 नवम्बर 2017 (UTC) == [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर के मेले|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर के मेले]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--<b>[[User:Mala chaubey|<font color="FF990">माला चौबे</font>]]</b><sup>[[User talk:Mala chaubey|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 08:49, 27 दिसम्बर 2017 (UTC) == [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6ल|मापदंड व6ल]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6ल|व6ल]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन - लेख'''</center> इस मापदंड में वे सभी लेख आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे लेख भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। इसमें वे लेख भी आते हैं जिन्हें किसी अन्य वेबसाइट अथवा ब्लॉग से ज्यों-का-त्यों अथवा बहुत कम बदलावों के साथ कॉपी-पेस्ट कर के बनाया गया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 09:09, 27 दिसम्बर 2017 (UTC) == [[:एगत्तूर|एगत्तूर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:एगत्तूर|एगत्तूर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="font-family: Cambria;">[[सदस्य:Nilesh shukla|<span style="color: teal;">'''निलेश शुक्ला'''</span>]] ([[User talk:Nilesh shukla|वार्ता]])</span> 08:43, 29 दिसम्बर 2017 (UTC) ==कृपया अपना ई-मेल देखें == {{you've got mail|subject=दिल्ली भेट|ts=08:11, 30 December 2017 (UTC)}} -[[सदस्य:Abhinav619|Abhinav619]] ([[सदस्य वार्ता:Abhinav619|वार्ता]]) 02:49, 30 दिसम्बर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:45, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) == सीआईडी (धारावाहिक) == नमस्ते आशीष जी, आपने गलती से [[सीआईडी (धारावाहिक)]] लेख का नाम बदलकर कुछ और कर दिया है, जबकि आपने इसका कोई कारण नहीं दिया है। यदि गलती से हुआ है तो कोई बात नहीं अन्यथा कृपया [[:special:diff/3669566/3669568|इस परिवर्तन]] का कोई कारण बतायें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:33, 31 दिसम्बर 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} जी, गलती से नहीं, वर्तनी सुधार किया है। यह अंग्रेजी में आद्याक्षर संक्षिप्त रूप में नाम है। अतः C.I.D. अथवा CID या C I D होता है। इस प्रकार इसे हिन्दी में या तो सीआईडी या सी.आई.डी. अथवा सी आई डी लिखें। पिछली वर्तनी में सी के बाद स्पेस था किन्तु आई व डी के बीच नहीं था यानि सी आईडी, उसे सुधार कर सही किया था।-[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:17, 2 जनवरी 2018 (UTC) ::आशीष जी, सी के बाद खालीस्थान नहीं था, वो "आ" के कारण देखने में लग रहा था। हालांकि इस बारे में [[सदस्य:स|स जी]] ही बता सकते हैं कि लेख को सीआईडी लिखना चाहिए या सी॰आई॰डी॰; वैसे मेरा मानना है कि इसे सीआईडी रखना ही सही है: चूँकि [[अपराध जांच विभाग (भारत)|क्राइम इन्वेस्टीगेशन डीपार्टमेंट]] का संक्षिप्त रूप है सीआईडी और इसी के प्रभाव में सम्बंधित धारावाहिक का नामकरण किया गया हो सकता है लेकिन धारावहिक का निर्माता/निर्देशक अथवा प्रस्तोता, कोई भी यह दावा नहीं करता कि सीआईडी किसी अन्य नाम का संक्षिप्त रूप है अतः हमें इसमें डॉट (.) अथवा लाघव चिह्न (॰) का प्रयोग नहीं करना चाहिए। बीच में खाली स्थान छोड़ने का कोई अर्थ ही नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:01, 2 जनवरी 2018 (UTC) :::{{सुनो|संजीव कुमार}} जी, सीआईडी ही मुझे भी सही प्रतीत होता है। अब सही नाम [[सीआईडी (धारावाहिक)]] रखा हुआ है- आपका कहना भी सही है, वो शिरोरेखा इस फॉण्ट में सी के बाद आ के लिये ऊपर से टूट जाती है और ेक रिक्त स्थान की प्रतीति होती है। जब मैंने इसे Sanskrit2003 फ़ॉण्ट में देखा, तो ये बात ज्ञात हुई। फिल्हाल नाम सही है। धन्यवाद।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 20:14, 2 जनवरी 2018 (UTC) ==Laptop== [https://meta.wikimedia.org/wiki/Supporting_Indian_Language_Wikipedias_Program/Support/Aaryaa_Joshi laptop request] == Kindly remove protection from a template == आपसे निवेदन है कि [[:साँचा:Taxobox colour]] पर से Protection हटाएँ। आपने यह Protection 9 वर्ष पहले लगाई थी। तब से अब तक कई अपडेटेड सामग्री को साँचे में शामिल करने की आवश्यकता है। साथ ही, मैंने [[:साँचा:Taxobox colour scheme]] में भी बदलाव किएँ हैं, जो तभी दिखेंगे यदि उपरोक्त साँचे में भी बदलाव किया जाएँ। धन्यवाद। [[सदस्य:JainismWikipedian|JainismWikipedian]] ([[सदस्य वार्ता:JainismWikipedian|वार्ता]]) 04:03, 23 अप्रैल 2018 (UTC) :{{सुनो|JainismWikipedian}} जी, आपके निवेदनानुसार सुरक्षा स्वतःस्थापित सदस्यों तक खोल दी गयी है। --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 05:49, 23 अप्रैल 2018 (UTC) == विकिपरियोजना वैमानिकी == <div style="width:99%;background:White;border:1px solid Silver;">नमस्कार। [[विकिपीडिया:वैमानिकी|विकिपरियोजना वैमानिकी]] पर आपकी सहायता के लिये बहुत बहुत धन्यवाद। आप एक अनुभवी सदस्य हैं, क्या आप नियमावली और गुणवत्ता तय करने में मेरी और सहायता करेंगें?--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 10:08, 26 अप्रैल 2018 (UTC) :{{सुनो|Navinsingh133}} जी, अवश्य सहायता करेंगे। इस बारे में [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना]] एक बार देख लें। इसके अलावा वहीं बहुत से परियोजना पृष्ठ देये हैं, उन्हीं में से कोई हल्का भारी देखकर, चाहे तो कापी कर के बना लें। उसका पाठ बदल कर वांछित पाठ डाल लें। बाकी मैं देख लूंगा।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 11:03, 26 अप्रैल 2018 (UTC) ::जी बहुत बहुत धन्यवाद।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 11:32, 26 अप्रैल 2018 (UTC) ::नमस्कार। कृपया [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना_वैमानिकी]] के पृष्ट के ख़ाके और प्रारुप की जाँच कर लें।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 16:08, 27 अप्रैल 2018 (UTC) </div> == User:विवेक पाण्डेय and worldcupupdates.org == Hi। You have a new user who seems to focus on links to the [[special:linksearch/worldcupupdates.org|worldcupupdates.org (linksearch)]] (or see [[m:User:COIBot/XWiki/worldcupupdates.org|xwiki report]]) which seems to be a soccer blog rather than an authoritative site. An FYI. [[सदस्य:Billinghurst|Billinghurst]] ([[सदस्य वार्ता:Billinghurst|वार्ता]]) 13:43, 19 मई 2018 (UTC) == [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 08:48, 5 अगस्त 2018 (UTC) == [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 17:41, 7 अगस्त 2018 (UTC) == [[:विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८|विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८|विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। मुख्य नामस्थान में बना परियोजना पृष्ठ यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:02, 8 अगस्त 2018 (UTC) == आपके द्वारा किया गया आयात == नमस्ते आशीष जी, मैंने देखा आपने [[साँचा:Lang-fr]] को अंग्रेजी विकिपीडिया से आयात किया। यह साँचा पहले से [[साँचा:भाषा-फ़्रान्सीसी]] पर अनुप्रेषित था जो [[सदस्य:रोहित रावत]] जी के द्वारा स्थानांतरण से निर्मित हुआ था। ऐसे में आपको आँख मूँद कर साँचा आयात करने की बजाय [[साँचा:भाषा-फ़्रान्सीसी]] में उचित अद्यतन करना चाहिए था। आपके इस आयात से एक तो साँचो का दुहराव हो गया। दूसरे आपकी समस्या का समाधान भी नहीं हुआ और आपने [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%88%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%9F&diff=prev&oldid=3893855 यह करके] उस एक लेख में समस्या सुलझा ली। पर इस आयात के कारण [[ब्रुसेल्स]], [[अल्जीरिया]], [[स्विट्ज़रलैण्ड]], [[हाइती]], [[हेसल स्टेडियम]] जैसे ढेरों लेखों में लुआ त्रुटि दिखलाई पड़ रही है। इनका क्या करेंगे ? आपसे विनम्र अनुरोध है कि अगर आयात के परिणाम के बारे में आपको पता न हो तो इस प्रबंधकीय सुविधा का उपयोग न करें, इससे बहुत से पन्ने प्रभावित हो सकते/चुके हैं। आगे से यह अवश्य ध्यान रखें कि कुछ न समझ में आये तो किसी अन्य सदस्य की राय ले लिया करें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:05, 19 अगस्त 2018 (UTC) ::नमस्कार {{सुनिये|SM7}} जी! ::प्रथम तो मैं इस सम्य मॉरीशस में ११वें विश्व हिन्दी सम्मेलन में हूं, तथा यह लेख उसी के अन्तर्गत कुछ जल्दबाजी में बनाया गया था व तभी आयात किया गया था, अतः पुनरावृत्ति हो गयी होगी, जिसके लिये क्षमाप्रार्थी हूं। ::द्वितीय, यदि ऐसे किसी सांचे को पहले ही आयात किया गया हुआ हो, अथवा बनाया गया हुआ हो, तो उसे विकिडाटा के द्वारा जोड़ा जाना चाहिये था, जिससे यह भूल होने की आशंका बहुत कम हो जाती है। ::तृतीय, यदि सांचा बना हुआ भी था, तो ऐसे सांचों का प्रायः नाम अनुवाद नहीं किया जाता है, और यथा प्रयोग किया जाता है। ::फिर भी आपकी सहाय्टा का आभारी हूं, तथा ध्यान रखूंगा। सधन्यवाद: --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 06:32, 20 अगस्त 2018 (UTC) :::हिंदी सम्मलेन में विकिपीडिया का प्रतिनिधित्व करने के लिए आपका आभार। :::सर जी, लेख जल्दबाजी में बनाएँ चलेगा, परन्तु प्रबंधकीय कार्य के लिए जल्दबाजी जी को दोषी न ठहराएँ। जहाँ तक इसे Wikidata से जोड़ने की बात है, मैं आपसे सहमत हूँ कि इसे बनाने वाले ने Wikidata से नहीं जोड़ा था; इससे भी कि साँचों को अंग्रेजी नाम से ही इस्तेमाल करना उचित होता है। पर देखा जाय तो आपके द्वितीय एवं तृतीय बिंदु के रूप में लिखे बहाने बेमानी हैं क्योंकि लगता नहीं कि आयात से पहले आपने इसे हिंदी विकिपीडिया पर खोजने का प्रयास भी किया; यह साँचा (और ऐसे अन्य ढेर साँचे) 2012 में हिंदी नाम पर स्थानांतरित किये गए थे पर पीछे अंग्रेजी वाले नाम से अनुप्रेषण मौजूद था, जैसा कि आप [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE%3ALang-fr&type=revision&diff=1748568&oldid=3893816 इस साँचे के लिए] देख सकते हैं। बहरहाल, आपको बिन्दुवार सफाइयाँ गढ़ने की ज़रुरत नहीं, बस आगाह रहने का अनुरोध है क्योंकि यह दूसरी बार हुआ है जब आपके आयात के कारण ढेर सारे पन्ने बुरी तरह प्रभावित हुए हैं। चेतावनी नहीं दे रहा क्योंकि शायद आप भी कहने लगें कि यह कुरआन में नहीं लिखा जो फ़तवा दिया जा रहा, इसलिए आगे ध्यान रखने की विनती के साथ शुभकामनाएँ। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:30, 20 अगस्त 2018 (UTC) == [[:कंचन शर्मा|कंचन शर्मा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कंचन शर्मा|कंचन शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंचन शर्मा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंचन शर्मा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उललेखनीयता पर सन्देह।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 08:02, 20 अगस्त 2018 (UTC) ==विश्व में हिन्दी परियोजना== आशीष भटनागर जी, आशा है कि आप ठीक होंगे। चूँकि आप विश्व हिन्दी सम्मेलन से लौटे हैं, इसलिए आपसे निवेदन है कि कृपया [[मॉरिशस में हिन्दी]] और [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना/विश्व में हिन्दी|विश्व में हिन्दी परियोजना]] में अपना बहुमूल्य सहयोग दीजिए। विशेष रूप से [[मॉरिशस में हिन्दी]] को कृपया अपनी व्यक्तिगत जानकारी के आधार पर जाँच लीजिए। धन्यवाद! --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:02, 20 अगस्त 2018 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|Hindustanilanguage}} जी, अभी हम मारीशस में ही हैं। आज अर्थात २३ ता० को सांय २१:२० बजे की उड़ान है। कल सुबह मुम्बई और दोपहर तक दिल्ली पहुंचेंगे। २६ को गुवाहाटी और २७ को शिलांग पहुंचुंगा। तब कुछ योगदान दे पाऊंगा।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 04:52, 23 अगस्त 2018 (UTC) == विलय प्रस्ताव == [[शिवेन्दर सिंह सिद्धू]] और [[शिवेन्द्र सिंह सिद्धू]] का विलय प्रस्तावित किया है कृपया इसे देखें। इसके अतिरिक्त {{tl|ICAO महासचिव}} में कुछ और नाम जोड़े हैं जिनकी वर्तनी सुधारने का प्रयास करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:31, 9 सितंबर 2018 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|संजीव कुमार}} जी! : यहां [[शिवेन्दर सिंह सिद्धू]] की वर्तनी अशुद्ध प्रतीत होती है, किन्तु अंग्रेज़ी में देखें तो [[:w:Shivinder Singh Sidhu|Shivinder Singh Sidhu]] से यही लिप्यान्तरित होता है। दूसरे यह एक [[व्यक्तिवाचक संज्ञा]] है, अतः जिसका नाम है, उसी की पसन्दानुसार वर्तनी होती है। अब किसका किसमें विलय किया जाए ये निर्णय कर लीजिये, हाँ यह पक्का है कि व्यक्ति एक ही है।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 02:37, 11 सितंबर 2018 (UTC) ::अंग्रेज़ी से हमारी मैपिंग हो जरूरी नहीं। हाँ, मैं किसी एक के सही होने के बारे में दावा करता तो खुद विलय ही कर देता क्योंकि इतिहास और लेख की सामग्री में इतना कुछ नहीं है जिससे विलय करना मुश्किल हो। अब आपके लिए एक और पृष्ठ लाया हूँ: [[जहाँगीर घांडी]]। यहाँ घांडी से मुझे थोड़ा ऐतराज है। [[फिरोज गाँधी]] का उपनाम भी पहले यह ही था जिसे अंग्रेज़ी में (Ghandy) लिखते हैं लेकिन देश के स्वतंत्रता आंदोलनों में भाग लेते समय उन्होंने इसे बदलकर गाँधी (Gandhi) कर लिया। लेकिन Ghandy के लिए उपयुक्त हिन्दी वर्तनी क्या है इसका मुझे कोई साक्ष्य नहीं मिला लेकिन घांडी भी उचित नहीं लगता। क्या इसे समुदाय से चर्चा करके निर्धारित किया जाये? क्या आपके पास कोई ऐसा स्रोत है जिससे इसकी सार्थतकता स्पष्ट हो?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:27, 12 सितंबर 2018 (UTC) :::{{सुनिये|संजीव कुमार}} जी! :::नमस्कार, जहांगीर घांडी के समर्थन में मुझे एक पुस्तक का सन्दर्भ मिला जो इस प्रकार है: :::::{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=9w-0DgAAQBAJ&pg=PT82&lpg=PT82&dq=जहांगीर+घांडी&source=bl&ots=BVYsMVCJ1u&sig=GquORmeGOPy24CNX8Av-X1N_Xnk&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjX6pi-tbjdAhUKvo8KHSrkBd0Q6AEwEHoECAIQAQ#v=onepage&q=जहांगीर%20घांडी&f=false|title=द रेड साड़ी : सोनिया गांधी की नाटकीय जीवनी : The red Sari : Sonia ...|last=मोरो|first=जेवियर|date=२० अप्रैल २०१७|website=डायमण्ड पॉकेट बुक्स प्रा॰ लि॰|language=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=१३ सितम्बर २०१८}} :::[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:47, 13 सितंबर 2018 (UTC) ::::मुझे कहीं भी इस पुस्तक की मूल भाषा का पता नहीं चला। हाँ स्पेनी लेखक ने हिन्दी में तो नहीं लिखी होगी। पुस्तक के किसी भी पृष्ठ पर अनुवादक का नाम भी नहीं लिखा अतः कैसे पता किया जाये कि हिन्दी वाला घांडी सही है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:15, 14 सितंबर 2018 (UTC) :::::नमस्कार {{सुनो|संजीव कुमार}} जी! ::::: अब ये भी कैसे पता चले कि ये गलत है?[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:10, 15 सितंबर 2018 (UTC) {{od|7}}समुदाय के सामने ही रख सकते हैं। वैसे मैंने लोगों से गंधी सुना है लेकिन ऐसे सुने हुये को भी सही नहीं मान सकते।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:08, 15 सितंबर 2018 (UTC) :कृपया [[ऐसेंशन द्वीप]] और [[असेन्शियन द्वीप]] का विलय कर दें। इतिहास विलय करने में समस्या आये तो हमें सूचित कर दें, वो काम हम कर देंगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:58, 23 सितंबर 2018 (UTC) == [[:ब्रह्मा की आयु|ब्रह्मा की आयु]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रह्मा की आयु|ब्रह्मा की आयु]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रह्मा की आयु|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रह्मा की आयु]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय विषय नहीं। क्या इस काल गणना का ज्ञानकोशीय महत्व है? इस काल गणना का इस्तेमाल होना भी स्पष्ट नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:48, 25 सितंबर 2018 (UTC) == [[:मापन इकाइयाँ|मापन इकाइयाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मापन इकाइयाँ|मापन इकाइयाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:46, 26 सितंबर 2018 (UTC) == कॉलोन के स्थान पर विसर्ग == नमस्ते आशीष जी, कृपया [[सदस्यःआशीष भटनागर]] और [[वार्ता:सदस्यःआशीष भटनागर]] को हटा दें। शायद ये दोनों लेख गलत नामस्थान पर अनुप्रेषित हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:28, 2 अक्टूबर 2018 (UTC) == मुजे मेरी वेबसाइट के लिये पेज बनाना है == नमस्कार सर, मुजे मेरी वेबसाइट के लिए पेज बनाना है| मेरी वेबसाइट एज्युकेशनल है| मेरी खुद की वेबसाइट ए है http://bhartiojas.com/ मुजे मेरी वेबसाइट का इन्फोर्मेशन (बिजनेस) पेज बनाना है। उदाहरण - [[नौकरी॰कॉम]] तो मुजे एसा पेज बनाना है तो आप मेरी सहायता किजिये| --[[सदस्य:Alishank|Alishank]] ([[सदस्य वार्ता:Alishank|वार्ता]]) 17:10, 18 अक्टूबर 2018 (UTC)Alishank {{talkback | Alishank}} == कुछ प्रमुख चित्र जो हट चुके हैं == नमस्ते आशीष जी, मैं आज कुछ उन साँचों की कड़ियाँ दे रहा हूँ जो वर्तमान में प्रासंगिक नहीं हैं। आप चाहें तो कृपया इन्हें हटा दें: # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ३५ वर्ष २०१०]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४० वर्ष २०१०]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४२ वर्ष २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४५ वर्ष २००९]] – कॉमन्स पर चित्र हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र १५ अगस्त २००९]] – कॉमन्स पर चित्र हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २ अप्रैल २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २६ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २८ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २९ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३ अप्रैल २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३० मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३१ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। कृपया इन साँचों और इनके वार्ता पन्नों को हटा दें क्योंकि अब इनका न ही तो इनका कोई उपयोग है और न ही आवश्यकता।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:22, 20 अक्टूबर 2018 (UTC) * [[:साँचा:ताज जाली]] को भी देख लें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:55, 23 अक्टूबर 2018 (UTC) * [[:साँचा:महत्ता का क्रम]] को भी देखे लें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:17, 25 अक्टूबर 2018 (UTC) :{{सुनो तो|संजीव कुमार}} ये सांचे प्रमुख चित्र के हैं, जैसा कि विदित भी है और अभिलेख रूप में रखे गये हैं। किन्तु जब इनके चित्र ही नहीं हैं, तो हटाये जा सकते हैं। हाम हटाये जाने के बाद इस बात का कोई साक्ष्य नहीं रह जायेगा कि कभी इन सप्ताह के सांचे बने भी थे कि नहीं। किन्तु ये अधिक महत्त्व की बात नहीं है, अतः यदि आप के बॉट से एक बार में ही हट पायें तो बेहतर होगा कि आप हटा दें, अन्यथा मैं देख लूंगा।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 12:16, 26 अक्टूबर 2018 (UTC) ::फिर एक और काम कर सकते हो। इनकी सामग्री को बदलकर या तो {{tl|प्रमुख चित्र ०१ जनवरी २०१०}} जैसी कर दो या फिर इसपर ही इन सभी को अनुप्रेषित कर दो। चूँकि इनको हटाने के पश्चात् भी सम्बंधित पुरालेख से इनकी कड़ियाँ हटानी पड़ेंगी। इसलिए इतिहास भी रहेगा और पुरालेख भी। इसके अलावा अब आपकी टिप्पणी की प्रतीक्षा करूँगा। यदि आप चाहें तो बॉट से हटा दूँगा या फिर आप चाहें तो अनुप्रेषित कर दूँगा। हाँ, [[:साँचा:ताज जाली]] और [[:साँचा:महत्ता का क्रम]] पर अपना निर्णय और बता देते तो अच्छा होता।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:10, 26 अक्टूबर 2018 (UTC) :::{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, इन सभी साम्चों में बॉट से {{tl|गैमुचि}} एक साथ लगा सकते हैं। बॉट से इसलिये कह रहा हूं कि एक बार में ही काम हो जायेगा। अन्य दोनों सांचे मैंने हटा दिये हैं।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:29, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) ::::पूर्ण हुआ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:04, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) == [[:ब्रज के यातायात|ब्रज के यातायात]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रज के यातायात|ब्रज के यातायात]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज के यातायात|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज के यातायात]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनुल्लेखनीय</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FFFF"> ''गॉड्रिक की कोठरी''</span>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FF00">मुझसे बातचीत करें</span>]]</sup> 16:37, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) == साँचा:Complex date == मुझे [[:साँचा:Complex date]], [[:चित्र:India मेघालय locator map.svg]] और [[:चित्र:India Meghalaya locator map.svg]] के आयात का औचित्य समझ में नहीं आया। कृपया इनको हटा दें। चित्र कॉमन्स पर है अतः स्थानीय विवरण का कोई अर्थ नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:13, 2 नवम्बर 2018 (UTC) :{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, कृपया इनके प्रयोग पर ध्यान दें, औचित्य समझ आ जायेगा। वर्ना मैं स्पष्ट किये देता हूं। [[मेघालय]] लेख में सबसे ऊपर लगे ज्ञानसन्दूक में यदि लेख का नाम हिन्दी में लिखें, तो लोकेटर मैप सांचा इसकेलिये मानचित्र नहीं ढूंढ पाता क्योंकि यह तो कॉमन्स पर अंग्रेज़ी में उपलब्ध है, और यदि तब अंग्रेज़ी में नाम दें, तो ज्ञानसन्दूक में सर्वोपरि आने वाला नाम ही अंग्रेज़ी एवं मानचित्र में भी अंग्रेज़ी नाम ही दिखाई देता है। इसीलिये बहुत से स्थानों के लिये ऐसे हिन्दी सांचे आयात कर जुटाने पड़े। कोई अन्य समाधान सुलभ हो तो अवश्य मार्गदर्शन करें। हाँ अंग्रेज़ी वाला [[:चित्र:India Meghalaya locator map.svg]] व इसका सांचा मैंने ह्टा दिया है। अब जो दिखाई दे रहा है, वह कॉमन्स वाला चित्र है। [[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 13:11, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::आप इनको हटा दें, आगे के सुधार मैं कर दूँगा। चूँकि यह समस्या कहीं और से आ रही है। हम जो ज्ञानसन्दूक काम में ले रहे हैं उसके साथ कुछ समस्या है। वो अभी लम्बे समय से अद्यतन नहीं हुआ है। हालांकि उसके स्थान पर अपने पास कुछ अद्यतन किये हुये ज्ञानसन्दूक हैं अतः समस्या जारी रही तो ज्ञानसन्दूक बदलकर उसे सुधार दूँगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:31, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, आप ज्ञानसन्दूक को सुधार दें, फ़िर इस सांचे कि आवश्यकता नहीं रह जायेगी, तब मैं या आप, कोई भी हटा सकता है। किन्तु यदि सांचे को सुधारने से पूर्व इन्हें हटा दिया तो लेख खराब हो जायेंगे। तब तक यदि एक साम्चा पड़ा भी रहता है तो कोई बुराई नहीं है। ज्ञानसन्दूक को सुधार तो मैं भी दूं, किन्तु उसकी युक्ति निकालनी होगी। या तो ज्ञानसन्दूक में हिन्दी नाम व अंग्रेज़ी नाम, दोनों ही पूछे जायें, और अपनी अपनी जगह पर आवश्यकतानुसार लगा दिये जाएं, या लोकेटर मैप को प्रत्येक स्थान हेतु दोहराया जाए। इस बारे में अन्य भाषाओं के लेख देख सकते हैं, जैसे फ़्रांसीसी या जर्मन, इत्यादि। समयाभाव के चलते मैं नहीं देख पा रहा हूं।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:12, 18 नवम्बर 2018 (UTC) :::इसके लिये आप [[मेघालय]] लेख नहीं, [[शिलांग]] लेख देखें। सांचे में मेघालय की वर्तनी बदलने मात्र से ही उसे सही मानचित्र नहीं मिल पाता। इस प्रकार से सांचा हटा देने से मेघालय के सभी स्थानों के लेख के मानचित्र बेकार हो जायेंगे। अतः पहले सुधार आवश्यक है, तब उस सांचे को हटाया जाए।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:39, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::::अद्यतन कर दिया है। अब शायद निर्भरता नहीं रही। यदि आपको कोई निर्भरता दिखाई दे तो बतायें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:06, 18 नवम्बर 2018 (UTC) :::::आपने Infobox indian jurisdiction को infobox settlement से बदल दिया है। अभी तो कोई समस्या प्रतीत नहीं हो रही है, किन्तु मूल साम्चे की भारतीय स्थानों हेतु कुछ विशेष प्राचल थे, जो सेटेलेमेण्ट में नहीं हैं। यह विश्व भर में किसी भी स्थान पर लागू होता है। अभी तो कोई समस्या नहीं दिख रही है। चाहे तो हटा दें, या चाहें तो कुछ समय के लिये रहने दें, शायद समस्या पता चले- जल्दीबाज़ी करना संभवतः सही न हो। शेष जैसा उचित समझें। ::::: Complex date साम्चे में अंग्रेज़ी के शब्द आते हैं, जिनमें बदलाव हेतु ही उसे यहाम आयात किया गया था। अब उसके बाद बदलाव लुआ में किये या नहीं, ये तो याद नहीं है। किन्तु यही समस्या थी। देख सकते हैं प्रलेखन में। ऐसे ही ्सेटेलमेण्ट में भी अंग्रेज़ी के शब्द हैं: Show map of मेघालय, Show map of भारत, आदि।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 02:22, 19 नवम्बर 2018 (UTC) == भाषा सुधार == आशीष जी, आपने [[भीमराव आम्बेडकर]] लेख में कई विभागों में भाषा सुधार किये हैं, किंतु शेष अनुभागों में भाषा सुधार की आवश्यकता हैं। मैं आपने बिनती करता हूं की आप बाकी विभागों में भाषा सुधार किजीये, धन्यवाद्। — [[सदस्य:संदेश हिवाळे|संदेश हिवाळे]] ([[सदस्य वार्ता:संदेश हिवाळे|वार्ता]]) 15:35, 3 जनवरी 2019 (UTC) == [[:चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|चित्र:Viper island fansi ghar.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|चित्र:Viper island fansi ghar.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Viper island fansi ghar.JPG|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 14:20, 5 जनवरी 2019 (UTC) [[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 05:31, 2 फ़रवरी 2019 (UTC) == How to protect our members page on Wikipedia for mobile == sir, my name is Mayank123456 srivastava please I member of English or hindi Wikipedia . sir I requested you please baatayae ki article ko protected kaise Kare of Mobile se . thanks you - your Wikipedia worker or member *Mayank123456 srivastava [[सदस्य:Mayank123456 srivastava|Mayank123456 srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Mayank123456 srivastava|वार्ता]]) 05:11, 11 मार्च 2019 (UTC) == विकिपीडिया:प्रबन्धक पद के लिये निवेदन == मैं इस पद के लिये अपनी स्वीकृति प्रदान करता हूँ। --[[सदस्य:mayank123456 srivastava |mayank123456 srivastava ]] 11:28,11 march (UTC) | ... ¦... _ '''समर्थन''' [[सदस्य:Mayank123456 srivastava|Mayank123456 srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Mayank123456 srivastava|वार्ता]]) 06:01, 11 मार्च 2019 (UTC) == [[:साँचा:भारत में कानून व्यवस्था|साँचा:भारत में कानून व्यवस्था]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:भारत में कानून व्यवस्था|साँचा:भारत में कानून व्यवस्था]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत में कानून व्यवस्था|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत में कानून व्यवस्था]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>यह सांचा हटाया जा सकता है क्योंकी [[:साँचा:भारत में कानून प्रवर्तन]] सब कडीयोंको विस्तार में जोडता है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 05:05, 12 मार्च 2019 (UTC) == [[:हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान|हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान|हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 05:12, 16 मार्च 2019 (UTC) == [[:छायावाद का रचनालोक|छायावाद का रचनालोक]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:छायावाद का रचनालोक|छायावाद का रचनालोक]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 05:12, 16 मार्च 2019 (UTC) ==<div style="font-size: 40px ; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'montserrat', sans-serif; line-height:normal;color:#555"><center>'''प्रतिभागिता अभिनन्दन!'''</center></div>== {{कोलकाता सम्मेलन रिपोर्ट|name= आशीष भटनागर}} == [[:श्रेणी:भारत के अभयारण्य|श्रेणी:भारत के अभयारण्य]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:भारत के अभयारण्य|श्रेणी:भारत के अभयारण्य]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है।<br/>यह सुझाया गया है कि इस पृष्ठ को [[:भारत के वन्य अभयारण्य|भारत के वन्य अभयारण्य]] पृष्ठ के साथ विलय कर दिया जाए।<br/> इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/भारत के अभयारण्य|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/भारत के अभयारण्य]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>एक श्रेणी काफी है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 05:09, 17 मई 2019 (UTC) == [[:खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार|खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार|खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Sandeep Raut|Sandeep Raut]] ([[सदस्य वार्ता:Sandeep Raut|वार्ता]]) 18:44, 18 मई 2019 (UTC) == भारतीय पेय पदार्थों की सूची == नमस्ते आशीष जी, [[भारतीय पेय पदार्थों की सूची]] और [[भारतीय व्यंजनों का इतिहास]] को 10 वर्ष से अधिक समय हो गये लेकिन अभी भी खाली ही पड़ी है। क्या आप सुधारना चाहेंगे?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:32, 24 मई 2019 (UTC) == [[:छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़|छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़|छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 00:40, 29 जून 2019 (UTC) == [[:परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:36, 24 अगस्त 2019 (UTC) == विनम्र अनुरोध == [[रामायण और चित्रकला]] लेख की कडी [[रामायण]] लेख के [[रामायण|रामायण#इन्हें_भी_देखें]] विभाग मे जोडने मे कृपया सहायता करें । विनम्र अनुरोध [[विशेष:योगदान/117.195.48.60|117.195.48.60]] ([[सदस्य वार्ता:117.195.48.60|वार्ता]]) 07:06, 26 अगस्त 2019 (UTC) == [[:शिशुनाग वंश|शिशुनाग वंश]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:शिशुनाग वंश|शिशुनाग वंश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शिशुनाग वंश|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शिशुनाग वंश]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अर्थहीन सामग्री या गलत शीर्षक, संदर्भ रहित</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 08:25, 12 सितंबर 2019 (UTC) : टैग बदल कर विलय किया, क्योंकि जानकारी शिशुनाग '''राजवंश''' के बारे में है।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 08:53, 12 सितंबर 2019 (UTC) == आपका प्रबन्धक अधिकार हटाने का नामांकन == नमस्ते आशीष जी, हमारी नीति के अनुसार किसी प्रबन्धक को 6 महीने में कम से कम 180 सार्थक योगदान देने होते हैं। आपके पिछले 8 महीने में भी इतने सम्पादन नहीं है। इसलिए आपके अधिकार हटाने के लिए मेटा पर लिखा गया है।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:06, 8 अक्टूबर 2019 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जी, तथा {{सुनो-प्रबंधक}}, ::मुझे अन्य कार्यों में व्यस्तता तथा हिन्दी विकि के कुछ स्थानीय कारणों से कार्य करने हेतु समय निकाल पाना कठिन हो रहा था, आगे समय मिलने पर पर्याप्त समय दूंगा। हाँ इतना अवश्य कहना चाहूंगा कि सीधे मेटा पर जाकर लिखने के बजाय यदि एक बार मुझसे हि सन्देश लिख दिया होता, तो मैं स्वयं ही अपने अधिकारत्याग कर देता। कार्य तब भी यही होता किन्तु प्रक्रिया बेहतर लगती। ::अभी भी अधिकारत्याग में मेरी पूर्ण स्वीकृति है।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 04:58, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) :::नमस्ते आशीष जी, विकि में आपका पुनः स्वागत है। विकि में आपके योगदानों को देखते हुए मैं चाहूंगा कि आपका अधिकार हटाने से पूर्व आपको समय दिया जाए। यदि आप पुनः सक्रिय होते हैं तो मैं अधिकार हटाने की कार्यवाही १ महीने के बाद करने की अनुसंशा करूँगा। महीने में आपके संपादन आवश्यकताओं को पूर्ण करते हैं तो कार्यवाही न की जाए। उम्मीद करता हूँ कि आपकी सेवाएँ विकि को निरंतर मिलती रहेगी।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 10:57, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) ::::नमस्ते आशीष जी, हिन्दुस्थान वासी जी ने कुछ गलत नहीं किया। कृपया इसे भावनात्मक रूप में न लें। आप पहले भी बार-बार प्रबन्धक बनते रहे हैं। आप ज्यों ही समय देने लगेंगे आपको पुनः प्रबन्धक बना दिया जायेगा। यदि आप अभी अपनी सक्रियता बढ़ा सकते हैं तो वो नामांकन वापस लिया जा सकता है। यदि आपको लगता है कि अभी आप समय नहीं दे पा रहे हैं तो इसको अन्यथा क्यों ले रहे हो? @आर्यावर्त जी, आप अपनी राजनीति न करें तो बेहतर होगा। विकिपीडिया को राजनीति का अड्डा न बनायें। पहले भी आशीष जी बार बार प्रबन्धक बनें हैं। आजतक मैंने नहीं देखा कि उन्हें सक्रिय होने पर पुनः प्रबन्धक बनने में कोई समस्या आयी हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:01, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) : नमस्ते आशीष जी, चूंकि आपने मुझे भी सूचित किया इसलिए टिप्पणी कर रहा हूँ। मैं [[स:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी के कदम और [[स:संजीव कुमार|संजीव]] जी की उपर्युक्त टिप्पणी से पूर्णतः सहमत हूँ। हम आपके पूर्व योगदान और वर्तमान व्यस्तता का सम्मान करते हैं। धन्यवाद। सादर। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:02, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) == WikiConference India 2020: IRC today == {{subst:WCI2020-IRC (Oct 2019)}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:27, 20 अक्टूबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2020: IRC today == Greetings, thanks for taking part in the initial conversation around the [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations|proposal for WikiConference India 2020]] in Hyderabad. Firstly, we are happy to share the news that there has been a very good positive response [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Individual_Wikimedians|from individual Wikimedians]]. Also there have been community-wide discussions on local Village Pumps on various languages. Several of these discussions [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Community_endorsements|have reached consensus]], and supported the initiative. To conclude this initial conversation and formalise the consensus, an IRC is being hosted today evening. We can clear any concerns/doubts that we have during the IRC. Looking forward to your participation. <u>The details of the IRC are</u> *Timings and Date: 6:00 pm IST (12:30 pm UTC) on 20 August 2019 *Website: https://webchat.freenode.net/ *Channel: #wci <small>'''''Note:''' Initially, all the users who have engaged on [[:m:WikiConference India 2020: Initial conversations|WikiConference India 2020: Initial conversations]] page or its talk page were added to the [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|WCI2020 notification list]]. Members of this list will receive regular updates regarding WCI2020. If you would like to opt-out or change the target page, please do so on [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|this page]].''</small> This message is being sent again because template substitution failed on non-Meta-Wiki Wikis. Sorry for the inconvenience. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:58, 20 अक्टूबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [WikiConference India 2020] Invitation to participate in the Community Engagement Survey == This is an invitation to participate in the Community Engagement Survey, which is one of the key requirements for drafting the Conference & Event Grant application for WikiConference India 2020 to the Wikimedia Foundation. The survey will have questions regarding a few demographic details, your experience with Wikimedia, challenges and needs, and your expectations for WCI 2020. The responses will help us to form an initial idea of what is expected out of WCI 2020, and draft the grant application accordingly. Please note that this will not directly influence the specificities of the program, there will be a detailed survey to assess the program needs post-funding decision. *Please fill the survey at; https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd7_hpoIKHxGW31RepX_y4QxVqoodsCFOKatMTzxsJ2Vbkd-Q/viewform *The survey will be open until 23:59 hrs of 22 December 2019. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:10, 12 दिसम्बर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19617891 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:कालसर्प योग|कालसर्प योग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कालसर्प योग|कालसर्प योग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कालसर्प योग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कालसर्प योग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:56, 1 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[बगलामुखी मंदिर, इंदौर]] के विषय में == मान्यवर, मैं इस तरह के एक विस्तृत और अद्भुत लेख लिखने के लिए सबसे पहले धन्यवाद देना चाहूंगा। उसी के बारे में मेरा प्रश्न लेख का शीर्षक है। यह कहता है कि स्थान इंदौर में है, हालांकि, मंदिर इंदौर से लगभग 150 किलोमीटर दूर है। यह शाजापुर के आगर मालवा के एक अलग जिले में है। इसलिए, मैं आपसे अनुरोध करता हूं कि आप लेख का नाम बदलकर बगलामुखी माता, नलखेड़ा या बस बगलामुखी माता मंदिर रख दें। धन्यवाद! उत्तिष्ठ भारत: — [[सदस्य:TheodoreIndiana|TheodoreIndiana]] ([[सदस्य वार्ता:TheodoreIndiana|वार्ता]]) 15:49, 1 फ़रवरी 2020 (UTC) == [WikiConference India 2020] Conference & Event Grant proposal == WikiConference India 2020 team is happy to inform you that the [[m:Grants:Conference/WikiConference India 2020|Conference & Event Grant proposal for WikiConference India 2020]] has been submitted to the Wikimedia Foundation. This is to notify community members that for the last two weeks we have opened the proposal for community review, according to the [[m:Grants:Conference|timeline]], post notifying on Indian Wikimedia community mailing list. After receiving feedback from several community members, certain aspects of the proposal and the budget have been changed. However, community members can still continue engage on the talk page, for any suggestions/questions/comments. After going through the proposal + [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#FAQs|FAQs]], if you feel contented, please endorse the proposal at [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#Endorsements|''WikiConference_India_2020#Endorsements'']], along with a rationale for endorsing this project. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 18:21, 19 फ़रवरी 2020 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19740275 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:२६१|२६१]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:२६१|२६१]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:कन्हाई प्रसाद चौरसिया|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">कन्हाई प्रसाद चौरसिया</span>]] [[User talk:कन्हाई प्रसाद च|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:58, 29 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:२३२|२३२]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:२३२|२३२]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:कन्हाई प्रसाद चौरसिया|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">कन्हाई प्रसाद चौरसिया</span>]] [[User talk:कन्हाई प्रसाद च|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:58, 29 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:चिकित्सा पद्धतियां|चिकित्सा पद्धतियां]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चिकित्सा पद्धतियां|चिकित्सा पद्धतियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अर्थहीन लेख यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 15:57, 22 मार्च 2020 (UTC) == [[:चित्र:Ash wiki.jpg|चित्र:Ash wiki.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Ash wiki.jpg|चित्र:Ash wiki.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Ashish Bhatnagar Hindi Wikipedia Jan2017.jpg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Ash wiki.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:25, 25 मार्च 2020 (UTC) == [[:साँचा:Infobox Hellenic Royalty|साँचा:Infobox Hellenic Royalty]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Hellenic Royalty|साँचा:Infobox Hellenic Royalty]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। टूटा हुआ पुनर्निर्देश यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 08:33, 3 अप्रैल 2020 (UTC) == सार्वभौमिक आचार संहिता (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) पर आपके महत्वपूर्ण विचार == प्रिय मित्र, [[:m:Universal_Code_of_Conduct/hi|सार्वभौमिक आचार संहिता]] (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) जिसका उद्देश्य विकिपीडिया पर ऐसा वातावरण बनाने में मदद करना है जहाँ कोई भी, '''बिना किसी उत्पीड़न अथवा भय के''', सुरक्षित रूप से अपना योगदान दे सके। इस विषय पर विभिन्न समुदाय के सदस्यों से उनके विचार एकत्रित किए जा रहे हैं। चूँकि आप समुदाय के एक '''महत्वपूर्ण सदस्य''' हैं, आपके दिए विचार तथा सुझाव हमारे लिए '''अति महत्वपूर्ण''' है जो की इस सार्वभौमिक आचार संहिता को बनाने में न केवल सहायक होंगे अपितु '''हमारे विकिपीडिया समुदाय का प्रतिनिधित्व''' भी करेंगे। आपके लिए इस आचार संहिता की भाषा और सामग्री को बेहतर ढंग से प्रस्तुत करने, उत्पीड़न मुक्त स्थान बनाने तथा विकी आंदोलन को आगे बढ़ाने में योगदान करने का '''प्रमुख अवसर''' है। '''[https://docs.google.com/forms/u/1/d/e/1FAIpQLSefDi72TbTsVERmsVnfjzHxSs9LE_9NAOarPun5Wv9vpVqabg/viewform?usp=send_form आपकी सुविधा हेतु एक गूगल प्रपत्र]''' (फॉर्म : कुछ ही मिनटों में भरने योग्य) भी तैयार किया गया है जिसके भरने की '''अंतिम तिथि 25 अप्रेल 2020''' है, इस प्रपत्र को भरकर इस विषय पर अपने विचार/सुझाव देवें इसके अतिरिक्त आप अपने विचार चौपाल, [[:m:User_talk:Suyash_(WMF)|मेरे वार्ता पृष्ठ]], अथवा सीधे ई-मेल (suyash-ctr [at] wikimedia [.] org) के माध्यम से भी दे सकते है, धन्यवाद! ''यह संदेश 'मास-मैसेज' संदेश सुविधा के माध्यम से दिया गया है।'' --[[:m:User:Suyash (WMF)|Suyash (WMF)]]([[User_talk:Suyash_(WMF)|वार्ता]]), {{<includeonly>subst:</includeonly>#time:l G:i, d F Y||hi}} (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Suyash_(WMF)/WP-lists&oldid=19993507 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Suyash (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:चित्र:Dd logo.gif|चित्र:Dd logo.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Dd logo.gif|चित्र:Dd logo.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 18:37, 7 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:MumbaiIndians.png|चित्र:MumbaiIndians.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:MumbaiIndians.png|चित्र:MumbaiIndians.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 18:38, 7 मई 2020 (UTC) == [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। लेख का विषय उल्लेखनीय नहीं है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 18:35, 19 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:Mehandi.jpg|चित्र:Mehandi.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Mehandi.jpg|चित्र:Mehandi.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Mehandi.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Mehandi.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Original on en.wiki was deleted because it had no permission</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:45, 20 मई 2020 (UTC) == [[:मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>इस उपपृष्ठ की सामग्री को मूल लेख में शामिल करके हटा देना चाहिए।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:02, 26 मई 2020 (UTC) == [[भारतीय अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार मेला 2008]] == Hi! I noticed that many files in this article have been deleted. Perhas they can be undeleted and fixed? They need a source and a license and if you have taken any of the photos it should be easy to fix. Perhaps you would like to take a look? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 15:09, 3 जून 2020 (UTC) == [[:कछवाहा|कछवाहा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कछवाहा|कछवाहा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कछवाहा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कछवाहा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:02, 7 जून 2020 (UTC) आशीष जी नमस्कार. मैंने सोलहवीं शताब्दी के एक धर्मोपदेशक, पुष्टिमार्ग के आचार्य पर एक पृष्ठ बनाया है, किन्तु इसे अपलोड करने में समस्या आरही है. शायद स्पैम फ़िल्टर की वजह से ऐसा हो रहा है. जो मैसेज आरहा है वह है - "त्रुटि: आप जिस पृष्ठ को सँजोना चाहते थे उसे रद्दी सामग्री की छननी ने अवरोधित किया हुआ है। यह संभवतः किसी कर्पसूचित बाहरी स्थल की कड़ी की वजह से हुआ है। नीचे दिये हुए पाठ को स्पॅम सुरक्षा फिल्टर द्वारा रोका गया था: wordpress.com" कृपया इसे हटवाएं. मैंने यह चौपाल पर भी डाला था पर कोई उत्तर नहीं आया और न कोई मदद. धन्यवाद. [[सदस्य:कनाश|कनाश]] ([[सदस्य वार्ता:कनाश|वार्ता]]) 05:33, 7 जून 2020 (UTC) {{WPWP सन्देश}} ==एक आई पी से बर्बरता हेतु अपील== नमस्कार श्रीमान आशीष जी, इन आई पी (https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2409:4052:810:DFF2:0:0:1372:B0 https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2405:205:1582:8F32:0:0:2823:B0AC https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2409:4052:2192:5548:0:0:19A:10A4) से बार बार कोई मेरे कार्य में बाधा डालने का प्रयत्न कर रहा है, कृपया इसको जल्द से जल्द ब्लॉक करे। आप मेरे यूजर पृष्ठ पर आकर इतिहास देख सकते है। मुझे आश्चर्य है कि हिंदी विकिपीडिया पर ट्विंकल टूल किसी भी िप की रिपोर्ट करने में असमर्थ है, मैंने प्रयास किया लेकिन नहीं हुआ इसलिये मुझे सीधे आपसे संपर्क करना पड़ा। यह मेरे खाते को ब्लॉक दिखने का प्रयत्न कर रहा है, जबकि ऐसा है नहीं। [[सदस्य:DMySon|DMySon]] ([[सदस्य वार्ता:DMySon|वार्ता]]) 10:51, 7 अगस्त 2020 (UTC) == [[:मिंटो रोड कालोनी|मिंटो रोड कालोनी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मिंटो रोड कालोनी|मिंटो रोड कालोनी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:SriSriChinmaya|SriSriChinmaya]] ([[सदस्य वार्ता:SriSriChinmaya|वार्ता]]). 11:34, 8 अगस्त 2020 (UTC) == [[:चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 15:29, 9 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Kolkata subarban railway.jpg|चित्र:Kolkata subarban railway.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Kolkata subarban railway.jpg|चित्र:Kolkata subarban railway.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Kolkata subarban railway.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Kolkata subarban railway.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Text bottom right corner (c) Samit Roy....., 2003</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:54, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Shillong golf course2.jpg|चित्र:Shillong golf course2.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Shillong golf course2.jpg|चित्र:Shillong golf course2.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Shillong golf course2.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Shillong golf course2.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Text says "Photographer: Ajit Thapa". There is no proof of permission.</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:05, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:बिहार emblem.JPG|चित्र:बिहार emblem.JPG]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:बिहार emblem.JPG|चित्र:बिहार emblem.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/बिहार emblem.JPG|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/बिहार emblem.JPG]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Unused</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:09, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:ASEANPara.png|चित्र:ASEANPara.png]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:ASEANPara.png|चित्र:ASEANPara.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/ASEANPara.png|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/ASEANPara.png]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Unused</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:12, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र|विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र|विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 10:39, 2 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:UPSIDC logo.jpg|चित्र:UPSIDC logo.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:UPSIDC logo.jpg|चित्र:UPSIDC logo.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:47, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Cii logo.JPG|चित्र:Cii logo.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Cii logo.JPG|चित्र:Cii logo.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:48, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Coal india ltd.jpg|चित्र:Coal india ltd.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Coal india ltd.jpg|चित्र:Coal india ltd.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:48, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Itc.gif|चित्र:Itc.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Itc.gif|चित्र:Itc.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:49, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif|चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif|चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:50, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Kashi vishwanath temple.png]] == Hi! I was told on [[सदस्य_वार्ता:SM7#चित्र:Kashi_vishwanath_temple.png]] that it was you that uploaded this photo and that it had no license. Is there any chance you can add a license if the photo is undeleted? It is used in [[:चित्र:Varanasi collage by ashish.JPG]] and its a good photo so it would be nice if you can help fix it! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 19:32, 23 अक्टूबर 2020 (UTC) : Hello! I was hoping you could help me with this photo because its a really good photo. So if you have time to have a look it would be great! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 14:13, 4 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:58, 26 नवम्बर 2020 (UTC) == [[:विश्वास सावरकर|विश्वास सावरकर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्वास सावरकर|विश्वास सावरकर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. इनका विवरण [[विनायक दामोदर सावरकर]] के पृष्ठ पर पहले से है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:55, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:प्रभात चिपलूनकर|प्रभात चिपलूनकर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रभात चिपलूनकर|प्रभात चिपलूनकर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. इनका विवरण [[विनायक दामोदर सावरकर]] के पृष्ठ पर पहले से है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:56, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। विकिपीडिया पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:59, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अप्पा कसार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अप्पा कसार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं। अलग से ज्ञानकोशीय लेख की आवश्यकता/संभावना नहीं। (शीह प्रचार को हहेच में बदला गया)।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:56, 15 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व|मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व|मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 11:05, 12 फ़रवरी 2021 (UTC) == [[:चित्र:Maruti Old Logo.JPG|चित्र:Maruti Old Logo.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Maruti Old Logo.JPG|चित्र:Maruti Old Logo.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:06, 9 मार्च 2021 (UTC) == [[:साँचा:लम्बाई की इकाई|साँचा:लम्बाई की इकाई]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:लम्बाई की इकाई|साँचा:लम्बाई की इकाई]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/लम्बाई की इकाई|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/लम्बाई की इकाई]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनुपयोगी साँचे</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:53, 23 मई 2021 (UTC) == [[:झोल्का|झोल्का]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:झोल्का|झोल्का]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Prahar sinh|Prahar sinh]] ([[सदस्य वार्ता:Prahar sinh|वार्ता]]) 13:29, 24 जून 2021 (UTC) == [[:सत्यम|सत्यम]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सत्यम|सत्यम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:28, 28 जून 2021 (UTC) == want to ask == {{talkback}}hi, i saw your research on kashi raj , i am also reserching on the same topic so i was hoping that if you could help me out by telling from where you got those refrences like chetsingh-villas , hoping to get your reply --[[सदस्य:Gaurav 3894|Gaurav 3894]] ([[सदस्य वार्ता:Gaurav 3894|वार्ता]]) 10:38, 30 जून 2021 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:32, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:बुंदेलखंड का इतिहास|बुंदेलखंड का इतिहास]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुंदेलखंड का इतिहास|बुंदेलखंड का इतिहास]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेलखंड का इतिहास|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेलखंड का इतिहास]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:55, 15 अगस्त 2021 (UTC) == [[:कंदरी प्राचीन मंदिर|कंदरी प्राचीन मंदिर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कंदरी प्राचीन मंदिर|कंदरी प्राचीन मंदिर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंदरी प्राचीन मंदिर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंदरी प्राचीन मंदिर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:56, 23 अगस्त 2021 (UTC) == [[:दिल्ली की श्रेणियाँ|दिल्ली की श्रेणियाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:दिल्ली की श्रेणियाँ|दिल्ली की श्रेणियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 08:56, 11 सितंबर 2021 (UTC) == [[:चित्रगुप्त चालीसा|चित्रगुप्त चालीसा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्रगुप्त चालीसा|चित्रगुप्त चालीसा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त चालीसा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त चालीसा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:15, 27 सितंबर 2021 (UTC) == [[:दिल्ली में विदेशी खाना|दिल्ली में विदेशी खाना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:दिल्ली में विदेशी खाना|दिल्ली में विदेशी खाना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दिल्ली में विदेशी खाना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दिल्ली में विदेशी खाना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 17:50, 27 सितंबर 2021 (UTC) == [[:कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद|कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद|कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 15:28, 30 सितंबर 2021 (UTC) == [[:भटनागर समाचार|भटनागर समाचार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:भटनागर समाचार|भटनागर समाचार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 15:28, 30 सितंबर 2021 (UTC) == [[:परस्पर विवाह उपहार|परस्पर विवाह उपहार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:परस्पर विवाह उपहार|परस्पर विवाह उपहार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परस्पर विवाह उपहार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परस्पर विवाह उपहार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:40, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:विवाह शिलारोहण|विवाह शिलारोहण]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:विवाह शिलारोहण|विवाह शिलारोहण]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विवाह शिलारोहण|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विवाह शिलारोहण]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:41, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:हरिद्रालेपन|हरिद्रालेपन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हरिद्रालेपन|हरिद्रालेपन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हरिद्रालेपन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हरिद्रालेपन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:42, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:ग्रह योग|ग्रह योग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ग्रह योग|ग्रह योग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ग्रह योग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ग्रह योग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:44, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) ==please help with locked page== https://en.m.wikipedia.org/wiki/I-League_2nd_Division "level on pyramid = 2" == [[:सप्तनदी|सप्तनदी]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:सप्तनदी|सप्तनदी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सप्तनदी|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सप्तनदी]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:59, 3 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:राणा अमरसाल|राणा अमरसाल]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:राणा अमरसाल|राणा अमरसाल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राणा अमरसाल|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राणा अमरसाल]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध, कोई भी विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नहीं जो इस नाम की पुष्टि करता हो, ज्ञात स्रोतों के अनुसार अमरकोट में तात्कालिक राजा का नाम "राणा प्रसाद" था।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:01, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ|विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ|विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:52, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:महामंदिर|महामंदिर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महामंदिर|महामंदिर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महामंदिर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महामंदिर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध जो उल्लेखनीय नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:05, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख का विषय उल्लेखनीय नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 17:14, 6 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:धूनीवाले दादाजी|धूनीवाले दादाजी]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:धूनीवाले दादाजी|धूनीवाले दादाजी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धूनीवाले दादाजी|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धूनीवाले दादाजी]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:02, 11 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:भवानी माता मंदिर, खंडवा|भवानी माता मंदिर, खंडवा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:भवानी माता मंदिर, खंडवा|भवानी माता मंदिर, खंडवा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भवानी माता मंदिर, खंडवा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भवानी माता मंदिर, खंडवा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:04, 11 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:नूहानी वंश|नूहानी वंश]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:नूहानी वंश|नूहानी वंश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नूहानी वंश|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नूहानी वंश]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 08:42, 16 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:बुधवार व्रत कथा|बुधवार व्रत कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुधवार व्रत कथा|बुधवार व्रत कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुधवार व्रत कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुधवार व्रत कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 14:34, 19 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:ब्रज परिक्रमा|ब्रज परिक्रमा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रज परिक्रमा|ब्रज परिक्रमा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज परिक्रमा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज परिक्रमा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 06:25, 25 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:कंकरोली|कंकरोली]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कंकरोली|कंकरोली]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:Mnhrdng|मनोहर ]] ([[सदस्य वार्ता:Mnhrdng|वार्ता]]) 10:49, 19 फ़रवरी 2022 (UTC) == [[:निजात|निजात]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:निजात|निजात]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/निजात|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/निजात]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:51, 2 अगस्त 2022 (UTC) == [[:प्रायश्चित होम|प्रायश्चित होम]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:प्रायश्चित होम|प्रायश्चित होम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रायश्चित होम|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रायश्चित होम]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विषय उल्लेखनीय नहीं लग रहा, कोई विश्वसनीय स्रोत भी नहीं दिया गया है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:47, 13 अगस्त 2022 (UTC) == [[:बुंदेलखंड के त्यौहार|बुंदेलखंड के त्यौहार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बुंदेलखंड के त्यौहार|बुंदेलखंड के त्यौहार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|मापदंड व6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|व6]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन'''</center> इस मापदंड में वे सभी पृष्ठ आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे पृष्ठ भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:23, 17 अगस्त 2022 (UTC) == [[:बीकानेर की जातियां|बीकानेर की जातियां]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बीकानेर की जातियां|बीकानेर की जातियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर की जातियां|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर की जातियां]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अनावश्यक लेख।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:17, 25 अगस्त 2022 (UTC) == [[:साँचा:Pp-pending|साँचा:Pp-pending]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Pp-pending|साँचा:Pp-pending]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:15, 26 सितंबर 2022 (UTC) == [[:साँचा:Delhi Barnstar|साँचा:Delhi Barnstar]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Delhi Barnstar|साँचा:Delhi Barnstar]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:30, 26 मार्च 2023 (UTC) == [[:रांगेय राघव की कृतियां|रांगेय राघव की कृतियां]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:रांगेय राघव की कृतियां|रांगेय राघव की कृतियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रांगेय राघव की कृतियां|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रांगेय राघव की कृतियां]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख में ज्यादातर कड़ियाँ लाल रंग में हैं और मुझे इसके लिए अलग से लेख की आवश्यकता नहीं लगती।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:17, 5 अप्रैल 2023 (UTC) == [[:योग और मोटापा|योग और मोटापा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:योग और मोटापा|योग और मोटापा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/योग और मोटापा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/योग और मोटापा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनावश्यक और मूल शोध की तरह लिखा लेख।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:43, 10 मई 2023 (UTC) == [[:बृहस्पतिवार व्रत कथा|बृहस्पतिवार व्रत कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बृहस्पतिवार व्रत कथा|बृहस्पतिवार व्रत कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बृहस्पतिवार व्रत कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बृहस्पतिवार व्रत कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ज्ञानकोशीय महत्व एवं [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] स्पष्ट नहीं। सफाई से पूर्व लेख पूजा विधि की तरह लिखा हुआ था।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:49, 18 मई 2023 (UTC) == [[:१ई+८ मी॰²|१ई+८ मी॰²]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:१ई+८ मी॰²|१ई+८ मी॰²]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:59, 10 अक्टूबर 2023 (UTC) == [[:कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४|कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४|कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:23, 15 नवम्बर 2023 (UTC) == [[:पनीर टिक्का|पनीर टिक्का]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पनीर टिक्का|पनीर टिक्का]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Nadzik|Nadzik]] ([[सदस्य वार्ता:Nadzik|वार्ता]]) 14:03, 10 दिसम्बर 2023 (UTC) == [[:ISO मानकों की सूची|ISO मानकों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:ISO मानकों की सूची|ISO मानकों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:21, 27 दिसम्बर 2023 (UTC) == [[:शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०|शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०|शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:07, 11 जनवरी 2024 (UTC) == [[:बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] नहीं</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 6 फ़रवरी 2024 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:List of cities in Azerbaijan]] in Hindi Wikipedia? <nowiki>Yours sincerely, ~~~~</nowiki> [[सदस्य:Noroii|Noroii]] ([[सदस्य वार्ता:Noroii|वार्ता]]) 19:31, 27 अप्रैल 2024 (UTC) == [[:साँचा:ह्युंदै कार|साँचा:ह्युंदै कार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:ह्युंदै कार|साँचा:ह्युंदै कार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:19, 29 अप्रैल 2024 (UTC) == [[:राजा हृदय शाह|राजा हृदय शाह]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:राजा हृदय शाह|राजा हृदय शाह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:gold;">★</span>[[user: Ritikpraj|<u><span style="color: brown;">Ritik Prajapati</span></u>]]<span style="color:gold;">★</span> • [[User talk: Ritikpraj|<span style="color:tan;">✉</span>]] • 17:13, 23 जुलाई 2024 (UTC) == [[:गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७|गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७|गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:29, 14 सितंबर 2024 (UTC) == [[:अर्जुनगढ|अर्जुनगढ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अर्जुनगढ|अर्जुनगढ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:53, 7 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सूर्य मण्डल|सूर्य मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सूर्य मण्डल|सूर्य मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सप्त सागर|सप्त सागर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सप्त सागर|सप्त सागर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सप्त द्वीप|सप्त द्वीप]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सप्त द्वीप|सप्त द्वीप]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शुक्र मण्डल|शुक्र मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शुक्र मण्डल|शुक्र मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शाल्मलद्वीप|शाल्मलद्वीप]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शाल्मलद्वीप|शाल्मलद्वीप]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शनि मण्डल|शनि मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शनि मण्डल|शनि मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:07, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) {{subst:db-csd-deleted-custom|1=कुशद्वीप|2=test}} --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:31, 15 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:चित्रगुप्त जयंती|चित्रगुप्त जयंती]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्रगुप्त जयंती|चित्रगुप्त जयंती]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त जयंती|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त जयंती]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>पूर्णतया स्रोतहीन; गैर-वैश्विक दृष्टिकोण से लिखा महिमामंडन जैसा निबंध। अगर कोई सामग्री हो तो उसे चित्रगुप्त लेख में समाहित किया जा सकता है। अलग लेख रखने की आवश्यकता नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:चित्र:Unesco.jpg|चित्र:Unesco.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Unesco.jpg|चित्र:Unesco.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|मापदंड फ़5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|फ़5]]{{*}} ग़ैर मुक्त फ़ाइलें जिनका मुक्त विकल्प उपलब्ध हो'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो ग़ैर मुक्त हैं और जिनका कोई मुक्त विकल्प उपलब्ध है। यह आवश्यक नहीं कि मुक्त विकल्प हूबहू वही फ़ाइल हो। उदाहरण: यदि किसी व्यक्ति का मुक्त चित्र उपलब्ध है, तो उसके ग़ैर मुक्त चित्र इस मापदंड के अंतर्गत हटाए जा सकते हैं। आपके द्वारा अपलोड की इस कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइल की जगह अब एक मुक्त फ़ाइल ले सकती है। अतः, अब इस फ़ाइल का उपयोग उचित उपयोग (fair use) में नहीं गिना जा सकता। यदि आपको लगता है कि इसका विकिपीडिया पर किसी जगह उचित उपयोग के अंतर्गत अब भी प्रयोग संभव है, तो इसकी जानकारी फ़ाइल के वार्ता पृष्ठ पर दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:05, 11 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:३१ सितंबर|३१ सितंबर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:३१ सितंबर|३१ सितंबर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:23, 28 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ज्ञानकोश में लेख शामिल करने भर की [[वि:उ|उल्लेखनीयता]] संदिग्ध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:42, 28 दिसम्बर 2024 (UTC) == [[:कापालिक शैली|कापालिक शैली]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कापालिक शैली|कापालिक शैली]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कापालिक शैली|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कापालिक शैली]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नही।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:05, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:शब्दलोक प्रकाशन|शब्दलोक प्रकाशन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:शब्दलोक प्रकाशन|शब्दलोक प्रकाशन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शब्दलोक प्रकाशन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शब्दलोक प्रकाशन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:40, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अलग से ज्ञानकोशीय [[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:43, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:सर मिर्ज़ा इस्माइल|सर मिर्ज़ा इस्माइल]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:सर मिर्ज़ा इस्माइल|सर मिर्ज़ा इस्माइल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सर मिर्ज़ा इस्माइल|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सर मिर्ज़ा इस्माइल]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:44, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318|अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318|अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:16, 2 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२|चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२|चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:17, 2 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:साँचा:आशीष लेख|साँचा:आशीष लेख]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:आशीष लेख|साँचा:आशीष लेख]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 3 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:इरेवना|इरेवना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:इरेवना|इरेवना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/इरेवना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/इरेवना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:52, 25 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:जंतर मंतर, उज्जैन|जंतर मंतर, उज्जैन]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:जंतर मंतर, उज्जैन|जंतर मंतर, उज्जैन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:18, 2 मई 2025 (UTC) == [[:कोलकाता में मीडिया|कोलकाता में मीडिया]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कोलकाता में मीडिया|कोलकाता में मीडिया]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कोलकाता में मीडिया|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कोलकाता में मीडिया]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अनावश्यक पृष्ठ।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:49, 15 मई 2025 (UTC) == [[:साँचा:धाराएं|साँचा:धाराएं]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:धाराएं|साँचा:धाराएं]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:27, 8 जून 2025 (UTC) == [[:विश्व चलचित्र|विश्व चलचित्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्व चलचित्र|विश्व चलचित्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:42, 23 जून 2025 (UTC) == [[:प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत|प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत|प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:06, 26 जून 2025 (UTC) == [[:चित्र:CMCLogo.jpg|चित्र:CMCLogo.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:CMCLogo.jpg|चित्र:CMCLogo.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:Emblem of Colombo Municipal Council 01.svg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:CMCLogo.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 10:10, 15 अगस्त 2025 (UTC) == [[:काला चना घूमनी|काला चना घूमनी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:काला चना घूमनी|काला चना घूमनी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:11, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[:अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326|अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326|अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:14, 29 मार्च 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:42, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:15, 19 मई 2026 (UTC) == [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:59, 23 मई 2026 (UTC) == [[:साँचा:Ur|साँचा:Ur]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Ur|साँचा:Ur]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:वैसाखी, जैसलमेर|वैसाखी, जैसलमेर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:वैसाखी, जैसलमेर|वैसाखी, जैसलमेर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैसाखी, जैसलमेर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैसाखी, जैसलमेर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उल्लेखनीय|उल्लेखनीय-नहीं]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:10, 7 जून 2026 (UTC) == [[:वाराणसी की नदियां|वाराणसी की नदियां]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वाराणसी की नदियां|वाराणसी की नदियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|मापदंड व6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|व6]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन'''</center> इस मापदंड में वे सभी पृष्ठ आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे पृष्ठ भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 23:49, 6 जुलाई 2026 (UTC) == [[:साँचा:भाषा-वियतनामी|साँचा:भाषा-वियतनामी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:भाषा-वियतनामी|साँचा:भाषा-वियतनामी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:49, 5 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-kk|साँचा:Lang-kk]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-kk|साँचा:Lang-kk]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:Langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 11:06, 5 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-ky|साँचा:Lang-ky]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-ky|साँचा:Lang-ky]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:Langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 18:19, 6 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-knn|साँचा:Lang-knn]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-knn|साँचा:Lang-knn]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:Langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 18:20, 6 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:भाषा-उड़िया|साँचा:भाषा-उड़िया]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:भाषा-उड़िया|साँचा:भाषा-उड़िया]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:Langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:25, 7 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-et|साँचा:Lang-et]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-et|साँचा:Lang-et]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:Langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 18:31, 8 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-mr|साँचा:Lang-mr]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-mr|साँचा:Lang-mr]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|मापदंड सा1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|सा1]]{{*}} अप्रयुक्त साँचे जिनकी जगह किसी बेहतर साँचे ने ले ली है'''</center> इसके अंतर्गत वे सभी साँचे आते हैं जो अब प्रयोग में नहीं हैं और जिनकी जगह उनसे बेहतर किसी साँचे ने ले ली है। आपके बनाए इस साँचे की जगह एक बेहतर साँचे&nbsp;[[:साँचा:Langx]] ने ले ली है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 20:03, 9 अगस्त 2026 (UTC) == [[:कोट डी आईवोर|कोट डी आईवोर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कोट डी आईवोर|कोट डी आईवोर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। निष्क्रिय अनुप्रेषण पृष्ठ, जिसका नाम गलत भी है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 11:35, 14 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:देश आँकड़े देश आँकड़े कोत द'ईवोआर|साँचा:देश आँकड़े देश आँकड़े कोत द'ईवोआर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:देश आँकड़े देश आँकड़े कोत द'ईवोआर|साँचा:देश आँकड़े देश आँकड़े कोत द'ईवोआर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|मापदंड सा1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|सा1]]{{*}} अप्रयुक्त साँचे जिनकी जगह किसी बेहतर साँचे ने ले ली है'''</center> इसके अंतर्गत वे सभी साँचे आते हैं जो अब प्रयोग में नहीं हैं और जिनकी जगह उनसे बेहतर किसी साँचे ने ले ली है। आपके बनाए इस साँचे की जगह एक बेहतर साँचे&nbsp;[[:साँचा:देश आँकड़े कोत दिव्वार]] ने ले ली है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:05, 14 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:देश आँकड़े कोटे डी आइवोर|साँचा:देश आँकड़े कोटे डी आइवोर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:देश आँकड़े कोटे डी आइवोर|साँचा:देश आँकड़े कोटे डी आइवोर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|मापदंड सा1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|सा1]]{{*}} अप्रयुक्त साँचे जिनकी जगह किसी बेहतर साँचे ने ले ली है'''</center> इसके अंतर्गत वे सभी साँचे आते हैं जो अब प्रयोग में नहीं हैं और जिनकी जगह उनसे बेहतर किसी साँचे ने ले ली है। आपके बनाए इस साँचे की जगह एक बेहतर साँचे&nbsp;[[:साँचा:देश आँकड़े कोत दिव्वार]] ने ले ली है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:17, 14 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:देश आँकड़े कोट द' आईवोर|साँचा:देश आँकड़े कोट द' आईवोर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:देश आँकड़े कोट द' आईवोर|साँचा:देश आँकड़े कोट द' आईवोर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|मापदंड सा1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|सा1]]{{*}} अप्रयुक्त साँचे जिनकी जगह किसी बेहतर साँचे ने ले ली है'''</center> इसके अंतर्गत वे सभी साँचे आते हैं जो अब प्रयोग में नहीं हैं और जिनकी जगह उनसे बेहतर किसी साँचे ने ले ली है। आपके बनाए इस साँचे की जगह एक बेहतर साँचे&nbsp;[[:साँचा:देश आँकड़े कोत दिव्वार]] ने ले ली है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 20:15, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[:कोटे डी आइवोरे|कोटे डी आइवोरे]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कोटे डी आइवोरे|कोटे डी आइवोरे]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। निष्क्रिय अनुप्रेषण पृष्ठ, जिसका नाम गलत भी है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:53, 22 अगस्त 2026 (UTC) == [[:कोट द' आईवोर|कोट द' आईवोर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कोट द' आईवोर|कोट द' आईवोर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। निष्क्रिय साँचा, जिसका नाम गलत भी है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 17:43, 23 अगस्त 2026 (UTC) == [[:कोटे डी आईवोर|कोटे डी आईवोर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कोटे डी आईवोर|कोटे डी आईवोर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। निष्क्रिय साँचा, जिसका नाम गलत भी है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 17:48, 23 अगस्त 2026 (UTC) == [[:कोटे ड आइवोर|कोटे ड आइवोर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कोटे ड आइवोर|कोटे ड आइवोर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। निष्क्रिय अनुप्रेषण पृष्ठ, जिसका नाम गलत भी है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 17:25, 25 अगस्त 2026 (UTC) == [[:कोटे ड आइवोरे|कोटे ड आइवोरे]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कोटे ड आइवोरे|कोटे ड आइवोरे]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। निष्क्रिय अनुप्रेषण पृष्ठ, जिसका नाम गलत भी है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 17:26, 25 अगस्त 2026 (UTC) == [[:कोटे डी आइवोर|कोटे डी आइवोर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कोटे डी आइवोर|कोटे डी आइवोर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। निष्क्रिय अनुप्रेषण पृष्ठ, जिसका नाम गलत भी है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 17:29, 25 अगस्त 2026 (UTC) == [[:कोटे डे आइवोरे|कोटे डे आइवोरे]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कोटे डे आइवोरे|कोटे डे आइवोरे]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। निष्क्रिय अनुप्रेषण पृष्ठ, जिसका नाम गलत भी है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 17:31, 25 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:देश आँकड़े कोटे डी आइवोरे|साँचा:देश आँकड़े कोटे डी आइवोरे]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:देश आँकड़े कोटे डी आइवोरे|साँचा:देश आँकड़े कोटे डी आइवोरे]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|मापदंड सा1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|सा1]]{{*}} अप्रयुक्त साँचे जिनकी जगह किसी बेहतर साँचे ने ले ली है'''</center> इसके अंतर्गत वे सभी साँचे आते हैं जो अब प्रयोग में नहीं हैं और जिनकी जगह उनसे बेहतर किसी साँचे ने ले ली है। आपके बनाए इस साँचे की जगह एक बेहतर साँचे&nbsp;[[:साँचा:देश आँकड़े कोत दिव्वार]] ने ले ली है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:45, 4 सितंबर 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-dz|साँचा:Lang-dz]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-dz|साँचा:Lang-dz]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|मापदंड सा1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|सा1]]{{*}} अप्रयुक्त साँचे जिनकी जगह किसी बेहतर साँचे ने ले ली है'''</center> इसके अंतर्गत वे सभी साँचे आते हैं जो अब प्रयोग में नहीं हैं और जिनकी जगह उनसे बेहतर किसी साँचे ने ले ली है। आपके बनाए इस साँचे की जगह एक बेहतर साँचे&nbsp;[[:साँचा:Langx]] ने ले ली है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:00, 21 सितंबर 2026 (UTC) == [[:शीराज़|शीराज़]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शीराज़|शीराज़]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:22, 22 अक्टूबर 2026 (UTC) 1asmwrhzwjtaxymzg9hut52bou8ial0 भिंड 0 34435 6632011 6629026 2026-10-22T10:39:56Z ~2026-56706-68 955176 /* उल्लेखनीय तथ्य */ 6632011 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = भिंड |native_name = <small>Bhind</small> |pushpin_label = भिंड |pushpin_map = India Madhya Pradesh |coordinates = {{coord|26.56|78.79|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = मध्य प्रदेश में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[भिंड ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[मध्य प्रदेश]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 197585 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 477001 |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 07534 |registration_plate = MP 30 |website = bhind.nic.in }} '''भिंड''' (Bhind) [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य के [[भिंड ज़िला|भिंड ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह ज़िले का मुख्यालय भी है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref> भिंड जिला वालों काफी यूपी से संबंध हैं == विवरण == भिण्ड के गाँव भदौरिया राजाओं के काल से ही स्वतंत्र रहे है। भिण्ड के गाँव के लोगो के रोज़गार का साधन कृषि है। आज़ादी के बाद से यहाँ के लोग को एक नई पहचान मिली वो देश की सेवा में संलग्न हो गए। ओर तभी यहाँ के लोग सेना में जाकर देश की रक्षा करते हैं। भिण्ड भदावर ठाकुर राजाओं का गढ़ माना जाता है। == उल्लेखनीय तथ्य == * गौरी सरोवर के किनारे एक प्राचीन गणेश मन्दिर स्थित है। * भिण्ड का सबसे बड़ा गाँव अमायन है। * वनखंडेश्वर मन्दिर [[पृथ्वीराज चौहान]] द्वारा निर्मित एक शिवालय है। जो कि गौरी सरोवर के निकट है। * भिंड चम्बल नदी के बीहड़ के लिए भी प्रसिद्ध है, जहाँ कुछ समय पहले तक डाकुओं का राज़ रहा। * ऐसा माना जाता है ,भिण्ड का नाम महान भिन्डी ऋषि के नाम पर रखा गया है।इसके नाम पर भदावर राजाओं के के नाम और है * भारत के सर्वाधिक साक्षर जिलों में से एक भिण्ड मंत्रमुग्ध कर देने वाली वास्तुकला के लिए भी जाना जाता है। * भिंड जिले से करीब 30,000 सैनिक देश की सुरक्षा में तत्पर है * मध्यप्रदेश में सबसे कम वर्षा भिंड जिले की मौ तहसील में होती है। * मालनपुर यहाँ का औद्योगिक क्षेत्र है, जो कि गोहद तहसील में ही पड़ता है। जिसे सूखा पॉर्ट भी कहा जाता है। * भिंड जिले की मौ तहसील सबसे छोटी तहसील है। * गोहद तहसील स्थित गोहद का किला बहुत ही प्राचीन स्थल है। * भिंड जिला भोपाल इंदौर जबलपुर के बाद सर्वाधिक पुरूष साक्षर जिला है। ===भिण्ड के पर्यटन स्थल=== * गौरी सरोवर -- भिण्ड में गौरी सरोवर अपने आप में एक पर्यटन स्थल है। गौरी सरोवर पर बहुत से पार्को को नए रूप से विकसित किया गया हैं। * वनखण्डेश्वर मन्दिर भिंड * त्रयम्बकेश्वर महादेव मंदिर भिंड * बटेश्वर महादेव मंदिर * प्राचीन मंदिर काईवाले शंकर जी ( कचनाव खुर्द ) * भिंडी ऋषि का मंदिर भिंड * माँ रेणुका मंदिर जमदारा(मौ) * गहियर धाम देबगढ * डिडी हनुमान जी मंदिर * गौरी सरोवर पार्क भिंड * पाण्डरी बाबा मंदिर(पाण्डरी) * नरसिंह भगवान मन्दिर सायना(मेहगांव) * भिण्ड का किला * अटेर का किला * श्री नरसिंह भगवान मंदिर मौ * जागा सरकार हनुमान मंदिर लौहरपुरा(मौ) * जामना वाले हनुमानजी * पावई वाली शारदा माता * श्री सीताराम बाबा रतवा(मौ) * श्री मस्तराम बाबा रसनोल(मौ) * श्री चरथर वाली माता (चर्थर) *श्री दंदरौआ हनुमान मंदिर (मौ के पास) *श्री बालाजी सूर्य मंदिर, बंथरी, (मिहोना) *श्री जमवाय माता मंदिर, बंथरी (मिहोना) == भिंड का किला == भिंड किला 18वीं शताब्दी में भदावर राज्य के शासक गोपाल सिंह भदौरिया ने बनवाया था। भिण्ड किले का स्वरूप आयताकार रखा गया था, प्रवेश द्वार पश्चिम में है। इस आयताकार किले के चारों ओर एक खाई बनाई गई थी। दिल्ली से ओरछा जाने के मार्ग के मध्य मेँ होने से यह किला अत्यन्त महत्वपूर्ण था किले मेँ कई विशाल भवनोँ का निर्माण कराया गया सबसे बड़ा भवन मुख्य दरवाजे के सामने है जिसे दरबार हाल कहा जाता है उत्तर की ओर शिव मन्दिर बना है तथा प्रसिद्ध भिण्डी ऋषि का मन्दिर भी किला परिसर मेँ बना हुआ है किले मेँ अनेक तहखाने बने हुए थे किन्तु दछिणी ओर एक विशाल तलघर पर चबूतरा बना कर इसे गुप्त कर दिया गया था कहा जाता है कि यह कोषागार था वर्तमान मेँ इस चबूतरे पर एक भवन निर्मित है एवँ इसके सामने दो प्राचीन तोपेँ रखी हुई हैँ किले की उत्तर दिशा मेँ प्राचीर से सटा हुआ एक कुआ है यह कुआ किले के निवासियो को पेय जल उपलब्ध कराने हेतु बनवाया गया था । कहा जाता है कि महासिँह तथा राजा गोपाल सिँह ने सँकट के समय किले से बाहर जाने के लिये कई सुरँगो का निर्माण कराया था एक सुरँग भिण्ड किले से नबादा बाग होती हुई जवासा की गढ़ी मेँ पहुँचती थी फिर क्वारी नदी पार करने पर परा की गढ़ी से शुरू हो कर अटेर किले मेँ पहुँचती थी इसी प्रकार सुरँगोँ का मार्ग अटेर किले से रमा कोट तक जाता था। राजा महासिँह व गोपाल सिँह ने तथा बखतसिँह ने अपने निवास हेतु नबादा बाग मेँ अपना महल तथा अनेक सुन्दर भवन बनवाये थे एवँ चारोँ ओर प्राचीर भी बनवाई थी जिसके अन्दर शानदार इमारतेँ थीँ नौका बिहार के लिये राजा का तालाब व रानी का तालाब अलग अलग बनबाये गये थे इनमेँ फव्वारोँ से जल गिरता था भवनोँ पर सुवर्ण मय नक्काशी की गयी थी वर्तमान मेँ ये सुन्दर भवन खण्डहर मेँ परवर्तित हो नष्ट हो चुके हैँ भिण्ड जिला जब से सिन्धिया के अधीन हुआ तभी से नबादाबाग खण्डहर कर दिये गये थे तत्कालीन भिण्ड प्रदेश के भदावर तथा कछवाहोँ के लिये दौलतराव सिन्धिया एक क्रूर ग्रह के समान था जिसने उनकी स्वतन्त्र सत्ता का अन्त कर दिया भिण्ड जिला जबसे सिन्धिया के अधीन हुआ तभी से भिण्ड के किले मेँ सभी कार्यालय स्थापित कर दिये गये थे उस समय जिलाधीश को सूबा साहब कहा जाता था तब से लेकर नवीन भवन बनने तक कलेक्टर कार्यालय तथा कचहरी, दफ्तरोँ व कोषालय सहित समस्त आफिस भिण्ड किले मेँ ही स्थापित रहे वर्तमान मेँ किले के दरबार हाल मेँ पुरातत्व सँग्रहालय है एक भाग मेँ शासकीय कन्या महाविद्यालय सँचालित है एक भाग मेँ होमगार्ड कार्यालय तथा सैनिकोँ के निवास हैँ शेष भाग रिक्त है जो धीरे धीरे खण्डहर होता जा रहा है चारोँ ओर की प्राचीर मेँ अतिक्रमणकारी खुदाई मेँ लगे रहते हैँ इससे इस इतिहासिक धरोहर को छति पहुँच रही है। == जनसंख्या == 2024 में भिंड शहर की वर्तमान अनुमानित जनसंख्या 278,000 है | भारत की जनगणना की अनंतिम रिपोर्ट के अनुसार, 2011 में भिंड की जनसंख्या 197,585 है। <ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/283-bhind.html|title=Bhind Population 2024}}</ref> == इन्हें भी देखें == * बालाजी सूर्य मंदिर बंथरी * * [[टीन का पुरा]] * [[भिंड ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{मध्य प्रदेश के जिले}} [[श्रेणी:भिंड ज़िला]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:भिंड ज़िले के नगर]] tbvpw2vmcrf0ieio9ppw7jf5v29hzgd काँटे (2002 फ़िल्म) 0 38687 6631983 6630706 2026-10-22T08:57:05Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* संगीत */ 6631983 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox Film | name = काँटे | image = Kaante Official Poster.jpg | caption = '''काँटे''' का पोस्टर | producer = | director = [[संजय गुप्ता]] | music = [[आनन्द राज आनन्द]] | writer = | starring = [[अमिताभ बच्चन]], <br />[[संजय दत्त]], <br />[[सुनील शेट्टी]], <br />[[महेश मांजरेकर]], <br />[[लकी अली]], <br />[[कुमार गौरव]], <br />[[मलाइका अरोड़ा|मलाइका अरोरा]], <br />[[रंजीत चौधरी]], <br />संजय सिप्पी, <br />असलम ख़ान, <br /> | screenplay = | released = {{Film date|df=y|2002|12|20}} | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''काँटे''' 2002 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == == चरित्र == == मुख्य कलाकार == * [[अमिताभ बच्चन]] * [[संजय दत्त]] * [[सुनील शेट्टी]] * [[महेश मांजरेकर]] * [[लकी अली]] * [[कुमार गौरव]] * [[मलाइका अरोड़ा|मलाइका अरोरा]] * [[रंजीत चौधरी]] * संजय सिप्पी * असलम ख़ान == दल == == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | title1 = दिल क्या करे | extra1 = [[कुमार शानू]], [[कविता कृष्णमूर्ति]] | length1 = 5:09 | lyrics1 = [[देव कोहली]] | music1 = [[आनन्द राज आनन्द]] | title2 = इश्क़ समुन्दर | extra2 = [[सुनिधि चौहान]], आनन्द राज आनन्द | length2 = 5:20 | lyrics2 = आनन्द राज आनन्द | music2 = आनन्द राज आनन्द | title3 = रामा रे | extra3 = [[संजय दत्त]], [[शान (गायक)|शान]], [[जुबिन गर्ग]], आनन्द राज आनन्द | length3 = 6:51 | lyrics3 = देव कोहली | music3 = आनन्द राज आनन्द | title4 = दिल क्या करे | extra4 = कविता कृष्णमूर्ति | length4 = 5:09 | lyrics4 = देव कोहली | music4 = आनन्द राज आनन्द | note4 = सोलो | title5 = सोचा नहीं था | extra5 = शान, जुबिन गर्ग | length5 = 5:38 | lyrics5 = देव कोहली | music5 = आनन्द राज आनन्द | title6 = बेबी बेबी | extra6 = सुनिधि चौहान | length6 = 6:54 | lyrics6 = देव कोहली | music6 = आनन्द राज आनन्द | title7 = यार मंगियासी | extra7 = [[सोनू निगम]] | length7 = 6:21 | lyrics7 = देव कोहली | music7 = आनन्द राज आनन्द | | title8 = माही वे | extra8 = [[ऋचा शर्मा]], [[सुखविंदर सिंह]] | length8 = 6:03 | lyrics8 = देव कोहली | music8 = आनन्द राज आनन्द | | title9 = छोड़ ना रे | extra9 =[[सुदेश भोंसले]], संजय दत्त, [[उदित नारायण]], महेश मांजरेकर | length9 = 5:05 | lyrics9= [[विशाल डडलानी]] | music9 = [[विशाल-शेखर]] | | title10 = मौत | extra10 =[[लकी अली]] | length10 = 4:32 | lyrics10= लकी अली | music10= आनन्द राज आनन्द }} == रोचक तथ्य == == परिणाम == === बौक्स ऑफिस === === समीक्षाएँ === == नामांकन और पुरस्कार == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0294662|काँटे}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|काँटे]] {{संजय गुप्ता}} pl3yks768cju0ftu27q8b4talvsmgvf 6631985 6631983 2026-10-22T09:08:14Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* मुख्य कलाकार */ पूर्ण 6631985 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} {{Infobox Film | name = काँटे | image = Kaante Official Poster.jpg | caption = '''काँटे''' का पोस्टर | producer = | director = [[संजय गुप्ता]] | music = [[आनन्द राज आनन्द]] | writer = | starring = [[अमिताभ बच्चन]], <br />[[संजय दत्त]], <br />[[सुनील शेट्टी]], <br />[[महेश मांजरेकर]], <br />[[लकी अली]], <br />[[कुमार गौरव]], <br />[[मलाइका अरोड़ा|मलाइका अरोरा]], <br />[[रंजीत चौधरी]], <br />संजय सिप्पी, <br />असलम ख़ान, <br /> | screenplay = | released = {{Film date|df=y|2002|12|20}} | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''काँटे''' 2002 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == == चरित्र == == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[अमिताभ बच्चन]] — यशवर्धन "मेजर" रामपाल * [[संजय दत्त]] — जय "अज्जू" त्रेहान * [[सुनील शेट्टी]] — मार्क इसाक * [[महेश मांजरेकर]] — राजा "बली" यादव * [[लकी अली]] — मक़बूल "मैक" हैदर * [[कुमार गौरव]] — आनंद "एंडी" माथुर * नम्रता सिंह गुजराल — रेणु माथुर * [[मलाइका अरोड़ा|मलाइका अरोरा]] — लीसा, मार्क की प्रेमिका * [[रति अग्निहोत्री]] — मेजर की पत्नी * [[गुलशन ग्रोवर]] — साइरस * [[रंजीत चौधरी]] — जासूस * [[ईशा कोप्पिकर]] — "इश्क़ समुन्दर" गीत में {{Div col end}} == दल == == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | title1 = दिल क्या करे | extra1 = [[कुमार शानू]], [[कविता कृष्णमूर्ति]] | length1 = 5:09 | lyrics1 = [[देव कोहली]] | music1 = [[आनन्द राज आनन्द]] | title2 = इश्क़ समुन्दर | extra2 = [[सुनिधि चौहान]], आनन्द राज आनन्द | length2 = 5:20 | lyrics2 = आनन्द राज आनन्द | music2 = आनन्द राज आनन्द | title3 = रामा रे | extra3 = [[संजय दत्त]], [[शान (गायक)|शान]], [[जुबिन गर्ग]], आनन्द राज आनन्द | length3 = 6:51 | lyrics3 = देव कोहली | music3 = आनन्द राज आनन्द | title4 = दिल क्या करे | extra4 = कविता कृष्णमूर्ति | length4 = 5:09 | lyrics4 = देव कोहली | music4 = आनन्द राज आनन्द | note4 = सोलो | title5 = सोचा नहीं था | extra5 = शान, जुबिन गर्ग | length5 = 5:38 | lyrics5 = देव कोहली | music5 = आनन्द राज आनन्द | title6 = बेबी बेबी | extra6 = सुनिधि चौहान | length6 = 6:54 | lyrics6 = देव कोहली | music6 = आनन्द राज आनन्द | title7 = यार मंगियासी | extra7 = [[सोनू निगम]] | length7 = 6:21 | lyrics7 = देव कोहली | music7 = आनन्द राज आनन्द | | title8 = माही वे | extra8 = [[ऋचा शर्मा]], [[सुखविंदर सिंह]] | length8 = 6:03 | lyrics8 = देव कोहली | music8 = आनन्द राज आनन्द | | title9 = छोड़ ना रे | extra9 =[[सुदेश भोंसले]], संजय दत्त, [[उदित नारायण]], महेश मांजरेकर | length9 = 5:05 | lyrics9= [[विशाल डडलानी]] | music9 = [[विशाल-शेखर]] | | title10 = मौत | extra10 =[[लकी अली]] | length10 = 4:32 | lyrics10= लकी अली | music10= आनन्द राज आनन्द }} == रोचक तथ्य == == परिणाम == === बौक्स ऑफिस === === समीक्षाएँ === == नामांकन और पुरस्कार == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0294662|काँटे}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|काँटे]] {{संजय गुप्ता}} qux2or6kov4ry4ynzph37qs823rq74v कोई मेरे दिल में है 0 39282 6631946 6532036 2026-10-22T05:50:18Z RJ Raawat 670084 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] जोड़ी 6631946 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = कोई मेरे दिल में है | image =कोई मेरे दिल में है.jpg | caption = '''कोई मेरे दिल में है''' का पोस्टर | producer = अर्जन दास <br /> महेश कुमार | director = दीपक रामसे | music = [[निखिल-विनय]] | writer = एम. सलीम | starring = [[प्रियांशु चटर्जी]], <br />[[दीया मिर्ज़ा]], <br />[[राकेश वशिष्ठ]], <br />[[नेहा (अभिनेत्री)|नेहा]] <br /> | screenplay = | released = 3 जून, 2005 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''कोई मेरे दिल में है''' 2005 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। इसमें [[प्रियांशु चटर्जी]], [[दीया मिर्ज़ा]], [[राकेश वशिष्ठ]] और [[नेहा (अभिनेत्री)|नेहा]] प्रमुख भूमिकाओं में हैं। == संक्षेप == धनी मल्होत्रा परिवार में विक्रम ([[कादर ख़ान]]), उनकी पत्नी और बेटा राज ([[प्रियांशु चटर्जी]]) शामिल हैं। वे चाहते हैं कि राज उनके दोस्त ईश्वरचंद मंगतराम गोरे की अमेरिका में रहने वाली इकलौती बेटी सिमरन ([[दीया मिर्ज़ा]]) से शादी करें। लेकिन राज अपना जीवनसाथी खुद ढूंढने का इरादा रखता है। वह अपनी बहन की शिक्षिका आशा ([[नेहा (अभिनेत्री)|नेहा]]) को पसंद करता है। वह एक गरीब परिवार से आती है। दूसरी ओर, सिमरन भी राज से शादी करने से इंकार कर देती है, क्योंकि वह एक उभरते गायक समीर ([[राकेश वशिष्ठ]]) से प्यार करती है। जब सिमरन को भारत बुलाया जाता है और राज से मिलवाया जाता है, तो दोनों अपनी शादी रद्द करने की योजना बनाते हैं। जब दोनों अपनी प्रेमियों को लुभाने की कोशिश करते हैं, तो उन्हें पता चलता है कि समीर आशा का मंगेतर है। सिमरन और राज दोनों अब एक योजना बनकर दोनों को अलग कर देते हैं। राज की शादी आशा से तय हो जाती है। शादी की पूर्वसंध्या पर दोषी राज, समीर के सामने कबूल करता है कि कैसे वह और सिमरन उसे आशा से अलग करने में कामयाब रहे। समीर राज को माफ कर देता है और उससे इस शादी को आगे बढ़ाने के लिए कहता है। वह उससे यह भी अनुरोध करता है कि वह आशा को सच्चाई न बताए क्योंकि इससे वह पूरी तरह टूट सकती है। सिमरन जो शर्मिंदा है, समीर के सामने कबूल करती है कि उसे राज के प्रति अपने सच्चे प्यार का एहसास हुआ है। हालांकि अब बहुत देर हो चुकी है। शादी के बाद, राज आशा के सामने कबूल करता है कि उसे सिमरन के लिए अपनी सच्ची भावनाओं का एहसास हो गया है। लेकिन वह यह जानकर चौंक जाता है कि घूंघट के पीछे की दुल्हन सिमरन है और उसने आशा से नहीं बल्कि सिमरन से शादी की है। जब सिमरन ने समीर के सामने राज के लिए अपनी भावनाओं को कबूल किया था, तो राज के पिता ने उनकी बातचीत सुन ली थी। उन्होंने यह दुल्हन की अदला-बदली की योजना बनाई। फिल्म समीर और आशा के मिलन के साथ समाप्त होती है और वे अंततः राज और सिमरन को माफ कर देते हैं। == मुख्य कलाकार == * [[प्रियांशु चटर्जी]] — राज मल्होत्रा * [[दीया मिर्ज़ा]] — सिमरन * [[राकेश वशिष्ठ]] — समीर ख़ान * [[कादर ख़ान]] — विक्रम मल्होत्रा * [[रीमा लागू]] — श्रीमती विक्रम मल्होत्रा * [[अमिता नाँगिया]] — सोनी मल्होत्रा * [[नेहा (अभिनेत्री)|नेहा]] — आशा * [[सदाशिव अमरापुरकर]] — ईश्वरचंद * [[रीटा भादुड़ी]] — आशा की माँ * [[दिनेश हिंगू]] — रामू * [[गुफी पेंटल]] — आशा के पिता * [[हिमानी शिवपुरी]] — ईश्वरचंद की पत्नी * [[रविंदर वसिष्ठ]] - शिवा == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_music = [[निखिल-विनय]] | title1 = कोई मेरे दिल में है | extra1 = [[कुमार सानु]], [[अनुराधा पौडवाल]] | length1 = 7:02 | lyrics1 = [[फैज़ अनवर]] | title2 = ना दिल को लगाते | extra2 = [[उदित नारायण]], अनुराधा पौडवाल | length2 = 5:41 | lyrics2 = फैज़ अनवर | title3 = बाहों में नहीं रहना | extra3 = [[अदनान सामी]], [[आशा भोंसले]] | length3 = 5:57 | lyrics3 = फैज़ अनवर | title4 = शरारती शरारती | extra4 = [[शान (गायक)|शान]] | length4 = 5:23 | lyrics4 = फैज़ अनवर | title5 = मुझसे दोस्ती करोगे | extra5 = उदित नारायण, अनुराधा पौडवाल | length5 = 6:40 | lyrics5 = फैज़ अनवर | title6 = कोई तो तेरे चाँद से | extra6 = उदित नारायण | length6 = 5:45 | lyrics6 = [[समीर (गीतकार)|समीर]] | title7 = कार वॉश म्युज़िक | extra7 = [[हेमा सरदेसाई]] | length7 = 1:28 | lyrics7 = फैज़ अनवर | title8 = कोई मेरे दिल में है | extra8 = — | length8 = 4:52 | lyrics8 = — | note8 = वाद्य संगीत }} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0478868|कोई मेरे दिल में है}} [[श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:निखिल–विनय द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] 92fmuby4ofqky0scs640sim405e502o ये मोहब्बत है (2002 फ़िल्म) 0 40137 6631873 6630684 2026-10-22T04:06:13Z हिंदुस्थान वासी 89741 सफाई की 6631873 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = ये मोहब्बत है | image = ये मोहब्बत है.jpg | caption = '''ये मोहब्बत है''' का पोस्टर | producer = | director = [[उमेश मेहरा]] | music = | writer = | starring = राहुल भट्ट, <br />नासिर ख़ान, <br />मोहिनी शर्मा, <br />[[डैनी डेन्जोंगपा]], <br />[[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], <br />[[शक्ति कपूर]], <br />[[मोहनीश बहल]], <br />[[गुलशन ग्रोवर]], <br />[[जॉनी लीवर]], <br />[[राकेश बेदी]], <br />[[अंजना मुमताज़]], <br />[[डॉली बिन्द्रा]], <br />[[अरबाज़ ख़ान]], <br />[[सदाशिव अमरापुरकर]], <br /> | screenplay = | released = [[२००२|2002]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''ये मोहब्बत है''' 2002 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == == मुख्य कलाकार == * राहुल भट्ट * नासिर ख़ान * मोहिनी शर्मा * [[डैनी डेन्जोंगपा]] - अमन ख़ान * [[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]] * [[शक्ति कपूर]] * [[मोहनीश बहल]] - शौकत * [[गुलशन ग्रोवर]] * [[जॉनी लीवर]] - जग्गी * [[राकेश बेदी]] - चाचा * [[अंजना मुमताज़]] * [[डॉली बिन्द्रा]] - ज्योति * [[अरबाज़ ख़ान]] - अब्दुल ज़मील * [[सदाशिव अमरापुरकर]] - पुलिस इंस्पेक्टर == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[देव कोहली]] | all_music = [[आनन्द राज आनन्द]] | title1 = बेचैन मेरा ये दिल है | extra1 = [[अलका याज्ञिक]], [[उदित नारायण]] | length1 = 4:54 | title2 = चाँद सामने है | extra2 = [[सोनू निगम]], अलका याज्ञिक | length2 = 4:34 | title3 = पिया मिला दे | extra3 = [[शुभा मुद्गल]] | length3 = 5:30 | title4 = ये दिल दीवाना है | extra4 = [[कविता कृष्णमूर्ति]], [[अभिजीत भट्टाचार्य|अभिजीत]] | length4 = 4:50 | title5 = चिल पिल | extra5 = [[शान (गायक)|शान]], [[सुनिधि चौहान]], हैरी आनंद | length5 = 4:33 | title6 = मर गई छोकरी | extra6 = सुनिधि चौहान, [[सपना अवस्थी]] | length6 = 5:15 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0309087|ये मोहब्बत है}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] 2edxrdrh1rw345r1rcgbsoaww83qo6z 6631877 6631873 2026-10-22T04:14:31Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* मुख्य कलाकार */ पूर्ण 6631877 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = ये मोहब्बत है | image = ये मोहब्बत है.jpg | caption = '''ये मोहब्बत है''' का पोस्टर | producer = | director = [[उमेश मेहरा]] | music = | writer = | starring = राहुल भट्ट, <br />नासिर ख़ान, <br />मोहिनी शर्मा, <br />[[डैनी डेन्जोंगपा]], <br />[[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], <br />[[शक्ति कपूर]], <br />[[मोहनीश बहल]], <br />[[गुलशन ग्रोवर]], <br />[[जॉनी लीवर]], <br />[[राकेश बेदी]], <br />[[अंजना मुमताज़]], <br />[[डॉली बिन्द्रा]], <br />[[अरबाज़ ख़ान]], <br />[[सदाशिव अमरापुरकर]], <br /> | screenplay = | released = [[२००२|2002]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''ये मोहब्बत है''' 2002 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == == मुख्य कलाकार == * [[राहुल भट]] — चाँद * आकांक्षा मल्होत्रा — शाहीन * नासिर ख़ान — राज * मोहिनी शर्मा — रोहिणी * [[डैनी डेन्जोंगपा]] — अमन ख़ान * [[परीक्षित साहनी]] — चाँद के पिता * [[शक्ति कपूर]] — बगड़ सिंह * [[मोहनीश बहल]] — शौकत * [[गुलशन ग्रोवर]] — गुल्लू * [[जॉनी लीवर]] — जग्गी * [[राकेश बेदी]] — चाचा * [[अवतार गिल]] — गफूर ख़ान * [[अंजना मुमताज़]] — चाँद की माँ * [[डॉली बिन्द्रा]] — ज्योति * [[अरबाज़ ख़ान]] — अब्दुल ज़मील * [[सदाशिव अमरापुरकर]] — पुलिस इंस्पेक्टर == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[देव कोहली]] | all_music = [[आनन्द राज आनन्द]] | title1 = बेचैन मेरा ये दिल है | extra1 = [[अलका याज्ञिक]], [[उदित नारायण]] | length1 = 4:54 | title2 = चाँद सामने है | extra2 = [[सोनू निगम]], अलका याज्ञिक | length2 = 4:34 | title3 = पिया मिला दे | extra3 = [[शुभा मुद्गल]] | length3 = 5:30 | title4 = ये दिल दीवाना है | extra4 = [[कविता कृष्णमूर्ति]], [[अभिजीत भट्टाचार्य|अभिजीत]] | length4 = 4:50 | title5 = चिल पिल | extra5 = [[शान (गायक)|शान]], [[सुनिधि चौहान]], हैरी आनंद | length5 = 4:33 | title6 = मर गई छोकरी | extra6 = सुनिधि चौहान, [[सपना अवस्थी]] | length6 = 5:15 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0309087|ये मोहब्बत है}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] 56llj420zxs5kb9xpuqmns6f0khfdcb 6631880 6631877 2026-10-22T04:17:32Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* मुख्य कलाकार */ 6631880 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = ये मोहब्बत है | image = ये मोहब्बत है.jpg | caption = '''ये मोहब्बत है''' का पोस्टर | producer = | director = [[उमेश मेहरा]] | music = | writer = | starring = राहुल भट्ट, <br />नासिर ख़ान, <br />मोहिनी शर्मा, <br />[[डैनी डेन्जोंगपा]], <br />[[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], <br />[[शक्ति कपूर]], <br />[[मोहनीश बहल]], <br />[[गुलशन ग्रोवर]], <br />[[जॉनी लीवर]], <br />[[राकेश बेदी]], <br />[[अंजना मुमताज़]], <br />[[डॉली बिन्द्रा]], <br />[[अरबाज़ ख़ान]], <br />[[सदाशिव अमरापुरकर]], <br /> | screenplay = | released = [[२००२|2002]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''ये मोहब्बत है''' 2002 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[राहुल भट]] — चाँद * आकांक्षा मल्होत्रा — शाहीन * नासिर ख़ान — राज * मोहिनी शर्मा — रोहिणी * [[डैनी डेन्जोंगपा]] — अमन ख़ान * [[परीक्षित साहनी]] — चाँद के पिता * [[शक्ति कपूर]] — बगड़ सिंह * [[मोहनीश बहल]] — शौकत * [[गुलशन ग्रोवर]] — गुल्लू * [[जॉनी लीवर]] — जग्गी * [[राकेश बेदी]] — चाचा * [[अवतार गिल]] — गफूर ख़ान * [[अंजना मुमताज़]] — चाँद की माँ * [[डॉली बिन्द्रा]] — ज्योति * [[अरबाज़ ख़ान]] — अब्दुल ज़मील * [[सदाशिव अमरापुरकर]] — पुलिस इंस्पेक्टर {{Div col end}} == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[देव कोहली]] | all_music = [[आनन्द राज आनन्द]] | title1 = बेचैन मेरा ये दिल है | extra1 = [[अलका याज्ञिक]], [[उदित नारायण]] | length1 = 4:54 | title2 = चाँद सामने है | extra2 = [[सोनू निगम]], अलका याज्ञिक | length2 = 4:34 | title3 = पिया मिला दे | extra3 = [[शुभा मुद्गल]] | length3 = 5:30 | title4 = ये दिल दीवाना है | extra4 = [[कविता कृष्णमूर्ति]], [[अभिजीत भट्टाचार्य|अभिजीत]] | length4 = 4:50 | title5 = चिल पिल | extra5 = [[शान (गायक)|शान]], [[सुनिधि चौहान]], हैरी आनंद | length5 = 4:33 | title6 = मर गई छोकरी | extra6 = सुनिधि चौहान, [[सपना अवस्थी]] | length6 = 5:15 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0309087|ये मोहब्बत है}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] twh2rydtbwhtraxlxsyu124gkizbd7w 6631887 6631880 2026-10-22T04:28:09Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* */ पूर्ण 6631887 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = ये मोहब्बत है | image = ये मोहब्बत है.jpg | caption = '''ये मोहब्बत है''' का पोस्टर | producer = [[प्रेम कृष्ण]] | director = [[उमेश मेहरा]] | music = [[आनन्द राज आनन्द]] | writer = मिलाप ज़वेरी (संवाद) | starring = राहुल भट्ट, <br />नासिर ख़ान, <br />आकांक्षा मल्होत्रा, <br />[[डैनी डेन्जोंगपा]], <br />[[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], <br />[[शक्ति कपूर]], <br />[[मोहनीश बहल]], <br />[[गुलशन ग्रोवर]] <br /> | screenplay = | released = 8 फरवरी, 2002 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''ये मोहब्बत है''' 2002 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। इसमें [[राहुल भट]], आकांक्षा मल्होत्रा, नासिर ख़ान, [[डैनी डेन्जोंगपा]], [[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], [[शक्ति कपूर]], [[मोहनीश बहल]], [[गुलशन ग्रोवर]], आदि कलाकार हैं। यह [[उमेश मेहरा]] द्वारा निर्देशित है और इसमें [[आनन्द राज आनन्द]] द्वारा संगीतबद्ध गीत हैं। यह राहुल भट और आकांक्षा मल्होत्रा (उनका प्रसिद्ध किरदार [[गर्व (2004 फ़िल्म)|''गर्व'' (2004) ]] में सलमान की बहन का है) की पहली फ़िल्म है। == संक्षेप == == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[राहुल भट]] — चाँद * आकांक्षा मल्होत्रा — शाहीन * नासिर ख़ान — राज * मोहिनी शर्मा — रोहिणी * [[डैनी डेन्जोंगपा]] — अमन ख़ान * [[परीक्षित साहनी]] — चाँद के पिता * [[शक्ति कपूर]] — बगड़ सिंह * [[मोहनीश बहल]] — शौकत * [[गुलशन ग्रोवर]] — गुल्लू * [[जॉनी लीवर]] — जग्गी * [[राकेश बेदी]] — चाचा * [[अवतार गिल]] — गफूर ख़ान * [[अंजना मुमताज़]] — चाँद की माँ * [[डॉली बिन्द्रा]] — ज्योति * [[अरबाज़ ख़ान]] — अब्दुल ज़मील * [[सदाशिव अमरापुरकर]] — पुलिस इंस्पेक्टर {{Div col end}} == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[देव कोहली]] | all_music = [[आनन्द राज आनन्द]] | title1 = बेचैन मेरा ये दिल है | extra1 = [[अलका याज्ञिक]], [[उदित नारायण]] | length1 = 4:54 | title2 = चाँद सामने है | extra2 = [[सोनू निगम]], अलका याज्ञिक | length2 = 4:34 | title3 = पिया मिला दे | extra3 = [[शुभा मुद्गल]] | length3 = 5:30 | title4 = ये दिल दीवाना है | extra4 = [[कविता कृष्णमूर्ति]], [[अभिजीत भट्टाचार्य|अभिजीत]] | length4 = 4:50 | title5 = चिल पिल | extra5 = [[शान (गायक)|शान]], [[सुनिधि चौहान]], हैरी आनंद | length5 = 4:33 | title6 = मर गई छोकरी | extra6 = सुनिधि चौहान, [[सपना अवस्थी]] | length6 = 5:15 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0309087|ये मोहब्बत है}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] qcxr4qh263xpiqxvwelbiq1rpx00pza 6631888 6631887 2026-10-22T04:29:36Z हिंदुस्थान वासी 89741 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:आनन्द राज आनन्द द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] जोड़ी 6631888 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = ये मोहब्बत है | image = ये मोहब्बत है.jpg | caption = '''ये मोहब्बत है''' का पोस्टर | producer = [[प्रेम कृष्ण]] | director = [[उमेश मेहरा]] | music = [[आनन्द राज आनन्द]] | writer = मिलाप ज़वेरी (संवाद) | starring = राहुल भट्ट, <br />नासिर ख़ान, <br />आकांक्षा मल्होत्रा, <br />[[डैनी डेन्जोंगपा]], <br />[[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], <br />[[शक्ति कपूर]], <br />[[मोहनीश बहल]], <br />[[गुलशन ग्रोवर]] <br /> | screenplay = | released = 8 फरवरी, 2002 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''ये मोहब्बत है''' 2002 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। इसमें [[राहुल भट]], आकांक्षा मल्होत्रा, नासिर ख़ान, [[डैनी डेन्जोंगपा]], [[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], [[शक्ति कपूर]], [[मोहनीश बहल]], [[गुलशन ग्रोवर]], आदि कलाकार हैं। यह [[उमेश मेहरा]] द्वारा निर्देशित है और इसमें [[आनन्द राज आनन्द]] द्वारा संगीतबद्ध गीत हैं। यह राहुल भट और आकांक्षा मल्होत्रा (उनका प्रसिद्ध किरदार [[गर्व (2004 फ़िल्म)|''गर्व'' (2004) ]] में सलमान की बहन का है) की पहली फ़िल्म है। == संक्षेप == == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[राहुल भट]] — चाँद * आकांक्षा मल्होत्रा — शाहीन * नासिर ख़ान — राज * मोहिनी शर्मा — रोहिणी * [[डैनी डेन्जोंगपा]] — अमन ख़ान * [[परीक्षित साहनी]] — चाँद के पिता * [[शक्ति कपूर]] — बगड़ सिंह * [[मोहनीश बहल]] — शौकत * [[गुलशन ग्रोवर]] — गुल्लू * [[जॉनी लीवर]] — जग्गी * [[राकेश बेदी]] — चाचा * [[अवतार गिल]] — गफूर ख़ान * [[अंजना मुमताज़]] — चाँद की माँ * [[डॉली बिन्द्रा]] — ज्योति * [[अरबाज़ ख़ान]] — अब्दुल ज़मील * [[सदाशिव अमरापुरकर]] — पुलिस इंस्पेक्टर {{Div col end}} == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[देव कोहली]] | all_music = [[आनन्द राज आनन्द]] | title1 = बेचैन मेरा ये दिल है | extra1 = [[अलका याज्ञिक]], [[उदित नारायण]] | length1 = 4:54 | title2 = चाँद सामने है | extra2 = [[सोनू निगम]], अलका याज्ञिक | length2 = 4:34 | title3 = पिया मिला दे | extra3 = [[शुभा मुद्गल]] | length3 = 5:30 | title4 = ये दिल दीवाना है | extra4 = [[कविता कृष्णमूर्ति]], [[अभिजीत भट्टाचार्य|अभिजीत]] | length4 = 4:50 | title5 = चिल पिल | extra5 = [[शान (गायक)|शान]], [[सुनिधि चौहान]], हैरी आनंद | length5 = 4:33 | title6 = मर गई छोकरी | extra6 = सुनिधि चौहान, [[सपना अवस्थी]] | length6 = 5:15 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0309087|ये मोहब्बत है}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:आनन्द राज आनन्द द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] haho1geuqenc3778ilssgn7uftwx3w5 6631889 6631888 2026-10-22T04:33:19Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* कहानी */ 6631889 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = ये मोहब्बत है | image = ये मोहब्बत है.jpg | caption = '''ये मोहब्बत है''' का पोस्टर | producer = [[प्रेम कृष्ण]] | director = [[उमेश मेहरा]] | music = [[आनन्द राज आनन्द]] | writer = मिलाप ज़वेरी (संवाद) | starring = राहुल भट्ट, <br />नासिर ख़ान, <br />आकांक्षा मल्होत्रा, <br />[[डैनी डेन्जोंगपा]], <br />[[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], <br />[[शक्ति कपूर]], <br />[[मोहनीश बहल]], <br />[[गुलशन ग्रोवर]] <br /> | screenplay = | released = 8 फरवरी, 2002 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''ये मोहब्बत है''' 2002 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। इसमें [[राहुल भट]], आकांक्षा मल्होत्रा, नासिर ख़ान, [[डैनी डेन्जोंगपा]], [[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], [[शक्ति कपूर]], [[मोहनीश बहल]], [[गुलशन ग्रोवर]], आदि कलाकार हैं। यह [[उमेश मेहरा]] द्वारा निर्देशित है और इसमें [[आनन्द राज आनन्द]] द्वारा संगीतबद्ध गीत हैं। यह राहुल भट और आकांक्षा मल्होत्रा (उनका प्रसिद्ध किरदार [[गर्व (2004 फ़िल्म)|''गर्व'' (2004) ]] में सलमान की बहन का है) की पहली फ़िल्म है। ==कहानी== 'ये मोहब्बत है' चाँद ([[राहुल भट]]) और शाहीन की कहानी है। वह लोग बचपन से ही एक-दूसरे से प्यार करते हैं। लेकिन शाहीन का भाई शौकत उनसे बिल्कुल अलग है। चाँद क्रिकेट खेलने के लिए अपनी एक टीम बनाता है। लेकिन अपनी नादानी के कारण वह अब्दुल जमील के आतंकी नेटवर्क में फंस जाता है। पुलिस इंस्पेक्टर ([[सदाशिव अमरापुरकर]]) चौथे का दावा है कि उनके पास चाँद को दोषी ठहराने के लिए पर्याप्त सबूत हैं। शाहीन को यकीन है कि चाँद बेकसूर है। जब तक वह अपनी बेगुनाही साबित नहीं कर देता, तब तक वह उससे शादी नहीं करेगी। इसलिए वह अपने दोस्तों जग्गी, राज और गुल्लू की मदद से चाँद की बेगुनाही साबित करने की कोशिश में जुट जाती है। == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[राहुल भट]] — चाँद * आकांक्षा मल्होत्रा — शाहीन * नासिर ख़ान — राज * मोहिनी शर्मा — रोहिणी * [[डैनी डेन्जोंगपा]] — अमन ख़ान * [[परीक्षित साहनी]] — चाँद के पिता * [[शक्ति कपूर]] — बगड़ सिंह * [[मोहनीश बहल]] — शौकत * [[गुलशन ग्रोवर]] — गुल्लू * [[जॉनी लीवर]] — जग्गी * [[राकेश बेदी]] — चाचा * [[अवतार गिल]] — गफूर ख़ान * [[अंजना मुमताज़]] — चाँद की माँ * [[डॉली बिन्द्रा]] — ज्योति * [[अरबाज़ ख़ान]] — अब्दुल ज़मील * [[सदाशिव अमरापुरकर]] — पुलिस इंस्पेक्टर {{Div col end}} == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[देव कोहली]] | all_music = [[आनन्द राज आनन्द]] | title1 = बेचैन मेरा ये दिल है | extra1 = [[अलका याज्ञिक]], [[उदित नारायण]] | length1 = 4:54 | title2 = चाँद सामने है | extra2 = [[सोनू निगम]], अलका याज्ञिक | length2 = 4:34 | title3 = पिया मिला दे | extra3 = [[शुभा मुद्गल]] | length3 = 5:30 | title4 = ये दिल दीवाना है | extra4 = [[कविता कृष्णमूर्ति]], [[अभिजीत भट्टाचार्य|अभिजीत]] | length4 = 4:50 | title5 = चिल पिल | extra5 = [[शान (गायक)|शान]], [[सुनिधि चौहान]], हैरी आनंद | length5 = 4:33 | title6 = मर गई छोकरी | extra6 = सुनिधि चौहान, [[सपना अवस्थी]] | length6 = 5:15 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0309087|ये मोहब्बत है}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:आनन्द राज आनन्द द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] jbwjq1qqbs57le4mbgmih9cssnkxyl3 6631890 6631889 2026-10-22T04:34:51Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* कहानी */ 6631890 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = ये मोहब्बत है | image = ये मोहब्बत है.jpg | caption = '''ये मोहब्बत है''' का पोस्टर | producer = [[प्रेम कृष्ण]] | director = [[उमेश मेहरा]] | music = [[आनन्द राज आनन्द]] | writer = मिलाप ज़वेरी (संवाद) | starring = राहुल भट्ट, <br />नासिर ख़ान, <br />आकांक्षा मल्होत्रा, <br />[[डैनी डेन्जोंगपा]], <br />[[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], <br />[[शक्ति कपूर]], <br />[[मोहनीश बहल]], <br />[[गुलशन ग्रोवर]] <br /> | screenplay = | released = 8 फरवरी, 2002 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''ये मोहब्बत है''' 2002 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। इसमें [[राहुल भट]], आकांक्षा मल्होत्रा, नासिर ख़ान, [[डैनी डेन्जोंगपा]], [[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], [[शक्ति कपूर]], [[मोहनीश बहल]], [[गुलशन ग्रोवर]], आदि कलाकार हैं। यह [[उमेश मेहरा]] द्वारा निर्देशित है और इसमें [[आनन्द राज आनन्द]] द्वारा संगीतबद्ध गीत हैं। यह राहुल भट और आकांक्षा मल्होत्रा (उनका प्रसिद्ध किरदार [[गर्व (2004 फ़िल्म)|''गर्व'' (2004) ]] में सलमान की बहन का है) की पहली फ़िल्म है। ==कहानी== 'ये मोहब्बत है' चाँद ([[राहुल भट]]) और शाहीन की कहानी है। वह लोग बचपन से ही एक-दूसरे से प्यार करते हैं। लेकिन शाहीन का भाई शौकत उनसे बिल्कुल अलग है। चाँद क्रिकेट खेलने के लिए अपनी एक टीम बनाता है। लेकिन अपनी नादानी के कारण वह अब्दुल जमील के आतंकी नेटवर्क में फंस जाता है। पुलिस इंस्पेक्टर ([[सदाशिव अमरापुरकर]]) का दावा है कि उनके पास चाँद को दोषी ठहराने के लिए पर्याप्त सबूत हैं। शाहीन को यकीन है कि चाँद बेकसूर है। जब तक वह अपनी बेगुनाही साबित नहीं कर देता, तब तक वह उससे शादी नहीं करेगी। इसलिए वह अपने दोस्तों जग्गी, राज और गुल्लू ([[गुलशन ग्रोवर]]) की मदद से चाँद की बेगुनाही साबित करने की कोशिश में जुट जाती है। == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[राहुल भट]] — चाँद * आकांक्षा मल्होत्रा — शाहीन * नासिर ख़ान — राज * मोहिनी शर्मा — रोहिणी * [[डैनी डेन्जोंगपा]] — अमन ख़ान * [[परीक्षित साहनी]] — चाँद के पिता * [[शक्ति कपूर]] — बगड़ सिंह * [[मोहनीश बहल]] — शौकत * [[गुलशन ग्रोवर]] — गुल्लू * [[जॉनी लीवर]] — जग्गी * [[राकेश बेदी]] — चाचा * [[अवतार गिल]] — गफूर ख़ान * [[अंजना मुमताज़]] — चाँद की माँ * [[डॉली बिन्द्रा]] — ज्योति * [[अरबाज़ ख़ान]] — अब्दुल ज़मील * [[सदाशिव अमरापुरकर]] — पुलिस इंस्पेक्टर {{Div col end}} == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[देव कोहली]] | all_music = [[आनन्द राज आनन्द]] | title1 = बेचैन मेरा ये दिल है | extra1 = [[अलका याज्ञिक]], [[उदित नारायण]] | length1 = 4:54 | title2 = चाँद सामने है | extra2 = [[सोनू निगम]], अलका याज्ञिक | length2 = 4:34 | title3 = पिया मिला दे | extra3 = [[शुभा मुद्गल]] | length3 = 5:30 | title4 = ये दिल दीवाना है | extra4 = [[कविता कृष्णमूर्ति]], [[अभिजीत भट्टाचार्य|अभिजीत]] | length4 = 4:50 | title5 = चिल पिल | extra5 = [[शान (गायक)|शान]], [[सुनिधि चौहान]], हैरी आनंद | length5 = 4:33 | title6 = मर गई छोकरी | extra6 = सुनिधि चौहान, [[सपना अवस्थी]] | length6 = 5:15 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0309087|ये मोहब्बत है}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:आनन्द राज आनन्द द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] gu4e50jqzg2n7lt4htmef0pa36i9cbj 6631891 6631890 2026-10-22T04:40:31Z हिंदुस्थान वासी 89741 स्रोत 6631891 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = ये मोहब्बत है | image = ये मोहब्बत है.jpg | caption = '''ये मोहब्बत है''' का पोस्टर | producer = [[प्रेम कृष्ण]] | director = [[उमेश मेहरा]] | music = [[आनन्द राज आनन्द]] | writer = मिलाप ज़वेरी (संवाद) | starring = [[राहुल भट]], <br />नासिर ख़ान, <br />आकांक्षा मल्होत्रा, <br />[[डैनी डेन्जोंगपा]], <br />[[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], <br />[[शक्ति कपूर]], <br />[[मोहनीश बहल]], <br />[[गुलशन ग्रोवर]] <br /> | screenplay = | released = 8 फरवरी, 2002 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''ये मोहब्बत है''' 2002 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है।<ref>{{cite news |title=Dia Mirza and Rahul Bhat wrap up shoot for their untitled romantic drama |url=https://www.mid-day.com/amp/entertainment/bollywood-news/article/dia-mirza-and-rahul-bhat-wrap-up-shoot-for-their-untitled-romantic-drama-23604250 |access-date=22 अक्टूबर 2026 |work=[[मिड डे]]}}</ref> इसमें [[राहुल भट]], आकांक्षा मल्होत्रा, नासिर ख़ान, [[डैनी डेन्जोंगपा]], [[परीक्षित साहनी|परीक्षत साहनी]], [[शक्ति कपूर]], [[मोहनीश बहल]], [[गुलशन ग्रोवर]], आदि कलाकार हैं। यह [[उमेश मेहरा]] द्वारा निर्देशित है और इसमें [[आनन्द राज आनन्द]] द्वारा संगीतबद्ध गीत हैं। यह राहुल भट और आकांक्षा मल्होत्रा (उनका प्रसिद्ध किरदार [[गर्व (2004 फ़िल्म)|''गर्व'']] (2004) में सलमान की बहन का है) की पहली फ़िल्म है। ==कहानी== 'ये मोहब्बत है' चाँद ([[राहुल भट]]) और शाहीन की कहानी है। वह लोग बचपन से ही एक-दूसरे से प्यार करते हैं। लेकिन शाहीन का भाई शौकत उनसे बिल्कुल अलग है। चाँद क्रिकेट खेलने के लिए अपनी एक टीम बनाता है। लेकिन अपनी नादानी के कारण वह अब्दुल जमील के आतंकी नेटवर्क में फंस जाता है। पुलिस इंस्पेक्टर ([[सदाशिव अमरापुरकर]]) का दावा है कि उनके पास चाँद को दोषी ठहराने के लिए पर्याप्त सबूत हैं। शाहीन को यकीन है कि चाँद बेकसूर है। जब तक वह अपनी बेगुनाही साबित नहीं कर देता, तब तक वह उससे शादी नहीं करेगी। इसलिए वह अपने दोस्तों जग्गी, राज और गुल्लू ([[गुलशन ग्रोवर]]) की मदद से चाँद की बेगुनाही साबित करने की कोशिश में जुट जाती है। == मुख्य कलाकार == {{Div col}} * [[राहुल भट]] — चाँद * आकांक्षा मल्होत्रा — शाहीन * नासिर ख़ान — राज * मोहिनी शर्मा — रोहिणी * [[डैनी डेन्जोंगपा]] — अमन ख़ान * [[परीक्षित साहनी]] — चाँद के पिता * [[शक्ति कपूर]] — बगड़ सिंह * [[मोहनीश बहल]] — शौकत * [[गुलशन ग्रोवर]] — गुल्लू * [[जॉनी लीवर]] — जग्गी * [[राकेश बेदी]] — चाचा * [[अवतार गिल]] — गफूर ख़ान * [[अंजना मुमताज़]] — चाँद की माँ * [[डॉली बिन्द्रा]] — ज्योति * [[अरबाज़ ख़ान]] — अब्दुल ज़मील * [[सदाशिव अमरापुरकर]] — पुलिस इंस्पेक्टर {{Div col end}} == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[देव कोहली]] | all_music = [[आनन्द राज आनन्द]] | title1 = बेचैन मेरा ये दिल है | extra1 = [[अलका याज्ञिक]], [[उदित नारायण]] | length1 = 4:54 | title2 = चाँद सामने है | extra2 = [[सोनू निगम]], अलका याज्ञिक | length2 = 4:34 | title3 = पिया मिला दे | extra3 = [[शुभा मुद्गल]] | length3 = 5:30 | title4 = ये दिल दीवाना है | extra4 = [[कविता कृष्णमूर्ति]], [[अभिजीत भट्टाचार्य|अभिजीत]] | length4 = 4:50 | title5 = चिल पिल | extra5 = [[शान (गायक)|शान]], [[सुनिधि चौहान]], हैरी आनंद | length5 = 4:33 | title6 = मर गई छोकरी | extra6 = सुनिधि चौहान, [[सपना अवस्थी]] | length6 = 5:15 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0309087|ये मोहब्बत है}} [[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:आनन्द राज आनन्द द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] 2y0joly1lttuwn7h4qyz6qhrhh8i57x मदहोशी (2004 फ़िल्म) 0 41623 6631965 6630686 2026-10-22T07:37:25Z हिंदुस्थान वासी 89741 सफ़ाई 6631965 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = मदहोशी | image =मदहोशी.jpg | caption = '''मदहोशी''' का पोस्टर | producer = | director = | music = | writer = | starring = [[बिपाशा बसु]], <br />[[जॉन अब्राहम]], <br />[[अनंग देसाई]], <br />[[विक्रम गोखले]], <br />[[आदि ईरानी]], <br />[[स्मिता जयकर]], <br />नन्दिता पुरी, <br />[[राजीव वर्मा]], <br /> | screenplay = | released =[[२००४|2004]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''मदहोशी''' 2004 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == == मुख्य कलाकार == * [[बिपाशा बसु]] - अनुपमा कौल * [[जॉन अब्राहम]] - अमन * [[अनंग देसाई]] - ओबेरॉय * [[विक्रम गोखले]] * [[आदि ईरानी]] * [[स्मिता जयकर]] * नन्दिता पुरी * [[राजीव वर्मा]] == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[शकील काज़मी]] | all_music = [[रूप कुमार राठौड़]] | title1 = ये इश्क़ है गुनाह | extra1 = [[सुनिधि चौहान]], [[सुखविंदर सिंह]] | length1 = 5:04 | title2 = चले भी आओ | extra2 = [[सोनू निगम]] | length2 = 4:45 | title3 = ऐ ख़ुदा | extra3 = रूप कुमार राठौड़ | length3 = 5:15 | title4 = प्यार का ख़ुमार | extra4 = [[अलका यागनिक]] | length4 = 4:28 | title5 = मदहोशी | extra5 = रूप कुमार राठौड़ | length5 = 5:01 | title6 = ओ जाने जाना | extra6 = [[उदित नारायण]], [[साधना सरगम]] | length6 = 4:22 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0430328|मदहोशी}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] r4a8q7h2umw0iwxiuo9q69si0figs89 6631967 6631965 2026-10-22T07:45:45Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* मुख्य कलाकार */ पूर्ण 6631967 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = मदहोशी | image =मदहोशी.jpg | caption = '''मदहोशी''' का पोस्टर | producer = | director = | music = | writer = | starring = [[बिपाशा बसु]], <br />[[जॉन अब्राहम]], <br />[[अनंग देसाई]], <br />[[विक्रम गोखले]], <br />[[आदि ईरानी]], <br />[[स्मिता जयकर]], <br />नन्दिता पुरी, <br />[[राजीव वर्मा]], <br /> | screenplay = | released =[[२००४|2004]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''मदहोशी''' 2004 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == == मुख्य कलाकार == * [[बिपाशा बसु]] — अनुपमा "अनु" कौल * [[जॉन अब्राहम]] — अमन जोशी / अर्पित ओबेरॉय (प्लास्टिक सर्जरी के बाद) * [[प्रियांशु चटर्जी]] — अर्पित ओबेरॉय * [[श्वेता तिवारी]] — तबस्सुम * [[अनंग देसाई]] — ओबेरॉय, अर्पित के पिता * [[विक्रम गोखले]] — डॉ. प्रधान * [[जूही बब्बर]] — वैशाली, अनुपमा की दीदी * [[आदि ईरानी]] — अनुपमा के जीजा * [[राजीव वर्मा]] — राजीव कौल, अनुपमा के पिता * [[स्मिता जयकर]] — सुमित्रा, अनुपमा की माता * नन्दिता पुरी — अर्पित की माता == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[शकील काज़मी]] | all_music = [[रूप कुमार राठौड़]] | title1 = ये इश्क़ है गुनाह | extra1 = [[सुनिधि चौहान]], [[सुखविंदर सिंह]] | length1 = 5:04 | title2 = चले भी आओ | extra2 = [[सोनू निगम]] | length2 = 4:45 | title3 = ऐ ख़ुदा | extra3 = रूप कुमार राठौड़ | length3 = 5:15 | title4 = प्यार का ख़ुमार | extra4 = [[अलका यागनिक]] | length4 = 4:28 | title5 = मदहोशी | extra5 = रूप कुमार राठौड़ | length5 = 5:01 | title6 = ओ जाने जाना | extra6 = [[उदित नारायण]], [[साधना सरगम]] | length6 = 4:22 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0430328|मदहोशी}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] mc9x1uhfvth0uvwh45dqc1mxdvhkm92 6631971 6631967 2026-10-22T08:00:24Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* कहानी */ पूर्ण 6631971 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = मदहोशी | image =मदहोशी.jpg | caption = '''मदहोशी''' का पोस्टर | producer = | director = | music = | writer = | starring = [[बिपाशा बसु]], <br />[[जॉन अब्राहम]], <br />[[अनंग देसाई]], <br />[[विक्रम गोखले]], <br />[[आदि ईरानी]], <br />[[स्मिता जयकर]], <br />नन्दिता पुरी, <br />[[राजीव वर्मा]], <br /> | screenplay = | released =[[२००४|2004]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''मदहोशी''' 2004 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। ==कहानी== अनुपमा "अनु" कौल ([[बिपाशा बसु]]) की बहन न्यूयॉर्क में रहती है। एक दिन उसे अपनी बहन का फोन आता है। फोन पर बात करते-करते ही 11 सितंबर के हमलों ([[9/11 हमले]]) में उसकी बहन की मौत हो जाती है। अनुपमा पूरी तरह टूट जाती है। कुछ सालों बाद, अनु की सगाई अर्पित ओबेरॉय ([[प्रियांशु चटर्जी]]) से हो जाती है। फिर अर्पित काम के सिलसिले में अमेरिका चला जाता है। इसी बीच अमन नाम का एक आदमी अनु को लुभाने की कोशिश करता है। अनुपमा की अमन ([[जॉन अब्राहम]]) से अचानक मुलाकात होती है। वह उसे बताता है कि वह एक सीक्रेट एजेंट है, जिसे आतंकवादियों को खत्म करने के एक खास मिशन पर तैनात किया गया है। धीरे-धीरे, अनुपमा अमन के मेहनती और ख्याल रखने वाले स्वभाव की ओर आकर्षित होने लगती है। जब अर्पित अमेरिका से वापस आता है, तो अनु उसे बताती है कि वह अमन से प्यार करती है। साथ ही वह उससे शादी नहीं कर सकती। तब अर्पित सवाल पूछता है: अमन कौन है? वह कहाँ रहता है? अनु इन सवालों के जवाब तो देती है, लेकिन उसके पास अपनी बातों को साबित करने के लिए कोई सबूत नहीं होता। इस पर अर्पित पूछता है, "क्या वह सच में मौजूद भी है?"। असल में, अमन का कोई अस्तित्व ही नहीं है। वह सिर्फ अनुपमा की कल्पना की उपज है। उसके दोस्त और परिवार वाले उसे समझाने की कोशिश करते हैं कि अमन नाम का कोई इंसान नहीं है। लेकिन अनुपमा किसी की बात नहीं सुनती। अनुपमा को एक मनोचिकित्सक के पास ले जाया जाता है। वह बताते हैं कि अपनी बहन की मौत (जिसके बारे में उसने फोन पर सुना था) के सदमे की वजह से अनुपमा का मानसिक संतुलन बिगड़ गया है और उसे '[[मनोविदलता]]' हो गया है। अनुपमा की एक करीबी दोस्त उसके माता-पिता को बताती है कि उसने अमन जैसा दिखने वाला एक लड़का देखा है। तभी अचानक अमन वहाँ आ जाता है और सब उसे देख पाते हैं। अनुपमा और अमन की शादी के दिन अमन सच बता देता है कि वह असल में अर्पित है और उसने प्लास्टिक सर्जरी करवाई है। उसका चेहरा बिल्कुल अमन जैसा इसलिए दिखता है क्योंकि अर्पित ने अनुपमा के स्केचबुक से अमन के चित्र ले लिए थे। अनुपमा यह सब सुन लेती है। एक दिन अनुपमा की सबसे अच्छी दोस्त उससे इस सब बात का सबूत दिखाने के लिए कहती है। अनुपमा अपनी और अमन की सिनेमा हॉल वाली तस्वीरें दिखाती है। छह महीने बाद मनोचिकित्सकों की एक कॉन्फ्रेंस में डॉक्टर अनुपमा को मनोविदलता से ठीक होने वाली पहली मरीज़ घोषित करते हैं। वह वहां मौजूद लोगों को बताती है कि यह सब अर्पित की वजह से हुआ है। वह अब अपने असली रूप में वापस आ गया है। वे कॉन्फ्रेंस हॉल से बाहर निकलते हैं, तभी अनुपमा को अमन दिखाई देता है। वे अपनी कार में बैठते हैं और अनुपमा ड्राइवर से गाड़ी चलाने को कहती है। अमन कार के पीछे दौड़ता हुआ दिखता है लेकिन आखिरकार पीछे छूट जाता है। अनुपमा आखिरी बार अमन को देखने के लिए पीछे मुड़ती है। वह देखती है कि वह धूल में बदल रहा है। वह अपना सिर अर्पित के कंधे पर टिका देती है और इसी के साथ फ़िल्म समाप्त हो जाती है। == मुख्य कलाकार == * [[बिपाशा बसु]] — अनुपमा "अनु" कौल * [[जॉन अब्राहम]] — अमन जोशी / अर्पित ओबेरॉय (प्लास्टिक सर्जरी के बाद) * [[प्रियांशु चटर्जी]] — अर्पित ओबेरॉय * [[श्वेता तिवारी]] — तबस्सुम * [[अनंग देसाई]] — ओबेरॉय, अर्पित के पिता * [[विक्रम गोखले]] — डॉ. प्रधान * [[जूही बब्बर]] — वैशाली, अनुपमा की दीदी * [[आदि ईरानी]] — अनुपमा के जीजा * [[राजीव वर्मा]] — राजीव कौल, अनुपमा के पिता * [[स्मिता जयकर]] — सुमित्रा, अनुपमा की माता * नन्दिता पुरी — अर्पित की माता == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[शकील काज़मी]] | all_music = [[रूप कुमार राठौड़]] | title1 = ये इश्क़ है गुनाह | extra1 = [[सुनिधि चौहान]], [[सुखविंदर सिंह]] | length1 = 5:04 | title2 = चले भी आओ | extra2 = [[सोनू निगम]] | length2 = 4:45 | title3 = ऐ ख़ुदा | extra3 = रूप कुमार राठौड़ | length3 = 5:15 | title4 = प्यार का ख़ुमार | extra4 = [[अलका यागनिक]] | length4 = 4:28 | title5 = मदहोशी | extra5 = रूप कुमार राठौड़ | length5 = 5:01 | title6 = ओ जाने जाना | extra6 = [[उदित नारायण]], [[साधना सरगम]] | length6 = 4:22 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0430328|मदहोशी}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] 01hj0cjhfgvgkqnapvas2jj5jdczyx0 6631973 6631971 2026-10-22T08:05:34Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* */ 6631973 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = मदहोशी | image =मदहोशी.jpg | caption = '''मदहोशी''' का पोस्टर | producer = अनिल शर्मा | director = तनवीर ख़ान | music = [[रूप कुमार राठौड़]] | writer = तनवीर ख़ान | starring = [[बिपाशा बसु]], <br />[[जॉन अब्राहम]], <br />[[प्रियांशु चटर्जी]] | screenplay = | released = 24 सितंबर, 2004 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''मदहोशी''' 2004 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। इसे तनवीर ख़ान ने निर्देशित किया है और इसमें [[बिपाशा बसु]], [[जॉन अब्राहम]] और [[प्रियांशु चटर्जी]] प्रमुख भूमिकाओं में हैं। ==कहानी== अनुपमा "अनु" कौल ([[बिपाशा बसु]]) की बहन न्यूयॉर्क में रहती है। एक दिन उसे अपनी बहन का फोन आता है। फोन पर बात करते-करते ही 11 सितंबर के हमलों ([[9/11 हमले]]) में उसकी बहन की मौत हो जाती है। अनुपमा पूरी तरह टूट जाती है। कुछ सालों बाद, अनु की सगाई अर्पित ओबेरॉय ([[प्रियांशु चटर्जी]]) से हो जाती है। फिर अर्पित काम के सिलसिले में अमेरिका चला जाता है। इसी बीच अमन नाम का एक आदमी अनु को लुभाने की कोशिश करता है। अनुपमा की अमन ([[जॉन अब्राहम]]) से अचानक मुलाकात होती है। वह उसे बताता है कि वह एक सीक्रेट एजेंट है, जिसे आतंकवादियों को खत्म करने के एक खास मिशन पर तैनात किया गया है। धीरे-धीरे, अनुपमा अमन के मेहनती और ख्याल रखने वाले स्वभाव की ओर आकर्षित होने लगती है। जब अर्पित अमेरिका से वापस आता है, तो अनु उसे बताती है कि वह अमन से प्यार करती है। साथ ही वह उससे शादी नहीं कर सकती। तब अर्पित सवाल पूछता है: अमन कौन है? वह कहाँ रहता है? अनु इन सवालों के जवाब तो देती है, लेकिन उसके पास अपनी बातों को साबित करने के लिए कोई सबूत नहीं होता। इस पर अर्पित पूछता है, "क्या वह सच में मौजूद भी है?"। असल में, अमन का कोई अस्तित्व ही नहीं है। वह सिर्फ अनुपमा की कल्पना की उपज है। उसके दोस्त और परिवार वाले उसे समझाने की कोशिश करते हैं कि अमन नाम का कोई इंसान नहीं है। लेकिन अनुपमा किसी की बात नहीं सुनती। अनुपमा को एक मनोचिकित्सक के पास ले जाया जाता है। वह बताते हैं कि अपनी बहन की मौत (जिसके बारे में उसने फोन पर सुना था) के सदमे की वजह से अनुपमा का मानसिक संतुलन बिगड़ गया है और उसे '[[मनोविदलता]]' हो गया है। अनुपमा की एक करीबी दोस्त उसके माता-पिता को बताती है कि उसने अमन जैसा दिखने वाला एक लड़का देखा है। तभी अचानक अमन वहाँ आ जाता है और सब उसे देख पाते हैं। अनुपमा और अमन की शादी के दिन अमन सच बता देता है कि वह असल में अर्पित है और उसने प्लास्टिक सर्जरी करवाई है। उसका चेहरा बिल्कुल अमन जैसा इसलिए दिखता है क्योंकि अर्पित ने अनुपमा के स्केचबुक से अमन के चित्र ले लिए थे। अनुपमा यह सब सुन लेती है। एक दिन अनुपमा की सबसे अच्छी दोस्त उससे इस सब बात का सबूत दिखाने के लिए कहती है। अनुपमा अपनी और अमन की सिनेमा हॉल वाली तस्वीरें दिखाती है। छह महीने बाद मनोचिकित्सकों की एक कॉन्फ्रेंस में डॉक्टर अनुपमा को मनोविदलता से ठीक होने वाली पहली मरीज़ घोषित करते हैं। वह वहां मौजूद लोगों को बताती है कि यह सब अर्पित की वजह से हुआ है। वह अब अपने असली रूप में वापस आ गया है। वे कॉन्फ्रेंस हॉल से बाहर निकलते हैं, तभी अनुपमा को अमन दिखाई देता है। वे अपनी कार में बैठते हैं और अनुपमा ड्राइवर से गाड़ी चलाने को कहती है। अमन कार के पीछे दौड़ता हुआ दिखता है लेकिन आखिरकार पीछे छूट जाता है। अनुपमा आखिरी बार अमन को देखने के लिए पीछे मुड़ती है। वह देखती है कि वह धूल में बदल रहा है। वह अपना सिर अर्पित के कंधे पर टिका देती है और इसी के साथ फ़िल्म समाप्त हो जाती है। == मुख्य कलाकार == * [[बिपाशा बसु]] — अनुपमा "अनु" कौल * [[जॉन अब्राहम]] — अमन जोशी / अर्पित ओबेरॉय (प्लास्टिक सर्जरी के बाद) * [[प्रियांशु चटर्जी]] — अर्पित ओबेरॉय * [[श्वेता तिवारी]] — तबस्सुम * [[अनंग देसाई]] — ओबेरॉय, अर्पित के पिता * [[विक्रम गोखले]] — डॉ. प्रधान * [[जूही बब्बर]] — वैशाली, अनुपमा की दीदी * [[आदि ईरानी]] — अनुपमा के जीजा * [[राजीव वर्मा]] — राजीव कौल, अनुपमा के पिता * [[स्मिता जयकर]] — सुमित्रा, अनुपमा की माता * नन्दिता पुरी — अर्पित की माता == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[शकील काज़मी]] | all_music = [[रूप कुमार राठौड़]] | title1 = ये इश्क़ है गुनाह | extra1 = [[सुनिधि चौहान]], [[सुखविंदर सिंह]] | length1 = 5:04 | title2 = चले भी आओ | extra2 = [[सोनू निगम]] | length2 = 4:45 | title3 = ऐ ख़ुदा | extra3 = रूप कुमार राठौड़ | length3 = 5:15 | title4 = प्यार का ख़ुमार | extra4 = [[अलका यागनिक]] | length4 = 4:28 | title5 = मदहोशी | extra5 = रूप कुमार राठौड़ | length5 = 5:01 | title6 = ओ जाने जाना | extra6 = [[उदित नारायण]], [[साधना सरगम]] | length6 = 4:22 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0430328|मदहोशी}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] p9vf9gevtlofjr7416dwxi0micoa8xq 6631975 6631973 2026-10-22T08:11:08Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* top */ सन्दर्भ जोड़े/सुधारे गये 6631975 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = मदहोशी | image =मदहोशी.jpg | caption = '''मदहोशी''' का पोस्टर | producer = अनिल शर्मा | director = तनवीर ख़ान | music = [[रूप कुमार राठौड़]] | writer = तनवीर ख़ान | starring = [[बिपाशा बसु]], <br />[[जॉन अब्राहम]], <br />[[प्रियांशु चटर्जी]] | screenplay = | released = 24 सितंबर, 2004 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''मदहोशी''' 2004 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। इसे तनवीर ख़ान ने निर्देशित किया है और इसमें [[बिपाशा बसु]], [[जॉन अब्राहम]] और [[प्रियांशु चटर्जी]] प्रमुख भूमिकाओं में हैं।<ref>{{cite web |title=ऑन-स्क्रीन केमिस्ट्री का अंतिम अध्याय: वो आखिरी फिल्म, जिसने पर्दे पर समेट दी जॉन-बिपाशा बसु की 9 साल की दास्तान |url=https://hindi.news18.com/amp/photogallery/entertainment/bollywood-john-abraham-bipasha-basu-last-movie-together-dhan-dhana-dhan-goal-relationship-end-10453433.html |access-date=22 अक्टूबर 2026}}</ref> ==कहानी== अनुपमा "अनु" कौल ([[बिपाशा बसु]]) की बहन न्यूयॉर्क में रहती है। एक दिन उसे अपनी बहन का फोन आता है। फोन पर बात करते-करते ही 11 सितंबर के हमलों ([[9/11 हमले]]) में उसकी बहन की मौत हो जाती है। अनुपमा पूरी तरह टूट जाती है। कुछ सालों बाद, अनु की सगाई अर्पित ओबेरॉय ([[प्रियांशु चटर्जी]]) से हो जाती है। फिर अर्पित काम के सिलसिले में अमेरिका चला जाता है। इसी बीच अमन नाम का एक आदमी अनु को लुभाने की कोशिश करता है। अनुपमा की अमन ([[जॉन अब्राहम]]) से अचानक मुलाकात होती है। वह उसे बताता है कि वह एक सीक्रेट एजेंट है, जिसे आतंकवादियों को खत्म करने के एक खास मिशन पर तैनात किया गया है। धीरे-धीरे, अनुपमा अमन के मेहनती और ख्याल रखने वाले स्वभाव की ओर आकर्षित होने लगती है। जब अर्पित अमेरिका से वापस आता है, तो अनु उसे बताती है कि वह अमन से प्यार करती है। साथ ही वह उससे शादी नहीं कर सकती। तब अर्पित सवाल पूछता है: अमन कौन है? वह कहाँ रहता है? अनु इन सवालों के जवाब तो देती है, लेकिन उसके पास अपनी बातों को साबित करने के लिए कोई सबूत नहीं होता। इस पर अर्पित पूछता है, "क्या वह सच में मौजूद भी है?"। असल में, अमन का कोई अस्तित्व ही नहीं है। वह सिर्फ अनुपमा की कल्पना की उपज है। उसके दोस्त और परिवार वाले उसे समझाने की कोशिश करते हैं कि अमन नाम का कोई इंसान नहीं है। लेकिन अनुपमा किसी की बात नहीं सुनती। अनुपमा को एक मनोचिकित्सक के पास ले जाया जाता है। वह बताते हैं कि अपनी बहन की मौत (जिसके बारे में उसने फोन पर सुना था) के सदमे की वजह से अनुपमा का मानसिक संतुलन बिगड़ गया है और उसे '[[मनोविदलता]]' हो गया है। अनुपमा की एक करीबी दोस्त उसके माता-पिता को बताती है कि उसने अमन जैसा दिखने वाला एक लड़का देखा है। तभी अचानक अमन वहाँ आ जाता है और सब उसे देख पाते हैं। अनुपमा और अमन की शादी के दिन अमन सच बता देता है कि वह असल में अर्पित है और उसने प्लास्टिक सर्जरी करवाई है। उसका चेहरा बिल्कुल अमन जैसा इसलिए दिखता है क्योंकि अर्पित ने अनुपमा के स्केचबुक से अमन के चित्र ले लिए थे। अनुपमा यह सब सुन लेती है। एक दिन अनुपमा की सबसे अच्छी दोस्त उससे इस सब बात का सबूत दिखाने के लिए कहती है। अनुपमा अपनी और अमन की सिनेमा हॉल वाली तस्वीरें दिखाती है। छह महीने बाद मनोचिकित्सकों की एक कॉन्फ्रेंस में डॉक्टर अनुपमा को मनोविदलता से ठीक होने वाली पहली मरीज़ घोषित करते हैं। वह वहां मौजूद लोगों को बताती है कि यह सब अर्पित की वजह से हुआ है। वह अब अपने असली रूप में वापस आ गया है। वे कॉन्फ्रेंस हॉल से बाहर निकलते हैं, तभी अनुपमा को अमन दिखाई देता है। वे अपनी कार में बैठते हैं और अनुपमा ड्राइवर से गाड़ी चलाने को कहती है। अमन कार के पीछे दौड़ता हुआ दिखता है लेकिन आखिरकार पीछे छूट जाता है। अनुपमा आखिरी बार अमन को देखने के लिए पीछे मुड़ती है। वह देखती है कि वह धूल में बदल रहा है। वह अपना सिर अर्पित के कंधे पर टिका देती है और इसी के साथ फ़िल्म समाप्त हो जाती है। == मुख्य कलाकार == * [[बिपाशा बसु]] — अनुपमा "अनु" कौल * [[जॉन अब्राहम]] — अमन जोशी / अर्पित ओबेरॉय (प्लास्टिक सर्जरी के बाद) * [[प्रियांशु चटर्जी]] — अर्पित ओबेरॉय * [[श्वेता तिवारी]] — तबस्सुम * [[अनंग देसाई]] — ओबेरॉय, अर्पित के पिता * [[विक्रम गोखले]] — डॉ. प्रधान * [[जूही बब्बर]] — वैशाली, अनुपमा की दीदी * [[आदि ईरानी]] — अनुपमा के जीजा * [[राजीव वर्मा]] — राजीव कौल, अनुपमा के पिता * [[स्मिता जयकर]] — सुमित्रा, अनुपमा की माता * नन्दिता पुरी — अर्पित की माता == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[शकील काज़मी]] | all_music = [[रूप कुमार राठौड़]] | title1 = ये इश्क़ है गुनाह | extra1 = [[सुनिधि चौहान]], [[सुखविंदर सिंह]] | length1 = 5:04 | title2 = चले भी आओ | extra2 = [[सोनू निगम]] | length2 = 4:45 | title3 = ऐ ख़ुदा | extra3 = रूप कुमार राठौड़ | length3 = 5:15 | title4 = प्यार का ख़ुमार | extra4 = [[अलका यागनिक]] | length4 = 4:28 | title5 = मदहोशी | extra5 = रूप कुमार राठौड़ | length5 = 5:01 | title6 = ओ जाने जाना | extra6 = [[उदित नारायण]], [[साधना सरगम]] | length6 = 4:22 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0430328|मदहोशी}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] d8n6vytsm2cfx1o6fwfqqbcj8lplzwu 6631977 6631975 2026-10-22T08:13:55Z हिंदुस्थान वासी 89741 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:हिंदी थ्रिलर]] जोड़ी 6631977 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = मदहोशी | image =मदहोशी.jpg | caption = '''मदहोशी''' का पोस्टर | producer = अनिल शर्मा | director = तनवीर ख़ान | music = [[रूप कुमार राठौड़]] | writer = तनवीर ख़ान | starring = [[बिपाशा बसु]], <br />[[जॉन अब्राहम]], <br />[[प्रियांशु चटर्जी]] | screenplay = | released = 24 सितंबर, 2004 | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''मदहोशी''' 2004 में बनी हिन्दी भाषा की फिल्म है। इसे तनवीर ख़ान ने निर्देशित किया है और इसमें [[बिपाशा बसु]], [[जॉन अब्राहम]] और [[प्रियांशु चटर्जी]] प्रमुख भूमिकाओं में हैं।<ref>{{cite web |title=ऑन-स्क्रीन केमिस्ट्री का अंतिम अध्याय: वो आखिरी फिल्म, जिसने पर्दे पर समेट दी जॉन-बिपाशा बसु की 9 साल की दास्तान |url=https://hindi.news18.com/amp/photogallery/entertainment/bollywood-john-abraham-bipasha-basu-last-movie-together-dhan-dhana-dhan-goal-relationship-end-10453433.html |access-date=22 अक्टूबर 2026}}</ref> ==कहानी== अनुपमा "अनु" कौल ([[बिपाशा बसु]]) की बहन न्यूयॉर्क में रहती है। एक दिन उसे अपनी बहन का फोन आता है। फोन पर बात करते-करते ही 11 सितंबर के हमलों ([[9/11 हमले]]) में उसकी बहन की मौत हो जाती है। अनुपमा पूरी तरह टूट जाती है। कुछ सालों बाद, अनु की सगाई अर्पित ओबेरॉय ([[प्रियांशु चटर्जी]]) से हो जाती है। फिर अर्पित काम के सिलसिले में अमेरिका चला जाता है। इसी बीच अमन नाम का एक आदमी अनु को लुभाने की कोशिश करता है। अनुपमा की अमन ([[जॉन अब्राहम]]) से अचानक मुलाकात होती है। वह उसे बताता है कि वह एक सीक्रेट एजेंट है, जिसे आतंकवादियों को खत्म करने के एक खास मिशन पर तैनात किया गया है। धीरे-धीरे, अनुपमा अमन के मेहनती और ख्याल रखने वाले स्वभाव की ओर आकर्षित होने लगती है। जब अर्पित अमेरिका से वापस आता है, तो अनु उसे बताती है कि वह अमन से प्यार करती है। साथ ही वह उससे शादी नहीं कर सकती। तब अर्पित सवाल पूछता है: अमन कौन है? वह कहाँ रहता है? अनु इन सवालों के जवाब तो देती है, लेकिन उसके पास अपनी बातों को साबित करने के लिए कोई सबूत नहीं होता। इस पर अर्पित पूछता है, "क्या वह सच में मौजूद भी है?"। असल में, अमन का कोई अस्तित्व ही नहीं है। वह सिर्फ अनुपमा की कल्पना की उपज है। उसके दोस्त और परिवार वाले उसे समझाने की कोशिश करते हैं कि अमन नाम का कोई इंसान नहीं है। लेकिन अनुपमा किसी की बात नहीं सुनती। अनुपमा को एक मनोचिकित्सक के पास ले जाया जाता है। वह बताते हैं कि अपनी बहन की मौत (जिसके बारे में उसने फोन पर सुना था) के सदमे की वजह से अनुपमा का मानसिक संतुलन बिगड़ गया है और उसे '[[मनोविदलता]]' हो गया है। अनुपमा की एक करीबी दोस्त उसके माता-पिता को बताती है कि उसने अमन जैसा दिखने वाला एक लड़का देखा है। तभी अचानक अमन वहाँ आ जाता है और सब उसे देख पाते हैं। अनुपमा और अमन की शादी के दिन अमन सच बता देता है कि वह असल में अर्पित है और उसने प्लास्टिक सर्जरी करवाई है। उसका चेहरा बिल्कुल अमन जैसा इसलिए दिखता है क्योंकि अर्पित ने अनुपमा के स्केचबुक से अमन के चित्र ले लिए थे। अनुपमा यह सब सुन लेती है। एक दिन अनुपमा की सबसे अच्छी दोस्त उससे इस सब बात का सबूत दिखाने के लिए कहती है। अनुपमा अपनी और अमन की सिनेमा हॉल वाली तस्वीरें दिखाती है। छह महीने बाद मनोचिकित्सकों की एक कॉन्फ्रेंस में डॉक्टर अनुपमा को मनोविदलता से ठीक होने वाली पहली मरीज़ घोषित करते हैं। वह वहां मौजूद लोगों को बताती है कि यह सब अर्पित की वजह से हुआ है। वह अब अपने असली रूप में वापस आ गया है। वे कॉन्फ्रेंस हॉल से बाहर निकलते हैं, तभी अनुपमा को अमन दिखाई देता है। वे अपनी कार में बैठते हैं और अनुपमा ड्राइवर से गाड़ी चलाने को कहती है। अमन कार के पीछे दौड़ता हुआ दिखता है लेकिन आखिरकार पीछे छूट जाता है। अनुपमा आखिरी बार अमन को देखने के लिए पीछे मुड़ती है। वह देखती है कि वह धूल में बदल रहा है। वह अपना सिर अर्पित के कंधे पर टिका देती है और इसी के साथ फ़िल्म समाप्त हो जाती है। == मुख्य कलाकार == * [[बिपाशा बसु]] — अनुपमा "अनु" कौल * [[जॉन अब्राहम]] — अमन जोशी / अर्पित ओबेरॉय (प्लास्टिक सर्जरी के बाद) * [[प्रियांशु चटर्जी]] — अर्पित ओबेरॉय * [[श्वेता तिवारी]] — तबस्सुम * [[अनंग देसाई]] — ओबेरॉय, अर्पित के पिता * [[विक्रम गोखले]] — डॉ. प्रधान * [[जूही बब्बर]] — वैशाली, अनुपमा की दीदी * [[आदि ईरानी]] — अनुपमा के जीजा * [[राजीव वर्मा]] — राजीव कौल, अनुपमा के पिता * [[स्मिता जयकर]] — सुमित्रा, अनुपमा की माता * नन्दिता पुरी — अर्पित की माता == संगीत == {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_lyrics = [[शकील काज़मी]] | all_music = [[रूप कुमार राठौड़]] | title1 = ये इश्क़ है गुनाह | extra1 = [[सुनिधि चौहान]], [[सुखविंदर सिंह]] | length1 = 5:04 | title2 = चले भी आओ | extra2 = [[सोनू निगम]] | length2 = 4:45 | title3 = ऐ ख़ुदा | extra3 = रूप कुमार राठौड़ | length3 = 5:15 | title4 = प्यार का ख़ुमार | extra4 = [[अलका यागनिक]] | length4 = 4:28 | title5 = मदहोशी | extra5 = रूप कुमार राठौड़ | length5 = 5:01 | title6 = ओ जाने जाना | extra6 = [[उदित नारायण]], [[साधना सरगम]] | length6 = 4:22 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0430328|मदहोशी}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:हिंदी थ्रिलर]] oweduodypmcte7emed9phe1awr44ni6 निम्बार्क कोट 0 49744 6631825 6631562 2026-10-21T18:00:14Z Aniruddha025 580663 एक छोटा सा सुधार किया है 6631825 wikitext text/x-wiki [[चित्र:निम्बार्क कोट, वृंदावन का मुख्य दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|300px|निम्बार्क कोट का मुख्य द्वार]] '''निम्बार्क कोट''' [[उत्तर प्रदेश]] के [[वृन्दावन]] में स्थित [[निम्बार्क सम्प्रदाय]] का एक प्रमुख [[मंदिर]] है। यद्यपि आकार में यह एक सामान्य इमारत जैसा है, लेकिन वृन्दावन की धार्मिक और सांस्कृतिक परंपराओं में इसका एक विशिष्ट स्थान है। 'निम्बार्क कोट' शब्द में 'निम्बार्क' संप्रदाय के मुख्य आचार्य को दर्शाता है, जबकि 'कोट' का अर्थ किला या वह स्थान है जहाँ आचार्य विराजमान हों। यह मंदिर विशेष रूप से 'निम्बार्क जयन्ती' के अवसर पर आयोजित होने वाले एक मासीय समारोह के लिए जाना जाता है, जो यहाँ सन् 1924 से मनाया जा रहा है।<ref>{{Cite web |url=https://archive.org/details/shri-nimbarka-vratotsav-nirnaya-2080/page/n9/mode/1up |title=निम्बार्क पीठ के व्रतोत्सव निर्णय में कार्तिक-मार्गशीष मास |publisher=Archive.org |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/index.php/saints/ |title=संत सेक्शन में निम्बार्क कोट का उल्लेख |website=Nimbark Social Welfare |access-date=17 मार्च 2026 |archive-date=27 मई 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527163451/https://www.nimbarksocialwelfare.com/index.php/saints/ |url-status=dead }}</ref> सन् 1923 तक यह उत्सव प्रेम गली स्थित 'उत्सव कुंज' में मनाया जाता था। वर्ष 2025 में इस उत्सव का 182वाँ आयोजन किया गया। इस उत्सव का एक प्रमुख आकर्षण वैष्णव संगीत शैली का 'समाज गायन' है। निम्बार्क सम्प्रदाय, वैष्णव धर्म के चार प्रमुख सम्प्रदायों में से एक है, जिसे 'सनकादिक' या 'कुमार सम्प्रदाय' भी कहा जाता है। वैष्णव वे हैं जो विष्णु या उनके अवतारों (विशेषकर राम और कृष्ण) की अपने इष्ट के रूप में उपासना करते हैं। (अन्य तीन प्रमुख [[वैष्णव सम्प्रदाय]] हैं: श्री सम्प्रदाय, ब्रह्म या गौड़ीय सम्प्रदाय, और रुद्र या विष्णुस्वामी सम्प्रदाय)। ब्रज की परंपरा में निम्बार्क संप्रदाय के तीन प्रमुख आचार्य माने जाते हैं: आद्याचार्य (हंस एवं सनकादिक), प्रवर्तकाचार्य (निम्बार्क) और रसिकोपासनाचार्य (हरिव्यास देवाचार्य)। निम्बार्क संप्रदाय में 12 'द्वारे' (शाखाएँ) हैं, जिनमें से निम्बार्क कोट मंदिर 'स्वयंभूराम देवाचार्य द्वारे' की परंपरा का प्रतिनिधित्व करता है। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रमुख शिष्यों में स्वयंभूराम देवाचार्य सबसे वरिष्ठ माने जाते हैं। संप्रदाय की मुख्य पीठ राजस्थान के किशनगढ़ स्थित सलेमाबाद (निम्बार्क तीर्थ) में है। स्वयं निम्बार्काचार्य राधा सर्वेश्वर शरण देवाचार्य (श्रीजी महाराज) निम्बार्क कोट तीन बार आए थे। अपने एक प्रवास के दौरान उन्होंने उल्लेख किया था कि उन्होंने पुराना बजाजा के ऋषि बाल्मीकि स्कूल से प्राथमिक शिक्षा प्राप्त की थी और वे अक्सर निम्बार्क कोट के प्रांगण में खेला करते थे। सुदामा कुटी की स्थापना करने वाले बाबा सुदामा दास जब रामानंदाचार्य जयंती के लिए मधुकरी (भिक्षा) लेने आते थे, तो वे विश्राम के लिए निम्बार्क कोट के जगमोहन में ही रुकते थे। गीता के मर्मज्ञ संत स्वामी रामसुखदास अपने प्रवचनों में उल्लेख किया करते थे कि यदि वे एकादशी के दिन वृंदावन में होते, तो मधुकरी के लिए निम्बार्क कोट ही जाते क्योंकि वहाँ फलाहारी मधुकरी उपलब्ध होती थी। मंदिर प्रशासन के अनुसार, यहाँ गोस्वामी तुलसीदास द्वारा उपयोग किया गया एक ऐतिहासिक लोटा भी संरक्षित है, जिसमें संतों का चरणामृत रखा जाता है, जिसकी श्रद्धालुओं में अपार महिमा है।<ref>{{Cite AV media |url=https://www.facebook.com/groups/surshyamofficial/posts/2281732275629854/ |title=बाबा राजेंद्र दास जी महाराज निम्बार्क कोट में मौजूद तुलसीदास जी के लोटे का प्रसंग |medium=Video |publisher=Facebook}}</ref> वर्तमान निम्बार्काचार्य श्यामा शरण देवाचार्य भी निम्बार्क कोट पधार चुके हैं। 2025 की [[अक्षय तृतीया]] (29 अप्रैल) से 2026 की अक्षय तृतीया (20 अप्रैल) तक निम्बार्क कोट में एक वर्ष का शताब्दी वर्ष महोत्सव मनाया गया। हर महीने एक भागवत कथा हुई, वर्ष भर के दौरान भागवत के 100 मूल पाठ हुए, 50 दिन समाज गायन हुआ, रासलीला हुई, 21 भंडारे हुए, शोभायात्रा निकली, फूल बंगला बना, भगवान के श्रीविग्रह का सर्वांग अभिषेक दर्शन हुआ जिसमें वृंदावन के संतों, महंतों व ब्रजवासियों ने हिस्सा लिया।<ref> निम्बार्क कोट शताब्दी वर्ष समारोह संपन्न:अक्षय तृतीया पर सर्वांग अभिषेक हुआ, फूलबंगले में विराजे राधारमण लाल,एक वर्ष से चल रहा था शताब्दी वर्ष महोत्सव, 20 अप्रैल, 2026 को दैनिक भास्कर न्यूज पोर्टल पर प्रकाशित https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/mathura/news/vrindavan-nimbark-kot-shatabdi-mahotsav-sampann-akshay-tritiya-utsav-137745038.html </ref> ''नोट: निम्बार्क कोट नाम का एक अन्य मंदिर अजमेर (राजस्थान) में पृथ्वीराज रोड पर भी स्थित है। वृंदावन के इतिहास में 'हरि' नाम वाले तीन प्रमुख आचार्य हुए हैं, जिन्हें 'हरित्रयी' कहा जाता है—स्वामी हरिदास (बांके बिहारी के प्राकट्यकर्ता), हित हरिवंश (राधाबल्लभ के प्राकट्यकर्ता) और हरिराम व्यास (जुगल किशोर के प्राकट्यकर्ता)।'' ====== दशश्लोकी की प्राचीन हस्तलिखित पांडुलिपि ====== निम्बार्क संप्रदाय के सबसे महत्वपूर्ण ग्रंथों में से एक दशश्लोकी की प्राचीन हस्तलिखित प्रति निम्बार्क कोट का पांडुलिपि संग्रह में उपलब्ध है। वृंदावन शोध संस्थान से प्रकाशित कमलेश पारीक की पुस्तक दशश्लोकी के पेज-4 पर इसका उल्लेख है कि दशश्लोकी की विक्रम संवत् 1917 की प्रति श्रीजी मंदिर के संग्रहालय में है, पडरौना वाली कुंज और निम्बार्क कोट में भी इसकी प्रतियां मौजूद है। <ref>{{Cite web|url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/Dashashloki-DR-Shimati-Kamlesh-Parik3.pdf|title=दशश्लोकी|last=कमलेश पारीक|first=|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> == ब्रज के साहित्य में निम्बार्क कोट == सन् 1968 में प्रकाशित प्रभुदयाल मीतल की पुस्तक ''ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास'' (पृष्ठ 550) में निम्बार्क कोट का उल्लेख करते हुए लिखा गया है: "निम्बार्क कोट—यह देवस्थल वृंदावन की छीपी गली में है। इसका निर्माण आचार्य स्वयंभूराम जी की शिष्य परंपरा के बालगोविंद दास जी ने कराया था। उन्होंने सर्वप्रथम आचार्य पंचायतन की स्थापना वृंदावन में की थी। यहाँ निम्बार्कोत्सव बड़े समारोह पूर्वक होता है।"<ref>{{Cite book |title=ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास |author=प्रभुदायल मीतल |year=1968 |page=550 |url=https://ia601509.us.archive.org/13/items/in.ernet.dli.2015.401809/2015.401809.Brij-Ke.pdf}}</ref><ref>{{Cite book |title=ब्रजमंडल परिक्रमा |author=अनुरागी महाराज |year=2009 |pages=278-279}}</ref> इसी पुस्तक के पृष्ठ 539 व 540 पर गोपाल दास, हंसदास और बालगोविंद दास का परिचय दिया गया है: * '''गोपालदास ‘उत्सवी’:''' इनका जन्म संवत 1872 (कुछ स्रोतों में 1868) के आसपास एक गौड़ ब्राह्मण परिवार में हुआ था। चार धाम की यात्रा के बाद वे कामवन के गोपाल मंदिर में रहे और बाद में वृंदावन आ गए। उन्होंने निम्बार्क संप्रदाय के आचार्यों की जयंती मनाना और बड़े स्तर पर रास और भागवत-कथा का आयोजन प्रारंभ किया। उनके शिष्यों में हंसदास और ब्रह्मचारी राधेश्याम प्रमुख थे। संवत 1952 में उनका निधन हुआ। गोपालदास भक्तमाल की कथा अत्यंत सरसता से करते थे। भक्तमाल की कथा की जो वर्तमान शैली है, उसका सूत्रपात इन्होंने ही किया था। * '''हंसदास:''' संवत 1916 में लखनऊ के काकोरी में जन्मे हंसदास, महात्मा गोपालदास के शिष्य थे। वे भागवत के प्रसिद्ध वक्ता थे। सन् 1937 में वृंदावन के निम्बार्क कोट परिसर में उनका देहावसान हुआ।<ref>{{Cite AV media |title=श्री हंसदास जी एवं गोपाली बाई जी का चरित्र - भक्तमाल कथा |url=https://www.youtube.com/watch?v=gmBMH3140kw&t=5s |publisher=YouTube}}</ref> उन्होंने 'सिद्धांत रत्नांजलि', 'कृष्ण सिद्धांत सार', 'राधा रहस्य प्रकाशिका',<ref>{{Cite book |title=राधा रहस्य प्रकाशिका |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/ShriRadhaRahashyaPrakashika}}</ref> 'निम्बार्क प्रभा',<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क प्रभा |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.343527/page/n1/mode/2up}}</ref> और 'गोदनावारी लीला' जैसे ग्रंथ लिखे। 'गोदनावारी लीला' निम्बार्क कोट के सालाना महोत्सव में अनिवार्य रूप से प्रदर्शित होती है। उन्होंने केशव काश्मीरी भट्‌ट देवाचार्य का उत्सव भी शुरू किया। * '''बालगोविंददास:''' ये हंसदास के विरक्त शिष्य थे। उन्होंने ही वृंदावन की नाज मंडी में मंदिर बनवाकर आचार्य पंचायतन की प्रतिष्ठा की और निम्बार्क कोट का निर्माण कराया था।<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क संप्रदाय और उसके कृष्ण भक्त हिंदी कवि |author=नारायण दत्त शर्मा |year=1964}}</ref> उनके द्वारा कथा-कीर्तन और उत्सव नियमित रूप से किए जाते थे। सन् 1940 में प्रकाशित पुस्तक निम्बार्क माधुरी में बाबा गोपालदास जी और बाबा हंसदास जी महाराज के बारे में कथाएं वर्णित हैं। पुस्तक के पेज-730 से 733 तक चार पृष्ठ में बाबा हंसदासजी का साहित्यिक परिचय दिया गया है। <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/shri-nimbarka-madhuri|title=Shree Nimbarka Madhuri|last=Nimbarka Sampradaya}}</ref> सन् 1981 में अवध बिहारी लाल कपूर द्वारा लिखित पुस्तक ''ब्रज के भक्त'' (भाग-2, पृष्ठ 13 व 86) में भी इन संतों का विस्तृत वर्णन मिलता है।<ref>{{Cite book |title=ब्रज के भक्त (भाग-2) |author=अवध बिहारी लाल कपूर |url=https://dn790006.ca.archive.org/0/items/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2.pdf}}</ref> सन् 1986 में श्रीजी मंदिर की पत्रिका श्रीसर्वेश्वर के वृंदावनांक (ब्रजबल्लभ शरण और प्रो. गोविंद शर्मा के संपादकत्व में प्रकाशित) के पेज-349-350 पर गोपालदास जी, हंसदास जी और बालगोविंद दास जी की कथा है, फिर पेज-401 पर निम्बार्क कोट मंदिर और पेज-414 पर निम्बार्क जयंती उत्सव का उल्लेख है। सन् 1991 में वृंदावन के हरिनाम संकीर्तन मंडल द्वारा प्रकाशित ‘ब्रज दर्शन’ (लेखक, संपादक व प्रकाशक ब्रजविभूति श्री श्यामदास) में पेज-114 पर मंदिर निम्बार्क कोट का विस्तार से उल्लेख है।<ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/braj-darshan-ubb091/|title=ब्रज दर्शन|last=ब्रज विभूति|first=श्याम दास|date=1992}}</ref> 1992 में दिल्ली के अभिनव प्रकाशन द्वारा प्रकाशित पुस्तक ‘कृष्ण द लिविंग गॉड ऑफ ब्रज’ (लेखक- डी. आनंद) में पेज-108-109 पर ब्रॉडस्प्रेड में मंदिर के गर्भगृह का चित्र विवरण के साथ प्रकाशित हुआ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=EsvSwdUgQYcC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Krishna: The Living God of Braj|last=Anand|first=D.|date=1992|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-280-2|language=en}}</ref> 2011 में वृंदावन के हरिनाम प्रेस से प्रकाशित होने वाली मासिक पत्रिका श्री हरिनाम का 465वां अंक जो जनवरी, 2011 में प्रकाशित हुआ, इसमें निम्बार्क कोट को कवर स्टोरी के रूप में शामिल किया गया और कवर पेज पर मंदिर में विराजमान ठाकुर श्री राधारमण लालजी की तस्वीर प्रकाशित हुई। इस मंदिर की परंपराओं पर अमर उजाला (2014), [[दैनिक जागरण]] (2014) और इंडिया टुडे (2015) में भी लेख प्रकाशित हो चुके हैं।<ref>{{Cite web |title=निम्बार्क संप्रदाय का मूक साक्षी है वृंदावन का निम्बार्क कोट मंदिर |url=http://nimbarkkoat.blogspot.com/2016/05/blog-post.html |publisher=Blogspot Archives}}</ref> 2016 की नोटबंदी के दौरान इस उत्सव पर पड़े प्रभाव को '[[द इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्सप्रेस]]' ने भी कवर किया था।<ref>{{Cite news |title=Demonetisation: Donations dry up at temples, dargahs |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/demonetisation-uttar-pradesh-donations-dry-up-at-temples-dargahs-anger-over-media-lies-4397392/ |newspaper=The Indian Express |date=2016}}</ref> == मंदिर का विवरण == [[चित्र:राधारमण लालजी.jpg|अंगूठाकार|राधारमण लालजी]] मंदिर के गर्भगृह के मध्य सिंहासन पर श्रीराधारमणलालजी का विग्रह विराजमान है। युगल सरकार के दोनों ओर निम्बार्क आचार्य पंचायतन स्थित हैं। दाहिनी ओर आद्य आचार्य हंस भगवान, उनके मानस पुत्र (सनक, सनंदन, सनातन व सनतकुमार) और शिष्य नारद जी की प्रतिमाएँ हैं। बाईं ओर निम्बार्क भगवान व उनके शिष्य निवासाचार्य प्रतिष्ठित हैं। [[चित्र:निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन]] गर्भगृह के आगे जगमोहन और एक खुला प्रांगण है, जिनका फर्श काले-सफेद संगमरमर का बना है। जगमोहन में मंदिर के संस्थापक बाल गोविंद दास व उनके छोटे भाई हरिदास श्रृंगारी के चित्रपट स्थापित हैं। गर्भगृह के बाहर चरणपादुकाएं बनी हैं, जहाँ गोपालदास और हंसदास के चित्र हैं। मंदिर में कई प्राचीन चित्र भी मौजूद हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान का सर्वेश्वर भगवान की आराधना करते हुए रंगीन चित्र विशेष है। गर्भगृह में राधारमण लाल जी के ठीक पीछे दो सौ साल पुरानी चित्र श्रृंखलाएं हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान के विभिन्न रूपों का चित्रण है। [[चित्र:निम्बार्क कोट.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का आंगन]] वास्तुशिल्प की दृष्टि से गर्भगृह में सिंहासन, दीवारें व फर्श संगमरमर के हैं। जगमोहन में इटेलियन टाइल्स का प्रयोग हुआ है। प्रांगण के तीनों ओर बरामदे हैं और राजस्थानी पत्थर के नक्काशीदार खंभे लगे हैं। पश्चिमी ओर एक अतिरिक्त प्रांगण है जहाँ मंदिर का रसोईघर स्थित है। ''विशेष: वृंदावन के तीन प्रमुख मंदिरों में राधारमण लालजी विराजमान हैं—सप्तदेवालयों में से एक राधारमण मंदिर, शाहजी मंदिर, और निम्बार्क कोट।'' == मंदिर में मनाए जाने वाले प्रमुख उत्सव == === श्री निम्बार्क आचार्य वृंद जयंती महोत्सव === यह मंदिर का सबसे बड़ा वार्षिक उत्सव है, जो कार्तिक कृष्ण पंचमी से मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण पंचमी तक पूरे एक महीने चलता है। इस दौरान संप्रदाय के कई प्रमुख आचार्यों की जयंती मनाई जाती है: बालगोविंद दास की जयंती (कार्तिक कृष्ण पंचमी), महावाणीकार हरिव्यास देवाचार्य जयंती (कार्तिक कृष्ण द्वादशी), स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती ([[कार्तिक शुक्ल अष्टमी]]), हंस भगवान व सनकादिक भगवान जयंती ([[अक्षय नवमी]]), माधव भट्‌टाचार्य जयंती (देवउठनी एकादशी), और निम्बार्क भगवान की जयंती (पूर्णिमा)। इस उत्सव में दीपावली, अन्नकूट और गोपाष्टमी जैसे पर्व भी शामिल होते हैं। प्रतिदिन शाम को आचार्यों की चरित्र कथा होती है, समाज गायन किया जाता है और नित्य रासलीलाएं आयोजित होती हैं। पूर्णिमा के दिन निम्बार्क भगवान का पंचामृत अभिषेक होता है और एक विशाल शोभायात्रा निकाली जाती है। हर दिन मंदिर के जगमोहन में एक सिंहासन पर गोपालदास के सेव्य गोपालजी (जिन्हें महंतजी पुकारा जाता है) और निम्बार्क भगवान के चित्रपट विराजमान होते हैं。<ref>{{Cite web |url=https://vrindavantoday.in/nimbark-temples-of-chhipi-gali-nimbark-kot-ajab-manohar-lal/ |title=छीपी गली का निम्बार्क कोट मंदिर |website=Vrindavan Today}}</ref> समाज गायन में 'चलसखी', 'सहज सुख सजनी', 'हेली' जैसे पद गाए जाते हैं और अंत में "सेवों श्री राधारमण उदार" तथा "जय जय श्री राधारमण विराजैं" का गायन होता है। रासलीला में सबसे विशेष 'गोदनावारी लीला' है। भंडारे में द्वादशी को बूंदी, नवमी को मोहनथार, एकादशी को समा की खीर और निम्बार्क भगवान के छठी उत्सव में लड्डू का भोग लगता है। भंडारे की विशेष 'गड्‌ड सब्जी' (मिली-जुली) और लड्डू स्थानीय स्तर पर काफी प्रसिद्ध हैं।<ref>{{Cite book |title=IAVRI Bulletin, Issue 1-12 |publisher=International Association of the Vrindavan Research Institute |year=1975}}</ref> === कार्तिक उत्सव की रासलीलाओं का क्रम === * कार्तिक कृष्ण द्वादशी (धनतेरस): वंशी चोरी लीला * कार्तिक कृष्ण चौदस: केवट लीला * कार्तिक अमावस (दीपावली): चौसर लीला<ref>{{Cite AV media |title=निम्बार्क कोट में दीपावली को होने वाली चौसर लीला |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZOQ3fmJZlBE |publisher=YouTube}}</ref> * कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा: मूदरी चोरी लीला * कार्तिक शुक्ल द्वितीया: पनघट लीला * कार्तिक शुक्ल तृतीया: ब्रह्मचारी लीला * [[कार्तिक शुक्ल चतुर्थी]]: विदुषी लीला * कार्तिक शुक्ल पंचमी: शंकर लीला * कार्तिक शुक्ल छठी: पांडे लीला * [[कार्तिक शुक्ल सप्तमी]]: राधा प्राकटय लीला * कार्तिक शुक्ल अष्टमी (गोपाष्टमी): गोचारण लीला * कार्तिक शुक्ल नवमी (अक्षय नवमी): जोगन लीला * कार्तिक शुक्ल दशमी: श्याम सगाई लीला * कार्तिक शुक्ल एकादशी (देवउठनी): वरुण लीला * कार्तिक शुक्ल द्वादशी: मान लीला * कार्तिक शुक्ल त्रयोदशी: माखन चोरी लीला * कार्तिक शुक्ल चर्तुदशी: गोदनावारी लीला * कार्तिक पूर्णिमा: सहज सुख के साथ केवल स्वरूप दर्शन * अग्रहायण कृष्ण प्रतिपदा: शोभायात्रा * अग्रहायण कृष्ण द्वितीया: राजदान लीला किसी वर्ष तिथि बढ़ने पर चंद खिलौना, मणि खंभ और सुदामा लीला भी की जाती हैं। पिछले 30 वर्ष से स्वामी अमीचंद शर्मा की मंडली रासलीला करती है। अतीत में दामोदरजी, उदय राम, कन्हैयालाल, शिवदयाल-गिर्राज की मंडलियों ने भी यहाँ रासलीलाएं की हैं।<ref>{{Cite web |title=Nimbarka Acharya-Vrinda Jayanti Mahotsava |url=https://a108.net/blogs/entry/1690-nimbarka-acharya-vrinda-jayanti-mahotsava-to-commence-from-monday/ |publisher=A108.net International Vaishnavas Portal |access-date=17 मार्च 2026 |archive-date=14 अप्रैल 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040304/https://www.a108.net/blogs/entry/1690-nimbarka-acharya-vrinda-jayanti-mahotsava-to-commence-from-monday/ |url-status=dead }}</ref> === भंडारे में कीर्तन व जयकारे === बड़े भंडारे के दिन जब ठाकुरजी को भोग लगता है तब समाजी मंदिर में भोग के पद गाते हैं (जैसे 'भोजन कुंज में आए दोउ')। पंगत बैठने और परोसगारी के दौरान साधु-संतों द्वारा निम्नलिखित कीर्तन किए जाते हैं: <blockquote> सीता राम सीता राम सीता राम जय सियावर राम। राधे श्याम राधे श्याम राधे श्याम जय श्यामा श्याम।<br> सिया हरिनारायण गोविंदे, भज रामा कृष्ण गोविंदे। बोलो संतो हरि हरि, मुख पर मुरली अधर धरी।<br> गोविंद गोविंद गाओगे, प्रेम पदारथ पाओगे। गोविंद नाम बिसारोगे, जीती बाजी हारोगे।<br> राम राम भज बारंबारा, चक्र सुदर्शन है रखवारा।<br> जय जय गोपी जय जय ग्वाल, जय जय सदा बिहारी लाल। गले में तुलसी, मुख में राम, हृदय विराजत शालिगराम। </blockquote> जब पंगत पर पूर्ण भोजन आ जाता है, तब एक विस्तृत जयकारा लगाया जाता है: <blockquote> राम कृष्णदेव की जय, राधासर्वेश्वर की जय, राधामाधव की जय, राधा रमण लालजी की जय, आनंद मनोहर की जय, रूप मनोहर की जय, वृंदावनचंद्र की जय, गोवर्धन चंद्र की जय, गोविंद देव की जय, मदनमोहन की जय, गोपीनाथ की जय, गोकुल चंद्रमा की जय, बांके बिहारी लाल की जय, वृंदावन बिहारी लाल की जय, राधाबल्लभ लाल की जय, जुगल किशोर की जय, रसिक बिहारी की जय, बिहारी बिहारिन की जय, कुंज बिहारी लाल की जय, गिरिराज धरण की जय, राधा श्याम सुंदर की जय, राधा दामोदर की जय, लाड़ली लाल की जय, रास बिहारी लाल की जय, यशोदा नंदन की जय, नंद नंदन की जय, नंदगांव बरसाना की जय, विलासगढ़ की जय, नीम गांव की जय, मानसी गंगा की जय, वृंदावन धाम की जय, मधुपुरी अवधपुरी की जय, काशी प्रयाग की जय, गंगा-जमुना की जय, चारों धाम की जय, चार संप्रदाय की जय, हंस भगवान की जय, सनकादिक भगवान की जय, नारद भगवान की जय, निम्बार्क भगवान की जय, निवासाचार्य की जय, द्वादश आचार्यन की जय (विश्वाचार्य, पुरुषोत्तामाचार्य, विलासाचार्य, स्वरूपाचार्य, माधवाचार्य, बलभद्राचार्य, पद्माचार्य, श्यामाचार्य, गोपालाचार्य, कृपाचार्य, देवाचार्य), अष्टादश भट्‌ट आचार्यन की जय (सुंदर भट्ट, पद्मनाभ भट्ट, उपेंद्र भट्ट, रामचंद्र भट्ट, वामन भट्ट, कृष्णभट्ट, पद्माकर भट्ट, वाण भट्ट, भूरि भट्ट, माधव भट्ट, श्याम भट्ट, गोपाल भट्ट, बलभद्र भट्ट, गोपीनाथ भट्ट, केशव भट्ट, गांगल भट्ट, केशव कश्मीरी भट्ट, श्रीभट्ट, हरिव्यास देवाचार्य, स्वयंभूराम देवाचार्य, कर्णहर देव, नारायण देव, हरिदेव, श्याम देव, श्याम दामोदर देव, श्रुति देव, सहजराम देव, रामदेव, ज्ञानदेव, वृंदावन देव, रामशरण देव, धर्म देव, सेवादास जी), महंत गोपाल दास जी की जय, बाबा हंसदास जी की जय, बाबा बालगोविंद दास जी की जय, श्रृंगारी जी की जय, मैया जी श्यामप्यारी की जय, भैया बांके बिहारी की जय, अनंत कोटि वैष्णवन की जय, स्थान पुरुष की जय, रसोइया पुजारी की जय, कोठारी भंडारी की जय, सब सती सेवकन की जय, उनके माता पिता की जय, उनके बाल गोपाल की जय, उनके समस्त परिकर की जय, अपने-अपने गुरु गोविंद की जय। </blockquote> अंत में सभी एक साथ दोहा पढ़ते हैं: <blockquote>बोलना हरे...राम कहें सुख ऊपजे, कृष्ण कहें दुःख जाय। महिमा महाप्रसाद की, पावो प्रीति लगाय।</blockquote> पंगत के मध्य और अंत में "जय जय श्री राधे श्याम" का जयकारा लगाया जाता है।<ref>{{Cite AV media |title=पंगत की धुन सुनाते बाबा राजेंद्र दास |url=https://www.youtube.com/watch?v=8lwyyGVEd8I |publisher=YouTube}}</ref> === शोभायात्रा === निम्बार्क कोट की शोभायात्रा विगत 180 वर्षों से निकलने वाली वृंदावन की सबसे पुरानी शोभायात्राओं में से एक है। इसमें मुख्यरूप से दो डोले होते हैं: एक रासबिहारी के स्वरूप का और दूसरा गोपालजी व निम्बार्क भगवान के चित्रपट का। शोभायात्रा में वृंदावन के सभी अखाड़ों के निशान, कीर्तन मंडली, बैंडबाजे और ताशे शामिल होते हैं। यह छीपी गली से शुरू होकर किशोरपुरा, बिहारीजी, अठखंभा, लोई बाजार, निधिवन, केशीघाट, वंशीवट होते हुए सुदामाकुटी पहुँचती है और फिर ज्ञानगूदड़ी, गोपीनाथ बाजार, चुंगी चौराहा और बाजाजा होते हुए वापस मंदिर लौटती है। इस यात्रा में करीब 6 घंटे लगते हैं। === अन्य उत्सव === मंदिर में नारद जयंती, निवासाचार्य जयंती (बसंत पंचमी), केशवकाश्मीरी भट्‌टदेवाचार्य जयंती, हंसदास जी जयंती, होली, रामनवमी, जन्माष्टमी, राधाष्टमी, हरिदास श्रृंगारी जी जयंती, [[गुरु पूर्णिमा]], सावन झूला उत्सव, शरदोत्सव और अक्षय तृतीया का पाटोत्सव भी विशेष रूप से मनाया जाता है। मंदिर में नियमित रूप से गोपाल सहस्रनाम, विष्णु सहस्रनाम, महावाणी, युगल शतक, रामचरित मानस व वाल्मीकि रामायण का पाठ तथा श्रीमद्भागवत व भक्तमाल की कथाएँ आयोजित होती हैं। === वार्षिक उत्सव कलैंडर === {| class="wikitable" |- ! तिथि !! उत्सव |- | चैत्र शुक्ल प्रतिपदा || संवत्सर (नव वर्ष) |- | चैत्र शुक्ल नवमी || रामनवमी |- | वैशाख शुक्ल तृतीया || अक्षय तृतीया (श्री राधारमणलालजी का पाटोत्सव) |- | वैशाख शुक्ल चतुर्दशी || नृसिंह जयंती चतुर्दशी उत्सव |- | ज्येष्ठ शुक्ल चतुर्थी || श्रीकेशव काश्मीरी भट्‌टाचार्य पाटोत्सव |- | आषाढ़ कृष्ण तीज || श्री हंसदास जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव |- | आषाढ़ पूर्णिमा || गुरु पूर्णिमा उत्सव |- | श्रावण शुक्ल तीज || हरियाली तीज |- | श्रावण शुक्ल एकादशी से पूर्णिमा || झूला उत्सव |- | भाद्रपद कृष्ण अष्टमी || ठाकुरजी का जन्मोत्सव |- | भाद्रपद कृष्ण नवमी || नंदोत्सव |- | भाद्रपद शुक्ल अष्टमी || श्रीजी (राधा) का जन्मोत्सव |- | भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी || अनंत चतुर्दशी (गुरु महाराज जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव) |- | आश्विन कृष्ण त्रयोदशी || मैयाजी का निकुंज प्राप्ति उत्सव |- | आश्विन पूर्णिमा || शरद पूर्णिमा |- | कार्तिक कृष्ण पंचमी || गुरु महाराज जयंती, निम्बार्क महोत्सव का शुभारंभ |- | कार्तिक कृष्ण द्वादशी || श्रीहरिव्यास देवाचार्य जयंती (कथा, समाज व रासलीला आरंभ) |- | कार्तिक अमावस्या || दीपावली उत्सव |- | कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा || गोवर्धन पूजा, अन्नकूट |- | कार्तिक शुक्ल अष्टमी || गोपाष्टमी, स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती |- | कार्तिक शुक्ल नवमी || अक्षय नवमी (हंस व सनकादिक भगवान जयंती) |- | कार्तिक पूर्णिमा || निम्बार्क भगवान जयंती |- | मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण प्रतिपदा || निम्बार्क भगवान की शोभायात्रा |- | मार्गशीर्ष कृष्ण पंचमी || छठी उत्सव, वैष्णव साधु सेवा बड़ा भंडारा |- | मार्गशीर्ष शुक्ल द्वादशी || नारद भगवान जयंती |- | पौष पूर्णिमा || श्रृंगारीजी का उत्सव |- | माघ शुक्ल पंचमी || वसंत पंचमी, निवासाचार्य जयंती |- | फाल्गुन शुक्ल पूर्णिमा || होली उत्सव |} == एकादशी की परिपाटी == निम्बार्क कोट में एकादशी व अन्य व्रत निम्बार्की सिद्धांत ‘कपालवेध’ के आधार पर मनाए जाते हैं। निम्बार्क संप्रदाय में व्रत-उपवास के लिए 'उदयव्यापिनी तिथि' को स्वीकार किया गया है, अर्थात् जिस तिथि में सूर्योदय होगा, पूरे दिन वही तिथि मानी जाएगी। दिनभर में 60 घटी (घड़ी) होते हैं। यदि दशमी तिथि मध्य रात्रि के बाद 45 घटी तक रहे और उसके बाद एकादशी आए, तो उस दिन एकादशी का स्पर्श (स्पर्श वेध) माना जाता है। ऐसी स्थिति में एकादशी छोड़कर अगले दिन द्वादशी को व्रत करने का विधान है। रात्रि के अर्धभाग के इस वेध को मानने के कारण ही इसे 'कपालवेध सिद्धांत' कहा जाता है। जब एकादशी पूर्व तिथि (दशमी) से जुड़ी हो तो उसे 'विद्धा' और जब अगली तिथि (द्वादशी) से जुड़ी हो तो उसे 'शुद्धा एकादशी' कहते हैं। आचार्यों का निर्देश विद्धा को त्यागकर शुद्धा एकादशी का व्रत करने का है। विशेष योग होने पर महाद्वादशी का व्रत किया जाता है। नारद पुराण के अनुसार त्रिस्पृशा, उन्मीलनी, वंजुलिनी, पक्षवर्धिनी, जया, विजया, जयंती और अपराजिता महाद्वादशी प्रमुख हैं। ब्रह्मवैवर्त पुराण के अनुसार कुछ विशेष ग्रह स्थितियों में शुद्धा एकादशी छोड़कर भी द्वादशी का ही व्रत किया जाता है। === एकादशी का व्रत विधान === वैष्णवों की सगुणोपासना में एकादशी के दिन ठाकुरजी को फलाहारी अर्पण किया जाता है। इस दिन पूर्ण निराहार रहने की बाध्यता नहीं है, किंतु भोजन में अन्न (गेहूं, मक्का, ज्वार, बाजरा, दाल, चावल) वर्जित है। फलाहार में फल (केला, सेब, अनार आदि) और कंद (आलू, शकरकंद) लिए जा सकते हैं। तरबूज, गाजर, पालक, मटर, गोभी आदि वर्जित हैं। वैष्णवों के लिए प्याज-लहसुन पूर्णतः निषिद्ध है। दूध, दही, पनीर, काजू, बादाम, कुट्टू या सिंघाड़े का आटा और समा के चावल उपयोग किए जा सकते हैं। साधारण नमक के स्थान पर सेंधा नमक और लाल मिर्च के स्थान पर काली मिर्च का उपयोग होता है। हल्दी, हींग, राई और सरसों का तेल इस दिन वर्जित माने जाते हैं। == मंदिर की स्थिति == [[चित्र:निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा]] वृन्दावन में निम्बार्क कोट पहुँचना अत्यंत सुगम है। बनखंडी चौराहे से पूर्व दिशा में जाने वाली गली में दाहिनी ओर पाँचवाँ दरवाजा इसी मंदिर का उत्तरी द्वार है। मंदिर का एक दक्षिणी द्वार पुराना बजाजा में है, जो ऋषि बाल्मीकि स्कूल और सब-स्टेशन नं 3 के ठीक सामने है। नेशनल हाइवे 2 (दिल्ली-आगरा) से छटीकरा मोड होते हुए या यमुना एक्सप्रेसवे से वृंदावन कट के जरिए यहाँ पहुँचा जा सकता है। == मंदिर का पास-पड़ोस और अन्य महत्वपूर्ण देवस्थल == निम्बार्क कोट की लोकेशन वृंदावन में सर्वोत्तम स्थान पर है। यहां से वृंदावन के किसी भी महत्वपूर्ण देवस्थल, मंदिर व दर्शनीय स्थान पर जाने के लिए करीब-करीब एक समान दूरी ही चलनी पड़ती है। वृंदावन में निम्बार्क आचार्य पीठ का प्रमुख स्थान श्रीजी मंदिर जो रेतिया (प्रताप) बाजार में है, इसे बड़ी कुंज और श्रीनिकुंज भी कहते हैं, ये निम्बार्क कोट से 200 मीटर पर है। श्रीजी कुंज से आगे बढ़ें तो शाह बिहारी मंदिर, निधिवन और राधारमण जी मंदिर हैं। यहां से केशी घाट, जुगल किशोर मंदिर और फिर गोपीनाथ जी होते हुए गोपेश्वर महादेव पहुंच सकते हैं। फिर वंशीवट (यहां महाप्रभुजी की बैठक भी है), सुदामा कुटी, खाक चौक होते हुए ज्ञान गूदड़ी जा सकते हैं, यहां टिकारी रानी मंदिर, जगन्नाथ जी मंदिर और तुलसी राम दर्शन स्थल भी है। यहां अखाड़े भी हैं। ज्ञान गूदड़ी से राम बाग होते हुए टटिया स्थान जा सकते हैं। टटिया स्थान से लौटते समय कात्यायनी केश पीठ जा सकते हैं। यहां से रंगजी और फिर ब्रह्म कुंड, लाला बाबू, गोदा विहार और ब्रह्मचारी मंदिर के दर्शन कर सकते हैं। यहां से गोविंद जी मंदिर (वृंदा देवी मंदिर भी इसी परिसर में है) का दर्शन करते हुए सिंहपौर हनुमान व पत्थरपुरा होते हुए गोविंद घाट के पास मीराबाई मंदिर आ सकते हैं, यहां से बाहर निकलने पर रासमंडल होते हुए श्रृंगारवट, फिर राधा दामोदर मंदिर, फिर राधा श्याम सुंदर मंदिर, सवामन शालिग्राम के दर्शन करके रिक्शा सरीखे वाहन से मदन मोहन जी मंदिर और अष्टसखी मंदिर होते हुए सीधे रमणरेती जा सकते हैं, जहां कृष्ण बलराम (इस्कॉन अंग्रेज) मंदिर है। इस्कॉन के पहले दावानल कुंड की ओर आनंद वृंदावन यानी अखंडानंद आश्रम भी जा सकते हैं, साधुबेला (कदंब छाया), हरि निकुंज व हरिमिलाप भी रास्ते में हैं। वृंदावन की परिक्रमा मार्ग से बाहर प्रेम मंदिर, प्रियाकांत जू मंदिर, चंद्रोदय मंदिर, वैष्णो देवी मंदिर सहित कई नए मंदिर हैं। वहां से वाहन से लौटकर सीधे अटल्ला चुंगी आ सकते हैं, यहां से पागल बाबा मंदिर देख सकते हैं, फिर लौटकर नीम करोली आश्रम है, गोरे दाऊजी, गोलोक धाम जा सकते हैं। यहां से बस अड्‌डे जाने वाली सड़क पर अनेक मंदिर हैं लेकिन सबसे महत्वपूर्ण है राधा माधव (जयपुर) मंदिर और इसके सामने गली में तराश वाला मंदिर है। आगे बढ़ने पर मुंगेर मंदिर और उसके सामने गुरुकुल मार्ग पर काठियाबाबा आश्रम है। फिर से निम्बार्क कोट के सामने होते हुए बनखंडी महादेव, रसिक बिहारी मंदिर, मोटा गणेश, गंगा मंदिर, सत्यनारायण मंदिर होते हुए बांके बिहारीजी का दर्शन कर सकते हैं। इसी के करीब है राधा बल्लभजी का मंदिर। राधा बल्लभ जी मंदिर से बाहर निकलने सामने भट्‌ट गली में मधु निकुंज है, युगल घाट की तरफ बढ़ने पर यशोदानंदन मंदिर है, फिर टोपीवाली कुंज, यहां से दान-मान गली (रुप-सनातन गौड़िया मठ) होते हुए सेवा कुंज और इमली तला जा सकते हैं। व्यास घेरा में युगल बिहारी मंदिर और सामने प्रेम गली में गोरेलाल जी कुंज होते हुए वापस निम्बार्क कोट आ सकते हैं। वृंदावन में सभी वैष्णव संप्रदायों के अलावा महादेव, देवी, गणेश के मंदिर हैं, सर्वाधिक निम्बार्क संप्रदाय के हैं, फिर गौड़िया, हरिदासी, राधा बल्लभी, रामानंदी, रामानुजी व बल्लभकुल के हैं। == मंदिर की दिनचर्या और स्तुति == दैनिक रूप से मंदिर में तीन प्रमुख आरतियाँ होती हैं—सुबह मंगला आरती, श्रृंगार आरती और शाम को संध्या आरती। दिन में भोग और रात्रि में शयन के समय धूप आरती होती है। आरतियों में विजय घंट बजाए जाते हैं। श्रृंगार आरती में संक्षिप्त और संध्या आरती में संपूर्ण निम्बार्क स्तुति गाई जाती है। आरती पीतल, तांबे या चांदी की हो सकती है, आरती में घी की भीगी हुई रुई की बाती जलाएं। बाती विषम संख्या यानी 3, 5, 7 या अधिक हो सकती हैं। आरती को बांयीं ओर से शुरू करके दायीं ओर घुमाते हैं यानी घड़ी की दिशा में। बाएं हाथ से गरुड़ घंट बजाते रहते हैं और दाएं हाथ से आरती की जाती है। आरती मंत्रोच्चार के साथ होनी चाहिए और गरुण घंटी बजाकर प्रतीकात्मक रूप से माना जाता है कि मंत्रोच्चार हो रहा है। आरती करते समय सबसे पहले ठाकुर जी के चरणों में 4 बार दीपक घुमाते हैं। फिर उनकी नाभि के सामने 2 बार घुमाते हैं। इसके बाद उनके मुखमंडल के सामने 1 बार घुमाते हैं और अंत में प्रभु के संपूर्ण श्रीअंगों पर 7 बार आरती घुमाएं (इस प्रकार कुल 14 बार दीपक घुमाया जाता है)। === मंदिर की संध्याकालीन आरती की स्तुति === <poem> श्री हंस च सनत्कुमारप्रभ्रतीन वीणाधरम नारदं। निम्बादित्यगुरुं च द्वादश गुरुं श्री निवासादिकान॥ वन्दे सुन्दर भट्ट देशिक मुखान्वस्विंदु संख्या युतान। श्री व्यासाद्धरिमध्यगा च परितः सर्वान्गुरुन्सादरम॥ हे निम्बार्क दयानिधे गुणनिधे हे भक्त चिंतामने। हे आचार्य शिरोमने मुनि गणेराम्रग्यपादाम्बुजम॥ हे सृष्टिस्थितिपालनप्रभवन हे नाथ मायाधिपे। हे गोवर्धन कन्दरालयविभो मां पाहि सर्वेश्वर। कस्तूरीतिलकं ललाटपटले वक्षः स्थले कौस्तुभं। नासाग्रे वर मौक्तिकं करतले वेणु करे कंकणं॥ सर्वांगे हरीचन्दनं सुललितं कंठे च मक्तावली। गोपस्त्रीपरिवेष्ठितो विजयते गोपालचूरामणि॥ फुल्लेंदीवर कान्ति मिंदुवदनं वर्हावतंसन प्रियं। श्री वत्सांगमुदार कौस्तुभधरं पीताम्बर सुन्दरम॥ गोपीनां नयनोत्पलार्ची त तनुं गोगोपसंघाव्रतम। गोविन्दं कलवेणु वादनपरं दिव्यांगभुषम भजे॥ हे राधे वृष भानु भूपतनये हे पूर्ण चंद्रानने। हे कांते कमनीय कोकिलरवे ब्रन्दावनाधीश्वरी॥ हे मत्प्रानपरायने च रसिके हे सर्वयुथेश्वरी। आगत्य त्वरितं प्रतप्त मणिशं मां दीनमानन्दय॥ हे राधे वृषभानुभूपतनये सर्वेश्वरी राधिके। हे कृष्णानन पंकजभ्रमरिके कृष्ण प्रिये माधवी॥ हे वृन्दावननागरी गुणगुरो दामोदरप्रेयसी। हे हे श्री मलललितादिक प्रियसखी प्रनाधिके पाहि माम॥ शिन्जनू पुरपादपदमयुगलामा हंसीं गतिं विभ्रतीम। चंचतखंजनमंजुलोचनयुगां पोनोल्लसत्कंधराम॥ शोभित कांचनकंकनद्युति मिलतपानौ चलच्चामरम। कुरवाणाम हिरराधिकोपरि सदा श्री रंगदेवीं भजे॥ श्री रंगादिसुदेविका च ललिता वैशाखिका चम्पिका। चित्र तंग सुखिंदुलेखकपरा चाष्टो प्रधानाप्रिया॥ चान्या सन्ति प्रियात्प्रिया लघुतमानित्ये च नैमित्तके। वन्दे त्वच चरणारविन्दनितरां दासा वयं श्रद्धया॥ स्वभावतोपास्तसमस्तदोष मशेष कल्याण गुनेकराशिम। व्यूहांगिनं ब्रह्म परंवरेण्यम ध्यायेम कृष्णं कमलेक्षण हरिम॥ अंगे तुवामे ब्रिषभानुजा मुदाविराजमानामनुरूपसौभागाम। सखी सह्त्रै परिसेविताम सदा स्मरेम देवीं सकलेष्टकामदाम॥ नान्यागति कृष्णपदारबिन्दात संद्रेश्यते ब्रह्मशिवादिवंदितात। भक्तेछ्योपत्सुचिन्त्त्यविग्रहादचिन्त्यशक्तेरविचिन्त्यशासनात॥ लोकत्रये यान्यसदीहितानी तान्येव सर्वाणि मया कृतानि। तदीय पाकावसरम विसोढुमसक्नुवन देवमुपैमी नाथ॥ वशीकृतिं यान्ति न हीन्द्रियानी बुद्धिर्नशुद्धिम समुपैति तस्मात्। न साधनं मेस्ती तव प्रसादे दयालुभावेन बिना हरे ते॥ न धर्मनिष्ठोस्मी नचात्मवेदी न भक्तित्मा स्त्वच्चारानार्विंदे। अकिन्चनोनन्यगति शरण्यं त्वत्पादमूलं शरणं प्रपद्ये॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव। त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देव देव॥ </poem> === कीर्तन === <poem> '''दोहा''' पराभक्ति रति वर्द्धनी, स्याम सब सुख दैनि। रसिक मुकुटमनि राधिके, जै नव नीरज नैन।। '''स्तोत्र''' जयति जय राधा रसिकमनि मुकुट मन-हरनी त्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 1 ।। जयति गोरी नव किसोरी सकल सुख सीमा श्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 2 ।। जयति रति रस वर्द्धनी अति अद्भुता सदया हिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 3 ।। जयति आनंद कंदनी जगबंदनी बर बदनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 4 ।। जयति स्यामा अमित नामा वेद बिधि निर्वाचिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 5 ।। जयति रास-बिलासिनी कल कला कोटि प्रकाशिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 6 ।। जयति बिबिध बिहार कवनी रसिक रवनी सुभ धिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 7 ।। जयति चंचल चारु लोचनि दिव्य दुकुला भरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 8 ।। जयति प्रेमा प्रेम सीमा कोकिला कल बैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 9 ।। जयति कंचन दिव्य अंगी नवल नीरज नैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 10 ।। जयति बल्लभ बल्लभा आनंद कलभा तरुनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 11 ।। जयति नागरि गुन उजागरि प्रान धन मन हरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 12 ।। जयति नौतन नित्य लीला नित्य धाम निवासिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 13 ।। जयति गुण माधूर्य भूपा सिद्धि रूपा शक्तिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 14 ।। जयति सुद्ध स्वभाव सीला स्यामला सुकुमारिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 15 ।। जयति जस जग प्रचुर परिकर हरिप्रिया जीवनि जिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 16 ।। '''दोहा''' नव-नव रंगि त्रिभंगि जै, स्याम सुअंगी स्याम। जै राधे जै हरिप्रिये, श्री राधे सुख धाम।। '''स्तोत्र''' जै राधे जै राधे राधे जै राधे जै श्री राधे। जै कृष्ण जै कृष्ण कृष्ण जै कृष्ण जै श्री कृष्ण। 1 । स्याम गोरी नित्य किसोरी प्रीतम जोरी श्री राधे। रसिक रसीलो छैल छबीलो गुन गरबीलो श्री कृष्ण। 2 । रासविहारनि रसबिसतारनि पिय उर धारनि श्री राधे। नव-नव रंगी नवल त्रिभंगी स्याम सुअंगी श्री कृष्ण। 3 । प्रान पियारी रूप उज्यारी अति सुकुंमारी श्री राधे। मैंन मनोहर महा मोदकर सुंदर बर तर श्री कृष्ण। 4 । सोभा सेंनी मोहा मेंनी कोकिल बेंनी श्री राधे। कीरतिवंता कामिनिकंता श्री भगवंता श्री कृष्ण। 5 । चंदा-वदनी कुंदा रदनी सोभा सदनी श्री राधे। परम उदारा प्रभा अपारा अति सुकुंवारा श्री कृष्ण। 6 । हंसागवनी राजति रवनी क्रीड़ा कवनी श्री राधे। रूपा रसाला नैंन बिसाला परम कृपाला श्री कृष्ण। 7 । कंचनबेली रति रस रेली अति अलबेली श्री राधे। सब सुख सागर सब गुन आगर रूप उजागर श्री कृष्ण। 8 । रवनी रम्या तर तर तम्या गुण आगम्या श्री राधे। धाम निवासी प्रभा प्रकासी सहज सुहासी श्री कृष्ण। 9 । शक्तयाह्लादनि अति प्रियवादनि उर उन्मादनि श्री राधे। अंग अंग टोना सरस सलोना सुभग सुठोना श्री कृष्ण। 10 । राधा नामिनि गुण अभिरामिनि हरिप्रिया स्वामिनि श्री राधे। हरे हरे हरि हरे हरे हरि हरे हरे हरि श्री कृष्ण। 11 । अंत में: गोविंद जय जय गोपाल जय जय, राधारमण हरि गोविंद जय जय। </poem> == निम्बार्की हरिव्यासी परंपरा में विशेष == * '''इष्टदेव:''' सर्वेश्वर भगवान श्री कृष्ण * '''कुलदेव:''' रुक्मिणी माता * '''शाखा:''' हंस * '''आचार्य:''' सनकादि * '''मुनि:''' नारद * '''वेद:''' सामवेद * '''आहार:''' हरिनाम * '''अखाड़ा:''' निर्मोही * '''देवता:''' गरुड़ * '''धाम:''' बद्रिकाश्रम * '''माला:''' तुलसी * '''तिलक:''' हरि मंदिर श्याम बिंदी * '''द्वारा:''' स्वयंभूराम (शोभूराम) * '''गोत्र:''' अच्युत * '''गोपाल मंत्र:''' क्लीं कृष्णाय गोविंदाय गोपीजन बल्लभाय स्वाहा: * '''संकीर्तन:''' राधे कृष्ण राधे कृष्ण, कृष्ण कृष्ण राधे राधे, राधे श्याम राधे श्याम, श्याम श्याम राधे राधे। == मंदिर की उपासना व दीक्षा पद्धति == निम्बार्क संप्रदाय में अकेले श्रीकृष्ण की उपसना नहीं होती बल्कि राधा-कृष्ण की युगल उपासना होती है। निम्बार्क संप्रदाय में पंच संस्कार का विधान है-गोपीचंदन का मस्तक पर ऊर्ध्वपुंड्र तिलक, भुजाओं पर शंख-चक्र, गुरुदेव द्वारा भगवत संबंधी नामकरण, गले में तुलसी की कंठी और मंत्रोपदेश। इन पांच संस्कारों से व्यक्ति में वैष्णवत्व आता है। पहला संस्कार- तिलक लगाने का विधान: गोपीचंदन (यदि भेंट द्वारिका के पास गोपी तालाब से उपलब्ध है तो सर्वोत्तम) को हथेली में जल के साथ घिसकर मस्तक (ललाट) पर ऊर्ध्वपुंड्र तिलक लगाने का विधान है। भस्म से तिलक लगाना निषेध है लेकिन ब्रज रज का इस्तेमाल कर सकते हैं। नासिका के तीन भाग में से दो भाग छोड़कर तीसरे भाग से तिलक शुरू करें और ललाट के अंत में केशों तक ले जाएं, दो रेखाओं के बीच में एक अंगुल से कम स्थान न हो बल्कि कुछ ज्यादा हो और ऊपर की ओर चौड़ाई लगातार बढ़ती जाए। रेखाएं चावल की मोटाई जितनी हों। तिलक की आकृति हरिचरणारविंद के समान हो। निम्बार्की तिलक हरिपादाकृति कहलाता है। इसे हरि मंदिर भी कहते हैं। तिलक के बीच दोनों भोहों के मध्य में श्यामश्री (यदि जगन्नाथपुरी के पास कज्जलगिरी या गोवर्धन की तलहटी में राधाकुंड का श्यामश्री उपलब्ध हो तो उत्तम) से एक छोटा सा गोल श्यामबिंदु (काला बिंदी) लगाएं। शरीर पर द्वादश तिलक लगाने का विधान है, ये स्थान हैं- ललाट, पेट, वक्षस्थल, कंठ, दक्षिणी कांख, दक्षिणी भुजा, दक्षिणी कंधा, बांयीं कांख, बांयी भुजा, बांया कंधा, पीठ व कमर पर। <ref>{{Cite web|url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/BHAGAVANNIMBARKACHARYA-siddhant-upasan-aacharya-parampara.pdf|title=भगवन्निम्बार्काचार्य : सिद्धांत, उपासना एवं आचार्य-परंपरा|last=(डॉ) प्रभाकर शास्त्री|first=प्रो.|date=2002|website=NimbarkSocialWelfare}}</ref> दूसरा संस्कार- भुजाओं पर शंख-चक्र: भगवान के आयुध चिह्नों को भी गोपीचंदन से अंकित करें। दक्षिणी बाहु पर चक्र और वाम बाहु में शंख धारण करना चाहिए। इन दिनों कुछ वैष्णव अपनी बांहों पर शंख-चक्र के स्थायी गोदना गुदवाने लगे हैं। तीसरा संस्कार- कंठी माला: आचार्य (गुरुदेव) से प्राप्त कंठी माला भगवान का दासत्व स्वीकार करने का प्रतीक है। शास्त्रों में वैष्णवों द्वारा कंठी धारण न करना अपराध की श्रेणी में गिना गया है। कंठी को गले से किसी भी परिस्थिति (अशौच व अनाचार अवस्था) में नहीं उतरना चाहिए। निम्बार्क संप्रदाय में युगलोपासना है, इसलिए कंठी को दोहरा (दो लड़ियां) पहनने की परंपरा है। कंठी उपास्य विग्रह के श्रीअंग से स्पर्श करके और गुरुदेव आचार्य से अभिमंत्रित ही पहननी चाहिए। चौथा संस्कार- गुरु द्वारा नामकरण: यदि पूर्व नाम यानी मौजूदा नाम भगवत संबंधी नहीं है तो गुरुदेव नया नामकरण करते हैं। नए नाम में भगवान के विविध नामों के साथ दास, शरण, प्रपन्न (किशोरी जी के अनन्य उपासकों के नामों में दासी, सखी व आली) आदि जोड़े जाते हैं। पांचवां संस्कार- मंत्रोपदेश: गुरुदीक्षा पंच संस्कारों में सर्वोपरि महत्ता का संस्कार है। संप्रदाय में दो मंत्र देने की परंपरा है, पहला शरणागति मंत्र और दूसरा श्रीगोपाल मंत्र। पहला मंत्र नारद पांचरात्र से है, दूसरा अष्टादशाक्षर मंत्र अथर्ववेद के पिप्पलाद शाखा के गोपाल तापिनी उपनिषद का है। <ref>{{Cite book|title=भगवन्निम्बार्काचार्य : सिद्धांत, उपासना एवं आचार्य परंपरा|last=शास्त्री|first=प्रो. (डॉ) प्रभाकर|publisher=रचना प्रकाशन, जयपुर|year=2002|isbn=81-86116-96-6|location=भारत|pages=पेज-142 से 160}}</ref> == वैष्णव समाज गायन == कार्तिक मास में निम्बार्क कोट में हर शाम होने वाला समाज गायन महोत्सव का विशेष आकर्षण है। निम्बार्क संप्रदाय में समाज गायन की परंपरा 15वीं-16वीं सदी से मानी जाती है। निम्बार्क कोट में यह परंपरा लगभग 180 वर्ष पुरानी है। यहाँ इसकी शुरुआत स्वामी गोपाल दास ने 1843 ई. में की थी।<ref>{{Cite web |title=डिजिटल प्लेटफ़ॉर्म की बदौलत हो रहा ब्रज संगीत का सुखद पुनरुद्धार |url=https://www.devdiscourse.com/article/arts/278282-braj-sangeet-witnessing-happy-revival-thanks-to-digital-platforms |website=Devdiscourse}}</ref> समाज गायन प्राचीन भारतीय शास्त्रीय संगीत की एक वैष्णवी शैली है, जिसमें संत समूह आचार्यों की रचित वाणी पदों का गायन करते हैं। [[चित्र:समाज गायन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट में समाज गायन]] समाज गायन के समय साधु-संत दो दलों (मुखिया दल और झेला दल) में विभक्त होकर आमने-सामने बैठते हैं। मुखिया दल दाईं ओर और झेला दल बाईं ओर होता है। बीच में ऊँची चौकी पर वाणी (समाज शृंखला) रखी जाती है। गायन की शुरुआत मंगलाचरण (बड़ा मंगल व छोटा मंगल) से होती है, जिसमें सूहा विलावल राग का प्रयोग होता है। इसके उपरांत श्रीभट्ट की रचना 'युगल शतक'<ref>{{Cite book |title=युगल शतक |publisher=श्रीजी कुंज |url=https://archive.org/details/LfFC_yugal-shatak-by-bhatta-devacharya-sarveshvar-press/page/n11/mode/1up}}</ref> और हरिव्यास देवाचार्य की 'महावाणी'<ref>{{Cite book |title=महावाणी |url=https://archive.org/details/MahaVaani}}</ref> के पदों का गायन होता है। बधाइयाँ 'हंसवंश यश सागर'<ref>{{Cite book |title=हंसवंश यश सागर |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/Shri-Hansha-Vansha-Yasha-Sagar.pdf}}</ref> से गाई जाती हैं। निम्बार्क समाज गायन में सूहा विलावल, यमन कल्याण, देव गंधार, काफी, मल्हार, बिहाग, भूपाली आदि अनेक रागों और चौताल, झप, कहरवा, दादरा आदि तालों का प्रयोग होता है।<ref>{{Cite book |title=मध्ययुगीन वैष्णव संप्रदायों में संगीत |author=विजयेंद्र स्नातक, राकेशबाला सक्सेना |year=1990}}</ref> निम्बार्क कोट घराने की समाज गायन में 'दंडक गायन' (झप ताल में लंबे कवित्त) की एक विशेष शैली है, जो कार्तिक शुक्ल दशमी और एकादशी को गाई जाती है। वृंदावन की समाज गायन परंपरा पुस्तक में डॉ. गंगा प्रिया ने वृंदावन में समाज गायन के विशिष्ट स्थलों में निम्बार्क कोट का जिक्र किया है। इस पुस्तक में वृंदावन के मंदिरों में समाज गायन श्रृंखला का विवरण है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/community-singing-tradition-of-vrindavan-ba2604/|title=वृन्दावन की समाज गायन परंपरा|last=डॉ. गंगा प्रिया|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> === महावाणी की हस्तलिखित प्रति === निम्बार्क कोट में 'महावाणी' की एक हस्तलिखित प्रति उपलब्ध है, जो संवत 1824 में रूपनगर में जोशी मोतीराम द्वारा लिखी गई थी। यह वृंदावन में प्राप्त महावाणी की सबसे पुरानी प्रतियों में से एक है।<ref>{{Cite book |title=हरिव्यास देवाचार्य एवं महावाणी |author=राजेंद्र प्रसाद गौतम |year=1974 |pages=80-81 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Śrīharivyāsadevācārya_aura_Mahāvā/ZLNichRlNJEC}}</ref> == निम्बार्क कोट मंदिर की आचार्य परंपरा == # '''हंस भगवान व सनकादिक:''' हंस भगवान निम्बार्क संप्रदाय के आद्य आचार्य हैं, जो विष्णु के अवतार माने जाते हैं। धार्मिक कथाओं के अनुसार, ब्रह्मा के मानस पुत्रों (सनकादिकों-सनक, सनंदन, सनातन व सनत कुमार) को सृष्टि से विरक्त कर भगवत चिंतन की ओर मोड़ने के लिए भगवान ने हंस रूप धारण किया था। # '''नारद भगवान:''' पौराणिक कथाओं में नारद को अनेक युग पुरुषों (ध्रुव, प्रह्लाद, वेदव्यास, निम्बार्काचार्य) का गुरु माना गया है। # '''निम्बार्काचार्य:''' राधाकृष्ण की युगलोपासना के प्रणेता। इनका जन्म मूंगी पैठण (महाराष्ट्र) में हुआ था। इन्होंने ब्रह्मसूत्र पर 'वेदांत पारिजात सौरभ' टीका लिखी और 'द्वैताद्वैत' या 'भेदाभेद' दर्शन प्रस्तुत किया। उनकी रचनाओं में वेदांत कामधेनु, दशश्लोकी, गीता वाक्यार्थ, मंत्र रहस्य षोडशी, प्रपन्न कल्प वल्ली, प्रपत्ति चिंतामणि, कृष्ण स्तवराज, श्रीराधाष्टक, सदाचार प्रकाश और प्रात: स्मरण स्तोत्र शामिल हैं। संप्रदाय की मान्यताओं के अनुसार इन्हें सुदर्शन चक्र का अवतार माना जाता है। अनुयायी ऐसा मानते हैं कि निम्बार्क भगवान सुदर्शन चक्र सहित 8 रुपों में विराजमान हैं-भगवान विष्णु के चार आयुधों में से एक सुदर्शन चक्र के रूप में, कृष्णावतार के चतुर्व्यूह में अनिरुद्ध के रूप में, कृष्ण सखाओं में तोष के रूप में, श्रीराधा की अष्टसखियों में रंगदेवी सखी के रूप में, कलियुग में निम्बार्काचार्य के रूप में, गोलोक के श्रीवृंदावन नित्यनिकुंज में प्रिया-प्रीतम की अंगकांति के रूप में, गोचारण के दौरान ठाकुरजी द्वारा इस्तेमाल की गई लकुटी के रूप में और कृष्ण की गउओं में धूसर गाय के रूप में। # '''निवासाचार्य:''' निम्बार्काचार्य के पट्‌ट शिष्य, जिन्हें पांचजन्य शंख का अवतार माना जाता है। इन्होंने 'वेदांत कौस्तुभ' की रचना की। # '''विश्वाचार्य:''' निवासाचार्य के शिष्य। किंवदंतियों के अनुसार, निवासाचार्य ने इनसे 11 दार्शनिक प्रश्न किए थे, जिनके उत्तर के बाद वे उनके शिष्य बन गए। # '''पुरुषोत्तामाचार्य''' # '''विलासाचार्य''' # '''स्वरूपाचार्य''' # '''माधवाचार्य''' # '''बलभद्राचार्य''' # '''पद्माचार्य''' # '''श्यामाचार्य''' # '''गोपालाचार्य''' # '''कृपाचार्य''' # '''देवाचार्य :''' आपने वेदांत सिद्धांत जाह्नवी की रचना की। # '''सुंदर भट्ट :''' आपने सिद्धांत सेतुका की रचना की। # '''पद्मनाभ भट्ट देवाचार्य''' # '''उपेंद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''रामचंद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''वामन भट्ट देवाचार्य''' # '''कृष्णभट्ट देवाचार्य''' # '''पद्माकर भट्ट देवाचार्य''' # '''वाण भट्ट देवाचार्य''' # '''भूरि भट्ट देवाचार्य''' # '''माधव भट्ट देवाचार्य''' # '''श्याम भट्ट देवाचार्य''' # '''गोपाल भट्ट देवाचार्य''' # '''बलभद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''गोपीनाथ भट्ट देवाचार्य''' # '''केशव भट्ट देवाचार्य''' # '''गांगल भट्ट देवाचार्य''' # '''केशव काश्मीरी भट्‌टाचार्य:''' निम्बार्क परंपरा में 30वें आचार्य। इन्होंने कश्मीर में 'कौस्तुभ प्रभा' और 'क्रम दीपिका' जैसे ग्रंथ लिखे। # '''श्रीभट्ट देवाचार्य:''' 'युगल शतक' के रचयिता। # '''हरिव्यास देवाचार्य:''' 'महावाणी' के प्रणेता। # '''स्वयंभूराम देवाचार्य:''' निम्बार्क कोट के द्वाराचार्य। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रधान शिष्यों में सबसे वरिष्ठ। # '''कर्णहर देव''' # '''नारायण देव''' # '''हरिदेव''' # '''श्याम देव''' # '''श्याम दामोदर देव''' # '''श्रुति देव''' # '''सहजराम देव''' # '''रामदेव''' # '''ज्ञानदेव''' # '''वृंदावन देव''' # '''रामशरण देव''' # '''धर्म देव''' # '''सेवादास''' # '''बाबा गोपालदास महाराज:''' सेवादास के शिष्य, जिन्होंने 1843 में वृंदावन में निम्बार्क महोत्सव प्रारंभ किया और 'उत्सवी बाबा' के नाम से विख्यात हुए।<ref>{{Cite AV media |title=मेरो वृंदावन चैनल पर निम्बार्क कोट के दर्शन |url=https://www.facebook.com/reel/2063201144459760 |publisher=Facebook}}</ref> # '''बाबा हंसदास:''' गोपालदास के शिष्य। 1895 से 1937 तक निम्बार्क जयंती उत्सव का संचालन किया। # '''बाबा बाल गोविंद दास:''' हंसदास के विरक्त शिष्य, जिन्होंने निम्बार्क कोट का निर्माण कराया। # '''हरिदास श्रृंगारी:''' बालगोविंद दास के छोटे भाई, जो 18 वर्ष की आयु में वृंदावन आ गए थे। राधारमण लालजी की अष्टयाम सेवा में समर्पित रहे। # '''माता श्याम प्यारी:''' हरिदास श्रृंगारी की धर्मपत्नी। 1950 से 1983 तक निम्बार्क कोट का संचालन किया। # '''वृंदावन बिहारी:''' हरिदास श्रृंगारी के पुत्र। वर्तमान में निम्बार्क कोट के सेवायत। === वृंदावन बिहारी === श्री वृंदावन बिहारी शर्मा (आयु 88 वर्ष) वर्तमान में निम्बार्क कोट के व्यवस्थापक और सेवायत हैं। वे 14-15 वर्ष की आयु से ही मंदिर की परंपराओं का संचालन कर रहे हैं। समाज गायन, नित्य रासलीला और हस्तलिखित साहित्य के संरक्षण में उनका विशेष योगदान रहा है। उन्होंने अपने पैतृक मंदिर में एक मासीय निम्बार्क जयंती आयोजन में समाज गायन की प्राचीन शैली और रासलीलाओं के क्रम को व्यवस्थित किया। 1970 के दशक से 2020 में उन्होंने वृंदावन शोध संस्थान में ब्रज की हस्तलिखित पांडुलिपियों (संस्कृत, हिंदी, बंगाली, गुजराती, मराठी, उर्दू) की विस्तृत कैटलॉगिंग का कार्य किया। उनके संपादित व संकलित तीन कैटलॉग प्रकाशित हुए। संस्थान में आए देश-विदेश के अनेक लेखक व शोधकर्ताओं की अकादमिक मदद की। अमेरिका की वाशिंगटन यूनीवर्सिटी और नीदरलैंड के ग्रोनिंगन यूनीवर्सिटी के प्रोफेसर व ब्रिटिश लेखक एलन डब्ल्यू. एंटविस्टल ने अपनी दो पुस्तक ‘वैष्णव तिलक : सेक्टेरियन मार्क्स वॉर्न बाय वरशिपर्स ऑफ विष्णु’ (1982) और ‘ब्रज : सेंटर ऑफ कृष्ण पिलग्रिमेज’ (1987) में निम्बार्क कोट व वृंदावन बिहारी का जिक्र किया है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/vaisnava-tilakas-sectarian-marks-worn-by-worshippers-of-visnu-vishnu-ide441/|title=Vaisnava Tilakas Sectarian marks worn by worshippers of Vishnu|last=Alan W Entwistle|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/entwistles-braj-center-of-krsna-pilgramage/page/n8/mode/1up|title=Braj Centre of Krsna Pilgramage|last=Alan W. Entwistle|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> 1985 में वृंदावन बिहारी के संपादन में ‘ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट’ का पार्ट-4 (708 पेज) प्रकाशित हुआ। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-4-old-and-rare-book-ubc069/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट|last=वी.बी. गोस्वामी|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> 1991 में वृंदावन बिहारी ने ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट के पार्ट-5 (718 पेज) का संपादन किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-5-old-and-rare-book-ubc068/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट पार्ट-5|last=V.B. Goswami|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> 2010 में वृंदावन बिहारी ने ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट के पार्ट-6 (676 पेज) का संकलन किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-6-ubc067/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट पार्ट-6|last=Vrindaban Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> वृंदावन शोध संस्थान द्वारा प्रकाशित पुस्तक ‘भारत भाव रूप श्री कृष्ण’ के खंड-1 में शामिल पांच लेखों में वृंदावन बिहारी का लिखा लेख ‘महामानव के परिप्रेक्ष्य में महाभारत के श्रीकृष्ण’ भी है। इस खंड के अन्य लेखकों में डॉ. विद्यानिवास मिश्र, डॉ. प्रभुदयाल मीतल व डॉ. रघुवीर शास्त्री शामिल हैं, अन्य खंडों के लेखक समूह में डॉ. विजयेंद्र स्नातक, आचार्य डॉ. वासुदेव कृष्ण चतुर्वेदी, प्रो. कृष्ण दत्त वाजपेयी, डॉ. प्रभाकर माचवे, डॉ. कैलाश चंद्र भाटिया, डॉ. प्रेम नारायण श्रीवास्तव,  नरेश बंसल, बसंत जामदग्नि जैसे दिग्गजों का नाम उल्लेखनीय है।<ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/bharat-bhava-rupa-shri-krishna-aze003/|title=भारत भाव रूप श्रीकृष्ण|last=भवानी शंकर शुक्ला एवं हरिमोहन मालवीय|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> उन्होंने यमुना के संरक्षण पर शोधपरक पुस्तक ‘यमुना एवं यमुनाष्टक’<ref>{{Cite book |title=यमुना एवं यमुनाष्टक |author=वृंदावन बिहारी |year=1990 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Yamun%C4%81_eva%E1%B9%83_yamun%C4%81sh%E1%B9%ADaka/mY8XAAAAIAAJ}}</ref><ref>{{Cite web |title=वृंदावन शोध संस्थान की प्रकाशन सूची |url=https://vribharat.org/hi/prakashan/}}</ref> लिखी है। 2015 में यमुना एवं यमुनाष्टक का पुनर्प्रकाशन हुआ। वृंदावन बिहारी ने अपनी ही पुस्तक का इंग्लिश अनुवाद भी किया जो ‘यमुना : द एटर्नल स्ट्रीम ऑफ यमुना’ (1923) के रूप में उपलब्ध है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/yamuna-eternal-stream-of-culture-ba2605/|title=यमुना एटर्नल स्ट्रीम ऑफ कल्चर|last=Vrindaban Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> वृंदावन शोध संस्थान से प्रकाशित हरिमोहन मालवीय की पुस्तक ‘रागमाला ऑफ तानसेन’ के अंग्रेजी संस्करण के संपादन भी वृंदावन बिहारी ने किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/ragamala-of-tansen-published-with-grant-from-ministry-of-culture-government-of-india-bab470/|title=Ragamala of Tansen|last=harimohan Malviya Vrindavan Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> उनके लिखे गए दो पद आज भी समाज गायन के अंत में गाए जाते हैं: <poem> '''पहला पद:''' सेवों श्री राधा रमण उदार। जिन श्री गोपाल दास जू सेव्यो, गोपाल रूप उर धार। श्री हंस दास जू सेवत मानसी, युगल रूप उर सार। तिनकी कृपा श्री गोविंद बाल जू, दिए सिंहासन बैठार।। '''दूसरा पद:''' जै जै श्री राधा रमण विराजै। निज लावण्य रूप निधि संग लिए, कोटि काम छवि लाजैं। कुंज कुंज मिल बिलसत हुलसत, सेवत सहचरि संग समाजैं। श्री वृंदावन श्री हितु श्री हरिप्रिया, चोज मनोजन काजैं।। </poem> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मन्दिर]] [[श्रेणी:वृन्दावन के मन्दिर]] [[श्रेणी:निम्बार्क सम्प्रदाय]] [[श्रेणी:हिन्दू मन्दिर]] [[श्रेणी:निम्बार्क संप्रदाय के प्रमुख मंदिर]] iblleegnxmawxnltr4dwpawm858lmb0 6631828 6631825 2026-10-21T18:08:57Z Aniruddha025 580663 एक लिंक शामिल किया 6631828 wikitext text/x-wiki [[चित्र:निम्बार्क कोट, वृंदावन का मुख्य दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|300px|निम्बार्क कोट का मुख्य द्वार]] '''निम्बार्क कोट''' [[उत्तर प्रदेश]] के [[वृन्दावन]] में स्थित [[निम्बार्क सम्प्रदाय]] का एक प्रमुख [[मंदिर]] है। यद्यपि आकार में यह एक सामान्य इमारत जैसा है, लेकिन वृन्दावन की धार्मिक और सांस्कृतिक परंपराओं में इसका एक विशिष्ट स्थान है। 'निम्बार्क कोट' शब्द में 'निम्बार्क' संप्रदाय के मुख्य आचार्य को दर्शाता है, जबकि 'कोट' का अर्थ किला या वह स्थान है जहाँ आचार्य विराजमान हों। यह मंदिर विशेष रूप से 'निम्बार्क जयन्ती' के अवसर पर आयोजित होने वाले एक मासीय समारोह के लिए जाना जाता है, जो यहाँ सन् 1924 से मनाया जा रहा है।<ref>{{Cite web |url=https://archive.org/details/shri-nimbarka-vratotsav-nirnaya-2080/page/n9/mode/1up |title=निम्बार्क पीठ के व्रतोत्सव निर्णय में कार्तिक-मार्गशीष मास |publisher=Archive.org |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/index.php/saints/ |title=संत सेक्शन में निम्बार्क कोट का उल्लेख |website=Nimbark Social Welfare |access-date=17 मार्च 2026 |archive-date=27 मई 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527163451/https://www.nimbarksocialwelfare.com/index.php/saints/ |url-status=dead }}</ref> सन् 1923 तक यह उत्सव प्रेम गली स्थित 'उत्सव कुंज' में मनाया जाता था। वर्ष 2025 में इस उत्सव का 182वाँ आयोजन किया गया। इस उत्सव का एक प्रमुख आकर्षण वैष्णव संगीत शैली का 'समाज गायन' है। निम्बार्क सम्प्रदाय, वैष्णव धर्म के चार प्रमुख सम्प्रदायों में से एक है, जिसे 'सनकादिक' या 'कुमार सम्प्रदाय' भी कहा जाता है। वैष्णव वे हैं जो विष्णु या उनके अवतारों (विशेषकर राम और कृष्ण) की अपने इष्ट के रूप में उपासना करते हैं। (अन्य तीन प्रमुख [[वैष्णव सम्प्रदाय]] हैं: श्री सम्प्रदाय, ब्रह्म या गौड़ीय सम्प्रदाय, और रुद्र या विष्णुस्वामी सम्प्रदाय)। ब्रज की परंपरा में निम्बार्क संप्रदाय के तीन प्रमुख आचार्य माने जाते हैं: आद्याचार्य (हंस एवं सनकादिक), प्रवर्तकाचार्य (निम्बार्क) और रसिकोपासनाचार्य (हरिव्यास देवाचार्य)। निम्बार्क संप्रदाय में 12 'द्वारे' (शाखाएँ) हैं, जिनमें से निम्बार्क कोट मंदिर 'स्वयंभूराम देवाचार्य द्वारे' की परंपरा का प्रतिनिधित्व करता है। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रमुख शिष्यों में स्वयंभूराम देवाचार्य सबसे वरिष्ठ माने जाते हैं। संप्रदाय की मुख्य पीठ राजस्थान के किशनगढ़ स्थित सलेमाबाद (निम्बार्क तीर्थ) में है। स्वयं निम्बार्काचार्य राधा सर्वेश्वर शरण देवाचार्य (श्रीजी महाराज) निम्बार्क कोट तीन बार आए थे। अपने एक प्रवास के दौरान उन्होंने उल्लेख किया था कि उन्होंने पुराना बजाजा के ऋषि बाल्मीकि स्कूल से प्राथमिक शिक्षा प्राप्त की थी और वे अक्सर निम्बार्क कोट के प्रांगण में खेला करते थे। सुदामा कुटी की स्थापना करने वाले बाबा सुदामा दास जब रामानंदाचार्य जयंती के लिए मधुकरी (भिक्षा) लेने आते थे, तो वे विश्राम के लिए निम्बार्क कोट के जगमोहन में ही रुकते थे। गीता के मर्मज्ञ संत स्वामी रामसुखदास अपने प्रवचनों में उल्लेख किया करते थे कि यदि वे एकादशी के दिन वृंदावन में होते, तो मधुकरी के लिए निम्बार्क कोट ही जाते क्योंकि वहाँ फलाहारी मधुकरी उपलब्ध होती थी। मंदिर प्रशासन के अनुसार, यहाँ गोस्वामी तुलसीदास द्वारा उपयोग किया गया एक ऐतिहासिक लोटा भी संरक्षित है, जिसमें संतों का चरणामृत रखा जाता है, जिसकी श्रद्धालुओं में अपार महिमा है।<ref>{{Cite AV media |url=https://www.facebook.com/groups/surshyamofficial/posts/2281732275629854/ |title=बाबा राजेंद्र दास जी महाराज निम्बार्क कोट में मौजूद तुलसीदास जी के लोटे का प्रसंग |medium=Video |publisher=Facebook}}</ref> वर्तमान निम्बार्काचार्य श्यामा शरण देवाचार्य भी निम्बार्क कोट पधार चुके हैं। 2025 की [[अक्षय तृतीया]] (29 अप्रैल) से 2026 की अक्षय तृतीया (20 अप्रैल) तक निम्बार्क कोट में एक वर्ष का शताब्दी वर्ष महोत्सव मनाया गया। हर महीने एक भागवत कथा हुई, वर्ष भर के दौरान भागवत के 100 मूल पाठ हुए, 50 दिन समाज गायन हुआ, रासलीला हुई, 21 भंडारे हुए, शोभायात्रा निकली, फूल बंगला बना, भगवान के श्रीविग्रह का सर्वांग अभिषेक दर्शन हुआ जिसमें वृंदावन के संतों, महंतों व ब्रजवासियों ने हिस्सा लिया।<ref> निम्बार्क कोट शताब्दी वर्ष समारोह संपन्न:अक्षय तृतीया पर सर्वांग अभिषेक हुआ, फूलबंगले में विराजे राधारमण लाल,एक वर्ष से चल रहा था शताब्दी वर्ष महोत्सव, 20 अप्रैल, 2026 को दैनिक भास्कर न्यूज पोर्टल पर प्रकाशित https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/mathura/news/vrindavan-nimbark-kot-shatabdi-mahotsav-sampann-akshay-tritiya-utsav-137745038.html </ref> ''नोट: निम्बार्क कोट नाम का एक अन्य मंदिर अजमेर (राजस्थान) में पृथ्वीराज रोड पर भी स्थित है। वृंदावन के इतिहास में 'हरि' नाम वाले तीन प्रमुख आचार्य हुए हैं, जिन्हें 'हरित्रयी' कहा जाता है—स्वामी हरिदास (बांके बिहारी के प्राकट्यकर्ता), हित हरिवंश (राधाबल्लभ के प्राकट्यकर्ता) और हरिराम व्यास (जुगल किशोर के प्राकट्यकर्ता)।'' ====== दशश्लोकी की प्राचीन हस्तलिखित पांडुलिपि ====== निम्बार्क संप्रदाय के सबसे महत्वपूर्ण ग्रंथों में से एक दशश्लोकी की प्राचीन हस्तलिखित प्रति निम्बार्क कोट का पांडुलिपि संग्रह में उपलब्ध है। वृंदावन शोध संस्थान से प्रकाशित कमलेश पारीक की पुस्तक दशश्लोकी के पेज-4 पर इसका उल्लेख है कि दशश्लोकी की विक्रम संवत् 1917 की प्रति श्रीजी मंदिर के संग्रहालय में है, पडरौना वाली कुंज और निम्बार्क कोट में भी इसकी प्रतियां मौजूद है। <ref>{{Cite web|url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/Dashashloki-DR-Shimati-Kamlesh-Parik3.pdf|title=दशश्लोकी|last=कमलेश पारीक|first=|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> == ब्रज के साहित्य में निम्बार्क कोट == सन् 1968 में प्रकाशित प्रभुदयाल मीतल की पुस्तक ''ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास'' (पृष्ठ 550) में निम्बार्क कोट का उल्लेख करते हुए लिखा गया है: "निम्बार्क कोट—यह देवस्थल वृंदावन की छीपी गली में है। इसका निर्माण आचार्य स्वयंभूराम जी की शिष्य परंपरा के बालगोविंद दास जी ने कराया था। उन्होंने सर्वप्रथम आचार्य पंचायतन की स्थापना वृंदावन में की थी। यहाँ निम्बार्कोत्सव बड़े समारोह पूर्वक होता है।"<ref>{{Cite book |title=ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास |author=प्रभुदायल मीतल |year=1968 |page=550 |url=https://ia601509.us.archive.org/13/items/in.ernet.dli.2015.401809/2015.401809.Brij-Ke.pdf}}</ref><ref>{{Cite book |title=ब्रजमंडल परिक्रमा |author=अनुरागी महाराज |year=2009 |pages=278-279}}</ref> इसी पुस्तक के पृष्ठ 539 व 540 पर गोपाल दास, हंसदास और बालगोविंद दास का परिचय दिया गया है: * '''गोपालदास ‘उत्सवी’:''' इनका जन्म संवत 1872 (कुछ स्रोतों में 1868) के आसपास एक गौड़ ब्राह्मण परिवार में हुआ था। चार धाम की यात्रा के बाद वे कामवन के गोपाल मंदिर में रहे और बाद में वृंदावन आ गए। उन्होंने निम्बार्क संप्रदाय के आचार्यों की जयंती मनाना और बड़े स्तर पर रास और भागवत-कथा का आयोजन प्रारंभ किया। उनके शिष्यों में हंसदास और ब्रह्मचारी राधेश्याम प्रमुख थे। संवत 1952 में उनका निधन हुआ। गोपालदास भक्तमाल की कथा अत्यंत सरसता से करते थे। भक्तमाल की कथा की जो वर्तमान शैली है, उसका सूत्रपात इन्होंने ही किया था। * '''हंसदास:''' संवत 1916 में लखनऊ के काकोरी में जन्मे हंसदास, महात्मा गोपालदास के शिष्य थे। वे भागवत के प्रसिद्ध वक्ता थे। सन् 1937 में वृंदावन के निम्बार्क कोट परिसर में उनका देहावसान हुआ।<ref>{{Cite AV media |title=श्री हंसदास जी एवं गोपाली बाई जी का चरित्र - भक्तमाल कथा |url=https://www.youtube.com/watch?v=gmBMH3140kw&t=5s |publisher=YouTube}}</ref> उन्होंने 'सिद्धांत रत्नांजलि', 'कृष्ण सिद्धांत सार', 'राधा रहस्य प्रकाशिका',<ref>{{Cite book |title=राधा रहस्य प्रकाशिका |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/ShriRadhaRahashyaPrakashika}}</ref> 'निम्बार्क प्रभा',<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क प्रभा |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.343527/page/n1/mode/2up}}</ref> और 'गोदनावारी लीला' जैसे ग्रंथ लिखे। 'गोदनावारी लीला' निम्बार्क कोट के सालाना महोत्सव में अनिवार्य रूप से प्रदर्शित होती है। उन्होंने केशव काश्मीरी भट्‌ट देवाचार्य का उत्सव भी शुरू किया। * '''बालगोविंददास:''' ये हंसदास के विरक्त शिष्य थे। उन्होंने ही वृंदावन की नाज मंडी में मंदिर बनवाकर आचार्य पंचायतन की प्रतिष्ठा की और निम्बार्क कोट का निर्माण कराया था।<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क संप्रदाय और उसके कृष्ण भक्त हिंदी कवि |author=नारायण दत्त शर्मा |year=1964}}</ref> उनके द्वारा कथा-कीर्तन और उत्सव नियमित रूप से किए जाते थे। सन् 1940 में प्रकाशित पुस्तक निम्बार्क माधुरी में बाबा गोपालदास जी और बाबा हंसदास जी महाराज के बारे में कथाएं वर्णित हैं। पुस्तक के पेज-730 से 733 तक चार पृष्ठ में बाबा हंसदासजी का साहित्यिक परिचय दिया गया है। <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/shri-nimbarka-madhuri|title=Shree Nimbarka Madhuri|last=Nimbarka Sampradaya}}</ref> सन् 1981 में अवध बिहारी लाल कपूर द्वारा लिखित पुस्तक ''ब्रज के भक्त'' (भाग-2, पृष्ठ 13 व 86) में भी इन संतों का विस्तृत वर्णन मिलता है।<ref>{{Cite book |title=ब्रज के भक्त (भाग-2) |author=अवध बिहारी लाल कपूर |url=https://dn790006.ca.archive.org/0/items/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2.pdf}}</ref> सन् 1986 में श्रीजी मंदिर की पत्रिका श्रीसर्वेश्वर के वृंदावनांक (ब्रजबल्लभ शरण और प्रो. गोविंद शर्मा के संपादकत्व में प्रकाशित) के पेज-349-350 पर गोपालदास जी, हंसदास जी और बालगोविंद दास जी की कथा है, फिर पेज-401 पर निम्बार्क कोट मंदिर और पेज-414 पर निम्बार्क जयंती उत्सव का उल्लेख है। सन् 1991 में वृंदावन के हरिनाम संकीर्तन मंडल द्वारा प्रकाशित ‘ब्रज दर्शन’ (लेखक, संपादक व प्रकाशक ब्रजविभूति श्री श्यामदास) में पेज-114 पर मंदिर निम्बार्क कोट का विस्तार से उल्लेख है।<ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/braj-darshan-ubb091/|title=ब्रज दर्शन|last=ब्रज विभूति|first=श्याम दास|date=1992}}</ref> 1992 में दिल्ली के अभिनव प्रकाशन द्वारा प्रकाशित पुस्तक ‘कृष्ण द लिविंग गॉड ऑफ ब्रज’ (लेखक- डी. आनंद) में पेज-108-109 पर ब्रॉडस्प्रेड में मंदिर के गर्भगृह का चित्र विवरण के साथ प्रकाशित हुआ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=EsvSwdUgQYcC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Krishna: The Living God of Braj|last=Anand|first=D.|date=1992|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-280-2|language=en}}</ref> 2011 में वृंदावन के हरिनाम प्रेस से प्रकाशित होने वाली मासिक पत्रिका श्री हरिनाम का 465वां अंक जो जनवरी, 2011 में प्रकाशित हुआ, इसमें निम्बार्क कोट को कवर स्टोरी के रूप में शामिल किया गया और कवर पेज पर मंदिर में विराजमान ठाकुर श्री राधारमण लालजी की तस्वीर प्रकाशित हुई। इस मंदिर की परंपराओं पर अमर उजाला (2014), [[दैनिक जागरण]] (2014) और इंडिया टुडे (2015) में भी लेख प्रकाशित हो चुके हैं।<ref>{{Cite web |title=निम्बार्क संप्रदाय का मूक साक्षी है वृंदावन का निम्बार्क कोट मंदिर |url=http://nimbarkkoat.blogspot.com/2016/05/blog-post.html |publisher=Blogspot Archives}}</ref> 2016 की नोटबंदी के दौरान इस उत्सव पर पड़े प्रभाव को '[[द इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्सप्रेस]]' ने भी कवर किया था।<ref>{{Cite news |title=Demonetisation: Donations dry up at temples, dargahs |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/demonetisation-uttar-pradesh-donations-dry-up-at-temples-dargahs-anger-over-media-lies-4397392/ |newspaper=The Indian Express |date=2016}}</ref> == मंदिर का विवरण == [[चित्र:राधारमण लालजी.jpg|अंगूठाकार|राधारमण लालजी]] मंदिर के गर्भगृह के मध्य सिंहासन पर श्रीराधारमणलालजी का विग्रह विराजमान है। युगल सरकार के दोनों ओर निम्बार्क आचार्य पंचायतन स्थित हैं। दाहिनी ओर आद्य आचार्य हंस भगवान, उनके मानस पुत्र (सनक, सनंदन, सनातन व सनतकुमार) और शिष्य नारद जी की प्रतिमाएँ हैं। बाईं ओर निम्बार्क भगवान व उनके शिष्य निवासाचार्य प्रतिष्ठित हैं। [[चित्र:निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन]] गर्भगृह के आगे जगमोहन और एक खुला प्रांगण है, जिनका फर्श काले-सफेद संगमरमर का बना है। जगमोहन में मंदिर के संस्थापक बाल गोविंद दास व उनके छोटे भाई हरिदास श्रृंगारी के चित्रपट स्थापित हैं। गर्भगृह के बाहर चरणपादुकाएं बनी हैं, जहाँ गोपालदास और हंसदास के चित्र हैं। मंदिर में कई प्राचीन चित्र भी मौजूद हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान का सर्वेश्वर भगवान की आराधना करते हुए रंगीन चित्र विशेष है। गर्भगृह में राधारमण लाल जी के ठीक पीछे दो सौ साल पुरानी चित्र श्रृंखलाएं हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान के विभिन्न रूपों का चित्रण है। [[चित्र:निम्बार्क कोट.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का आंगन]] वास्तुशिल्प की दृष्टि से गर्भगृह में सिंहासन, दीवारें व फर्श संगमरमर के हैं। जगमोहन में इटेलियन टाइल्स का प्रयोग हुआ है। प्रांगण के तीनों ओर बरामदे हैं और राजस्थानी पत्थर के नक्काशीदार खंभे लगे हैं। पश्चिमी ओर एक अतिरिक्त प्रांगण है जहाँ मंदिर का रसोईघर स्थित है। ''विशेष: वृंदावन के तीन प्रमुख मंदिरों में राधारमण लालजी विराजमान हैं—सप्तदेवालयों में से एक राधारमण मंदिर, शाहजी मंदिर, और निम्बार्क कोट।'' == मंदिर में मनाए जाने वाले प्रमुख उत्सव == === श्री निम्बार्क आचार्य वृंद जयंती महोत्सव === यह मंदिर का सबसे बड़ा वार्षिक उत्सव है, जो कार्तिक कृष्ण पंचमी से मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण पंचमी तक पूरे एक महीने चलता है। इस दौरान संप्रदाय के कई प्रमुख आचार्यों की जयंती मनाई जाती है: बालगोविंद दास की जयंती (कार्तिक कृष्ण पंचमी), महावाणीकार हरिव्यास देवाचार्य जयंती (कार्तिक कृष्ण द्वादशी), स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती ([[कार्तिक शुक्ल अष्टमी]]), हंस भगवान व सनकादिक भगवान जयंती ([[अक्षय नवमी]]), माधव भट्‌टाचार्य जयंती (देवउठनी एकादशी), और निम्बार्क भगवान की जयंती (पूर्णिमा)। इस उत्सव में दीपावली, अन्नकूट और गोपाष्टमी जैसे पर्व भी शामिल होते हैं। प्रतिदिन शाम को आचार्यों की चरित्र कथा होती है, समाज गायन किया जाता है और नित्य रासलीलाएं आयोजित होती हैं। पूर्णिमा के दिन निम्बार्क भगवान का पंचामृत अभिषेक होता है और एक विशाल शोभायात्रा निकाली जाती है। हर दिन मंदिर के जगमोहन में एक सिंहासन पर गोपालदास के सेव्य गोपालजी (जिन्हें महंतजी पुकारा जाता है) और निम्बार्क भगवान के चित्रपट विराजमान होते हैं。<ref>{{Cite web |url=https://vrindavantoday.in/nimbark-temples-of-chhipi-gali-nimbark-kot-ajab-manohar-lal/ |title=छीपी गली का निम्बार्क कोट मंदिर |website=Vrindavan Today}}</ref> समाज गायन में 'चलसखी', 'सहज सुख सजनी', 'हेली' जैसे पद गाए जाते हैं और अंत में "सेवों श्री राधारमण उदार" तथा "जय जय श्री राधारमण विराजैं" का गायन होता है। रासलीला में सबसे विशेष 'गोदनावारी लीला' है। भंडारे में द्वादशी को बूंदी, नवमी को मोहनथार, एकादशी को समा की खीर और निम्बार्क भगवान के छठी उत्सव में लड्डू का भोग लगता है। भंडारे की विशेष 'गड्‌ड सब्जी' (मिली-जुली) और लड्डू स्थानीय स्तर पर काफी प्रसिद्ध हैं।<ref>{{Cite book |title=IAVRI Bulletin, Issue 1-12 |publisher=International Association of the Vrindavan Research Institute |year=1975}}</ref> === कार्तिक उत्सव की रासलीलाओं का क्रम === * कार्तिक कृष्ण द्वादशी (धनतेरस): वंशी चोरी लीला * कार्तिक कृष्ण चौदस: केवट लीला * कार्तिक अमावस (दीपावली): चौसर लीला<ref>{{Cite AV media |title=निम्बार्क कोट में दीपावली को होने वाली चौसर लीला |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZOQ3fmJZlBE |publisher=YouTube}}</ref> * कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा: मूदरी चोरी लीला * कार्तिक शुक्ल द्वितीया: पनघट लीला * कार्तिक शुक्ल तृतीया: ब्रह्मचारी लीला * [[कार्तिक शुक्ल चतुर्थी]]: विदुषी लीला * कार्तिक शुक्ल पंचमी: शंकर लीला * कार्तिक शुक्ल छठी: पांडे लीला * [[कार्तिक शुक्ल सप्तमी]]: राधा प्राकटय लीला * कार्तिक शुक्ल अष्टमी (गोपाष्टमी): गोचारण लीला * कार्तिक शुक्ल नवमी (अक्षय नवमी): जोगन लीला * कार्तिक शुक्ल दशमी: श्याम सगाई लीला * कार्तिक शुक्ल एकादशी (देवउठनी): वरुण लीला * कार्तिक शुक्ल द्वादशी: मान लीला * कार्तिक शुक्ल त्रयोदशी: माखन चोरी लीला * कार्तिक शुक्ल चर्तुदशी: गोदनावारी लीला * कार्तिक पूर्णिमा: सहज सुख के साथ केवल स्वरूप दर्शन * अग्रहायण कृष्ण प्रतिपदा: शोभायात्रा * अग्रहायण कृष्ण द्वितीया: राजदान लीला किसी वर्ष तिथि बढ़ने पर चंद खिलौना, मणि खंभ और सुदामा लीला भी की जाती हैं। पिछले 30 वर्ष से स्वामी अमीचंद शर्मा की मंडली रासलीला करती है। अतीत में दामोदरजी, उदय राम, कन्हैयालाल, शिवदयाल-गिर्राज की मंडलियों ने भी यहाँ रासलीलाएं की हैं।<ref>{{Cite web |title=Nimbarka Acharya-Vrinda Jayanti Mahotsava |url=https://a108.net/blogs/entry/1690-nimbarka-acharya-vrinda-jayanti-mahotsava-to-commence-from-monday/ |publisher=A108.net International Vaishnavas Portal |access-date=17 मार्च 2026 |archive-date=14 अप्रैल 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040304/https://www.a108.net/blogs/entry/1690-nimbarka-acharya-vrinda-jayanti-mahotsava-to-commence-from-monday/ |url-status=dead }}</ref> === भंडारे में कीर्तन व जयकारे === बड़े भंडारे के दिन जब ठाकुरजी को भोग लगता है तब समाजी मंदिर में भोग के पद गाते हैं (जैसे 'भोजन कुंज में आए दोउ')। पंगत बैठने और परोसगारी के दौरान साधु-संतों द्वारा निम्नलिखित कीर्तन किए जाते हैं: <blockquote> सीता राम सीता राम सीता राम जय सियावर राम। राधे श्याम राधे श्याम राधे श्याम जय श्यामा श्याम।<br> सिया हरिनारायण गोविंदे, भज रामा कृष्ण गोविंदे। बोलो संतो हरि हरि, मुख पर मुरली अधर धरी।<br> गोविंद गोविंद गाओगे, प्रेम पदारथ पाओगे। गोविंद नाम बिसारोगे, जीती बाजी हारोगे।<br> राम राम भज बारंबारा, चक्र सुदर्शन है रखवारा।<br> जय जय गोपी जय जय ग्वाल, जय जय सदा बिहारी लाल। गले में तुलसी, मुख में राम, हृदय विराजत शालिगराम। </blockquote> जब पंगत पर पूर्ण भोजन आ जाता है, तब एक विस्तृत जयकारा लगाया जाता है: <blockquote> राम कृष्णदेव की जय, राधासर्वेश्वर की जय, राधामाधव की जय, राधा रमण लालजी की जय, आनंद मनोहर की जय, रूप मनोहर की जय, वृंदावनचंद्र की जय, गोवर्धन चंद्र की जय, गोविंद देव की जय, मदनमोहन की जय, गोपीनाथ की जय, गोकुल चंद्रमा की जय, बांके बिहारी लाल की जय, वृंदावन बिहारी लाल की जय, राधाबल्लभ लाल की जय, जुगल किशोर की जय, रसिक बिहारी की जय, बिहारी बिहारिन की जय, कुंज बिहारी लाल की जय, गिरिराज धरण की जय, राधा श्याम सुंदर की जय, राधा दामोदर की जय, लाड़ली लाल की जय, रास बिहारी लाल की जय, यशोदा नंदन की जय, नंद नंदन की जय, नंदगांव बरसाना की जय, विलासगढ़ की जय, नीम गांव की जय, मानसी गंगा की जय, वृंदावन धाम की जय, मधुपुरी अवधपुरी की जय, काशी प्रयाग की जय, गंगा-जमुना की जय, चारों धाम की जय, चार संप्रदाय की जय, हंस भगवान की जय, सनकादिक भगवान की जय, नारद भगवान की जय, निम्बार्क भगवान की जय, निवासाचार्य की जय, द्वादश आचार्यन की जय (विश्वाचार्य, पुरुषोत्तामाचार्य, विलासाचार्य, स्वरूपाचार्य, माधवाचार्य, बलभद्राचार्य, पद्माचार्य, श्यामाचार्य, गोपालाचार्य, कृपाचार्य, देवाचार्य), अष्टादश भट्‌ट आचार्यन की जय (सुंदर भट्ट, पद्मनाभ भट्ट, उपेंद्र भट्ट, रामचंद्र भट्ट, वामन भट्ट, कृष्णभट्ट, पद्माकर भट्ट, वाण भट्ट, भूरि भट्ट, माधव भट्ट, श्याम भट्ट, गोपाल भट्ट, बलभद्र भट्ट, गोपीनाथ भट्ट, केशव भट्ट, गांगल भट्ट, केशव कश्मीरी भट्ट, श्रीभट्ट, हरिव्यास देवाचार्य, स्वयंभूराम देवाचार्य, कर्णहर देव, नारायण देव, हरिदेव, श्याम देव, श्याम दामोदर देव, श्रुति देव, सहजराम देव, रामदेव, ज्ञानदेव, वृंदावन देव, रामशरण देव, धर्म देव, सेवादास जी), महंत गोपाल दास जी की जय, बाबा हंसदास जी की जय, बाबा बालगोविंद दास जी की जय, श्रृंगारी जी की जय, मैया जी श्यामप्यारी की जय, भैया बांके बिहारी की जय, अनंत कोटि वैष्णवन की जय, स्थान पुरुष की जय, रसोइया पुजारी की जय, कोठारी भंडारी की जय, सब सती सेवकन की जय, उनके माता पिता की जय, उनके बाल गोपाल की जय, उनके समस्त परिकर की जय, अपने-अपने गुरु गोविंद की जय। </blockquote> अंत में सभी एक साथ दोहा पढ़ते हैं: <blockquote>बोलना हरे...राम कहें सुख ऊपजे, कृष्ण कहें दुःख जाय। महिमा महाप्रसाद की, पावो प्रीति लगाय।</blockquote> पंगत के मध्य और अंत में "जय जय श्री राधे श्याम" का जयकारा लगाया जाता है।<ref>{{Cite AV media |title=पंगत की धुन सुनाते बाबा राजेंद्र दास |url=https://www.youtube.com/watch?v=8lwyyGVEd8I |publisher=YouTube}}</ref> === शोभायात्रा === निम्बार्क कोट की शोभायात्रा विगत 180 वर्षों से निकलने वाली वृंदावन की सबसे पुरानी शोभायात्राओं में से एक है। इसमें मुख्यरूप से दो डोले होते हैं: एक रासबिहारी के स्वरूप का और दूसरा गोपालजी व निम्बार्क भगवान के चित्रपट का। शोभायात्रा में वृंदावन के सभी अखाड़ों के निशान, कीर्तन मंडली, बैंडबाजे और ताशे शामिल होते हैं। यह छीपी गली से शुरू होकर किशोरपुरा, बिहारीजी, अठखंभा, लोई बाजार, निधिवन, केशीघाट, वंशीवट होते हुए सुदामाकुटी पहुँचती है और फिर ज्ञानगूदड़ी, गोपीनाथ बाजार, चुंगी चौराहा और बाजाजा होते हुए वापस मंदिर लौटती है। इस यात्रा में करीब 6 घंटे लगते हैं। === अन्य उत्सव === मंदिर में नारद जयंती, निवासाचार्य जयंती (बसंत पंचमी), केशवकाश्मीरी भट्‌टदेवाचार्य जयंती, हंसदास जी जयंती, होली, रामनवमी, जन्माष्टमी, राधाष्टमी, हरिदास श्रृंगारी जी जयंती, [[गुरु पूर्णिमा]], सावन झूला उत्सव, शरदोत्सव और अक्षय तृतीया का पाटोत्सव भी विशेष रूप से मनाया जाता है। मंदिर में नियमित रूप से गोपाल सहस्रनाम, विष्णु सहस्रनाम, महावाणी, युगल शतक, रामचरित मानस व वाल्मीकि रामायण का पाठ तथा श्रीमद्भागवत व भक्तमाल की कथाएँ आयोजित होती हैं। === वार्षिक उत्सव कलैंडर === {| class="wikitable" |- ! तिथि !! उत्सव |- | चैत्र शुक्ल प्रतिपदा || संवत्सर (नव वर्ष) |- | चैत्र शुक्ल नवमी || रामनवमी |- | वैशाख शुक्ल तृतीया || अक्षय तृतीया (श्री राधारमणलालजी का पाटोत्सव) |- | वैशाख शुक्ल चतुर्दशी || नृसिंह जयंती चतुर्दशी उत्सव |- | ज्येष्ठ शुक्ल चतुर्थी || श्रीकेशव काश्मीरी भट्‌टाचार्य पाटोत्सव |- | आषाढ़ कृष्ण तीज || श्री हंसदास जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव |- | आषाढ़ पूर्णिमा || गुरु पूर्णिमा उत्सव |- | श्रावण शुक्ल तीज || हरियाली तीज |- | श्रावण शुक्ल एकादशी से पूर्णिमा || झूला उत्सव |- | भाद्रपद कृष्ण अष्टमी || ठाकुरजी का जन्मोत्सव |- | भाद्रपद कृष्ण नवमी || नंदोत्सव |- | भाद्रपद शुक्ल अष्टमी || श्रीजी (राधा) का जन्मोत्सव |- | भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी || अनंत चतुर्दशी (गुरु महाराज जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव) |- | आश्विन कृष्ण त्रयोदशी || मैयाजी का निकुंज प्राप्ति उत्सव |- | आश्विन पूर्णिमा || शरद पूर्णिमा |- | कार्तिक कृष्ण पंचमी || गुरु महाराज जयंती, निम्बार्क महोत्सव का शुभारंभ |- | कार्तिक कृष्ण द्वादशी || श्रीहरिव्यास देवाचार्य जयंती (कथा, समाज व रासलीला आरंभ) |- | कार्तिक अमावस्या || दीपावली उत्सव |- | कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा || गोवर्धन पूजा, अन्नकूट |- | कार्तिक शुक्ल अष्टमी || गोपाष्टमी, स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती |- | कार्तिक शुक्ल नवमी || अक्षय नवमी (हंस व सनकादिक भगवान जयंती) |- | कार्तिक पूर्णिमा || निम्बार्क भगवान जयंती |- | मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण प्रतिपदा || निम्बार्क भगवान की शोभायात्रा |- | मार्गशीर्ष कृष्ण पंचमी || छठी उत्सव, वैष्णव साधु सेवा बड़ा भंडारा |- | मार्गशीर्ष शुक्ल द्वादशी || नारद भगवान जयंती |- | पौष पूर्णिमा || श्रृंगारीजी का उत्सव |- | माघ शुक्ल पंचमी || वसंत पंचमी, निवासाचार्य जयंती |- | फाल्गुन शुक्ल पूर्णिमा || होली उत्सव |} == एकादशी की परिपाटी == निम्बार्क कोट में एकादशी व अन्य व्रत निम्बार्की सिद्धांत ‘कपालवेध’ के आधार पर मनाए जाते हैं। निम्बार्क संप्रदाय में व्रत-उपवास के लिए 'उदयव्यापिनी तिथि' को स्वीकार किया गया है, अर्थात् जिस तिथि में सूर्योदय होगा, पूरे दिन वही तिथि मानी जाएगी। दिनभर में 60 घटी (घड़ी) होते हैं। यदि दशमी तिथि मध्य रात्रि के बाद 45 घटी तक रहे और उसके बाद एकादशी आए, तो उस दिन एकादशी का स्पर्श (स्पर्श वेध) माना जाता है। ऐसी स्थिति में एकादशी छोड़कर अगले दिन द्वादशी को व्रत करने का विधान है। रात्रि के अर्धभाग के इस वेध को मानने के कारण ही इसे 'कपालवेध सिद्धांत' कहा जाता है। जब एकादशी पूर्व तिथि (दशमी) से जुड़ी हो तो उसे 'विद्धा' और जब अगली तिथि (द्वादशी) से जुड़ी हो तो उसे 'शुद्धा एकादशी' कहते हैं। आचार्यों का निर्देश विद्धा को त्यागकर शुद्धा एकादशी का व्रत करने का है। विशेष योग होने पर महाद्वादशी का व्रत किया जाता है। नारद पुराण के अनुसार त्रिस्पृशा, उन्मीलनी, वंजुलिनी, पक्षवर्धिनी, जया, विजया, जयंती और अपराजिता महाद्वादशी प्रमुख हैं। ब्रह्मवैवर्त पुराण के अनुसार कुछ विशेष ग्रह स्थितियों में शुद्धा एकादशी छोड़कर भी द्वादशी का ही व्रत किया जाता है। === एकादशी का व्रत विधान === वैष्णवों की सगुणोपासना में एकादशी के दिन ठाकुरजी को फलाहारी अर्पण किया जाता है। इस दिन पूर्ण निराहार रहने की बाध्यता नहीं है, किंतु भोजन में अन्न (गेहूं, मक्का, ज्वार, बाजरा, दाल, चावल) वर्जित है। फलाहार में फल (केला, सेब, अनार आदि) और कंद (आलू, शकरकंद) लिए जा सकते हैं। तरबूज, गाजर, पालक, मटर, गोभी आदि वर्जित हैं। वैष्णवों के लिए प्याज-लहसुन पूर्णतः निषिद्ध है। दूध, दही, पनीर, काजू, बादाम, कुट्टू या सिंघाड़े का आटा और समा के चावल उपयोग किए जा सकते हैं। साधारण नमक के स्थान पर सेंधा नमक और लाल मिर्च के स्थान पर काली मिर्च का उपयोग होता है। हल्दी, हींग, राई और सरसों का तेल इस दिन वर्जित माने जाते हैं। == मंदिर की स्थिति == [[चित्र:निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा]] वृन्दावन में निम्बार्क कोट पहुँचना अत्यंत सुगम है। बनखंडी चौराहे से पूर्व दिशा में जाने वाली गली में दाहिनी ओर पाँचवाँ दरवाजा इसी मंदिर का उत्तरी द्वार है। मंदिर का एक दक्षिणी द्वार पुराना बजाजा में है, जो ऋषि बाल्मीकि स्कूल और सब-स्टेशन नं 3 के ठीक सामने है। नेशनल हाइवे 2 (दिल्ली-आगरा) से छटीकरा मोड होते हुए या यमुना एक्सप्रेसवे से वृंदावन कट के जरिए यहाँ पहुँचा जा सकता है। == मंदिर का पास-पड़ोस और अन्य महत्वपूर्ण देवस्थल == निम्बार्क कोट की लोकेशन वृंदावन में सर्वोत्तम स्थान पर है। यहां से वृंदावन के किसी भी महत्वपूर्ण देवस्थल, मंदिर व दर्शनीय स्थान पर जाने के लिए करीब-करीब एक समान दूरी ही चलनी पड़ती है। वृंदावन में निम्बार्क आचार्य पीठ का प्रमुख स्थान श्रीजी मंदिर जो रेतिया (प्रताप) बाजार में है, इसे बड़ी कुंज और श्रीनिकुंज भी कहते हैं, ये निम्बार्क कोट से 200 मीटर पर है। श्रीजी कुंज से आगे बढ़ें तो शाह बिहारी मंदिर, निधिवन और राधारमण जी मंदिर हैं। यहां से केशी घाट, जुगल किशोर मंदिर और फिर गोपीनाथ जी होते हुए गोपेश्वर महादेव पहुंच सकते हैं। फिर वंशीवट (यहां महाप्रभुजी की बैठक भी है), सुदामा कुटी, खाक चौक होते हुए ज्ञान गूदड़ी जा सकते हैं, यहां टिकारी रानी मंदिर, जगन्नाथ जी मंदिर और तुलसी राम दर्शन स्थल भी है। यहां अखाड़े भी हैं। ज्ञान गूदड़ी से राम बाग होते हुए टटिया स्थान जा सकते हैं। टटिया स्थान से लौटते समय कात्यायनी केश पीठ जा सकते हैं। यहां से रंगजी और फिर ब्रह्म कुंड, लाला बाबू, गोदा विहार और ब्रह्मचारी मंदिर के दर्शन कर सकते हैं। यहां से गोविंद जी मंदिर (वृंदा देवी मंदिर भी इसी परिसर में है) का दर्शन करते हुए सिंहपौर हनुमान व पत्थरपुरा होते हुए गोविंद घाट के पास मीराबाई मंदिर आ सकते हैं, यहां से बाहर निकलने पर रासमंडल होते हुए श्रृंगारवट, फिर राधा दामोदर मंदिर, फिर राधा श्याम सुंदर मंदिर, सवामन शालिग्राम के दर्शन करके रिक्शा सरीखे वाहन से मदन मोहन जी मंदिर और अष्टसखी मंदिर होते हुए सीधे रमणरेती जा सकते हैं, जहां कृष्ण बलराम (इस्कॉन अंग्रेज) मंदिर है। इस्कॉन के पहले दावानल कुंड की ओर आनंद वृंदावन यानी अखंडानंद आश्रम भी जा सकते हैं, साधुबेला (कदंब छाया), हरि निकुंज व हरिमिलाप भी रास्ते में हैं। वृंदावन की परिक्रमा मार्ग से बाहर प्रेम मंदिर, प्रियाकांत जू मंदिर, चंद्रोदय मंदिर, वैष्णो देवी मंदिर सहित कई नए मंदिर हैं। वहां से वाहन से लौटकर सीधे अटल्ला चुंगी आ सकते हैं, यहां से पागल बाबा मंदिर देख सकते हैं, फिर लौटकर नीम करोली आश्रम है, गोरे दाऊजी, गोलोक धाम जा सकते हैं। यहां से बस अड्‌डे जाने वाली सड़क पर अनेक मंदिर हैं लेकिन सबसे महत्वपूर्ण है राधा माधव (जयपुर) मंदिर और इसके सामने गली में तराश वाला मंदिर है। आगे बढ़ने पर मुंगेर मंदिर और उसके सामने गुरुकुल मार्ग पर काठियाबाबा आश्रम है। फिर से निम्बार्क कोट के सामने होते हुए बनखंडी महादेव, रसिक बिहारी मंदिर, मोटा गणेश, गंगा मंदिर, सत्यनारायण मंदिर होते हुए बांके बिहारीजी का दर्शन कर सकते हैं। इसी के करीब है राधा बल्लभजी का मंदिर। राधा बल्लभ जी मंदिर से बाहर निकलने सामने भट्‌ट गली में मधु निकुंज है, युगल घाट की तरफ बढ़ने पर यशोदानंदन मंदिर है, फिर टोपीवाली कुंज, यहां से दान-मान गली (रुप-सनातन गौड़िया मठ) होते हुए सेवा कुंज और इमली तला जा सकते हैं। व्यास घेरा में युगल बिहारी मंदिर और सामने प्रेम गली में गोरेलाल जी कुंज होते हुए वापस निम्बार्क कोट आ सकते हैं। वृंदावन में सभी वैष्णव संप्रदायों के अलावा महादेव, देवी, गणेश के मंदिर हैं, सर्वाधिक निम्बार्क संप्रदाय के हैं, फिर गौड़िया, हरिदासी, राधा बल्लभी, रामानंदी, रामानुजी व बल्लभकुल के हैं। == मंदिर की दिनचर्या और स्तुति == दैनिक रूप से मंदिर में तीन प्रमुख आरतियाँ होती हैं—सुबह मंगला आरती, श्रृंगार आरती और शाम को संध्या आरती। दिन में भोग और रात्रि में शयन के समय धूप आरती होती है। आरतियों में विजय घंट बजाए जाते हैं। श्रृंगार आरती में संक्षिप्त और संध्या आरती में संपूर्ण निम्बार्क स्तुति गाई जाती है। आरती पीतल, तांबे या चांदी की हो सकती है, आरती में घी की भीगी हुई रुई की बाती जलाएं। बाती विषम संख्या यानी 3, 5, 7 या अधिक हो सकती हैं। आरती को बांयीं ओर से शुरू करके दायीं ओर घुमाते हैं यानी घड़ी की दिशा में। बाएं हाथ से गरुड़ घंट बजाते रहते हैं और दाएं हाथ से आरती की जाती है। आरती मंत्रोच्चार के साथ होनी चाहिए और गरुण घंटी बजाकर प्रतीकात्मक रूप से माना जाता है कि मंत्रोच्चार हो रहा है। आरती करते समय सबसे पहले ठाकुर जी के चरणों में 4 बार दीपक घुमाते हैं। फिर उनकी नाभि के सामने 2 बार घुमाते हैं। इसके बाद उनके मुखमंडल के सामने 1 बार घुमाते हैं और अंत में प्रभु के संपूर्ण श्रीअंगों पर 7 बार आरती घुमाएं (इस प्रकार कुल 14 बार दीपक घुमाया जाता है)। === मंदिर की संध्याकालीन आरती की स्तुति === <poem> श्री हंस च सनत्कुमारप्रभ्रतीन वीणाधरम नारदं। निम्बादित्यगुरुं च द्वादश गुरुं श्री निवासादिकान॥ वन्दे सुन्दर भट्ट देशिक मुखान्वस्विंदु संख्या युतान। श्री व्यासाद्धरिमध्यगा च परितः सर्वान्गुरुन्सादरम॥ हे निम्बार्क दयानिधे गुणनिधे हे भक्त चिंतामने। हे आचार्य शिरोमने मुनि गणेराम्रग्यपादाम्बुजम॥ हे सृष्टिस्थितिपालनप्रभवन हे नाथ मायाधिपे। हे गोवर्धन कन्दरालयविभो मां पाहि सर्वेश्वर। कस्तूरीतिलकं ललाटपटले वक्षः स्थले कौस्तुभं। नासाग्रे वर मौक्तिकं करतले वेणु करे कंकणं॥ सर्वांगे हरीचन्दनं सुललितं कंठे च मक्तावली। गोपस्त्रीपरिवेष्ठितो विजयते गोपालचूरामणि॥ फुल्लेंदीवर कान्ति मिंदुवदनं वर्हावतंसन प्रियं। श्री वत्सांगमुदार कौस्तुभधरं पीताम्बर सुन्दरम॥ गोपीनां नयनोत्पलार्ची त तनुं गोगोपसंघाव्रतम। गोविन्दं कलवेणु वादनपरं दिव्यांगभुषम भजे॥ हे राधे वृष भानु भूपतनये हे पूर्ण चंद्रानने। हे कांते कमनीय कोकिलरवे ब्रन्दावनाधीश्वरी॥ हे मत्प्रानपरायने च रसिके हे सर्वयुथेश्वरी। आगत्य त्वरितं प्रतप्त मणिशं मां दीनमानन्दय॥ हे राधे वृषभानुभूपतनये सर्वेश्वरी राधिके। हे कृष्णानन पंकजभ्रमरिके कृष्ण प्रिये माधवी॥ हे वृन्दावननागरी गुणगुरो दामोदरप्रेयसी। हे हे श्री मलललितादिक प्रियसखी प्रनाधिके पाहि माम॥ शिन्जनू पुरपादपदमयुगलामा हंसीं गतिं विभ्रतीम। चंचतखंजनमंजुलोचनयुगां पोनोल्लसत्कंधराम॥ शोभित कांचनकंकनद्युति मिलतपानौ चलच्चामरम। कुरवाणाम हिरराधिकोपरि सदा श्री रंगदेवीं भजे॥ श्री रंगादिसुदेविका च ललिता वैशाखिका चम्पिका। चित्र तंग सुखिंदुलेखकपरा चाष्टो प्रधानाप्रिया॥ चान्या सन्ति प्रियात्प्रिया लघुतमानित्ये च नैमित्तके। वन्दे त्वच चरणारविन्दनितरां दासा वयं श्रद्धया॥ स्वभावतोपास्तसमस्तदोष मशेष कल्याण गुनेकराशिम। व्यूहांगिनं ब्रह्म परंवरेण्यम ध्यायेम कृष्णं कमलेक्षण हरिम॥ अंगे तुवामे ब्रिषभानुजा मुदाविराजमानामनुरूपसौभागाम। सखी सह्त्रै परिसेविताम सदा स्मरेम देवीं सकलेष्टकामदाम॥ नान्यागति कृष्णपदारबिन्दात संद्रेश्यते ब्रह्मशिवादिवंदितात। भक्तेछ्योपत्सुचिन्त्त्यविग्रहादचिन्त्यशक्तेरविचिन्त्यशासनात॥ लोकत्रये यान्यसदीहितानी तान्येव सर्वाणि मया कृतानि। तदीय पाकावसरम विसोढुमसक्नुवन देवमुपैमी नाथ॥ वशीकृतिं यान्ति न हीन्द्रियानी बुद्धिर्नशुद्धिम समुपैति तस्मात्। न साधनं मेस्ती तव प्रसादे दयालुभावेन बिना हरे ते॥ न धर्मनिष्ठोस्मी नचात्मवेदी न भक्तित्मा स्त्वच्चारानार्विंदे। अकिन्चनोनन्यगति शरण्यं त्वत्पादमूलं शरणं प्रपद्ये॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव। त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देव देव॥ </poem> === कीर्तन === <poem> '''दोहा''' पराभक्ति रति वर्द्धनी, स्याम सब सुख दैनि। रसिक मुकुटमनि राधिके, जै नव नीरज नैन।। '''स्तोत्र''' जयति जय राधा रसिकमनि मुकुट मन-हरनी त्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 1 ।। जयति गोरी नव किसोरी सकल सुख सीमा श्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 2 ।। जयति रति रस वर्द्धनी अति अद्भुता सदया हिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 3 ।। जयति आनंद कंदनी जगबंदनी बर बदनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 4 ।। जयति स्यामा अमित नामा वेद बिधि निर्वाचिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 5 ।। जयति रास-बिलासिनी कल कला कोटि प्रकाशिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 6 ।। जयति बिबिध बिहार कवनी रसिक रवनी सुभ धिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 7 ।। जयति चंचल चारु लोचनि दिव्य दुकुला भरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 8 ।। जयति प्रेमा प्रेम सीमा कोकिला कल बैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 9 ।। जयति कंचन दिव्य अंगी नवल नीरज नैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 10 ।। जयति बल्लभ बल्लभा आनंद कलभा तरुनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 11 ।। जयति नागरि गुन उजागरि प्रान धन मन हरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 12 ।। जयति नौतन नित्य लीला नित्य धाम निवासिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 13 ।। जयति गुण माधूर्य भूपा सिद्धि रूपा शक्तिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 14 ।। जयति सुद्ध स्वभाव सीला स्यामला सुकुमारिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 15 ।। जयति जस जग प्रचुर परिकर हरिप्रिया जीवनि जिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 16 ।। '''दोहा''' नव-नव रंगि त्रिभंगि जै, स्याम सुअंगी स्याम। जै राधे जै हरिप्रिये, श्री राधे सुख धाम।। '''स्तोत्र''' जै राधे जै राधे राधे जै राधे जै श्री राधे। जै कृष्ण जै कृष्ण कृष्ण जै कृष्ण जै श्री कृष्ण। 1 । स्याम गोरी नित्य किसोरी प्रीतम जोरी श्री राधे। रसिक रसीलो छैल छबीलो गुन गरबीलो श्री कृष्ण। 2 । रासविहारनि रसबिसतारनि पिय उर धारनि श्री राधे। नव-नव रंगी नवल त्रिभंगी स्याम सुअंगी श्री कृष्ण। 3 । प्रान पियारी रूप उज्यारी अति सुकुंमारी श्री राधे। मैंन मनोहर महा मोदकर सुंदर बर तर श्री कृष्ण। 4 । सोभा सेंनी मोहा मेंनी कोकिल बेंनी श्री राधे। कीरतिवंता कामिनिकंता श्री भगवंता श्री कृष्ण। 5 । चंदा-वदनी कुंदा रदनी सोभा सदनी श्री राधे। परम उदारा प्रभा अपारा अति सुकुंवारा श्री कृष्ण। 6 । हंसागवनी राजति रवनी क्रीड़ा कवनी श्री राधे। रूपा रसाला नैंन बिसाला परम कृपाला श्री कृष्ण। 7 । कंचनबेली रति रस रेली अति अलबेली श्री राधे। सब सुख सागर सब गुन आगर रूप उजागर श्री कृष्ण। 8 । रवनी रम्या तर तर तम्या गुण आगम्या श्री राधे। धाम निवासी प्रभा प्रकासी सहज सुहासी श्री कृष्ण। 9 । शक्तयाह्लादनि अति प्रियवादनि उर उन्मादनि श्री राधे। अंग अंग टोना सरस सलोना सुभग सुठोना श्री कृष्ण। 10 । राधा नामिनि गुण अभिरामिनि हरिप्रिया स्वामिनि श्री राधे। हरे हरे हरि हरे हरे हरि हरे हरे हरि श्री कृष्ण। 11 । अंत में: गोविंद जय जय गोपाल जय जय, राधारमण हरि गोविंद जय जय। </poem> == निम्बार्की हरिव्यासी परंपरा में विशेष == * '''इष्टदेव:''' सर्वेश्वर भगवान श्री कृष्ण * '''कुलदेव:''' रुक्मिणी माता * '''शाखा:''' हंस * '''आचार्य:''' सनकादि * '''मुनि:''' नारद * '''वेद:''' सामवेद * '''आहार:''' हरिनाम * '''अखाड़ा:''' निर्मोही * '''देवता:''' गरुड़ * '''धाम:''' बद्रिकाश्रम * '''माला:''' तुलसी * '''तिलक:''' हरि मंदिर श्याम बिंदी * '''द्वारा:''' स्वयंभूराम (शोभूराम) * '''गोत्र:''' अच्युत * '''गोपाल मंत्र:''' क्लीं कृष्णाय गोविंदाय गोपीजन बल्लभाय स्वाहा: * '''संकीर्तन:''' राधे कृष्ण राधे कृष्ण, कृष्ण कृष्ण राधे राधे, राधे श्याम राधे श्याम, श्याम श्याम राधे राधे। == मंदिर की उपासना व दीक्षा पद्धति == निम्बार्क संप्रदाय में अकेले श्रीकृष्ण की उपसना नहीं होती बल्कि राधा-कृष्ण की युगल उपासना होती है। निम्बार्क संप्रदाय में पंच संस्कार का विधान है-गोपीचंदन का मस्तक पर ऊर्ध्वपुंड्र तिलक, भुजाओं पर शंख-चक्र, गुरुदेव द्वारा भगवत संबंधी नामकरण, गले में तुलसी की कंठी और मंत्रोपदेश। इन पांच संस्कारों से व्यक्ति में वैष्णवत्व आता है। पहला संस्कार- तिलक लगाने का विधान: गोपीचंदन (यदि भेंट द्वारिका के पास गोपी तालाब से उपलब्ध है तो सर्वोत्तम) को हथेली में जल के साथ घिसकर मस्तक (ललाट) पर ऊर्ध्वपुंड्र तिलक लगाने का विधान है। भस्म से तिलक लगाना निषेध है लेकिन ब्रज रज का इस्तेमाल कर सकते हैं। नासिका के तीन भाग में से दो भाग छोड़कर तीसरे भाग से तिलक शुरू करें और ललाट के अंत में केशों तक ले जाएं, दो रेखाओं के बीच में एक अंगुल से कम स्थान न हो बल्कि कुछ ज्यादा हो और ऊपर की ओर चौड़ाई लगातार बढ़ती जाए। रेखाएं चावल की मोटाई जितनी हों। तिलक की आकृति हरिचरणारविंद के समान हो। निम्बार्की तिलक हरिपादाकृति कहलाता है। इसे हरि मंदिर भी कहते हैं। तिलक के बीच दोनों भोहों के मध्य में श्यामश्री (यदि जगन्नाथपुरी के पास कज्जलगिरी या गोवर्धन की तलहटी में राधाकुंड का श्यामश्री उपलब्ध हो तो उत्तम) से एक छोटा सा गोल श्यामबिंदु (काला बिंदी) लगाएं। शरीर पर द्वादश तिलक लगाने का विधान है, ये स्थान हैं- ललाट, पेट, वक्षस्थल, कंठ, दक्षिणी कांख, दक्षिणी भुजा, दक्षिणी कंधा, बांयीं कांख, बांयी भुजा, बांया कंधा, पीठ व कमर पर। <ref>{{Cite web|url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/BHAGAVANNIMBARKACHARYA-siddhant-upasan-aacharya-parampara.pdf|title=भगवन्निम्बार्काचार्य : सिद्धांत, उपासना एवं आचार्य-परंपरा|last=(डॉ) प्रभाकर शास्त्री|first=प्रो.|date=2002|website=NimbarkSocialWelfare}}</ref> दूसरा संस्कार- भुजाओं पर शंख-चक्र: भगवान के आयुध चिह्नों को भी गोपीचंदन से अंकित करें। दक्षिणी बाहु पर चक्र और वाम बाहु में शंख धारण करना चाहिए। इन दिनों कुछ वैष्णव अपनी बांहों पर शंख-चक्र के स्थायी गोदना गुदवाने लगे हैं। तीसरा संस्कार- कंठी माला: आचार्य (गुरुदेव) से प्राप्त कंठी माला भगवान का दासत्व स्वीकार करने का प्रतीक है। शास्त्रों में वैष्णवों द्वारा कंठी धारण न करना अपराध की श्रेणी में गिना गया है। कंठी को गले से किसी भी परिस्थिति (अशौच व अनाचार अवस्था) में नहीं उतरना चाहिए। निम्बार्क संप्रदाय में युगलोपासना है, इसलिए कंठी को दोहरा (दो लड़ियां) पहनने की परंपरा है। कंठी उपास्य विग्रह के श्रीअंग से स्पर्श करके और गुरुदेव आचार्य से अभिमंत्रित ही पहननी चाहिए। चौथा संस्कार- गुरु द्वारा नामकरण: यदि पूर्व नाम यानी मौजूदा नाम भगवत संबंधी नहीं है तो गुरुदेव नया नामकरण करते हैं। नए नाम में भगवान के विविध नामों के साथ दास, शरण, प्रपन्न (किशोरी जी के अनन्य उपासकों के नामों में दासी, सखी व आली) आदि जोड़े जाते हैं। पांचवां संस्कार- मंत्रोपदेश: गुरुदीक्षा पंच संस्कारों में सर्वोपरि महत्ता का संस्कार है। संप्रदाय में दो मंत्र देने की परंपरा है, पहला शरणागति मंत्र और दूसरा श्रीगोपाल मंत्र। पहला मंत्र नारद पांचरात्र से है, दूसरा अष्टादशाक्षर मंत्र अथर्ववेद के पिप्पलाद शाखा के गोपाल तापिनी उपनिषद का है। <ref>{{Cite book|title=भगवन्निम्बार्काचार्य : सिद्धांत, उपासना एवं आचार्य परंपरा|last=शास्त्री|first=प्रो. (डॉ) प्रभाकर|publisher=रचना प्रकाशन, जयपुर|year=2002|isbn=81-86116-96-6|location=भारत|pages=पेज-142 से 160}}</ref> == वैष्णव समाज गायन == कार्तिक मास में निम्बार्क कोट में हर शाम होने वाला समाज गायन महोत्सव का विशेष आकर्षण है। निम्बार्क संप्रदाय में समाज गायन की परंपरा 15वीं-16वीं सदी से मानी जाती है। निम्बार्क कोट में यह परंपरा लगभग 180 वर्ष पुरानी है। यहाँ इसकी शुरुआत स्वामी गोपाल दास ने 1843 ई. में की थी।<ref>{{Cite web |title=डिजिटल प्लेटफ़ॉर्म की बदौलत हो रहा ब्रज संगीत का सुखद पुनरुद्धार |url=https://www.devdiscourse.com/article/arts/278282-braj-sangeet-witnessing-happy-revival-thanks-to-digital-platforms |website=Devdiscourse}}</ref> समाज गायन प्राचीन भारतीय शास्त्रीय संगीत की एक वैष्णवी शैली है, जिसमें संत समूह आचार्यों की रचित वाणी पदों का गायन करते हैं। [[चित्र:समाज गायन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट में समाज गायन]] समाज गायन के समय साधु-संत दो दलों (मुखिया दल और झेला दल) में विभक्त होकर आमने-सामने बैठते हैं। मुखिया दल दाईं ओर और झेला दल बाईं ओर होता है। बीच में ऊँची चौकी पर वाणी (समाज शृंखला) रखी जाती है। गायन की शुरुआत मंगलाचरण (बड़ा मंगल व छोटा मंगल) से होती है, जिसमें सूहा विलावल राग का प्रयोग होता है। इसके उपरांत श्रीभट्ट की रचना 'युगल शतक'<ref>{{Cite book |title=युगल शतक |publisher=श्रीजी कुंज |url=https://archive.org/details/LfFC_yugal-shatak-by-bhatta-devacharya-sarveshvar-press/page/n11/mode/1up}}</ref> और हरिव्यास देवाचार्य की 'महावाणी'<ref>{{Cite book |title=महावाणी |url=https://archive.org/details/MahaVaani}}</ref> के पदों का गायन होता है। बधाइयाँ 'हंसवंश यश सागर'<ref>{{Cite book |title=हंसवंश यश सागर |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/Shri-Hansha-Vansha-Yasha-Sagar.pdf}}</ref> से गाई जाती हैं। निम्बार्क समाज गायन में सूहा विलावल, यमन कल्याण, देव गंधार, काफी, मल्हार, बिहाग, भूपाली आदि अनेक रागों और चौताल, झप, कहरवा, दादरा आदि तालों का प्रयोग होता है।<ref>{{Cite book |title=मध्ययुगीन वैष्णव संप्रदायों में संगीत |author=विजयेंद्र स्नातक, राकेशबाला सक्सेना |year=1990}}</ref> निम्बार्क कोट घराने की समाज गायन में 'दंडक गायन' (झप ताल में लंबे कवित्त) की एक विशेष शैली है, जो कार्तिक शुक्ल दशमी और एकादशी को गाई जाती है। वृंदावन की समाज गायन परंपरा पुस्तक में डॉ. गंगा प्रिया ने वृंदावन में समाज गायन के विशिष्ट स्थलों में निम्बार्क कोट का जिक्र किया है। इस पुस्तक में वृंदावन के मंदिरों में समाज गायन श्रृंखला का विवरण है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/community-singing-tradition-of-vrindavan-ba2604/|title=वृन्दावन की समाज गायन परंपरा|last=डॉ. गंगा प्रिया|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> === महावाणी की हस्तलिखित प्रति === निम्बार्क कोट में 'महावाणी' की एक हस्तलिखित प्रति उपलब्ध है, जो संवत 1824 में रूपनगर में जोशी मोतीराम द्वारा लिखी गई थी। यह वृंदावन में प्राप्त महावाणी की सबसे पुरानी प्रतियों में से एक है।<ref>{{Cite book |title=हरिव्यास देवाचार्य एवं महावाणी |author=राजेंद्र प्रसाद गौतम |year=1974 |pages=80-81 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Śrīharivyāsadevācārya_aura_Mahāvā/ZLNichRlNJEC}}</ref> == निम्बार्क कोट मंदिर की आचार्य परंपरा == # '''हंस भगवान व सनकादिक:''' हंस भगवान निम्बार्क संप्रदाय के आद्य आचार्य हैं, जो विष्णु के अवतार माने जाते हैं। धार्मिक कथाओं के अनुसार, ब्रह्मा के मानस पुत्रों (सनकादिकों-सनक, सनंदन, सनातन व सनत कुमार) को सृष्टि से विरक्त कर भगवत चिंतन की ओर मोड़ने के लिए भगवान ने हंस रूप धारण किया था। # '''नारद भगवान:''' पौराणिक कथाओं में नारद को अनेक युग पुरुषों (ध्रुव, प्रह्लाद, वेदव्यास, निम्बार्काचार्य) का गुरु माना गया है। # '''निम्बार्काचार्य:''' राधाकृष्ण की युगलोपासना के प्रणेता। इनका जन्म मूंगी पैठण (महाराष्ट्र) में हुआ था। इन्होंने ब्रह्मसूत्र पर 'वेदांत पारिजात सौरभ' टीका लिखी और 'द्वैताद्वैत' या 'भेदाभेद' दर्शन प्रस्तुत किया। उनकी रचनाओं में वेदांत कामधेनु, दशश्लोकी, गीता वाक्यार्थ, मंत्र रहस्य षोडशी, प्रपन्न कल्प वल्ली, प्रपत्ति चिंतामणि, कृष्ण स्तवराज, श्रीराधाष्टक, सदाचार प्रकाश और प्रात: स्मरण स्तोत्र शामिल हैं। संप्रदाय की मान्यताओं के अनुसार इन्हें सुदर्शन चक्र का अवतार माना जाता है। अनुयायी ऐसा मानते हैं कि निम्बार्क भगवान सुदर्शन चक्र सहित 8 रुपों में विराजमान हैं-भगवान विष्णु के चार आयुधों में से एक सुदर्शन चक्र के रूप में, कृष्णावतार के चतुर्व्यूह में अनिरुद्ध के रूप में, कृष्ण सखाओं में तोष के रूप में, श्रीराधा की अष्टसखियों में रंगदेवी सखी के रूप में, कलियुग में निम्बार्काचार्य के रूप में, गोलोक के श्रीवृंदावन नित्यनिकुंज में प्रिया-प्रीतम की अंगकांति के रूप में, गोचारण के दौरान ठाकुरजी द्वारा इस्तेमाल की गई लकुटी के रूप में और कृष्ण की गउओं में धूसर गाय के रूप में। # '''निवासाचार्य:''' निम्बार्काचार्य के पट्‌ट शिष्य, जिन्हें पांचजन्य शंख का अवतार माना जाता है। इन्होंने 'वेदांत कौस्तुभ' की रचना की। # '''विश्वाचार्य:''' निवासाचार्य के शिष्य। किंवदंतियों के अनुसार, निवासाचार्य ने इनसे 11 दार्शनिक प्रश्न किए थे, जिनके उत्तर के बाद वे उनके शिष्य बन गए। # '''पुरुषोत्तामाचार्य''' # '''विलासाचार्य''' # '''स्वरूपाचार्य''' # '''माधवाचार्य''' # '''बलभद्राचार्य''' # '''पद्माचार्य''' # '''श्यामाचार्य''' # '''गोपालाचार्य''' # '''कृपाचार्य''' # '''देवाचार्य :''' आपने वेदांत सिद्धांत जाह्नवी की रचना की। # '''सुंदर भट्ट :''' आपने सिद्धांत सेतुका की रचना की। # '''पद्मनाभ भट्ट देवाचार्य''' # '''उपेंद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''रामचंद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''वामन भट्ट देवाचार्य''' # '''कृष्णभट्ट देवाचार्य''' # '''पद्माकर भट्ट देवाचार्य''' # '''वाण भट्ट देवाचार्य''' # '''भूरि भट्ट देवाचार्य''' # '''माधव भट्ट देवाचार्य''' # '''श्याम भट्ट देवाचार्य''' # '''गोपाल भट्ट देवाचार्य''' # '''बलभद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''गोपीनाथ भट्ट देवाचार्य''' # '''केशव भट्ट देवाचार्य''' # '''गांगल भट्ट देवाचार्य''' # '''केशव काश्मीरी भट्‌टाचार्य:''' निम्बार्क परंपरा में 30वें आचार्य। इन्होंने कश्मीर में 'कौस्तुभ प्रभा' और 'क्रम दीपिका' जैसे ग्रंथ लिखे। # '''श्रीभट्ट देवाचार्य:''' 'युगल शतक' के रचयिता। # '''हरिव्यास देवाचार्य:''' 'महावाणी' के प्रणेता। # '''स्वयंभूराम देवाचार्य:''' निम्बार्क कोट के द्वाराचार्य। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रधान शिष्यों में सबसे वरिष्ठ। # '''कर्णहर देव''' # '''नारायण देव''' # '''हरिदेव''' # '''श्याम देव''' # '''श्याम दामोदर देव''' # '''श्रुति देव''' # '''सहजराम देव''' # '''रामदेव''' # '''ज्ञानदेव''' # '''वृंदावन देव''' # '''रामशरण देव''' # '''धर्म देव''' # '''सेवादास''' # '''बाबा गोपालदास महाराज:''' सेवादास के शिष्य, जिन्होंने 1843 में वृंदावन में निम्बार्क महोत्सव प्रारंभ किया और 'उत्सवी बाबा' के नाम से विख्यात हुए।<ref>{{Cite AV media |title=मेरो वृंदावन चैनल पर निम्बार्क कोट के दर्शन |url=https://www.facebook.com/reel/2063201144459760 |publisher=Facebook}}</ref> # '''बाबा हंसदास:''' गोपालदास के शिष्य। 1895 से 1937 तक निम्बार्क जयंती उत्सव का संचालन किया। # '''बाबा बाल गोविंद दास:''' हंसदास के विरक्त शिष्य, जिन्होंने निम्बार्क कोट का निर्माण कराया। # '''हरिदास श्रृंगारी:''' बालगोविंद दास के छोटे भाई, जो 18 वर्ष की आयु में वृंदावन आ गए थे। राधारमण लालजी की अष्टयाम सेवा में समर्पित रहे। # '''माता श्याम प्यारी:''' हरिदास श्रृंगारी की धर्मपत्नी। 1950 से 1983 तक निम्बार्क कोट का संचालन किया। # '''वृंदावन बिहारी:''' हरिदास श्रृंगारी के पुत्र। वर्तमान में निम्बार्क कोट के सेवायत। === वृंदावन बिहारी === श्री वृंदावन बिहारी शर्मा (आयु 88 वर्ष) वर्तमान में निम्बार्क कोट के व्यवस्थापक और सेवायत हैं। वे 14-15 वर्ष की आयु से ही मंदिर की परंपराओं का संचालन कर रहे हैं। समाज गायन, नित्य रासलीला और हस्तलिखित साहित्य के संरक्षण में उनका विशेष योगदान रहा है। उन्होंने अपने पैतृक मंदिर में एक मासीय निम्बार्क जयंती आयोजन में समाज गायन की प्राचीन शैली और रासलीलाओं के क्रम को व्यवस्थित किया। 1970 के दशक से 2020 में उन्होंने वृंदावन शोध संस्थान में ब्रज की हस्तलिखित पांडुलिपियों (संस्कृत, हिंदी, बंगाली, गुजराती, मराठी, उर्दू) की विस्तृत कैटलॉगिंग का कार्य किया। उनके संपादित व संकलित तीन कैटलॉग प्रकाशित हुए। संस्थान में आए देश-विदेश के अनेक लेखक व शोधकर्ताओं की अकादमिक मदद की। अमेरिका की वाशिंगटन यूनीवर्सिटी और नीदरलैंड के ग्रोनिंगन यूनीवर्सिटी के प्रोफेसर व ब्रिटिश लेखक एलन डब्ल्यू. एंटविस्टल ने अपनी दो पुस्तक ‘वैष्णव तिलक : सेक्टेरियन मार्क्स वॉर्न बाय वरशिपर्स ऑफ विष्णु’ (1982) और ‘ब्रज : सेंटर ऑफ कृष्ण पिलग्रिमेज’ (1987) में निम्बार्क कोट व वृंदावन बिहारी का जिक्र किया है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/vaisnava-tilakas-sectarian-marks-worn-by-worshippers-of-visnu-vishnu-ide441/|title=Vaisnava Tilakas Sectarian marks worn by worshippers of Vishnu|last=Alan W Entwistle|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/entwistles-braj-center-of-krsna-pilgramage/page/n8/mode/1up|title=Braj Centre of Krsna Pilgramage|last=Alan W. Entwistle|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> 1985 में वृंदावन बिहारी के संपादन में ‘ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट’ का पार्ट-4 (708 पेज) प्रकाशित हुआ। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-4-old-and-rare-book-ubc069/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट|last=वी.बी. गोस्वामी|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> 1991 में वृंदावन बिहारी ने ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट के पार्ट-5 (718 पेज) का संपादन किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-5-old-and-rare-book-ubc068/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट पार्ट-5|last=V.B. Goswami|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> 2010 में वृंदावन बिहारी ने ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट के पार्ट-6 (676 पेज) का संकलन किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-6-ubc067/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट पार्ट-6|last=Vrindaban Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> वृंदावन शोध संस्थान द्वारा प्रकाशित पुस्तक ‘भारत भाव रूप श्री कृष्ण’ के खंड-1 में शामिल पांच लेखों में वृंदावन बिहारी का लिखा लेख ‘महामानव के परिप्रेक्ष्य में महाभारत के श्रीकृष्ण’ भी है। इस खंड के अन्य लेखकों में डॉ. विद्यानिवास मिश्र, डॉ. प्रभुदयाल मीतल व डॉ. रघुवीर शास्त्री शामिल हैं, अन्य खंडों के लेखक समूह में डॉ. विजयेंद्र स्नातक, आचार्य डॉ. वासुदेव कृष्ण चतुर्वेदी, प्रो. कृष्ण दत्त वाजपेयी, डॉ. प्रभाकर माचवे, डॉ. कैलाश चंद्र भाटिया, डॉ. प्रेम नारायण श्रीवास्तव,  नरेश बंसल, बसंत जामदग्नि जैसे दिग्गजों का नाम उल्लेखनीय है।<ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/bharat-bhava-rupa-shri-krishna-aze003/|title=भारत भाव रूप श्रीकृष्ण|last=भवानी शंकर शुक्ला एवं हरिमोहन मालवीय|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> उन्होंने 1990 यमुना के संरक्षण पर शोधपरक पुस्तक ‘यमुना एवं यमुनाष्टक’<ref>{{Cite book |title=यमुना एवं यमुनाष्टक |author=वृंदावन बिहारी |year=1990 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Yamun%C4%81_eva%E1%B9%83_yamun%C4%81sh%E1%B9%ADaka/mY8XAAAAIAAJ}}</ref><ref>{{Cite web |title=वृंदावन शोध संस्थान की प्रकाशन सूची |url=https://vribharat.org/hi/prakashan/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/asfd_yamuna-evam-yamuna-ashtak-by-vrindavan-bihari-goswami-vrindavan-research-institute/page/n25/mode/2up|title=यमुना एवं यमुनाष्टक|first=वृंदावन बिहारी|date=1990|website=वृंदावन शोध संस्थान}}</ref> लिखी है। 2015 में यमुना एवं यमुनाष्टक का पुनर्प्रकाशन हुआ। वृंदावन बिहारी ने अपनी ही पुस्तक का इंग्लिश अनुवाद भी किया जो ‘यमुना : द एटर्नल स्ट्रीम ऑफ यमुना’ (1923) के रूप में उपलब्ध है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/yamuna-eternal-stream-of-culture-ba2605/|title=यमुना एटर्नल स्ट्रीम ऑफ कल्चर|last=Vrindaban Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> वृंदावन शोध संस्थान से प्रकाशित हरिमोहन मालवीय की पुस्तक ‘रागमाला ऑफ तानसेन’ के अंग्रेजी संस्करण के संपादन भी वृंदावन बिहारी ने किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/ragamala-of-tansen-published-with-grant-from-ministry-of-culture-government-of-india-bab470/|title=Ragamala of Tansen|last=harimohan Malviya Vrindavan Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> उनके लिखे गए दो पद आज भी समाज गायन के अंत में गाए जाते हैं: <poem> '''पहला पद:''' सेवों श्री राधा रमण उदार। जिन श्री गोपाल दास जू सेव्यो, गोपाल रूप उर धार। श्री हंस दास जू सेवत मानसी, युगल रूप उर सार। तिनकी कृपा श्री गोविंद बाल जू, दिए सिंहासन बैठार।। '''दूसरा पद:''' जै जै श्री राधा रमण विराजै। निज लावण्य रूप निधि संग लिए, कोटि काम छवि लाजैं। कुंज कुंज मिल बिलसत हुलसत, सेवत सहचरि संग समाजैं। श्री वृंदावन श्री हितु श्री हरिप्रिया, चोज मनोजन काजैं।। </poem> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मन्दिर]] [[श्रेणी:वृन्दावन के मन्दिर]] [[श्रेणी:निम्बार्क सम्प्रदाय]] [[श्रेणी:हिन्दू मन्दिर]] [[श्रेणी:निम्बार्क संप्रदाय के प्रमुख मंदिर]] 2nk65lf4qv3yywedy7csqb9eyzlmmdt 6631830 6631828 2026-10-21T18:12:23Z Aniruddha025 580663 नाम ठीक किया 6631830 wikitext text/x-wiki [[चित्र:निम्बार्क कोट, वृंदावन का मुख्य दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|300px|निम्बार्क कोट का मुख्य द्वार]] '''निम्बार्क कोट''' [[उत्तर प्रदेश]] के [[वृन्दावन]] में स्थित [[निम्बार्क सम्प्रदाय]] का एक प्रमुख [[मंदिर]] है। यद्यपि आकार में यह एक सामान्य इमारत जैसा है, लेकिन वृन्दावन की धार्मिक और सांस्कृतिक परंपराओं में इसका एक विशिष्ट स्थान है। 'निम्बार्क कोट' शब्द में 'निम्बार्क' संप्रदाय के मुख्य आचार्य को दर्शाता है, जबकि 'कोट' का अर्थ किला या वह स्थान है जहाँ आचार्य विराजमान हों। यह मंदिर विशेष रूप से 'निम्बार्क जयन्ती' के अवसर पर आयोजित होने वाले एक मासीय समारोह के लिए जाना जाता है, जो यहाँ सन् 1924 से मनाया जा रहा है।<ref>{{Cite web |url=https://archive.org/details/shri-nimbarka-vratotsav-nirnaya-2080/page/n9/mode/1up |title=निम्बार्क पीठ के व्रतोत्सव निर्णय में कार्तिक-मार्गशीष मास |publisher=Archive.org |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/index.php/saints/ |title=संत सेक्शन में निम्बार्क कोट का उल्लेख |website=Nimbark Social Welfare |access-date=17 मार्च 2026 |archive-date=27 मई 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527163451/https://www.nimbarksocialwelfare.com/index.php/saints/ |url-status=dead }}</ref> सन् 1923 तक यह उत्सव प्रेम गली स्थित 'उत्सव कुंज' में मनाया जाता था। वर्ष 2025 में इस उत्सव का 182वाँ आयोजन किया गया। इस उत्सव का एक प्रमुख आकर्षण वैष्णव संगीत शैली का 'समाज गायन' है। निम्बार्क सम्प्रदाय, वैष्णव धर्म के चार प्रमुख सम्प्रदायों में से एक है, जिसे 'सनकादिक' या 'कुमार सम्प्रदाय' भी कहा जाता है। वैष्णव वे हैं जो विष्णु या उनके अवतारों (विशेषकर राम और कृष्ण) की अपने इष्ट के रूप में उपासना करते हैं। (अन्य तीन प्रमुख [[वैष्णव सम्प्रदाय]] हैं: श्री सम्प्रदाय, ब्रह्म या गौड़ीय सम्प्रदाय, और रुद्र या विष्णुस्वामी सम्प्रदाय)। ब्रज की परंपरा में निम्बार्क संप्रदाय के तीन प्रमुख आचार्य माने जाते हैं: आद्याचार्य (हंस एवं सनकादिक), प्रवर्तकाचार्य (निम्बार्क) और रसिकोपासनाचार्य (हरिव्यास देवाचार्य)। निम्बार्क संप्रदाय में 12 'द्वारे' (शाखाएँ) हैं, जिनमें से निम्बार्क कोट मंदिर 'स्वयंभूराम देवाचार्य द्वारे' की परंपरा का प्रतिनिधित्व करता है। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रमुख शिष्यों में स्वयंभूराम देवाचार्य सबसे वरिष्ठ माने जाते हैं। संप्रदाय की मुख्य पीठ राजस्थान के किशनगढ़ स्थित सलेमाबाद (निम्बार्क तीर्थ) में है। स्वयं निम्बार्काचार्य राधा सर्वेश्वर शरण देवाचार्य (श्रीजी महाराज) निम्बार्क कोट तीन बार आए थे। अपने एक प्रवास के दौरान उन्होंने उल्लेख किया था कि उन्होंने पुराना बजाजा के ऋषि बाल्मीकि स्कूल से प्राथमिक शिक्षा प्राप्त की थी और वे अक्सर निम्बार्क कोट के प्रांगण में खेला करते थे। सुदामा कुटी की स्थापना करने वाले बाबा सुदामा दास जब रामानंदाचार्य जयंती के लिए मधुकरी (भिक्षा) लेने आते थे, तो वे विश्राम के लिए निम्बार्क कोट के जगमोहन में ही रुकते थे। गीता के मर्मज्ञ संत स्वामी रामसुखदास अपने प्रवचनों में उल्लेख किया करते थे कि यदि वे एकादशी के दिन वृंदावन में होते, तो मधुकरी के लिए निम्बार्क कोट ही जाते क्योंकि वहाँ फलाहारी मधुकरी उपलब्ध होती थी। मंदिर प्रशासन के अनुसार, यहाँ गोस्वामी तुलसीदास द्वारा उपयोग किया गया एक ऐतिहासिक लोटा भी संरक्षित है, जिसमें संतों का चरणामृत रखा जाता है, जिसकी श्रद्धालुओं में अपार महिमा है।<ref>{{Cite AV media |url=https://www.facebook.com/groups/surshyamofficial/posts/2281732275629854/ |title=बाबा राजेंद्र दास जी महाराज निम्बार्क कोट में मौजूद तुलसीदास जी के लोटे का प्रसंग |medium=Video |publisher=Facebook}}</ref> वर्तमान निम्बार्काचार्य श्यामा शरण देवाचार्य भी निम्बार्क कोट पधार चुके हैं। 2025 की [[अक्षय तृतीया]] (29 अप्रैल) से 2026 की अक्षय तृतीया (20 अप्रैल) तक निम्बार्क कोट में एक वर्ष का शताब्दी वर्ष महोत्सव मनाया गया। हर महीने एक भागवत कथा हुई, वर्ष भर के दौरान भागवत के 100 मूल पाठ हुए, 50 दिन समाज गायन हुआ, रासलीला हुई, 21 भंडारे हुए, शोभायात्रा निकली, फूल बंगला बना, भगवान के श्रीविग्रह का सर्वांग अभिषेक दर्शन हुआ जिसमें वृंदावन के संतों, महंतों व ब्रजवासियों ने हिस्सा लिया।<ref> निम्बार्क कोट शताब्दी वर्ष समारोह संपन्न:अक्षय तृतीया पर सर्वांग अभिषेक हुआ, फूलबंगले में विराजे राधारमण लाल,एक वर्ष से चल रहा था शताब्दी वर्ष महोत्सव, 20 अप्रैल, 2026 को दैनिक भास्कर न्यूज पोर्टल पर प्रकाशित https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/mathura/news/vrindavan-nimbark-kot-shatabdi-mahotsav-sampann-akshay-tritiya-utsav-137745038.html </ref> ''नोट: निम्बार्क कोट नाम का एक अन्य मंदिर अजमेर (राजस्थान) में पृथ्वीराज रोड पर भी स्थित है। वृंदावन के इतिहास में 'हरि' नाम वाले तीन प्रमुख आचार्य हुए हैं, जिन्हें 'हरित्रयी' कहा जाता है—स्वामी हरिदास (बांके बिहारी के प्राकट्यकर्ता), हित हरिवंश (राधाबल्लभ के प्राकट्यकर्ता) और हरिराम व्यास (जुगल किशोर के प्राकट्यकर्ता)।'' ====== दशश्लोकी की प्राचीन हस्तलिखित पांडुलिपि ====== निम्बार्क संप्रदाय के सबसे महत्वपूर्ण ग्रंथों में से एक दशश्लोकी की प्राचीन हस्तलिखित प्रति निम्बार्क कोट का पांडुलिपि संग्रह में उपलब्ध है। वृंदावन शोध संस्थान से प्रकाशित कमलेश पारीक की पुस्तक दशश्लोकी के पेज-4 पर इसका उल्लेख है कि दशश्लोकी की विक्रम संवत् 1917 की प्रति श्रीजी मंदिर के संग्रहालय में है, पडरौना वाली कुंज और निम्बार्क कोट में भी इसकी प्रतियां मौजूद है। <ref>{{Cite web|url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/Dashashloki-DR-Shimati-Kamlesh-Parik3.pdf|title=दशश्लोकी|last=कमलेश पारीक|first=|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> == ब्रज के साहित्य में निम्बार्क कोट == सन् 1968 में प्रकाशित प्रभुदयाल मीतल की पुस्तक ''ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास'' (पृष्ठ 550) में निम्बार्क कोट का उल्लेख करते हुए लिखा गया है: "निम्बार्क कोट—यह देवस्थल वृंदावन की छीपी गली में है। इसका निर्माण आचार्य स्वयंभूराम जी की शिष्य परंपरा के बालगोविंद दास जी ने कराया था। उन्होंने सर्वप्रथम आचार्य पंचायतन की स्थापना वृंदावन में की थी। यहाँ निम्बार्कोत्सव बड़े समारोह पूर्वक होता है।"<ref>{{Cite book |title=ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास |author=प्रभुदायल मीतल |year=1968 |page=550 |url=https://ia601509.us.archive.org/13/items/in.ernet.dli.2015.401809/2015.401809.Brij-Ke.pdf}}</ref><ref>{{Cite book |title=ब्रजमंडल परिक्रमा |author=अनुरागी महाराज |year=2009 |pages=278-279}}</ref> इसी पुस्तक के पृष्ठ 539 व 540 पर गोपाल दास, हंसदास और बालगोविंद दास का परिचय दिया गया है: * '''गोपालदास ‘उत्सवी’:''' इनका जन्म संवत 1872 (कुछ स्रोतों में 1868) के आसपास एक गौड़ ब्राह्मण परिवार में हुआ था। चार धाम की यात्रा के बाद वे कामवन के गोपाल मंदिर में रहे और बाद में वृंदावन आ गए। उन्होंने निम्बार्क संप्रदाय के आचार्यों की जयंती मनाना और बड़े स्तर पर रास और भागवत-कथा का आयोजन प्रारंभ किया। उनके शिष्यों में हंसदास और ब्रह्मचारी राधेश्याम प्रमुख थे। संवत 1952 में उनका निधन हुआ। गोपालदास भक्तमाल की कथा अत्यंत सरसता से करते थे। भक्तमाल की कथा की जो वर्तमान शैली है, उसका सूत्रपात इन्होंने ही किया था। * '''हंसदास:''' संवत 1916 में लखनऊ के काकोरी में जन्मे हंसदास, महात्मा गोपालदास के शिष्य थे। वे भागवत के प्रसिद्ध वक्ता थे। सन् 1937 में वृंदावन के निम्बार्क कोट परिसर में उनका देहावसान हुआ।<ref>{{Cite AV media |title=श्री हंसदास जी एवं गोपाली बाई जी का चरित्र - भक्तमाल कथा |url=https://www.youtube.com/watch?v=gmBMH3140kw&t=5s |publisher=YouTube}}</ref> उन्होंने 'सिद्धांत रत्नांजलि', 'कृष्ण सिद्धांत सार', 'राधा रहस्य प्रकाशिका',<ref>{{Cite book |title=राधा रहस्य प्रकाशिका |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/ShriRadhaRahashyaPrakashika}}</ref> 'निम्बार्क प्रभा',<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क प्रभा |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.343527/page/n1/mode/2up}}</ref> और 'गोदनावारी लीला' जैसे ग्रंथ लिखे। 'गोदनावारी लीला' निम्बार्क कोट के सालाना महोत्सव में अनिवार्य रूप से प्रदर्शित होती है। उन्होंने केशव काश्मीरी भट्‌ट देवाचार्य का उत्सव भी शुरू किया। * '''बालगोविंददास:''' ये हंसदास के विरक्त शिष्य थे। उन्होंने ही वृंदावन की नाज मंडी में मंदिर बनवाकर आचार्य पंचायतन की प्रतिष्ठा की और निम्बार्क कोट का निर्माण कराया था।<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क संप्रदाय और उसके कृष्ण भक्त हिंदी कवि |author=नारायण दत्त शर्मा |year=1964}}</ref> उनके द्वारा कथा-कीर्तन और उत्सव नियमित रूप से किए जाते थे। सन् 1940 में प्रकाशित पुस्तक निम्बार्क माधुरी में बाबा गोपालदास जी और बाबा हंसदास जी महाराज के बारे में कथाएं वर्णित हैं। पुस्तक के पेज-730 से 733 तक चार पृष्ठ में बाबा हंसदासजी का साहित्यिक परिचय दिया गया है। <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/shri-nimbarka-madhuri|title=Shree Nimbarka Madhuri|last=Nimbarka Sampradaya}}</ref> सन् 1981 में अवध बिहारी लाल कपूर द्वारा लिखित पुस्तक ''ब्रज के भक्त'' (भाग-2, पृष्ठ 13 व 86) में भी इन संतों का विस्तृत वर्णन मिलता है।<ref>{{Cite book |title=ब्रज के भक्त (भाग-2) |author=अवध बिहारी लाल कपूर |url=https://dn790006.ca.archive.org/0/items/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2.pdf}}</ref> सन् 1986 में श्रीजी मंदिर की पत्रिका श्रीसर्वेश्वर के वृंदावनांक (ब्रजबल्लभ शरण और प्रो. गोविंद शर्मा के संपादकत्व में प्रकाशित) के पेज-349-350 पर गोपालदास जी, हंसदास जी और बालगोविंद दास जी की कथा है, फिर पेज-401 पर निम्बार्क कोट मंदिर और पेज-414 पर निम्बार्क जयंती उत्सव का उल्लेख है। सन् 1991 में वृंदावन के हरिनाम संकीर्तन मंडल द्वारा प्रकाशित ‘ब्रज दर्शन’ (लेखक, संपादक व प्रकाशक ब्रजविभूति श्री श्यामदास) में पेज-114 पर मंदिर निम्बार्क कोट का विस्तार से उल्लेख है।<ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/braj-darshan-ubb091/|title=ब्रज दर्शन|last=ब्रज विभूति|first=श्याम दास|date=1992}}</ref> 1992 में दिल्ली के अभिनव प्रकाशन द्वारा प्रकाशित पुस्तक ‘कृष्ण द लिविंग गॉड ऑफ ब्रज’ (लेखक- डी. आनंद) में पेज-108-109 पर ब्रॉडस्प्रेड में मंदिर के गर्भगृह का चित्र विवरण के साथ प्रकाशित हुआ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=EsvSwdUgQYcC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Krishna: The Living God of Braj|last=Anand|first=D.|date=1992|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-280-2|language=en}}</ref> 2011 में वृंदावन के हरिनाम प्रेस से प्रकाशित होने वाली मासिक पत्रिका श्री हरिनाम का 465वां अंक जो जनवरी, 2011 में प्रकाशित हुआ, इसमें निम्बार्क कोट को कवर स्टोरी के रूप में शामिल किया गया और कवर पेज पर मंदिर में विराजमान ठाकुर श्री राधारमण लालजी की तस्वीर प्रकाशित हुई। इस मंदिर की परंपराओं पर अमर उजाला (2014), [[दैनिक जागरण]] (2014) और इंडिया टुडे (2015) में भी लेख प्रकाशित हो चुके हैं।<ref>{{Cite web |title=निम्बार्क संप्रदाय का मूक साक्षी है वृंदावन का निम्बार्क कोट मंदिर |url=http://nimbarkkoat.blogspot.com/2016/05/blog-post.html |publisher=Blogspot Archives}}</ref> 2016 की नोटबंदी के दौरान इस उत्सव पर पड़े प्रभाव को '[[द इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्सप्रेस]]' ने भी कवर किया था।<ref>{{Cite news |title=Demonetisation: Donations dry up at temples, dargahs |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/demonetisation-uttar-pradesh-donations-dry-up-at-temples-dargahs-anger-over-media-lies-4397392/ |newspaper=The Indian Express |date=2016}}</ref> == मंदिर का विवरण == [[चित्र:राधारमण लालजी.jpg|अंगूठाकार|राधारमण लालजी]] मंदिर के गर्भगृह के मध्य सिंहासन पर श्रीराधारमणलालजी का विग्रह विराजमान है। युगल सरकार के दोनों ओर निम्बार्क आचार्य पंचायतन स्थित हैं। दाहिनी ओर आद्य आचार्य हंस भगवान, उनके मानस पुत्र (सनक, सनंदन, सनातन व सनतकुमार) और शिष्य नारद जी की प्रतिमाएँ हैं। बाईं ओर निम्बार्क भगवान व उनके शिष्य निवासाचार्य प्रतिष्ठित हैं। [[चित्र:निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन]] गर्भगृह के आगे जगमोहन और एक खुला प्रांगण है, जिनका फर्श काले-सफेद संगमरमर का बना है। जगमोहन में मंदिर के संस्थापक बाल गोविंद दास व उनके छोटे भाई हरिदास श्रृंगारी के चित्रपट स्थापित हैं। गर्भगृह के बाहर चरणपादुकाएं बनी हैं, जहाँ गोपालदास और हंसदास के चित्र हैं। मंदिर में कई प्राचीन चित्र भी मौजूद हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान का सर्वेश्वर भगवान की आराधना करते हुए रंगीन चित्र विशेष है। गर्भगृह में राधारमण लाल जी के ठीक पीछे दो सौ साल पुरानी चित्र श्रृंखलाएं हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान के विभिन्न रूपों का चित्रण है। [[चित्र:निम्बार्क कोट.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का आंगन]] वास्तुशिल्प की दृष्टि से गर्भगृह में सिंहासन, दीवारें व फर्श संगमरमर के हैं। जगमोहन में इटेलियन टाइल्स का प्रयोग हुआ है। प्रांगण के तीनों ओर बरामदे हैं और राजस्थानी पत्थर के नक्काशीदार खंभे लगे हैं। पश्चिमी ओर एक अतिरिक्त प्रांगण है जहाँ मंदिर का रसोईघर स्थित है। ''विशेष: वृंदावन के तीन प्रमुख मंदिरों में राधारमण लालजी विराजमान हैं—सप्तदेवालयों में से एक राधारमण मंदिर, शाहजी मंदिर, और निम्बार्क कोट।'' == मंदिर में मनाए जाने वाले प्रमुख उत्सव == === श्री निम्बार्क आचार्य वृंद जयंती महोत्सव === यह मंदिर का सबसे बड़ा वार्षिक उत्सव है, जो कार्तिक कृष्ण पंचमी से मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण पंचमी तक पूरे एक महीने चलता है। इस दौरान संप्रदाय के कई प्रमुख आचार्यों की जयंती मनाई जाती है: बालगोविंद दास की जयंती (कार्तिक कृष्ण पंचमी), महावाणीकार हरिव्यास देवाचार्य जयंती (कार्तिक कृष्ण द्वादशी), स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती ([[कार्तिक शुक्ल अष्टमी]]), हंस भगवान व सनकादिक भगवान जयंती ([[अक्षय नवमी]]), माधव भट्‌टाचार्य जयंती (देवउठनी एकादशी), और निम्बार्क भगवान की जयंती (पूर्णिमा)। इस उत्सव में दीपावली, अन्नकूट और गोपाष्टमी जैसे पर्व भी शामिल होते हैं। प्रतिदिन शाम को आचार्यों की चरित्र कथा होती है, समाज गायन किया जाता है और नित्य रासलीलाएं आयोजित होती हैं। पूर्णिमा के दिन निम्बार्क भगवान का पंचामृत अभिषेक होता है और एक विशाल शोभायात्रा निकाली जाती है। हर दिन मंदिर के जगमोहन में एक सिंहासन पर गोपालदास के सेव्य गोपालजी (जिन्हें महंतजी पुकारा जाता है) और निम्बार्क भगवान के चित्रपट विराजमान होते हैं。<ref>{{Cite web |url=https://vrindavantoday.in/nimbark-temples-of-chhipi-gali-nimbark-kot-ajab-manohar-lal/ |title=छीपी गली का निम्बार्क कोट मंदिर |website=Vrindavan Today}}</ref> समाज गायन में 'चलसखी', 'सहज सुख सजनी', 'हेली' जैसे पद गाए जाते हैं और अंत में "सेवों श्री राधारमण उदार" तथा "जय जय श्री राधारमण विराजैं" का गायन होता है। रासलीला में सबसे विशेष 'गोदनावारी लीला' है। भंडारे में द्वादशी को बूंदी, नवमी को मोहनथार, एकादशी को समा की खीर और निम्बार्क भगवान के छठी उत्सव में लड्डू का भोग लगता है। भंडारे की विशेष 'गड्‌ड सब्जी' (मिली-जुली) और लड्डू स्थानीय स्तर पर काफी प्रसिद्ध हैं।<ref>{{Cite book |title=IAVRI Bulletin, Issue 1-12 |publisher=International Association of the Vrindavan Research Institute |year=1975}}</ref> === कार्तिक उत्सव की रासलीलाओं का क्रम === * कार्तिक कृष्ण द्वादशी (धनतेरस): वंशी चोरी लीला * कार्तिक कृष्ण चौदस: केवट लीला * कार्तिक अमावस (दीपावली): चौसर लीला<ref>{{Cite AV media |title=निम्बार्क कोट में दीपावली को होने वाली चौसर लीला |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZOQ3fmJZlBE |publisher=YouTube}}</ref> * कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा: मूदरी चोरी लीला * कार्तिक शुक्ल द्वितीया: पनघट लीला * कार्तिक शुक्ल तृतीया: ब्रह्मचारी लीला * [[कार्तिक शुक्ल चतुर्थी]]: विदुषी लीला * कार्तिक शुक्ल पंचमी: शंकर लीला * कार्तिक शुक्ल छठी: पांडे लीला * [[कार्तिक शुक्ल सप्तमी]]: राधा प्राकटय लीला * कार्तिक शुक्ल अष्टमी (गोपाष्टमी): गोचारण लीला * कार्तिक शुक्ल नवमी (अक्षय नवमी): जोगन लीला * कार्तिक शुक्ल दशमी: श्याम सगाई लीला * कार्तिक शुक्ल एकादशी (देवउठनी): वरुण लीला * कार्तिक शुक्ल द्वादशी: मान लीला * कार्तिक शुक्ल त्रयोदशी: माखन चोरी लीला * कार्तिक शुक्ल चर्तुदशी: गोदनावारी लीला * कार्तिक पूर्णिमा: सहज सुख के साथ केवल स्वरूप दर्शन * अग्रहायण कृष्ण प्रतिपदा: शोभायात्रा * अग्रहायण कृष्ण द्वितीया: राजदान लीला किसी वर्ष तिथि बढ़ने पर चंद खिलौना, मणि खंभ और सुदामा लीला भी की जाती हैं। पिछले 30 वर्ष से स्वामी अमीचंद शर्मा की मंडली रासलीला करती है। अतीत में दामोदरजी, उदय राम, कन्हैयालाल, शिवदयाल-गिर्राज की मंडलियों ने भी यहाँ रासलीलाएं की हैं।<ref>{{Cite web |title=Nimbarka Acharya-Vrinda Jayanti Mahotsava |url=https://a108.net/blogs/entry/1690-nimbarka-acharya-vrinda-jayanti-mahotsava-to-commence-from-monday/ |publisher=A108.net International Vaishnavas Portal |access-date=17 मार्च 2026 |archive-date=14 अप्रैल 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040304/https://www.a108.net/blogs/entry/1690-nimbarka-acharya-vrinda-jayanti-mahotsava-to-commence-from-monday/ |url-status=dead }}</ref> === भंडारे में कीर्तन व जयकारे === बड़े भंडारे के दिन जब ठाकुरजी को भोग लगता है तब समाजी मंदिर में भोग के पद गाते हैं (जैसे 'भोजन कुंज में आए दोउ')। पंगत बैठने और परोसगारी के दौरान साधु-संतों द्वारा निम्नलिखित कीर्तन किए जाते हैं: <blockquote> सीता राम सीता राम सीता राम जय सियावर राम। राधे श्याम राधे श्याम राधे श्याम जय श्यामा श्याम।<br> सिया हरिनारायण गोविंदे, भज रामा कृष्ण गोविंदे। बोलो संतो हरि हरि, मुख पर मुरली अधर धरी।<br> गोविंद गोविंद गाओगे, प्रेम पदारथ पाओगे। गोविंद नाम बिसारोगे, जीती बाजी हारोगे।<br> राम राम भज बारंबारा, चक्र सुदर्शन है रखवारा।<br> जय जय गोपी जय जय ग्वाल, जय जय सदा बिहारी लाल। गले में तुलसी, मुख में राम, हृदय विराजत शालिगराम। </blockquote> जब पंगत पर पूर्ण भोजन आ जाता है, तब एक विस्तृत जयकारा लगाया जाता है: <blockquote> राम कृष्णदेव की जय, राधासर्वेश्वर की जय, राधामाधव की जय, राधा रमण लालजी की जय, आनंद मनोहर की जय, रूप मनोहर की जय, वृंदावनचंद्र की जय, गोवर्धन चंद्र की जय, गोविंद देव की जय, मदनमोहन की जय, गोपीनाथ की जय, गोकुल चंद्रमा की जय, बांके बिहारी लाल की जय, वृंदावन बिहारी लाल की जय, राधाबल्लभ लाल की जय, जुगल किशोर की जय, रसिक बिहारी की जय, बिहारी बिहारिन की जय, कुंज बिहारी लाल की जय, गिरिराज धरण की जय, राधा श्याम सुंदर की जय, राधा दामोदर की जय, लाड़ली लाल की जय, रास बिहारी लाल की जय, यशोदा नंदन की जय, नंद नंदन की जय, नंदगांव बरसाना की जय, विलासगढ़ की जय, नीम गांव की जय, मानसी गंगा की जय, वृंदावन धाम की जय, मधुपुरी अवधपुरी की जय, काशी प्रयाग की जय, गंगा-जमुना की जय, चारों धाम की जय, चार संप्रदाय की जय, हंस भगवान की जय, सनकादिक भगवान की जय, नारद भगवान की जय, निम्बार्क भगवान की जय, निवासाचार्य की जय, द्वादश आचार्यन की जय (विश्वाचार्य, पुरुषोत्तामाचार्य, विलासाचार्य, स्वरूपाचार्य, माधवाचार्य, बलभद्राचार्य, पद्माचार्य, श्यामाचार्य, गोपालाचार्य, कृपाचार्य, देवाचार्य), अष्टादश भट्‌ट आचार्यन की जय (सुंदर भट्ट, पद्मनाभ भट्ट, उपेंद्र भट्ट, रामचंद्र भट्ट, वामन भट्ट, कृष्णभट्ट, पद्माकर भट्ट, वाण भट्ट, भूरि भट्ट, माधव भट्ट, श्याम भट्ट, गोपाल भट्ट, बलभद्र भट्ट, गोपीनाथ भट्ट, केशव भट्ट, गांगल भट्ट, केशव कश्मीरी भट्ट, श्रीभट्ट, हरिव्यास देवाचार्य, स्वयंभूराम देवाचार्य, कर्णहर देव, नारायण देव, हरिदेव, श्याम देव, श्याम दामोदर देव, श्रुति देव, सहजराम देव, रामदेव, ज्ञानदेव, वृंदावन देव, रामशरण देव, धर्म देव, सेवादास जी), महंत गोपाल दास जी की जय, बाबा हंसदास जी की जय, बाबा बालगोविंद दास जी की जय, श्रृंगारी जी की जय, मैया जी श्यामप्यारी की जय, भैया बांके बिहारी की जय, अनंत कोटि वैष्णवन की जय, स्थान पुरुष की जय, रसोइया पुजारी की जय, कोठारी भंडारी की जय, सब सती सेवकन की जय, उनके माता पिता की जय, उनके बाल गोपाल की जय, उनके समस्त परिकर की जय, अपने-अपने गुरु गोविंद की जय। </blockquote> अंत में सभी एक साथ दोहा पढ़ते हैं: <blockquote>बोलना हरे...राम कहें सुख ऊपजे, कृष्ण कहें दुःख जाय। महिमा महाप्रसाद की, पावो प्रीति लगाय।</blockquote> पंगत के मध्य और अंत में "जय जय श्री राधे श्याम" का जयकारा लगाया जाता है।<ref>{{Cite AV media |title=पंगत की धुन सुनाते बाबा राजेंद्र दास |url=https://www.youtube.com/watch?v=8lwyyGVEd8I |publisher=YouTube}}</ref> === शोभायात्रा === निम्बार्क कोट की शोभायात्रा विगत 180 वर्षों से निकलने वाली वृंदावन की सबसे पुरानी शोभायात्राओं में से एक है। इसमें मुख्यरूप से दो डोले होते हैं: एक रासबिहारी के स्वरूप का और दूसरा गोपालजी व निम्बार्क भगवान के चित्रपट का। शोभायात्रा में वृंदावन के सभी अखाड़ों के निशान, कीर्तन मंडली, बैंडबाजे और ताशे शामिल होते हैं। यह छीपी गली से शुरू होकर किशोरपुरा, बिहारीजी, अठखंभा, लोई बाजार, निधिवन, केशीघाट, वंशीवट होते हुए सुदामाकुटी पहुँचती है और फिर ज्ञानगूदड़ी, गोपीनाथ बाजार, चुंगी चौराहा और बाजाजा होते हुए वापस मंदिर लौटती है। इस यात्रा में करीब 6 घंटे लगते हैं। === अन्य उत्सव === मंदिर में नारद जयंती, निवासाचार्य जयंती (बसंत पंचमी), केशवकाश्मीरी भट्‌टदेवाचार्य जयंती, हंसदास जी जयंती, होली, रामनवमी, जन्माष्टमी, राधाष्टमी, हरिदास श्रृंगारी जी जयंती, [[गुरु पूर्णिमा]], सावन झूला उत्सव, शरदोत्सव और अक्षय तृतीया का पाटोत्सव भी विशेष रूप से मनाया जाता है। मंदिर में नियमित रूप से गोपाल सहस्रनाम, विष्णु सहस्रनाम, महावाणी, युगल शतक, रामचरित मानस व वाल्मीकि रामायण का पाठ तथा श्रीमद्भागवत व भक्तमाल की कथाएँ आयोजित होती हैं। === वार्षिक उत्सव कलैंडर === {| class="wikitable" |- ! तिथि !! उत्सव |- | चैत्र शुक्ल प्रतिपदा || संवत्सर (नव वर्ष) |- | चैत्र शुक्ल नवमी || रामनवमी |- | वैशाख शुक्ल तृतीया || अक्षय तृतीया (श्री राधारमणलालजी का पाटोत्सव) |- | वैशाख शुक्ल चतुर्दशी || नृसिंह जयंती चतुर्दशी उत्सव |- | ज्येष्ठ शुक्ल चतुर्थी || श्रीकेशव काश्मीरी भट्‌टाचार्य पाटोत्सव |- | आषाढ़ कृष्ण तीज || श्री हंसदास जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव |- | आषाढ़ पूर्णिमा || गुरु पूर्णिमा उत्सव |- | श्रावण शुक्ल तीज || हरियाली तीज |- | श्रावण शुक्ल एकादशी से पूर्णिमा || झूला उत्सव |- | भाद्रपद कृष्ण अष्टमी || ठाकुरजी का जन्मोत्सव |- | भाद्रपद कृष्ण नवमी || नंदोत्सव |- | भाद्रपद शुक्ल अष्टमी || श्रीजी (राधा) का जन्मोत्सव |- | भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी || अनंत चतुर्दशी (गुरु महाराज जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव) |- | आश्विन कृष्ण त्रयोदशी || मैयाजी का निकुंज प्राप्ति उत्सव |- | आश्विन पूर्णिमा || शरद पूर्णिमा |- | कार्तिक कृष्ण पंचमी || गुरु महाराज जयंती, निम्बार्क महोत्सव का शुभारंभ |- | कार्तिक कृष्ण द्वादशी || श्रीहरिव्यास देवाचार्य जयंती (कथा, समाज व रासलीला आरंभ) |- | कार्तिक अमावस्या || दीपावली उत्सव |- | कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा || गोवर्धन पूजा, अन्नकूट |- | कार्तिक शुक्ल अष्टमी || गोपाष्टमी, स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती |- | कार्तिक शुक्ल नवमी || अक्षय नवमी (हंस व सनकादिक भगवान जयंती) |- | कार्तिक पूर्णिमा || निम्बार्क भगवान जयंती |- | मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण प्रतिपदा || निम्बार्क भगवान की शोभायात्रा |- | मार्गशीर्ष कृष्ण पंचमी || छठी उत्सव, वैष्णव साधु सेवा बड़ा भंडारा |- | मार्गशीर्ष शुक्ल द्वादशी || नारद भगवान जयंती |- | पौष पूर्णिमा || श्रृंगारीजी का उत्सव |- | माघ शुक्ल पंचमी || वसंत पंचमी, निवासाचार्य जयंती |- | फाल्गुन शुक्ल पूर्णिमा || होली उत्सव |} == एकादशी की परिपाटी == निम्बार्क कोट में एकादशी व अन्य व्रत निम्बार्की सिद्धांत ‘कपालवेध’ के आधार पर मनाए जाते हैं। निम्बार्क संप्रदाय में व्रत-उपवास के लिए 'उदयव्यापिनी तिथि' को स्वीकार किया गया है, अर्थात् जिस तिथि में सूर्योदय होगा, पूरे दिन वही तिथि मानी जाएगी। दिनभर में 60 घटी (घड़ी) होते हैं। यदि दशमी तिथि मध्य रात्रि के बाद 45 घटी तक रहे और उसके बाद एकादशी आए, तो उस दिन एकादशी का स्पर्श (स्पर्श वेध) माना जाता है। ऐसी स्थिति में एकादशी छोड़कर अगले दिन द्वादशी को व्रत करने का विधान है। रात्रि के अर्धभाग के इस वेध को मानने के कारण ही इसे 'कपालवेध सिद्धांत' कहा जाता है। जब एकादशी पूर्व तिथि (दशमी) से जुड़ी हो तो उसे 'विद्धा' और जब अगली तिथि (द्वादशी) से जुड़ी हो तो उसे 'शुद्धा एकादशी' कहते हैं। आचार्यों का निर्देश विद्धा को त्यागकर शुद्धा एकादशी का व्रत करने का है। विशेष योग होने पर महाद्वादशी का व्रत किया जाता है। नारद पुराण के अनुसार त्रिस्पृशा, उन्मीलनी, वंजुलिनी, पक्षवर्धिनी, जया, विजया, जयंती और अपराजिता महाद्वादशी प्रमुख हैं। ब्रह्मवैवर्त पुराण के अनुसार कुछ विशेष ग्रह स्थितियों में शुद्धा एकादशी छोड़कर भी द्वादशी का ही व्रत किया जाता है। === एकादशी का व्रत विधान === वैष्णवों की सगुणोपासना में एकादशी के दिन ठाकुरजी को फलाहारी अर्पण किया जाता है। इस दिन पूर्ण निराहार रहने की बाध्यता नहीं है, किंतु भोजन में अन्न (गेहूं, मक्का, ज्वार, बाजरा, दाल, चावल) वर्जित है। फलाहार में फल (केला, सेब, अनार आदि) और कंद (आलू, शकरकंद) लिए जा सकते हैं। तरबूज, गाजर, पालक, मटर, गोभी आदि वर्जित हैं। वैष्णवों के लिए प्याज-लहसुन पूर्णतः निषिद्ध है। दूध, दही, पनीर, काजू, बादाम, कुट्टू या सिंघाड़े का आटा और समा के चावल उपयोग किए जा सकते हैं। साधारण नमक के स्थान पर सेंधा नमक और लाल मिर्च के स्थान पर काली मिर्च का उपयोग होता है। हल्दी, हींग, राई और सरसों का तेल इस दिन वर्जित माने जाते हैं। == मंदिर की स्थिति == [[चित्र:निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा]] वृन्दावन में निम्बार्क कोट पहुँचना अत्यंत सुगम है। बनखंडी चौराहे से पूर्व दिशा में जाने वाली गली में दाहिनी ओर पाँचवाँ दरवाजा इसी मंदिर का उत्तरी द्वार है। मंदिर का एक दक्षिणी द्वार पुराना बजाजा में है, जो ऋषि बाल्मीकि स्कूल और सब-स्टेशन नं 3 के ठीक सामने है। नेशनल हाइवे 2 (दिल्ली-आगरा) से छटीकरा मोड होते हुए या यमुना एक्सप्रेसवे से वृंदावन कट के जरिए यहाँ पहुँचा जा सकता है। == मंदिर का पास-पड़ोस और अन्य महत्वपूर्ण देवस्थल == निम्बार्क कोट की लोकेशन वृंदावन में सर्वोत्तम स्थान पर है। यहां से वृंदावन के किसी भी महत्वपूर्ण देवस्थल, मंदिर व दर्शनीय स्थान पर जाने के लिए करीब-करीब एक समान दूरी ही चलनी पड़ती है। वृंदावन में निम्बार्क आचार्य पीठ का प्रमुख स्थान श्रीजी मंदिर जो रेतिया (प्रताप) बाजार में है, इसे बड़ी कुंज और श्रीनिकुंज भी कहते हैं, ये निम्बार्क कोट से 200 मीटर पर है। श्रीजी कुंज से आगे बढ़ें तो शाह बिहारी मंदिर, निधिवन और राधारमण जी मंदिर हैं। यहां से केशी घाट, जुगल किशोर मंदिर और फिर गोपीनाथ जी होते हुए गोपेश्वर महादेव पहुंच सकते हैं। फिर वंशीवट (यहां महाप्रभुजी की बैठक भी है), सुदामा कुटी, खाक चौक होते हुए ज्ञान गूदड़ी जा सकते हैं, यहां टिकारी रानी मंदिर, जगन्नाथ जी मंदिर और तुलसी राम दर्शन स्थल भी है। यहां अखाड़े भी हैं। ज्ञान गूदड़ी से राम बाग होते हुए टटिया स्थान जा सकते हैं। टटिया स्थान से लौटते समय कात्यायनी केश पीठ जा सकते हैं। यहां से रंगजी और फिर ब्रह्म कुंड, लाला बाबू, गोदा विहार और ब्रह्मचारी मंदिर के दर्शन कर सकते हैं। यहां से गोविंद जी मंदिर (वृंदा देवी मंदिर भी इसी परिसर में है) का दर्शन करते हुए सिंहपौर हनुमान व पत्थरपुरा होते हुए गोविंद घाट के पास मीराबाई मंदिर आ सकते हैं, यहां से बाहर निकलने पर रासमंडल होते हुए श्रृंगारवट, फिर राधा दामोदर मंदिर, फिर राधा श्याम सुंदर मंदिर, सवामन शालिग्राम के दर्शन करके रिक्शा सरीखे वाहन से मदन मोहन जी मंदिर और अष्टसखी मंदिर होते हुए सीधे रमणरेती जा सकते हैं, जहां कृष्ण बलराम (इस्कॉन अंग्रेज) मंदिर है। इस्कॉन के पहले दावानल कुंड की ओर आनंद वृंदावन यानी अखंडानंद आश्रम भी जा सकते हैं, साधुबेला (कदंब छाया), हरि निकुंज व हरिमिलाप भी रास्ते में हैं। वृंदावन की परिक्रमा मार्ग से बाहर प्रेम मंदिर, प्रियाकांत जू मंदिर, चंद्रोदय मंदिर, वैष्णो देवी मंदिर सहित कई नए मंदिर हैं। वहां से वाहन से लौटकर सीधे अटल्ला चुंगी आ सकते हैं, यहां से पागल बाबा मंदिर देख सकते हैं, फिर लौटकर नीम करोली आश्रम है, गोरे दाऊजी, गोलोक धाम जा सकते हैं। यहां से बस अड्‌डे जाने वाली सड़क पर अनेक मंदिर हैं लेकिन सबसे महत्वपूर्ण है राधा माधव (जयपुर) मंदिर और इसके सामने गली में तराश वाला मंदिर है। आगे बढ़ने पर मुंगेर मंदिर और उसके सामने गुरुकुल मार्ग पर काठियाबाबा आश्रम है। फिर से निम्बार्क कोट के सामने होते हुए बनखंडी महादेव, रसिक बिहारी मंदिर, मोटा गणेश, गंगा मंदिर, सत्यनारायण मंदिर होते हुए बांके बिहारीजी का दर्शन कर सकते हैं। इसी के करीब है राधा बल्लभजी का मंदिर। राधा बल्लभ जी मंदिर से बाहर निकलने सामने भट्‌ट गली में मधु निकुंज है, युगल घाट की तरफ बढ़ने पर यशोदानंदन मंदिर है, फिर टोपीवाली कुंज, यहां से दान-मान गली (रुप-सनातन गौड़िया मठ) होते हुए सेवा कुंज और इमली तला जा सकते हैं। व्यास घेरा में युगल बिहारी मंदिर और सामने प्रेम गली में गोरेलाल जी कुंज होते हुए वापस निम्बार्क कोट आ सकते हैं। वृंदावन में सभी वैष्णव संप्रदायों के अलावा महादेव, देवी, गणेश के मंदिर हैं, सर्वाधिक निम्बार्क संप्रदाय के हैं, फिर गौड़िया, हरिदासी, राधा बल्लभी, रामानंदी, रामानुजी व बल्लभकुल के हैं। == मंदिर की दिनचर्या और स्तुति == दैनिक रूप से मंदिर में तीन प्रमुख आरतियाँ होती हैं—सुबह मंगला आरती, श्रृंगार आरती और शाम को संध्या आरती। दिन में भोग और रात्रि में शयन के समय धूप आरती होती है। आरतियों में विजय घंट बजाए जाते हैं। श्रृंगार आरती में संक्षिप्त और संध्या आरती में संपूर्ण निम्बार्क स्तुति गाई जाती है। आरती पीतल, तांबे या चांदी की हो सकती है, आरती में घी की भीगी हुई रुई की बाती जलाएं। बाती विषम संख्या यानी 3, 5, 7 या अधिक हो सकती हैं। आरती को बांयीं ओर से शुरू करके दायीं ओर घुमाते हैं यानी घड़ी की दिशा में। बाएं हाथ से गरुड़ घंट बजाते रहते हैं और दाएं हाथ से आरती की जाती है। आरती मंत्रोच्चार के साथ होनी चाहिए और गरुण घंटी बजाकर प्रतीकात्मक रूप से माना जाता है कि मंत्रोच्चार हो रहा है। आरती करते समय सबसे पहले ठाकुर जी के चरणों में 4 बार दीपक घुमाते हैं। फिर उनकी नाभि के सामने 2 बार घुमाते हैं। इसके बाद उनके मुखमंडल के सामने 1 बार घुमाते हैं और अंत में प्रभु के संपूर्ण श्रीअंगों पर 7 बार आरती घुमाएं (इस प्रकार कुल 14 बार दीपक घुमाया जाता है)। === मंदिर की संध्याकालीन आरती की स्तुति === <poem> श्री हंस च सनत्कुमारप्रभ्रतीन वीणाधरम नारदं। निम्बादित्यगुरुं च द्वादश गुरुं श्री निवासादिकान॥ वन्दे सुन्दर भट्ट देशिक मुखान्वस्विंदु संख्या युतान। श्री व्यासाद्धरिमध्यगा च परितः सर्वान्गुरुन्सादरम॥ हे निम्बार्क दयानिधे गुणनिधे हे भक्त चिंतामने। हे आचार्य शिरोमने मुनि गणेराम्रग्यपादाम्बुजम॥ हे सृष्टिस्थितिपालनप्रभवन हे नाथ मायाधिपे। हे गोवर्धन कन्दरालयविभो मां पाहि सर्वेश्वर। कस्तूरीतिलकं ललाटपटले वक्षः स्थले कौस्तुभं। नासाग्रे वर मौक्तिकं करतले वेणु करे कंकणं॥ सर्वांगे हरीचन्दनं सुललितं कंठे च मक्तावली। गोपस्त्रीपरिवेष्ठितो विजयते गोपालचूरामणि॥ फुल्लेंदीवर कान्ति मिंदुवदनं वर्हावतंसन प्रियं। श्री वत्सांगमुदार कौस्तुभधरं पीताम्बर सुन्दरम॥ गोपीनां नयनोत्पलार्ची त तनुं गोगोपसंघाव्रतम। गोविन्दं कलवेणु वादनपरं दिव्यांगभुषम भजे॥ हे राधे वृष भानु भूपतनये हे पूर्ण चंद्रानने। हे कांते कमनीय कोकिलरवे ब्रन्दावनाधीश्वरी॥ हे मत्प्रानपरायने च रसिके हे सर्वयुथेश्वरी। आगत्य त्वरितं प्रतप्त मणिशं मां दीनमानन्दय॥ हे राधे वृषभानुभूपतनये सर्वेश्वरी राधिके। हे कृष्णानन पंकजभ्रमरिके कृष्ण प्रिये माधवी॥ हे वृन्दावननागरी गुणगुरो दामोदरप्रेयसी। हे हे श्री मलललितादिक प्रियसखी प्रनाधिके पाहि माम॥ शिन्जनू पुरपादपदमयुगलामा हंसीं गतिं विभ्रतीम। चंचतखंजनमंजुलोचनयुगां पोनोल्लसत्कंधराम॥ शोभित कांचनकंकनद्युति मिलतपानौ चलच्चामरम। कुरवाणाम हिरराधिकोपरि सदा श्री रंगदेवीं भजे॥ श्री रंगादिसुदेविका च ललिता वैशाखिका चम्पिका। चित्र तंग सुखिंदुलेखकपरा चाष्टो प्रधानाप्रिया॥ चान्या सन्ति प्रियात्प्रिया लघुतमानित्ये च नैमित्तके। वन्दे त्वच चरणारविन्दनितरां दासा वयं श्रद्धया॥ स्वभावतोपास्तसमस्तदोष मशेष कल्याण गुनेकराशिम। व्यूहांगिनं ब्रह्म परंवरेण्यम ध्यायेम कृष्णं कमलेक्षण हरिम॥ अंगे तुवामे ब्रिषभानुजा मुदाविराजमानामनुरूपसौभागाम। सखी सह्त्रै परिसेविताम सदा स्मरेम देवीं सकलेष्टकामदाम॥ नान्यागति कृष्णपदारबिन्दात संद्रेश्यते ब्रह्मशिवादिवंदितात। भक्तेछ्योपत्सुचिन्त्त्यविग्रहादचिन्त्यशक्तेरविचिन्त्यशासनात॥ लोकत्रये यान्यसदीहितानी तान्येव सर्वाणि मया कृतानि। तदीय पाकावसरम विसोढुमसक्नुवन देवमुपैमी नाथ॥ वशीकृतिं यान्ति न हीन्द्रियानी बुद्धिर्नशुद्धिम समुपैति तस्मात्। न साधनं मेस्ती तव प्रसादे दयालुभावेन बिना हरे ते॥ न धर्मनिष्ठोस्मी नचात्मवेदी न भक्तित्मा स्त्वच्चारानार्विंदे। अकिन्चनोनन्यगति शरण्यं त्वत्पादमूलं शरणं प्रपद्ये॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव। त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देव देव॥ </poem> === कीर्तन === <poem> '''दोहा''' पराभक्ति रति वर्द्धनी, स्याम सब सुख दैनि। रसिक मुकुटमनि राधिके, जै नव नीरज नैन।। '''स्तोत्र''' जयति जय राधा रसिकमनि मुकुट मन-हरनी त्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 1 ।। जयति गोरी नव किसोरी सकल सुख सीमा श्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 2 ।। जयति रति रस वर्द्धनी अति अद्भुता सदया हिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 3 ।। जयति आनंद कंदनी जगबंदनी बर बदनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 4 ।। जयति स्यामा अमित नामा वेद बिधि निर्वाचिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 5 ।। जयति रास-बिलासिनी कल कला कोटि प्रकाशिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 6 ।। जयति बिबिध बिहार कवनी रसिक रवनी सुभ धिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 7 ।। जयति चंचल चारु लोचनि दिव्य दुकुला भरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 8 ।। जयति प्रेमा प्रेम सीमा कोकिला कल बैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 9 ।। जयति कंचन दिव्य अंगी नवल नीरज नैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 10 ।। जयति बल्लभ बल्लभा आनंद कलभा तरुनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 11 ।। जयति नागरि गुन उजागरि प्रान धन मन हरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 12 ।। जयति नौतन नित्य लीला नित्य धाम निवासिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 13 ।। जयति गुण माधूर्य भूपा सिद्धि रूपा शक्तिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 14 ।। जयति सुद्ध स्वभाव सीला स्यामला सुकुमारिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 15 ।। जयति जस जग प्रचुर परिकर हरिप्रिया जीवनि जिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 16 ।। '''दोहा''' नव-नव रंगि त्रिभंगि जै, स्याम सुअंगी स्याम। जै राधे जै हरिप्रिये, श्री राधे सुख धाम।। '''स्तोत्र''' जै राधे जै राधे राधे जै राधे जै श्री राधे। जै कृष्ण जै कृष्ण कृष्ण जै कृष्ण जै श्री कृष्ण। 1 । स्याम गोरी नित्य किसोरी प्रीतम जोरी श्री राधे। रसिक रसीलो छैल छबीलो गुन गरबीलो श्री कृष्ण। 2 । रासविहारनि रसबिसतारनि पिय उर धारनि श्री राधे। नव-नव रंगी नवल त्रिभंगी स्याम सुअंगी श्री कृष्ण। 3 । प्रान पियारी रूप उज्यारी अति सुकुंमारी श्री राधे। मैंन मनोहर महा मोदकर सुंदर बर तर श्री कृष्ण। 4 । सोभा सेंनी मोहा मेंनी कोकिल बेंनी श्री राधे। कीरतिवंता कामिनिकंता श्री भगवंता श्री कृष्ण। 5 । चंदा-वदनी कुंदा रदनी सोभा सदनी श्री राधे। परम उदारा प्रभा अपारा अति सुकुंवारा श्री कृष्ण। 6 । हंसागवनी राजति रवनी क्रीड़ा कवनी श्री राधे। रूपा रसाला नैंन बिसाला परम कृपाला श्री कृष्ण। 7 । कंचनबेली रति रस रेली अति अलबेली श्री राधे। सब सुख सागर सब गुन आगर रूप उजागर श्री कृष्ण। 8 । रवनी रम्या तर तर तम्या गुण आगम्या श्री राधे। धाम निवासी प्रभा प्रकासी सहज सुहासी श्री कृष्ण। 9 । शक्तयाह्लादनि अति प्रियवादनि उर उन्मादनि श्री राधे। अंग अंग टोना सरस सलोना सुभग सुठोना श्री कृष्ण। 10 । राधा नामिनि गुण अभिरामिनि हरिप्रिया स्वामिनि श्री राधे। हरे हरे हरि हरे हरे हरि हरे हरे हरि श्री कृष्ण। 11 । अंत में: गोविंद जय जय गोपाल जय जय, राधारमण हरि गोविंद जय जय। </poem> == निम्बार्की हरिव्यासी परंपरा में विशेष == * '''इष्टदेव:''' सर्वेश्वर भगवान श्री कृष्ण * '''कुलदेव:''' रुक्मिणी माता * '''शाखा:''' हंस * '''आचार्य:''' सनकादि * '''मुनि:''' नारद * '''वेद:''' सामवेद * '''आहार:''' हरिनाम * '''अखाड़ा:''' निर्मोही * '''देवता:''' गरुड़ * '''धाम:''' बद्रिकाश्रम * '''माला:''' तुलसी * '''तिलक:''' हरि मंदिर श्याम बिंदी * '''द्वारा:''' स्वयंभूराम (शोभूराम) * '''गोत्र:''' अच्युत * '''गोपाल मंत्र:''' क्लीं कृष्णाय गोविंदाय गोपीजन बल्लभाय स्वाहा: * '''संकीर्तन:''' राधे कृष्ण राधे कृष्ण, कृष्ण कृष्ण राधे राधे, राधे श्याम राधे श्याम, श्याम श्याम राधे राधे। == मंदिर की उपासना व दीक्षा पद्धति == निम्बार्क संप्रदाय में अकेले श्रीकृष्ण की उपसना नहीं होती बल्कि राधा-कृष्ण की युगल उपासना होती है। निम्बार्क संप्रदाय में पंच संस्कार का विधान है-गोपीचंदन का मस्तक पर ऊर्ध्वपुंड्र तिलक, भुजाओं पर शंख-चक्र, गुरुदेव द्वारा भगवत संबंधी नामकरण, गले में तुलसी की कंठी और मंत्रोपदेश। इन पांच संस्कारों से व्यक्ति में वैष्णवत्व आता है। पहला संस्कार- तिलक लगाने का विधान: गोपीचंदन (यदि भेंट द्वारिका के पास गोपी तालाब से उपलब्ध है तो सर्वोत्तम) को हथेली में जल के साथ घिसकर मस्तक (ललाट) पर ऊर्ध्वपुंड्र तिलक लगाने का विधान है। भस्म से तिलक लगाना निषेध है लेकिन ब्रज रज का इस्तेमाल कर सकते हैं। नासिका के तीन भाग में से दो भाग छोड़कर तीसरे भाग से तिलक शुरू करें और ललाट के अंत में केशों तक ले जाएं, दो रेखाओं के बीच में एक अंगुल से कम स्थान न हो बल्कि कुछ ज्यादा हो और ऊपर की ओर चौड़ाई लगातार बढ़ती जाए। रेखाएं चावल की मोटाई जितनी हों। तिलक की आकृति हरिचरणारविंद के समान हो। निम्बार्की तिलक हरिपादाकृति कहलाता है। इसे हरि मंदिर भी कहते हैं। तिलक के बीच दोनों भोहों के मध्य में श्यामश्री (यदि जगन्नाथपुरी के पास कज्जलगिरी या गोवर्धन की तलहटी में राधाकुंड का श्यामश्री उपलब्ध हो तो उत्तम) से एक छोटा सा गोल श्यामबिंदु (काला बिंदी) लगाएं। शरीर पर द्वादश तिलक लगाने का विधान है, ये स्थान हैं- ललाट, पेट, वक्षस्थल, कंठ, दक्षिणी कांख, दक्षिणी भुजा, दक्षिणी कंधा, बांयीं कांख, बांयी भुजा, बांया कंधा, पीठ व कमर पर। <ref>{{Cite web|url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/BHAGAVANNIMBARKACHARYA-siddhant-upasan-aacharya-parampara.pdf|title=भगवन्निम्बार्काचार्य : सिद्धांत, उपासना एवं आचार्य-परंपरा|last=(डॉ) प्रभाकर शास्त्री|first=प्रो.|date=2002|website=NimbarkSocialWelfare}}</ref> दूसरा संस्कार- भुजाओं पर शंख-चक्र: भगवान के आयुध चिह्नों को भी गोपीचंदन से अंकित करें। दक्षिणी बाहु पर चक्र और वाम बाहु में शंख धारण करना चाहिए। इन दिनों कुछ वैष्णव अपनी बांहों पर शंख-चक्र के स्थायी गोदना गुदवाने लगे हैं। तीसरा संस्कार- कंठी माला: आचार्य (गुरुदेव) से प्राप्त कंठी माला भगवान का दासत्व स्वीकार करने का प्रतीक है। शास्त्रों में वैष्णवों द्वारा कंठी धारण न करना अपराध की श्रेणी में गिना गया है। कंठी को गले से किसी भी परिस्थिति (अशौच व अनाचार अवस्था) में नहीं उतरना चाहिए। निम्बार्क संप्रदाय में युगलोपासना है, इसलिए कंठी को दोहरा (दो लड़ियां) पहनने की परंपरा है। कंठी उपास्य विग्रह के श्रीअंग से स्पर्श करके और गुरुदेव आचार्य से अभिमंत्रित ही पहननी चाहिए। चौथा संस्कार- गुरु द्वारा नामकरण: यदि पूर्व नाम यानी मौजूदा नाम भगवत संबंधी नहीं है तो गुरुदेव नया नामकरण करते हैं। नए नाम में भगवान के विविध नामों के साथ दास, शरण, प्रपन्न (किशोरी जी के अनन्य उपासकों के नामों में दासी, सखी व आली) आदि जोड़े जाते हैं। पांचवां संस्कार- मंत्रोपदेश: गुरुदीक्षा पंच संस्कारों में सर्वोपरि महत्ता का संस्कार है। संप्रदाय में दो मंत्र देने की परंपरा है, पहला शरणागति मंत्र और दूसरा श्रीगोपाल मंत्र। पहला मंत्र नारद पांचरात्र से है, दूसरा अष्टादशाक्षर मंत्र अथर्ववेद के पिप्पलाद शाखा के गोपाल तापिनी उपनिषद का है। <ref>{{Cite book|title=भगवन्निम्बार्काचार्य : सिद्धांत, उपासना एवं आचार्य परंपरा|last=शास्त्री|first=प्रो. (डॉ) प्रभाकर|publisher=रचना प्रकाशन, जयपुर|year=2002|isbn=81-86116-96-6|location=भारत|pages=पेज-142 से 160}}</ref> == वैष्णव समाज गायन == कार्तिक मास में निम्बार्क कोट में हर शाम होने वाला समाज गायन महोत्सव का विशेष आकर्षण है। निम्बार्क संप्रदाय में समाज गायन की परंपरा 15वीं-16वीं सदी से मानी जाती है। निम्बार्क कोट में यह परंपरा लगभग 180 वर्ष पुरानी है। यहाँ इसकी शुरुआत स्वामी गोपाल दास ने 1843 ई. में की थी।<ref>{{Cite web |title=डिजिटल प्लेटफ़ॉर्म की बदौलत हो रहा ब्रज संगीत का सुखद पुनरुद्धार |url=https://www.devdiscourse.com/article/arts/278282-braj-sangeet-witnessing-happy-revival-thanks-to-digital-platforms |website=Devdiscourse}}</ref> समाज गायन प्राचीन भारतीय शास्त्रीय संगीत की एक वैष्णवी शैली है, जिसमें संत समूह आचार्यों की रचित वाणी पदों का गायन करते हैं। [[चित्र:समाज गायन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट में समाज गायन]] समाज गायन के समय साधु-संत दो दलों (मुखिया दल और झेला दल) में विभक्त होकर आमने-सामने बैठते हैं। मुखिया दल दाईं ओर और झेला दल बाईं ओर होता है। बीच में ऊँची चौकी पर वाणी (समाज शृंखला) रखी जाती है। गायन की शुरुआत मंगलाचरण (बड़ा मंगल व छोटा मंगल) से होती है, जिसमें सूहा विलावल राग का प्रयोग होता है। इसके उपरांत श्रीभट्ट की रचना 'युगल शतक'<ref>{{Cite book |title=युगल शतक |publisher=श्रीजी कुंज |url=https://archive.org/details/LfFC_yugal-shatak-by-bhatta-devacharya-sarveshvar-press/page/n11/mode/1up}}</ref> और हरिव्यास देवाचार्य की 'महावाणी'<ref>{{Cite book |title=महावाणी |url=https://archive.org/details/MahaVaani}}</ref> के पदों का गायन होता है। बधाइयाँ 'हंसवंश यश सागर'<ref>{{Cite book |title=हंसवंश यश सागर |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/Shri-Hansha-Vansha-Yasha-Sagar.pdf}}</ref> से गाई जाती हैं। निम्बार्क समाज गायन में सूहा विलावल, यमन कल्याण, देव गंधार, काफी, मल्हार, बिहाग, भूपाली आदि अनेक रागों और चौताल, झप, कहरवा, दादरा आदि तालों का प्रयोग होता है।<ref>{{Cite book |title=मध्ययुगीन वैष्णव संप्रदायों में संगीत |author=विजयेंद्र स्नातक, राकेशबाला सक्सेना |year=1990}}</ref> निम्बार्क कोट घराने की समाज गायन में 'दंडक गायन' (झप ताल में लंबे कवित्त) की एक विशेष शैली है, जो कार्तिक शुक्ल दशमी और एकादशी को गाई जाती है। वृंदावन की समाज गायन परंपरा पुस्तक में डॉ. गंगा प्रिया ने वृंदावन में समाज गायन के विशिष्ट स्थलों में निम्बार्क कोट का जिक्र किया है। इस पुस्तक में वृंदावन के मंदिरों में समाज गायन श्रृंखला का विवरण है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/community-singing-tradition-of-vrindavan-ba2604/|title=वृन्दावन की समाज गायन परंपरा|last=डॉ. गंगा प्रिया|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> === महावाणी की हस्तलिखित प्रति === निम्बार्क कोट में 'महावाणी' की एक हस्तलिखित प्रति उपलब्ध है, जो संवत 1824 में रूपनगर में जोशी मोतीराम द्वारा लिखी गई थी। यह वृंदावन में प्राप्त महावाणी की सबसे पुरानी प्रतियों में से एक है।<ref>{{Cite book |title=हरिव्यास देवाचार्य एवं महावाणी |author=राजेंद्र प्रसाद गौतम |year=1974 |pages=80-81 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Śrīharivyāsadevācārya_aura_Mahāvā/ZLNichRlNJEC}}</ref> == निम्बार्क कोट मंदिर की आचार्य परंपरा == # '''हंस भगवान व सनकादिक:''' हंस भगवान निम्बार्क संप्रदाय के आद्य आचार्य हैं, जो विष्णु के अवतार माने जाते हैं। धार्मिक कथाओं के अनुसार, ब्रह्मा के मानस पुत्रों (सनकादिकों-सनक, सनंदन, सनातन व सनत कुमार) को सृष्टि से विरक्त कर भगवत चिंतन की ओर मोड़ने के लिए भगवान ने हंस रूप धारण किया था। # '''नारद भगवान:''' पौराणिक कथाओं में नारद को अनेक युग पुरुषों (ध्रुव, प्रह्लाद, वेदव्यास, निम्बार्काचार्य) का गुरु माना गया है। # '''निम्बार्काचार्य:''' राधाकृष्ण की युगलोपासना के प्रणेता। इनका जन्म मूंगी पैठण (महाराष्ट्र) में हुआ था। इन्होंने ब्रह्मसूत्र पर 'वेदांत पारिजात सौरभ' टीका लिखी और 'द्वैताद्वैत' या 'भेदाभेद' दर्शन प्रस्तुत किया। उनकी रचनाओं में वेदांत कामधेनु, दशश्लोकी, गीता वाक्यार्थ, मंत्र रहस्य षोडशी, प्रपन्न कल्प वल्ली, प्रपत्ति चिंतामणि, कृष्ण स्तवराज, श्रीराधाष्टक, सदाचार प्रकाश और प्रात: स्मरण स्तोत्र शामिल हैं। संप्रदाय की मान्यताओं के अनुसार इन्हें सुदर्शन चक्र का अवतार माना जाता है। अनुयायी ऐसा मानते हैं कि निम्बार्क भगवान सुदर्शन चक्र सहित 8 रुपों में विराजमान हैं-भगवान विष्णु के चार आयुधों में से एक सुदर्शन चक्र के रूप में, कृष्णावतार के चतुर्व्यूह में अनिरुद्ध के रूप में, कृष्ण सखाओं में तोष के रूप में, श्रीराधा की अष्टसखियों में रंगदेवी सखी के रूप में, कलियुग में निम्बार्काचार्य के रूप में, गोलोक के श्रीवृंदावन नित्यनिकुंज में प्रिया-प्रीतम की अंगकांति के रूप में, गोचारण के दौरान ठाकुरजी द्वारा इस्तेमाल की गई लकुटी के रूप में और कृष्ण की गउओं में धूसर गाय के रूप में। # '''निवासाचार्य:''' निम्बार्काचार्य के पट्‌ट शिष्य, जिन्हें पांचजन्य शंख का अवतार माना जाता है। इन्होंने 'वेदांत कौस्तुभ' की रचना की। # '''विश्वाचार्य:''' निवासाचार्य के शिष्य। किंवदंतियों के अनुसार, निवासाचार्य ने इनसे 11 दार्शनिक प्रश्न किए थे, जिनके उत्तर के बाद वे उनके शिष्य बन गए। # '''पुरुषोत्तामाचार्य''' # '''विलासाचार्य''' # '''स्वरूपाचार्य''' # '''माधवाचार्य''' # '''बलभद्राचार्य''' # '''पद्माचार्य''' # '''श्यामाचार्य''' # '''गोपालाचार्य''' # '''कृपाचार्य''' # '''देवाचार्य :''' आपने वेदांत सिद्धांत जाह्नवी की रचना की। # '''सुंदर भट्ट :''' आपने सिद्धांत सेतुका की रचना की। # '''पद्मनाभ भट्ट देवाचार्य''' # '''उपेंद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''रामचंद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''वामन भट्ट देवाचार्य''' # '''कृष्णभट्ट देवाचार्य''' # '''पद्माकर भट्ट देवाचार्य''' # '''वाण भट्ट देवाचार्य''' # '''भूरि भट्ट देवाचार्य''' # '''माधव भट्ट देवाचार्य''' # '''श्याम भट्ट देवाचार्य''' # '''गोपाल भट्ट देवाचार्य''' # '''बलभद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''गोपीनाथ भट्ट देवाचार्य''' # '''केशव भट्ट देवाचार्य''' # '''गांगल भट्ट देवाचार्य''' # '''केशव काश्मीरी भट्‌टाचार्य:''' निम्बार्क परंपरा में 30वें आचार्य। इन्होंने कश्मीर में 'कौस्तुभ प्रभा' और 'क्रम दीपिका' जैसे ग्रंथ लिखे। # '''श्रीभट्ट देवाचार्य:''' 'युगल शतक' के रचयिता। # '''हरिव्यास देवाचार्य:''' 'महावाणी' के प्रणेता। # '''स्वयंभूराम देवाचार्य:''' निम्बार्क कोट के द्वाराचार्य। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रधान शिष्यों में सबसे वरिष्ठ। # '''कर्णहर देव''' # '''नारायण देव''' # '''हरिदेव''' # '''श्याम देव''' # '''श्याम दामोदर देव''' # '''श्रुति देव''' # '''सहजराम देव''' # '''रामदेव''' # '''ज्ञानदेव''' # '''वृंदावन देव''' # '''रामशरण देव''' # '''धर्म देव''' # '''सेवादास''' # '''बाबा गोपालदास महाराज:''' सेवादास के शिष्य, जिन्होंने 1843 में वृंदावन में निम्बार्क महोत्सव प्रारंभ किया और 'उत्सवी बाबा' के नाम से विख्यात हुए।<ref>{{Cite AV media |title=मेरो वृंदावन चैनल पर निम्बार्क कोट के दर्शन |url=https://www.facebook.com/reel/2063201144459760 |publisher=Facebook}}</ref> # '''बाबा हंसदास:''' गोपालदास के शिष्य। 1895 से 1937 तक निम्बार्क जयंती उत्सव का संचालन किया। # '''बाबा बाल गोविंद दास:''' हंसदास के विरक्त शिष्य, जिन्होंने निम्बार्क कोट का निर्माण कराया। # '''हरिदास श्रृंगारी:''' बालगोविंद दास के छोटे भाई, जो 18 वर्ष की आयु में वृंदावन आ गए थे। राधारमण लालजी की अष्टयाम सेवा में समर्पित रहे। # '''माता श्याम प्यारी:''' हरिदास श्रृंगारी की धर्मपत्नी। 1950 से 1983 तक निम्बार्क कोट का संचालन किया। # '''वृंदावन बिहारी:''' हरिदास श्रृंगारी के पुत्र। वर्तमान में निम्बार्क कोट के सेवायत। === वृंदावन बिहारी === श्री वृंदावन बिहारी शर्मा (आयु 88 वर्ष) वर्तमान में निम्बार्क कोट के व्यवस्थापक और सेवायत हैं। वे 14-15 वर्ष की आयु से ही मंदिर की परंपराओं का संचालन कर रहे हैं। समाज गायन, नित्य रासलीला और हस्तलिखित साहित्य के संरक्षण में उनका विशेष योगदान रहा है। उन्होंने अपने पैतृक मंदिर में एक मासीय निम्बार्क जयंती आयोजन में समाज गायन की प्राचीन शैली और रासलीलाओं के क्रम को व्यवस्थित किया। 1970 के दशक से 2020 में उन्होंने वृंदावन शोध संस्थान में ब्रज की हस्तलिखित पांडुलिपियों (संस्कृत, हिंदी, बंगाली, गुजराती, मराठी, उर्दू) की विस्तृत कैटलॉगिंग का कार्य किया। उनके संपादित व संकलित तीन कैटलॉग प्रकाशित हुए। संस्थान में आए देश-विदेश के अनेक लेखक व शोधकर्ताओं की अकादमिक मदद की। अमेरिका की वाशिंगटन यूनीवर्सिटी और नीदरलैंड के ग्रोनिंगन यूनीवर्सिटी के प्रोफेसर व ब्रिटिश लेखक एलन डब्ल्यू. एंटविस्टल ने अपनी दो पुस्तक ‘वैष्णव तिलक : सेक्टेरियन मार्क्स वॉर्न बाय वरशिपर्स ऑफ विष्णु’ (1982) और ‘ब्रज : सेंटर ऑफ कृष्ण पिलग्रिमेज’ (1987) में निम्बार्क कोट व वृंदावन बिहारी का जिक्र किया है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/vaisnava-tilakas-sectarian-marks-worn-by-worshippers-of-visnu-vishnu-ide441/|title=Vaisnava Tilakas Sectarian marks worn by worshippers of Vishnu|last=Alan W Entwistle|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/entwistles-braj-center-of-krsna-pilgramage/page/n8/mode/1up|title=Braj Centre of Krsna Pilgramage|last=Alan W. Entwistle|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> 1985 में वृंदावन बिहारी के संपादन में ‘ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट’ का पार्ट-4 (708 पेज) प्रकाशित हुआ। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-4-old-and-rare-book-ubc069/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट|last=वी.बी. गोस्वामी|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> 1991 में वृंदावन बिहारी ने ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट के पार्ट-5 (718 पेज) का संपादन किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-5-old-and-rare-book-ubc068/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट पार्ट-5|last=V.B. Goswami|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> 2010 में वृंदावन बिहारी ने ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट के पार्ट-6 (676 पेज) का संकलन किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-6-ubc067/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट पार्ट-6|last=Vrindaban Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> वृंदावन शोध संस्थान द्वारा प्रकाशित पुस्तक ‘भारत भाव रूप श्री कृष्ण’ के खंड-1 में शामिल पांच लेखों में वृंदावन बिहारी का लिखा लेख ‘महामानव के परिप्रेक्ष्य में महाभारत के श्रीकृष्ण’ भी है। इस खंड के अन्य लेखकों में डॉ. विद्यानिवास मिश्र, डॉ. प्रभुदयाल मीतल व डॉ. रघुवीर शास्त्री शामिल हैं, अन्य खंडों के लेखक समूह में डॉ. विजयेंद्र स्नातक, आचार्य डॉ. वासुदेव कृष्ण चतुर्वेदी, प्रो. कृष्ण दत्त वाजपेयी, डॉ. प्रभाकर माचवे, डॉ. कैलाश चंद्र भाटिया, डॉ. प्रेम नारायण श्रीवास्तव,  नरेश बंसल, बसंत जामदग्नि जैसे दिग्गजों का नाम उल्लेखनीय है।<ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/bharat-bhava-rupa-shri-krishna-aze003/|title=भारत भाव रूप श्रीकृष्ण|last=भवानी शंकर शुक्ला एवं हरिमोहन मालवीय|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> उन्होंने 1990 यमुना के संरक्षण पर शोधपरक पुस्तक ‘यमुना एवं यमुनाष्टक’<ref>{{Cite book |title=यमुना एवं यमुनाष्टक |author=वृंदावन बिहारी |year=1990 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Yamun%C4%81_eva%E1%B9%83_yamun%C4%81sh%E1%B9%ADaka/mY8XAAAAIAAJ}}</ref><ref>{{Cite web |title=वृंदावन शोध संस्थान की प्रकाशन सूची |url=https://vribharat.org/hi/prakashan/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/asfd_yamuna-evam-yamuna-ashtak-by-vrindavan-bihari-goswami-vrindavan-research-institute/page/n25/mode/2up|title=यमुना एवं यमुनाष्टक|first=बिहारी|date=1990|website=|last=वृंदावन}}</ref> लिखी है। 2015 में यमुना एवं यमुनाष्टक का पुनर्प्रकाशन हुआ। वृंदावन बिहारी ने अपनी ही पुस्तक का इंग्लिश अनुवाद भी किया जो ‘यमुना : द एटर्नल स्ट्रीम ऑफ यमुना’ (1923) के रूप में उपलब्ध है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/yamuna-eternal-stream-of-culture-ba2605/|title=यमुना एटर्नल स्ट्रीम ऑफ कल्चर|last=Vrindaban Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> वृंदावन शोध संस्थान से प्रकाशित हरिमोहन मालवीय की पुस्तक ‘रागमाला ऑफ तानसेन’ के अंग्रेजी संस्करण के संपादन भी वृंदावन बिहारी ने किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/ragamala-of-tansen-published-with-grant-from-ministry-of-culture-government-of-india-bab470/|title=Ragamala of Tansen|last=harimohan Malviya Vrindavan Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> उनके लिखे गए दो पद आज भी समाज गायन के अंत में गाए जाते हैं: <poem> '''पहला पद:''' सेवों श्री राधा रमण उदार। जिन श्री गोपाल दास जू सेव्यो, गोपाल रूप उर धार। श्री हंस दास जू सेवत मानसी, युगल रूप उर सार। तिनकी कृपा श्री गोविंद बाल जू, दिए सिंहासन बैठार।। '''दूसरा पद:''' जै जै श्री राधा रमण विराजै। निज लावण्य रूप निधि संग लिए, कोटि काम छवि लाजैं। कुंज कुंज मिल बिलसत हुलसत, सेवत सहचरि संग समाजैं। श्री वृंदावन श्री हितु श्री हरिप्रिया, चोज मनोजन काजैं।। </poem> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मन्दिर]] [[श्रेणी:वृन्दावन के मन्दिर]] [[श्रेणी:निम्बार्क सम्प्रदाय]] [[श्रेणी:हिन्दू मन्दिर]] [[श्रेणी:निम्बार्क संप्रदाय के प्रमुख मंदिर]] 4hkhxovr2ephuo2rum6h9x43ohlpuxf 6631831 6631830 2026-10-21T18:15:19Z Aniruddha025 580663 लिंक ठीक किया 6631831 wikitext text/x-wiki [[चित्र:निम्बार्क कोट, वृंदावन का मुख्य दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|300px|निम्बार्क कोट का मुख्य द्वार]] '''निम्बार्क कोट''' [[उत्तर प्रदेश]] के [[वृन्दावन]] में स्थित [[निम्बार्क सम्प्रदाय]] का एक प्रमुख [[मंदिर]] है। यद्यपि आकार में यह एक सामान्य इमारत जैसा है, लेकिन वृन्दावन की धार्मिक और सांस्कृतिक परंपराओं में इसका एक विशिष्ट स्थान है। 'निम्बार्क कोट' शब्द में 'निम्बार्क' संप्रदाय के मुख्य आचार्य को दर्शाता है, जबकि 'कोट' का अर्थ किला या वह स्थान है जहाँ आचार्य विराजमान हों। यह मंदिर विशेष रूप से 'निम्बार्क जयन्ती' के अवसर पर आयोजित होने वाले एक मासीय समारोह के लिए जाना जाता है, जो यहाँ सन् 1924 से मनाया जा रहा है।<ref>{{Cite web |url=https://archive.org/details/shri-nimbarka-vratotsav-nirnaya-2080/page/n9/mode/1up |title=निम्बार्क पीठ के व्रतोत्सव निर्णय में कार्तिक-मार्गशीष मास |publisher=Archive.org |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/index.php/saints/ |title=संत सेक्शन में निम्बार्क कोट का उल्लेख |website=Nimbark Social Welfare |access-date=17 मार्च 2026 |archive-date=27 मई 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527163451/https://www.nimbarksocialwelfare.com/index.php/saints/ |url-status=dead }}</ref> सन् 1923 तक यह उत्सव प्रेम गली स्थित 'उत्सव कुंज' में मनाया जाता था। वर्ष 2025 में इस उत्सव का 182वाँ आयोजन किया गया। इस उत्सव का एक प्रमुख आकर्षण वैष्णव संगीत शैली का 'समाज गायन' है। निम्बार्क सम्प्रदाय, वैष्णव धर्म के चार प्रमुख सम्प्रदायों में से एक है, जिसे 'सनकादिक' या 'कुमार सम्प्रदाय' भी कहा जाता है। वैष्णव वे हैं जो विष्णु या उनके अवतारों (विशेषकर राम और कृष्ण) की अपने इष्ट के रूप में उपासना करते हैं। (अन्य तीन प्रमुख [[वैष्णव सम्प्रदाय]] हैं: श्री सम्प्रदाय, ब्रह्म या गौड़ीय सम्प्रदाय, और रुद्र या विष्णुस्वामी सम्प्रदाय)। ब्रज की परंपरा में निम्बार्क संप्रदाय के तीन प्रमुख आचार्य माने जाते हैं: आद्याचार्य (हंस एवं सनकादिक), प्रवर्तकाचार्य (निम्बार्क) और रसिकोपासनाचार्य (हरिव्यास देवाचार्य)। निम्बार्क संप्रदाय में 12 'द्वारे' (शाखाएँ) हैं, जिनमें से निम्बार्क कोट मंदिर 'स्वयंभूराम देवाचार्य द्वारे' की परंपरा का प्रतिनिधित्व करता है। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रमुख शिष्यों में स्वयंभूराम देवाचार्य सबसे वरिष्ठ माने जाते हैं। संप्रदाय की मुख्य पीठ राजस्थान के किशनगढ़ स्थित सलेमाबाद (निम्बार्क तीर्थ) में है। स्वयं निम्बार्काचार्य राधा सर्वेश्वर शरण देवाचार्य (श्रीजी महाराज) निम्बार्क कोट तीन बार आए थे। अपने एक प्रवास के दौरान उन्होंने उल्लेख किया था कि उन्होंने पुराना बजाजा के ऋषि बाल्मीकि स्कूल से प्राथमिक शिक्षा प्राप्त की थी और वे अक्सर निम्बार्क कोट के प्रांगण में खेला करते थे। सुदामा कुटी की स्थापना करने वाले बाबा सुदामा दास जब रामानंदाचार्य जयंती के लिए मधुकरी (भिक्षा) लेने आते थे, तो वे विश्राम के लिए निम्बार्क कोट के जगमोहन में ही रुकते थे। गीता के मर्मज्ञ संत स्वामी रामसुखदास अपने प्रवचनों में उल्लेख किया करते थे कि यदि वे एकादशी के दिन वृंदावन में होते, तो मधुकरी के लिए निम्बार्क कोट ही जाते क्योंकि वहाँ फलाहारी मधुकरी उपलब्ध होती थी। मंदिर प्रशासन के अनुसार, यहाँ गोस्वामी तुलसीदास द्वारा उपयोग किया गया एक ऐतिहासिक लोटा भी संरक्षित है, जिसमें संतों का चरणामृत रखा जाता है, जिसकी श्रद्धालुओं में अपार महिमा है।<ref>{{Cite AV media |url=https://www.facebook.com/groups/surshyamofficial/posts/2281732275629854/ |title=बाबा राजेंद्र दास जी महाराज निम्बार्क कोट में मौजूद तुलसीदास जी के लोटे का प्रसंग |medium=Video |publisher=Facebook}}</ref> वर्तमान निम्बार्काचार्य श्यामा शरण देवाचार्य भी निम्बार्क कोट पधार चुके हैं। 2025 की [[अक्षय तृतीया]] (29 अप्रैल) से 2026 की अक्षय तृतीया (20 अप्रैल) तक निम्बार्क कोट में एक वर्ष का शताब्दी वर्ष महोत्सव मनाया गया। हर महीने एक भागवत कथा हुई, वर्ष भर के दौरान भागवत के 100 मूल पाठ हुए, 50 दिन समाज गायन हुआ, रासलीला हुई, 21 भंडारे हुए, शोभायात्रा निकली, फूल बंगला बना, भगवान के श्रीविग्रह का सर्वांग अभिषेक दर्शन हुआ जिसमें वृंदावन के संतों, महंतों व ब्रजवासियों ने हिस्सा लिया।<ref> निम्बार्क कोट शताब्दी वर्ष समारोह संपन्न:अक्षय तृतीया पर सर्वांग अभिषेक हुआ, फूलबंगले में विराजे राधारमण लाल,एक वर्ष से चल रहा था शताब्दी वर्ष महोत्सव, 20 अप्रैल, 2026 को दैनिक भास्कर न्यूज पोर्टल पर प्रकाशित https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/mathura/news/vrindavan-nimbark-kot-shatabdi-mahotsav-sampann-akshay-tritiya-utsav-137745038.html </ref> ''नोट: निम्बार्क कोट नाम का एक अन्य मंदिर अजमेर (राजस्थान) में पृथ्वीराज रोड पर भी स्थित है। वृंदावन के इतिहास में 'हरि' नाम वाले तीन प्रमुख आचार्य हुए हैं, जिन्हें 'हरित्रयी' कहा जाता है—स्वामी हरिदास (बांके बिहारी के प्राकट्यकर्ता), हित हरिवंश (राधाबल्लभ के प्राकट्यकर्ता) और हरिराम व्यास (जुगल किशोर के प्राकट्यकर्ता)।'' ====== दशश्लोकी की प्राचीन हस्तलिखित पांडुलिपि ====== निम्बार्क संप्रदाय के सबसे महत्वपूर्ण ग्रंथों में से एक दशश्लोकी की प्राचीन हस्तलिखित प्रति निम्बार्क कोट का पांडुलिपि संग्रह में उपलब्ध है। वृंदावन शोध संस्थान से प्रकाशित कमलेश पारीक की पुस्तक दशश्लोकी के पेज-4 पर इसका उल्लेख है कि दशश्लोकी की विक्रम संवत् 1917 की प्रति श्रीजी मंदिर के संग्रहालय में है, पडरौना वाली कुंज और निम्बार्क कोट में भी इसकी प्रतियां मौजूद है। <ref>{{Cite web|url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/Dashashloki-DR-Shimati-Kamlesh-Parik3.pdf|title=दशश्लोकी|last=कमलेश पारीक|first=|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> == ब्रज के साहित्य में निम्बार्क कोट == सन् 1968 में प्रकाशित प्रभुदयाल मीतल की पुस्तक ''ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास'' (पृष्ठ 550) में निम्बार्क कोट का उल्लेख करते हुए लिखा गया है: "निम्बार्क कोट—यह देवस्थल वृंदावन की छीपी गली में है। इसका निर्माण आचार्य स्वयंभूराम जी की शिष्य परंपरा के बालगोविंद दास जी ने कराया था। उन्होंने सर्वप्रथम आचार्य पंचायतन की स्थापना वृंदावन में की थी। यहाँ निम्बार्कोत्सव बड़े समारोह पूर्वक होता है।"<ref>{{Cite book |title=ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास |author=प्रभुदायल मीतल |year=1968 |page=550 |url=https://ia601509.us.archive.org/13/items/in.ernet.dli.2015.401809/2015.401809.Brij-Ke.pdf}}</ref><ref>{{Cite book |title=ब्रजमंडल परिक्रमा |author=अनुरागी महाराज |year=2009 |pages=278-279}}</ref> इसी पुस्तक के पृष्ठ 539 व 540 पर गोपाल दास, हंसदास और बालगोविंद दास का परिचय दिया गया है: * '''गोपालदास ‘उत्सवी’:''' इनका जन्म संवत 1872 (कुछ स्रोतों में 1868) के आसपास एक गौड़ ब्राह्मण परिवार में हुआ था। चार धाम की यात्रा के बाद वे कामवन के गोपाल मंदिर में रहे और बाद में वृंदावन आ गए। उन्होंने निम्बार्क संप्रदाय के आचार्यों की जयंती मनाना और बड़े स्तर पर रास और भागवत-कथा का आयोजन प्रारंभ किया। उनके शिष्यों में हंसदास और ब्रह्मचारी राधेश्याम प्रमुख थे। संवत 1952 में उनका निधन हुआ। गोपालदास भक्तमाल की कथा अत्यंत सरसता से करते थे। भक्तमाल की कथा की जो वर्तमान शैली है, उसका सूत्रपात इन्होंने ही किया था। * '''हंसदास:''' संवत 1916 में लखनऊ के काकोरी में जन्मे हंसदास, महात्मा गोपालदास के शिष्य थे। वे भागवत के प्रसिद्ध वक्ता थे। सन् 1937 में वृंदावन के निम्बार्क कोट परिसर में उनका देहावसान हुआ।<ref>{{Cite AV media |title=श्री हंसदास जी एवं गोपाली बाई जी का चरित्र - भक्तमाल कथा |url=https://www.youtube.com/watch?v=gmBMH3140kw&t=5s |publisher=YouTube}}</ref> उन्होंने 'सिद्धांत रत्नांजलि', 'कृष्ण सिद्धांत सार', 'राधा रहस्य प्रकाशिका',<ref>{{Cite book |title=राधा रहस्य प्रकाशिका |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/ShriRadhaRahashyaPrakashika}}</ref> 'निम्बार्क प्रभा',<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क प्रभा |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.343527/page/n1/mode/2up}}</ref> और 'गोदनावारी लीला' जैसे ग्रंथ लिखे। 'गोदनावारी लीला' निम्बार्क कोट के सालाना महोत्सव में अनिवार्य रूप से प्रदर्शित होती है। उन्होंने केशव काश्मीरी भट्‌ट देवाचार्य का उत्सव भी शुरू किया। * '''बालगोविंददास:''' ये हंसदास के विरक्त शिष्य थे। उन्होंने ही वृंदावन की नाज मंडी में मंदिर बनवाकर आचार्य पंचायतन की प्रतिष्ठा की और निम्बार्क कोट का निर्माण कराया था।<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क संप्रदाय और उसके कृष्ण भक्त हिंदी कवि |author=नारायण दत्त शर्मा |year=1964}}</ref> उनके द्वारा कथा-कीर्तन और उत्सव नियमित रूप से किए जाते थे। सन् 1940 में प्रकाशित पुस्तक निम्बार्क माधुरी में बाबा गोपालदास जी और बाबा हंसदास जी महाराज के बारे में कथाएं वर्णित हैं। पुस्तक के पेज-730 से 733 तक चार पृष्ठ में बाबा हंसदासजी का साहित्यिक परिचय दिया गया है। <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/shri-nimbarka-madhuri|title=Shree Nimbarka Madhuri|last=Nimbarka Sampradaya}}</ref> सन् 1981 में अवध बिहारी लाल कपूर द्वारा लिखित पुस्तक ''ब्रज के भक्त'' (भाग-2, पृष्ठ 13 व 86) में भी इन संतों का विस्तृत वर्णन मिलता है।<ref>{{Cite book |title=ब्रज के भक्त (भाग-2) |author=अवध बिहारी लाल कपूर |url=https://dn790006.ca.archive.org/0/items/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2.pdf}}</ref> सन् 1986 में श्रीजी मंदिर की पत्रिका श्रीसर्वेश्वर के वृंदावनांक (ब्रजबल्लभ शरण और प्रो. गोविंद शर्मा के संपादकत्व में प्रकाशित) के पेज-349-350 पर गोपालदास जी, हंसदास जी और बालगोविंद दास जी की कथा है, फिर पेज-401 पर निम्बार्क कोट मंदिर और पेज-414 पर निम्बार्क जयंती उत्सव का उल्लेख है। सन् 1991 में वृंदावन के हरिनाम संकीर्तन मंडल द्वारा प्रकाशित ‘ब्रज दर्शन’ (लेखक, संपादक व प्रकाशक ब्रजविभूति श्री श्यामदास) में पेज-114 पर मंदिर निम्बार्क कोट का विस्तार से उल्लेख है।<ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/braj-darshan-ubb091/|title=ब्रज दर्शन|last=ब्रज विभूति|first=श्याम दास|date=1992}}</ref> 1992 में दिल्ली के अभिनव प्रकाशन द्वारा प्रकाशित पुस्तक ‘कृष्ण द लिविंग गॉड ऑफ ब्रज’ (लेखक- डी. आनंद) में पेज-108-109 पर ब्रॉडस्प्रेड में मंदिर के गर्भगृह का चित्र विवरण के साथ प्रकाशित हुआ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=EsvSwdUgQYcC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Krishna: The Living God of Braj|last=Anand|first=D.|date=1992|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-280-2|language=en}}</ref> 2011 में वृंदावन के हरिनाम प्रेस से प्रकाशित होने वाली मासिक पत्रिका श्री हरिनाम का 465वां अंक जो जनवरी, 2011 में प्रकाशित हुआ, इसमें निम्बार्क कोट को कवर स्टोरी के रूप में शामिल किया गया और कवर पेज पर मंदिर में विराजमान ठाकुर श्री राधारमण लालजी की तस्वीर प्रकाशित हुई। इस मंदिर की परंपराओं पर अमर उजाला (2014), [[दैनिक जागरण]] (2014) और इंडिया टुडे (2015) में भी लेख प्रकाशित हो चुके हैं।<ref>{{Cite web |title=निम्बार्क संप्रदाय का मूक साक्षी है वृंदावन का निम्बार्क कोट मंदिर |url=http://nimbarkkoat.blogspot.com/2016/05/blog-post.html |publisher=Blogspot Archives}}</ref> 2016 की नोटबंदी के दौरान इस उत्सव पर पड़े प्रभाव को '[[द इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्सप्रेस]]' ने भी कवर किया था।<ref>{{Cite news |title=Demonetisation: Donations dry up at temples, dargahs |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/demonetisation-uttar-pradesh-donations-dry-up-at-temples-dargahs-anger-over-media-lies-4397392/ |newspaper=The Indian Express |date=2016}}</ref> == मंदिर का विवरण == [[चित्र:राधारमण लालजी.jpg|अंगूठाकार|राधारमण लालजी]] मंदिर के गर्भगृह के मध्य सिंहासन पर श्रीराधारमणलालजी का विग्रह विराजमान है। युगल सरकार के दोनों ओर निम्बार्क आचार्य पंचायतन स्थित हैं। दाहिनी ओर आद्य आचार्य हंस भगवान, उनके मानस पुत्र (सनक, सनंदन, सनातन व सनतकुमार) और शिष्य नारद जी की प्रतिमाएँ हैं। बाईं ओर निम्बार्क भगवान व उनके शिष्य निवासाचार्य प्रतिष्ठित हैं। [[चित्र:निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन]] गर्भगृह के आगे जगमोहन और एक खुला प्रांगण है, जिनका फर्श काले-सफेद संगमरमर का बना है। जगमोहन में मंदिर के संस्थापक बाल गोविंद दास व उनके छोटे भाई हरिदास श्रृंगारी के चित्रपट स्थापित हैं। गर्भगृह के बाहर चरणपादुकाएं बनी हैं, जहाँ गोपालदास और हंसदास के चित्र हैं। मंदिर में कई प्राचीन चित्र भी मौजूद हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान का सर्वेश्वर भगवान की आराधना करते हुए रंगीन चित्र विशेष है। गर्भगृह में राधारमण लाल जी के ठीक पीछे दो सौ साल पुरानी चित्र श्रृंखलाएं हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान के विभिन्न रूपों का चित्रण है। [[चित्र:निम्बार्क कोट.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का आंगन]] वास्तुशिल्प की दृष्टि से गर्भगृह में सिंहासन, दीवारें व फर्श संगमरमर के हैं। जगमोहन में इटेलियन टाइल्स का प्रयोग हुआ है। प्रांगण के तीनों ओर बरामदे हैं और राजस्थानी पत्थर के नक्काशीदार खंभे लगे हैं। पश्चिमी ओर एक अतिरिक्त प्रांगण है जहाँ मंदिर का रसोईघर स्थित है। ''विशेष: वृंदावन के तीन प्रमुख मंदिरों में राधारमण लालजी विराजमान हैं—सप्तदेवालयों में से एक राधारमण मंदिर, शाहजी मंदिर, और निम्बार्क कोट।'' == मंदिर में मनाए जाने वाले प्रमुख उत्सव == === श्री निम्बार्क आचार्य वृंद जयंती महोत्सव === यह मंदिर का सबसे बड़ा वार्षिक उत्सव है, जो कार्तिक कृष्ण पंचमी से मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण पंचमी तक पूरे एक महीने चलता है। इस दौरान संप्रदाय के कई प्रमुख आचार्यों की जयंती मनाई जाती है: बालगोविंद दास की जयंती (कार्तिक कृष्ण पंचमी), महावाणीकार हरिव्यास देवाचार्य जयंती (कार्तिक कृष्ण द्वादशी), स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती ([[कार्तिक शुक्ल अष्टमी]]), हंस भगवान व सनकादिक भगवान जयंती ([[अक्षय नवमी]]), माधव भट्‌टाचार्य जयंती (देवउठनी एकादशी), और निम्बार्क भगवान की जयंती (पूर्णिमा)। इस उत्सव में दीपावली, अन्नकूट और गोपाष्टमी जैसे पर्व भी शामिल होते हैं। प्रतिदिन शाम को आचार्यों की चरित्र कथा होती है, समाज गायन किया जाता है और नित्य रासलीलाएं आयोजित होती हैं। पूर्णिमा के दिन निम्बार्क भगवान का पंचामृत अभिषेक होता है और एक विशाल शोभायात्रा निकाली जाती है। हर दिन मंदिर के जगमोहन में एक सिंहासन पर गोपालदास के सेव्य गोपालजी (जिन्हें महंतजी पुकारा जाता है) और निम्बार्क भगवान के चित्रपट विराजमान होते हैं。<ref>{{Cite web |url=https://vrindavantoday.in/nimbark-temples-of-chhipi-gali-nimbark-kot-ajab-manohar-lal/ |title=छीपी गली का निम्बार्क कोट मंदिर |website=Vrindavan Today}}</ref> समाज गायन में 'चलसखी', 'सहज सुख सजनी', 'हेली' जैसे पद गाए जाते हैं और अंत में "सेवों श्री राधारमण उदार" तथा "जय जय श्री राधारमण विराजैं" का गायन होता है। रासलीला में सबसे विशेष 'गोदनावारी लीला' है। भंडारे में द्वादशी को बूंदी, नवमी को मोहनथार, एकादशी को समा की खीर और निम्बार्क भगवान के छठी उत्सव में लड्डू का भोग लगता है। भंडारे की विशेष 'गड्‌ड सब्जी' (मिली-जुली) और लड्डू स्थानीय स्तर पर काफी प्रसिद्ध हैं।<ref>{{Cite book |title=IAVRI Bulletin, Issue 1-12 |publisher=International Association of the Vrindavan Research Institute |year=1975}}</ref> === कार्तिक उत्सव की रासलीलाओं का क्रम === * कार्तिक कृष्ण द्वादशी (धनतेरस): वंशी चोरी लीला * कार्तिक कृष्ण चौदस: केवट लीला * कार्तिक अमावस (दीपावली): चौसर लीला<ref>{{Cite AV media |title=निम्बार्क कोट में दीपावली को होने वाली चौसर लीला |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZOQ3fmJZlBE |publisher=YouTube}}</ref> * कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा: मूदरी चोरी लीला * कार्तिक शुक्ल द्वितीया: पनघट लीला * कार्तिक शुक्ल तृतीया: ब्रह्मचारी लीला * [[कार्तिक शुक्ल चतुर्थी]]: विदुषी लीला * कार्तिक शुक्ल पंचमी: शंकर लीला * कार्तिक शुक्ल छठी: पांडे लीला * [[कार्तिक शुक्ल सप्तमी]]: राधा प्राकटय लीला * कार्तिक शुक्ल अष्टमी (गोपाष्टमी): गोचारण लीला * कार्तिक शुक्ल नवमी (अक्षय नवमी): जोगन लीला * कार्तिक शुक्ल दशमी: श्याम सगाई लीला * कार्तिक शुक्ल एकादशी (देवउठनी): वरुण लीला * कार्तिक शुक्ल द्वादशी: मान लीला * कार्तिक शुक्ल त्रयोदशी: माखन चोरी लीला * कार्तिक शुक्ल चर्तुदशी: गोदनावारी लीला * कार्तिक पूर्णिमा: सहज सुख के साथ केवल स्वरूप दर्शन * अग्रहायण कृष्ण प्रतिपदा: शोभायात्रा * अग्रहायण कृष्ण द्वितीया: राजदान लीला किसी वर्ष तिथि बढ़ने पर चंद खिलौना, मणि खंभ और सुदामा लीला भी की जाती हैं। पिछले 30 वर्ष से स्वामी अमीचंद शर्मा की मंडली रासलीला करती है। अतीत में दामोदरजी, उदय राम, कन्हैयालाल, शिवदयाल-गिर्राज की मंडलियों ने भी यहाँ रासलीलाएं की हैं।<ref>{{Cite web |title=Nimbarka Acharya-Vrinda Jayanti Mahotsava |url=https://a108.net/blogs/entry/1690-nimbarka-acharya-vrinda-jayanti-mahotsava-to-commence-from-monday/ |publisher=A108.net International Vaishnavas Portal |access-date=17 मार्च 2026 |archive-date=14 अप्रैल 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040304/https://www.a108.net/blogs/entry/1690-nimbarka-acharya-vrinda-jayanti-mahotsava-to-commence-from-monday/ |url-status=dead }}</ref> === भंडारे में कीर्तन व जयकारे === बड़े भंडारे के दिन जब ठाकुरजी को भोग लगता है तब समाजी मंदिर में भोग के पद गाते हैं (जैसे 'भोजन कुंज में आए दोउ')। पंगत बैठने और परोसगारी के दौरान साधु-संतों द्वारा निम्नलिखित कीर्तन किए जाते हैं: <blockquote> सीता राम सीता राम सीता राम जय सियावर राम। राधे श्याम राधे श्याम राधे श्याम जय श्यामा श्याम।<br> सिया हरिनारायण गोविंदे, भज रामा कृष्ण गोविंदे। बोलो संतो हरि हरि, मुख पर मुरली अधर धरी।<br> गोविंद गोविंद गाओगे, प्रेम पदारथ पाओगे। गोविंद नाम बिसारोगे, जीती बाजी हारोगे।<br> राम राम भज बारंबारा, चक्र सुदर्शन है रखवारा।<br> जय जय गोपी जय जय ग्वाल, जय जय सदा बिहारी लाल। गले में तुलसी, मुख में राम, हृदय विराजत शालिगराम। </blockquote> जब पंगत पर पूर्ण भोजन आ जाता है, तब एक विस्तृत जयकारा लगाया जाता है: <blockquote> राम कृष्णदेव की जय, राधासर्वेश्वर की जय, राधामाधव की जय, राधा रमण लालजी की जय, आनंद मनोहर की जय, रूप मनोहर की जय, वृंदावनचंद्र की जय, गोवर्धन चंद्र की जय, गोविंद देव की जय, मदनमोहन की जय, गोपीनाथ की जय, गोकुल चंद्रमा की जय, बांके बिहारी लाल की जय, वृंदावन बिहारी लाल की जय, राधाबल्लभ लाल की जय, जुगल किशोर की जय, रसिक बिहारी की जय, बिहारी बिहारिन की जय, कुंज बिहारी लाल की जय, गिरिराज धरण की जय, राधा श्याम सुंदर की जय, राधा दामोदर की जय, लाड़ली लाल की जय, रास बिहारी लाल की जय, यशोदा नंदन की जय, नंद नंदन की जय, नंदगांव बरसाना की जय, विलासगढ़ की जय, नीम गांव की जय, मानसी गंगा की जय, वृंदावन धाम की जय, मधुपुरी अवधपुरी की जय, काशी प्रयाग की जय, गंगा-जमुना की जय, चारों धाम की जय, चार संप्रदाय की जय, हंस भगवान की जय, सनकादिक भगवान की जय, नारद भगवान की जय, निम्बार्क भगवान की जय, निवासाचार्य की जय, द्वादश आचार्यन की जय (विश्वाचार्य, पुरुषोत्तामाचार्य, विलासाचार्य, स्वरूपाचार्य, माधवाचार्य, बलभद्राचार्य, पद्माचार्य, श्यामाचार्य, गोपालाचार्य, कृपाचार्य, देवाचार्य), अष्टादश भट्‌ट आचार्यन की जय (सुंदर भट्ट, पद्मनाभ भट्ट, उपेंद्र भट्ट, रामचंद्र भट्ट, वामन भट्ट, कृष्णभट्ट, पद्माकर भट्ट, वाण भट्ट, भूरि भट्ट, माधव भट्ट, श्याम भट्ट, गोपाल भट्ट, बलभद्र भट्ट, गोपीनाथ भट्ट, केशव भट्ट, गांगल भट्ट, केशव कश्मीरी भट्ट, श्रीभट्ट, हरिव्यास देवाचार्य, स्वयंभूराम देवाचार्य, कर्णहर देव, नारायण देव, हरिदेव, श्याम देव, श्याम दामोदर देव, श्रुति देव, सहजराम देव, रामदेव, ज्ञानदेव, वृंदावन देव, रामशरण देव, धर्म देव, सेवादास जी), महंत गोपाल दास जी की जय, बाबा हंसदास जी की जय, बाबा बालगोविंद दास जी की जय, श्रृंगारी जी की जय, मैया जी श्यामप्यारी की जय, भैया बांके बिहारी की जय, अनंत कोटि वैष्णवन की जय, स्थान पुरुष की जय, रसोइया पुजारी की जय, कोठारी भंडारी की जय, सब सती सेवकन की जय, उनके माता पिता की जय, उनके बाल गोपाल की जय, उनके समस्त परिकर की जय, अपने-अपने गुरु गोविंद की जय। </blockquote> अंत में सभी एक साथ दोहा पढ़ते हैं: <blockquote>बोलना हरे...राम कहें सुख ऊपजे, कृष्ण कहें दुःख जाय। महिमा महाप्रसाद की, पावो प्रीति लगाय।</blockquote> पंगत के मध्य और अंत में "जय जय श्री राधे श्याम" का जयकारा लगाया जाता है।<ref>{{Cite AV media |title=पंगत की धुन सुनाते बाबा राजेंद्र दास |url=https://www.youtube.com/watch?v=8lwyyGVEd8I |publisher=YouTube}}</ref> === शोभायात्रा === निम्बार्क कोट की शोभायात्रा विगत 180 वर्षों से निकलने वाली वृंदावन की सबसे पुरानी शोभायात्राओं में से एक है। इसमें मुख्यरूप से दो डोले होते हैं: एक रासबिहारी के स्वरूप का और दूसरा गोपालजी व निम्बार्क भगवान के चित्रपट का। शोभायात्रा में वृंदावन के सभी अखाड़ों के निशान, कीर्तन मंडली, बैंडबाजे और ताशे शामिल होते हैं। यह छीपी गली से शुरू होकर किशोरपुरा, बिहारीजी, अठखंभा, लोई बाजार, निधिवन, केशीघाट, वंशीवट होते हुए सुदामाकुटी पहुँचती है और फिर ज्ञानगूदड़ी, गोपीनाथ बाजार, चुंगी चौराहा और बाजाजा होते हुए वापस मंदिर लौटती है। इस यात्रा में करीब 6 घंटे लगते हैं। === अन्य उत्सव === मंदिर में नारद जयंती, निवासाचार्य जयंती (बसंत पंचमी), केशवकाश्मीरी भट्‌टदेवाचार्य जयंती, हंसदास जी जयंती, होली, रामनवमी, जन्माष्टमी, राधाष्टमी, हरिदास श्रृंगारी जी जयंती, [[गुरु पूर्णिमा]], सावन झूला उत्सव, शरदोत्सव और अक्षय तृतीया का पाटोत्सव भी विशेष रूप से मनाया जाता है। मंदिर में नियमित रूप से गोपाल सहस्रनाम, विष्णु सहस्रनाम, महावाणी, युगल शतक, रामचरित मानस व वाल्मीकि रामायण का पाठ तथा श्रीमद्भागवत व भक्तमाल की कथाएँ आयोजित होती हैं। === वार्षिक उत्सव कलैंडर === {| class="wikitable" |- ! तिथि !! उत्सव |- | चैत्र शुक्ल प्रतिपदा || संवत्सर (नव वर्ष) |- | चैत्र शुक्ल नवमी || रामनवमी |- | वैशाख शुक्ल तृतीया || अक्षय तृतीया (श्री राधारमणलालजी का पाटोत्सव) |- | वैशाख शुक्ल चतुर्दशी || नृसिंह जयंती चतुर्दशी उत्सव |- | ज्येष्ठ शुक्ल चतुर्थी || श्रीकेशव काश्मीरी भट्‌टाचार्य पाटोत्सव |- | आषाढ़ कृष्ण तीज || श्री हंसदास जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव |- | आषाढ़ पूर्णिमा || गुरु पूर्णिमा उत्सव |- | श्रावण शुक्ल तीज || हरियाली तीज |- | श्रावण शुक्ल एकादशी से पूर्णिमा || झूला उत्सव |- | भाद्रपद कृष्ण अष्टमी || ठाकुरजी का जन्मोत्सव |- | भाद्रपद कृष्ण नवमी || नंदोत्सव |- | भाद्रपद शुक्ल अष्टमी || श्रीजी (राधा) का जन्मोत्सव |- | भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी || अनंत चतुर्दशी (गुरु महाराज जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव) |- | आश्विन कृष्ण त्रयोदशी || मैयाजी का निकुंज प्राप्ति उत्सव |- | आश्विन पूर्णिमा || शरद पूर्णिमा |- | कार्तिक कृष्ण पंचमी || गुरु महाराज जयंती, निम्बार्क महोत्सव का शुभारंभ |- | कार्तिक कृष्ण द्वादशी || श्रीहरिव्यास देवाचार्य जयंती (कथा, समाज व रासलीला आरंभ) |- | कार्तिक अमावस्या || दीपावली उत्सव |- | कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा || गोवर्धन पूजा, अन्नकूट |- | कार्तिक शुक्ल अष्टमी || गोपाष्टमी, स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती |- | कार्तिक शुक्ल नवमी || अक्षय नवमी (हंस व सनकादिक भगवान जयंती) |- | कार्तिक पूर्णिमा || निम्बार्क भगवान जयंती |- | मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण प्रतिपदा || निम्बार्क भगवान की शोभायात्रा |- | मार्गशीर्ष कृष्ण पंचमी || छठी उत्सव, वैष्णव साधु सेवा बड़ा भंडारा |- | मार्गशीर्ष शुक्ल द्वादशी || नारद भगवान जयंती |- | पौष पूर्णिमा || श्रृंगारीजी का उत्सव |- | माघ शुक्ल पंचमी || वसंत पंचमी, निवासाचार्य जयंती |- | फाल्गुन शुक्ल पूर्णिमा || होली उत्सव |} == एकादशी की परिपाटी == निम्बार्क कोट में एकादशी व अन्य व्रत निम्बार्की सिद्धांत ‘कपालवेध’ के आधार पर मनाए जाते हैं। निम्बार्क संप्रदाय में व्रत-उपवास के लिए 'उदयव्यापिनी तिथि' को स्वीकार किया गया है, अर्थात् जिस तिथि में सूर्योदय होगा, पूरे दिन वही तिथि मानी जाएगी। दिनभर में 60 घटी (घड़ी) होते हैं। यदि दशमी तिथि मध्य रात्रि के बाद 45 घटी तक रहे और उसके बाद एकादशी आए, तो उस दिन एकादशी का स्पर्श (स्पर्श वेध) माना जाता है। ऐसी स्थिति में एकादशी छोड़कर अगले दिन द्वादशी को व्रत करने का विधान है। रात्रि के अर्धभाग के इस वेध को मानने के कारण ही इसे 'कपालवेध सिद्धांत' कहा जाता है। जब एकादशी पूर्व तिथि (दशमी) से जुड़ी हो तो उसे 'विद्धा' और जब अगली तिथि (द्वादशी) से जुड़ी हो तो उसे 'शुद्धा एकादशी' कहते हैं। आचार्यों का निर्देश विद्धा को त्यागकर शुद्धा एकादशी का व्रत करने का है। विशेष योग होने पर महाद्वादशी का व्रत किया जाता है। नारद पुराण के अनुसार त्रिस्पृशा, उन्मीलनी, वंजुलिनी, पक्षवर्धिनी, जया, विजया, जयंती और अपराजिता महाद्वादशी प्रमुख हैं। ब्रह्मवैवर्त पुराण के अनुसार कुछ विशेष ग्रह स्थितियों में शुद्धा एकादशी छोड़कर भी द्वादशी का ही व्रत किया जाता है। === एकादशी का व्रत विधान === वैष्णवों की सगुणोपासना में एकादशी के दिन ठाकुरजी को फलाहारी अर्पण किया जाता है। इस दिन पूर्ण निराहार रहने की बाध्यता नहीं है, किंतु भोजन में अन्न (गेहूं, मक्का, ज्वार, बाजरा, दाल, चावल) वर्जित है। फलाहार में फल (केला, सेब, अनार आदि) और कंद (आलू, शकरकंद) लिए जा सकते हैं। तरबूज, गाजर, पालक, मटर, गोभी आदि वर्जित हैं। वैष्णवों के लिए प्याज-लहसुन पूर्णतः निषिद्ध है। दूध, दही, पनीर, काजू, बादाम, कुट्टू या सिंघाड़े का आटा और समा के चावल उपयोग किए जा सकते हैं। साधारण नमक के स्थान पर सेंधा नमक और लाल मिर्च के स्थान पर काली मिर्च का उपयोग होता है। हल्दी, हींग, राई और सरसों का तेल इस दिन वर्जित माने जाते हैं। == मंदिर की स्थिति == [[चित्र:निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा]] वृन्दावन में निम्बार्क कोट पहुँचना अत्यंत सुगम है। बनखंडी चौराहे से पूर्व दिशा में जाने वाली गली में दाहिनी ओर पाँचवाँ दरवाजा इसी मंदिर का उत्तरी द्वार है। मंदिर का एक दक्षिणी द्वार पुराना बजाजा में है, जो ऋषि बाल्मीकि स्कूल और सब-स्टेशन नं 3 के ठीक सामने है। नेशनल हाइवे 2 (दिल्ली-आगरा) से छटीकरा मोड होते हुए या यमुना एक्सप्रेसवे से वृंदावन कट के जरिए यहाँ पहुँचा जा सकता है। == मंदिर का पास-पड़ोस और अन्य महत्वपूर्ण देवस्थल == निम्बार्क कोट की लोकेशन वृंदावन में सर्वोत्तम स्थान पर है। यहां से वृंदावन के किसी भी महत्वपूर्ण देवस्थल, मंदिर व दर्शनीय स्थान पर जाने के लिए करीब-करीब एक समान दूरी ही चलनी पड़ती है। वृंदावन में निम्बार्क आचार्य पीठ का प्रमुख स्थान श्रीजी मंदिर जो रेतिया (प्रताप) बाजार में है, इसे बड़ी कुंज और श्रीनिकुंज भी कहते हैं, ये निम्बार्क कोट से 200 मीटर पर है। श्रीजी कुंज से आगे बढ़ें तो शाह बिहारी मंदिर, निधिवन और राधारमण जी मंदिर हैं। यहां से केशी घाट, जुगल किशोर मंदिर और फिर गोपीनाथ जी होते हुए गोपेश्वर महादेव पहुंच सकते हैं। फिर वंशीवट (यहां महाप्रभुजी की बैठक भी है), सुदामा कुटी, खाक चौक होते हुए ज्ञान गूदड़ी जा सकते हैं, यहां टिकारी रानी मंदिर, जगन्नाथ जी मंदिर और तुलसी राम दर्शन स्थल भी है। यहां अखाड़े भी हैं। ज्ञान गूदड़ी से राम बाग होते हुए टटिया स्थान जा सकते हैं। टटिया स्थान से लौटते समय कात्यायनी केश पीठ जा सकते हैं। यहां से रंगजी और फिर ब्रह्म कुंड, लाला बाबू, गोदा विहार और ब्रह्मचारी मंदिर के दर्शन कर सकते हैं। यहां से गोविंद जी मंदिर (वृंदा देवी मंदिर भी इसी परिसर में है) का दर्शन करते हुए सिंहपौर हनुमान व पत्थरपुरा होते हुए गोविंद घाट के पास मीराबाई मंदिर आ सकते हैं, यहां से बाहर निकलने पर रासमंडल होते हुए श्रृंगारवट, फिर राधा दामोदर मंदिर, फिर राधा श्याम सुंदर मंदिर, सवामन शालिग्राम के दर्शन करके रिक्शा सरीखे वाहन से मदन मोहन जी मंदिर और अष्टसखी मंदिर होते हुए सीधे रमणरेती जा सकते हैं, जहां कृष्ण बलराम (इस्कॉन अंग्रेज) मंदिर है। इस्कॉन के पहले दावानल कुंड की ओर आनंद वृंदावन यानी अखंडानंद आश्रम भी जा सकते हैं, साधुबेला (कदंब छाया), हरि निकुंज व हरिमिलाप भी रास्ते में हैं। वृंदावन की परिक्रमा मार्ग से बाहर प्रेम मंदिर, प्रियाकांत जू मंदिर, चंद्रोदय मंदिर, वैष्णो देवी मंदिर सहित कई नए मंदिर हैं। वहां से वाहन से लौटकर सीधे अटल्ला चुंगी आ सकते हैं, यहां से पागल बाबा मंदिर देख सकते हैं, फिर लौटकर नीम करोली आश्रम है, गोरे दाऊजी, गोलोक धाम जा सकते हैं। यहां से बस अड्‌डे जाने वाली सड़क पर अनेक मंदिर हैं लेकिन सबसे महत्वपूर्ण है राधा माधव (जयपुर) मंदिर और इसके सामने गली में तराश वाला मंदिर है। आगे बढ़ने पर मुंगेर मंदिर और उसके सामने गुरुकुल मार्ग पर काठियाबाबा आश्रम है। फिर से निम्बार्क कोट के सामने होते हुए बनखंडी महादेव, रसिक बिहारी मंदिर, मोटा गणेश, गंगा मंदिर, सत्यनारायण मंदिर होते हुए बांके बिहारीजी का दर्शन कर सकते हैं। इसी के करीब है राधा बल्लभजी का मंदिर। राधा बल्लभ जी मंदिर से बाहर निकलने सामने भट्‌ट गली में मधु निकुंज है, युगल घाट की तरफ बढ़ने पर यशोदानंदन मंदिर है, फिर टोपीवाली कुंज, यहां से दान-मान गली (रुप-सनातन गौड़िया मठ) होते हुए सेवा कुंज और इमली तला जा सकते हैं। व्यास घेरा में युगल बिहारी मंदिर और सामने प्रेम गली में गोरेलाल जी कुंज होते हुए वापस निम्बार्क कोट आ सकते हैं। वृंदावन में सभी वैष्णव संप्रदायों के अलावा महादेव, देवी, गणेश के मंदिर हैं, सर्वाधिक निम्बार्क संप्रदाय के हैं, फिर गौड़िया, हरिदासी, राधा बल्लभी, रामानंदी, रामानुजी व बल्लभकुल के हैं। == मंदिर की दिनचर्या और स्तुति == दैनिक रूप से मंदिर में तीन प्रमुख आरतियाँ होती हैं—सुबह मंगला आरती, श्रृंगार आरती और शाम को संध्या आरती। दिन में भोग और रात्रि में शयन के समय धूप आरती होती है। आरतियों में विजय घंट बजाए जाते हैं। श्रृंगार आरती में संक्षिप्त और संध्या आरती में संपूर्ण निम्बार्क स्तुति गाई जाती है। आरती पीतल, तांबे या चांदी की हो सकती है, आरती में घी की भीगी हुई रुई की बाती जलाएं। बाती विषम संख्या यानी 3, 5, 7 या अधिक हो सकती हैं। आरती को बांयीं ओर से शुरू करके दायीं ओर घुमाते हैं यानी घड़ी की दिशा में। बाएं हाथ से गरुड़ घंट बजाते रहते हैं और दाएं हाथ से आरती की जाती है। आरती मंत्रोच्चार के साथ होनी चाहिए और गरुण घंटी बजाकर प्रतीकात्मक रूप से माना जाता है कि मंत्रोच्चार हो रहा है। आरती करते समय सबसे पहले ठाकुर जी के चरणों में 4 बार दीपक घुमाते हैं। फिर उनकी नाभि के सामने 2 बार घुमाते हैं। इसके बाद उनके मुखमंडल के सामने 1 बार घुमाते हैं और अंत में प्रभु के संपूर्ण श्रीअंगों पर 7 बार आरती घुमाएं (इस प्रकार कुल 14 बार दीपक घुमाया जाता है)। === मंदिर की संध्याकालीन आरती की स्तुति === <poem> श्री हंस च सनत्कुमारप्रभ्रतीन वीणाधरम नारदं। निम्बादित्यगुरुं च द्वादश गुरुं श्री निवासादिकान॥ वन्दे सुन्दर भट्ट देशिक मुखान्वस्विंदु संख्या युतान। श्री व्यासाद्धरिमध्यगा च परितः सर्वान्गुरुन्सादरम॥ हे निम्बार्क दयानिधे गुणनिधे हे भक्त चिंतामने। हे आचार्य शिरोमने मुनि गणेराम्रग्यपादाम्बुजम॥ हे सृष्टिस्थितिपालनप्रभवन हे नाथ मायाधिपे। हे गोवर्धन कन्दरालयविभो मां पाहि सर्वेश्वर। कस्तूरीतिलकं ललाटपटले वक्षः स्थले कौस्तुभं। नासाग्रे वर मौक्तिकं करतले वेणु करे कंकणं॥ सर्वांगे हरीचन्दनं सुललितं कंठे च मक्तावली। गोपस्त्रीपरिवेष्ठितो विजयते गोपालचूरामणि॥ फुल्लेंदीवर कान्ति मिंदुवदनं वर्हावतंसन प्रियं। श्री वत्सांगमुदार कौस्तुभधरं पीताम्बर सुन्दरम॥ गोपीनां नयनोत्पलार्ची त तनुं गोगोपसंघाव्रतम। गोविन्दं कलवेणु वादनपरं दिव्यांगभुषम भजे॥ हे राधे वृष भानु भूपतनये हे पूर्ण चंद्रानने। हे कांते कमनीय कोकिलरवे ब्रन्दावनाधीश्वरी॥ हे मत्प्रानपरायने च रसिके हे सर्वयुथेश्वरी। आगत्य त्वरितं प्रतप्त मणिशं मां दीनमानन्दय॥ हे राधे वृषभानुभूपतनये सर्वेश्वरी राधिके। हे कृष्णानन पंकजभ्रमरिके कृष्ण प्रिये माधवी॥ हे वृन्दावननागरी गुणगुरो दामोदरप्रेयसी। हे हे श्री मलललितादिक प्रियसखी प्रनाधिके पाहि माम॥ शिन्जनू पुरपादपदमयुगलामा हंसीं गतिं विभ्रतीम। चंचतखंजनमंजुलोचनयुगां पोनोल्लसत्कंधराम॥ शोभित कांचनकंकनद्युति मिलतपानौ चलच्चामरम। कुरवाणाम हिरराधिकोपरि सदा श्री रंगदेवीं भजे॥ श्री रंगादिसुदेविका च ललिता वैशाखिका चम्पिका। चित्र तंग सुखिंदुलेखकपरा चाष्टो प्रधानाप्रिया॥ चान्या सन्ति प्रियात्प्रिया लघुतमानित्ये च नैमित्तके। वन्दे त्वच चरणारविन्दनितरां दासा वयं श्रद्धया॥ स्वभावतोपास्तसमस्तदोष मशेष कल्याण गुनेकराशिम। व्यूहांगिनं ब्रह्म परंवरेण्यम ध्यायेम कृष्णं कमलेक्षण हरिम॥ अंगे तुवामे ब्रिषभानुजा मुदाविराजमानामनुरूपसौभागाम। सखी सह्त्रै परिसेविताम सदा स्मरेम देवीं सकलेष्टकामदाम॥ नान्यागति कृष्णपदारबिन्दात संद्रेश्यते ब्रह्मशिवादिवंदितात। भक्तेछ्योपत्सुचिन्त्त्यविग्रहादचिन्त्यशक्तेरविचिन्त्यशासनात॥ लोकत्रये यान्यसदीहितानी तान्येव सर्वाणि मया कृतानि। तदीय पाकावसरम विसोढुमसक्नुवन देवमुपैमी नाथ॥ वशीकृतिं यान्ति न हीन्द्रियानी बुद्धिर्नशुद्धिम समुपैति तस्मात्। न साधनं मेस्ती तव प्रसादे दयालुभावेन बिना हरे ते॥ न धर्मनिष्ठोस्मी नचात्मवेदी न भक्तित्मा स्त्वच्चारानार्विंदे। अकिन्चनोनन्यगति शरण्यं त्वत्पादमूलं शरणं प्रपद्ये॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव। त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देव देव॥ </poem> === कीर्तन === <poem> '''दोहा''' पराभक्ति रति वर्द्धनी, स्याम सब सुख दैनि। रसिक मुकुटमनि राधिके, जै नव नीरज नैन।। '''स्तोत्र''' जयति जय राधा रसिकमनि मुकुट मन-हरनी त्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 1 ।। जयति गोरी नव किसोरी सकल सुख सीमा श्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 2 ।। जयति रति रस वर्द्धनी अति अद्भुता सदया हिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 3 ।। जयति आनंद कंदनी जगबंदनी बर बदनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 4 ।। जयति स्यामा अमित नामा वेद बिधि निर्वाचिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 5 ।। जयति रास-बिलासिनी कल कला कोटि प्रकाशिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 6 ।। जयति बिबिध बिहार कवनी रसिक रवनी सुभ धिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 7 ।। जयति चंचल चारु लोचनि दिव्य दुकुला भरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 8 ।। जयति प्रेमा प्रेम सीमा कोकिला कल बैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 9 ।। जयति कंचन दिव्य अंगी नवल नीरज नैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 10 ।। जयति बल्लभ बल्लभा आनंद कलभा तरुनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 11 ।। जयति नागरि गुन उजागरि प्रान धन मन हरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 12 ।। जयति नौतन नित्य लीला नित्य धाम निवासिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 13 ।। जयति गुण माधूर्य भूपा सिद्धि रूपा शक्तिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 14 ।। जयति सुद्ध स्वभाव सीला स्यामला सुकुमारिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 15 ।। जयति जस जग प्रचुर परिकर हरिप्रिया जीवनि जिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 16 ।। '''दोहा''' नव-नव रंगि त्रिभंगि जै, स्याम सुअंगी स्याम। जै राधे जै हरिप्रिये, श्री राधे सुख धाम।। '''स्तोत्र''' जै राधे जै राधे राधे जै राधे जै श्री राधे। जै कृष्ण जै कृष्ण कृष्ण जै कृष्ण जै श्री कृष्ण। 1 । स्याम गोरी नित्य किसोरी प्रीतम जोरी श्री राधे। रसिक रसीलो छैल छबीलो गुन गरबीलो श्री कृष्ण। 2 । रासविहारनि रसबिसतारनि पिय उर धारनि श्री राधे। नव-नव रंगी नवल त्रिभंगी स्याम सुअंगी श्री कृष्ण। 3 । प्रान पियारी रूप उज्यारी अति सुकुंमारी श्री राधे। मैंन मनोहर महा मोदकर सुंदर बर तर श्री कृष्ण। 4 । सोभा सेंनी मोहा मेंनी कोकिल बेंनी श्री राधे। कीरतिवंता कामिनिकंता श्री भगवंता श्री कृष्ण। 5 । चंदा-वदनी कुंदा रदनी सोभा सदनी श्री राधे। परम उदारा प्रभा अपारा अति सुकुंवारा श्री कृष्ण। 6 । हंसागवनी राजति रवनी क्रीड़ा कवनी श्री राधे। रूपा रसाला नैंन बिसाला परम कृपाला श्री कृष्ण। 7 । कंचनबेली रति रस रेली अति अलबेली श्री राधे। सब सुख सागर सब गुन आगर रूप उजागर श्री कृष्ण। 8 । रवनी रम्या तर तर तम्या गुण आगम्या श्री राधे। धाम निवासी प्रभा प्रकासी सहज सुहासी श्री कृष्ण। 9 । शक्तयाह्लादनि अति प्रियवादनि उर उन्मादनि श्री राधे। अंग अंग टोना सरस सलोना सुभग सुठोना श्री कृष्ण। 10 । राधा नामिनि गुण अभिरामिनि हरिप्रिया स्वामिनि श्री राधे। हरे हरे हरि हरे हरे हरि हरे हरे हरि श्री कृष्ण। 11 । अंत में: गोविंद जय जय गोपाल जय जय, राधारमण हरि गोविंद जय जय। </poem> == निम्बार्की हरिव्यासी परंपरा में विशेष == * '''इष्टदेव:''' सर्वेश्वर भगवान श्री कृष्ण * '''कुलदेव:''' रुक्मिणी माता * '''शाखा:''' हंस * '''आचार्य:''' सनकादि * '''मुनि:''' नारद * '''वेद:''' सामवेद * '''आहार:''' हरिनाम * '''अखाड़ा:''' निर्मोही * '''देवता:''' गरुड़ * '''धाम:''' बद्रिकाश्रम * '''माला:''' तुलसी * '''तिलक:''' हरि मंदिर श्याम बिंदी * '''द्वारा:''' स्वयंभूराम (शोभूराम) * '''गोत्र:''' अच्युत * '''गोपाल मंत्र:''' क्लीं कृष्णाय गोविंदाय गोपीजन बल्लभाय स्वाहा: * '''संकीर्तन:''' राधे कृष्ण राधे कृष्ण, कृष्ण कृष्ण राधे राधे, राधे श्याम राधे श्याम, श्याम श्याम राधे राधे। == मंदिर की उपासना व दीक्षा पद्धति == निम्बार्क संप्रदाय में अकेले श्रीकृष्ण की उपसना नहीं होती बल्कि राधा-कृष्ण की युगल उपासना होती है। निम्बार्क संप्रदाय में पंच संस्कार का विधान है-गोपीचंदन का मस्तक पर ऊर्ध्वपुंड्र तिलक, भुजाओं पर शंख-चक्र, गुरुदेव द्वारा भगवत संबंधी नामकरण, गले में तुलसी की कंठी और मंत्रोपदेश। इन पांच संस्कारों से व्यक्ति में वैष्णवत्व आता है। पहला संस्कार- तिलक लगाने का विधान: गोपीचंदन (यदि भेंट द्वारिका के पास गोपी तालाब से उपलब्ध है तो सर्वोत्तम) को हथेली में जल के साथ घिसकर मस्तक (ललाट) पर ऊर्ध्वपुंड्र तिलक लगाने का विधान है। भस्म से तिलक लगाना निषेध है लेकिन ब्रज रज का इस्तेमाल कर सकते हैं। नासिका के तीन भाग में से दो भाग छोड़कर तीसरे भाग से तिलक शुरू करें और ललाट के अंत में केशों तक ले जाएं, दो रेखाओं के बीच में एक अंगुल से कम स्थान न हो बल्कि कुछ ज्यादा हो और ऊपर की ओर चौड़ाई लगातार बढ़ती जाए। रेखाएं चावल की मोटाई जितनी हों। तिलक की आकृति हरिचरणारविंद के समान हो। निम्बार्की तिलक हरिपादाकृति कहलाता है। इसे हरि मंदिर भी कहते हैं। तिलक के बीच दोनों भोहों के मध्य में श्यामश्री (यदि जगन्नाथपुरी के पास कज्जलगिरी या गोवर्धन की तलहटी में राधाकुंड का श्यामश्री उपलब्ध हो तो उत्तम) से एक छोटा सा गोल श्यामबिंदु (काला बिंदी) लगाएं। शरीर पर द्वादश तिलक लगाने का विधान है, ये स्थान हैं- ललाट, पेट, वक्षस्थल, कंठ, दक्षिणी कांख, दक्षिणी भुजा, दक्षिणी कंधा, बांयीं कांख, बांयी भुजा, बांया कंधा, पीठ व कमर पर। <ref>{{Cite web|url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/BHAGAVANNIMBARKACHARYA-siddhant-upasan-aacharya-parampara.pdf|title=भगवन्निम्बार्काचार्य : सिद्धांत, उपासना एवं आचार्य-परंपरा|last=(डॉ) प्रभाकर शास्त्री|first=प्रो.|date=2002|website=NimbarkSocialWelfare}}</ref> दूसरा संस्कार- भुजाओं पर शंख-चक्र: भगवान के आयुध चिह्नों को भी गोपीचंदन से अंकित करें। दक्षिणी बाहु पर चक्र और वाम बाहु में शंख धारण करना चाहिए। इन दिनों कुछ वैष्णव अपनी बांहों पर शंख-चक्र के स्थायी गोदना गुदवाने लगे हैं। तीसरा संस्कार- कंठी माला: आचार्य (गुरुदेव) से प्राप्त कंठी माला भगवान का दासत्व स्वीकार करने का प्रतीक है। शास्त्रों में वैष्णवों द्वारा कंठी धारण न करना अपराध की श्रेणी में गिना गया है। कंठी को गले से किसी भी परिस्थिति (अशौच व अनाचार अवस्था) में नहीं उतरना चाहिए। निम्बार्क संप्रदाय में युगलोपासना है, इसलिए कंठी को दोहरा (दो लड़ियां) पहनने की परंपरा है। कंठी उपास्य विग्रह के श्रीअंग से स्पर्श करके और गुरुदेव आचार्य से अभिमंत्रित ही पहननी चाहिए। चौथा संस्कार- गुरु द्वारा नामकरण: यदि पूर्व नाम यानी मौजूदा नाम भगवत संबंधी नहीं है तो गुरुदेव नया नामकरण करते हैं। नए नाम में भगवान के विविध नामों के साथ दास, शरण, प्रपन्न (किशोरी जी के अनन्य उपासकों के नामों में दासी, सखी व आली) आदि जोड़े जाते हैं। पांचवां संस्कार- मंत्रोपदेश: गुरुदीक्षा पंच संस्कारों में सर्वोपरि महत्ता का संस्कार है। संप्रदाय में दो मंत्र देने की परंपरा है, पहला शरणागति मंत्र और दूसरा श्रीगोपाल मंत्र। पहला मंत्र नारद पांचरात्र से है, दूसरा अष्टादशाक्षर मंत्र अथर्ववेद के पिप्पलाद शाखा के गोपाल तापिनी उपनिषद का है। <ref>{{Cite book|title=भगवन्निम्बार्काचार्य : सिद्धांत, उपासना एवं आचार्य परंपरा|last=शास्त्री|first=प्रो. (डॉ) प्रभाकर|publisher=रचना प्रकाशन, जयपुर|year=2002|isbn=81-86116-96-6|location=भारत|pages=पेज-142 से 160}}</ref> == वैष्णव समाज गायन == कार्तिक मास में निम्बार्क कोट में हर शाम होने वाला समाज गायन महोत्सव का विशेष आकर्षण है। निम्बार्क संप्रदाय में समाज गायन की परंपरा 15वीं-16वीं सदी से मानी जाती है। निम्बार्क कोट में यह परंपरा लगभग 180 वर्ष पुरानी है। यहाँ इसकी शुरुआत स्वामी गोपाल दास ने 1843 ई. में की थी।<ref>{{Cite web |title=डिजिटल प्लेटफ़ॉर्म की बदौलत हो रहा ब्रज संगीत का सुखद पुनरुद्धार |url=https://www.devdiscourse.com/article/arts/278282-braj-sangeet-witnessing-happy-revival-thanks-to-digital-platforms |website=Devdiscourse}}</ref> समाज गायन प्राचीन भारतीय शास्त्रीय संगीत की एक वैष्णवी शैली है, जिसमें संत समूह आचार्यों की रचित वाणी पदों का गायन करते हैं। [[चित्र:समाज गायन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट में समाज गायन]] समाज गायन के समय साधु-संत दो दलों (मुखिया दल और झेला दल) में विभक्त होकर आमने-सामने बैठते हैं। मुखिया दल दाईं ओर और झेला दल बाईं ओर होता है। बीच में ऊँची चौकी पर वाणी (समाज शृंखला) रखी जाती है। गायन की शुरुआत मंगलाचरण (बड़ा मंगल व छोटा मंगल) से होती है, जिसमें सूहा विलावल राग का प्रयोग होता है। इसके उपरांत श्रीभट्ट की रचना 'युगल शतक'<ref>{{Cite book |title=युगल शतक |publisher=श्रीजी कुंज |url=https://archive.org/details/LfFC_yugal-shatak-by-bhatta-devacharya-sarveshvar-press/page/n11/mode/1up}}</ref> और हरिव्यास देवाचार्य की 'महावाणी'<ref>{{Cite book |title=महावाणी |url=https://archive.org/details/MahaVaani}}</ref> के पदों का गायन होता है। बधाइयाँ 'हंसवंश यश सागर'<ref>{{Cite book |title=हंसवंश यश सागर |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/Shri-Hansha-Vansha-Yasha-Sagar.pdf}}</ref> से गाई जाती हैं। निम्बार्क समाज गायन में सूहा विलावल, यमन कल्याण, देव गंधार, काफी, मल्हार, बिहाग, भूपाली आदि अनेक रागों और चौताल, झप, कहरवा, दादरा आदि तालों का प्रयोग होता है।<ref>{{Cite book |title=मध्ययुगीन वैष्णव संप्रदायों में संगीत |author=विजयेंद्र स्नातक, राकेशबाला सक्सेना |year=1990}}</ref> निम्बार्क कोट घराने की समाज गायन में 'दंडक गायन' (झप ताल में लंबे कवित्त) की एक विशेष शैली है, जो कार्तिक शुक्ल दशमी और एकादशी को गाई जाती है। वृंदावन की समाज गायन परंपरा पुस्तक में डॉ. गंगा प्रिया ने वृंदावन में समाज गायन के विशिष्ट स्थलों में निम्बार्क कोट का जिक्र किया है। इस पुस्तक में वृंदावन के मंदिरों में समाज गायन श्रृंखला का विवरण है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/community-singing-tradition-of-vrindavan-ba2604/|title=वृन्दावन की समाज गायन परंपरा|last=डॉ. गंगा प्रिया|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> === महावाणी की हस्तलिखित प्रति === निम्बार्क कोट में 'महावाणी' की एक हस्तलिखित प्रति उपलब्ध है, जो संवत 1824 में रूपनगर में जोशी मोतीराम द्वारा लिखी गई थी। यह वृंदावन में प्राप्त महावाणी की सबसे पुरानी प्रतियों में से एक है।<ref>{{Cite book |title=हरिव्यास देवाचार्य एवं महावाणी |author=राजेंद्र प्रसाद गौतम |year=1974 |pages=80-81 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Śrīharivyāsadevācārya_aura_Mahāvā/ZLNichRlNJEC}}</ref> == निम्बार्क कोट मंदिर की आचार्य परंपरा == # '''हंस भगवान व सनकादिक:''' हंस भगवान निम्बार्क संप्रदाय के आद्य आचार्य हैं, जो विष्णु के अवतार माने जाते हैं। धार्मिक कथाओं के अनुसार, ब्रह्मा के मानस पुत्रों (सनकादिकों-सनक, सनंदन, सनातन व सनत कुमार) को सृष्टि से विरक्त कर भगवत चिंतन की ओर मोड़ने के लिए भगवान ने हंस रूप धारण किया था। # '''नारद भगवान:''' पौराणिक कथाओं में नारद को अनेक युग पुरुषों (ध्रुव, प्रह्लाद, वेदव्यास, निम्बार्काचार्य) का गुरु माना गया है। # '''निम्बार्काचार्य:''' राधाकृष्ण की युगलोपासना के प्रणेता। इनका जन्म मूंगी पैठण (महाराष्ट्र) में हुआ था। इन्होंने ब्रह्मसूत्र पर 'वेदांत पारिजात सौरभ' टीका लिखी और 'द्वैताद्वैत' या 'भेदाभेद' दर्शन प्रस्तुत किया। उनकी रचनाओं में वेदांत कामधेनु, दशश्लोकी, गीता वाक्यार्थ, मंत्र रहस्य षोडशी, प्रपन्न कल्प वल्ली, प्रपत्ति चिंतामणि, कृष्ण स्तवराज, श्रीराधाष्टक, सदाचार प्रकाश और प्रात: स्मरण स्तोत्र शामिल हैं। संप्रदाय की मान्यताओं के अनुसार इन्हें सुदर्शन चक्र का अवतार माना जाता है। अनुयायी ऐसा मानते हैं कि निम्बार्क भगवान सुदर्शन चक्र सहित 8 रुपों में विराजमान हैं-भगवान विष्णु के चार आयुधों में से एक सुदर्शन चक्र के रूप में, कृष्णावतार के चतुर्व्यूह में अनिरुद्ध के रूप में, कृष्ण सखाओं में तोष के रूप में, श्रीराधा की अष्टसखियों में रंगदेवी सखी के रूप में, कलियुग में निम्बार्काचार्य के रूप में, गोलोक के श्रीवृंदावन नित्यनिकुंज में प्रिया-प्रीतम की अंगकांति के रूप में, गोचारण के दौरान ठाकुरजी द्वारा इस्तेमाल की गई लकुटी के रूप में और कृष्ण की गउओं में धूसर गाय के रूप में। # '''निवासाचार्य:''' निम्बार्काचार्य के पट्‌ट शिष्य, जिन्हें पांचजन्य शंख का अवतार माना जाता है। इन्होंने 'वेदांत कौस्तुभ' की रचना की। # '''विश्वाचार्य:''' निवासाचार्य के शिष्य। किंवदंतियों के अनुसार, निवासाचार्य ने इनसे 11 दार्शनिक प्रश्न किए थे, जिनके उत्तर के बाद वे उनके शिष्य बन गए। # '''पुरुषोत्तामाचार्य''' # '''विलासाचार्य''' # '''स्वरूपाचार्य''' # '''माधवाचार्य''' # '''बलभद्राचार्य''' # '''पद्माचार्य''' # '''श्यामाचार्य''' # '''गोपालाचार्य''' # '''कृपाचार्य''' # '''देवाचार्य :''' आपने वेदांत सिद्धांत जाह्नवी की रचना की। # '''सुंदर भट्ट :''' आपने सिद्धांत सेतुका की रचना की। # '''पद्मनाभ भट्ट देवाचार्य''' # '''उपेंद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''रामचंद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''वामन भट्ट देवाचार्य''' # '''कृष्णभट्ट देवाचार्य''' # '''पद्माकर भट्ट देवाचार्य''' # '''वाण भट्ट देवाचार्य''' # '''भूरि भट्ट देवाचार्य''' # '''माधव भट्ट देवाचार्य''' # '''श्याम भट्ट देवाचार्य''' # '''गोपाल भट्ट देवाचार्य''' # '''बलभद्र भट्ट देवाचार्य''' # '''गोपीनाथ भट्ट देवाचार्य''' # '''केशव भट्ट देवाचार्य''' # '''गांगल भट्ट देवाचार्य''' # '''केशव काश्मीरी भट्‌टाचार्य:''' निम्बार्क परंपरा में 30वें आचार्य। इन्होंने कश्मीर में 'कौस्तुभ प्रभा' और 'क्रम दीपिका' जैसे ग्रंथ लिखे। # '''श्रीभट्ट देवाचार्य:''' 'युगल शतक' के रचयिता। # '''हरिव्यास देवाचार्य:''' 'महावाणी' के प्रणेता। # '''स्वयंभूराम देवाचार्य:''' निम्बार्क कोट के द्वाराचार्य। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रधान शिष्यों में सबसे वरिष्ठ। # '''कर्णहर देव''' # '''नारायण देव''' # '''हरिदेव''' # '''श्याम देव''' # '''श्याम दामोदर देव''' # '''श्रुति देव''' # '''सहजराम देव''' # '''रामदेव''' # '''ज्ञानदेव''' # '''वृंदावन देव''' # '''रामशरण देव''' # '''धर्म देव''' # '''सेवादास''' # '''बाबा गोपालदास महाराज:''' सेवादास के शिष्य, जिन्होंने 1843 में वृंदावन में निम्बार्क महोत्सव प्रारंभ किया और 'उत्सवी बाबा' के नाम से विख्यात हुए।<ref>{{Cite AV media |title=मेरो वृंदावन चैनल पर निम्बार्क कोट के दर्शन |url=https://www.facebook.com/reel/2063201144459760 |publisher=Facebook}}</ref> # '''बाबा हंसदास:''' गोपालदास के शिष्य। 1895 से 1937 तक निम्बार्क जयंती उत्सव का संचालन किया। # '''बाबा बाल गोविंद दास:''' हंसदास के विरक्त शिष्य, जिन्होंने निम्बार्क कोट का निर्माण कराया। # '''हरिदास श्रृंगारी:''' बालगोविंद दास के छोटे भाई, जो 18 वर्ष की आयु में वृंदावन आ गए थे। राधारमण लालजी की अष्टयाम सेवा में समर्पित रहे। # '''माता श्याम प्यारी:''' हरिदास श्रृंगारी की धर्मपत्नी। 1950 से 1983 तक निम्बार्क कोट का संचालन किया। # '''वृंदावन बिहारी:''' हरिदास श्रृंगारी के पुत्र। वर्तमान में निम्बार्क कोट के सेवायत। === वृंदावन बिहारी === श्री वृंदावन बिहारी शर्मा (आयु 88 वर्ष) वर्तमान में निम्बार्क कोट के व्यवस्थापक और सेवायत हैं। वे 14-15 वर्ष की आयु से ही मंदिर की परंपराओं का संचालन कर रहे हैं। समाज गायन, नित्य रासलीला और हस्तलिखित साहित्य के संरक्षण में उनका विशेष योगदान रहा है। उन्होंने अपने पैतृक मंदिर में एक मासीय निम्बार्क जयंती आयोजन में समाज गायन की प्राचीन शैली और रासलीलाओं के क्रम को व्यवस्थित किया। 1970 के दशक से 2020 में उन्होंने वृंदावन शोध संस्थान में ब्रज की हस्तलिखित पांडुलिपियों (संस्कृत, हिंदी, बंगाली, गुजराती, मराठी, उर्दू) की विस्तृत कैटलॉगिंग का कार्य किया। उनके संपादित व संकलित तीन कैटलॉग प्रकाशित हुए। संस्थान में आए देश-विदेश के अनेक लेखक व शोधकर्ताओं की अकादमिक मदद की। अमेरिका की वाशिंगटन यूनीवर्सिटी और नीदरलैंड के ग्रोनिंगन यूनीवर्सिटी के प्रोफेसर व ब्रिटिश लेखक एलन डब्ल्यू. एंटविस्टल ने अपनी दो पुस्तक ‘वैष्णव तिलक : सेक्टेरियन मार्क्स वॉर्न बाय वरशिपर्स ऑफ विष्णु’ (1982) और ‘ब्रज : सेंटर ऑफ कृष्ण पिलग्रिमेज’ (1987) में निम्बार्क कोट व वृंदावन बिहारी का जिक्र किया है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/vaisnava-tilakas-sectarian-marks-worn-by-worshippers-of-visnu-vishnu-ide441/|title=Vaisnava Tilakas Sectarian marks worn by worshippers of Vishnu|last=Alan W Entwistle|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/entwistles-braj-center-of-krsna-pilgramage/page/n8/mode/1up|title=Braj Centre of Krsna Pilgramage|last=Alan W. Entwistle|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> 1985 में वृंदावन बिहारी के संपादन में ‘ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट’ का पार्ट-4 (708 पेज) प्रकाशित हुआ। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-4-old-and-rare-book-ubc069/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट|last=वी.बी. गोस्वामी|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> 1991 में वृंदावन बिहारी ने ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट के पार्ट-5 (718 पेज) का संपादन किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-5-old-and-rare-book-ubc068/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट पार्ट-5|last=V.B. Goswami|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> 2010 में वृंदावन बिहारी ने ए कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट के पार्ट-6 (676 पेज) का संकलन किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/catalogue-of-sanskrit-manuscripts-in-vrindaban-research-institute-part-6-ubc067/|title=कैटलॉग ऑफ संस्कृत मैनुस्क्रिप्ट्स इन वृंदावन रिसर्च इंस्टीट्यूट पार्ट-6|last=Vrindaban Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> वृंदावन शोध संस्थान द्वारा प्रकाशित पुस्तक ‘भारत भाव रूप श्री कृष्ण’ के खंड-1 में शामिल पांच लेखों में वृंदावन बिहारी का लिखा लेख ‘महामानव के परिप्रेक्ष्य में महाभारत के श्रीकृष्ण’ भी है। इस खंड के अन्य लेखकों में डॉ. विद्यानिवास मिश्र, डॉ. प्रभुदयाल मीतल व डॉ. रघुवीर शास्त्री शामिल हैं, अन्य खंडों के लेखक समूह में डॉ. विजयेंद्र स्नातक, आचार्य डॉ. वासुदेव कृष्ण चतुर्वेदी, प्रो. कृष्ण दत्त वाजपेयी, डॉ. प्रभाकर माचवे, डॉ. कैलाश चंद्र भाटिया, डॉ. प्रेम नारायण श्रीवास्तव,  नरेश बंसल, बसंत जामदग्नि जैसे दिग्गजों का नाम उल्लेखनीय है।<ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/bharat-bhava-rupa-shri-krishna-aze003/|title=भारत भाव रूप श्रीकृष्ण|last=भवानी शंकर शुक्ला एवं हरिमोहन मालवीय|website=वृंदावन शोध संस्थान, वृंदावन}}</ref> उन्होंने 1990 यमुना के संरक्षण पर शोधपरक पुस्तक ‘यमुना एवं यमुनाष्टक’<ref>{{Cite book |title=यमुना एवं यमुनाष्टक |author=वृंदावन बिहारी |year=1990 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Yamun%C4%81_eva%E1%B9%83_yamun%C4%81sh%E1%B9%ADaka/mY8XAAAAIAAJ}}</ref><ref>{{Cite web |title=वृंदावन शोध संस्थान की प्रकाशन सूची |url=https://vribharat.org/hi/prakashan/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/asfd_yamuna-evam-yamuna-ashtak-by-vrindavan-bihari-goswami-vrindavan-research-institute/mode/2up|title=यमुना एवं यमुनाष्टक|first=बिहारी|date=1990|website=|last=वृंदावन}}</ref> लिखी है। 2015 में यमुना एवं यमुनाष्टक का पुनर्प्रकाशन हुआ। वृंदावन बिहारी ने अपनी ही पुस्तक का इंग्लिश अनुवाद भी किया जो ‘यमुना : द एटर्नल स्ट्रीम ऑफ यमुना’ (1923) के रूप में उपलब्ध है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/yamuna-eternal-stream-of-culture-ba2605/|title=यमुना एटर्नल स्ट्रीम ऑफ कल्चर|last=Vrindaban Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> वृंदावन शोध संस्थान से प्रकाशित हरिमोहन मालवीय की पुस्तक ‘रागमाला ऑफ तानसेन’ के अंग्रेजी संस्करण के संपादन भी वृंदावन बिहारी ने किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/ragamala-of-tansen-published-with-grant-from-ministry-of-culture-government-of-india-bab470/|title=Ragamala of Tansen|last=harimohan Malviya Vrindavan Bihari|website=Vrindavan Research Institute, Vrindavan}}</ref> उनके लिखे गए दो पद आज भी समाज गायन के अंत में गाए जाते हैं: <poem> '''पहला पद:''' सेवों श्री राधा रमण उदार। जिन श्री गोपाल दास जू सेव्यो, गोपाल रूप उर धार। श्री हंस दास जू सेवत मानसी, युगल रूप उर सार। तिनकी कृपा श्री गोविंद बाल जू, दिए सिंहासन बैठार।। '''दूसरा पद:''' जै जै श्री राधा रमण विराजै। निज लावण्य रूप निधि संग लिए, कोटि काम छवि लाजैं। कुंज कुंज मिल बिलसत हुलसत, सेवत सहचरि संग समाजैं। श्री वृंदावन श्री हितु श्री हरिप्रिया, चोज मनोजन काजैं।। </poem> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मन्दिर]] [[श्रेणी:वृन्दावन के मन्दिर]] [[श्रेणी:निम्बार्क सम्प्रदाय]] [[श्रेणी:हिन्दू मन्दिर]] [[श्रेणी:निम्बार्क संप्रदाय के प्रमुख मंदिर]] lx2g1uq4ngdzia1cvc1coih8iw4cqlz शरीरक्रिया विज्ञान 0 50494 6631960 5965861 2026-10-22T06:52:39Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 /* इन्हें भी देखें */ कड़ियाँ लगाई 6631960 wikitext text/x-wiki [[File:The Works of William Harvey, M.D. - Figs 1 - 4.png|thumb|220 px|upright=1.5|अंग्रेज़ी चिकित्सक डॉ० [[विलियम हार्वे]] की महान कृति ''दी मोतू कॉर्दिस'' ह्रदय कार्यिकी को एक प्रयोग की सहायता से प्रदर्शित करते हुए।]] '''शरीरक्रिया विज्ञान''', '''दैहिकी'''<ref>{{Cite web|url=https://dict.hinkhoj.com/%E0%A4%A6%E0%A5%88%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%80-meaning-in-english.words|title=दैहिकी (Daihiki) meaning in English - दैहिकी मीनिंग - Translation|website=dict.hinkhoj.com|access-date=2022-10-19}}</ref> या '''कार्यिकी''' के अंतर्गत [[प्राणी|प्राणियों]] से संबंधित प्राकृतिक घटनाओं का अध्ययन और उनका वर्गीकरण किया जाता है, साथ ही घटनाओं का अनुक्रम और सापेक्षिक महत्व के साथ प्रत्येक कार्य के उपयुक्त अंगनिर्धारण और उन अवस्थाओं का अध्ययन किया जाता है जिनसे प्रत्येक क्रिया निर्धारित होती है। शरीरक्रिया विज्ञान [[आयुर्विज्ञान|चिकित्सा विज्ञान]] की वह शाखा है जिसमें शरीर में सम्पन्न होने वाली क्रियाओं का अध्ययन किया जाता है। इसके अन्तर्गत मनुष्य या किसी अन्य प्राणी और पादप के शरीर में मौजूद भिन्न-भिन्न [[अंग|अंगों]] एवं [[अंग तंत्र|तन्त्रों]] के कार्यों और उन कार्यों के होने के कारणों के साथ-साथ उनसे सम्बन्धित चिकित्सा विज्ञान के नियमों का भी ज्ञान दिया जाता है। उदाहरण के लिए [[कान]] सुनने का कार्य करते है और [[आँख|आंखें]] देखने का कार्य करती हैं लेकिन शरीर-क्रिया विज्ञान सुनने और देखने के सम्बन्ध में यह ज्ञान कराती है कि [[ध्वनि]] कान के पर्दे पर किस प्रकार पहुँचती है और प्रकाश की किरणें आंखों के लेंसों पर पड़ते हुए किस प्रकार वस्तु की छवि मस्तिष्क तक पहुँचती है। इसी प्रकार, मनुष्य जो भोजन करता है, उसका [[पाचन]] किस प्रकार होता है, पाचन के अन्त में उसका आंतों की भित्तियों से अवशोषण किस प्रकार होता है, आदि। == मूल प्राकृतिक घटनाएँ == सभी जीवित जीवों के जीवन की मूल प्राकृतिक घटनाएँ एक सी है। अत्यंत असमान जीवों में क्रियाविज्ञान अपनी समस्याएँ अत्यंत स्पष्ट रूप में उपस्थित करता है। उच्चस्तरीय प्राणियों में शरीर के प्रधान अंगों की क्रियाएँ अत्यंत विशिष्ट होती है, जिससे क्रियाओं के सूक्ष्म विवरण पर ध्यान देने से उन्हें समझना संभव होता है।<ref name=OnlineEtDict>{{cite web|title=physiology|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physiology&allowed_in_frame=0|publisher=[[Online Etymology Dictionary]]|access-date=28 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001074715/http://www.etymonline.com/index.php?term=physiology&allowed_in_frame=0|archive-date=1 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref>) निम्नलिखित मूल प्राकृतिक घटनाएँ हैं, जिनसे जीव पहचाने जाते हैं: '''(क) संगठन''' - यह उच्चस्तरीय प्राणियों में अधिक स्पष्ट है। संरचना और क्रिया के विकास में समांतरता होती है, जिससे शरीरक्रियाविदों का यह कथन सिद्ध होता है कि संरचना ही क्रिया का निर्धारक उपादान है। व्यक्ति के विभिन्न भागों में सूक्ष्म सहयोग होता है, जिससे प्राणी की आसपास के वातावरण के अनुकूल बनने की शक्ति बढ़ती है। '''(ख) ऊर्जा की खपत''' - जीव ऊर्जा को विसर्जित करते हैं। मनुष्य का जीवन उन शारीरिक क्रियाकलापों (movements) से, जो उसे पर्यावरण के साथ संबंधित करते हैं निर्मित हैं। इन शारीरिक क्रियाकलापों के लिए ऊर्जा का सतत व्यय आवश्यक है। भोजन अथवा ऑक्सीजन के अभाव में शरीर के क्रियाकलापों का अंत हो जाता है। शरीर में अधिक ऊर्जा की आवश्यकता होने पर उसकी पूर्ति भोजन एवं ऑक्सीजन की अधिक मात्रा से होती है। अत: जीवन के लिए श्वसन एवं स्वांगीकरण क्रियाएँ आवश्यक हैं। जिन वस्तुओं से हमारे खाद्य पदार्थ बनते हैं, वे ऑक्सीकरण में सक्षम होती हैं। इस ऑक्सीकरण की क्रिया से ऊष्मा उत्पन्न होती है। शरीर में होनेवाली ऑक्सीकरण की क्रिया से ऊर्जा उत्पन्न होती है, जो जीवित प्राणी की क्रियाशीलता के लिए उपलब्ध रहती है। '''(ग) वृद्धि और जनन''' - यदि उपचयी (anabolic) प्रक्रम प्रधान है, तो वृद्धि होती है, जिसके साथ क्षतिपूर्ति की शक्ति जुड़ी हुई है। वृद्धि का प्रक्रम एक निश्चित समय तक चलता है, जिसके बाद प्रत्येक जीव विभक्त होता है और उसका एक अंश अलग होकर एक या अनेक नए व्यक्तियों का निर्माण करता है। इनमें प्रत्येक उन सभी गुणों से युक्त होता है जो मूल जीव में होते हैं। सभी उच्च कोटि के जीवों में मूल जीव क्षयशील होने लगता है और अंतत: मृत्यु को प्राप्त होता है। '''(घ) अनुकूलन (Adaptation)''' - सभी जीवित जीवों में एक सामान्य लक्षण होता है, वह है अनुकूलन का सामथ्र्य। आंतर संबंध तथा बाह्य संबंधों के सतत समन्वय का नाम अनुकूलन है। जीवित कोशिकाओं का वास्तविक वातावरण वह ऊतक तरल (tissue fluid) है, जिसमें वे रहती हैं। यह आंतर वातावरण, प्राणी के सामान्य वातावरण में होनेवाले परिवर्तनों से प्रभावित होता है। जीव की उत्तरजीविता (survival) के लिए वातावरण के परिवर्तनों को प्रभावहीन करना आवश्यक है, जिससे सामान्य वातावरण चाहे जैसा हो, आंतर वातावरण जीने योग्य सीमाओं में रहे। यही अनुकूलन है। == शरीरक्रियाविज्ञान की विधि == फ़िज़ियॉलोजी का अधिकांश ज्ञान दैनिक जीवन और रोगियों के अध्ययन से उपलब्ध हुआ है, परंतु कुछ ज्ञान प्राणियों पर किए गए प्रयोगों से भी उपलब्ध हुआ है। [[रसायन]], [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]], [[शारीरिकी|शरीररचना विज्ञान]] (anatomy) और [[ऊतक विज्ञान|ऊतकविज्ञान]] से इसका अत्यंत निकट का संबंध है। इस प्रकार विश्लेषिक कार्यिकी, जीवित प्राणियों पर, अथवा उनसे पृथक्कृत भागों पर, जो अनुकूल अवस्था में कुछ समय जीवित रह जाते हैं, किए गए प्रयोगों से प्राप्त ज्ञान से निर्मित है। प्रयोगों से विभिन्न संरचनात्मक भागों के गुण और क्रियाएँ ज्ञात होती हैं। '''संश्लेषिक कार्यिकी''' में हम यह पता लगाने की कोशिश करते हैं कि किस प्रकार संघटनशील प्रक्रमों से शरीर की क्रियाएँ संश्लेषित होकर, विभिन्न भागों की सहकारी प्रक्रियाओं का निर्माण करती हैं और किस प्रकार जीव समष्टि रूप में अपने भिन्न भिन्न अंगों को सम्यक् रूप से समंजित करके, बाह्य परिस्थिति के परिवर्तन पर प्रतिक्रिया करता है। '''प्रतिमान (Normal) '''- संरचना और शरीरक्रियात्मक गुणों में एक ही जाति के प्राणी आपस में बहुत मिलते जुलते हैं और जैव लक्षणों के मानक प्ररूप की ओर उन्मुख यह प्रवृत्ति जीव और उसके वातवरण के बीच सन्निकट सामंजस्य की अभिव्यक्ति है। एक ही जनक से, एक ही समय में, उत्पन्न प्राणियों में यह समानता सर्वाधिक होती है। ज्यों ज्यों हम अन्य जातियों के प्राणियों की समानताओं के संबंध में विचार करते हैं, उनमें भेद बढ़ता जाता है और प्राणियों के वर्गीकरण में जंतुजगत् के छोरों पर स्थित प्राणियों का अंतर इतना अधिक होता है कि उनकी तुलना अस्पष्ट होती है। फिर भी, व्यष्टि प्राणियों में जहाँ बहुत निकट का संबंध होता है, जैसे मनुष्य जाति में, वहीं इनमें अंतर भी स्पष्ट होता है। सामान्य मानव व्यष्टि का अध्ययन करना, मानव फ़िज़ियॉलोजी का कर्तव्य है, क्योंकि इससे रोग के अध्ययन की महत्वपूर्ण आधारभूमि तैयार होती है, परंतु यह कहना कि किसी प्रस्तुत लक्षण (character) का प्राकृतिक स्वरूप क्या है, कठिन है। इसके अतिरिक्त सभी शरीरक्रियात्मक प्रयोगों के परिणामों में पर्याप्त स्पष्ट अंतर प्रदर्शित होता है, जो प्रयोज्य प्राणियों की व्यत्तिगत प्रकृति पर निर्भर करता है। इसीलिए महत्वपूर्ण समुचित नियंत्रणों का और महत्वपूर्ण परिणाम का अधिमूल्यन नहीं होना चाहिए। प्राय: परिणाम के निश्चय के लिए आदर्श परिणामों का विचार किया जाता है। प्रयोगों की पुनरावृत्तियाँ आवश्यक हैं। प्रेक्षण की त्रुटि, जो यथार्थ विज्ञानों में प्राय: अल्प होती है, जैविकी में बहुत अधिक होती है, क्योंकि परिवर्ती व्यष्टि के कारण प्रेक्षण में परिवर्तनशीलता आ जाती है। जिस प्रकार अन्य विज्ञानों में परिणामों को सांख्यिकी द्वारा विवेचित किया जाता है, वैसे ही फ़िज़ियॉलोजी को परिणामों की संभाविता के नियम की प्रयुक्ति से विवेचित किया जाता है। सीमित संख्या में किए प्रयोगों से निर्णय लेने में बहुत सावधानी इस दृष्टि से अपेक्षित है कि प्राप्त परिणाम नियंत्रित श्रेणियों से भिन्न हैं अथवा नहीं। कठिनाइयों को दूर करने की एक विधि के रूप में [[माध्य|औसतों]], अर्थात् [[समान्तर माध्य|समांतर माध्य]] (arithmetic mean), का आश्रय लिया जाता है, जैसे हम कहते हैं, मानव के किसी समुदाय विशेष में प्रति घन मिलिमीटर रक्त में लाल सेलों की औसत संख्या 5 करोड़ 20 लाख है। यह विधि यद्यपि सबसे तरल और अति व्यवहृत है, परंतु यह इसलिए असंतोषजनक है कि इससे यह ज्ञात नहीं होता कि माध्य से [[विचलन]] किस परिमाण में और आपेक्षिक रूप से कितने अधिक बार (relatively frequent) होता है। हमारे पास यह ज्ञात करने का कोई साधन नहीं रह जाता कि उपर्युक्त उदाहरण में 4 करोड़ 50 लाख सामान्य परास के अंदर है या नहीं। परिणामत:, सांख्यिकी के परिणामों की अभिव्यक्ति के लिए अधिक यथार्थ साधन के उपयोग का व्यवहार बढ़ता जा रहा है। ==शरीरक्रियाविज्ञान का विकास == [[चित्र:Vesalius, Tabulae anatomicae sex Wellcome L0027171.jpg|right|thumb|300px|विसेलियस द्वारा निर्मित शरीरक्रिया सम्बन्धी चार्ट]] चूँकि किसी विज्ञान की वर्तमान अवस्था को समझने के लिए उसके विकास का इतिहास ज्ञात होना आवश्यक है, इसलिए फिज़ियॉलोजी से रुचि रखनेवाले व्यक्ति के लिए उसके इतिहास की रूपरेखा से परिचित होना आवश्यक है। जहाँ तक समग्र विषय के विकास का प्रश्न है, यह ध्यान रखने की बात है कि विज्ञान का कोई अंग अलग से विकसित नहीं हो सकता, सभी भाग एक दूसरे पर निर्भर करते हैं। उदाहरणार्थ, एक निश्चित सीमा तक शारीर (Anatomy) के ज्ञान के बिना फ़िज़ियॉलोजी की कल्पना असंभव थी और इसी प्रकार भौतिकी और रसायन की एक सीमा तक विकसित अवस्था के बिना भी इसकी प्रगति असंभव थी। [[आँद्रेस विसेलियस]] (Andreas Veasilius) द्वारा 1543 ई. में 'फ़ेब्रिका ह्यूमनी कार्पोरीज़' (Fabrica Humani Corpories) के प्रकाशन को आधुनिक शारीर का सूत्रपात मानकर, नीचे हम उन महत्वपूर्ण नामों की सूची प्रस्तुत कर रहे हैं जिन्होंने समय समय पर विषय को युगांतरकारी मोड़ दिया है : {| class="wikitable" |- ! नाम !! जीवनकाल !! वर्ष !! महत्व |- | विसेलियस || 1514-64 ई. || 1543 ई. || आधुनिक शारीर का प्रारंभ |- | हार्वि || 1578-1667 ई. || 1628 ई. || जीवविज्ञान में प्रायोगिक विधि |- | मालपीगि || 1628-1694 ई. || 1661 ई. || जीवविज्ञान में सूक्ष्मदर्शी के प्रयोग का आरंभ |- | न्यूटन || 1642-1727 ई. || 1687 ई. || आधुनिक भौतिकी का विकास |- | हालर || 1708-1777 ई. || 1760 ई. || फ़िज़ियॉलोजी का पाठ्यग्रंथ |- | लाव्वाज़्ये || 1743-1794 ई. || 1775 ई. || दहन और श्वसन का संबंध स्थापित हुआ |- | मूलर जोहैनीज़ || 1801-1858 ई. || 1834 ई. || महत्वपूर्ण पाठ्यग्रंथ |- | श्वान || 1810-1882 ई. || 1839 ई. || कोशिका सिद्धांत की स्थापना |- | बेर्नार (Bernard) || 1813-1878 ई. || 1840-1870 ई. || महान प्रयोगवादी |- | लूटविख (Ludwig) || 1816-1895 ई. || 1850-1890 ई. || महान प्रयोगवादी आरेखविधि का आविष्कारक |- | हेल्महोल्ट्स || 1821-1894 ई. || 1850-1890 ई. || भौतिकी की प्रयुक्ति |} 1795 ई. में फ़िज़ियॉलोज़ी की पहली पत्रिका निकली। 1878 ई. में '''इंग्लिश जर्नल ऑव फ़िज़ियॉलोज़ी''' तथा 1898 ई. में अमरीक जर्नल आव फ़िज़ियॉलोज़ी प्रकाशित हुई। 1874 ई. में लंदन में युनिवर्सिटी कालेजे और अमरीका के हार्वर्ड में 1876 ई. में फ़िज़ियॉलोज़ी के इंग्लिश चेयर की स्थापना हुई। इस प्रकार हम देखते हैं कि फ़िज़ियॉलोज़ी एक नया विषय है, जिसका प्रारंभ मुश्किल से एक सदी पूर्व हुआ। [[जीवरसायन]] और भी नया विषय है तथा फ़िज़ियॉलोज़ी की एक प्रशाखा के रूप में विकसित हुआ है। ==विभिन्न रोग और उनसे प्रभावित अंग== ===जीवाणु (बैक्टीरिया) से होने वाले रोग=== {|class='wikitable' |- ! रोग का नाम !! प्रभावित अंग !! रोगाणु का नाम !! लक्षण |- | [[हैजा]] || पाचन तंत्र || बिबियो कोलेरी || उल्टी व दस्त, शरीर में ऐंठन एवं [[निर्जलीकरण]] (डीहाइड्रेशन) |- | [[यक्ष्मा|टी. बी.]] || फेफड़े || माइक्रोबैक्टीरियम ट्यूबरक्लोसिस || खांसी, बुखार, छाती में दर्द, मुँह से रक्त आना |- | कुकुरखांसी || फेफड़ा || वैसिलम परटूसिस || बार-बार खांसी का आना |- | न्यूमोनिया || फेफड़े || डिप्लोकोकस न्यूमोनियाई || छाती में दर्द, सांस लेने में परेशानी |- | ब्रोंकाइटिस || श्वसन तंत्र || जीवाणु || छाती में दर्द, सांस लेने में परेशानी |- | प्लूरिसी || फेफड़े || जीवाणु || छाती में दर्द, बुखार, सांस लेने में परेशानी |- | [[प्लेग]] || लिम्फ गंथियां || पास्चुरेला पेस्टिस || शरीर में दर्द एवं तेज बुखार, आँखों का लाल होना तथा गिल्टी का निकलना |- | डिप्थीरिया || गला || कोर्नी वैक्ट्रियम || गलशोथ, श्वांस लेने में दिक्कत |- | कोढ़ || तंत्रिका तंत्र || माइक्रोबैक्टीरियम लेप्र || अंगुलियों का कट-कट कर गिरना, शरीर पर दाग |- | टाइफायड || आंत || टाइफी सालमोनेल || बुखार का तीव्र गति से चढऩा, पेट में दिक्कत और बदहजमी |- | टिटेनस || मेरुरज्जु || क्लोस्टेडियम टिटोनाई || मांसपेशियों में संकुचन एवं शरीर का बेडौल होना |- | [[सुजाक]] || प्रजनन अंग || नाइजेरिया गोनोरी || जेनिटल ट्रैक्ट में शोथ एवं घाव, मूत्र त्याग में परेशानी |- | [[उपदंश|सिफलिस]] || प्रजनन अंग || ट्रिपोनेमा पैडेडम || जेनिटल ट्रैक्ट में शोथ एवं घाव, मूत्र त्याग में परेशानी |- | मेनिनजाइटिस || मस्तिष्क || ट्रिपोनेमा पैडेडम || सरदर्द, बुखार, उल्टी एवं बेहोशी |- | इंफ्लूएंजा || श्वसन तंत्र || फिफर्स वैसिलस || नाक से पानी आना, सिरदर्द, आँखों में दर्द |- | ट्रैकोमा || आँख || बैक्टीरिया || सरदर्द, आँख दर्द |- | राइनाटिस || नाक || एलजेनटस || नाक का बंद होना, सरदर्द |- | स्कारलेट ज्वर || श्वसन तंत्र || बैक्टीरिया || बुखार |- |} ===विषाणु (वायरस) से होने वाले रोग=== {|class='wikitable' |- ! रोग का नाम !! प्रभावित अंग !! लक्षण |- | [[गलसुआ]] || पेरोटिड लार ग्रन्थियां || लार ग्रन्थियों में सूजन, अग्न्याशय, अण्डाशय और वृषण में सूजन, बुखार, सिरदर्द। इस रोग से बांझपन होने का खतरा रहता है। |- | फ्लू या एंफ्लूएंजा || श्वसन तंत्र || बुखार, शरीर में पीड़ा, सिरदर्द, जुकाम, खांसी |- | रेबीज या हाइड्रोफोबिया || तंत्रिका तंत्र || बुखार, शरीर में पीड़ा, पानी से भय, मांसपेशियों तथा श्वसन तंत्र में लकवा, बेहोशी, बेचैनी। यह एक घातक रोग है। |- | [[खसरा]] || पूरा शरीर || बुखार, पीड़ा, पूरे शरीर में खुजली, आँखों में जलन, आँख और नाक से द्रव का बहना |- | [[चेचक]] || पूरा शरीर विशेष रूप से चेहरा व हाथ-पैर || बुखार, पीड़ा, जलन व बेचैनी, पूरे शरीर में फफोले |- | [[पोलियोमेलाइटिस|पोलियो]] || तंत्रिका तंत्र || मांसपेशियों के संकुचन में अवरोध तथा हाथ-पैर में लकवा |- | हार्पीज || त्वचा, श्लष्मकला || त्वचा में जलन, बेचैनी, शरीर पर फोड़े |- | इन्सेफलाइटिस || तंत्रिका तंत्र || बुखार, बेचैनी, दृष्टि दोष, अनिद्रा, बेहोशी। यह एक घातक रोग है |} ===विटामिन की कमी से होने वाले रोग=== {|class='wikitable' |- ! विटामिन !! रोग !! स्रोत |- | [[विटामिन ए]] || [[रतौंधी]], सांस की नली में परत पड़ऩा || पपीता, मक्खन, घी, अण्डा एवं गाजर |- | विटामिन बी1 || [[बेरीबेरी|बेरी-बेरी]] || दाल खाद्यान्न, अण्डा व खमीर |- | विटामिन बी2 || डर्मेटाइटिस, आँत का अल्सर,जीभ में छाले पडऩा || पत्तीदार सब्जियाँ, माँस, दूध, अण्डा |- | विटामिन बी3 || चर्म रोग व मुँह में छाले पड़ जाना || खमीर, अण्डा, मांस, बीजवाली सब्जियाँ, हरी सब्जियाँ आदि |- | विटामिन बी6 || चर्म रोग || दूध, अंडे की जर्दी, मटन आदि |} == इन्हें भी देखें == * [[मानव कार्यिकी]] या 'मानव शरीरक्रियाविज्ञान' (Human physiology) * [[पादप कार्यिकी|पादपकार्यिकी]] (Plant Physiology) * [[शारीरिकी|शरीररचना विज्ञान]] (Anatomy) * [[कोशिका विज्ञान]] (Cytology) == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20090415010913/http://www.intellecttoday.com/ Scientific Discussion - Physiology] * [https://web.archive.org/web/20190906234516/http://physiology.info/ Physiology.info] * [https://web.archive.org/web/20190918032640/https://www.physoc.org/ The Physiological Society] * [https://web.archive.org/web/20180606151240/http://www.biol.unt.edu/developmentalphysiology/ Developmental physiology] * [https://web.archive.org/web/20180527135815/http://www.the-aps.org/ The American Physiological Society] * [https://web.archive.org/web/20180529232454/http://www.biophysics.org/ The Biophysical Society] {{जीव विज्ञान}} [[श्रेणी:शरीरविज्ञान|*]] [[श्रेणी:आयुर्विज्ञान]] 0q43jqykalu8f9lanndb9nrhybtoqur कार्स 0 50742 6631871 4789152 2026-10-22T03:52:45Z अमर तिवारी 932885 Infobox जोड़ा और शीर्षक पाठ का विस्तार किया 6631871 wikitext text/x-wiki {{Infobox Turkey place | type = municipality | name = कार्स | native_name = Kars | image = {{multiple image |total_width = 280px |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox | image1 = Kars Panorama.JPG | caption1 = शहर का दृश्य | image2 = Holy Apostles Church of Kars 001.jpg | caption2 = [[कार्स कैथेड्रल]] | image3 = The castle of Kars.jpg | caption3 = [[कार्स क़िला]] | image4 = Kars Muradiye Hamamı 5426.jpg | caption4 = मुरादिये हमामु }} | image_logo = Kars Belediyesi logo.png | coordinates = {{coord|40|36|28|N|43|05|45|E|region:TR|display=inline}} | province = कार्स | district = कार्स | leader_party = [[राष्ट्रवादी आन्दोलन पार्टी|MHP]] | leader_name = ओतुकेन सेनगेर | area_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = 1768 | population_footnotes = <ref name=tuik/> | population_total = 91450 | population_as_of = 2022 | postal_code = 36000 | area_code = 0474 | website = {{url|http://www.kars.bel.tr/}} }} '''कार्स''' ({{langx|tr|Kars|italic=no}}) [[तुर्की]] का एक शहर है। यह [[कार्स प्रांत]] की राजधानी है।<ref name=il>[https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx İl Belediyesi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706215822/https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx |date=2015-07-06 }}, Turkey Civil Administration Departments Inventory. Retrieved 1 March 2023.</ref> 2022 को, इसकी जनसंख्या 91,450 थी।<ref name=tuik>{{Cite web |title=Address-based population registration system (ADNKS) results dated 31 December 2022, Favorite Reports|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en |access-date=13 March 2023|publisher=[[TÜİK]]|language=en|format=XLS}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तुर्की के नगर]] 2ypehzlxx4acsli3tecowq7c8nt4gzq सदस्य वार्ता:Gunjan verma81 3 56358 6631897 6630234 2026-10-22T05:11:23Z अमर तिवारी 932885 6631897 wikitext text/x-wiki {{प्रबन्धकगण}}{{Archives|archivelist=सदस्य वार्ता:Gunjan verma81/पुरालेख}} {{TOC}}{{-}} :लीजिए आपका पुरालेख सहित वार्ता पृष्ठ तैयार है। और कोई सेवा?--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ०९:०६, १० अगस्त २००९ (UTC) ::अब यार इस बात के लिए भी थैंक्स दोगे? वार्ता सदस्य के नाम पर भले हो, होती तो उन लोगों के लिए है, जो वहां संदेश देते हैं। तब वे लोग थैंक्स करेंगे ना। हां चेन्नई में कुछ करना हो तो बताओ। असल में मैंने ही चेन्नई आरंभ किया और घर में कुछ मेहमानों के कारण व्यस्त रहा और कुछ खास कर नहीं पाया। केवल प्रस्तावना और जनसांख्यिकी की। बाद में आधा भूगोल किया किंतु तब तक तुमने पूरा ही ड्ल दिया था। तो अब कुछ करना हो तो बताओ।--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ०९:२६, १० अगस्त २००९ (UTC) :::जब कोई अनुभाग अनुवाद करो तब उसके संदर्भ में टाइटल, तिथि(एक्सेस डेट) स्रोत/पब्लिशर आदि को भी अनुवाद कर दिया करो, जिससे कि संदर्भ हिन्दी में दिखे।--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ०९:३१, १० अगस्त २००९ (UTC) == [[साँचा:भारतीय खाना]] == क्या हाल चाल हैं? ऑफिस में व्यस्त हो? हां तुमने व्यंजनों लेख तो बनाये, किंतु उन्हें सांचे में नहीं लगाया। तभी वो सांचा इतने दिनों से खाली पड़ा हुआ है।--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ०५:२७, १९ अगस्त २००९ (UTC) : अब {{tl|भारतीय खाना}} में छत्तीसगढ़ और मराठी व्यंजन तो तुम्हें ही लगाने होंगे न। ढूंढो और लगाओ। हां उनके लेख बाद में बनते रहेंगे।--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १३:२२, १९ अगस्त २००९ (UTC) == सम्मान == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="top" | [[Image:Barnstar_of_Reversion2.png|100px|विध्वंस-रोधक बार्न-स्टार]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: bottom; height: 1.1em;" | '''विध्वंस-रोधक बार्न-स्टार''' |- |style="vertical-align: top; border-top: 1px solid gray;" | आपको [[विकिपीडिया:बर्बरता|विध्वंस्कारी गतिविधियों]] पर [[हिन्दी विकिपीडिया]] के हित में ध्यान देकर यथासंभव पुनर्स्थापन और यथासमय प्रबंधकों को उचित संदेश देकर सूचित करने के लिए प्रदान किया जाता है।<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १३:११, १९ अगस्त २००९ (UTC) |} ==Translation of a short story== Hi my friend! I would like to request something from you. Yes, translation. I hope, it's not a bad thing for you. Some years ago I wrote a (really) short story about a lonely man (actually symbolized the Saami nation). I translated into some languages and I thought, it would be great to have it more, like also in ःHindi:) I made [[:hu:Szerkesztő:Eino81/Novellám számiul|this page]], the English translation is somewhere there. You can put the Hindi translation there. Thank you again! Sorry for my disturb... :( - [[:hu:User:Eino81]] == [[प्रकाश उत्सर्जक डायोड]] == उपरिक्त लेख देख लो। अभी विकसित किया है। कोई लिंक, संदर्भ या जानकारी और डाल सको, इसे आलेख के लिए डाल रहा हूं।--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ०६:०२, २५ अगस्त २००९ (UTC) == बाट == नमस्कार जी,<br />मेरा पूर्ण समर्थन है जी पर समस्या यह है कि मैं बॉट के बारे में तकनीकी कुछ मदद कर नहीं सकुंगी हां मेरे समर्थनन की जहाँ जरूरत होगी मैं हूँ।--<b>[[User:Munita Prasad|<font color="green">Munita Prasad</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Munita Prasad|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ०२:१३, २६ अगस्त २००९ (UTC) :हाँ ठीक है।--<b>[[User:Munita Prasad|<font color="green">Munita Prasad</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Munita Prasad|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ०२:२३, २६ अगस्त २००९ (UTC) ==bots== Dear Gunjan, My technical knowledge is limited in this respect. You may cantact [[:mr:सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]]'s talk page at Marathi [[:mr:सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]] or [[:mr:सांगकाम्या|marathi background bots list]] for more info. following are some of usefull links for you. Regards [[योजकः:Mahitgar|Mahitgar]] १५:४३, ३ आषाढश्रावणे २००९ (UTC) *[[:en:Wikipedia:WikiProject India/Automation|Indian Bots]] *[[:en:Wikipedia:Bot requests|Wikipedia:Bot requests]] *[[:en:Aspell]] *[[:en:Freedict]] *[http://packages.debian.org/testing/text/dict-freedict-eng-hin here] *[http://ftp.gnu.org/gnu/aspell/dict/hi/ Hindi wordlist] *[http://meta.wikimedia.org/wiki/Using_the_python_wikipediabot Using_the_python_wikipediabot] *[http://sourceforge.net/projects/pywikipediabot/ Python Wikipedia Robot Framework] *[[:en:Wikipedia:AutoWikiBrowser|Wikipedia:AutoWikiBrowser]] *[[:en:Wikipedia:Tools|Wikipedia:Tools]] *[[:en:User:The_Transhumanist/Tools|The_Transhumanist's recomonded user tools]] *[[:en:Help:Contents/Technical_information|Help:Contents/Technical_information]] *[[:en:Wikipedia:Notice board for India-related topics/It's new|It's new]] If any bot does not have user page and talk page then we need to ask them to do so.Wikipedia like sanskrit where local policy is not made by local users bots can get centralised aproval from meta. On technical side to some extent you are right. Basically these are user conrolled codes doing specific tasks.Tasks can be any thing from inter language wiki page linking(That is majior percentage).But one can use bots for including/excluding/correcting words or wiki language aspects even one can create new pages (Usualy creation of new pages with bot is restricted to wictionaries). You can use bots for opening pages one after other for editing etc. If you are using a home PC it is more feasible .Usualy a little tech background is beneficial but not necessary.For writing a bot you can request assistance from another reliable bot. ==be in touch== I am intrested in getting created a local wikimedia chapter at Pune , So please keep in touch so we can get together so time.[[सदस्य:Mahitgar|Mahitgar]] ०९:४९, २६ अगस्त २००९ (UTC) ==धन्यवाद, गलती बताने के लिये== वर्मा जी, आपने बहुत महत्वपूर्ण गलती बतायी। मुझे भी यह सामग्री कहीं से मिल गयी थी। मै इस महानुभाव के बारे में बिल्कुल नहीं जानता था। मुझे बहुत आश्चर्य हुआ कि ऐसे व्यक्ति के बारे में मैं कैसे अनजान रह गया। और आपके कारण मुझे 'इग्नोबल पुरस्कार' के बारे में जानकारी हुई, उसके लिये विशेष धन्यवाद। [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] १२:१६, १ सितंबर २००९ (UTC) ==मेरे लेख यादृच्छ (रैण्डम) क्यों होते हैं?== मैं कोशिश करता हूँ कि विज्ञान और तकनीकी विषयों पर कुछ लिखूँ। उसमें भी जो महत्वपूर्ण विषय लगते हैं उन पर ही पहले लिखना है क्योंकि कहने की जरूरत नहीं कि समय की कमी सबको है। इसी तारतम्य में अक्सर 'सर्च' करते समय या नेट-भ्रमण करते समय कोई अच्ची चीज हाथ लग जाती है या कोई नया टॉपिक दिख जाता है तो उस पर चार-पाँच लाइन लिख देता हूँ। मेरे खयाल से एक साँचा पकड़कर लिखना हिन्दी विकि के लिये ठीक नहीं है। वैसे भी विकिपिडिया की सबसे बड़ी खूबी उसका 'नॉन-लिनियर' होना है। यह नान-लिनियारिटी 'रैण्डमनेस' ही तो है!! [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] १३:४५, १ सितंबर २००९ (UTC) == अनुवाद == जानकारी के लिए धन्यवाद। ([[सदस्य:आलोक|आलोक]] ११:२०, २ सितंबर २००९ (UTC)) == अनुवाद के बाद छवि का प्रदर्शित न होना == यह बताइए कि आपको कैसे पता चलता है कि अनुवाद के बाद छवि प्रदर्शित नहीं हो रही तो उसका नाम बदलने से प्रदर्शित होने लगेगी? और, छवि का नाम बदल के क्या करना है यह कैसे पता चलता है? :धन्यवाद! तस्वीरों के बारे में खुलासे के लिए। नए साँचे कैसे बनाते/सँजोते हैं? --([[सदस्य:आलोक|आलोक]] ११:२०, २ सितंबर २००९ (UTC)) ::साँचों के बारे में पढ़ रहा हूँ। एक सवाल और, हिंदी विकि पर भी फ़ाइल चढ़ाने की कड़ी है। तो, यह विकिमीडिया कामंस से अलग जगह पर जाएगी न? ऐसे स्थिति में, अगर हिंदी विकिपीडिया से एक फ़ाइल चढ़ाएँ, और विकिमीडिया कामंस में भी उसी नाम से फ़ाइल चढ़ाएँ, तो विकि को पता कैसे चलेगा कि कौन सी तस्वीर दिखानी है? ::: बढ़िया। यानी यथासंभव कामंस पर ही तस्वीर चढ़ाई जाए, ताकि औरों को भी सुविधा हो? शायद पहले कामंस था नहीं इसीलिए दो जगह का टंटा है। neurone का हिन्दी तंत्रिका कोशिका है। nerve का तंत्रिका तंतु--<b>[[User:Munita Prasad|<font color="green">Munita Prasad</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Munita Prasad|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ११:५२, २ सितंबर २००९ (UTC) == चौपाल == हां, अभी तो होटल तैयार हो रहा है, फिर सब थकने के बाद मिल कर बैठेंगे यहां। हां ये मुख्य मंत्रियों पर नज़र लगायी, कि एक उड़ा ही दिया.....च.च.च.च.च.--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ११:४६, ३ सितंबर २००९ (UTC)(डोंट माइन्ड) :{{tl|विकि प्रगति}} देख लो। सही लगे तो प्रयोग कर लेना। उसमें लेख संख्या भी डाली है। कितने हुए जी?--<b>[[User:Munita Prasad|<font color="green">Munita Prasad</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Munita Prasad|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १२:२६, ३ सितंबर २००९ (UTC) ==[[विकिपीडिया:चौपाल#Hits_per_page| हिट्स पर पेज]]== आपके इस विषय पर मैने टिप्पणी दी है--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १७:४१, ३ सितंबर २००९ (UTC) ==[[विकिपीडिया:चौपाल#यह कैसी त्रुटि है?]]== कृपया इस विषय को देखें--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १३:००, ४ सितंबर २००९ (UTC) ==साधुवाद== आज जब कुछ लोगों के योगदान के कारण हिन्दी विकी ४४,००० को पार करने पर है, तब मुझे लगा कि उन लोगों को अवश्य याद करना चाहिये, जो इसके पीछे जी-जान से लगे हुए हैं। जिन्हें इसकी इतनी चिंता है, कि बस........शब्द नहीं मिल रहे.... अब मैं पूर्णिमा जी तो हूं नहीं साहित्य स्वयं मेरे बगल में बैठ कर शब्द सुझाव देता रहे। हम तो छोटे से विकि/हिन्दी के सेवक है। खैर तुम्हारे (आपके नहीं लिखूंगा) योगदान सराहना के योग्य तो हैं किन्तु प्रशंसा से ऊपर हैं। खासकर मैं अपने को इस दौड़ से अलग करता हूं--वाली बात सीधे कह देना। वैसे मैं ये नहीं कहूंगा कि अलग ही कर दो। हां उस दौड़ में आंखें खोल कर दौड़ो। तब दिखेगा, कि कहां कितना वेटेज देना है। गिनती भी महत्त्वपूर्ण है, किन्तु गुणवत्ता की कीमत पर नहीं। तो अबकी बार कोई बर्न स्टार नहीं दे रहा हूं। अभी १४ सितंबर का स्वागत करने में जुट जाओ।--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ०९:२७, ८ सितंबर २००९ (UTC) ==महावीर शरण जैन== संदेश के लिए धन्यवाद गुंजन, बहुत से हिंदी के विद्वान ये नहीं जानते हैं कि विकि में कैसे लिखना चाहिए। मैं महावीर जी का लेख व्यवस्थित कर दूँगी। उनका काम महत्त्वपूर्ण है। वे हिंदी के ऐसे विद्वान हैं जिन्होंने पछले कई वर्षों से तथ्यों के आधार पर यह सिद्ध किया है कि हिंदी विश्व में सबसे अधिक बोली जाने वाली भाषा है। इससे संबंधित उनके लेख हिंदी की महत्त्वपूर्ण पत्र-पत्रिकाओं में प्रकाशित होते रहे हैं। वे हिंदी व्याकरण के विद्वान हैं और अनेक हिंदी पुस्तकों और हिंदी डायरेक्टरियों के प्रकाशक भी हैं। विदेशों में हिंदी के प्रोफेसर भी रह चुके हैं साथ ही वे कवि, लेखक और हिंदी के विकास के अनेक कार्यक्रमों से जुड़े व्यक्ति हैं। वे हिंदी विकि की गहराई बढ़ाने में बहुत उपयोगी हो सकते हैं। मैं उनको इस प्रकार संदेश देती हूँ कि उनको बुरा न लगे और विकि को उनका सहयोग मिलता रहे।--[[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] ०७:२१, ९ सितंबर २००९ (UTC) :गुंजन मेरा डॉ॰जैन से पत्र व्यवहार हुआ है और उन्होंने कहा है कि हम विकि के अनुसार संपादन कर सकते हैं। उनके नाम से पेस्ट किया गया काफी मैटर उपयोगी भी है जैसे दिनकर का काव्य इत्यादि। हालाँकि वह विकि के अनुसार नहीं पर मैं उसको धीरे धीरि विकिफाई कर दूँगी। जैन धर्म और महावीर पर पेस्ट किए गए उनके मैटर को भी विकिफाई कर के लाभ उठाया जा सकता है। इतना मैटर खुद इकट्ठा करना और टाइप करना काफी मुश्किल है। बिना विकिफाइ किए गए मैटर को इसका नियंत्रित करने का सबसे अच्छा तरीका यह है कि उनके योगदान में जाकर उस पर निगाह रखें। काफ़ी टेक्स्ट पेस्ट हो रहा है तो उसको किस तरह विकि के काम में लाया जा सकता है उसको समझकर ठीक से व्यवस्थित कर दिया जाय। जो पन्ने विकि की आवश्यकताओं के अनुरूप नहीं हैं उन उनको बाद में हटा दिया जाएगा।--[[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] ०६:०६, १३ सितंबर २००९ (UTC) ==हिन्दी विकि पर ५०००० लेख== नमस्कार, हिन्दी विकि पर ५०००० लेख होने में बस २०० लेख ही बचे हैं। आज इसे पूरा करने में मदद करें। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) ०७:४८, १४ सितंबर २००९ (UTC) ==वार्ता साँचे== आपने कहा था की स्मैकबॉट अपने आप ही हाल में बने लेखों पर वार्ता साँचे लगा देता है लेकिन पिछले कुछ दिनों में जो ग्रामीणबॉट ने लेख बनाए है उनपर साँचे अभी तक नहीं लगे हैं। इस कारण हिन्दी विकी की गहराई बहुत कम हो गई है। कृपया इस विषय में शीघ्र कुछ कीजिए। धन्यवाद। [[सदस्य:रोहित रावत|रोहित रावत]] १५:३६, १५ सितंबर २००९ (UTC) == [[भूमंडलीय ऊष्मीकरण का प्रभाव]] == लेख आपका बनाया हुआ है इसके अंग्रेजी के शब्दों को मात्र यदि हटा देंगें तो लेख काम का हो जाएगा। वैसे यह हिन्दी विकि के सबसे लम्बे लेखों में से एक है। धन्यवाद--<b>[[User:Munita Prasad|<font color="green">Munita Prasad</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Munita Prasad|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १७:५१, १५ सितंबर २००९ (UTC) == [[सिंह (पशु)]] == गुंजन जी इस लेख को सुधारने में जो मेहनत होगी उससे कम मेहनत में निर्वाचन स्तर का नया लेख तैयार हो सकता है। शायद इसको गुगल अनुवाद से तैयार किया गया है। इसके सारे संदर्भ भी अंग्रेजी में हैं। बेकार की लाल कड़ियाँ भरी पड़ी हैं। भाषा भी अच्छी नहीं है। अच्छी बात सिर्फ एक है कि लेख लम्बा है और कुछ नहीं।--<b>[[User:Munita Prasad|<font color="green">Munita Prasad</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Munita Prasad|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १६:३१, १७ सितंबर २००९ (UTC) :मेरे विचार से हम दो काम कर सकते हैं: :*अपनी भारत के शहर परियोजना पुनः आरंभ करें- बंगलुरु के संग। :*अगले निर्वाचित लेख के लिए परख से कोई लेख उठायें। :राय दो कोई निर्वाचित लेख के लिए, लखनऊ कैसा रहेगा?--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १८:५२, १७ सितंबर २००९ (UTC) == जैविक तंत्रिका तंत्र == गुंजन जी नमस्कार, आपके लिखे जैविक तंत्रिका तंत्र लेख के बारे में थोड़ी सी दुविधा है। मैंने आज तन्त्रिका तंत्र बनाया है जिसमें कुछ संपादन आपने भी किए हैं। पर ये जैविक तंत्रिका तंत्र क्या है? क्या इसको तंत्रिका तंत्र में मर्ज करना है या कि यह एक अलग लेख है कृपया थोड़ा स्पष्ट कीजिए।--<b>[[User:Munita Prasad|<font color="green">Munita Prasad</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Munita Prasad|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १४:३८, २१ सितंबर २००९ (UTC) ==आलेख== कार्ब्युरेटर तो पहले ही लग चुका था। [[आलेख प्रत्याशी]] में देखते। और [[भारतीय नौसेना पोत विराट]]को सुधारा तो है, और ज्ञानसन्दूक भी लगाया है। किंतु उसके नीचे वाले सांचे को या तो अनुवाद करो, और चाहे तो १-२ वाक्यों के लेख बना डालो, या लेख नहीं तो हिन्दी तो हो। नहीं तो हटाना होगा। ऐसे तो अच्छी लुक नहीं देगा।--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १८:०१, २१ सितंबर २००९ (UTC) :कृत्रिम तंत्रिका तंत्र तो ठीक है पर जैविक तंत्रिका तंत्र न करके उसको सिर्फ तन्त्रिका तन्त्र कहना ही ठीक होगा। इसलिए जैविक तंत्रिका तंत्र को तंत्रिका तंत्र पर redirect करना ठीक होगा शायद।--<b>[[User:Munita Prasad|<font color="green">Munita Prasad</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Munita Prasad|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ०३:५०, २२ सितंबर २००९ (UTC) ::गुंजन जी आपने जो कहा वह दूसरा लेख है तंत्रिका तंत्र लेख का अंग्रेजी होगा [[:en:Nervous system]], तंत्रिका तंत्र का अंग्रेजी nervous system होता है, biological neural network नहीं होता है। और तंत्रिका तंत्र तो प्राणियों में ही पाया जाता है। यदि कोई कृत्रिम इस प्रकार की चीज का आविष्कार होता है तो वह कृत्रिम नाम से परिचित होगी पर जो प्राकृतिक है उसके नाम के सामने प्राकृतिक देने की जरूरत नहीं है। --<b>[[User:Munita Prasad|<font color="green">Munita Prasad</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Munita Prasad|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ०४:१४, २२ सितंबर २००९ (UTC) == [[भारतीय नौसेना पोत विराट]] == {{आप्का लेख|{{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}}|{{CURRENTYEAR}}|भारतीय नौसेना पोत विराट}} ==[[लखनऊ]] का निर्वाचन== [[लखनऊ]] लेख को अगले निर्वाचित लेख बनाने के लिए परखने हेतु [[विकिपीडिया:निर्वाचित लेख परख#लखनऊ]] पर रखा है। कृपया सुझाव/सुधार आदि दें। --<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १८:४८, ४ नवंबर २००९ (UTC) == जानकारी वाला बॉक्स का कोड पूरे पन्ने को बिगाड़ रहा है == गुंजन वर्मा जी, अच्छा लगा की आपने मेरे द्बारा किये गए बदलाव को जाचा, पर मोहदय अगर आप पुराने लेख पर गोर करे तो पाएंगे की उसका जानकारी वाला बॉक्स का जो कोड है वोह पूरे पन्ने को ही बिगाड़ रहा है. वहा पर सिस्टम द्बारा दिए जा रहे लाल ऐरर कोड भी आ रहे है. इसी कारणवश मैंने उस पर से सारा लेख हटा दिया था. अगर आप को कष्ट हुआ तो शमा चाहता हूँ. आप उसे सही कर पूर्वत स्थति में ला सकते है. धन्यवाद --[[सदस्य:Wikisidd|सिद्धार्थ गौड़ ]] १५:१०, ५ नवंबर २००९ (UTC) नमस्कार गुंजन जी, क्यों की में यहाँ नया हूँ इसलिए कई बातो में दिक्कत महसूस होती है, जैसे की चित्र वाली. और आपका आभार की आपने इतनी सरल सी बात बताकर उल्जन दूर कर दी. इसी के साथ मुझे अच्छा लगा की आप श्रीलंका वाले पन्ने पर मेरे द्बारा किये गए बदलावों को समझ पाये और उस दिक्कत को चोपाल पर उठाया. मेरे पास दो, एक जर्मन शेफर्ड व एक रोत्त्विलर नसल के श्वान है, इसी कारण में उनसे वह इस विषय से बड़ा जुडाव महसूस करता हूँ. आपकी मदद के लिए शुक्रिया, उम्मीद है आप से सहयोग व मार्गदर्शन मिलता रहेगा. --[[सदस्य:Wikisidd|सिद्धार्थ गौड़ ]] १०:४७, ६ नवंबर २००९ (UTC) == Check request for [[Şalom]]. == Could you check the article [[Şalom]]. There is already an article about Şalom, a Jewish weekly newspaper in Turkey, in Hindi, but could you check it, and if necessary translate it from the other Wikipedia language sites, if you have the time and patience to do so. The reason is that the newspaper Şalom is written (alas one page only) in a highly endangered language called Ladino or Judeo-Spanish, the Spanish of the 15th century. Perhaps this might gain your interest and sympathy. Thank you. == [[भारत]] == गुजंन जी, नमस्कार, समय मिले तो जरा भारत के संदर्भों को हिन्दी में कर दीजिए तो, संदर्भ पूरा ही लगभग अंग्रेजी में हैं।--<b>[[User:Munita Prasad|<font color="green">Munita Prasad</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Munita Prasad|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १७:०५, १४ दिसंबर २००९ (UTC) ==निर्वाचित चित्र== तुम्हारे प्रस्तावित चित्र बहुत अच्छॆ लगे। इन्हें प्रयोग तो कर दिया गया है, किन्तु यथा संभव उन्हें कहीं किसी लेख में प्रयोग भी कर लो, और हो सके तो उस लेख का नाम परिचय वाक्य में भी समाविष्ट कर दो।--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">'''प्र:'''[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १०:३९, २४ दिसंबर २००९ (UTC) ==[[म्यूज़िक का महा मुक़ाबला]]== नमस्ते, अब म्यूज़िक का महा मुक़ाबला का पन्ना कैसा है? धन्यवाद [[सदस्य:Kutchkutch|Kutchkutch]] २३:०७, १५ फ़रवरी २०१० (UTC) == स्वागत == स्वागत है। बहुत दिन बाद दिखे। खैर यहां तो सदा ही राह देखते रहे हैं हम गुणी योगदानकर्त्ताओं की। चलो देखकर अच्छा लगा और कुछ सहारा मिला।--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">'''प्र:'''[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ०८:४२, १७ मई २०१० (UTC) :शायद मैं जो समझ ही रहा हूं, वही वरीयता है, जो अभी प्राथमिकता पर है। तब तो शुभकामनाएं। इससे अधिक लिखना शायद उचित न हो, फिर भी आशा और प्रार्थना है, कि हिन्दी विकी पर जल्दी ही पहले की तरह लौटो। हम सदा प्रतीक्षारत हैं।--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">'''प्र:'''[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ११:३२, १७ मई २०१० (UTC) == [[फ्लाइट रिकॉर्डर]] == इस उपकरण को फ्लाइट यानि उड़ान के लिये प्रयोग किया जाता है। उड़ान के डाटा को इसमें रिकॉर्ड यानि अभिलेख करते हैं, अतः इसे उड़ान अभिलेखक कहा जा सकता है। मैंने अंग्रेज़ी के पृष्ठ को हिन्दी नाम पर पुनर्निर्देशित कर दिया है। उसे बड़ा कर लेख बना लो, या दो-३ वाक्यों का एक पृष्ठ बना कर लिंक रूप में प्रयोग कर सकते हो।--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">'''प्र:'''[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ०५:४४, २६ मई २०१० (UTC) {{tb|वार्ता:अन्तर्दहन इंजन|हिन्दीकरण 1}}-- <span style="background:#F0DC82;" >[[User:Mayurkumar |'''<font color="#FF4500">मयुर</font> <font color="#00FF00">कुमार</font>''']] | <small>[[सदस्य वार्ता:Mayurkumar |<font color="blue">वार्ता</font>]]</small>&nbsp;</span> ०६:५२, १२ जून २०१० (UTC) {{tb|वार्ता:अन्तर्दहन इंजन|हिन्दीकरण 1|ts=११:३८, १२ जून २०१० (UTC)}}-- <span style="background:#F0DC82;" >[[User:Mayurkumar |'''<font color="#FF4500">मयुर</font> <font color="#00FF00">कुमार</font>''']] | <small>[[सदस्य वार्ता:Mayurkumar |<font color="blue">वार्ता</font>]]</small>&nbsp;</span> १२:०८, १२ जून २०१० (UTC) ==बर्बरता== गुंजन जी नमस्कार! कृप्या चौपाल पर बर्बरता संबंधित नीतियों पर अपना सुझाव दे, आप जैसे अत्यंत अनुभवी सदस्य के सुझाव या आदेश की अत्यंत आवश्यकता है-- <span style="background:#F0DC82;" >[[User:Mayurkumar |'''<font color="#FF4500">मयुर</font> <font color="#00FF00">कुमार</font>''']] | <small>[[सदस्य वार्ता:Mayurkumar |<font color="blue">वार्ता</font>]]</small>&nbsp;</span> ०५:०३, १५ जून २०१० (UTC) ==विशेषाधिकार के लिये नामांकन== मैनें आपको कुछ सदस्य विशेषाधिकारों के लिये नामांकित किया है यदि आपको यह प्रस्ताव स्वीकार्य है तो कृपया [[विकिपीडिया:विशेषाधिकार निवेदन|यहां]] इसे स्वीकार करे-- <span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]]<small>[[User:Mayurkumar |'''<font color="#FF4500">मयुर</font> <font color="#008000">कुमार</font>''']]</small> | <small>[[सदस्य वार्ता:Mayurkumar |<font color="#1C39BB">वार्ता</font>]]</small>&nbsp;</span> ०५:२८, २१ जुलाई २०१० (UTC) बधाई एवं धन्यवाद! आपको रोलबैकर्स, स्वतःपरीक्षित सदस्य ,पुनरीक्षक सदस्यताएं दी गयी। आशा है यह अधिकार आपके कार्यो में सहायक सिद्ध होगें-- <span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]]<small>[[User:Mayurkumar |'''<font color="#FF4500">मयुर</font> <font color="#008000">कुमार</font>''']]</small> | <small>[[सदस्य वार्ता:Mayurkumar |<font color="#1C39BB">वार्ता</font>]]</small>&nbsp;</span> ०६:१३, २२ जुलाई २०१० (UTC) ==विशिष्ट सदस्य== गुंजन जी मैने विशिष्ट सदस्यता के लिये आपको नामांकित किया है अगर आप को यह प्रस्ताव मंजुर है तो इसे स्वीकार करे, दरसल इस सदस्यता के इन्सटालेशन में देरी हुई इसके लिये क्षमा चाहूँगा-- <span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]]<small>[[User:Mayurkumar |'''<font color="#FF4500">मयुर</font> <font color="#008000">कुमार</font>''']]</small> | <small>[[सदस्य वार्ता:Mayurkumar |<font color="#1C39BB">वार्ता</font>]]</small>&nbsp;</span> १०:०४, २३ जुलाई २०१० (UTC) बधाई हो आप विशिष्ट सदस्य बनाये गये, आशा है आप इन से जुड़े दायित्वों को निभाकर हमेशा विकि को लाभान्वित करते रहेंगे, मेरी तरफ से आपको शुभकामनाएँ-- <span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]]<small>[[User:Mayurkumar |'''<font color="#FF4500">मयुर</font> <font color="#008000">कुमार</font>''']]</small> | <small>[[सदस्य वार्ता:Mayurkumar |<font color="#1C39BB">वार्ता</font>]]</small>&nbsp;</span> १८:४८, २६ जुलाई २०१० (UTC) ==मन्दाकिनी== जी हाँ मैंने इस नाम का लेख हटाया था। दरसल मन्दाकिनी नाम के तीन लेख बनाए जा सकते थे, जो अब [[मन्दाकिनी]] पर देखे जा सकते हैं। मैंने भूल से मन्दाकिनी लेख का नाम मन्दाकिनी नदी कर दिया। फिर लेख पढ़कर देखा तो मन्दाकिनी अभिनेत्री पर बना था। फिर नाम दोबारा बदल कर मन्दाकिनी (अभिनेत्री) किया और पुनर्निर्देशन मन्दाकिनी पर रहने दिया। इसलिए यदि अब मन्दाकिनी शब्द का उपयोग नदी के सन्दर्भ में करना होता तो तब भी निर्देशन मन्दाकिनी (अभिनेत्री) पर होता इसलिए मन्दाकिनी नाम का लेख हटाना पड़ा। लेकिन अब सब ठीक है। सारे लेख बन गए हैं और उपयुक्त निर्देशन भी है। किसी कष्ट हेतु क्षमाप्राथी हूँ। [[सदस्य:रोहित रावत|रोहित रावत]] ०७:१७, २८ जुलाई २०१० (UTC) {{tb|Mayurkumar|बहु सम्पादन (Multi Edits)}}-- <span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]]<small>[[User:Mayurkumar |'''<font color="#FF4500">मयुर</font> <font color="#008000">कुमार</font>''']]</small> | <small>[[सदस्य वार्ता:Mayurkumar |<font color="#1C39BB">वार्ता</font>]]</small>&nbsp;</span> १२:३०, २८ जुलाई २०१० (UTC) == कृपया विशेष सदस्यता हेतु वोट करें == गुंजन जी, मैंने [[विकिपीडिया:विशेषाधिकार निवेदन#सदस्यता निवेदन#श्रीश पण्डित (स्व-नामांकन)|विशिष्ट सदस्यता हेतु आवेदन]] किया है, कृपया आपको जैसा भी उचित लगे वोट करें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १२:०५, १५ अगस्त २०१० (UTC) Gunjan verma81 जी नमस्कार! हिन्दी विकि को साफ्ट्वेयर एवं टुल्स स्तर पर और अधिक उन्नत बनाने एवं आने वाली बीटा थीम को भी पूरी तरह से कार्यशील बनाने हेतु मैनें अपना प्रशासक पद हेतु नामांकन किया है कृपया अपना मत [[विकिपीडिया:प्रबन्धक पद के लिये निवेदन]] पर अपना मत दें--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> ==[[उत्तराखण्ड]] निर्वाचन== कृपया [[उत्तराखण्ड]] लेख को देखें और [[विकिपीडिया:निर्वाचित लेख उम्मीदवार]] पृष्ठ पर अपने प्रस्ताव दें। समर्थन मिलने पर ये लेख निर्वाचित किया जायेगा। समयाभाव के कारण पहले ही काफ़ी देर हो चुकी है, अतः यथासंभव शीघ्रातिशीघ्र समर्थन/सुधार/सुझाव दें। धन्यवाद सहित: --[[चित्र:Plume pen w.gif|30px|ये सदस्य हिन्दी विकिपीडिया के प्रबंधक है।]]<span style="background:#7FFFD4;" >[[User:आशीष भटनागर|<b>प्रशा:''आशीष भटनागर''</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#00FFFF;background:#008080;"> &nbsp;''वार्ता''&nbsp;</font>]]</small> १४:२३, ९ सितंबर २०१० (UTC) == [[विकिपीडिया:प्रबन्धक पद हेतु निवेदन|प्रबन्धक के अस्थायी पद हेतु आवेदन]] == गुंजन जी नमस्कार, मैंने प्रबन्धक के अस्थायी पद हेतु आवेदन किया है। कृपया आपको जैसा उचित लगे वोट करें।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १७:५४, १२ सितंबर २०१० (UTC) ==विभिन्न सदस्यताओं हेतु नीतियाँ== गुंजन जी नमस्कार, अन्य सभी विकि प्रोजेक्ट्स की तरह हिन्दी विकि प‍र भी स्वयं की बनायी नीतियाँ होनी चाहिये, इसके लिये मैने यह कार्य शुरु कर दिया है। इस संदर्भ में मैंने पहले विभिन्न सदस्यताओं हेतु [[विकिपीडिया:प्रबन्धक पद हेतु निवेदन|उनके आवेदन पृष्ठ]] पर नीतियाँ बनायी है जो मूलत: कुछ भारतीय एवं अन्य भाषाओं के विकिस से ली गयी है। इन नीतियों में कई संशोधन किये जा सकते है अतः आप को यदि इसमें कुछ संशोधन करना है तो अवश्य करे क्योंकि समस्त अति सक्रिय सदस्यों के समर्थन के बाद ही यह नीतियाँ लागु की जा सकती है। आशा है आप से इस संदर्भ में विकि एवं मुझे दोनों को सहयोग मिलेगा--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १६:००, १३ सितंबर २०१० (UTC) गुंजन जी क्या अपराधिक दिमाग लेख को हटाना उचित है क्योंकि यह लेख अंग्रेजी विकि पर भी हैं--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १६:३५, २३ सितंबर २०१० (UTC) ==[http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%80:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81 विकिनीतियाँ]== गुंजन जी नमस्कार, समस्त विकियों की तरह हिन्दी विकि पर भी कुछ नीतियाँ होनी चाहिये ताँकि विकि के समस्त कार्य निर्विवादित एवं सुचारु तरीके से चलते रहे। इसके लिये [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%80:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81 विकिनीतियाँ] पर कुछ नीतियों का निर्माण किया गया है। कृपया इनको लागु करने के लिये अपना समर्थन [[विकिपीडिया वार्ता:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन| यहाँ]] देंवे--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> ०६:४६, ३ अक्तूबर २०१० (UTC) गुंजन जी विकिनीतियों और खासकर प्रबंधक हटाने वाली नीतियों के संदर्भ में अपना सुझाव दें, ये नीतिया अन्य सदस्य के सुझावों पर निरंतर बदली जा रही है। आपको यहाँ के वातावरण एवं कार्यों का काफि अनुभव है। अतः आपका सुझाव विकि के लिये अत्यंत मूल्यवान हैं। कृपया इस संदर्भ में मार्गदर्शन करे--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> ०९:१८, ८ अक्तूबर २०१० (UTC) ::गुंजन जी अब आप कृपया पृष्ठों पर हटाये का टैग मत लगाया करे क्योंकि हिन्दी विकि पर एक नये सदस्य ग्रुप उत्पात नियंत्रक बनाया गया है जिसके सदस्य किसी पृष्ठ को हटा पायेंगे। मैंने आपको भी इस ग्रुप की सदस्यता में रखा है क्योंकि आप इस संदर्भ में अत्यंत अनुभवी है। आशा है इससे हमारे विकि को तेजी मिलेगीं, धन्यवाद--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १३:४६, ६ दिसंबर २०१० (UTC) == Please Comment == Please comment on [[:sa:विकिपीडियासम्भाषणम्:प्रशासकानां निर्वाचनम्#REMOVAL OF HPN 2|this]] [[सदस्य:Vibhijain|Vibhijain]] १४:३१, ३० मई २०११ (UTC) == A barnstar for you! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Writers Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''The Writer's Barnstar''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | हिन्दी विकिपीडिया के विकास में उत्कृष्ट योगदान देने के लिए वैभव जैन की ओर से भेट। [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 12:19, 19 जुलाई 2011 (UTC) |} ==विकिसम्मेलन-२०११, भारत== <div style="margin: 0.5em; border: 2px black solid; padding: 1em;background-color:#E3F0F4" > {| style="border:1px black solid; padding:2em; border-collapse:collapse; width:100%;" |- [[File:WCI_banner.png|800px|center|link=:meta:WikiConference_India_2011]]<br/> |- ! style="background-color:#FAFAFA; color:#1C2069; padding-left:2em; padding-top:.5em;" align=left |नमस्कार {{BASEPAGENAME}}, <span class="plainlinks"> प्रथम भारतीय विकि सम्मेलन इस वर्ष मुम्बई में १८ -२० नवम्बर २०११ के मध्य आयोजित हो रहा है।<br>किसी प्रकार की सूचना एवं सहायता हेतु आप हमारी [http://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2011 अधिकारिक वेबसाईट], [http://www.facebook.com/event.php?eid=183138458406482 फेसबुक वृत्तांत] और [https://spreadsheets.google.com/spreadsheet/viewform?hl=en_US&formkey=dGNxSzAxUndoOHRGamdDSTFMVGNrd3c6MA#gid=0 छात्रवृति प्रपत्र] देख सकते है। (छात्रवृति आवेदन की अन्तिम तिथि १५ अगस्त २०११ है।) [http://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2011/Wiki_Outreach 100 day long WikiOutreach] के साथ ही अब समस्त गतिविधियाँ शुरु हो रही है। '''सम्मेलन में भाग लेने हेतु आमन्त्रण''' अब शुरु हो गये है, कृपया अपनी प्रविष्टियों को '''[[m:WikiConference India 2011/Call for Participation|यहाँ]]''' जमा करे।(प्रविष्टियां जमा करने की अन्तिम तिथि ३० अगस्त २०११) है। </span><br> <br> क्योंकि आप हमारे [http://wikimedia.in/ Wikimedia India community] के भाग है इसलिये हम आपको इस सम्मेलन में भाग लेने एवं अपने अनुभव बाँटने हेतु आमन्त्रित करते है। आपके [[Special:Contributions/{{ {{{|safesubst:}}}PAGENAME}}|आपके योगदान]] हेतु धन्यवाद। हमें आशा है कि आप १८-२० नबम्बर २०११ के मध्य आयोजित इस सम्मेलन में अवश्य भाग लेंगे। |}</div> == [[विकिपीडिया:सुरक्षित पन्ने]] == कृपया इस विकी नीति में परिवर्तन हेतु [[विकिपीडिया वार्ता:सुरक्षित पन्ने#प्रस्ताव]] पर अपने विचार प्रकट करें। धन्यवाद।--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 14:06, 21 अगस्त 2011 (UTC) == आपकी एक या अधिक फ़ाइलों को शीघ्र हटाए जाने के लिए नामांकित किया गया है == नमस्कार! आपके द्वारा अपलोड कि गई एक या अधिक फाइलें मेरे या किसी अन्य सदस्य द्वारा शीघ्र हटाए जाने के लिए नामांकित की गईं हैं और [[:श्रेणी:शीघ्र हटाने योग्य पृष्ठ]] में श्रेणीबद्ध हैं। संभवतः क्योंकि फ़ाइल अप्रयुक्त है और उसके साथ कोई वैध लाइसेंस नही है। आप चित्रों की जाँच करके मदद कर सकते हैं। कृपया सुनिश्चित करें कि चित्र का एक उचित स्रोत दिया हो (उदाहरण के लिए "स्वयं का कार्य", वेबपृष्ठ के लिए लिंक या पुरानी किताब का संदर्भ), रचयिता (फोटोग्राफर) का नाम(अथवा सदस्य नाम) दिया हो, फ़ाइल का उचित वर्णन हो और फ़ाइल एक वैध लाइसेंस के अंतर्गत हो। आप इस जानकारी को जोड़ने के लिये [[साँचा:Information]] का प्रयोग कर सकते हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर उपलब्ध कॉपीराइट साँचे आपको [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] एवं [[:श्रेणी:चित्र कॉपीराइट साँचे]] में मिल जाएँगे। यदि फ़ाइल उचित उपयोग(fair use) के अंतर्गत अपलोड की गयी है तो उसपर उचित उपयोग औचित्य(fair use rationale) अवश्य लगाएँ। यदि इन फ़ाइलों पर 15 दिन तक लाइसेंस नहीं लगाया गया तो इन फ़ाइलों को [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने की नीति|हटाने की नीति]] के अनुसार हटाया जाएगा। यह फ़ाइल आपकी नहीं है? कृपया मुझे ज्ञात कराएँ या मूल अपलोडर को सूचित करें। फ़ाइलें जो शीघ्र हटाए जाने के लिए नामांकित हैं: # [[:File:Kempty_fall.jpg]] कृपया अपने द्वारा अपलोड की [[विशेष:ListFiles/{{PAGENAME}}|अन्य फ़ाइलों]] को भी जाँचें और सुनिश्चित करें कि उनपर ये सब जानकारी उपलब्ध हो। धन्यवाद--[[User:MGA73|MGA73]] ([[User talk:MGA73|वार्ता]]) 21:44, 5 नवम्बर 2011 (UTC) ==सन्देश== {{सन्देश|विकिपीडिया:चौपाल|लेख मुल्यांकन|ts=13:42, 12 दिसम्बर 2011 (UTC)}} [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 13:42, 12 दिसम्बर 2011 (UTC) ==सन्देश== {{सन्देश|विकिपीडिया:चौपाल|नया मुखपृष्ठ|ts=19:07, 19 दिसम्बर 2011 (UTC)}} [[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 19:07, 19 दिसम्बर 2011 (UTC) == चौपाल पर नया प्रस्ताव == नमस्कार, चौपाल पर अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से ली सामग्री के संबंध में [[वि:चौपाल#en:Wikipedia:Copying within Wikipedia|कुछ समय पहले हुई चर्चा]] के निष्कर्षों के आधार पर चौपाल पर आम सहमति की प्राप्ति हेतु [[वि:चौपाल#उत्तम कार्यशैली प्रस्ताव|एक नया प्रस्ताव]] रखा है। आपसे निवेदन है कि इसमें अपने विचार एवं सुझाव दें ताकि इस प्रस्ताव के उपयोग से हिन्दी विकिपीडिया को अधिक बेहतर बनाया जा सके। धन्यवाद --[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 19:07, 4 जनवरी 2012 (UTC) ==सन्देश== {{सन्देश|विकिपीडिया:चौपाल|लेख मुल्यांकन|ts=02:45, 8 जनवरी 2012 (UTC)}} [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 02:45, 8 जनवरी 2012 (UTC) ==चर्चा हेतु कुछ विषय== {{सन्देश|विकिपीडिया:चौपाल|चर्चा हेतु कुछ विषय|ts=08:28, 30 जनवरी 2012 (UTC)}}-- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) 08:28, 30 जनवरी 2012 (UTC) ==सन्देश== {{सन्देश|विकिपीडिया:चौपाल|हिंग्लिशबॉट|ts=03:25, 31 जनवरी 2012 (UTC)}} अति-आवश्यक चर्चा, कृपया शीघ्र अतिशीघ्र देखें। [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 03:25, 31 जनवरी 2012 (UTC) == मुखपृष्ठ में परिवर्तन == कृपया मुखपृष्ठ में प्रस्तावित परिवर्तनों पर अपनी टिप्पणी/समर्थन/विरोध [[विकिपीडिया:चौपाल#मुखपृष्ठ के पेज व्यूज में उछाल]] पर व्यक्त करें। धन्यवाद --[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 19:49, 4 फ़रवरी 2012 (UTC) ==File copyright problem with चित्र:Ravishankar Shukla taking oath.jpg== [[File:Copyright-problem.svg|64px|left|alt=|link=]] Thank you for uploading [[:चित्र:Ravishankar Shukla taking oath.jpg]]. However, it currently is missing information on its '''copyright''' and '''licensing''' status. Wikipedia takes [[Wikipedia:Copyrights|copyright]] very seriously. It may be deleted soon, unless we can verify that it has an acceptable license status and a verifiable source. Please add this information by editing the [[:चित्र:Ravishankar Shukla taking oath.jpg|image description page]]. You may refer to the '''[[WP:IUP#Adding images|image use policy]]''' to learn what files you can or cannot upload on Wikipedia. The page on '''[[Wikipedia:Image copyright tags|copyright tags]]''' may help you to find the correct tag to use for your file. If the file is already gone, you can still make a [[Wikipedia:Requests for undeletion|request for undeletion]] and ask for a chance to fix the problem.<!-- Template:You can request undeletion --> Please also check any other files you may have uploaded to make sure they are correctly tagged. Here is [{{fullurl:Special:Log|type=upload&user=Gunjan_verma81}} a list of your uploads]. If you have any questions, please feel free to ask them at the [[Wikipedia:Media copyright questions|media copyright questions page]]. Thanks again for your cooperation.<!-- Template:Di-no license-notice --> [[User:Lovysinghal|लवी सिंघल]] ([[User talk:Lovysinghal|वार्ता]]) 08:57, 8 फ़रवरी 2012 (UTC) == Congratulations on becoming an admin == Hello, following the conclusion and results of the Request for Comments on meta on the situation here on hiwiki, see [[m:Requests for comment/Userrights on Hindi Wikipedia]], several userrights have been removed and you have been made a temporary sysop/admin here till the 20th of September this year. If you're active on [[m:IRC|IRC]], you can request access to the global admin channel [irc://irc.freenode.net/wikimedia-admin #wikimedia-admin] by contacting any user from the list on [[m:IRC/wikimedia-admin]]. Please do not hesitate to contact me or any steward if you have any questions, either on our [[m:|meta]] talk pages or by dropping by our channel at [irc://irc.freenode.net/wikimedia-stewards #wikimedia-stewards] [http://webchat.freenode.net/?channels=#wikimedia-admin (connect)]. Regards, <i><b>[[User:Snowolf|<font color = "darkmagenta">Snowolf</font>]] <sup><small>[[m:User:Snowolf|<font color = "darkmagenta">How can I help?</font>]]</small></sup></b></i> 17:13, 20 मार्च 2012 (UTC) == Narayam == नमस्कार गुंजन जी। हाल ही में मीडियाविकी अपडेट होने के बाद से वर्तमान टंकण प्रणाली में कुछ समस्याएँ आ रही हैं जिनकी व्याख्या रोहित जी ने चौपाल पर करी है। इन समस्याओं को दूर करने के लिये वर्तमान प्रणाली के नए रूप [[:mw:Extension:Narayam|Narayam extension]] को हिन्दी विकिपीडिया पर सुधारों सहित सक्षम करने का प्रस्ताव [[वि:चौपाल/Narayam]] पर रखा गया है। कृपया इसे अपना समर्थन प्रदान करें। धन्यवाद।--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 18:42, 24 मार्च 2012 (UTC) {{subst:CFDNote|1=श्रेणी:उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री}} [[User:Lovysinghal|लवी सिंघल]] ([[User talk:Lovysinghal|वार्ता]]) 18:24, 9 अप्रैल 2012 (UTC) == [[:चित्र:Nehru signing Indian Constitution.jpg|चित्र:Nehru signing Indian Constitution.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Nehru signing Indian Constitution.jpg|चित्र:Nehru signing Indian Constitution.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़4|मापदंड फ़4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़4|फ़4]]{{*}} ग़ैर मुक्त उचित उपयोग उपयोग फ़ाइल जिसपर कोई उचित उपयोग औचित्य न दिया हो'''</center> ऐसी कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइलें जिनपर 7 दिन तक कोई उचित उपयोग औचित्य न दिया हो, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत हटाया जा सकता है। यदि आपने इस फ़ाइल को किसी लेख में प्रयोग करने हेतु अपलोड किया था तो कृपया उस लेख में उपयोग उचित उपयोग (fair use) में क्यों आता है, इसके लिये एक औचित्य (fair use rationale) फ़ाइल पृष्ठ पर लिखें। विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइलों को तभी रखा जा सकता है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) के अंतर्गत आता हो और उनपर एक उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) दिया हो। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 18:52, 23 अप्रैल 2012 (UTC) == नामांकन == Gunjan जी,नमस्कार मैंने स्वयं को हिन्दी विकिपीडिया के प्रबन्धक अधिकार हेतु नामांकित किया है। आप से निवेदन है कि [[विकिपीडिया:प्रबन्धन_अधिकार_हेतु_निवेदन|विकिपीडिया]] पर आकर अपना मत दे। यदि आपको मुझ मैं कोई कमी लगे तो ईमेल से भी बता सकते है। उस कमी को दुर करने का मैं पुर्ण प्रयत्न करुगा। धन्यवाद<br> [[User:AnandVivekSatpathi|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="green"><sup></sup> आनन्द विवेक सतपथी</font></span>]]<sup>[[User talk:AnandVivekSatpathi|<font color="#000000"> सन्देश</font>]]</sup> 11:25, 3 मई 2012 (UTC) == विशेष पृष्ठ अनुवाद == नमस्कार गुंजन जी। ट्रांसलेटविकि पर अब विशेष पृष्ठों के नामों के अनुवाद की सुविधा उपलब्ध है। परंतु ये अनुवाद हिन्दी के लिये अब तक नहीं किये गए हैं। चूँकि ये अनुवाद सभी के लिये लागू होते हैं, अतः ट्रांसलेटविकि के प्रबंधकों के अनुसार ये सर्वसम्मति से ही किये जाने चाहियें। अतः मैंने [[विकिपीडिया:चौपाल/विशेष पृष्ठ अनुवाद]] पर इनके अनुवाद के लिये कुछ विकल्प रखे हैं। कृपया इनपर टिप्पणी करें ताकि इन्हें तय कर के उपयुक्त अनुवादों को सर्वसम्मति से ट्रांसलेटविकि पर डाला जा सके और अंग्रेज़ी नामों के प्रयोग की अनिवार्यता समाप्त की जा सके। आभारी--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 16:24, 6 मई 2012 (UTC) ---- नमस्कार गुंजन जी। अनेक सदस्यों की सहायता से ये अनुवाद पूर्ण हो गए हैं। अतः इनकी समीक्षा हेतु (कि ये सर्वसम्मति प्राप्त करते हैं या नहीं) [[विकिपीडिया:चौपाल/विशेष_पृष्ठ_अनुवाद#मत]] पर मत रखा गया है। कृपया इसमें अपने विचार रखें। यदि कोई आपत्ति हो तो अवश्य बताएँ। धन्यवाद--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 12:17, 13 मई 2012 (UTC) == [[:चित्र:Tirathgarh.jpg|चित्र:Tirathgarh.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Tirathgarh.jpg|चित्र:Tirathgarh.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 18:23, 17 मई 2012 (UTC) == [[:चित्र:Tikona fort.jpg|चित्र:Tikona fort.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Tikona fort.jpg|चित्र:Tikona fort.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 18:26, 17 मई 2012 (UTC) == [[:चित्र:Sulabh.JPG|चित्र:Sulabh.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Sulabh.JPG|चित्र:Sulabh.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 18:28, 17 मई 2012 (UTC) == [[:चित्र:Vinod dua.jpg|चित्र:Vinod dua.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Vinod dua.jpg|चित्र:Vinod dua.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6फ़|मापदंड व6फ़]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6फ़|व6फ़]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन - फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड में वे सभी फ़ाइलें आती हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे सभी फ़ाइलें भी आती हैं जो अंतरजाल पर किसी ऐसी वेबसाइट से लिये गए हैं जो साफ़-साफ़ फ़ाइल को मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं देती है। इसमें वे सभी फ़ाइलें भी आती हैं जिनपर साफ़-साफ़ गलत लाइसेंस का प्रयोग किया गया है। इसमें वे फ़ाइलें भी आती हैं जिनका कॉपीराइट स्वयं अपलोड करने वाले सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है (यदि कॉपीराइट आपके ही पास है और आप इसे पहले कहीं प्रकाशित कर चुके हैं तो कृपया [[:m:OTRS|ओ॰टी॰आर॰एस]] से संपर्क करें)। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[User:Lovysinghal|लवी सिंघल]] ([[User talk:Lovysinghal|वार्ता]]) 07:23, 10 जून 2012 (UTC) ==सन्देश== {{सन्देश|विकिपीडिया:चौपाल|Sysop Gunjan verma81|ts=07:25, 10 जून 2012 (UTC)}} I humbly request you not to take it otherwise. [[User:Lovysinghal|लवी सिंघल]] ([[User talk:Lovysinghal|वार्ता]]) 07:25, 10 जून 2012 (UTC) == आपके लिये एक सम्मान == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | For being a sport and taking policy decisions in the right spirit :) Hi.wiki community is grateful for your contributions. [[User:Lovysinghal|लवी सिंघल]] ([[User talk:Lovysinghal|वार्ता]]) 15:56, 12 जून 2012 (UTC) |} == [[:चित्र:Chitradhara.jpg|चित्र:Chitradhara.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Chitradhara.jpg|चित्र:Chitradhara.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। released only for use on wikipedia by author http://www.flickr.com/photos/roopesh_kohad/846199931/#preview hence the license is not appropriate per wikipedia policy. यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 06:33, 18 अक्टूबर 2012 (UTC) :Hello Gunjan, :The problem with this upload is that its use is only allowed on wikipedia and nowhere else. However, wikipedia policy dictates that media content should be reusable by others (including commercial use and making of derivative works). :The uploader has, on the above-linked url, allowed you to use it on wikipedia; but he has not allowed reuse. In order that this image be acceptable on wikipedia, this kind of use has to be allowed. The easiest way is that the uploader release it at flickr under CC-BY-SA and this should be reflected in the copyright tag at the page (which can be seen in the right column to currently read ''© All Rights Reserved''). This should be CC-BY-SA or other free license. Then this (beautiful) image will be acceptable for wikipedia (and wikimedia commons). PS:note that CC-BY-NC-ND, CC-BY-NC, CC-BY-ND are not acceptable. And this image won't qualify for fair use. Hope this answers your question. Regards--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 13:31, 18 अक्टूबर 2012 (UTC) == [[:श्रेणी:भारत की राजधानियां|श्रेणी:भारत की राजधानियां]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:भारत की राजधानियां|श्रेणी:भारत की राजधानियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के निम्न मापदंडों के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। * '''[[वि:हटाना#व1|व1]]. अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ''' * '''[[वि:हटाना#व5|व5]]. ख़ाली पृष्ठ''' यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<font color="orange">☎</font>[[u:Manojkhurana|<u><b><font color="green">मनोज खुराना</font></b></u>]] <sup> [[user talk:Manojkhurana| <b><font color="orange">वार्ता </font> </b>]] </sup> 15:14, 14 नवम्बर 2013 (UTC) == [[:कुली ( फिल्म )|कुली ( फिल्म )]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कुली ( फिल्म )|कुली ( फिल्म )]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।{{#if:|<span style="background-color:☆★;color:green;"></span>|<span style="color:green;">☆★</span>}}[[u:संजीव कुमार|<u><b>{{#if:|<span style="background-color:संजीव कुमार;color:Magenta;"></span>|<span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span>}}</b></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|{{#if:|<span style="background-color:✉✉;color:blue;"></span>|<span style="color:blue;">✉✉</span>}}]]) 16:05, 26 नवम्बर 2013 (UTC) == [[:विद्युदणु ढांचा|विद्युदणु ढांचा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:विद्युदणु ढांचा|विद्युदणु ढांचा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विद्युदणु ढांचा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विद्युदणु ढांचा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>पूर्णतः अन्य भाषा में लिखा लेख। विद्युदणु पर पहले भी चर्चा हुई थी जिसके अनुसार इलेक्ट्रॉन के स्थान पर विद्युदणु शब्द प्रयुक्त करना सही नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u>'''<span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span>'''</u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:06, 1 नवम्बर 2014 (UTC) == [[:सिद्धार्थ आनंद की अगली फ़िल्म|सिद्धार्थ आनंद की अगली फ़िल्म]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:सिद्धार्थ आनंद की अगली फ़िल्म|सिद्धार्थ आनंद की अगली फ़िल्म]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सिद्धार्थ आनंद की अगली फ़िल्म|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सिद्धार्थ आनंद की अगली फ़िल्म]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मैं इस पुनर्निर्देश पृष्ठ को हटाने के लिये नामांकित करता हूँ। "सिद्धार्थ आनंद की अगली फ़िल्म" ऐसा नाम रखना ठीक नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<b>[[User:हिंदुस्थान वासी|<font color="sky blue">पीयूष</font>]]</b><sup>[[User talk:हिंदुस्थान वासी|<font color="kesari">वार्ता</font>]]</sup> 09:16, 1 नवम्बर 2014 (UTC) == [[:कंपनी हवलदार मेजर पीरू सिंह|कंपनी हवलदार मेजर पीरू सिंह]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कंपनी हवलदार मेजर पीरू सिंह|कंपनी हवलदार मेजर पीरू सिंह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6ल|मापदंड व6ल]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6ल|व6ल]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन - लेख'''</center> इस मापदंड में वे सभी लेख आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे लेख भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। इसमें वे लेख भी आते हैं जिन्हें किसी अन्य वेबसाइट अथवा ब्लॉग से ज्यों-का-त्यों अथवा बहुत कम बदलावों के साथ कॉपी-पेस्ट कर के बनाया गया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[User:हिंदुस्थान वासी|पीयूष]] ([[User talk:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]])<sup>''[[विशेष:योगदान/हिंदुस्थान_वासी|योगदान]]''</sup> 13:56, 24 फ़रवरी 2015 (UTC) == [[:अफ्रीका के द्वीपों की सूची|अफ्रीका के द्वीपों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अफ्रीका के द्वीपों की सूची|अफ्रीका के द्वीपों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<span style="background:#444;padding:2px;font-size:12px">[[User:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">जयप्रकाश</span>]]<span style="color:#FC0;letter-spacing:-2px"> >>> </span>[[User talk:Jayprakash12345|<span style="color:#fff">वार्ता</span>]]</span> 20:43, 20 जनवरी 2017 (UTC) == [[:साँचा:भारत की मस्जिदें|साँचा:भारत की मस्जिदें]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:भारत की मस्जिदें|साँचा:भारत की मस्जिदें]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत की मस्जिदें|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत की मस्जिदें]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[साँचा:भारत में मस्जिदें]] एसा हि तो हैं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 05:29, 24 अगस्त 2017 (UTC) == [[:चित्र:DLF IPL logo.png|चित्र:DLF IPL logo.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:DLF IPL logo.png|चित्र:DLF IPL logo.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 13:47, 28 मार्च 2020 (UTC) == [[:चित्र:Talakona.jpg|चित्र:Talakona.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Talakona.jpg|चित्र:Talakona.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[File:Emoji u1f4e7.svg|18px|link=User talk:CptViraj]]) 03:57, 30 अप्रैल 2020 (UTC) == [[:चित्र:Farakka map.jpg|चित्र:Farakka map.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Farakka map.jpg|चित्र:Farakka map.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[File:Emoji u1f4e7.svg|18px|link=User talk:CptViraj]]) 04:20, 30 अप्रैल 2020 (UTC) == [[:चित्र:नया रायपुर.jpg|चित्र:नया रायपुर.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:नया रायपुर.jpg|चित्र:नया रायपुर.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 14:18, 2 जुलाई 2020 (UTC) સ્વાગત છે. == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:30, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == आपका लेख [[विमानक्षेत्रों की सूची ICAO कोड अनुसार: C]]== [[File:Information.svg|25px|alt=Information icon]] स्वागत है, और आपके द्वारा हिंदी विकिपीडिया पर [[:विमानक्षेत्रों की सूची ICAO कोड अनुसार: C]] पृष्ठ पर किये गए [[Special:Contributions/Gunjan verma81|योगदान]] के लिये धन्यवाद। आपने हिंदी विकिपीडिया पर पृष्ठ में सामग्री जोड़ी है जबकि यह हिंदी में नहीं है। यदि आप किसी अन्य भाषा में योगदान करना चाहते हैं तो [[:en:list of Wikipedias|संबंधित भाषा के विकिपीडिया]] पर करें। नहीं तो यहाँ हिंदी में अनुवाद करके योगदान करें। <!-- It has been listed at [[WP:PNT|Pages needing translation into English]], but if it is not translated within two weeks, the article may be listed for deletion.--> धन्यवाद। <!-- Template:uw-nothindi --> [[सदस्य:Mnhrdng|Mnhrdng]] ([[सदस्य वार्ता:Mnhrdng|वार्ता]]) 09:37, 9 सितंबर 2021 (UTC) == [[:बूढ़ाघाघ जलप्रपात|बूढ़ाघाघ जलप्रपात]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बूढ़ाघाघ जलप्रपात|बूढ़ाघाघ जलप्रपात]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:Sk5505|Sk5505]] ([[सदस्य वार्ता:Sk5505|वार्ता]]) 13:21, 12 नवम्बर 2022 (UTC) == [[:विमानक्षेत्रों की सूची ICAO कोड अनुसार: C|विमानक्षेत्रों की सूची ICAO कोड अनुसार: C]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विमानक्षेत्रों की सूची ICAO कोड अनुसार: C|विमानक्षेत्रों की सूची ICAO कोड अनुसार: C]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 07:31, 15 सितंबर 2024 (UTC) == [[:विमानक्षेत्रों की सूची ICAO कोड अनुसार: L|विमानक्षेत्रों की सूची ICAO कोड अनुसार: L]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विमानक्षेत्रों की सूची ICAO कोड अनुसार: L|विमानक्षेत्रों की सूची ICAO कोड अनुसार: L]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:22, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) == [[:विमानक्षेत्रों की सूची IATA कोड अनुसार: T|विमानक्षेत्रों की सूची IATA कोड अनुसार: T]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विमानक्षेत्रों की सूची IATA कोड अनुसार: T|विमानक्षेत्रों की सूची IATA कोड अनुसार: T]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 05:11, 22 अक्टूबर 2026 (UTC) ke2kh9w69ia5bunnge56ixswhcqvc62 अजमल क़साब 0 61066 6631845 6536043 2026-10-21T21:14:59Z Hironodebanda 900254 It's "Taj" Hotel, not "Taz" Hotel. 6631845 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal |birth_name = मुहम्मद अजमल आमिर क़साब आतंकवादी |image_name = Mohammed Ajmal Kasab.jpg |image_caption = [[२००८ के मुंबई हमले|2008 के मुंबई हमलों]] के दौरान [[छत्रपति शिवाजी टर्मिनस]] पर क़साब। |birth_date = {{Birth date|1987|7|13|df=yes}} |birth_place = [[फरीदकोट, ओकाड़ा]], पंजाब, [[पाकिस्तान]] |death_date = {{Death date and age|2012|11|21|1987|7|13|df=yes}} |death_place = [[पुणे]], भारत<ref>{{Cite document|url=http://www.businessweek.com/news/2012-11-20/mumbai-gunman-kasab-hanged-on-four-year-anniversary-of-attack|title=Mumbai gunman Kasab hanged on four year anniversary of attack|publisher=Business Week|accessdate=2012-11-21|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref> |nationality = [[पाकिस्तानी लोग|पाकिस्तानी]] |motive = आतंकवाद |charge = |conviction = हत्या<br />साज़िश<br />भारत के विरुद्ध युद्ध<br />विस्फोटकों को साथ रखना |conviction_penalty = [[मृत्युदंड|फांसी]] |conviction_status =पुणे स्थित [[यरवदा केंद्रीय कारागार]] में २१ नवम्बर २०१२ को प्रात: ७ बजकर ३० मिनट पर [[फाँसी]] के द्वारा मृत्युदंड<ref>{{Cite document|url=http://news.oneindia.in/2012/11/21/ajmal-kasav-executed-in-pune-jail-1102024.html|title=Ajmal Kasab hanged today at 7:30 am (0200 GMT) today|publisher=oneindia|accessdate=21 नवम्बर 2012|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}|archivedate=3 जुलाई 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703001341/http://news.oneindia.in/2012/11/21/ajmal-kasav-executed-in-pune-jail-1102024.html}}</ref><ref>{{cite web|url=http://in.news.yahoo.com/ajmal-kasab-hanged-at-pune-s-yerawada-jail--031157919.html|title=Ajmal Kasab hanged at Pune's Yerawada Jail|publisher=Yahoo! News|accessdate=21 नवम्बर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121128072129/http://in.news.yahoo.com/ajmal-kasab-hanged-at-pune-s-yerawada-jail--031157919.html|archive-date=28 नवंबर 2012|url-status=live}}</ref> }} [[चित्र:Ajmal-qasab.jpg|thumb|अजमल क़साब (पाकिस्तानी इस्लामिक आतंकवादी)|कड़ी=Special:FilePath/Ajmal-qasab.jpg]] '''अजमल क़साब''' (पूरा नाम: मुहम्मद अजमल आमिर क़साब, [[उर्दू भाषा|उर्दू]]: محمد اجمل امیر قصاب‎, [[जन्म]]: १३ जुलाई १९८७ [[ग्राम]]: फरीदकोट, [[पाकिस्तान]] - [[फांसी]]: २१ नवम्बर २०१२ यरवदा जेल, [[पुणे]]) २६/११/२००८ को ताज होटल [[मुंबई]] पर वीभत्स हमला करने वाला एक पाकिस्तानी [[आतंकवादी]] था। मुहम्मद आमिर क़साब उसके बाप का नाम था। वह कसाई जाति का [[मुसलमान]] था। "क़साब" (قصاب‎) शब्द [[अरबी]] भाषा का है जिसका [[हिन्दी]] में अर्थ कसाई या पशुओं की हत्या करने वाला होता है। साधारणतया लोगबाग उसे अजमल क़साब के नाम से ही जानते थे।<ref>{{Cite web |url=http://zeenews.india.com/hindi/news/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6/%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%80-%E0%A4%9A%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%80-%E0%A4%A5%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AC/153740 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214624/http://zeenews.india.com/hindi/news/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6/%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%80-%E0%A4%9A%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%80-%E0%A4%A5%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AC/153740 |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref><ref name="azam">{{cite news|title=Planned 9/11 at Taj: Caught Terrorist|url=http://www.zeenews.com/nation/2008-11-29/487150news.html|publisher=Zee News|date=29 नवम्बर 2008|access-date=21 नवंबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225174923/http://www.zeenews.com/nation/2008-11-29/487150news.html|archive-date=25 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="b-mirror">{{cite news|title='Please give me saline'|url=http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=1&contentid=2008112920081129095627277cedee9e0&sectxslt=|publisher=Bangalore Mirror|date=29 नवम्बर 2008|access-date=21 नवंबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090302112856/http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=1&contentid=2008112920081129095627277cedee9e0&sectxslt=|archive-date=2 मार्च 2009|url-status=live}}</ref> क़साब [[पाकिस्तान]] में पंजाब प्रान्त के ओकरा जिला स्थित फरीदकोट गाँव का मूल निवासी था और पिछले कुछ साल से आतंकवादी गतिविधियों में लिप्त था। हमलों के बाद चलाये गये सेना के एक अभियान के दौरान यही एक मात्र ऐसा आतंकी था जो जिन्दा [[पुलिस]] के हत्थे चढ़ गया। इस अभियान में इसके सभी नौ अन्य साथी मारे गये थे। इसने और इसके साथियों ने इन हमलों में कुल १६६ निहत्थे लोगों की बर्बरतापूर्ण हत्या कर दी थी। पाकिस्तान सरकार ने पहले तो इस बात से इनकार किया कि क़साब पाकिस्तानी नागरिक है किन्तु जब [[भारत सरकार]] द्वारा सबूत पेश किये गये तो जनवरी २००९ में उसने स्वीकार कर लिया कि हाँ वह पाकिस्तान का ही मूल निवासी है।<ref name="Dawn Pakistani Newspaper">{{cite news|url=http://archives.dawn.com/archives/42931|title=Ajmal's Nationality Confirmed|publisher=Dawn (Pakistani Newspaper)|date=8 जनवरी 2009|accessdate=31 जनवरी 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614161255/http://archives.dawn.com/archives/42931|archive-date=14 जून 2012|url-status=live}}</ref> ३ मई २०१० को भारतीय न्यायालय ने उसे सामूहिक ह्त्याओं, भारत के विरुद्ध युद्ध करने तथा विस्फोटक सामग्री रखने जैसे अनेक आरोपों का दोषी ठहराया।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8657642.stm|title=Surviving Mumbai gunman convicted over attacks|last=Irani|first=Delnaaz|date=3 मई 2010|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|accessdate=3 मई 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100505141356/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8657642.stm|archivedate=5 मई 2010|url-status=live}}</ref> ६ मई २०१० को उसी न्यायालय ने साक्ष्यों के आधार पर मृत्यु दण्ड की सजा सुनायी। २६-११-२००८ को मुम्बई में [[ताजमहल पैलेस एंड टॉवर|ताज़ होटल]] पर हुए हमले में ९ आतंकवादियों के साथ कुल १६६ निरपराध लोगों की हत्या में उसके विरुद्ध एक मामले में ४ और दूसरे मामले में ५ हत्याओं का दोषी होना सिद्ध हुआ था। इसके अतिरिक्त नार्को टेस्ट में उसने ८० मामलों में अपनी संलिप्तता भी स्वीकार की थी।<ref>{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/2611-bombay-hc-upholds-kasabs-death-penalty/143895-3.html|title=निरपराध लोगों की हत्या|last=|first=|date=|work=ibnlive.in.com|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017194445/http://ibnlive.in.com/news/2611-bombay-hc-upholds-kasabs-death-penalty/143895-3.html|archive-date=17 अक्तूबर 2012|url-status=live}}</ref> २१ फ़रवरी २०११ को मुम्बई [[उच्च न्यायालय]] ने उसकी फाँसी की सजा पर मुहर लगा दी।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article1478204.ece|title=Kasab waged war against India: court|work=[[द हिन्दू]]|accessdate=22 फ़रवरी 2011|location=Chennai, भारत|date=22 फ़रवरी 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110226110550/http://www.thehindu.com/news/national/article1478204.ece|archive-date=26 फ़रवरी 2011|url-status=live}}</ref> २९ अगस्त २०१२ को भारत के [[उच्चतम न्यायालय]] ने भी उसके मृत्यु दण्ड की पुष्टि कर दी।<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/26-11-terror-attacks-case-sc-upholds-kasabs-death-sentence/994747/|title=26/11 terror attacks case: Ajmal Kasab's plea to spare life rejected by SC|newspaper=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|date=29 अगस्त 2012|accessdate=29 अगस्त 2012}}</ref> बाद में [[गृह मंत्रालय, भारत सरकार]] के माध्यम से उसकी दया याचिका [[राष्ट्रपति]] के पास भिजवायी गयी। राष्ट्रपति [[प्रणव मुखर्जी]] द्वारा उसे अस्वीकार करने के बाद [[पुणे]] की यरवदा केन्द्रीय कारागार में २१ नवम्बर २०१२ को प्रात: ७ बजकर ३० मिनट पर उसे [[फाँसी]] दे दी गयी।<ref>{{cite web|url=http://www.mumbaivoice.com/ajmal-kasab-hanged-today-at-730-am-today|title=Ajmal Kasab hanged today at 7:30 am today|last=|first=|date=|website=Mumbaivoice.com|publisher=|archive-url=https://archive.today/20121123182355/http://www.mumbaivoice.com/ajmal-kasab-hanged-today-at-730-am-today|archive-date=23 नवंबर 2012|dead-url=|accessdate=21 नवम्बर 2012|url-status=dead}}</ref> == राष्ट्रपति ने भी दया याचिका ठुकरायी == ध्यान देने योग्य यह बात है कि २६/११ को हुए मुम्बई हमले के आरोपी अजमल क़साब की दया याचिका राष्ट्रपति प्रणव मुखर्जी ने खारिज कर दी थी। अजमल क़साब उन दस पाकिस्तानी आतंकियों में से एक था, जिन्होंने समुद्र के रास्ते मुम्बई में दाखिल होकर ताज़ होटल पर आतंकी हमले को अंजाम दिया था। २६ नवम्बर २००८ की रात को अजमल क़साब और नौ अन्य आतंकवादियों ने मुम्बई के दो होटलों, छत्रपति शिवाजी रेलवे टर्मिनल, कामा अस्पताल, लियोपोल्ड कैफे और कुछ अन्य स्थानों पर हमला किया था। इन हमलों में १६६ लोग मारे गये थे और ३०० से अधिक घायल हुए थे। बाद में सुरक्षा बलों से हुई मुठभेड़ में ९ आतंकी मारे गये जबकि अजमल क़साब जिन्दा पकड़ा गया। मई २०१० में अजमल क़साब को मुम्बई की एक विशेष अदालत ने फाँसी की सज़ा सुनाई थी। क़साब को भारतीय दण्ड संहिता की चार धाराओं के अन्तर्गत फाँसी व एक अन्य धारा के अन्तर्गत उम्रकैद की सज़ा सुनायी गयी थी। विशेष अदालत के न्यायाधीश टहिलायनी ने फैसला सुनाते हुए कहा कि क़साब एक '''किलिंग मशीन''' है और अगर उसके खिलाफ मौत की सज़ा नहीं सुनायी जाती है तो लोगों का न्याय से विश्वास ही उठ जायेगा। क़साब को हत्या, हत्या की साज़िश रचने, भारत के खिलाफ युद्ध छेड़ने और आपराधिक गतिविधि निरोधक कानून के तहत मौत की सज़ा सुनायी गयी थी। इससे पहले ३ मई २०१० को मुम्बई की आर्थर रोड जेल में बनी विशेष अदालत ने क़साब पर लगे ८६ आरोपों में से ८३ आरोपों को सही पाया था। अजमल क़साब ने सितम्बर २०१२ में राष्ट्रपति के पास दया याचिका भेजी थी। इससे पहले २९ अगस्त को उच्चतम न्यायालय ने भी मामले को बेहद 'दुर्लभ' बताकर क़साब की फाँसी की सजा पर मुहर लगा दी थी। न्यायमूर्ति आफताब आलम और सी० के० प्रसाद ने मुम्बई हमले में पकड़े गये एक मात्र जिन्दा आतंकी कसाब के बारे में कहा था कि कारागार में उसने पश्चाताप या सुधार के कोई संकेत नहीं दिये। वह खुद को नायक (हीरो) और देशभक्त पाकिस्तानी बताता था। ऐसे में न्यायालय ने माना था कि क़साब के लिये फाँसी ही एकमात्र सजा है। == फांसी के निर्णय में सोनिया गान्धी भागीदार नहीं == [[एनडीटीवी इंडिया]] को दिये गये एक साक्षात्कार में भारत के गृह मन्त्री [[सुशील कुमार शिंदे]] ने बताया कि अजमल क़साब की फाँसी का मामला इतना गोपनीय रखा गया कि उनकी कैबिनेट के किसी भी सदस्य को इसकी भनक तक नहीं लगने पायी। यहाँ तक कि प्रधानमन्त्री [[मनमोहन सिंह]] को भी [[टेलीविजन]] के माध्यम से इसका पता चला। संप्रग अध्यक्ष [[सोनिया गांधी]] का भी इस निर्णय में कोई योगदान नहीं था।<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com|title=सोनिया गांधी का भी इस निर्णय में कोई योगदान नहीं था|last=|first=|date=November 22, 2012|newspaper=hindustantimes नई दिल्ली/Metro|access-date=|last2=|first2=|year=2012|page=1|author-link=|PM came to know through TV:Shinde last=|author2-link=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120219062734/http://www.hindustantimes.com/|archive-date=19 फ़रवरी 2012|url-status=live}}</ref> अगले ही दिन [[दैनिक जागरण]] के हवाले से यह खबर आयी कि प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंह और [[कांग्रेस]] अध्यक्ष सोनिया गान्धी को अजमल क़साब की फाँसी की जानकारी न होने का बयान देकर [[गृह मंत्रालय, भारत सरकार|गृह मन्त्री]] सुशील कुमार शिन्दे ने कांग्रेसियों की नाराजगी मोल ले ली है।<ref>{{cite news|url=http://www.jagran.com|title=गृह मन्त्री सुशील कुमार शिन्दे|last=|first=|date=23 नवम्बर 2012|newspaper=[[दैनिक जागरण]], [[नई दिल्ली]]|access-date=|last2=|first2=|year=2012|page=17|author-link=|कसाब पर शिंदे के दावे से नाराज कांग्रेस last=|author2-link=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927235743/https://www.jagran.com/|archive-date=27 सितंबर 2019|url-status=live}}</ref> सोनिया गांधी चाहती थी की कसाब को फाँसी ना दी जाए == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121127173340/http://raviwar.com/dailynews/d2810_ajmal-qasab-hanged-in-pune-jail-20121121.shtml कौन था कसाब और कैसे हुई उसको फाँसी] * [https://web.archive.org/web/20120625112347/http://raviwar.com/dailynews/d2020_ajmal-kasab-must-shoot-20120503.shtml कसाब को गोली मार दो] * [https://web.archive.org/web/20130621100414/http://raviwar.com/dailynews/d1224_ajmal-qasab-and-pakistan-20111110.shtml कसाब आतंकवादी दे दो फांसी-पाकिस्तान] * [https://web.archive.org/web/20120627071649/http://raviwar.com/dailynews/d1952_ajmal-kasab-and-rr-patil-20120412.shtml कसाब के खाने पर रोज 29 रुपये खर्च] * [https://web.archive.org/web/20121128130022/http://www.livehindustan.com/news/desh/national/article1-mumbai-terriost-attack-maharashtra-government-pakistani-terriost-azmal-kasab-security-supreme-court-decision-kasab-39-39-258119.html अजमल कसाब को फाँसी देने का खर्च सिर्फ 50 रुपये...!] * [https://web.archive.org/web/20121127223242/http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%85%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AC-%E0%A4%9D%E0%A5%82%E0%A4%A0%E0%A4%BE/%E0%A4%85%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AC-%E0%A4%9D%E0%A5%82%E0%A4%A0%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%AE-1101122102_1.htm अजमल कसाब झूठा है-निकम] [[श्रेणी:भारत में आतंकवाद]] [[श्रेणी:२०१२ में निधन]] [[श्रेणी:1987 में जन्मे लोग]] onlapl0p0emplqha9w8wzpezvls0mao रतनगढ़ 0 64039 6631914 6555606 2026-10-22T05:39:24Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631914 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक पर्वत | name = रतनगढ़ | photo = Ratangad nedhe.jpg | photo_caption = | elevation = 1297 मीटर<ref>{{cite book|title=Maharashtra State Gazetteers: Ahmednagar|year=1974|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications, Maharashtra State|pages=5}}</ref> | elevation_ref = | map = India Maharashtra | map_caption = रतनगढ़ का स्थान | map_size = 300 | label_position = right | location = रतन वाड़ी, [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | range = [[पश्चिमी घाट]] | coordinates = {{coord|19.5|N|73.69|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | type = पहाड़ी किला }} '''रतनगढ़''' ({{Langx|mr|रतनगड}}) [[भारत]] के [[महाराष्ट्र]] राज्य के रतन वाड़ी क्षेत्र में स्थित एक किला है, जहाँ से, कृत्रिम रूप से बने सबसे पुराने जलग्रहण क्षेत्रों में से एक क्षेत्र, भंडारदारा का अत्यंत मनोहारी दृश्य दिखाई पड़ता है। यह किला लगभग 200 साल पुराना है। रतनगढ़ का शिखर एक ऐसी प्राकृतिक चट्टान से बना है जिसके ऊपरी सिरे में एक छेद है जिसे "सूई की आँख" कहते हैं। <br><br> 1) इ.स.1360 - हा किल्ला महादेव कोळी नायकांकडे होता 2) इ.स.1400 - [[बहमनी सल्तनत]] कडून जव्हारचे राजे नेमशहा यांच्या ताब्यात देण्यात आला. 3) इ.स.1490 - मलिक अहमद याने किल्ला जिंकला आणि पुन्हा नियुक्ती महादेव कोळी सरदारची केली. 4) इ.स.1590 - [[मलिक अंबर]] आणि मिया मंजू या दोन मोठया सरदारांत या प्रांतावरून वाद पुढे मलिक अंबर विजयी आणि आपल्या जवळच्या महादेव कोळी सरदारची नेमणूक केली. 5) इ.स.1630 - मोघल आक्रमण शहाजी राजे ,महादेव कोळी सरदार आणि इतर मराठा सरदार यांच्या मदतीने निजामशाही वाचवण्याचा प्रयत्न झाला. पुढे मोघल विजयी आणि माहुलीच्या तहात किल्ला मोघलांना स्वाधीन केला. 6) इ.स.1660 - छत्रपती शिवाजी महाराज यांची उत्तर मोहीम मोरोपंतांच्या आणि स्थानिक महादेव कोळी लोकांच्या मदतीने किल्ला स्वराज्यात घेतला आणि किल्ल्यावर पुन्हा स्थानिक महादेव कोळी यांची नेमणूक केली. 7) इ.स.1664 - सुरतेच्या स्वारीहून परतताना राजांनी किल्ल्याचा आश्रय घेतला हा किल्ला भौगोलिक दृष्टीने महत्वाचा होता. 8) इ.स.1688 - मोघलांची दक्षिण स्वारी, नाशिक आणि कल्याण मुघल सुभेदारांनी जव्हारच्या राजांच्या मदतीने किल्ला ताब्यात घेतला. 9) इ.स.1720 - छत्रपती शाहूराजांबरोबर किल्ला मराठा साम्राज्यात आला. 10) इ.स.1750 - पेशवे यांनी राजूर प्रांत तयार केला.प्रांताचे मुखयालय रतनगड करून सुभेदार म्हणून महादेव कोळी जावजी हिराजी बांबळे यांची नियुक्ती केली. 11) इ.स.1750-1790 - सुभेदार जावजी बांबळे यांच्या काळात किल्ल्याचा विकास झाला.राजूर प्रांत संपन्न झाला आणि रतनगड किल्ल्याचे महत्त्व आणखी वाढले 12) इ.स.1790 - जावजी यांचे पुत्र हिरोजी हे सुभेदार झाले या काळात देवगाव चे देशमुख/नाईक वाळोजी भांगरे यांनी पेशवाईविरुद्ध बंड पुकारले आणि रतनगड घेण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला. 13) इ.स. 1813 - [[रामजी भांगरे]] हे राजूर चे सुभेदार झाले आणि रतनगड किल्ल्याचे किल्लेदार गोविंदराव खाडे झाले. 14) 5 मे 1818 - तिसऱ्या मराठा-इंग्रज युद्धात कॅप्टन गॉडर्ड याने किल्लेदार गोविंदराव खाडे यांचा पराभव करून किल्ला ताब्यात घेतला. 15) इ.स.1820 - रामजी भांगरे, गोविंदराव खाडे आणि त्यांचे पुत्र कृष्णा खाडे यांनी इंग्रजांविरुद्ध बंड केले. कॅप्टन मॅन्कीटोश याने बंड मोडून काढले. किल्ल्याचा वाटा बंड केल्या आणि किल्ल्याची नासधूस केली. 16) इ.स.1735 - आद्यक्रांतिकारक राघोजी भांगरे यांनी रतनगड आणि सनगर किल्ल्यांच्या परिसरात मोठा उठाव केला होता. ==इतिहास== रतनगढ़ पर छत्रपति शिवाजी राजे भोसले ने कब्ज़ा किया था और यह उनके पसंदीदा स्थलों में से एक था। मुख्य गाँव रतन वाड़ी में अमृतेश्वर मंदिर है जो अपनी नक्काशी के लिए प्रसिद्ध है। यह किला प्रवरा / अमृतवाहिनी नदी का उत्पत्ति स्थान है। भंडारदारा बांध (आर्थर बांध) इसी नदी पर बनाया गया है। रतन वाड़ी का प्रमुख आकर्षण है अमृतेश्वर मंदिर जिसका उल्लेख लगभग 8वीं सदी में, हेमाडपंत काल में मिलता है। == छवि गैलरी == <gallery> File:Ladder Trail.jpg|दो सीढ़ियां जिन्हें पार करने के बाद ही मुख्य किले तक पहुंचा जा सकता है। File:The Nedhe.jpg|पर्वत चोटी पर, संभवतः हवा के थपेड़ों से बना, एक प्राकृतिक छेद.यह 10 फीट ऊंचा और 60 फीट चौड़ा है। अपने विशिष्ट आकर के कारण इसे 'नेधे' (या मराठी भाषा में सूई की आंख) कहा जाता है। File:Tryambak darwaza.jpg|त्र्यंबक दरवाज़ा - रतनगढ़ किले का प्रमुख प्रवेश द्वार. File:The way down.jpg|त्र्यंबक दरवाज़े से नीचे की ओर निकलता रास्ता. File:Ratangad entrance.jpg|रतनगढ़ किले का एक और प्रवेश द्वार. File:Chor Darwaza.jpg|किले के छोटे प्रवेश द्वार का अवशेष - चोरों के लिए दरवाज़ा या चोर दरवाज़ा. File:amruteshwar.jpg|हेमाड़पंती शैली में बना रतनगढ़ का अमृतेश्वर मंदिर. File:Tank in Amruteshwar temple.jpg|पहाड़ की चोटी पर बनी पानी की टंकी. रतनगढ़ कभी, बारिश के पानी के लिए सबसे बड़े जलग्रहण क्षेत्रों में से एक हुआ करता था। File:Fort sentry.jpg|किले का एक पुराना हिस्सा. </gallery> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20101102012928/http://kaushal.info/tag/ratangad/ पर्यटन विवरण: रतनगढ़ की पैदल यात्रा] == इन्हें भी देखें == * महाराष्ट्र में स्थित किलों की सूची {{भारत के किले}} [[श्रेणी:महाराष्ट्र में दुर्ग]] gaxrqnpps5vhbnwe5kw69kjc1bzm80j शीराज़ 0 64870 6631881 6222003 2026-10-22T04:20:33Z अमर तिवारी 932885 /* */ लेख को शीह हटाने के लिए नामांकित किया 6631881 wikitext text/x-wiki {{शीह-ल5}} {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |official_name = शीराज़ (Shiraz) |native_name = شیراز |settlement_type =शहर |native_name_lang = fa |other_name = |image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karim Khan Citadel, Shiraz.jpg{{!}}Karim Khan Citadel, Shiraz | photo2a = Saadi Tomb.jpg{{!}}Tomb of Saadi | photo2b = Háfezova hrobka.jpg{{!}}Tomb of Hafez | photo3a = Vakil Bath, Shiraz.jpg{{!}}Vakil Bath, Shiraz | photo3b = Shah-cheragh.JPG{{!}}Shah Cheragh | photo4a = Botanical Garden, Shiraz.jpg{{!}}[[Eram Garden|Shiraz Botanical Garden]] | photo4b = Nasir ol Molk Mosque, Shiraz.jpg{{!}}[[Nasir ol Molk Mosque]], Shiraz | spacing = 2 | size = 266 | foot_montage = Clockwise from top: [[Arg of Karim Khan|Karim Khan Citadel]], [[Tomb of Hafez]], [[Shah Cheragh|Shah Cheragh shrine]], [[Nasir ol Molk Mosque]], [[Eram Garden]], [[Vakil Bath]], and Tomb of [[Saadi Shirazi|Saadi]]. }} |image_caption = |image_seal = Shiraz government logo.svg |nickname = ईरान की सांस्कृतिक राजधानी <br/> कवियों का शहर <br/> बाग़ों का शहर <br/> फूलों और कोयलों का शहर |motto = <!-- maps -----------> |pushpin_map = Iran |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |pushpin_map_caption = Location of Shiraz in [[Iran]] |coordinates = {{coord|29|37|N|52|32|E|region:IR|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Country]] |subdivision_name = {{flag|Iran}} |subdivision_type1 = [[Provinces of Iran|Province]] |subdivision_type2 = [[Counties of Iran|County]] |subdivision_type3 = [[बक्श]] |subdivision_name1 = [[Fars Province|Fars]] |subdivision_name2 = [[Shiraz County|Shiraz]] |subdivision_name3 = [[Central District (Shiraz County)|Central]] <!-- Politics -----------------> |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- Area ---------------------> |government_footnotes = |government_type = [[Islamic City Council of Shiraz|City Council]] |leader_title = [[List of mayors of Shiraz|Mayor]] |leader_name =Heydar Eskandarpour |leader_title1= |leader_name1= |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = {{citation needed|date=October 2011}} |area_magnitude = |area_total_km2 = 240 |area_total_sq_mi = 86.487 |area_land_km2 = 240 |area_land_sq_mi = 86.487 |area_water_km2 = 0 |area_water_sq_mi = 0 |area_water_percent = 0 <!-- Population -----------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1,500 |elevation_ft = 5,200 <!-- Area/postal codes & others --------> |population_urban = 1,869,001 |population_metro = |population_as_of = 2016 जनगणना |population_footnotes = |population_density_km2 = 6,670 |population_density_sq_mi = 18600 <!-- General information ---------------> |population_blank1_title = Population Rank in Iran |population_blank1 = [[List of Iran cities by population|5th]] |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = 071 |website = {{URL|http://www.shiraz.ir/}} |footnotes = |image_size = 400px |population_note = |timezone = [[Iran Standard Time|IRST]] |utc_offset = +3:30 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |blank_name = Routes |blank_info = {{IR-Road|65}}<br/>{{IR-Road|67}}<br/>{{IR-Road|86}}<br/>'''Future'''<br/>[[File:Freeway in Iran.png|18px]] [[Shiraz-Isfahan Freeway]] |blank1_name = Licence plate |blank1_info = 63-93 }} '''शीराज़''' ([[फ़ारसी]] और [[उर्दू]] : شیراز ), शीराज़ [[ईरान]] का पांचवां सबसे अधिक जनसंख्या वाला शहर है <ref>{{note|PopNote1}}After [[तेहरान|Tehran]], [[मशहद|Mashhad]], [[इस्फ़हान|Esfahan]], [[तबरेज़|Tabriz]] and [[करज|Karaj]]; in 2015 Shiraz had a total population of 1,800,655</ref> और [[फ़ारस]] प्रांत की राजधानी (पुरानी फारसी के रूप में)। 2011 की जनगणना में, शहर की आबादी 1,700,665 थी और इसका निर्माण क्षेत्र "शाह-ए जादीद-ए सदरा" (सदरा न्यू टाउन) के साथ 1,500,644 निवासियों का घर था। <ref>{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/php/iran-fars.php |title=IRAN: Fars / فارس |website=citypopulation.de |access-date=24 Dec 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704014713/http://www.citypopulation.de/php/iran-fars.php |archive-date=4 जुलाई 2017 |url-status=live }}</ref> शिराज़ ईरान के दक्षिण-पश्चिम में स्थित "रद्खान्य खोशक" (सूखी नदी) मौसमी नदी पर स्थित है। इसकी एक मध्यम जलवायु है और एक हजार से अधिक वर्षों तक एक क्षेत्रीय व्यापार केंद्र रहा है। शिराज प्राचीन फारस के सबसे पुराने शहरों में से एक है। शहर का सबसे पहला संदर्भ, तिराशी, 2000 ई.पू. के एलामाइट मिट्टी के गोलियों पर है। <ref>Cameron, George G. ''Persepolis Treasury Tablets'', University of Chicago Press, 1948:115.</ref> 13 वीं शताब्दी में, शिराज़ अपने शासक के प्रोत्साहन और कई फारसी विद्वानों और कलाकारों की उपस्थिति के कारण कला और पत्र का एक प्रमुख केंद्र बन गया। यह ज़ेड वंश के दौरान 1750 से 1800 तक फारस की राजधानी थी। ईरान के दो प्रसिद्ध कवियों, हाफ़ेज़ और सादी , शिराज से हैं, जिनकी कब्रें वर्तमान शहर की सीमाओं के उत्तर की ओर हैं। शिराज़ को कवि, साहित्य, शराब (ईरान के एक इस्लामी गणराज्य होने के बावजूद) और फूलों के शहर के रूप में जाना जाता है। .<ref>{{Cite web |url=http://www.iranchamber.com/cities/shiraz/shiraz.php |title=(Iran Chamber Society) "Shiraz" (php file) |access-date=18 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514025007/http://www.iranchamber.com/cities/shiraz/shiraz.php |archive-date=14 मई 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.asemangasht.com/Shiraz.htm |title="Shiraz" |access-date=18 अप्रैल 2018 |archive-url=https://archive.today/20120719060446/http://www.asemangasht.com/Shiraz.htm |archive-date=19 जुलाई 2012 |url-status=dead }}</ref> कई ईरानियों द्वारा उद्यानों का शहर माना जाता है, शहर में देखा जा सकता है कि कई उद्यान और फलों के पेड़ों के कारण, उदाहरण के लिए ईराम गार्डन । शिराज में प्रमुख यहूदी और ईसाई समुदाय थे शिराज की शिल्प त्रिकोणीय डिजाइन के मढ़े हुए मोज़ेक काम से मिलकर बनते हैं; चांदी बर्तन; ढेर कालीन - गांवों में गांवों और जनजातियों के बीच जिलिम और जाजीम नामक किलीम की बचत और बुनाई <ref>{{cite web|author=محمد جواد مطلع|url=http://www.shirazcity.org/shiraz/Shiraz%20Information/shiraz_history/Characteristics%20e.htm|title=the physical features of Shiraz|publisher=Shirazcity.org|accessdate=5 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20090217185742/http://shirazcity.org/shiraz/Shiraz%20Information/shiraz_history/Characteristics%20e.htm|archive-date=17 फ़रवरी 2009|url-status=live}}</ref> सिराज उत्पादन, चीनी, उर्वरक, कपड़ा उत्पादों, लकड़ी के उत्पादों, धातु के काम और कालीनों जैसे शिराज उद्योगों में हावी हैं। <ref>{{cite web|author=Tore Kjeilen|url=http://www.i-cias.com/e.o/shiraz.htm|title=Looklex Encyclopaedia|publisher=I-cias.com|date=26 September 2005|accessdate=5 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110705072314/http://i-cias.com/e.o/shiraz.htm|archive-date=5 जुलाई 2011|url-status=dead}}</ref> शिरज़ में एक प्रमुख तेल रिफाइनरी भी है और ईरान के इलेक्ट्रॉनिक उद्योगों का भी एक प्रमुख केंद्र है: ईरान के इलेक्ट्रॉनिक निवेश का 53% शिराज में केंद्रित है। <ref>{{cite web|url=http://arshksco.com/seez.htm|title=ARSH Co. site|publisher=Arshksco.com|accessdate=5 May 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707164111/http://arshksco.com/seez.htm|archivedate=7 July 2011|df=dmy-all}}</ref> शिराज ईरान के पहले सौर ऊर्जा संयंत्र का घर है <ref>{{cite web|url=http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=186558|title=Iran’s first solar power plant comes on stream|publisher=tehran times|date=11 January 2009|accessdate=25 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613211640/http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=186558|archive-date=13 जून 2011|url-status=live}}</ref> हाल ही में शहर की पहली पवन टरबाइन शहर के पास बाबकोयो पर्वत के ऊपर स्थापित किया गया है। ==व्युत्पत्ति == शीराज़, ईरान को कनाडाई अंतरिक्ष एजेंसी के कर्नल क्रिस हैडफ़ील्ड द्वारा ली गई तस्वीर में इंटरनेशनल स्पेस स्टेशन से चित्रित किया गया है। 20 मार्च, 2013 (1392 नोवाओज़) पर लिया गया। शहर का सबसे पुराना संदर्भ शहर के दक्षिण पश्चिमी कोने में ईंट कारखाने के लिए एक भट्ठा बनाने के लिए, जून 1, 1970 में, 2000 ईसा पूर्व के एलामाइट मिट्टी की गोलियों पर है। प्राचीन एलामाइट नामक एक शहर जिसे तिरशीज़ नामक एक शहर में लिखा गया था <ref>Cameron, George G. ''Persepolis Treasury Tablets'', University of Chicago Press, 1948, pp. 115.</ref> ध्वन्यात्मक रूप से, यह / tiračis / या / uciračis / के रूप में व्याख्या की है यह नाम पुरानी फारसी / Širājiš /; नियमित रूप से ध्वनि परिवर्तन के माध्यम से आधुनिक फारसी नाम शिराज़ आता है शिरज का नाम मिट्टी के मुहरों पर भी प्रकट होता है जो 2 शताब्दी ईस्वी में पाया जाता है। देशी लेखकों में से कुछ, शिराज नाम का नाम तहमुरा के पुत्र से लिया गया है , जो विश्व के तीसरे शाह (राजा) फेरदेसी के शाहनमा के अनुसार है।<ref name="Conder 1827">{{cite book|last=Conder|first=Josiah|title=Persia and China|publisher=Printed for J. Duncan|year=1827 |page= 339}}</ref> ==इतिहास== ===पूर्व-इस्लामी=== शीराज़ सबसे अधिक 4,000 साल पुराना है। शिराज का नाम शहर के दक्षिण-पश्चिमी कोने में 2000 ई.पू. के आसपास के क्यूनिफार्म शिलालेखों में वर्णित है। <ref name="Iran">{{cite book|first1=Andrew |last1=Burke |first2=Mark |last2=Elliott|title=Iran|url=https://archive.org/details/iran0000burk_e1t7 |publisher=Lonely Planet|year=2008|isbn=9781741042931 |page= [https://archive.org/details/iran0000burk_e1t7/page/269 269]}}</ref> कुछ ईरानी पौराणिक परंपराओं के मुताबिक, यह मूल रूप से तहूमुरस डिवाईबैंड द्वारा खड़ा हुआ था, और बाद में इसका विनाश टूट गया था। <ref name="Conder 1827"/> अचाइमेनियन युग में, शिराज शूस से पर्सेपोलिस और पासगढ़े तक रास्ते पर था। फरदोसी के शाहनमा में यह कहा गया है कि आर्टबाणस वी , ईरान के पार्थियन सम्राट ने शिराज पर अपना नियंत्रण बढ़ा दिया। घसर अबू-नासर (जिसका अर्थ है " अबू नासर का महल") जो कि मूल रूप से पार्थियन युग से है, इस क्षेत्र में स्थित है। सास्सिन युग के दौरान, शिराज, जिस तरह से बिशापुर और गुर से इस्तखार को जोड़ रहा था, बीच में था। शिराज एससानियों के तहत एक महत्वपूर्ण क्षेत्रीय केंद्र था। <ref name="Iran"/> ===इस्लामी अवधि=== 693 में अरब आक्रमणकारियों ने इस्तखार पर कब्जा कर लिया था, आस-पास के सैसोनियन राजधानी के बाद शहर एक प्रांतीय राजधानी बन गया। जैसा कि Istakhr गिरावट में गिर गई, शिराज के अरबों और कई स्थानीय राजवंशों के तहत महत्व में वृद्धि हुई <ref name="Shiraz history">{{cite web|url=http://www.shirazcity.org/shiraz/Shiraz%20Information/shiraz_history/History%20e.htm|title=History of Shiraz|accessdate=31 January 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080206151708/http://www.shirazcity.org/shiraz/Shiraz%20Information/shiraz_history/History%20e.htm|archive-date=6 फ़रवरी 2008|url-status=live}}</ref> बुवेहिद साम्राज्य (945-1055) ने इसे अपनी राजधानी बनाया, मस्जिदों, महलों, एक पुस्तकालय और एक विस्तारित शहर की दीवार। यह भी मंगोल विजय से पहले सेल्जुक और Khwarezmians द्वारा शासित था शहर पर हमलावर मंगोलों द्वारा विनाश को बचाया गया, जब उसके स्थानीय शासक ने शंग्ज़ खान को श्रद्धांजलि दी और प्रस्तुत किया। तामारलेन ने फिर से शिराज को बचाया, जब 1382 में स्थानीय शासक शाह शोजा ने हमलावर को सौंपने के लिए राजी हो गए <ref name="Shiraz history"/> 13 वीं शताब्दी में, शिराज कला और पत्र का एक प्रमुख केंद्र बन गया, अपने शासक के प्रोत्साहन के लिए और कई फारसी विद्वानों और कलाकारों की उपस्थिति के कारण। इस कारण से शहर का नाम शास्त्रीय भौगोलिक तत्वों द्वारा किया गया था, दार अल 'एल्म , हाउस ऑफ़ नॉलेज। <ref>{{cite web|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/730.pdf|title=(pdf file)|format=PDF|accessdate=5 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511155701/http://www.isocarp.net/Data/case_studies/730.pdf|archive-date=11 मई 2011|url-status=dead}}</ref> ईरानी कवियों, शिवाज़ में पैदा हुए रहस्यवादी और दार्शनिकों में कवि गीत साई <ref name="saadi-iranchamber">[http://www.iranchamber.com/literature/saadi/saadi.php Persian Language & Literature: Saadi Shirazi, Sheikh Mosleh al-Din] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416140334/http://www.iranchamber.com/literature/saadi/saadi.php |date=16 अप्रैल 2018 }}. Iran Chamber Society.</ref> और हाफिज, <ref name="hafez-iranica">{{cite web|last=Khorramshahi|first=Bahaʾ-al-Din|year=2002|title=Hafez II: Life and Times|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hafez-ii|encyclopedia=Encyclopædia Iranica|accessdate=25 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429190236/http://www.iranicaonline.org/articles/hafez-ii|archive-date=29 अप्रैल 2011|url-status=live}}</ref> रहस्यवादी रुज़बहान और दार्शनिक मूला सदरा थे । <ref name="mullasadra">Rizvi, Sajjad (2002), ''Reconsidering the life of Mulla Sadra Shirazi'', Pembroke College, pp. 181</ref> इस प्रकार शिराज को "ईरान के एथेंस" नाम दिया गया है। <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/theguardian/2005/nov/03/features11.g22|location=London|work=The Guardian|title=List of the day|date=3 November 2005|access-date=18 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419053339/https://www.theguardian.com/theguardian/2005/nov/03/features11.g22|archive-date=19 अप्रैल 2018|url-status=live}}</ref> 11 वीं शताब्दी के रूप में, शिराज में रहने वाले कई सौ हजार लोग <ref>[http://www.biochemiran.com/congress9/page.php?slct_pg_id=93&sid=1&slc_lang=en "Shiraz, Iran"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071226201639/http://www.biochemiran.com/congress9/page.php?slct_pg_id=93&sid=1&slc_lang=en |date=26 December 2007 }}</ref> 14 वीं शताब्दी में शिराज के पास साठ हजार निवास थे। <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=x5-voc6nzmkC&pg=PA74&lpg=PA74&dq=shiraz+economy&source=web&ots=WyN8EiOluj&sig=WWP1W5Euf3clCoCQZnm1lFBr4Zg#PPA74,M1|title=Shiraz in the age of Hafez: the glory of a medieval Persian city|publisher=University of Washington Press|year=2004|author=John W. Limbert|isbn=0-295-98391-4|accessdate=5 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113154706/http://books.google.com/books?id=x5-voc6nzmkC&pg=PA74&lpg=PA74&dq=shiraz+economy&source=web&ots=WyN8EiOluj&sig=WWP1W5Euf3clCoCQZnm1lFBr4Zg#PPA74,M1|archive-date=13 नवंबर 2013|url-status=live}}</ref> 16 वीं शताब्दी के दौरान इसकी 200,000 आबादी थी, जो 18 वीं शताब्दी के मध्य में केवल 55,000 तक कम हो गई थी। 1504 में, शिराज को सफैविद वंश के संस्थापक इस्माइल I की सेनाओं ने कब्जा कर लिया था । सफविद साम्राज्य (1501-1722) के दौरान शिराज एक प्रांतीय राजधानी बने और शाह अब्बास I के तहत फारस के गवर्नर इमाम कोली खान ने उसी महल में कई महलों और अलंकृत इमारतों का निर्माण किया, जैसा इस्ताहा में इसी अवधि के दौरान बनाया गया था साम्राज्य का .<ref name="Shiraz history"/> सफ़ाविड्स के पतन के बाद, शिराज को गिरावट का सामना करना पड़ा, अफगानों के छापे से नाराज और नादर शाह के विरूद्ध इसके गवर्नर का विद्रोह; बाद में विद्रोह को दबाने के लिए सैनिकों को भेजा। शहर कई महीनों के लिए घेर लिया गया था और अंततः बर्खास्त कर दिया गया था। 1747 में नादार शाह की हत्या के समय, शहर की अधिकांश ऐतिहासिक इमारतों को क्षतिग्रस्त या बर्बाद कर दिया गया था, और इसकी आबादी 1600 के दशक के दौरान एक तिहाई से घटकर 50,000 हो गई। <ref name="Shiraz history"/> शीरज जल्द ही करीम खान ज़ंद के शासन के तहत समृद्धि में लौट आए, जिन्होंने 1762 में अपनी राजधानी बनायी थी। 12,000 से ज्यादा श्रमिकों की तैनाती करते हुए, उन्होंने एक किले, कई प्रशासनिक भवन, एक मस्जिद और एक बेहतरीन इलाके में से एक का बाज़ार बनाया। ईरान। <ref name="Shiraz history"/> उन्होंने शहर के चारों ओर एक खाई बनाई, एक सिंचाई और जल निकासी प्रणाली का निर्माण किया, और शहर की दीवारों को फिर से बनाया। <ref name="Shiraz history"/> हालांकि, करीम खान के वारिस अपने फायदे सुरक्षित करने में विफल रहे। जब कागार् वंश के संस्थापक आगा मोहम्मद , अंततः सत्ता में आए, उन्होंने शहर के किलेबंदी को नष्ट करके और राष्ट्रीय राजधानी तेहरान में स्थानांतरित करके शिराज पर अपना बदला खो दिया। <ref name="Shiraz history"/> हालांकि एक प्रांतीय राजधानी के पद पर उतारा, शिराज ने फारस की खाड़ी के लिए व्यापार मार्ग के सतत महत्व के परिणामस्वरूप एक समृद्धि कायम रखी। इसकी शासनकाल काजार वंश भर में एक शाही विशेषाधिकार था । <ref name="Shiraz history"/> इस समय के दौरान बनाए गए कई प्रसिद्ध उद्यान, इमारतों और घरों में शहर के वर्तमान क्षितिज में योगदान होता है। शिराज बहाई धर्म के सह-संस्थापक, महात्मा बाब (सय्यद 'अली-मुहम्मद, 1819-1850) का जन्मस्थान है। इस शहर में, 22 मई 1844 की शाम को, उन्होंने पहली बार एक नया दैवीय रहस्योद्घाटन इस युग के अवतार यानी ईश्वरीय संदेशवाहक के रूप में अपना मिशन घोषित किया। <ref name="babism-browne">{{cite encyclopedia|author=Browne, E.G.|title=Babism|encyclopedia=Religious Systems of the World: A Contribution to the Study of Comparative Religion|pages=333–53|publisher=Swann Sonnenschein|location=London|year=1890|url=http://www.h-net.org/~bahai/diglib/articles/A-E/browne/brbabism.htm|accessdate=21 February 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181130122043/https://www.h-net.org/~bahai/diglib/articles/A-E/browne/brbabism.htm|archivedate=30 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> इस वजह से शिराज बहाई धर्म अनुयायीयों के लिए एक पवित्र शहर है, और विशेष रूप से महात्मा बाब के घर को तीर्थ यात्रा के स्थान के रूप में पहचाना गया है। <ref name="smith2">{{cite encyclopedia|last=Smith|first=Peter|encyclopedia=A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith|title=Shiraz: the House of the Báb|year=2000|publisher=Oneworld Publications|location=Oxford|isbn= 1-85168-184-1|pages=314}}</ref> ईरान में कट्टरपंथी मुस्लिमों द्वारा बहाई धर्म की ओर शत्रुतापूर्ण व्यवहार रखने के कारण महात्मा बाब का यह घर बार-बार आक्रमण का लक्ष्य रहा है; घर 1979 में कट्टरपंथी भीड़ द्वारा नष्ट कर दिया गया था, अब घर की जगह यह एक सार्वजनिक चौक में बदल दिया गया है। बहाई धर्म मे मानने वालों को ईरान में शिक्षा, रोज़गार और व्यापार में बेहद परेशानियों का सामना करना पड़ता है।<ref name="smith2"/> 1910 में, यहूदियों की कट्टरपंथियों ने झूठी अफवाहों के बाद शुरू किया कि यहूदियों ने एक मुसलमान लड़की को धार्मिक रूप से मार दिया था। हिंसक दंगों के दौरान, 12 यहूदियों की मौत हो गई और लगभग 50 लोग घायल हो गए, और शिराज के 6000 यहूदियों को अपनी सारी संपत्ति लूट ली गई। <ref name="Littman12">{{Cite book|author=Littman|date=1979|pages=12, 14|title=Jews Under Muslim Rule: The Case Of Persia}}</ref> पहलवी राजवंश शिराज के दौरान फिर से ध्यान का केंद्र बन गया है कब्रों के कब्रों जैसे साइड <ref name="saadi-iranchamber">[http://www.iranchamber.com/literature/saadi/saadi.php Persian Language & Literature: Saadi Shirazi, Sheikh Mosleh al-Din] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416140334/http://www.iranchamber.com/literature/saadi/saadi.php |date=16 अप्रैल 2018 }}. Iran Chamber Society.</ref> और हाफिज जैसे कई महत्वपूर्ण स्थलों, <ref name="hafez-iranica">{{cite web|last=Khorramshahi|first=Bahaʾ-al-Din|year=2002|title=Hafez II: Life and Times|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hafez-ii|encyclopedia=Encyclopædia Iranica|accessdate=25 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429190236/http://www.iranicaonline.org/articles/hafez-ii|archive-date=29 अप्रैल 2011|url-status=live}}</ref> का निर्माण और जनता को प्रस्तुत किया गया है इसके अलावा प्रसिद्ध पस्पापोलिस की साइट को फिर से खोजा गया था कि शाह के आदेश से खुदाई की जा सकती है और मूल्यवान हो सकता है। किसी भी महान औद्योगिक, धार्मिक या सामरिक महत्व की कमी के कारण, शिराज एक प्रशासनिक केंद्र बन गया, हालांकि इसकी आबादी 1979 की क्रांति के बाद से काफी वृद्धि हुई है। <ref>{{cite web|author=Clint Lucas|url=http://www.lonelyplanet.com/worldguide/iran/shiraz/history|title=Shiraz History – Shiraz Travel Guide|publisher=Lonely Planet|date=29 April 2011|accessdate=5 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913160141/http://www.lonelyplanet.com/worldguide/iran/shiraz/history|archive-date=13 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> {{Clear}} <gallery mode="packed" heights="130px"> Bazar Shiraz as seen by Jane Dieulafoy, 1881.jpg|वकील बाज़ार, दियूलाफोय 1881 Women_from_Shiraz_as_seen_by_Jane_Dieulafoy_in_1881.jpg|शीराज़ की स्त्री, दिएलाफोय 1881 Shiraz_en_1671_André_Daulier_Deslandes.jpg|शिराज़, आंद्रे डी। देस्लान्देज़ 1671 Harold_f_Weston_-_Iran23.jpg|[[क़ुरान गेट]], हेरोल्ड वेस्टन La_ville_de_Sieras_en_Perse.jpg|शीराज़, जीन जनसेन स्त्रुयस, 1681 Lotf_Ali_Khan.jpg|लोत्फ़ अली खान </gallery> ===आधुनिक समय=== [[File:Narenjestan qavam pic by erfan hosseinpour.jpg|alt=Narenjestan Qavam by Erfan(Reza) Hosseinpour|thumb|Narenjestan Qavam by Erfan(Reza) Hosseinpour]] शहर की नगर पालिका और अन्य संबंधित संस्थानों ने बहाली और पुनर्निर्माण परियोजनाएं शुरू की हैं। <ref name="Shiraz history"/> कुछ हालिया परियोजनाओं में करीम खान और वकिल स्नान के एआरजी की पूर्ण बहाली और पुराने शहर के क्वार्टरों के संरक्षण के लिए एक व्यापक योजना है। अन्य उल्लेखनीय पहलों में कुरान गेट और कवि ख्वाजू कार्मी का मकबरा , जो दोनों अल्लाह-यू-अकबर कौर में स्थित हैं, के साथ-साथ प्रसिद्ध शिराज के जन्म-कवियों के मकबरे की पुनर्स्थापना और विस्तार को शामिल करते हैं हाफिज और सादी <ref name="Shiraz history"/> कई अलग-अलग निर्माण परियोजनाएं चल रही हैं जो शहर के बुनियादी ढांचे के आधुनिकीकरण के लिए चल रही हैं। <ref>{{cite web |url=http://www.shiraz1400.com/ |title=شیراز ۱۴۰۰، شیراز پایتخت فرهنگی ایران &#124; پایگاه اطلاع رسانی شیراز ۱۴۰۰ |publisher=Shiraz1400.com |accessdate=17 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731191817/http://shiraz1400.com/ |archive-date=31 जुलाई 2013 |url-status=dead }}</ref> ईरानी क्रांति के बाद, शिराज को ईरान के कला और संस्कृति की राजधानी के रूप में फिर से स्थापित किया गया था। शिराज को जाना जाता है। फारसी कला, संस्कृति और साहित्य की राजधानी के रूप में। हालांकि, वर्तमान सरकार ने शहर को "सेमोमीन हरम-ए अहले बीट" के रूप में पुनः ब्रांड करने का प्रयास किया है जिसका अर्थ है "संतों का तीसरा घर" जो शहर में शाहखेराग मंदिर और कुछ अन्य पवित्र स्थानों की चर्चा करते हैं। ==भूगोल== [[File:Shiraz Gardens.jpg|thumb|Shiraz Garden Drives, north part of the city is full of gardens. they formed before the expansion of shiraz]] शीराज़ गार्डन ड्राइव, शहर का उत्तरी भाग उद्यान से भरा है। शिराज के विस्तार से पहले उन्होंने बनाई शिराज ईरान के दक्षिण में और केर्मन प्रांत के उत्तर-पश्चिम में स्थित है । यह समुद्र तल से 1,500 मीटर (4,900 फीट) समुद्र के ऊपर ज़ग्रस पर्वत के पैर में एक हरे रंग की सादे में बनाया गया है । शिराज़ तेहरान के दक्षिण में 800 किलोमीटर (500 मील) है। <ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://landofaryan.tripod.com/shiraz.htm|title=Shiraz|publisher=Landofaryan.tripod.com|accessdate=5 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717102845/http://landofaryan.tripod.com/shiraz.htm|archive-date=17 जुलाई 2011|url-status=dead}}</ref> एक मौसमी नदी, सूखी नदी, शहर के उत्तरी भाग के माध्यम से और महलू झील में बहती है । 1920 के रूप में, इस क्षेत्र में ओक वृक्षों का एक बड़ा जंगल था। <ref name=Sykes>{{cite book|last=Sykes|first=Percy|title=A History of Persia|year=1921|publisher=Macmillan and Company|location=London|page=75|url=http://www.wdl.org/en/item/7307/view/1/75/|access-date=18 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130122500/https://www.wdl.org/en/item/7307/view/1/75/|archive-date=30 नवंबर 2018|url-status=dead}}</ref> ===गार्डन और क्लीन शिराज=== ज़ेड राजवंश के दौरान जब शिराज ईरान की राजधानी थी, यह करीम खान के एआर के आसपास एक छोटा गांव था और स्वाभाविक रूप से इसके पास कई गांव थे। पुरानी शिराज के उत्तर भाग (अब कसक अल-दश्त और चामरन) पूरी तरह से उद्यान और हरे पेड़ों से ढंके हुए थे जो अभी भी रहते हैं। कई नगरपालिका कानूनों ने बगीचे क्षेत्रों में से किसी में निर्माण पर रोक लगाई है। एक अन्य दृश्य में, ये उद्यान शहर के फेफड़े हैं और प्रकाश संश्लेषण द्वारा धूल, और धुंध या कार्बन डाइऑक्साइड की कारों का उत्पादन करने में मदद करते हैं । दूसरी ओर, हम ईरान में स्वच्छ हवा होने की संभावना के रूप में शिराज को देखते हैं; यह तब होता है जब यह तेहरान या इस्फहान जैसे बड़े शहरों की तुलना में है, और इसके पीछे के कारण शिराज के कई बगीचों में पड़ सकते हैं। ==जलवायु == [[File:Sunset in Shiraz.JPG|thumb|200px|शीराज़ में सूर्यास्त, पृष्ठभूमि में माउंट डेराक के साथ।]] शीराज़ की जलवायु में विशिष्ट मौसम हैं, और इसे गर्म अर्ध-शुष्क जलवायु ( कोपेन जलवायु वर्गीकरण बी.एस. ) के रूप में वर्गीकृत किया गया है, हालांकि यह गर्म-गर्मियों में भूमध्यसागरीय जलवायु ( कोपेन जलवायु वर्गीकरण सीएसए ) की थोड़ी ही कम है। <ref name="autogenerated3"/> ग्रीष्मकाल गर्म है, जुलाई औसत उच्चतम 38.8 डिग्री सेल्सियस (101.8 डिग्री फारेनहाइट) के साथ। दिसंबर और जनवरी में ठंड के नीचे औसत कम तापमान के साथ, सर्दियों ठंडा होते हैं। सर्दियों के महीनों में लगभग पूरी तरह से हर साल लगभग 300 मिमी (12 इंच) बारिश गिरती है, हालांकि कुछ मामलों में यह एक महीने में गिर गया है (जनवरी 1965 और दिसंबर 2004 में), <ref name="rainfall">{{Cite web |url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/far/SHIRAZ/25.asp |title=Shiraz rainfalls 1951 to 2005 |access-date=18 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216014915/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/far/SHIRAZ/25.asp |archive-date=16 फ़रवरी 2013 |url-status=dead }}</ref> जबकि जुलाई 1 9 65 से जून 1 9 66 तक वर्ष 82.9 मिलीमीटर (3.3 इंच) गिर गया। साल का सबसे बड़ा वर्ष 1955/1956 के साथ जितना 857.2 मिलीमीटर (33.75 इंच) रहा है, हालांकि 1959 से सबसे अधिक 590 मिलीमीटर (23.2 इंच) 1995/1996 और 2004/2005 में प्रत्येक के बीच रहा है। <ref name="rainfall"/> शीराज़ में काफी संख्या में उद्यान होते हैं शहर में जनसंख्या वृद्धि के कारण, इन उद्यानों में से कई नए विकास के लिए रास्ता दे सकते हैं। हालांकि इन बागानों के संरक्षण के लिए नगर पालिका द्वारा कुछ उपाय किए गए हैं, हालांकि कई अवैध घटनाएं अभी भी उन्हें खतरे में डालती हैं। उच्चतम रिकॉर्ड तापमान 12 जुलाई 1998 <ref name=recordhighs/> पर 43.2 डिग्री सेल्सियस (109.8 डिग्री फ़ारेनहाइट) था और यह 5 जनवरी 1973 को सबसे कम रिकॉर्ड तापमान -14 डिग्री सेल्सियस (7 डिग्री फ़ारेनहाइट) था। <ref name=recordlows/> {{Weather box |location = शीराज़ (1961–1990, extremes 1951–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 22.4 |Feb record high C = 24.0 |Mar record high C = 30.6 |Apr record high C = 34.0 |May record high C = 38.6 |Jun record high C = 42.0 |Jul record high C = 43.2 |Aug record high C = 42.0 |Sep record high C = 39.0 |Oct record high C = 34.4 |Nov record high C = 28.4 |Dec record high C = 23.2 |year record high C = 43.2 |Jan high C = 12.1 |Feb high C = 14.7 |Mar high C = 18.9 |Apr high C = 23.8 |May high C = 30.6 |Jun high C = 36.1 |Jul high C = 37.8 |Aug high C = 37.0 |Sep high C = 33.7 |Oct high C = 27.8 |Nov high C = 20.5 |Dec high C = 14.4 |year high C = 25.6 |Jan mean C = 5.3 |Feb mean C = 7.7 |Mar mean C = 11.8 |Apr mean C = 16.2 |May mean C = 22.5 |Jun mean C = 27.7 |Jul mean C = 29.8 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 24.5 |Oct mean C = 18.4 |Nov mean C = 11.7 |Dec mean C = 6.8 |year mean C = 17.6 |Jan low C = -0.4 |Feb low C = 1.2 |Mar low C = 4.8 |Apr low C = 8.5 |May low C = 13.2 |Jun low C = 17.1 |Jul low C = 19.9 |Aug low C = 18.8 |Sep low C = 14.1 |Oct low C = 8.8 |Nov low C = 3.8 |Dec low C = 0.5 |year low C = 9.2 |Jan record low C = -14.0 |Feb record low C = -8.0 |Mar record low C = -4.0 |Apr record low C = -2.0 |May record low C = 3.0 |Jun record low C = 9.0 |Jul record low C = 14.0 |Aug record low C = 12.0 |Sep record low C = 1.0 |Oct record low C = 1.6 |Nov record low C = -8.0 |Dec record low C = -11.0 |year record low C = -14.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 79.8 |Feb precipitation mm = 49.8 |Mar precipitation mm = 48.4 |Apr precipitation mm = 30.6 |May precipitation mm = 6.6 |Jun precipitation mm = 0.2 |Jul precipitation mm = 1.0 |Aug precipitation mm = 0.1 |Sep precipitation mm = 0.0 |Oct precipitation mm = 5.2 |Nov precipitation mm = 20.7 |Dec precipitation mm = 63.2 |year precipitation mm = 305.6 |Jan rain days = 8.7 |Feb rain days = 7.9 |Mar rain days = 7.9 |Apr rain days = 6.4 |May rain days = 2.1 |Jun rain days = 0.2 |Jul rain days = 0.8 |Aug rain days = 0.4 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 1.2 |Nov rain days = 3.7 |Dec rain days = 7.2 |year rain days = 46.6 |Jan snow days = 1.5 |Feb snow days = 0.6 |Mar snow days = 0.0 |Apr snow days = 0.0 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.0 |Dec snow days = 0.6 |year snow days = 2.7 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 58 |Mar humidity = 51 |Apr humidity = 46 |May humidity = 32 |Jun humidity = 22 |Jul humidity = 24 |Aug humidity = 24 |Sep humidity = 26 |Oct humidity = 34 |Nov humidity = 48 |Dec humidity = 61 |year humidity = 41 |Jan sun = 217.0 |Feb sun = 218.5 |Mar sun = 236.2 |Apr sun = 247.7 |May sun = 324.1 |Jun sun = 357.8 |Jul sun = 344.6 |Aug sun = 329.7 |Sep sun = 318.0 |Oct sun = 297.7 |Nov sun = 238.3 |Dec sun = 216.2 |year sun = 3345.8 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/IR/40848.TXT | title = Shiraz Climate Normals 1961-1990 | publisher =[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = April 7, 2015}}</ref> |source 2 = Iran Meteorological Organization (records)<ref name= recordhighs>{{cite web | url = http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/far/SHIRAZ/7.asp | title = Highest record temperature in Shiraz by Month 1951–2010 | publisher = Iran Meteorological Organization | accessdate = April 7, 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150414141122/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/far/SHIRAZ/7.asp | archive-date = 14 अप्रैल 2015 | url-status = dead }}</ref><ref name= recordlows>{{cite web | url = http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/far/SHIRAZ/6.asp | title = Lowest record temperature in Shiraz by Month 1951–2010 | publisher = Iran Meteorological Organization | accessdate = April 7, 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150414134615/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/far/SHIRAZ/6.asp | archive-date = 14 अप्रैल 2015 | url-status = dead }}</ref> }} ==अर्थव्यवस्था== [[File:Darvazeghoran,_Iran_shiraz.jpg|thumb|[[बुईद वंश]] के दौरान [[क़ुरान गेट]] शहर की दीवार का हिस्सा था।]] [[File:Háfezova hrobka.jpg|thumb|[[हाफ़ेज़ का मक़बरा]]]] शिराज दक्षिणी ईरान का आर्थिक केंद्र है 1 9वीं शताब्दी के उत्तरार्ध में कुछ आर्थिक विकास हुए जो कि शिराज की अर्थव्यवस्था में बहुत बदलाव आया। 186 9 में सुएज नहर के खुलने से यूरोपीय ईंधन के सस्ती यूरोपीय कारखाने में बने सामान में व्यापक आयात की अनुमति दी गई, या तो सीधे यूरोप से या भारत के माध्यम से। <ref name=Bahai>{{cite web|url=http://www-personal.umich.edu/~jrcole/bahai/2000/urbanbh2.htm|title=Religious Dissidence and Urban Leadership: Baha'is in Qajar Shiraz and Tehran|publisher=Personal.umich.edu|date=20 April 1968|accessdate=5 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510092316/http://www-personal.umich.edu/~jrcole/bahai/2000/urbanbh2.htm|archive-date=10 मई 2017|url-status=live}}</ref> अभूतपूर्व संख्या में किसान अफीम अफीम, तम्बाकू और कपास जैसे नकदी फसलों को रोने लगे। फारस की खाड़ी के रास्ते में शिराज के माध्यम से इन निर्यात की कई फसलों को पार किया गया। फारस से ईरान के लंबी दूरी के व्यापारियों ने इन वस्तुओं के लिए विपणन नेटवर्क का विकास किया, मुंबई, कलकत्ता, पोर्ट सैद, इस्तांबुल और यहां तक ​​कि हांगकांग में व्यापारिक घरों की स्थापना की। <ref name=Bahai/> शिराज का आर्थिक आधार अपने प्रांतीय उत्पादों में है, जिसमें अंगूर, खट्टे फल, कपास और चावल शामिल हैं। <ref name="autogenerated1">{{cite web|author=Tore Kjeilen|url=http://www.i-cias.com/e.o/shiraz.htm|title=Shiraz|publisher=I-cias.com|date=26 September 2005|accessdate=5 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110705072314/http://i-cias.com/e.o/shiraz.htm|archive-date=5 जुलाई 2011|url-status=dead}}</ref> उद्योग जैसे सीमेंट उत्पादन, चीनी, उर्वरक, कपड़ा उत्पादों, लकड़ी के उत्पाद, धातु के काम और कालीनों का वर्चस्व है। <ref name="autogenerated1"/>शिरज़ में एक प्रमुख तेल रिफाइनरी भी है और ईरान के इलेक्ट्रॉनिक उद्योगों का भी एक प्रमुख केंद्र है। ईरान के इलेक्ट्रॉनिक निवेश का 53% शिराज में केन्द्रित किया गया है। <ref>{{cite web|url=http://arshksco.com/seez.htm|title=Projects – Shiraz Special Electronic Economic Zone|publisher=Arsh K S Co.|accessdate=5 May 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707164111/http://arshksco.com/seez.htm|archivedate=7 July 2011|df=dmy-all}}</ref> कृषि हमेशा शिराज में और आसपास के अर्थव्यवस्था का एक बड़ा हिस्सा रहा है। आस-पास के रेगिस्तान की तुलना में यह पानी के सापेक्ष बहुतायत के कारण आंशिक रूप से है। शिरज अपने कालीन उत्पादन और फूलों के लिए भी प्रसिद्ध है। अंगूर की खेती में इस क्षेत्र का लंबा इतिहास रहा है, और शिरजी शराब का उत्पादन यहां किया जाता था। शिराज आईटी , संचार, इलेक्ट्रॉनिक उद्योग और परिवहन के लिए एक ईरानी केंद्र भी है। शिराज विशेष आर्थिक क्षेत्र या SEEZ 2000 में इलेक्ट्रॉनिक्स और संचार में विनिर्माण बढ़ाने के उद्देश्य से स्थापित किया गया था। <ref>{{cite web |url=http://www.seez.freeservers.com/whats_new.html |title=retrieved 18 February 2010 |publisher=Seez.freeservers.com |accessdate=17 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017171921/http://www.seez.freeservers.com/whats_new.html |archive-date=17 अक्तूबर 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kishtpc.com/Freetrade%20ZONES.htm|title=World Free Trade Zones|publisher=Kishtpc.com|accessdate=5 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505162021/http://www.kishtpc.com/Freetrade%20ZONES.htm|archive-date=5 मई 2011|url-status=dead}}</ref> [[File:Jameh-ye_Atigh_Mosque_-_muqarnas_-_edit.jpg|thumb|अतीग़ जामे मस्जिद का टाइलिंग।]] ===फ़ारसी गल्फ़ कॉम्प्लेक्स=== 25 से अधिक मॉल और 10 बाजारों के साथ, शिराज को जाना जाता है ईरान और मध्य पूर्व में खरीदारी के लिए सबसे आसान जगह है। शहर के उत्तरी छोर पर स्थित फारसी गल्फ कॉम्प्लेक्स , दुकानों की संख्या के मामले में दुनिया का सबसे बड़ा मॉल है । <ref>[http://www.constructionweekonline.com/article-12907-iran-to-open-830m-fars-shopping-mall-in-shiraz/ Iran to open 830m Fars Shopping Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180418230446/http://www.constructionweekonline.com/article-12907-iran-to-open-830m-fars-shopping-mall-in-shiraz/ |date=18 अप्रैल 2018 }}, Construction Weekly Online</ref> विश्व में सबसे पुराना बाजारों में से एक वक्कुल बाज़ार शिराज के पुराने शहर के केंद्र में स्थित है। खूबसूरत आंगनों, कारवाहुओं और नहाने के घरों की सुविधा के साथ, इसकी दुकानें शिरज़ में सभी प्रकार की फारसी कंबल, मसालों, तांबे के हस्तशिल्प और प्राचीन वस्तुएं खरीदने के लिए सबसे अच्छी जगहों में से हैं। ==जनसांख्यिकी== 2011 के अनुसार , शिराज में 2,353,696 की आबादी है, जिनमें से अधिकांश फारसी हैं। <ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Iran.html|title=Iran – City Population – Cities, Towns & Provinces – Statistics & Map|publisher=Citypopulation.de|date=3 November 2010|accessdate=5 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104202430/http://www.citypopulation.de/Iran.html|archive-date=4 जनवरी 2018|url-status=live}}</ref> शिराज के अधिकांश आबादी मुसलमान हैं शिराज भी 20,000 मजबूत यहूदी समुदाय का घर था, हालांकि अधिकांश 20 वीं शताब्दी के उत्तरार्द्ध में संयुक्त राज्य अमेरिका और इज़राइल के लिए निकल गए थे। <ref>{{cite news|url=http://news.independent.co.uk/world/middle_east/article273178.ece|work=The Independent|location=London|title=Jews accused of spying are pawns in Iran power struggle|first=Justin|last=Huggler|date=4 June 2000|accessdate=23 May 2010|archive-date=12 जुलाई 2012|archive-url=https://archive.today/20120712194617/http://news.independent.co.uk/world/middle_east/article273178.ece|url-status=dead}}</ref> तेहरान और एस्फाहान के साथ, शिराज एक मुट्ठी भर ईरानी शहरों में से एक है, जिसमें बड़े पैमाने पर यहूदी आबादी है, और एक से अधिक सक्रिय आराधनालय। आधिकारिक तौर पर मुसलमानों के बावजूद, कई शिराजजी निजी तौर पर पारसी धर्म का अभ्यास करते हैं या कम से कम इसे उच्च संबंध रखते हैं। शिराज में एक महत्वपूर्ण बहाई आबादी भी है, जो तेहरान के बाद देश में सबसे बड़ी है वर्तमान में शिराज में दो कार्यरत चर्च हैं, एक अर्मेनियाई, दूसरे, एंग्लिकन <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/elsewhere/journalist/story/0,,1674164,00.html|work=The Guardian|location=London|title=Bearing the cross|first=Robert|last=Tait|date=27 December 2005|accessdate=23 May 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iranchamber.com/monuments/historical_churches_iran.php|title=Iranian Monuments: Historical Churches in Iran|publisher=Iranchamber.com|accessdate=5 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605042641/http://www.iranchamber.com/monuments/historical_churches_iran.php|archive-date=5 जून 2011|url-status=live}}</ref> ==संस्कृति== शीराज़ को कवियों, बागों, शराब, रात्रि और फूलों के शहर के रूप में जाना जाता है। <ref>{{cite web|url=http://www.iranchamber.com/cities/shiraz/shiraz.php|title=Iranian Cities: Shiraz|publisher=Iranchamber.com|accessdate=5 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514025007/http://www.iranchamber.com/cities/shiraz/shiraz.php|archive-date=14 मई 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.asemangasht.com/Shiraz.htm|title=Shiraz|publisher=Asemangasht.com|accessdate=5 May 2011|archive-url=https://archive.today/20120719060446/http://www.asemangasht.com/Shiraz.htm|archive-date=19 जुलाई 2012|url-status=dead}}</ref> शिराज के शिल्पों को त्रिकोणीय डिजाइन के मढ़े हुए मोज़ेक कार्यों से मिलकर बनाया गया; चांदी बर्तन; गांवों में और जनजातियों के बीच में गलीम (शिराज किलीम ) और "जाजीम" नामक कालीनों का निर्माण करना। बगीचे ईरानी संस्कृति का एक महत्वपूर्ण अंग है शिराज में कई पुराने बाग हैं जैसे ईराम गार्डन और अफिफ अबद गार्डन। कुछ लोगों के अनुसार, शिराज "स्पेन में ज़ेरेस [या इरेज़] के साथ वादों को शेरी के जन्मस्थान होने का सम्मान करते हैं।" <ref>[[Sir Fitzroy Maclean, 1st Baronet|Maclean, Fitzroy]], ''[[Eastern Approaches]]''. (1949). Reprint: The Reprint Society Ltd., London, 1951, p. 215</ref> शिरजी शराब शहर से निकलती है; हालांकि, वर्तमान इस्लामी शासन के तहत, धार्मिक अल्पसंख्यकों को छोड़कर शराब का सेवन नहीं किया जा सकता। शिराज को हाफिज शिरज़ी की मां की भूमि पर गर्व है, शिराज ईरानी संस्कृति का केंद्र है और कई प्रसिद्ध कवियों का निर्माण किया है सादी , 12 वीं और 13 वीं शताब्दी के कवि का जन्म शिराज में हुआ था। बगदाद के अल-निजामीया में अरबी साहित्य और इस्लामिक विज्ञान का अध्ययन करने के लिए उन्होंने बगदाद के लिए एक युवा युग में अपना जन्मजात शहर छोड़ा । जब वह अपने मूल शिरज में लौट आया तो वह एक बुजुर्ग आदमी था। शिराज़, एटाबक अबूबकर साद इब्न जांगी (1231-1260) के अंतर्गत रिश्तेदार शांति के युग का आनंद ले रहे थे। सादी को न केवल शहर का स्वागत किया गया था लेकिन वह शासक द्वारा अत्यधिक सम्मानित था और प्रांत के महान लोगों ऐसा लगता है कि उन्होंने शिराज में शेष जीवन बिताया है हाफिज, एक और प्रसिद्ध कवि और रहस्यवादी भी शिराज में पैदा हुए थे। कई वैज्ञानिक भी शिराज से उत्पन्न होते हैं कुतुब अल-दिन अल-शिराज़ी, 13 वीं शताब्दी के एक खगोल विज्ञानी, गणितज्ञ, चिकित्सक, भौतिक विज्ञानी और वैज्ञानिक शिराज से थे। आकाशगंगाओं के ज्ञान के बारे में उनकी उपलब्धि की सीमा में , उन्होंने सूर्यकांनुवाद की संभावना पर भी चर्चा की। <ref>A. Baker and L. Chapter (2002), "Part 4: The Sciences". In M. M. Sharif, “A History of Muslim Philosophy”, ''Philosophia Islamica''.</ref> ==पर्यटन== ===शिराज़में पर्यटक आकर्षण=== यह शहर ईरान में प्रमुख पर्यटन स्थलों में से एक है, इसकी सांस्कृतिक विरासत वैश्विक महत्व रखती है। <ref>{{Cite journal|last=Butler|first=Richard|last2=O'Gorman|first2=Kevin D.|last3=Prentice|first3=Richard|date=2012-07-01|title=Destination Appraisal for European Cultural Tourism to Iran|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jtr.862/abstract|journal=International Journal of Tourism Research|language=en|volume=14|issue=4|pages=323–338|doi=10.1002/jtr.862|issn=1522-1970|access-date=18 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019215911/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jtr.862/abstract|archive-date=19 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> {{Clear}} <gallery mode="packed"> Imamzadeh-ye Ali Ebn-e Hamze (Shiraz) 001.jpg|इमामज़ादेह अली इब्न ए हमज़े Delgosha Garden, Shiraz.jpg|[[दिलगोषा बाग़]] Mezquita de Nasirolmolk, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 66-68 HDR.jpg|[[नासिर उल-मुल्क मस्जिद]] Ghavam Garden, Shiraz.jpg|क़वाम हाउस Afif-Abad Garden, Shiraz.jpg|आरिफ़ आबाद बाग़ (शास्त्र संग्रहालय) Baghe Eram Shiraz edit.jpg|[[बाग़ ए इरम]] Shahpouri-House-in-Shiraz-Persia-Photo-by-Hossein-Amini.jpg|शापूरी हाउस Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 02.jpg|[[शेख़ सादी]] की समाधी Khwaju Kermani's tomb, Shiraz.jpg|[[ख्वाजा किरमानी का मक़बरा]] </gallery> * [[हाफ़िज़ शिराज़ी]] की कब्र, <ref name=SalakIran>{{cite web|url=http://www.kirasalak.com/Iran.html|title=National Geographic article about Iran|last=Salak|first=Kira|publisher=National Geographic Adventure|access-date=18 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20081120025832/http://www.kirasalak.com/Iran.html|archive-date=20 नवंबर 2008|url-status=dead}}</ref> [[शेख़ सादी]], और खजू ई करमनी (जिनकी कब्र शहर के पुराने कुरान गेट के ऊपर एक पहाड़ के अंदर है) अन्य कम ज्ञात मकबरे शाह शोजा की हैं (फारस के मोजाफिरिद अमीर और हाफिज के संरक्षक), और हफ़्ते तानन मकबरे , जहां सात सुफी रहस्यवादी दफन हैं बाबा कुही का मकबरा शहर की तरफ एक पहाड़ पर बैठता है, और करिम खान ज़ंद की कब्र शिराज के पार्स संग्रहालय में है । * सबसे पुराणी मस्जिद है एट्यू जामे 'मस्जिद', जो ईरान की पुरानी मस्जिदों में से एक है, इसके बाद वकील मस्जिद और [[नासिर अल-मुल्क मस्जिद]] का स्थान है । वकिल मस्जिद प्रसिद्ध वक़ील बाज़ार के पश्चिम में स्थित है। यह 8,660 वर्ग मीटर (93,200 वर्ग फुट ) के एक क्षेत्र को कवर करता है और 1187 (एएच) में झंड राजवंश के दौरान बनाया गया था। प्रवेश द्वार के दोनों किनारों पर शानदार टाइल-काम और मेहराब हैं। प्रवेश द्वार के बाएं और दाएँ गलियारे मुख्य कमरे से जुड़े हुए हैं। * करीम खान के आरक्ष का शहर शहर के केंद्रीय जिले में वकिला बाज़ार और वकिल स्नान के निकट बैठता है। सबसे मशहूर घरों में ज़िनत-ओल-मोलूक हाउस और गहावम के घर हैं , दोनों शहर के पुराने क्वार्टर में हैं। * कुरान गेट शिराज की प्रवेश द्वार है यह अल्लाह-ओ-अकबर की घाटी के पास स्थित है और बाबा कही और चेहेल मक़म पर्वत के किनारे स्थित है। एक द्वार में सुल्तान इब्राहिम बिन शाहरुख गुरेक्काानी ने एक ऊपरी कमरे में दो हाथ-लिखित कुरान रखे थे, जिन्हें अब पार्स संग्रहालय में ले जाया गया है। <ref>{{Cite web |url=https://surfiran.com/destination/shiraz/quran-gate-darvazeh-e-quran/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180318054258/https://surfiran.com/destination/shiraz/quran-gate-darvazeh-e-quran/ |archive-date=18 मार्च 2018 |url-status=dead }}</ref> * शिराज में ईराम गार्डन (बाग-ई-ईराम) विभिन्न प्रकार के पौधों के साथ-साथ एक ऐतिहासिक हवेली के साथ दर्शकों के लिए एक महत्वपूर्ण स्थान है। यद्यपि उद्यान के निर्माण की सही तारीख स्पष्ट नहीं है, ऐतिहासिक सबूत बताते हैं कि सेल्जुक राजवंश के दौरान प्रसिद्ध सेल्जुक सम्राट संर्जर के आदेश पर इसका निर्माण किया गया था। अन्य ऐतिहासिक फ़ारसी उद्यान अफिफाबाद गार्डन और हथियारों का संग्रहालय , डेल्गोसा गार्डन और जहान नामा गार्डन हैं। {{Clear}} <gallery mode="packed"> Atigh Mosque, Shiraz.jpg|[[आतिग़ जामे मस्जिद]] Luna Park, Shiraz.jpg|लूना पार्क शिराज़ / लूना पार्क Jahan Nama Garden, Shiraz.jpg|जहां नाम बाग़ Saraye Moshir, Shiraz.jpg|सराय मोशीर Zinat ol Molk House, Shiraz.jpg|जीनत उल-मुल्क मेन्शन Ghavam ol Molk House, Shiraz.jpg|ग़वाम उल-मुल्क मेन्शन Saadat House, Shiraz.jpg|सआदत मेन्शन Bazaar de Vakil, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 55.jpg|वकील बाज़ार Mezquita de Vakil, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 42-44 HDR.jpg|वकील मस्जिद Vakil water storage.jpg|वकील पानी म्यूजियम Baños de Vakil, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 36-38 HDR.jpg|वकील हमाम Stone Museum, Shiraz.jpg|संग म्यूजियम Madresyekhaan_(1).JPG|खान स्कूल Mausoleo de Emir Ali, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 27-29 HDR.jpg|अमीर अली का मक़बरा </gallery> ==शीराज़ के निकट पर्यटक आकर्षण== शिराज़ से अपेक्षाकृत कम ड्राइविंग दूरी के भीतर पर्सेपोलिस , बिसापुर , पासगढ़े और फिरूजाबाद के खंडहर हैं । नक्क्ष-ए-रुस्तम में अकेमेनिद राजाओं की कब्रों और साथ ही काबा-ये जारोत्सठ भी पाया जा सकता है, जो कि या तो एक पारसी अग्नि मंदिर या संभवतः साइरस द ग्रेट के सच कब्र भी माना जाता है। महललू झील विभिन्न पक्षी प्रजातियों के लिए एक लोकप्रिय प्रजनन मैदान है। [[File:Chipiez 100 colonnes.jpg|thumb|पर्सपोलिस के पुनर्निर्माण चार्ल्स चिपेज़ द्वारा।]] * पर्सेपोलिस एकेमेनिद साम्राज्य ( 550-330 ईसा पूर्व ) की औपचारिक राजधानी थी। पर्सेपोलिस फरस प्रांत , ईरान में शिराज शहर के 60 किमी उत्तर-पूर्व में स्थित है । पर्सेपोलिस का सबसे पुराना अवशेष वापस 515 ईसा पूर्व है। यह वास्तुकला की अचेमेनिद शैली की मिसाल है। यूनेस्को ने पर्सेपोलिस के खंडहर को 1979 में एक विश्व धरोहर स्थल घोषित किया। <ref name=UN>{{cite web|title=Pasargadae|author=UNESCO World Heritage Centre|year=2006|accessdate=26 December 2010|url=http://whc.unesco.org/en/list/1106|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721210229/http://whc.unesco.org/en/list/1106|archive-date=21 जुलाई 2011|url-status=live}}</ref> * साइरस का मकबरा परसगड़े के महल के लगभग 1 किलोमीटर (0.62 मील) दक्षिण में महान के स्मारक है, ग्रीक स्रोतों के अनुसार, यह वापस 559-29 ईसा पूर्व दिनांकित अरविस्तबुलस द्वारा खोए खाते पर आधारित सबसे व्यापक विवरण। जो चौथे शताब्दी ईसा पूर्व में अपने पूर्वी अभियान पर अलेक्जेंडर ग्रेट के साथ ग्रेट थे, अर्नियन (6.2 9) के अनाबिसिस में पाए जाते हैं। दूसरी शताब्दी ईडी में लिखा <ref>Tomb of Cyrus the Great. Old Persian (Aryan) - (The Circle of Ancient Iranian Studies - CAIS)</ref> * [[नक़्क-ए-रुस्तम]] एक प्राचीन पुरातनप्रासी है, जो ईरान के फारस प्रांत में, पर्सेपोलिस के 12 किलोमीटर (7.5 मील) उत्तर-पश्चिम में स्थित है , जिसमें ईरान के प्राचीन रॉक राहतें के एक समूह के साथ चट्टान में कटौती हुई, दोनों अचेमेनिद और ससादीद काल से। यह नक्स-ए रजब से कुछ सौ मीटर है, जिसमें सैसनीद राहत का एक और समूह है। नक्श-ए रोस्तम साइट में एलामाइट (दूसरी सहस्राब्दी ईसा पूर्व), अचेमेनिद (550-330 ईसा पूर्व) और ससाइनाद (226-651 सीई) काल से जुड़ी ख़ुशदिल संबंधित काम शामिल हैं। नक्श-ए रोस्तम पुरातत्वविदों द्वारा पर्सेपोलिस के लिए एक कब्रिस्तान के रूप में माना जाता है, जहां अचेमेनिद, पार्थियन और ससाइनीय रॉयल्टी को बाकी के लिए रखा गया था। * बिसापुर ईरान का एक प्राचीन शहर पर्सिस और एलाम के बीच प्राचीन सड़क पर था। सड़क ने ससादीड राजधानियों एस्टाख्र ( फारसपोलिस के बहुत करीब) और सीटीसफेन से जुड़ा हुआ है। यह पूर्वी प्रांत के पारर्स प्रांत , काज़रीन काउंटी में ईरान के आधुनिक फलीयान स्थित है । बिसापुर नदी पार करने के लिए बनाया गया था और उसी जगह में एक फोर्ट भी है, जिसमें रॉक-कट जलाशयों और एक नदी घाटी है, जिसमें छह सस्सिनिद रॉक राहतें शामिल हैं । * मारगोअन झरना सेपदीन शहर के पास ईरान के फारस प्रांत में स्थित है। इसका नाम फ़ारसी "सांप की तरह" में है * शापुर गुफा , प्राचीन शहर बिसापुर से लगभग 6 किलोमीटर (3.7 मील) दक्षिण ईरान में ज़ग्रोस पर्वत में स्थित है । यह गुफा चोगन घाटी में काजेरुन के निकट है, जो साओसियन काल में पोलो (फारसी čōōgān چوگان) की जगह थी। * अर्शशिर का महल , जिसे आत्ष-काद के नाम से भी जाना जाता है, एक पहाड़ की ढलानों पर स्थित एक महल है जिस पर देह दोखतार स्थित है। शास्त्री साम्राज्य के राजा अर्दाशीर I द्वारा एडी 224 में निर्मित, यह प्राचीन शहर गोर के दो किलोमीटर (1.2 मील) उत्तर की दूरी पर स्थित है, अर्थात प्राचीन फारस ( ईरान ) में, पर्स में पुरुर शहर पीरूज़-अपद । * पूलदक्कैफ ईरान के दक्षिण में एक स्की स्थल है । यह 2002 में खोला गया। इसकी कम अक्षांश के बावजूद, इसकी ऊंची ऊंचाई (आमतौर पर फरवरी में 2 मीटर या 6.6 फीट बर्फ) के कारण पर्याप्त हिमपात होता है। स्कीइंग का मौसम दिसंबर में शुरू होता है और मार्च के अंत तक रहता है, या कुछ साल अप्रैल में। * सरवेशन पैलेस ईरानी शहर सरवेत्टेन में एक ससादीन- एरा इमारत है, जो शिराज शहर से करीब 9 0 किलोमीटर (56 मील) दक्षिण-पूर्व है। यह महल 5 वीं शताब्दी ईस्वी में बनाया गया था, और या तो एक गवर्नर का निवास था या जरास्त्रियन अग्नि मंदिर था । * क़ालेह दुख्तर, इरादा के वर्तमान इराक में इरादा के द्वारा 20 9 ईसा में बनाया गया एक महल है। यह फिरोजाबाद - कवार रोड के निकट एक पहाड़ी ढलान पर स्थित है। {{Clear}} <gallery mode="packed"> Sonnenuntergang_in_Perspolis.jpg|[[पर्सेपोलिस]] Pasargad232-edit.JPG|[[साइरस की समाधी]] Tombs of Artaxerxes I and Darius I, with Sassanid-era bas-reliefs below - Naqsh-e Rustam, Iran.jpg|अर्ताक्सेर्क्सेस I, और [[दारियूश II]] की शमाधियाँ [[नक्श-ए-रुस्तुम]] Bishapur_(Iran)_Sassanid_Period_2.jpg|[[बिशापूर]] Margoon_Waterfall_-_panoramio.jpg|मर्गून जलपात Shapour_statue.jpg|शापूर गुहा Firozahur.jpg|अर्देशीर का पेलेस Izadkhvast Caravanserai 01.jpg|प्राचीन इज़द्खास्त कारवानसराय [[समानिद साम्राज्य]] Gole ashk (2536129888).jpg|सेपिदान राष्ट्र के मैदान Pooladkaf Ski Resort.jpg|पूलाद्काफ़ Sarvestan_Palace_4.jpg|सर्वेस्तान Ghaledokhtar Firuzabad Fars.jpg|क़ालेह दोख्तर </gallery> ==शिराज़ के पड़ोस== शिराज़ में पड़ोस की सूची: {{Div col|colwidth=200px}} * ज़र्गारी * अबिवार्दी * फरहांग शाहर * क़स्रोदाष्त * कोशान * कोये जहर * माला आबाद * मोला सदरा * शाहचराग़ * शहरक-ए-गुलिस्तान * शहरक-ए-Sadra * तचारा * ज़ेरेही * कोल्बेह सादी * पोदोनाक * पायेगाह * [[इरम]] * बाग-ए नारी (नरवन) * सियातागर बीएलवीडी * अबायरी एवेन्यू * आर्टेस स्क्वायर (आर्मी स्क्वायर) * ब्रिजस्टोन * बबकूही * कोयई जामरान (सिमन) * बास्कुल नाडर * तल्केदाश * कफ्ताराक * सराय दर्ज़ * चम्रान * संज सिआह {{Div col end}} ==उच्च शिक्षा== [[File:Shirazu admin.jpg|thumb|शिराज विश्वविद्यालय भवन|right]] {{CSS image crop |Image = Er school.JPG |bSize = 230 |cWidth = 230 |cHeight = 100 |Location = left |Description = इमाम रेज़ा स्कूल, इस कुल क्षेत्रफल से ईरान के शीर्ष दस निजी स्कूलों में से एक है |Alt = An image of Emamreza school }} शिराज एक जीवंत शैक्षणिक समुदाय का घर है। शिराज विश्वविद्यालय में शिराज़ में पहला विश्वविद्यालय था, जिसे 1946 में स्थापित किया गया था। बहुत पुराने पुराने मदरसा-ए-खान या खान थियोलॉजिकल स्कूल हैं , जिनमें लगभग 600 छात्र हैं; इसकी टाइल-कवर वाली इमारतें 1627 से हैं। <ref>{{cite web|url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=10327|title=Khan Mosque and Madrasa|publisher=Archnet.org|accessdate=5 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604194807/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=10327|archive-date=4 जून 2011|url-status=live}}</ref> आज शिराज विश्वविद्यालय प्रांत में सबसे बड़ा विश्वविद्यालय है, और ईरान के सबसे अच्छे शैक्षणिक केंद्रों में से एक है। शिराज में या आसपास के अन्य प्रमुख विश्वविद्यालय शिराज के इस्लामी आजाद विश्वविद्यालय, <ref>{{cite web |url=http://www.iaushiraz.ac.ir/ |title=iaushiraz.ac.ir |publisher=iaushiraz.ac.ir |accessdate=17 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017171548/http://www.iaushiraz.ac.ir/ |archive-date=17 अक्तूबर 2013 |url-status=dead }}</ref> शिराज विश्वविद्यालय प्रौद्योगिकी , और शिराज विश्वविद्यालय के एप्लाइड साइंस एंड टेक्नोलॉजी हैं। <ref>{{cite web |url=http://www.shirazjju.ac.ir |title=shirazjju.ac.ir |publisher=shirazjju.ac.ir |accessdate=17 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017145648/http://www.shirazjju.ac.ir/ |archive-date=17 अक्तूबर 2013 |url-status=dead }}</ref> विज्ञान और प्रौद्योगिकी का शिरज क्षेत्रीय पुस्तकालय सार्वजनिक रूप से सबसे बड़ी प्रांतीय पुस्तकालय है। शिराज के आभासी विश्वविद्यालय शिराज विश्वविद्यालय के उप महाविद्यालयों में से एक है। ==परिवहन== ===हवाई अड्डे === [[File:Iran Air Airbus A320 Talebzadeh.jpg|thumb|एक ईरान वायु एयरबस ए 320 शिराज़ अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे के निकट (2011)]] शिराज अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे ईरान के दक्षिणी क्षेत्र में सबसे बड़ा हवाई अड्डे के रूप में कार्य करता है । 2005 में पुनर्निर्माण और पुनर्विकास कार्य के दौर से गुजर जाने के बाद, शिराज हवाई अड्डे को ईरान में दूसरे सबसे विश्वसनीय और आधुनिक हवाई अड्डे के रूप में पहचान की गई थी (उड़ान के सुरक्षा के मामले में तेहरान के इमाम खोमेनी अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे के बाद) । ===मेट्रो=== शीराज़ अर्बन रेलवे संगठन द्वारा 2001 में शिराज में एक मेट्रो प्रणाली की शुरुआत हुई जिसमें तीन लाइनें थीं। पहली रेखा की लंबाई 22.4 किमी (13.9 मील) है, दूसरी पंक्ति की लंबाई 8.5 किमी (5.3 मील) होगी और तीसरी रेखा की लंबाई 16 किमी (10 मील) होगी। 21 स्टेशनों को एक मार्ग में बनाया गया था तीन लाइनें पूरी होने पर, जमीन के नीचे 32 स्टेशन, छह ऊपर और रेलवे स्टेशन से जुड़े एक विशेष स्टेशन होगा । पहली पंक्ति अक्टूबर 2014 में ज़ांडीय और एहसान स्टेशनों के बीच शुरू हुई थी। एक एकल टिकट की कीमत 5000 रियाल होती है, जिसमें हर 15 मिनट में चलने वाली ट्रेनें होती हैं। भविष्य में हवाई अड्डे तक पहुंचने के लिए लाइन 1 को बढ़ा दिया जाएगा। ===बस === शिराज के पास 50,000 बसों के साथ 71 बसें हैं ईरान के तीसरे बस रैपिड ट्रांजिट को दो लाइनों के साथ 200 में शिराज में खोला गया और 2010 में एक और दो को खोलने की योजना बनाई गई। सेवा 5 मई को मुफ्त है, शहर का दिन। <ref>http://www.idehshot.com/shiraz-day/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414113818/http://www.idehshot.com/shiraz-day/ |date=14 अप्रैल 2018 }} روزشیراز</ref> === रेल === [[File:Shiraz Train Station.jpg|thumb|शिराज़ रेलवे स्टेशन।]] शिराज ट्रेन स्टेशन शिराज शेष ईरान के रेल नेटवर्क के साथ जुड़ा हुआ है। सतहों के अनुसार ईरान के सबसे बड़े रेलवे स्टेशन, ट्रेनें शिराज स्टेशन से निकलती हैं और छोड़ती हैं। <ref>{{cite web |url=http://www.khorasannews.com/News.aspx?id=1204843&type=1&year=1390&month=8&day=25 |title=Archived copy |accessdate=2011-12-19 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117064705/http://www.khorasannews.com/News.aspx?type=1&year=1390&month=8&day=25&id=1204843 |archivedate=17 January 2012 |df=dmy-all }}</ref> इसकी यात्री ट्रेनें प्रति सप्ताह छह दिन चल रही हैं, जो कि इस्फहान , तेहरान और माशद में हैं । ===सड़क=== शीराज़ शहर में 700 000 कारें हैं <ref>{{cite web |url=http://www.khabarads.ir/jonoob/Jshau.php?View=06-91.1.23.jpg |title=روزنامه خبر جنوب :: نیازمندیهای خبر جنوب |publisher=Khabarads.ir |accessdate=17 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081308/http://www.khabarads.ir/jonoob/Jshau.php?View=06-91.1.23.jpg |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> मुख्य बुलेवार्ड पर एक पर्यटक जानकारी है एक प्रतिष्ठित " टेलीफोन टैक्सी" एजेंसी के माध्यम से टैक्सी ढूंढना हमेशा अच्छा होता है एक निर्धारित शुल्क के लिए, इन एजेंसियों के ड्राइवर यात्रियों को अपने गंतव्य के लिए ले जाएंगे, उन्हें आस-पास ले जाएंगे, और जब वे साइटों या दुकानों पर जाते हैं तो उनके लिए प्रतीक्षा करें। वहां महिलाओं द्वारा संचालित टैक्सियां ​​भी हैं जो विशेष रूप से महिला यात्रियों को पूरा करती हैं। ==खेल== ओमिद नोरॉज़ी 2012 ओलंपिक स्वर्ण पदक विजेता ग्रीको-रोमन 60 किग्रा (132 पौंड) फुटबॉल शिराज में सबसे लोकप्रिय खेल है और इस खेल में शहर में कई टीम हैं इन टीमों में सबसे उल्लेखनीय है बार्ज शिराज, जो ईरान में सबसे पुरानी टीमों में से एक हैं, बारग एक बार फ़ारसी गल्फ प्रो लीग का नियमित सदस्य था; हालांकि, वित्तीय मुद्दों और खराब प्रबंधन ने उन्हें लीग 3 पर छोड़ दिया है जहां वे वर्तमान में खेल रहे हैं। शिराज की अन्य प्रमुख फुटबॉल टीम फ़जर सेपाशी है जो फारस की खाड़ी प्रो लीग में भी निभाई थी; हालांकि, अब वे दूसरे स्तरीय अज़ाडेगन लीग में खेलते हैं । शिराज कई छोटे और कम ज्ञात टीमों की भी मेजबानी कर रहे हैं, जैसे कि कारा शिराज , न्यू बार्घ और कश्यई जो लीग 2 में सभी खेलते हैं। शिराज में मुख्य खेल स्थल हैफेज़िह स्टेडियम है जो 20,000 तक लोगों को पकड़ सकता है। स्टेडियम कई शहरों के फुटबॉल मैचों का स्थल है और कभी-कभी यह ईरान की राष्ट्रीय फुटबॉल टीम की मेजबानी कर रहा है । शिराज भी एक और स्टेडियम, पार्स स्टेडियम का घर है , जो 2017 में पूरा हो चुका है और 50,000 दर्शकों की मेजबानी कर सकती है। ==प्रसिद्ध लोग== ===शासकों और राजनीतिक आंकड़े=== * अशोक खतुन , 13 वीं शताब्दी के शासक * 1760 से 1779 तक ईरान के शासक और ईमानदार शाह करीम खान ने शिराज को अपनी राजधानी बनाया * संयुक्त राज्य अमेरिका के राष्ट्रपति बराक ओबामा के वरिष्ठ सलाहकार वलेरी जेरेट , अफ्रीकी-अमेरिकी माता-पिता के लिए शिराज में पैदा हुए थे। कामरान बागहेरी लंकरारी ईरान के स्वास्थ्य और चिकित्सा शिक्षा मंत्री थे जिमी डेल्शड बेवर्ली हिल्स के 67 वें और 70 वें मेयर ===धार्मिक आंकड़े, दार्शनिकों और धर्मशास्त्रियों=== * मुल्ला सदरा , इस्लामिक दार्शनिक, धर्मशास्त्री जिन्होंने 17 वीं शताब्दी में ईरानी सांस्कृतिक पुनर्जागरण का नेतृत्व किया था * सियाद 'अली मुहम्मद शिराज़ी , बाबावाद के संस्थापक और बहाई आस्था के तीन केंद्रीय आंकड़ों में से एक ===शैक्षणिक और वैज्ञानिक=== * कुतुब अल-दीन अल-शिराज़ी , 13 वीं सदी के ईरानी कवि और विद्वान * सिबवेह, एक प्रभावशाली भाषाविद् और अरबी भाषा के व्याकरणकर्ता थे * फिरोज नासरी, वैज्ञानिक और वर्तमान में नासा के जेट प्रणोदन प्रयोगशाला (जेपीएल) में सौर प्रणाली की खोज के निदेशक * घोलाम ए। पैयमैन का आविष्कारक LASIK * अली असगर खोडडाउस्ट , प्रोफेसर ऑफ़ ऑप्थल्मोलॉजी , खोडडाउस्ट लाइन पद्धति के प्रक्रमक * एम। हाशम पेसरान , कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय में अर्थशास्त्र के सबसे प्रसिद्ध ईरानी अर्थशास्त्री एमेरिटस प्रोफेसर ===कवि और लेखक=== * [[शेख़ सादी]], मध्ययुगीन काल के कवि * [[हाफ़िज़ शिराज़ी]], कवि * निकोलो गैब्रिएली * डि क्वेर्सिता लेटेक्सिया डि सिकाज़ (शिराज की घेराबंदी, 1840), जिसका मुख्य चरित्र करीम खान * शाहिर मंदानिपोर, लेखक * सिमैन दानेश्वर, उपन्यासकार और लेखक * मेहदी हामिदी शिरझी, समकालीन कवि * फरेदीन तवल्लाली, समकालीन कवि और बौद्धिक ===अन्य कलाकार=== * शिराज़ह होशियारी, कलाकार, 1955 में शिराज़ में पैदा हुए, लंदन में रहते हैं * अर्सी नामी पुरस्कार विजेता गायक और गीतकार * इब्राहिम गोलेस्टान, लेखक और फ़िल्म निर्माता * तूजी, गायक, मॉडल और टेलीविजन मेजबान; बाकू में यूरोविजन सांग प्रतियोगिता 2012 में अज़रबैजान में नॉर्वे का प्रतिनिधित्व किया। * बहार पार्स, अभिनेत्री ===अन्य=== * मोहम्मद नमाज़ी, शिराज में नामाजी अस्पताल के परोपकारी और संस्थापक। यह बाद में 1955 में शीरज यूनिवर्सिटी ऑफ मेडिकल साइंसेज की स्थापना के लिए उत्प्रेरक बन गया; देश के शीर्ष चिकित्सा स्कूलों में से एक * मोहम्मद बहमनबेगी, ईरान में जनजातियों के लिए निर्देशक पिता , कार्यकर्ता थे * ओमिद नोरौज़ी , ईरानी पहलवान, विश्व और ओलंपिक चैंपियन * अब्बास दौरन कुशल प्रेत और लड़ाकू जेट पायलट, जो ईरान-इराक युद्ध के दौरान मृत्यु हो गई ==जुड़वां कस्बे - जुड़वां शहर== {{colbegin}} *{{flagicon|GER}} [[वाइमर]], [[जर्मनी]]<ref name=shiraz/> *{{flagicon|PRC}} [[चोंग्किंग]], [[चीन]]<ref name="shiraz.ir">{{cite web |author=محمد جواد مطلع |url=http://www.shiraz.ir/main/fa/esSist,00009 |title=شهرهای خواهرخوانده |publisher=Shiraz.ir |accessdate=17 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426071904/http://www.shiraz.ir/main/fa/esSist,00009 |archive-date=26 अप्रैल 2012 |url-status=live }}</ref> *{{flagicon|MAS}} [[कुआलालम्पुर]], [[मलेशिया]]<ref name=shiraz>{{cite web|url=http://www.eshiraz.ir/main/en/scity,97102 |title=Sister Cities of Shiraz |publisher=Shiraz Municipality |date=12 June 2010 |accessdate=30 April 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927113859/http://www.shiraz.ir/main/en/scity%2C97102 |archivedate=27 September 2011 |df= }}</ref> *{{flagicon|MAR}} [[Agadir]], [[मोरक्को]]<ref name=shiraz/> *{{flagicon|CYP}} [[निकोसिया]], [[सायप्रस]]<ref name="shiraz.ir"/><ref>{{Cite web |url=http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_twins.shtm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521214842/http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_twins.shtm |archive-date=21 मई 2009 |url-status=dead }}</ref> *{{flagicon|TJK}} [[दुशान्बे]], [[ताजिकिस्तान]]<ref name="shiraz.ir"/> *{{flagicon|HUN}} [[Pécs]], [[हंगरी]] <ref>{{cite web|url=http://www.shiraz.ir/news/news1?22209-type=1&22209-id=1594|title=|publisher=Shiraz Municipality|date=10 May 2016|accessdate=14 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418225411/http://www.shiraz.ir/news/news1?22209-type=1&22209-id=1594|archive-date=18 अप्रैल 2018|url-status=live}}</ref> {{colend}} ==पैनोरमिक दृश्य == [[File:Shiraz View.jpg|thumb|center|900px|शीराज़ शहर शाम के वक़्त का पैनोरमिक दृश्य।]] == इन्हें भी देखें == * झंडा ईरान पोर्टल * ईरान * ज़ंद राजवंश * शिराज कला महोत्सव * शिरज़ि शराब * शिराज के महापौरों की सूची * शिराज के इस्लामी सिटी काउंसिल * [[शीराज़ी सलाद]] शिरज़ि सलाद - से शुरु हुआ और शिराज के नाम पर रखा गया है * शिवराज विकिपीडिया से यात्रा गाइड ==सन्दर्भ== {{Reflist|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Wikivoyage}} {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20140426202050/http://stockholm360.net/list.php?id=shiraz 360° VR panorama gallery of Shiraz] * [http://t.php?id=shiraz 360° VR panorama gallery of Shiraz]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20190323083425/http://www.irtouring.com/ travel to Iran] {{ईरान के प्रान्त और जिले}} {{ईरान के जिले और शहर}} [[श्रेणी:ईरान के उपविभाग]] [[श्रेणी:ईरान के नगर]] [[श्रेणी:शीराज़]] gcr0z0a16vs9p680hxo1npmgps92bu9 मां म्यूजिक 0 65808 6631781 3664062 2026-10-21T14:58:42Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6631781 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=दिसम्बर 2017}} '''मां म्यूजिक''' एक संगीत चैनल है। यह [[तेलुगु भाषा]] का चैनल है। {{तेलुगु टीवी}}{{भारत में टीवी}} [[श्रेणी:तेलुगु चैनल]] p731el483zbldgtn8ryud1xfdlwgq53 विमानक्षेत्रों की सूची IATA कोड अनुसार: T 0 70788 6631895 3362521 2026-10-22T05:10:06Z अमर तिवारी 932885 6631895 wikitext text/x-wiki {{विमानक्षेत्रों की सूची}} == T == {| style="font-size: 85%; text-align: center;" class="wikitable sortable" width="100%" |- !style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|'''IATA''' !style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|'''[[International Civil Aviation Organization airport code|ICAO]]''' !style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|'''Airport name''' !style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|'''Location''' |- |- |TAB |TTCP | [[Crown Point International Airport]] | [[Scarborough, Tobago]], [[Trinidad and Tobago]] |- |TAD |KTAD | [[Perry Stokes Airport]] | [[Trinidad, Colorado]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TAE |RKTN | [[Daegu International Airport]] | [[Daegu]], [[दक्षिण कोरिया]] |- |TAI |OYTZ | [[Ta'izz International Airport]] | [[Ta'izz]], [[Yemen]] |- |TAJ | | [[Tadji Airport]] | [[Aitape]], [[Papua New Guinea]] |- |TAL |PATA | [[Ralph M. Calhoun Memorial Airport]] | [[Tanana, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TAM |MMTM | [[General Francisco Javier Mina International Airport]] | [[Tampico]], [[Tamaulipas]] [[Mexico]] |- |TAN |KTAN | [[Taunton Municipal Airport]] | [[Taunton, Massachusetts]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TAO |ZSQD | [[Qingdao Liuting International Airport]] | [[Qingdao]], [[चीन]] |- |TAP |MMTP | [[Tapachula International Airport]] | [[Tapachula]], [[Chiapas]], [[Mexico]] |- |TAR | | [[M.A. Grottag]] | [[Grottaglie]], [[Puglia]],[[Italy]] |- |TAS |UTTT | [[Yuzhny Airport]] | [[Tashkent]], [[Uzbekistan]] |- |TAT |LZTT | [[Poprad-Tatry Airport]] | [[Poprad]], [[Slovakia]] |- |TAV | | [[Tau Airport]] | [[Tau, American Samoa]] |- |TAY |EETU | [[Tartu Airport|Tartu-Ülenurme Airport]] | [[Tartu]], [[Estonia]] |- |TAZ |KTAZ | [[Taylorville Municipal Airport]] | [[Taylorville, Illinois]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TBI | | [[The Bight Airport]] | [[New Bight]], [[Cat Island]], [[Bahamas]] |- |TBN |KTBN | [[Waynesville Regional Airport]] (Forney Field) | [[Fort Leonard Wood, Missouri]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TBR |KTBR | [[Statesboro-Bulloch County Airport]] | [[Statesboro, Georgia]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TBS |UGTB | [[Tbilisi International Airport]] | [[Tbilisi]], [[Georgia (country)|Georgia]] |- |TBT |SBTT | [[Tabatinga International Airport]] | [[Tabatinga]], [[Brazil]] |- |TBU |NFTF | [[Fua?amotu International Airport|Fua{{Okina}}amotu International Airport]] | [[Nuku?alofa|Nuku{{Okina}}alofa]], [[Tongatapu]], [[Tonga]] |- |TBZ |OITT | [[Tabriz International Airport]] | [[Tabriz]], [[Iran]] |- |TCB |MYAT | [[Treasure Cay Airport]] | [[Treasure Cay]], [[Abaco Islands]], [[Bahamas]] |- |TCC |KTCC | [[Tucumcari Municipal Airport]] | [[Tucumcari, New Mexico]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TCI | | All Airports | [[Tenerife]], [[Canary Islands]], [[Spain]] |- |TCL |KTCL | [[Tuscaloosa Regional Airport]] | [[Tuscaloosa, Alabama]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TCM |KTCM | [[McChord AFB]] | [[Tacoma, Washington]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TCN |MMHC | [[Tehuacán Airport]] | [[Tehuacán]], [[Puebla]], [[Mexico]] |- |TCP |HETB | [[Taba International Airport]] | [[Taba (Egypt)|Taba]], [[Egypt]] |- |TCS |KTCS | [[Truth or Consequences Municipal Airport]] | [[Truth or Consequences, New Mexico]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TCT | | [[Takotna Airport]] | [[Takotna, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TCV | | [[Matunda Airport]] | [[Matunda - Tete]], [[Mozambique]] |- |TCY |KTCY | [[Tracy Municipal Airport (California)|Tracy Municipal Airport]] | [[Tracy, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TDD |SLTR | [[Teniente Jorge Henrich Arauz Airport]] | [[Trinidad, Bolivia|Trinidad]], [[Bolivia]] |- |TDF |KTDF | [[Person County Airport]] | [[Roxboro, North Carolina]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TDK | | [[Taldykorgan Airport]] | [[Taldykorgan]], [[Kazakhstan]] |- |TDL |SAZT | [[Tandil Airport]] | [[Tandil]], [[Argentina]] |- |TDO |KTDO | [[South Lewis County Airport]] (Ed Carlson Memorial Field) | [[Toledo, Washington]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TDW |KTDW | [[Tradewind Airport]] | [[Amarillo, Texas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TDX |VTBO | [[Trat Airport]] | [[Trat]], [[Thailand]] |- |TDZ |KTDZ | [[Metcalf Field]] | [[Toledo, Ohio]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TEB |KTEB | [[Teterboro Airport]] | [[Teterboro, New Jersey]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TED |EKTS | [[Thisted Airport]] | [[Thisted]], [[Denmark]] |- |TEG |DFET | [[Tenkodogo Airport]] | [[Tenkodogo]], [[Burkina Faso]] |- |TEI |VETJ | [[Tezu Airport]] | [[Tezu]], [[India]] |- |TEL |KTEL | [[Perry County Municipal Airport]] | [[Tell City, Indiana]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TEN |ZUTR | [[Tongren Daxing Airport]] | [[Tongren]], [[Guizhou]], [[People’s Republic of चीन]] |- |TEQ |LTBU | [[Çorlu Airport]] | [[Tekirdag]], [[Turkey]] |- |TER |LPLA | [[Lajes Airport]] | [[Lajes]], [[Azores]], [[Portugal]] |- |TET |FQTT | [[Chingozi Airport]] | [[Tete]], [[Mozambique]] |- |TEW |KTEW | [[Mason Jewett Field]] | [[Mason, Michigan]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TEX |KTEX | [[Telluride Regional Airport]] | [[Telluride, Colorado]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TEZ |VETZ | [[Tezpur Airport]] | [[Tezpur]], [[India]] |- |TFF |SBTF | [[Tefé Airport]] | [[Tefé]], [[Amazonas (Brazilian state)|Amazonas]], [[Brazil]] |- |TFN |GCXO | [[Tenerife North Airport]] (Los Rodeos) | [[Tenerife]], [[Canary Islands]], [[Spain]] |- |TFS |GCTS | [[Tenerife South Airport]] (Reina Sofia) | [[Tenerife]], [[Canary Islands]], [[Spain]] |- |TGC |KTGC | [[Gibson County Airport]] | [[Trenton, Tennessee]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TGD |LYPG | [[Podgorica Airport]] | [[Golubovci]] (near [[Podgorica]]), [[Montenegro]] |- |TGI |KTGI | [[Tangier Island Airport]] | [[Tangier, Virginia]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TGM |LRTM | [[Târgu Mures International Airport]] | [[Târgu-Mures]], [[Romania]] |- |TGU |MHTG | [[Toncontín International Airport]] | [[Tegucigalpa]], [[Honduras]] |- |TGZ |MMTG | [[Angel Albino Corzo International Airport]] | [[Tuxtla Gutiérrez]], [[Chiapas]], [[Mexico]] |- |THA |KTHA | [[Tullahoma Regional Airport]] (William Northern Field) | [[Tullahoma, Tennessee]], [[संयुक्त राज्य]] |- |THC |GLTN | [[Tchien Airport]] | [[Tchien]], [[Liberia]] |- |THE |SBTE | [[Teresina Airport]] | [[Teresina]], [[Piauí]], [[Brazil]] |- |<s>THF</s> |<s>EDDI</s> |<s> [[Tempelhof International Airport]] </s> (closed 2008) |<s> [[Berlin]], [[Germany]]</s> |- |THI |GQNC | [[Tichitt Airport]] | [[Tichitt]], [[Mauritania]] |- |THL |VYTL | [[Tachilek Airport]] | [[Tachilek]], [[Myanmar]] |- |THM |KTHM | [[Thompson Falls Airport]] | [[Thompson Falls, Montana]], [[संयुक्त राज्य]] |- |THP |KTHP | [[Hot Springs County-Thermopolis Municipal Airport]] | [[Thermopolis, Wyoming]], [[संयुक्त राज्य]] |- |THR |OIII | [[Mehrabad International Airport]] | [[तेहरान]], [[ईरान]] |- |THS |VTPO | [[Sukhothai Airport]] | [[Sukhothai]], [[Thailand]] |- |THT |GQNT | [[Tamchakett Airport]] | [[Tamchakett]], [[Mauritania]] |- |THU |BGTL | [[Thule Air Base]] | [[Pituffik]], [[Greenland]] |- |THV |KTHV | [[York Airport (Pennsylvania)|York Airport]] | [[York, Pennsylvania]], [[संयुक्त राज्य]] |- |THZ |DRRT | [[Tahoua Airport]] | [[Tahoua]], [[Niger]] |- |TIA |LATI | [[Tirana International Airport]] | [[Tirana]], [[Albania]] |- |TIF |OETF | [[Taif Airport]] | [[Ta'if]], [[Saudi Arabia]] |- |TII |OATN | [[Tarin Kowt Airport]] | [[Tarin Kowt]], [[Afghanistan]] |- |TIK |KTIK | [[Tinker AFB]] | [[Oklahoma City, Oklahoma]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TIJ |MMTJ | [[General Abelardo L. Rodríguez International Airport]] | [[Tijuana]], [[Mexico]] |- |TIP |KTIP | [[Rantoul National Aviation Center]] (Frank Elliott Field) | [[Rantoul, Illinois]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TIR |VOTP | [[Tirupati Airport]] | [[Tirumala - Tirupati|Tirupati]], [[Andhra Pradesh]], [[India]] |- |TIU |NZTU | [[Richard Pearse Airport]] | [[Timaru]], [[New Zealand]] |- |TIV |LYTV | [[Tivat Airport]] | [[Tivat]], [[Montenegro]], [[Serbia and Montenegro]] |- |TIW |KTIW | [[Tacoma Narrows Airport]] | [[Tacoma, Washington]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TIX |KTIX | [[Space Coast Regional Airport]] | [[Titusville, Florida]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TIY |GQND | [[Tidjikja Airport]] | [[Tidjikja]], [[Mauritania]] |- |TJA |SLTJ | [[Capitán Oriel Lea Plaza Airport]] | [[Tarija]], [[Bolivia]] |- |TJK |LTAW | [[Tokat Airport]] | [[Tokat]], [[Turkey]] |- |TJM |USTR | [[Roschino Airport]] | [[Tyumen]], [[Russia]] |- |TJQ |WIKD | [[Buluh Tumbang Airport]] | [[Tanjung Pandan]], [[Bangka-Belitung]], [[Indonesia]] |- |TKA |PATK | [[Talkeetna Airport]] | [[Talkeetna, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TKC |KTKC | [[Tracy Municipal Airport (Minnesota)|Tracy Municipal Airport]] | [[Tracy, Minnesota]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TKD |DGTK | [[Takoradi Airport]] | [[Sekondi-Takoradi]], [[Ghana]] |- |TKI |KTKI | [[Collin County Regional Airport at McKinney]] | [[McKinney, Texas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TKJ |PATJ | [[Tok Airport]] | [[Tok, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TKK |PTKK | [[Chuuk International Airport]] | [[Weno]], [[Federated States of Micronesia]] |- |TKO |KTKO | [[Mankato Airport]] | [[Mankato, Kansas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TKU |EFTU | [[Turku Airport]] | [[Turku]], [[Finland]] |- |TKV |KTKV | [[Tomahawk Regional Airport]] | [[Tomahawk, Wisconsin]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TKX |KTKX | [[Kennett Memorial Airport]] | [[Kennett, Missouri]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TLA |PATE | [[Teller Airport]] | [[Teller, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TLC |MMTO | [[Lic. Adolfo López Mateos International Airport]] | [[Toluca]], [[Mexico (state)|Estado de México]], [[Mexico]] |- |TLH |KTLH | [[Tallahassee Regional Airport]] | [[Tallahassee, Florida]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TLJ |PATL | [[Tatalina LRRS]] | [[Takotna, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TLL |EETN | [[Tallinn Airport]] | [[Tallinn]], [[Estonia]] |- |TLN |LFTH | [[Toulon-Hyères Airport]] | [[Toulon]], [[France]] |- |TLR |KTLR | [[Mefford Field]] | [[Tulare, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TLS |LFBO | [[Toulouse Blagnac International Airport]] | [[Toulouse]], [[France]] |- |TLT | | [[Tuluksak Airport]] | [[Tuluksak, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TLV |LLBG | [[Ben Gurion International Airport]] | [[Lod]] (near [[Tel Aviv]]), [[Israel]] |- |TMA |KTMA | [[Henry Tift Myers Airport]] | [[Tifton, Georgia]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TMB |KTMB | [[Kendall-Tamiami Executive Airport]] | [[Miami, Florida]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TMD |GQNH | [[Timbedra Airport]] | [[Timbedra]], [[Mauritania]] |- |TME |SKTM | [[Gabriel Vargas Santos Airport]] | [[Tame, Arauca]], [[Colombia]] |- |TMJ |UTST | [[Termez Airport]] | [[Termez]], [[Uzbekistan]] |- |TML |DGLE | [[Tamale Airport]] | [[Tamale, Ghana]], [[Ghana]] |- |TMM |FMMT | [[Toamasina Airport]] | [[Toamasina]], [[Madagascar]] |- |TMP |EFTP | [[Tampere-Pirkkala Airport]] | [[Tampere]] / [[Pirkkala]], [[Finland]] |- |TMQ |DFEM | [[Tambao Airport]] | [[Tambao]], [[Burkina Faso]] |- |TMS |FPST | [[São Tomé International Airport]] | [[São Tomé]], [[São Tomé and Príncipe]] |- |TMT |SBTB | [[Trombetas Airport]] | [[Porto Trombetas]], [[Pará]], [[Brazil]] |- |TMU |MRTR | [[Tambor Airport]] | [[Tambor]], [[Costa Rica]] |- |TMW |YSTW | [[Tamworth Airport]] | [[Tamworth, New South Wales]], [[Australia]] |- |TMZ | | [[Thames Airport]] | [[Thames, New Zealand|Thames]], [[New Zealand]] |- |TNA |ZSJN | [[Jinan Yaoqiang International Airport]] | [[चीन]] |- |TNC |PATC | [[Tin City Long Range Radar Station]] | [[Tin City]], [[Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TNG |GMTT | [[Ibn Batouta International Airport]] | [[Tangier]], [[Morocco]] |- |TNH |ZYTN | [[Tonghua Liuhe Airport]] | [[Tonghua]], [[Jilin]], [[चीन]] |- |TNI |PGWT | [[Tinian International Airport]] | [[Tinian Island]], [[Northern Mariana Islands]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TNN |RCNN | [[Tainan Airport]] ([[:zh:????|zh:????]]) | [[Tainan City]], [[Taiwan]] |- |TNO |MRTM | [[Tamarindo Airport]] | [[Tamarindo, Costa Rica]] |- |TNP |KTNP | [[Twentynine Palms Airport]] | [[Twentynine Palms, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TNQ | | [[Teraina Airport]] | [[Teraina]], [[Kiribati]] |- |TNR |FMMI | [[Ivato Airport]] | [[Antananarivo]], [[Madagascar]] |- |TNT |KTNT | [[Dade-Collier Training and Transition Airport]] | [[Miami, Florida]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TNU |KTNU | [[Newton Municipal Airport (Iowa)|Newton Municipal Airport]] | [[Newton, Iowa]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TNW |PAFL | [[Tin Creek Airport]] | [[Farewell Lake, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOA |KTOA | [[Zamperini Field]] | [[Torrance, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOB |KTOB | [[Dodge Center Airport]] | [[Dodge Center, Minnesota]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOC |KTOC | [[Toccoa RG Letourneau Field]] | [[Toccoa, Georgia]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOF |UNTT | [[Bogashevo Airport]] | [[Tomsk]], [[Russia]] |- |TOG |PATG | [[Togiak Airport]] | [[Togiak Village, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOI |KTOI | [[Troy Municipal Airport]] | [[Troy, Alabama]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOJ |LETO | [[Madrid-Torrejón Airport]] | [[Torrejón de Ardoz]], [[Spain]] |- |TOL |KTOL | [[Toledo Express Airport]] | [[Toledo, Ohio]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOM |GATB | [[Timbuktu Airport]] | [[Timbuktu]], [[Mali]] |- |TOP |KTOP | [[Philip Billard Municipal Airport]] | [[Topeka, Kansas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOR |KTOR | [[Torrington Municipal Airport]] | [[Torrington, Wyoming]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOS |ENTC | [[Tromsø Airport]] | [[Tromsø]], [[Norway]] |- |TOT |SMCD | [[Coronie Airport]] | [[Totness, Suriname|Totness]], [[Coronie]], |- |TOY |RJNT | [[Toyama Airport]] | [[Toyama, Toyama]], [[Japan]], |- |TPA |KTPA | [[Tampa International Airport]] | [[Tampa, Florida]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TPE |RCTP | [[Taiwan Taoyuan International Airport]] | [[Taoyuan County, Taiwan]] (near [[Taipei]]), [[Republic of चीन]] |- |TPF |KTPF | [[Peter O. Knight Airport]] | [[Tampa, Florida]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TPH |KTPH | [[Tonopah Airport]] | [[Tonopah, Nevada]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TPL |KTPL | [[Draughon-Miller Central Texas Regional Airport]] | [[Temple, Texas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TPO |PALJ | [[Port Alsworth Airport]] | [[Port Alsworth, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TPQ |MMEP | [[Amado Nervo National Airport]] | [[Tepic]], [[Nayarit]], [[Mexico]] |- |TPR | | [[Tom Price Airport]] | [[Tom Price, Western Australia]], [[Australia]] |- |TPS |LICT | [[Trapani-Birgi Airport]] | [[Trapani]], [[Italy]] |- |TQE |KTQE | [[Tekamah Municipal Airport]] | [[Tekamah, Nebraska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TQH |KTQH | [[Tahlequah Municipal Airport]] | [[Tahlequah, Oklahoma]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TQK |KTQK | [[Scott City Municipal Airport]] | [[Scott City, Kansas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TQN |OATQ | [[Taloqan Airport]] | [[Taloqan]], [[Afghanistan]] |- |TRC |MMTC | [[Francisco Sarabia International Airport]] (Torreon International Airport) | [[Torreón]], [[Coahuila]], [[Mexico]] |- |TRD |ENVA | [[Trondheim Airport, Værnes]] | [[Trondheim]], [[Sør-Trøndelag]], [[Norway]] |- |TRF |ENTO | [[Sandefjord Airport, Torp]] | Torp (near [[Sandefjord]]), [[Norway]] |- |TRG |NZTG | [[Tauranga Airport]] | [[Tauranga]], [[New Zealand]] |- |TRI |KTRI | [[Tri-Cities Regional Airport]] | [[Blountville, Tennessee]] ([[Tri-Cities, Tennessee|Tri-Cities]] area), [[संयुक्त राज्य]] |- |TRK |KTRK | [[Truckee-Tahoe Airport]] | [[Truckee, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TRL |KTRL | [[Terrell Municipal Airport]] | [[Terrell, Texas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TRM |KTRM | [[Jacqueline Cochran Regional Airport]] | [[Palm Springs, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TRN |LIMF | [[Turin International Airport]] | [[Turin]], [[Italy]] |- |TRR |VCCT | [[चीन Bay Airport]] | [[Trincomalee]], [[Sri Lanka]] |- |TRS |LIPQ | [[Friuli Venezia Giulia Airport]] | [[Trieste]], [[Italy]] |- |TRU |SPRU | [[Cap. FAP Carlos Martínez de Pinillos International Airport]] | [[Trujillo]], [[Peru]] |- |TRV |VOTV | [[Trivandrum International Airport]] | [[Trivandrum]], [[India]] |- |TRW |NGTA | [[Bonriki International Airport]] | [[Tarawa]], [[Kiribati]] |- |TRX |KTRX | [[Trenton Municipal Airport (Missouri)|Trenton Municipal Airport]] | [[Trenton, Missouri]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TRZ |VOTR | [[Tiruchirapalli Airport]] | [[Trichy]], [[India]] |- |TSA |RCSS | [[Taipei Songshan Airport]] | [[Taipei City]], [[Republic of चीन]] |- |TSE |UACC | [[Astana Airport]] | [[Astana]], [[Kazakhstan]] |- |TSF |LIPH | [[Treviso Airport]] | [[Treviso]], [[Italy]] |- |TSG | | [[Tanacross Airport]] | [[Tanacross, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TSL |MMTN | [[Tamuín National Airport]] | [[Tamuín]], [[San Luis Potosí]], [[Mexico]] |- |TSN |ZBTJ | [[Tianjin Binhai International Airport]] | [[Tianjin]] (near [[Beijing]]), [[People's Republic of चीन]] |- |TSO |KTSO | [[Carroll County-Tolson Airport]] | [[Carrollton, Ohio]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TSP |KTSP | [[Tehachapi Municipal Airport]] | [[Tehachapi, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TSR |LRTR | [[Traian Vuia International Airport]] | [[Timisoara]], [[Romania]] |- |TSS | | [[East 34th Street Heliport]] | [[New York City]] |- |TST |VTST | [[Trang Airport]] | [[Trang]], [[Thailand]] |- |TSV |YBTL | [[Townsville International Airport]] | [[Queensland]], [[Australia]] |- |TSY |WIAM | [[Tasikmalaya Airport]] | [[Tasikmalaya]], [[West Java]], [[Indonesia]] |- |TSZ |ZMTG | [[Tsetserleg Airport]] | [[Tsetserleg (city)|Tsetserleg]], [[Arkhangai]], [[Mongolia]] |- |TTA |GMAT | [[Tan Tan Airport]] (Plage Blanche Airport) | [[Tan Tan]], [[Morocco]] |- |TTD |KTTD | [[Portland-Troutdale Airport]] | [[Portland, Oregon]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TTF |KTTF | [[Custer Airport]] | [[Monroe, Michigan]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TTG |SAST | [[Tartagal Airport]] | [[Tartagal, Salta]], [[Argentina]] |- |TTM | | [[Tablón de Tamara]] | ([[Colombia]]) |- |TTN |KTTN | [[Trenton-Mercer Airport]] | [[Trenton, New Jersey]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TTQ |MRAO | [[Tortuguero Airport]] | [[Tortuguero]], [[Costa Rica]] |- |TTS | | [[Tsaratanana Airport]] | [[Tsaratanana]], [[Madagascar]]. |- |TTT | | [[Taitung Airport]] | [[Taitung City|Taitung]], [[Taiwan]] |- |TTU | | [[Sania Ramel]] | [[Tétouan]], [[Morocco]] |- |TTW | | [[Cantwell Airport]] | [[Cantwell, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TUA |SETU | [[Teniente Coronel Luis a Mantilla International Airport]] | [[Tulcán]], [[Ecuador]] |- |TUC |SANT | [[Teniente General Benjamín Matienzo International Airport]] | [[San Miguel de Tucumán]], [[Argentina]] |- |TUD |GOTT | [[Tambacounda Airport]] | [[Tambacounda]], [[Senegal]] |- |TUF |LFOT | [[Tours Val de Loire Airport]] | [[Tours]], [[France]] |- |TUL |KTUL | [[Tulsa International Airport]] | [[Tulsa, Oklahoma]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TUN |DTTA | [[Tunis-Carthage International Airport]] | [[Tunis]] / [[Carthage]], [[Tunisia]] |- |TUO |NZAP | [[Taupo Airport]] | [[Taupo]], [[New Zealand]] |- |TUP |KTUP | [[Tupelo Regional Airport]] | [[Tupelo, Mississippi]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TUQ |DFOT | [[Tougan Airport]] | [[Tougan]], [[Burkina Faso]] |- |TUS |KTUS | [[Tucson International Airport]] | [[Tucson, Arizona]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TUU |OETB | [[Tabuk Regional Airport]] | [[Tabuk]], [[Saudi Arabia]] |- |TUY | | [[Tulum Airport]] | [[Tulum]], [[Quintana Roo]], [[Mexico]] |- |TVB |KTVB | [[Cabool Memorial Airport]] | [[Cabool, Missouri]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TVC |KTVC | [[Cherry Capital Airport]] | [[Traverse City, Michigan]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TVF |KTVF | [[Thief River Falls Regional Airport]] | [[Thief River Falls, Minnesota]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TVI |KTVI | [[Thomasville Regional Airport]] | [[Thomasville, Georgia]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TVK |KTVK | [[Centerville Municipal Airport (Iowa)|Centerville Municipal Airport]] | [[Centerville, Iowa]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TVL |KTVL | [[Lake Tahoe Airport]] | [[South Lake Tahoe, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TVR |KTVR | [[Vicksburg Tallulah Regional Airport]] | [[Tallulah, Louisiana]] / [[Vicksburg, Mississippi]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TVY |KTVY | [[Tooele Valley Airport]] (Bolinder Field) | [[Tooele, Utah]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TWF |KTWF | [[Joslin Field - Magic Valley Regional Airport]] | [[Twin Falls, Idaho]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TWM |KTWM | [[Richard B. Helgeson Airport]] | [[Two Harbors, Minnesota]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TWU |WBKW | [[Tawau Airport]] | [[Tawau]], [[Sabah]], [[Malaysia]] |- |TXK |KTXK | [[Texarkana Regional Airport]] (Webb Field) | [[Texarkana, Arkansas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TXL |EDDT | [[Tegel International Airport]] | [[Berlin]], [[Germany]] |- |TXG |RCLG | [[Taichung Airport|Taichung Ching Chuang Kang Airport]] | [[Taichung]], [[Taiwan]] |- |TYE | | [[Tyonek Airport]] | [[Tyonek, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TYL |SPYL | [[Cap. FAP Víctor Montes Arias Airport]] | [[Talara, Peru]] |- |TYO | |[[All Airports]] | [[Tokyo]], [[Japan]] |- |TYR |KTYR | [[Tyler Pounds Regional Airport]] | [[Tyler, Texas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TYS |KTYS | [[McGhee Tyson Airport]] | [[Knoxville, Tennessee]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TYZ |KTYL | [[Taylor Airport (Arizona)|Taylor Airport]] | [[Taylor, Arizona]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TZA | | [[Belize City Municipal Airport]] | [[Belize City]], [[Belize]] |- |TZR |KTZR | [[Bolton Field]] | [[Columbus, Ohio]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TZT |KTZT | [[Belle Plaine Municipal Airport]] | [[Belle Plaine, Iowa]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TZV |KTZV | [[Tompkinsville-Monroe County Airport]] | [[Tompkinsville, Kentucky]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TZX |LTCG | [[Trabzon Airport]] | [[Trabzon]], [[Turkey]] |- |} [[श्रेणी:IATA airport designator|T]] icdvvg8471dyg7j002z5y1v3hjdgwzf 6631896 6631895 2026-10-22T05:10:34Z अमर तिवारी 932885 लेख को शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया 6631896 wikitext text/x-wiki {{शीह-ल5}} {{विमानक्षेत्रों की सूची}} == T == {| style="font-size: 85%; text-align: center;" class="wikitable sortable" width="100%" |- !style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|'''IATA''' !style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|'''[[International Civil Aviation Organization airport code|ICAO]]''' !style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|'''Airport name''' !style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3"|'''Location''' |- |- |TAB |TTCP | [[Crown Point International Airport]] | [[Scarborough, Tobago]], [[Trinidad and Tobago]] |- |TAD |KTAD | [[Perry Stokes Airport]] | [[Trinidad, Colorado]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TAE |RKTN | [[Daegu International Airport]] | [[Daegu]], [[दक्षिण कोरिया]] |- |TAI |OYTZ | [[Ta'izz International Airport]] | [[Ta'izz]], [[Yemen]] |- |TAJ | | [[Tadji Airport]] | [[Aitape]], [[Papua New Guinea]] |- |TAL |PATA | [[Ralph M. Calhoun Memorial Airport]] | [[Tanana, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TAM |MMTM | [[General Francisco Javier Mina International Airport]] | [[Tampico]], [[Tamaulipas]] [[Mexico]] |- |TAN |KTAN | [[Taunton Municipal Airport]] | [[Taunton, Massachusetts]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TAO |ZSQD | [[Qingdao Liuting International Airport]] | [[Qingdao]], [[चीन]] |- |TAP |MMTP | [[Tapachula International Airport]] | [[Tapachula]], [[Chiapas]], [[Mexico]] |- |TAR | | [[M.A. Grottag]] | [[Grottaglie]], [[Puglia]],[[Italy]] |- |TAS |UTTT | [[Yuzhny Airport]] | [[Tashkent]], [[Uzbekistan]] |- |TAT |LZTT | [[Poprad-Tatry Airport]] | [[Poprad]], [[Slovakia]] |- |TAV | | [[Tau Airport]] | [[Tau, American Samoa]] |- |TAY |EETU | [[Tartu Airport|Tartu-Ülenurme Airport]] | [[Tartu]], [[Estonia]] |- |TAZ |KTAZ | [[Taylorville Municipal Airport]] | [[Taylorville, Illinois]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TBI | | [[The Bight Airport]] | [[New Bight]], [[Cat Island]], [[Bahamas]] |- |TBN |KTBN | [[Waynesville Regional Airport]] (Forney Field) | [[Fort Leonard Wood, Missouri]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TBR |KTBR | [[Statesboro-Bulloch County Airport]] | [[Statesboro, Georgia]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TBS |UGTB | [[Tbilisi International Airport]] | [[Tbilisi]], [[Georgia (country)|Georgia]] |- |TBT |SBTT | [[Tabatinga International Airport]] | [[Tabatinga]], [[Brazil]] |- |TBU |NFTF | [[Fua?amotu International Airport|Fua{{Okina}}amotu International Airport]] | [[Nuku?alofa|Nuku{{Okina}}alofa]], [[Tongatapu]], [[Tonga]] |- |TBZ |OITT | [[Tabriz International Airport]] | [[Tabriz]], [[Iran]] |- |TCB |MYAT | [[Treasure Cay Airport]] | [[Treasure Cay]], [[Abaco Islands]], [[Bahamas]] |- |TCC |KTCC | [[Tucumcari Municipal Airport]] | [[Tucumcari, New Mexico]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TCI | | All Airports | [[Tenerife]], [[Canary Islands]], [[Spain]] |- |TCL |KTCL | [[Tuscaloosa Regional Airport]] | [[Tuscaloosa, Alabama]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TCM |KTCM | [[McChord AFB]] | [[Tacoma, Washington]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TCN |MMHC | [[Tehuacán Airport]] | [[Tehuacán]], [[Puebla]], [[Mexico]] |- |TCP |HETB | [[Taba International Airport]] | [[Taba (Egypt)|Taba]], [[Egypt]] |- |TCS |KTCS | [[Truth or Consequences Municipal Airport]] | [[Truth or Consequences, New Mexico]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TCT | | [[Takotna Airport]] | [[Takotna, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TCV | | [[Matunda Airport]] | [[Matunda - Tete]], [[Mozambique]] |- |TCY |KTCY | [[Tracy Municipal Airport (California)|Tracy Municipal Airport]] | [[Tracy, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TDD |SLTR | [[Teniente Jorge Henrich Arauz Airport]] | [[Trinidad, Bolivia|Trinidad]], [[Bolivia]] |- |TDF |KTDF | [[Person County Airport]] | [[Roxboro, North Carolina]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TDK | | [[Taldykorgan Airport]] | [[Taldykorgan]], [[Kazakhstan]] |- |TDL |SAZT | [[Tandil Airport]] | [[Tandil]], [[Argentina]] |- |TDO |KTDO | [[South Lewis County Airport]] (Ed Carlson Memorial Field) | [[Toledo, Washington]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TDW |KTDW | [[Tradewind Airport]] | [[Amarillo, Texas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TDX |VTBO | [[Trat Airport]] | [[Trat]], [[Thailand]] |- |TDZ |KTDZ | [[Metcalf Field]] | [[Toledo, Ohio]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TEB |KTEB | [[Teterboro Airport]] | [[Teterboro, New Jersey]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TED |EKTS | [[Thisted Airport]] | [[Thisted]], [[Denmark]] |- |TEG |DFET | [[Tenkodogo Airport]] | [[Tenkodogo]], [[Burkina Faso]] |- |TEI |VETJ | [[Tezu Airport]] | [[Tezu]], [[India]] |- |TEL |KTEL | [[Perry County Municipal Airport]] | [[Tell City, Indiana]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TEN |ZUTR | [[Tongren Daxing Airport]] | [[Tongren]], [[Guizhou]], [[People’s Republic of चीन]] |- |TEQ |LTBU | [[Çorlu Airport]] | [[Tekirdag]], [[Turkey]] |- |TER |LPLA | [[Lajes Airport]] | [[Lajes]], [[Azores]], [[Portugal]] |- |TET |FQTT | [[Chingozi Airport]] | [[Tete]], [[Mozambique]] |- |TEW |KTEW | [[Mason Jewett Field]] | [[Mason, Michigan]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TEX |KTEX | [[Telluride Regional Airport]] | [[Telluride, Colorado]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TEZ |VETZ | [[Tezpur Airport]] | [[Tezpur]], [[India]] |- |TFF |SBTF | [[Tefé Airport]] | [[Tefé]], [[Amazonas (Brazilian state)|Amazonas]], [[Brazil]] |- |TFN |GCXO | [[Tenerife North Airport]] (Los Rodeos) | [[Tenerife]], [[Canary Islands]], [[Spain]] |- |TFS |GCTS | [[Tenerife South Airport]] (Reina Sofia) | [[Tenerife]], [[Canary Islands]], [[Spain]] |- |TGC |KTGC | [[Gibson County Airport]] | [[Trenton, Tennessee]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TGD |LYPG | [[Podgorica Airport]] | [[Golubovci]] (near [[Podgorica]]), [[Montenegro]] |- |TGI |KTGI | [[Tangier Island Airport]] | [[Tangier, Virginia]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TGM |LRTM | [[Târgu Mures International Airport]] | [[Târgu-Mures]], [[Romania]] |- |TGU |MHTG | [[Toncontín International Airport]] | [[Tegucigalpa]], [[Honduras]] |- |TGZ |MMTG | [[Angel Albino Corzo International Airport]] | [[Tuxtla Gutiérrez]], [[Chiapas]], [[Mexico]] |- |THA |KTHA | [[Tullahoma Regional Airport]] (William Northern Field) | [[Tullahoma, Tennessee]], [[संयुक्त राज्य]] |- |THC |GLTN | [[Tchien Airport]] | [[Tchien]], [[Liberia]] |- |THE |SBTE | [[Teresina Airport]] | [[Teresina]], [[Piauí]], [[Brazil]] |- |<s>THF</s> |<s>EDDI</s> |<s> [[Tempelhof International Airport]] </s> (closed 2008) |<s> [[Berlin]], [[Germany]]</s> |- |THI |GQNC | [[Tichitt Airport]] | [[Tichitt]], [[Mauritania]] |- |THL |VYTL | [[Tachilek Airport]] | [[Tachilek]], [[Myanmar]] |- |THM |KTHM | [[Thompson Falls Airport]] | [[Thompson Falls, Montana]], [[संयुक्त राज्य]] |- |THP |KTHP | [[Hot Springs County-Thermopolis Municipal Airport]] | [[Thermopolis, Wyoming]], [[संयुक्त राज्य]] |- |THR |OIII | [[Mehrabad International Airport]] | [[तेहरान]], [[ईरान]] |- |THS |VTPO | [[Sukhothai Airport]] | [[Sukhothai]], [[Thailand]] |- |THT |GQNT | [[Tamchakett Airport]] | [[Tamchakett]], [[Mauritania]] |- |THU |BGTL | [[Thule Air Base]] | [[Pituffik]], [[Greenland]] |- |THV |KTHV | [[York Airport (Pennsylvania)|York Airport]] | [[York, Pennsylvania]], [[संयुक्त राज्य]] |- |THZ |DRRT | [[Tahoua Airport]] | [[Tahoua]], [[Niger]] |- |TIA |LATI | [[Tirana International Airport]] | [[Tirana]], [[Albania]] |- |TIF |OETF | [[Taif Airport]] | [[Ta'if]], [[Saudi Arabia]] |- |TII |OATN | [[Tarin Kowt Airport]] | [[Tarin Kowt]], [[Afghanistan]] |- |TIK |KTIK | [[Tinker AFB]] | [[Oklahoma City, Oklahoma]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TIJ |MMTJ | [[General Abelardo L. Rodríguez International Airport]] | [[Tijuana]], [[Mexico]] |- |TIP |KTIP | [[Rantoul National Aviation Center]] (Frank Elliott Field) | [[Rantoul, Illinois]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TIR |VOTP | [[Tirupati Airport]] | [[Tirumala - Tirupati|Tirupati]], [[Andhra Pradesh]], [[India]] |- |TIU |NZTU | [[Richard Pearse Airport]] | [[Timaru]], [[New Zealand]] |- |TIV |LYTV | [[Tivat Airport]] | [[Tivat]], [[Montenegro]], [[Serbia and Montenegro]] |- |TIW |KTIW | [[Tacoma Narrows Airport]] | [[Tacoma, Washington]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TIX |KTIX | [[Space Coast Regional Airport]] | [[Titusville, Florida]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TIY |GQND | [[Tidjikja Airport]] | [[Tidjikja]], [[Mauritania]] |- |TJA |SLTJ | [[Capitán Oriel Lea Plaza Airport]] | [[Tarija]], [[Bolivia]] |- |TJK |LTAW | [[Tokat Airport]] | [[Tokat]], [[Turkey]] |- |TJM |USTR | [[Roschino Airport]] | [[Tyumen]], [[Russia]] |- |TJQ |WIKD | [[Buluh Tumbang Airport]] | [[Tanjung Pandan]], [[Bangka-Belitung]], [[Indonesia]] |- |TKA |PATK | [[Talkeetna Airport]] | [[Talkeetna, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TKC |KTKC | [[Tracy Municipal Airport (Minnesota)|Tracy Municipal Airport]] | [[Tracy, Minnesota]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TKD |DGTK | [[Takoradi Airport]] | [[Sekondi-Takoradi]], [[Ghana]] |- |TKI |KTKI | [[Collin County Regional Airport at McKinney]] | [[McKinney, Texas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TKJ |PATJ | [[Tok Airport]] | [[Tok, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TKK |PTKK | [[Chuuk International Airport]] | [[Weno]], [[Federated States of Micronesia]] |- |TKO |KTKO | [[Mankato Airport]] | [[Mankato, Kansas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TKU |EFTU | [[Turku Airport]] | [[Turku]], [[Finland]] |- |TKV |KTKV | [[Tomahawk Regional Airport]] | [[Tomahawk, Wisconsin]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TKX |KTKX | [[Kennett Memorial Airport]] | [[Kennett, Missouri]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TLA |PATE | [[Teller Airport]] | [[Teller, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TLC |MMTO | [[Lic. Adolfo López Mateos International Airport]] | [[Toluca]], [[Mexico (state)|Estado de México]], [[Mexico]] |- |TLH |KTLH | [[Tallahassee Regional Airport]] | [[Tallahassee, Florida]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TLJ |PATL | [[Tatalina LRRS]] | [[Takotna, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TLL |EETN | [[Tallinn Airport]] | [[Tallinn]], [[Estonia]] |- |TLN |LFTH | [[Toulon-Hyères Airport]] | [[Toulon]], [[France]] |- |TLR |KTLR | [[Mefford Field]] | [[Tulare, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TLS |LFBO | [[Toulouse Blagnac International Airport]] | [[Toulouse]], [[France]] |- |TLT | | [[Tuluksak Airport]] | [[Tuluksak, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TLV |LLBG | [[Ben Gurion International Airport]] | [[Lod]] (near [[Tel Aviv]]), [[Israel]] |- |TMA |KTMA | [[Henry Tift Myers Airport]] | [[Tifton, Georgia]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TMB |KTMB | [[Kendall-Tamiami Executive Airport]] | [[Miami, Florida]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TMD |GQNH | [[Timbedra Airport]] | [[Timbedra]], [[Mauritania]] |- |TME |SKTM | [[Gabriel Vargas Santos Airport]] | [[Tame, Arauca]], [[Colombia]] |- |TMJ |UTST | [[Termez Airport]] | [[Termez]], [[Uzbekistan]] |- |TML |DGLE | [[Tamale Airport]] | [[Tamale, Ghana]], [[Ghana]] |- |TMM |FMMT | [[Toamasina Airport]] | [[Toamasina]], [[Madagascar]] |- |TMP |EFTP | [[Tampere-Pirkkala Airport]] | [[Tampere]] / [[Pirkkala]], [[Finland]] |- |TMQ |DFEM | [[Tambao Airport]] | [[Tambao]], [[Burkina Faso]] |- |TMS |FPST | [[São Tomé International Airport]] | [[São Tomé]], [[São Tomé and Príncipe]] |- |TMT |SBTB | [[Trombetas Airport]] | [[Porto Trombetas]], [[Pará]], [[Brazil]] |- |TMU |MRTR | [[Tambor Airport]] | [[Tambor]], [[Costa Rica]] |- |TMW |YSTW | [[Tamworth Airport]] | [[Tamworth, New South Wales]], [[Australia]] |- |TMZ | | [[Thames Airport]] | [[Thames, New Zealand|Thames]], [[New Zealand]] |- |TNA |ZSJN | [[Jinan Yaoqiang International Airport]] | [[चीन]] |- |TNC |PATC | [[Tin City Long Range Radar Station]] | [[Tin City]], [[Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TNG |GMTT | [[Ibn Batouta International Airport]] | [[Tangier]], [[Morocco]] |- |TNH |ZYTN | [[Tonghua Liuhe Airport]] | [[Tonghua]], [[Jilin]], [[चीन]] |- |TNI |PGWT | [[Tinian International Airport]] | [[Tinian Island]], [[Northern Mariana Islands]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TNN |RCNN | [[Tainan Airport]] ([[:zh:????|zh:????]]) | [[Tainan City]], [[Taiwan]] |- |TNO |MRTM | [[Tamarindo Airport]] | [[Tamarindo, Costa Rica]] |- |TNP |KTNP | [[Twentynine Palms Airport]] | [[Twentynine Palms, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TNQ | | [[Teraina Airport]] | [[Teraina]], [[Kiribati]] |- |TNR |FMMI | [[Ivato Airport]] | [[Antananarivo]], [[Madagascar]] |- |TNT |KTNT | [[Dade-Collier Training and Transition Airport]] | [[Miami, Florida]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TNU |KTNU | [[Newton Municipal Airport (Iowa)|Newton Municipal Airport]] | [[Newton, Iowa]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TNW |PAFL | [[Tin Creek Airport]] | [[Farewell Lake, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOA |KTOA | [[Zamperini Field]] | [[Torrance, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOB |KTOB | [[Dodge Center Airport]] | [[Dodge Center, Minnesota]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOC |KTOC | [[Toccoa RG Letourneau Field]] | [[Toccoa, Georgia]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOF |UNTT | [[Bogashevo Airport]] | [[Tomsk]], [[Russia]] |- |TOG |PATG | [[Togiak Airport]] | [[Togiak Village, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOI |KTOI | [[Troy Municipal Airport]] | [[Troy, Alabama]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOJ |LETO | [[Madrid-Torrejón Airport]] | [[Torrejón de Ardoz]], [[Spain]] |- |TOL |KTOL | [[Toledo Express Airport]] | [[Toledo, Ohio]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOM |GATB | [[Timbuktu Airport]] | [[Timbuktu]], [[Mali]] |- |TOP |KTOP | [[Philip Billard Municipal Airport]] | [[Topeka, Kansas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOR |KTOR | [[Torrington Municipal Airport]] | [[Torrington, Wyoming]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TOS |ENTC | [[Tromsø Airport]] | [[Tromsø]], [[Norway]] |- |TOT |SMCD | [[Coronie Airport]] | [[Totness, Suriname|Totness]], [[Coronie]], |- |TOY |RJNT | [[Toyama Airport]] | [[Toyama, Toyama]], [[Japan]], |- |TPA |KTPA | [[Tampa International Airport]] | [[Tampa, Florida]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TPE |RCTP | [[Taiwan Taoyuan International Airport]] | [[Taoyuan County, Taiwan]] (near [[Taipei]]), [[Republic of चीन]] |- |TPF |KTPF | [[Peter O. Knight Airport]] | [[Tampa, Florida]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TPH |KTPH | [[Tonopah Airport]] | [[Tonopah, Nevada]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TPL |KTPL | [[Draughon-Miller Central Texas Regional Airport]] | [[Temple, Texas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TPO |PALJ | [[Port Alsworth Airport]] | [[Port Alsworth, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TPQ |MMEP | [[Amado Nervo National Airport]] | [[Tepic]], [[Nayarit]], [[Mexico]] |- |TPR | | [[Tom Price Airport]] | [[Tom Price, Western Australia]], [[Australia]] |- |TPS |LICT | [[Trapani-Birgi Airport]] | [[Trapani]], [[Italy]] |- |TQE |KTQE | [[Tekamah Municipal Airport]] | [[Tekamah, Nebraska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TQH |KTQH | [[Tahlequah Municipal Airport]] | [[Tahlequah, Oklahoma]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TQK |KTQK | [[Scott City Municipal Airport]] | [[Scott City, Kansas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TQN |OATQ | [[Taloqan Airport]] | [[Taloqan]], [[Afghanistan]] |- |TRC |MMTC | [[Francisco Sarabia International Airport]] (Torreon International Airport) | [[Torreón]], [[Coahuila]], [[Mexico]] |- |TRD |ENVA | [[Trondheim Airport, Værnes]] | [[Trondheim]], [[Sør-Trøndelag]], [[Norway]] |- |TRF |ENTO | [[Sandefjord Airport, Torp]] | Torp (near [[Sandefjord]]), [[Norway]] |- |TRG |NZTG | [[Tauranga Airport]] | [[Tauranga]], [[New Zealand]] |- |TRI |KTRI | [[Tri-Cities Regional Airport]] | [[Blountville, Tennessee]] ([[Tri-Cities, Tennessee|Tri-Cities]] area), [[संयुक्त राज्य]] |- |TRK |KTRK | [[Truckee-Tahoe Airport]] | [[Truckee, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TRL |KTRL | [[Terrell Municipal Airport]] | [[Terrell, Texas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TRM |KTRM | [[Jacqueline Cochran Regional Airport]] | [[Palm Springs, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TRN |LIMF | [[Turin International Airport]] | [[Turin]], [[Italy]] |- |TRR |VCCT | [[चीन Bay Airport]] | [[Trincomalee]], [[Sri Lanka]] |- |TRS |LIPQ | [[Friuli Venezia Giulia Airport]] | [[Trieste]], [[Italy]] |- |TRU |SPRU | [[Cap. FAP Carlos Martínez de Pinillos International Airport]] | [[Trujillo]], [[Peru]] |- |TRV |VOTV | [[Trivandrum International Airport]] | [[Trivandrum]], [[India]] |- |TRW |NGTA | [[Bonriki International Airport]] | [[Tarawa]], [[Kiribati]] |- |TRX |KTRX | [[Trenton Municipal Airport (Missouri)|Trenton Municipal Airport]] | [[Trenton, Missouri]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TRZ |VOTR | [[Tiruchirapalli Airport]] | [[Trichy]], [[India]] |- |TSA |RCSS | [[Taipei Songshan Airport]] | [[Taipei City]], [[Republic of चीन]] |- |TSE |UACC | [[Astana Airport]] | [[Astana]], [[Kazakhstan]] |- |TSF |LIPH | [[Treviso Airport]] | [[Treviso]], [[Italy]] |- |TSG | | [[Tanacross Airport]] | [[Tanacross, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TSL |MMTN | [[Tamuín National Airport]] | [[Tamuín]], [[San Luis Potosí]], [[Mexico]] |- |TSN |ZBTJ | [[Tianjin Binhai International Airport]] | [[Tianjin]] (near [[Beijing]]), [[People's Republic of चीन]] |- |TSO |KTSO | [[Carroll County-Tolson Airport]] | [[Carrollton, Ohio]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TSP |KTSP | [[Tehachapi Municipal Airport]] | [[Tehachapi, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TSR |LRTR | [[Traian Vuia International Airport]] | [[Timisoara]], [[Romania]] |- |TSS | | [[East 34th Street Heliport]] | [[New York City]] |- |TST |VTST | [[Trang Airport]] | [[Trang]], [[Thailand]] |- |TSV |YBTL | [[Townsville International Airport]] | [[Queensland]], [[Australia]] |- |TSY |WIAM | [[Tasikmalaya Airport]] | [[Tasikmalaya]], [[West Java]], [[Indonesia]] |- |TSZ |ZMTG | [[Tsetserleg Airport]] | [[Tsetserleg (city)|Tsetserleg]], [[Arkhangai]], [[Mongolia]] |- |TTA |GMAT | [[Tan Tan Airport]] (Plage Blanche Airport) | [[Tan Tan]], [[Morocco]] |- |TTD |KTTD | [[Portland-Troutdale Airport]] | [[Portland, Oregon]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TTF |KTTF | [[Custer Airport]] | [[Monroe, Michigan]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TTG |SAST | [[Tartagal Airport]] | [[Tartagal, Salta]], [[Argentina]] |- |TTM | | [[Tablón de Tamara]] | ([[Colombia]]) |- |TTN |KTTN | [[Trenton-Mercer Airport]] | [[Trenton, New Jersey]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TTQ |MRAO | [[Tortuguero Airport]] | [[Tortuguero]], [[Costa Rica]] |- |TTS | | [[Tsaratanana Airport]] | [[Tsaratanana]], [[Madagascar]]. |- |TTT | | [[Taitung Airport]] | [[Taitung City|Taitung]], [[Taiwan]] |- |TTU | | [[Sania Ramel]] | [[Tétouan]], [[Morocco]] |- |TTW | | [[Cantwell Airport]] | [[Cantwell, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TUA |SETU | [[Teniente Coronel Luis a Mantilla International Airport]] | [[Tulcán]], [[Ecuador]] |- |TUC |SANT | [[Teniente General Benjamín Matienzo International Airport]] | [[San Miguel de Tucumán]], [[Argentina]] |- |TUD |GOTT | [[Tambacounda Airport]] | [[Tambacounda]], [[Senegal]] |- |TUF |LFOT | [[Tours Val de Loire Airport]] | [[Tours]], [[France]] |- |TUL |KTUL | [[Tulsa International Airport]] | [[Tulsa, Oklahoma]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TUN |DTTA | [[Tunis-Carthage International Airport]] | [[Tunis]] / [[Carthage]], [[Tunisia]] |- |TUO |NZAP | [[Taupo Airport]] | [[Taupo]], [[New Zealand]] |- |TUP |KTUP | [[Tupelo Regional Airport]] | [[Tupelo, Mississippi]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TUQ |DFOT | [[Tougan Airport]] | [[Tougan]], [[Burkina Faso]] |- |TUS |KTUS | [[Tucson International Airport]] | [[Tucson, Arizona]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TUU |OETB | [[Tabuk Regional Airport]] | [[Tabuk]], [[Saudi Arabia]] |- |TUY | | [[Tulum Airport]] | [[Tulum]], [[Quintana Roo]], [[Mexico]] |- |TVB |KTVB | [[Cabool Memorial Airport]] | [[Cabool, Missouri]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TVC |KTVC | [[Cherry Capital Airport]] | [[Traverse City, Michigan]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TVF |KTVF | [[Thief River Falls Regional Airport]] | [[Thief River Falls, Minnesota]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TVI |KTVI | [[Thomasville Regional Airport]] | [[Thomasville, Georgia]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TVK |KTVK | [[Centerville Municipal Airport (Iowa)|Centerville Municipal Airport]] | [[Centerville, Iowa]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TVL |KTVL | [[Lake Tahoe Airport]] | [[South Lake Tahoe, California]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TVR |KTVR | [[Vicksburg Tallulah Regional Airport]] | [[Tallulah, Louisiana]] / [[Vicksburg, Mississippi]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TVY |KTVY | [[Tooele Valley Airport]] (Bolinder Field) | [[Tooele, Utah]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TWF |KTWF | [[Joslin Field - Magic Valley Regional Airport]] | [[Twin Falls, Idaho]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TWM |KTWM | [[Richard B. Helgeson Airport]] | [[Two Harbors, Minnesota]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TWU |WBKW | [[Tawau Airport]] | [[Tawau]], [[Sabah]], [[Malaysia]] |- |TXK |KTXK | [[Texarkana Regional Airport]] (Webb Field) | [[Texarkana, Arkansas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TXL |EDDT | [[Tegel International Airport]] | [[Berlin]], [[Germany]] |- |TXG |RCLG | [[Taichung Airport|Taichung Ching Chuang Kang Airport]] | [[Taichung]], [[Taiwan]] |- |TYE | | [[Tyonek Airport]] | [[Tyonek, Alaska]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TYL |SPYL | [[Cap. FAP Víctor Montes Arias Airport]] | [[Talara, Peru]] |- |TYO | |[[All Airports]] | [[Tokyo]], [[Japan]] |- |TYR |KTYR | [[Tyler Pounds Regional Airport]] | [[Tyler, Texas]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TYS |KTYS | [[McGhee Tyson Airport]] | [[Knoxville, Tennessee]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TYZ |KTYL | [[Taylor Airport (Arizona)|Taylor Airport]] | [[Taylor, Arizona]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TZA | | [[Belize City Municipal Airport]] | [[Belize City]], [[Belize]] |- |TZR |KTZR | [[Bolton Field]] | [[Columbus, Ohio]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TZT |KTZT | [[Belle Plaine Municipal Airport]] | [[Belle Plaine, Iowa]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TZV |KTZV | [[Tompkinsville-Monroe County Airport]] | [[Tompkinsville, Kentucky]], [[संयुक्त राज्य]] |- |TZX |LTCG | [[Trabzon Airport]] | [[Trabzon]], [[Turkey]] |- |} [[श्रेणी:IATA airport designator|T]] q0aocuhd2ymahvbdjcarzteiyzcckj4 हितहरिवंश 0 97485 6632013 6570403 2026-10-22T10:50:10Z ~2026-56357-55 955177 6632013 wikitext text/x-wiki {{विलय|हरिवंश महाप्रभु}} आचार्य ''' हितहरिवंश''' [[राधावल्लभ संप्रदाय|राधावल्लभ सम्प्रदाय]] के प्रवर्तक एवं भक्त कवि थे।<ref name="hindisahityainfo.blogspot.in">http://hindisahityainfo.blogspot.in/2017/05/blog-post_16.html{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == परिचय == गोस्वामी हितहरिवंश का जन्म मथुरा मण्डल के अन्तर्गत बाद ग्राम में वि ० सं ० १५५९ में वैशाख मास की [[शुक्ल पक्ष]] एकादशी को प्रातः काल हुआ।<ref name="hindisahityainfo.blogspot.in"/> इनके पिता नाम व्यास मिश्र और माता का नाम तारारान था। जन्म के अवसर पर इनके पिता बादशाह के साथ दिल्ली से आगरा जा रहे थे। मार्ग में ही बाद ग्राम में हितहरिवंश जी का जन्म हुआ। इनके जन्म के बाद व्यास मिश्र देवबन में रहने लगे<ref name="hindisahityainfo.blogspot.in"/> कहते हैं कि हितहरिवंश स्वप्न में राधिकाजी ने मंत्र दिया और इन्होंने अपना एक अलग संप्रदाय चलाया। गोस्वामी जी ने सन् 1525 ई॰ में श्री राधावल्लभ जी की मूर्ती वृंदावन में स्थापित की और वहीं विरक्त भाव से रहने लगे। गोस्वामी हितहरिवंश का पैतृक घर [[उत्तर प्रदेश]] के [[सहारनपुर]] जिले के [[देववन]] (वर्तमान [[देवबन्द|देवबंद]]) नामक नगर में था। देवबंद में ही इनका प्रारंभिक जीवन व्यतीत हुआ। सोलह वर्ष की उम्र में रुक्मिणी देवी के साथ इनका विवाह हुआ, जिससे इनके एक पुत्री और तीन पुत्र उत्पन्न हुए। तीस वर्ष की उम्र होने पर हरिवंश जी के मन में किसी अभ्यंतर प्रेरणा से ब्रजयात्रा करने की बलवती इच्छा पैदा हुई। बच्चों के छोटे होने के कारण इनकी पत्नी इस यात्रा में साथ न जा सकीं। गृहस्थाश्रम में रहते हुए हरिवंश जी ने अनुभव कर लिया था कि संसार का तिरस्कार कर वैराग्य धारण करना ही ईश्वरप्राप्ति का एकमात्र साधन नहीं है, गृहस्थाश्रम में रहते हुए ईश्वराराधन हो सकता है और दांपत्य प्रेम को उन्मयन की स्थिति तक पहुँचाकर भवबंधन कट सकते हैं। ब्रजयात्रा करने के लिए जब वे जा रहे थे तब मार्ग में चरथावल नगर एक धर्मपरायण ब्राह्मण आत्मदेव ने अपनी दो युवती कन्याओं का विवाह हरिवंश जी से करने का आग्रह किया। इस आग्रह का प्रेरक एक दिव्य स्वप्न था जो हरिवंश जी तथा आत्मदेव को उसी रात में हुआ था। फलत: दिव्य प्रेरणा मानकर हरिवंश जी ने यह विवाह स्वीकार कर लिया और वृंदावन की ओर चल पड़े। वृंदावन पहुँचने पर मदनैंटेर नामक स्थान पर उन्होंने डेरा डाला। उनकी मधुर वाणी और दिव्य वपु पर मुग्ध हो दर्शकमंडली एकत्र होने लगी और तुरंत वृंदावन में उनके शुभामन का समाचार सर्वत्र फैल गया। वृंदावन में स्थायी रूप से बस जाने पर उन्होंने मानसरोवर, वंशीवट, सेवाकुंज और रासमंडल नामक चार सिद्ध केलिस्थलों का प्राकट्य किया। राधावल्लभीय उपासनापद्धति को प्रचलित करने के लिए हरिवंश जी ने सेवाकुंज में अपने उपास्यदेव का विग्रह संवत्‌ 1591 वि. (सन्‌ 1534 ई॰) में स्थापित किया। इस संप्रदाय की उपासनापद्धति अन्य वैष्णव भक्ति संप्रदायों से भिन्न तथा अनेक रूपों में नूतन है। माधुर्योपासना को नया देने में सबसे अधिक योग इन्हीं का माना जाता है। हरिवंश के मतानुसार प्रेम या 'हिततत्व' ही समस्त चराचर में व्याप्त है। यह प्रेम या हित ही जीवात्मा को आराध्य के प्रति उन्मुख करता है। राधाकृष्ण की भक्ति से तत्सुखीभाव की स्थापना कर उसे सांसारिक स्वार्थ या आत्मसुख कामना से हरिवंश जी ने सर्वथा पृथक्‌ कर दिया है। इस संप्रदाय की उपासना रसोपासना कही जाती है जिसमें इष्ट देवी [[राधा]] की ही प्रधानता है। हितहरिवंश का निधन विक्रम सं. 1609 (सन्‌ 1552 ई॰) में वृंदावन में हुआ। अपने निधन से पूर्व इन्होंने ब्रज में माधुर्यभक्ति का पुनरुत्थान कर एक नूतन पद्धति को प्रतिष्ठित कर दिया था। इनकी शिष्यपरंपरा में भक्त कवि [[हरिराम व्यास]], सेवक जी, ध्रुवदास जी आदि बहुत प्रसिद्ध हिंदी कवि हैं। == रचनाएँ == *स्फुट पदावली : [[ब्रजभाषा]] में *हित चौरासी : [[ब्रजभाषा]] में <ref name="hindisahityainfo.blogspot.in"/> स्फुट पदावली में सिद्धान्त के कुछ दोहों के अतिरिक्त राधा- कृष्ण की ब्रज-लीला का वर्णन है। और हित चौरासी में मधुर-लीला-परक चौरासी स्फुट पदों का संग्रह है। हित चौरासी राधावल्लभ सम्प्रदाय का मेरुदण्ड है जिसमें राधा-कृष्ण का अनन्य प्रेम,नित्य विहार , रासलीला , भक्ति-भावना , प्रेम में मान आदि की स्थिति , राधावल्लभ का यथार्थ स्वरुप आदि वर्णन किया गया है। ==माधुर्य भक्ति का वर्णन == गोस्वामी हितहरिवंश की आराध्या श्री राधा हैं किन्तु राधा-वल्लभ होने के श्रीकृष्ण का भी बहुत महत्त्व है। अपने सिद्धाँत के छार दोहों में इन्होंने कृष्ण के ध्यान तथा नाम-जप का भी निर्देश दिया है: :''श्रीराधा-वल्लभ नाम को ,ह्रदय ध्यान मुख नाम। इस प्रकार सिद्धाँततः आनन्द-स्वरूपा राधा ही आराध्या हैं। किन्तु उपासना में राधा और उनके वल्लभ श्रीकृष्ण दोनों ही ध्येय हैं। गोस्वामी हितहरिवंश के अनुसार आनन्दनिधि श्यामा ने श्रीकृष्ण के लिए ही बृषभानु गोप के यहाँ जन्म लिया है। वे श्रीकृष्ण के प्रेम में पूर्ण रूपेण रंगी हुई हैं। प्रेममयी होने के साथ-साथ श्रीराधा रूपवती भी हैं। इनकी सुन्दरता का वर्णन दृष्टव्य है: : '' आवत श्री बृषभानु दुलारी। :'' रूप राशि अति चतुर शिरोमणि अंग-अंग सुकुमारी।। :'' प्रथम उबटि ,मज्जन करि , सज्जित नील बरन तन सारी। :'' गुंथित अलक , तिलक कृत सुन्दर ,सुन्दर माँग सँवारी।। :'' मृगज समान नैन अंजन जुत , रुचिर रेख अनुसारी। :'' जटित लवंग ललित नाशा पर ,दसनावली कृतकारी।। :'' श्रीफल उरज कुसंभी कंचुकी कसि ऊपर हार छवि न्यारी। :'' कृश कटि ,उदर गंभीर नाभि पुट ,जघन नितम्बनि भारी।। :'' मानों मृनाल भूषन भूषित भुज श्याम अंश पर डारी।। :'' जै श्री हितहरिवंश जुगल करनी गज विहरत वन पिय प्यारी।।<ref name="hindisahityainfo.blogspot.in"/> राधावल्लभ भी सौन्दर्य की सीमा हैं। उनके वदनारविन्द की शोभा कहते नहीं बनती। उनका यह रूप-माधुर्य सहज है ,उसमें किसी प्रकार की कृत्रिमता नहीं। उनके इस रूप का पान कर सभी सखियाँ अपने नयनों को तृप्त करती हैं। :'' लाल की रूप माधुरी नैननि निरखि नेकु सखि। :'' मनसिज मन हरन हास ,सामरौ सुकुमार राशि, :'' नख सिख अंग अंगनि उमंगी ,सौभग सीँव नखी।। :'' रंगमगी सिर सुरंग पाग , लटक रही वाम भाग, :'' चंपकली कुटिल अलक बीच बीच रखी। :'' आयत दृग अरुण लोल ,कुंडल मंडित कपोल, :'' अधर दसन दीपति की छवि क्योंहू न जात लखी।। :'' अभयद भुज दंड मूल ,पीन अंश सानुकूल, :'' कनक निकष लसि दुकूल ,दामिनी धरखी। :'' उर पर मंदार हार ,मुक्ता लर वर सुढार, :'' मत्त दुरद गति ,तियन की देह दशा करखी।<ref name="hindisahityainfo.blogspot.in"/> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20141017025952/http://www.livehindustan.com/news/1/1/article1-story-1-1-690.html महात्मा हितहरिवंश] (लाइव हिन्दुस्तान) *[https://web.archive.org/web/20141018201600/http://gandhigyan.gvpwardha.in/digital/?p=176 कृष्णभक्ति] (गाँधीज्ञानमंदिर, वर्धा) [[श्रेणी:भक्त कवि]] [[श्रेणी:कवि]] [[श्रेणी:महाकवि]] [[श्रेणी:हिन्दी]] [[श्रेणी:भाषा]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] 51yedxgh56tmzksisbczp2smz87djoi लॉर्ड विलियम बैन्टिक 0 100668 6631919 6621189 2026-10-22T05:40:45Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631919 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name = लॉर्ड विलियम हेनरी कैवेंडिश-बेंटिंक | honorific_suffix = | image = Bentinck william.png | image_size = 200px | caption = | order3 = फोर्ट विलियम प्रेसिडेंसी के गवर्नर जनरल | term_start3 = 4 जुलाई 1828 | term_end3 = 22 अप्रैल 1834 | monarch3 = {{unbulleted list|[[जॉर्ज़ ४, युनाइटेड किंगडम का महाराजा|जॉर्ज चतुर्थ ]] |[[विलियम ४, युनाईटेड किंगडम का महाराजा|विलियम चतुर्थ]]}} | prime_minister3 = | predecessor3 = [[विलियम बटर्वर्थ बेले]]<br />{{small|(Acting Governor-General)}} | order2 = [[भारत के महाराज्यपाल|भारत के गवर्नर जनरल]] | term_start2 = 22 अप्रैल 1834 | term_end2 = 20 मार्च 1835 | successor2 = [[चार्ल्स मैटकाफ]]<br />{{small|(As Acting Governor-General)}} | office9 = कमांडर-इन-चीफ़, इंडिया | term_start9 = 1833 | term_end9 = 1835 | predecessor9 = [[एडवर्ड बार्न्स]] | successor9 = [[सर जेम्स वॉटसन]] | monarch2 = [[विलियम ४, युनाईटेड किंगडम का महाराजा|विलियम चतुर्थ]] | prime_minister2 = | order4 = | prime_minister4 = | birth_date = {{birth date text|14 September 1774}} | birth_place = [[बकिंघमशायर]], [[इंग्लैण्ड]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1839|6|17|1774|9|14}} | death_place = [[पेरिस]], [[फ़्रान्स]] | party = | spouse = | parents = | branch = }} '''लॉर्ड विलियम हेनरी कैवेंडिश-बेंटिंक''' [[भारत के महाराज्यपाल|भारत के गवर्नर जनरल]] रहे थे। ये भारत के गवर्नर जनरल थे लॉर्ड विलियम बेंटिक 1828-1835 तक भारत में शासन किया । इनकेे द्वारा सामाजिक सुधार ,शैक्षणिक सुधार ,वित्तीय सुधार ,सरकारी सेवा मैंंं सुधार , के अनेक प्रयास किए गए । सामाजिक सुधार- 1829 मे [[सती प्रथा]] पर [[राजा राममोहन राय]] की सहायता से पूर्णता प्रतिबंध कर दिया। 1830 में ठगी प्रथा पर प्रतिबंध लगाया गया शैक्षणिक सुधार -लार्ड मैकाले की अध्यक्षता में एक मैकाले आयोग 1835 बनाया गया इस आयोग ने अपनी शिक्षा की सिफारिश में अंग्रेजी को बताया। 1835 में कोलकाता मेडिकल कॉलेज की स्थापना किया गया। सरकारी सुधार- 1833 में चार्टर एक्ट पारित किया गया इस एक्ट के द्वारा बंगाल के गवर्नर जनरल को भारत का गवर्नर जनरल बनाया गया। इस एक्ट के द्वारा कंपनी में कर्मचारी की नियुक्ति करने के लिए सिविल सेवक के लिए योग्यता को आधार बनाया गया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.462457|title=Advanced Study In The History Of Modern India 1813-1919 Vol. 2, Ed. 2nd|last=G. S. Chhabra}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{गवर्नर जनरल}} {{भारत में अंग्रेज कमांडर-इन-चीफ़}} [[श्रेणी:भारत के गवर्नर जनरल]] [[श्रेणी:भारत में अंग्रेज कमांडर-इन-चीफ़]] {{आधार}} m4q0ue7ep0caf4ojk9q1vk9cre7vxd2 रॉबर्ट नैपियर 0 100670 6631916 6622997 2026-10-22T05:40:12Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631916 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder| name= रॉबर्ट नेपियर, मैग्डाला के प्रथम बैरन नेपियर| image= Robert Napier.jpg| monarch=[[विक्टोरिया]]| office=[[भारत के महाराज्यपाल|भारत के गवर्नर जनरल]]| | term_start = 21 नवंबर 1863 | term_end = 2 दिसंबर 1863| predecessor=[[जेम्स ब्रूस]]| successor=[[विलियम डैनिसन]] | birth_date = 6 दिसंबर 1810 | birth_place = [[कोलंबो]], [[श्रीलंका]] | death_date = 14 जनवरी 1890 (उम्र 79) | death_place = [[लंदन]], [[इंग्लैण्ड]] }} '''रॉबर्ट नेपियर, मैग्डाला के प्रथम बैरन नेपियर''' [[भारत के महाराज्यपाल|भारत के गवर्नर जनरल]] रहे थे। उन्हें कार्यवाह गवर्नर जनरल के रूप में नियुक्ति मिली थी। दिसंबर 1845 में वह सतलुज की सेना में शामिल हुए और मुदकी की लड़ाई में बंगाल इंजीनियर्स की कमान संभाली। 1845-12-31 को फ़िरोज़शाह की लड़ाई में सिख शिविर पर धावा बोलते हुए वह गंभीर रूप से घायल हो गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Robert-Napier-1st-Baron-Napier|title=Robert Napier, 1st Baron Napier {{!}} British Field Marshal, Victorian Era Military Leader {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-08-24}}</ref> • वह 1846-02-10 को सोबराओं की लड़ाई में और लाहौर पर अग्रिम में भी उपस्थित थे। • उन्होंने [[द्वितीय आंग्ल-सिख युद्ध]] में भी भाग लिया। 1848 में मुल्तान की घेराबंदी को निर्देशित करने के लिए नेपियर को फिर से कार्रवाई में बुलाया गया। सितंबर 1848 में वह हमले में घायल हो गया था, लेकिन 1849-01-23 को मुल्तान के सफल तूफान और चिनियट के किले के आत्मसमर्पण में उपस्थित होने में सफल रहा। • सर ह्यूग गॉफ में शामिल होकर, नेपियर ने फरवरी 1849 में गुजरात की लड़ाई में भाग लिया, सर वाल्टर गिल्बर्ट के साथ जब उन्होंने सिखों का पीछा किया, और झेलम के मार्ग पर मौजूद थे, और सिख सेना के आत्मसमर्पण। • उन्होंने [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|1857 के विद्रोह]] के दमन में भी भूमिका निभाई। उन्हें सर जेम्स आउट्राम का सैन्य सचिव और सहायक जनरल नियुक्त किया गया, जिनकी सेना ने 1857-09-25 को [[लखनऊ]] की पहली राहत की कार्रवाई में भाग लिया। फिर उन्होंने दूसरी राहत तक लखनऊ की रक्षा का कार्यभार संभाला, जब सर कॉलिन कैंपबेल से मिलने के लिए आउट्राम और सर हेनरी हैवलॉक के साथ एक उजागर स्थान को पार करते समय वह बुरी तरह घायल हो गए थे। • इसके बाद वे सर ह्यू रोज के साथ ग्वालियर के मार्च में सेकेंड-इन-कमांड के रूप में शामिल हुए, और 1858-06-16 को मोरार की लड़ाई में दूसरी ब्रिगेड की कमान संभाली। • ग्वालियर ले लिए जाने के बाद उसे दुश्मन का पीछा करने का काम सौंपा गया था। केवल 700 आदमियों के साथ उसने जावरा अलीपुर के मैदानी इलाकों में तांतिया टोपे और 12,000 आदमियों का पीछा किया और उसे पूरी तरह से हरा दिया। [[:en:Robert Napier, 1st Baron Napier of Magdala|रॉबर्ट नैपियर अंग्रेजी में ]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{गवर्नर जनरल}} {{भारत में अंग्रेज कमांडर-इन-चीफ़}} [[श्रेणी:भारत के गवर्नर जनरल]] rs19u370rguekz00zng9q6nn8ykxeea एल्यूरेड क्लार्क 0 100695 6631920 6623684 2026-10-22T05:41:01Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631920 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name = सर एल्यूरेड क्लार्क | honorific_suffix = | image = Field Marshal Sir Alured Clarke.jpg | caption = सर विलियम बीचे द्वारा बनाया गया चित्र | birth_date = 24 नवंबर 1744 | death_date = 16 सितंबर 1832 (उम्र 87) | birth_place = | death_place = [[फेनगोफेन]], [[वेल्स]] | office = (कार्यकारी) फोर्ट विलियम प्रेसिडेंसी के गवर्नर जनरल | term_start = 1797 | term_end = 1798 | office2 = कमांडर-इन-चीफ़, इंडिया | term_start2 = 1798 | term_end2 = 1801 | predecessor2 = [[चार्ल्स मॉर्गन]] | successor2 = [[जेम्स हेनरी क्रेग]] |office3= कमांडर-इन-चीफ़, मद्रास आर्मी| | term_start3 = 1796 | term_end3 = 1797 |predecessor3= [[जॉन ब्रेथवेट]] |successor3= [[जॉर्ज हैरिस]] | monarch = [[युनाइटेड किंगडम के राजा जॉर्ज तृतीय|जॉर्ज तृतीय]] | predecessor = सर [[जॉन शोर]] | successor = [[लॉर्ड वैलेस्ली]] }} '''एल्यूरेड क्लार्क''' [[फोर्ट विलियम]] प्रेसिडेंसी के [[भारत के महाराज्यपाल|गवर्नर जनरल]] रहे थे। फ़ील्ड मार्शल सर एल्यूरेड क्लार्क (24 नवंबर 1744 – 16 सितंबर 1832) ब्रिटिश सेना के अधिकारी और औपनिवेशिक प्रशासक थे। उन्होंने मई 1780 में जॉर्जिया में सभी ब्रिटिश सैनिकों की कमान संभाली और उसके बाद अमेरिकी क्रांतिकारी युद्ध के अंतिम चरणों में ब्रिटिश युद्धबंदियों की निकासी की निगरानी करने के लिए फ़िलाडेल्फ़िया भेजे गए। वे आगे चलकर जमैका के गवर्नर और फिर लोअर कनाडा के लेफ्टिनेंट-गवर्नर बने। इसके बाद उन्हें भारत भेजा गया, जहाँ वे [[मद्रास आर्मी|मद्रास सेना]] के कमांडर-इन-चीफ़, फिर कुछ समय के लिए भारत के गवर्नर-जनरल और अंततः [[चौथा आंग्ल-मैसूर युद्ध|चौथे आंग्ल-मैसूर युद्ध]] के दौरान [[ब्रिटिश भारतीय सेना]] के कमांडर-इन-चीफ़ बने।<ref>{{Cite web|url=https://www.biographi.ca/en/bio/clarke_alured_6E.html?revision_id=32259|title=CLARKE, Sir ALURED|website=Dictionary of Canadian Biography|access-date=2026-08-13}}</ref> [[:en:Alured Clarke|एल्यूरेड क्लार्क अंग्रेजी में ]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{भारत में अंग्रेज कमांडर-इन-चीफ़}} {{गवर्नर जनरल}} [[श्रेणी:भारत के गवर्नर जनरल]] [[श्रेणी:भारत में अंग्रेज कमांडर-इन-चीफ़]] 0kxejygg6jy7yj8msdzfls6u2rvce6w मैरी कॉम 0 101547 6631986 6623337 2026-10-22T09:14:21Z ~2026-56401-21 955160 /* उपलब्धियां */ 6631986 wikitext text/x-wiki {{पुराना|date=जुलाई 2014}} {{Infobox sportsperson | headercolor = | name = मैरी कॉम | image = Mary Kom with young sportsperson.jpg | caption = सन् २०१६ मे नई दिल्ली में मैरी कॉम | birth_name = | fullname = मैंगते चंग्नेइजैंग मैरीकॉम | nickname = मॅग्नीफ़िसेन्ट मैरी | native_name = | native_name_lang = | nationality = [[भारत|भारतीय]] | residence = [[इम्फाल]], [[मणिपुर]], [[भारत]] | birth_date = नवम्बर २४,१९८२ | birth_place = काङथेइ, मणिपुर, भारत | death_date = | death_place = | height = {{convert|158.49|cm|ftin|abbr=on}} | weight = {{convert|51|kg|lb|abbr=on}} | spouse = | country = भारत | sport = [[मुक्केबाज़ी|मुक्केबाजी]] (४६ किग्रा, ४८ किग्रा, ५१ किग्रामे स्पर्धा) | event = | collegeteam = | universityteam = | club = | team = | turnedpro = | partner = | former_partner = | coach = नरजित सिंह, चार्ल्स एक्टिनसन | retired = | coaching = | worlds = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | show-medals = | updated = |website=https://marykomfoundation.org/}} '''मैंगते चंग्नेइजैंग मैरी कॉम''' (एम सी मैरी कॉम) (जन्मः १ मार्च १९८३) जिन्हें '''मैरी कॉम''' के नाम से भी जाना जाता है, एक भारतीय महिला [[मुक्केबाज़ी|मुक्केबाज]] हैं। वे [[मणिपुर]], [[भारत]] की मूल निवासी हैं। मैरी कॉम 6 बार ‍विश्व मुक्केबाजी प्रतियोगिता की विजेता रह चुकी हैं।<ref>{{cite web |title=छह बार विश्व चैंपियनशिप जीतने वाली पहली महिला बनीं मेरी कॉम |url=https://www.bbc.com/hindi/sport-46328834 |publisher=बीबीसी हिन्दी |date=२४ नवम्बर २०१८ |access-date=24 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124221510/https://www.bbc.com/hindi/sport-46328834 |archive-date=24 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref><ref name="hindu-1">http://www.hindu.com/holnus/007200901261333.htm Mary makes women's boxing's Olympic case stronger: AIBA President {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628063150/http://www.hindu.com/holnus/007200901261333.htm}}</ref> [[2012 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|२०१२ ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]] में उन्होंने कांस्य पदक जीता।<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/hindi/sport/2012/08/120806_mary_com_semi_vd.shtml |title=मैरी कॉम ने पक्का किया भारत का चौथा पदक |access-date=6 अगस्त 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120807142809/http://www.bbc.co.uk/hindi/sport/2012/08/120806_mary_com_semi_vd.shtml |archive-date=7 अगस्त 2012 |url-status=live }}</ref> २०१० के ऐशियाई खेलों में काँस्य तथा २०१४ के एशियाई खेलों में उन्होंने स्वर्ण पदक हासिल किया।<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2014/10/141001_marry_kom_final_ra |title=संग्रहीत प्रति |access-date=25 नवंबर 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213091556/http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2014/10/141001_marry_kom_final_ra |archive-date=13 दिसंबर 2014 |url-status=live }}</ref> दो वर्ष के अध्ययन प्रोत्साहन अवकाश के बाद उन्होंने वापसी करके लगातार चौथी बार [[विश्व गैर-व्यावसायिक बॉक्सिंग]] में स्वर्ण जीता। उनकी इस उपलब्धि से प्रभावित होकर [[एआइबीए]] ने उन्हें मॅग्नीफ़िसेन्ट मैरी (प्रतापी मैरी) का संबोधन दिया।<ref name="hindu-1"/><ref>{{cite web |title=Discover how the AIBA Legend and Indian superstar MC Mary Kom is inspiring the next generations in pursuit of a better society |url=https://www.aiba.org/blog/discover-aiba-legend-indian-superstar-mc-mary-kom-inspiring-next-generations-pursuit-better-society/ |date=18 नवम्बर 2018 |language=en |publisher=आइबा |access-date=24 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124220033/https://www.aiba.org/blog/discover-aiba-legend-indian-superstar-mc-mary-kom-inspiring-next-generations-pursuit-better-society/ |archive-date=24 नवंबर 2018 |url-status=dead }}</ref> उनके जीवन पर एक फिल्म भी बनी जिसका प्रदर्शन २०१४ में हुआ। इस फिल्म में उनकी भूमिका [[प्रियंका चोपड़ा]] ने निभाई। == प्रारंभिक जीवन और परिवार == मैरी कॉम का जन्म १ मार्च १९८३ को मणिपुर के चुराचांदपुर जिले में एक गरीब किसान के परिवार में हुआ था। उन्होंने अपनी प्राथमिक शिक्षा लोकटक क्रिश्चियन मॉडल स्कूल और सेंट हेवियर स्कूल से पूरी की। आगे की पढाई के लिये वह आदिमजाति हाई स्कूल, [[इम्फाल]] गयीं लेकिन परीक्षा में फेल होने के बाद उन्होंने स्कूल छोड़ दिया और फिर राष्ट्रीय मुक्त विद्यालय से परीक्षा दी। मैरी कॉम की रुचि बचपन से ही एथ्लेटिक्स में थी। उनके मन में बॉक्सिंग का आकर्षण १९९९ में उस समय उत्पन्न हुआ जब उन्होंने खुमान लम्पक स्पो‌र्ट्स कॉम्प्लेक्स में कुछ लड़कियों को बॉक्सिंग रिंग में लड़कों के साथ बॉक्सिंग के दांव-पेंच आजमाते देखा। मैरी कॉम बताती है कि <ref name="in.jagran.yahoo.com">http://in.jagran.yahoo.com/news/features/general/8_14_5049408.html{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} सफलता के लिए मजबूत इरादा जरूरी : मैरी कॉम</ref><blockquote>"मैं वह नजारा देख कर स्तब्ध थी। मुझे लगा कि जब वे लड़कियां बॉक्सिंग कर सकती है तो मैं क्यों नहीं?"</blockquote> साथी मणिपुरी बॉक्सर [[डिंग्को सिंह]] की सफलता ने भी उन्हें बॉक्सिंग की ओर आकर्षित किया।<ref>{{Cite web |url=http://www.wban.org/biog/marykom.htm |title=Mangte Chungneijang Merykom Biography |access-date=31 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170442/http://www.wban.org/biog/marykom.htm |archive-date=3 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.indianexpress.com/news/Mary-Kom-gets-back-in-the-ring/355728/ Back in the Ring]</ref> मैरीकॉम की शादी ओन्लर कॉम से हुई है। उनके जुङवाँ बच्चे हैं। ==उपलब्धियाँ व पुरस्कार== मैरी कॉम ने सन् २००१ में प्रथम बार नेशनल वुमन्स बॉक्सिंग चैंपियनशिप जीती।<ref>{{Cite web|url=http://www.indiansportsnews.com/isn-specials/34390-golden-girl-of-indian-boxing|title=Golden Girl Of Indian Boxing|last=Aggarwal|first=Akshi|website=www.indiansportsnews.com|language=en-gb|access-date=2020-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802224548/http://www.indiansportsnews.com/isn-specials/34390-golden-girl-of-indian-boxing|archive-date=2 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref> अब तक वह १० राष्ट्रीय खिताब जीत चुकी है। बॉक्सिंग में देश का नाम रोशन करने के लिए भारत सरकार ने वर्ष २००३ में उन्हे [[अर्जुन पुरस्कार]] से सम्मानित किया एवं वर्ष२००६ में उन्हे [[पद्म श्री|पद्मश्री]] से सम्मानित किया गया। जुलाई २९, २००९ को वे भारत के सर्वोच्च खेल सम्मान [[राजीव गांधी खेल रत्न|राजीव गाँधी खेल रत्न पुरस्कार]] के लिए (मुक्केबाज [[विजेन्द्र सिंह|विजेंदर कुमार]] तथा पहलवान [[सुशील कुमार (पहलवान)|सुशील कुमार]] के साथ) चुनीं गयीं।<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/holnus/000200907291721.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=8 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107152531/http://www.hindu.com/holnus/000200907291721.htm |archive-date=7 नवंबर 2012 |url-status=live }}</ref> . मध्यप्रदेश के ग्वालियर में स्त्रीत्व को नई परिभाषा देकर अपने शौर्य बल से नए प्रतिमान गढ़ने वाली विश्व प्रसिद्ध मुक्केबाज श्रीमती एमसी मैरी कॉम १७ जून २०१८ को वीरांगना सम्मान से विभूषित किया गया। उन्होंने २०१९ के प्रेसिडेंसीयल कप इोंडोनेशिया में ५१ किग्रा भार वर्ग में यह स्वर्ण पदक जीता। उन्होंने ऑस्ट्रेलिया की अप्रैल फ्रैंक को ५-० से हराकर यह स्वर्ण पदक जीता। नई दिल्ली में आयोजित १० वीं एआईबीए महिला विश्व मुक्केबाजी चैंपियनशिप २४ नवंबर, २०१८ को उन्होंने ६ विश्व चैंपियनशिप जीतने वाली पहली महिला बनकर इतिहास बनाया,<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/boxing/mary-kom-vs-hanna-okhota-womens-world-boxing-championship-2018-final-live-updates-sonia-chahal-vs-wahner-ornella-gabriele/articleshow/66783288.cms | title=Women's World Boxing Championship 2018: Sonia Chahal takes silver; Mary Kom wins record sixth gold | date=24 November 2018 | accessdate=24 November 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181124230231/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/boxing/mary-kom-vs-hanna-okhota-womens-world-boxing-championship-2018-final-live-updates-sonia-chahal-vs-wahner-ornella-gabriele/articleshow/66783288.cms | archive-date=24 नवंबर 2018 | url-status=live }}</ref> == उपलब्धियां == {| class="wikitable" ! colspan="5" |अंतर्राष्ट्रीय शीर्षक<ref>{{Cite web|url=https://www.aiba.org/document/|title=Documents Archive|website=AIBA|language=en-US|access-date=2020-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200123181118/https://www.aiba.org/document/|archive-date=23 जनवरी 2020|url-status=dead}}</ref> |- !साल !प्रतियोगिता में स्थान !वर्ग-भार !प्रतियोगिता !स्थान |- |२००१ |{{Silver2}} |४८ |AIBA Women's World Championships |[[स्क्रैंटन]], [[पेन्सिलवेनिया|पेनसिल्वेनिया]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] |- |२००२ |{{Gold1}} |४५ |AIBA Women's World Championships |Antalya, Turkey |- |२००२ |{{Gold1}} |४५ |Witch Cup |Pécs, Hungary |- |२००३ |{{Gold1}} |४६ |Asian Women's Championships |Hisar, India |- |२००४ |{{Gold1}} |४१ |Women's World Cup |Tønsberg, Norway |- |२००५ |{{Gold1}} |४६ |Asian Women's Championships |Kaohsiung, Taiwan |- |२००५ |{{Gold1}} |४६ |AIBA Women's World Championships |Podolsk, Russia |- |२००६ |{{Gold1}} |४६ |AIBA Women's World Championships |New Delhi, India |- |२००६ |{{Gold1}} |४६ |Venus Women's Box Cup |Vejle, Denmark |- |२००८ |{{Gold1}} |४६ |AIBA Women's World Championships |Ningbo, China |- |२००८ |{{Silver2}} |४६ |Asian Women's Championships |Guwahati, India |- |२००९ |{{Gold1}} |४६ |Asian Indoor Games |Hanoi, Vietnam |- |२०१० |{{Gold1}} |४८ |AIBA Women's World Championships |Bridgetown, Barbados |- |२०१० |{{Gold1}} |४६ |Asian Women's Championships |Astana, Kazakhstan |- |२०१० |{{Bronze3}} |५१ |Asian Games |Guangzhou, China |- |२०११ |{{Gold1}} |४८ |Asian Women's Cup |Haikou, China |- |२०१२ |{{Gold1}} |४१ |Asian Women's Championships |Ulan Bator, Mongolia |- |२०१२ |{{Bronze3}} |५१ |Summer Olympics |London, United Kingdom |- |२०१४ |{{Gold1}} |५१ |Asian Games |Incheon, South Korea |- |२०१७ |{{Gold1}} |४८ |Asian Women's Championships |Ho Chi Minh City, Vietnam |- |२०१८ |{{Gold1}} |४५–४८ |Commonwealth Games |Gold Coast, Queensland, Australia |- |२०१८ |{{Gold1}} |४५–४८ |AIBA Women's World Championships |New Delhi, India |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.navbharattimes.indiatimes.com/-/mary-medal-and-tough-story/olympicsarticleshow/15386303.cms बेहद टफ रही है मेरी कोम की जिंदगी]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20120822090248/http://www.livehindustan.com/news/editorial/guestcolumn/article1-story-57-62-254087.html मैरी कोम की कहानी के आगे का खेल] * [http://www.dw.de/बच्चा-बच्चा-जानता-है-मेरी-कोम-को/a-16259471 बच्चा बच्चा जानता है मेरी कोम को] * [https://web.archive.org/web/20180425115437/https://www.celebritybiographyhindi.com/mary-kom-biography-age-height-weight/ मैरी कॉम एक कहानी ] * [https://web.archive.org/web/20070830181607/http://in.sports.yahoo.com/070221/43/6cbbd.html Mary Kom] * [https://getpdffile.in/mary-kom-real-life-success-story-in-hindi/ मैरी कॉम की सक्सेस स्टोरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404052850/https://getpdffile.in/mary-kom-real-life-success-story-in-hindi/ |date=4 अप्रैल 2023 }} [[श्रेणी:भारतीय महिला मुक्केबाज]] [[श्रेणी:मणिपुर के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:अर्जुन पुरस्कार के प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:राजीव गांधी खेल रत्न के प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:मणिपुर के लोग]] g6kk28cu34frnfthq22deynv789ztsp बसंतपुर गाँव, सबौर (भागलपुर) 0 107510 6631939 6437689 2026-10-22T05:46:47Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6631939 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} '''बसंतपुर''' [[सबौर प्रखण्ड (भागलपुर)|सबौर]], [[भागलपुर जिला|भागलपुर]], [[बिहार]] स्थित एक गाँव है। {{सबौर प्रखण्ड (भागलपुर) के गाँव}} {{ भागलपुर जिला के प्रखण्ड}} {{ बिहार के जिले}} [[श्रेणी:भागलपुर जिला के गाँव]] farzv7028s60nnoa8wcnjbl7ig8b0zi नगला मवाई गाँव, फ़तेहाबाद (आगरा) 0 148954 6631947 6440596 2026-10-22T05:51:01Z RJ Raawat 670084 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के गाँव]] जोड़ी 6631947 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = नगला मवाई |state_name = उत्तर प्रदेश |district = आगरा |official_languages = [[हिन्दी]], [[अवधी]], [[बुंदेली भाषा|बुंदेली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[बृज भाषा|ब्रजभाषा]], [[पहाड़ी भाषाएँ|पहाड़ी]], [[उर्दू भाषा|उर्दु]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |vehicle_code_range = UP |website = agra.nic.in |website_caption = http://agra.nic.in |area_telephone = |postal_code = |latd = 27.18 |longd= 78.02 |locator_position = right |inset_map_marker = yes |area_total = |area_magnitude = |altitude = |sex_ratio = |literacy = |literacy_male = |literacy_female = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = |coord_title = yes }} '''नगला मवाई''' [[उत्तर प्रदेश]] के [[आगरा जिला|आगरा जिले]] के [[फतेहाबाद|फ़तेहाबाद प्रखंड]] में स्थित एक [[गाँव]] है।<ref>http://agra.nic.in/cenvill.asp</ref> == सन्दर्भ == <references/> {{फ़तेहाबाद प्रखण्ड (आगरा) के गाँव}} {{ आगरा जिला}} {{ उत्तर प्रदेश के जिले}} [[श्रेणी:आगरा जिले के गाँव]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के गाँव]] {{भारत के गाँव आधार}} bc9ll2a3o7q611wk9cq1lctivmjbtvb लोसघानी गाँव, सूर्यगढा (लखीसराय) 0 150560 6632008 6439079 2026-10-22T10:16:38Z ~2026-56519-21 955171 /* */ 6632008 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = Loss honi ✓ |state_name = बिहार |district = लखीसराय |official_languages = [[हिन्दी]], [[मगही भाषा|मगही]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[अंगिका भाषा|अंगिका]], [[उर्दू भाषा|उर्दु]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |vehicle_code_range = BR |website = lakhisarai.bih.nic.in/ |website_caption = http://lakhisarai.bih.nic.in/ |area_telephone = |postal_code = |latd = 25.10 |longd= 85.90 |locator_position = right |inset_map_marker = yes |area_total = |area_magnitude = |altitude = |sex_ratio = |literacy = |literacy_male = |literacy_female = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = |coord_title = yes }} '''लोसघानी''' [[सूर्यगढा प्रखण्ड (लखीसराय)|सूर्यगढा]], [[लखीसराय जिला|लखीसराय]], [[बिहार]] स्थित एक गाँव है। == भूगोल == == जनसांख्यिकी == == यातायात == == आदर्श स्थल == == शिक्षा == == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == {{सूर्यगढा प्रखण्ड (लखीसराय) के गाँव}} {{ लखीसराय जिला के प्रखण्ड}} {{ बिहार के जिले}} [[श्रेणी:लखीसराय जिला के गाँव]] {{भारत के गाँव आधार}} 4fzp5rxi3aax8ldlgzmygza1ayoas9v बरौठा गाँव, कोइल (अलीगढ़) 0 157212 6631938 6436596 2026-10-22T05:46:22Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6631938 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = बरौठा |state_name = उत्तर प्रदेश |district = अलीगढ़ |official_languages = [[हिन्दी]], [[अवधी]], [[बुंदेली भाषा|बुंदेली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[बृज भाषा|ब्रजभाषा]], [[पहाड़ी भाषाएँ|पहाड़ी]], [[उर्दू भाषा|उर्दु]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |vehicle_code_range = UP |website = aligarh.nic.in |website_caption = http://aligarh.nic.in |area_telephone = |postal_code = |latd = 27.89 |longd= 78.06 |locator_position = right |inset_map_marker = yes |area_total = |area_magnitude = |altitude = |sex_ratio = |literacy = |literacy_male = |literacy_female = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = |coord_title = yes }} '''बरौठा''' [[कोइल प्रखण्ड (अलीगढ़)|कोइल]], [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]], [[उत्तर प्रदेश]] स्थित एक गाँव है। == भूगोल == == जनसांख्यिकी == == यातायात == == आदर्श स्थल == == शिक्षा == == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == {{कोइल प्रखण्ड (अलीगढ़) के गाँव}} {{ अलीगढ़ जिला के प्रखण्ड}} {{ उत्तर प्रदेश के जिले}} [[श्रेणी:अलीगढ़ जिला के गाँव]] {{आधार}} {{भारत के गाँव आधार}} 0rks0dxklp6ud5ognmmmdfl3skyxnew बैरमपुर गाँव, कायमगंज (फर्रुखाबाद) 0 160052 6631907 6443508 2026-10-22T05:37:18Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6631907 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = बैरमपुर |state_name = उत्तर प्रदेश |district = फर्रुखाबाद |official_languages = [[हिन्दी]], [[अवधी]], [[बुंदेली भाषा|बुंदेली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[बृज भाषा|ब्रजभाषा]], [[पहाड़ी भाषाएँ|पहाड़ी]], [[उर्दू भाषा|उर्दु]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |vehicle_code_range = UP |website = farrukhabad.nic.in |website_caption = farrukhabad.nic.in |area_telephone = |postal_code = |latd = 27.5 |longd= 79.4 |locator_position = right |inset_map_marker = yes |area_total = |area_magnitude = |altitude = |sex_ratio = |literacy = |literacy_male = |literacy_female = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = |coord_title = yes }} '''बैरमपुर''' [[कायमगंज प्रखण्ड (फ़र्रूख़ाबाद)|कायमगंज]], [[फ़र्रूख़ाबाद जिला|फर्रुखाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] स्थित एक गाँव है। == भूगोल == == जनसांख्यिकी == == यातायात == == आदर्श स्थल == == शिक्षा == == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == {{कायमगंज प्रखण्ड (फर्रुखाबाद) के गाँव}} {{ फर्रुखाबाद जिला के प्रखण्ड}} {{ उत्तर प्रदेश के जिले}} [[श्रेणी:फर्रुखाबाद जिला के गाँव]] {{भारत के गाँव आधार}} fpp5kbve0p8eptd8fv8fdgnsqjsofkv ङ 0 167666 6631837 6540363 2026-10-21T19:52:45Z क्शत्रिय 922837 कड़ियाँ लगाई 6631837 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indic letter |letname = ङ |bengcp = 0999 |bengimg = Bengali Letter Nga.svg |tibtcp = 0F44 |tibtimg = Tibetan Nga.svg |tamlcp = 0B99 |tamlimg = Tamil-alphabet-ஙங.svg |thaicp = 0E07 |mlymcp = 0D19 |sinhcp = 0D9E |brahcp = 11017 |ashokaimg = Brahmi ng.svg |devacp = 0919 |devaimg = Devanagari ng.svg | hbchar = נ ,ן | grchar = Ν | lachar = N | cychar = Н |ipa = ŋ |iast = nga |iscii = B7 }} '''ङ''' भारतीय वर्णमालाओं का एक [[अक्षर]] एवं क वर्ग का पाँचवाँ [[व्यंजन वर्ण|व्यंजन]] है। यह अशोकीय [[ब्राह्मी लिपि|ब्राह्मी]] अक्षर [[Image:Brahmi ng.svg|13px|ng]] से व्युत्पन्न है। इसका उच्चारण गङा, रङ, जङ और अङ्रेजी में सिङ जैसे होता है। ==आर्यभट्ट संख्यापद्धति== {{further|आर्यभट्ट की संख्यापद्धति}} [[भारतीय संख्यांक]] के अविष्कार के बाद भी [[आर्यभट्ट]] ने [[देवनागरी]] अक्षरों का प्रयोग संख्याओं के रूप में किया, जिस प्रकार [[यूनानी लोग|यूनानियों]] के पास [[यूनानी संख्यांक|संख्याओं]] के लिए अलग-अलग अक्षर थें। ङ के रूपों के अनेक मूल्य हैं:<ref name=Ifrah>{{cite book|last=Ifrah|first=Georges|title=The Universal History of Numbers. From Prehistory to the Invention of the Computer|url=https://archive.org/details/universalhistory0000ifra_y2b9|year=2000|publisher=John Wiley & Sons|location=New York|isbn=0-471-39340-1|pages=[https://archive.org/details/universalhistory0000ifra_y2b9/page/446 447]–450}}</ref> *ङ = 5 (५) *ङि = 500 (५००) *ङु = 50,000 (५० ०००) *ङृ = 5,000,000 (५० ०० ०००) *ङॢ = 5{{e|8}} (५०<sup>८</sup>) *ङे = 5{{e|10}} (५०<sup>१०</sup>) *ङै = 5{{e|12}} (५०<sup>१२</sup>) *ङो = 5{{e|14}} (५०<sup>१४</sup>) *ङौ = 5{{e|16}} (५०<sup>१६</sup>) == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:भारतीय अक्षर]] [[श्रेणी:देवनागरी वर्णमाला]] nygftb844v86hfrm1dc6io00g4laesf सदस्य वार्ता:トヨキン 3 170314 6631867 534694 2026-10-22T03:29:21Z Syunsyunminmin 702870 Syunsyunminmin ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Suzukitoyoki]] को [[सदस्य वार्ता:トヨキン]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Suzukitoyoki|Suzukitoyoki]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/トヨキン|トヨキン]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 534694 wikitext text/x-wiki {{स्वागत}}[[सदस्य:हिन्दी|हिन्दी]] ०७:२०, १४ नवंबर २००९ (UTC) thlp33pd9n9b7rasempx3dbto5efbfy सदस्य:トヨキン 2 177474 6631865 547301 2026-10-22T03:29:21Z Syunsyunminmin 702870 Syunsyunminmin ने पृष्ठ [[सदस्य:Suzukitoyoki]] को [[सदस्य:トヨキン]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Suzukitoyoki|Suzukitoyoki]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/トヨキン|トヨキン]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 547301 wikitext text/x-wiki मेरा नाम {{PAGENAME}} है। <table style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><center>'''[[विकिपीडिया:बेबल]]'''</center></td></tr> <tr><td>{{विकिपीडिया प्रयोक्ता}} <div style="float:right;border:solid #77E0E8 1px;margin:1px"> </table> 7xi7wrnjm34fxr3367xvlj5daitxwro सैक्रामेण्टो, कैलिफ़ोर्निया 0 184723 6631857 6305133 2026-10-22T02:11:54Z Shriniwa schaudhary 952063 India 6631857 wikitext text/x-wiki bharat == सन्दर्भ == <references/> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20190413130852/http://www.cityofsacramento.org/ सैक्रामेण्टो का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी चिह्न}} {{अमेरिका के सबसे बड़े नगर}} <br /> [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के नगर]] [[श्रेणी:कैलिफ़ोर्निया]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] {{अमेरिका आधार}} 3dwz6qsum85ib28ivwylcvk7l727w1g 6631961 6631857 2026-10-22T07:29:01Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/Shriniwa schaudhary|Shriniwa schaudhary]] ([[User talk:Shriniwa schaudhary|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6631857|6631857]] को पूर्ववत किया 6631961 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख}} {{Infobox settlement | name = सैक्रामेण्टो, कैलिफ़ोर्निया | settlement_type = राज्य राजधानी | official_name = सैक्रामेण्टॉ नगर<br/>{{Photomontage | border = 1 | color_border = none | color = #000000 | spacing = 1 | size = 260 | photo2a = Sacramento Capitol.jpg{{!}} | photo2b = Sac RT Siemens.jpg{{!}} | photo2c = City Skyline Raley Field.JPG{{!}} | photo3a = Sacramento Skyline (cropped).jpg{{!}} | photo4a = Tower Bridge Sacramento edit.jpg{{!}} | photo4b = Sacramento Memorial Auditorium March 2009.jpg{{!}}Sacramento Memorial Auditorium | foot_montage = Clockwise from Top Left: [[California State Capitol]], [[Sacramento Regional Transit|Sacramento RT]] Light Rail train through Midtown, [[Raley Field]]—View from West Sacramento, Downtown Sacramento skyline, [[Sacramento Memorial Auditorium]], [[Tower Bridge (California)|Sacramento Tower Bridge]] }} | image_skyline = <!--file name only, cannot place Photomontage template here --> | image_flag = Flag of Sacramento, California.svg | nickname = रिवर सिटी, सैक्टाउन, सैक, सक्टो, विश्व का कमीलया नगर, अमेरिका के सबसे विविध नगर<ref name=MostDiverseCity-TIME/> | motto = {{Lang-la|Urbs Indomita}} (''अदम्य नगर'') | image_map = Sacramento County California Incorporated and Unincorporated areas Sacramento Highlighted.svg | mapsize = 250x200px | map_caption = सैक्रामेण्टो काउंटी, कैलिफोर्निया का मानचित्र | pushpin_map = USA | pushpin_map_caption = संयुक्त राज्य अमेरिका का मानचित्र | latd = 38 | latm = 33 | lats = 20 | latNS = N | longd = 121 | longm = 28 | longs = 08 | longEW = W | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = कैलिफोर्निया | subdivision_type2 = काउंटी | subdivision_name2 = सैक्रामेण्टो | established_title = विलय | established_date = फ़रवरी २७, १८५०<ref>{{Cite web | url = http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc | title = California Cities by Incorporation Date | format = Word | publisher = California Association of [[Local Agency Formation Commission]]s | accessdate = अगस्त 25, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131017052413/http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc | archive-date = 17 अक्तूबर 2013 | url-status = dead }}</ref> | government_footnotes = | government_type = मेयर | governing_body = सैक्रामेण्टो नगर परिषद् | leader_title = नगर परिषद् | leader_name = {{Collapsible list | title = परिषद सदस्य | frame_style = border:none; padding: 0; | list_style = text-align:left; | 1 = एंजेलिक ऐशबी | 2 = एलन वॉरेन | 3 = स्टीव कोहन | 4 = स्टीव हैनसेन | 5 = जय सचेनिरेर | 6 = केविन मैकार्टी | 7 = डेरेल फोंग | 8 = बोनी पन्नेल }} | leader_title1 = मेयर | leader_name1 = केविन जॉनसन<ref>{{Cite web | url = http://portal.cityofsacramento.org/Mayor-Council/Districts/Mayor | publisher = City of Sacramento | accessdate = सितम्बर 20, 2014 | title = Mayor - Kevin Johnson | archive-url = https://web.archive.org/web/20141129011011/http://portal.cityofsacramento.org/Mayor-Council/Districts/Mayor | archive-date = 29 नवंबर 2014 | url-status = dead }}</ref> | unit_pref = US | area_footnotes = <ref name="2010 Census Gazetteer">{{Cite web | url = http://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/2010_place_list_06.txt | publisher = [[संयुक्त राज्य जनगणना ब्यूरो]] | accessdate = सितम्बर 19, 2014 | title = 2010 Census Gazetteer File - Places - California}}</ref> | total_type = नगर | area_total_sq_mi = 100.105 | area_land_sq_mi = 97.915 | area_water_sq_mi = 2.190 | area_total_km2 = 259.273 | area_land_km2 = 253.600 | area_water_km2 = 5.673 | area_water_percent = 2.19 | area_note = | elevation_footnotes = <ref name="GNIS">{{Cite GNIS|1659564|Sacramento|accessdate=January 28, 2013}}</ref> | elevation_ft = 30 | elevation_m = 9 | population_as_of = २०१० की जनगणना | population_footnotes = <ref name="2010 Census Gazetteer"/> | population_total = 466,488 | pop_est_as_of = 2011 | population_est = 477,891 <ref name="US Census 2011 estimate" /> | population_density_sq_mi = 4822.3 | population_density_km2 = 1861.9 | population_urban = 1.44 मिलियन | population_metro = 2.6 मिलियन | population_blank1_title = [[वासीनाम]] | population_blank1 = सक्रामेंटन | timezone = पीएसटी | utc_offset = −८ | timezone_DST = पीडीटी | utc_offset_DST = −७ | postal_code_type = ज़िप कोड | postal_code = 942xx, 958xx | area_code_type = क्षेत्र कोड | area_code = ९१६ | blank_name = एफआईपीएस कोड | blank_info = [http://factfinder2.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_DP/DPDP1/1600000US0664000 06-64000] | blank1_name = जीएनआईएस आईडी | blank1_info = [http://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:1659564 1659564], [http://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:2411751 2411751] | website = {{URL|cityofsacramento.org}} | footnotes = }} '''सैक्रामेण्टो''', [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[कैलिफ़ोर्निया]] राज्य की राजधानी है। यह नगर कैलिफ़ोर्निया की सरकार और विधानमण्डल का गृह-नगर है। यहाँ की अनुमानित जनसंख्या ४,५०,००० (२००७) से अधिक है। इसके अतिरिक्त इसके आसपास के क्षेत्रों में (उपनगरों में) १७ लाख के लगभग लोग और रहते हैं। २००४ में [[टाइम (अंग्रेज़ी पत्रिका)|टाइम]] पत्रिका ने इस नगर को संराअमेरिका के सबसे विविध नगर का दर्जा दिया था।<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,340694,00.html |title=संराअमेरिका के सबसे विविध नगर में आपका स्वागत - टाइम |access-date=18 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717234557/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,340694,00.html |archive-date=17 जुलाई 2010 |url-status=live }}</ref> सैक्रामेण्टो शब्द [[स्पेनी भाषा|स्पेनी]] और [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]] भाषाओं से आया है जिसका अर्थ होता है पवित्र विधियाँ। सैक्रामेण्ट एक प्रकार का धार्मिक अनुष्ठान है जिससे लोगों को ईश्वरीय प्रेम प्राप्त होता है। सैक्रामेण्टो की स्थापना [[१८४८]] में जॉन सुट्टर द्वारा की गई थी। यह स्थान कैलिफ़ोर्निया की [[स्वर्ण होड़]] (''द गोल्ड रश'') के दौरान बहुत महत्वपूर्ण था। स्वर्ण होड़ वह समय था जब कैलिफ़ोर्निया में सोने की खोज हुई। बहुत से लोग सोना पाने की लालसा में कैलिफ़ोर्निया आए। उस समय में, सैक्रामेण्टो वह स्थान था जहाँ पर रेलमार्ग का अन्त होता था। इसी स्थान पर पॉनी एक्सपेस का अन्तिम स्टेशन था। सैक्रामेण्टो उस स्थान पर हैं जहाँ पर अमेरिका नदी, सैक्रामेण्टो नदी से मिलती थी। सैक्रामेण्टो की स्थापना के समय में यह बात बहुत महत्वपूर्ण थी क्योंकि इससे जहाज़ माल को [[प्रशान्त महासागर|प्रशांत महासागर]] से इस स्थान तक ला सकते थे। सैक्रामेन्टो एक प्रकार का रेलमार्गों का कस्बा था। इस कारण सैक्रामेन्टो एक पोतगाह कस्बा बना और इस कारण सैक्रामेण्टो व्यापार करने का एक बहुत महत्वपूर्ण केन्द्र बना। केविन जॉनसन, सैक्रामेण्टो के महापौर हैं। <br /> [[चित्र:Sacramento Skyline (cropped).jpg|centre|thumb|550x550px|सैक्रामेण्टो नदी और पृष्ठभूमि में गगनचुम्बी अट्टालिकाएं]] == सन्दर्भ == <references/> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20190413130852/http://www.cityofsacramento.org/ सैक्रामेण्टो का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी चिह्न}} {{अमेरिका के सबसे बड़े नगर}} <br /> [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के नगर]] [[श्रेणी:कैलिफ़ोर्निया]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] {{अमेरिका आधार}} 5lv4yxhwh9hbdim22yf5of9917uoszw 6631962 6631961 2026-10-22T07:34:46Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सफाई 6631962 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख}} {{Infobox settlement | name = सैक्रामेण्टो, कैलिफ़ोर्निया | settlement_type = राज्य राजधानी | official_name = सैक्रामेण्टॉ नगर<br/>{{Photomontage | border = 1 | color_border = none | color = #000000 | spacing = 1 | size = 260 | photo2a = Sacramento Capitol.jpg{{!}} | photo2b = Sac RT Siemens.jpg{{!}} | photo2c = City Skyline Raley Field.JPG{{!}} | photo3a = Sacramento Skyline (cropped).jpg{{!}} | photo4a = Tower Bridge Sacramento edit.jpg{{!}} | photo4b = Sacramento Memorial Auditorium March 2009.jpg{{!}}Sacramento Memorial Auditorium | foot_montage = Clockwise from Top Left: [[California State Capitol]], [[Sacramento Regional Transit|Sacramento RT]] Light Rail train through Midtown, [[Raley Field]]—View from West Sacramento, Downtown Sacramento skyline, [[Sacramento Memorial Auditorium]], [[Tower Bridge (California)|Sacramento Tower Bridge]] }} | image_skyline = <!--file name only, cannot place Photomontage template here --> | image_flag = Flag of Sacramento, California.svg | nickname = रिवर सिटी, सैक्टाउन, सैक, सक्टो, विश्व का कमीलया नगर, अमेरिका के सबसे विविध नगर<ref name=MostDiverseCity-TIME/> | motto = {{Lang-la|Urbs Indomita}} (''अदम्य नगर'') | image_map = Sacramento County California Incorporated and Unincorporated areas Sacramento Highlighted.svg | mapsize = 250x200px | map_caption = सैक्रामेण्टो काउंटी, कैलिफोर्निया का मानचित्र | pushpin_map = USA | pushpin_map_caption = संयुक्त राज्य अमेरिका का मानचित्र | latd = 38 | latm = 33 | lats = 20 | latNS = N | longd = 121 | longm = 28 | longs = 08 | longEW = W | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = कैलिफोर्निया | subdivision_type2 = काउंटी | subdivision_name2 = सैक्रामेण्टो | established_title = विलय | established_date = फ़रवरी २७, १८५०<ref>{{Cite web | url = http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc | title = California Cities by Incorporation Date | format = Word | publisher = California Association of [[Local Agency Formation Commission]]s | accessdate = अगस्त 25, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131017052413/http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc | archive-date = 17 अक्तूबर 2013 | url-status = dead }}</ref> | government_footnotes = | government_type = मेयर | governing_body = सैक्रामेण्टो नगर परिषद् | leader_title = नगर परिषद् | leader_name = {{Collapsible list | title = परिषद सदस्य | frame_style = border:none; padding: 0; | list_style = text-align:left; | 1 = एंजेलिक ऐशबी | 2 = एलन वॉरेन | 3 = स्टीव कोहन | 4 = स्टीव हैनसेन | 5 = जय सचेनिरेर | 6 = केविन मैकार्टी | 7 = डेरेल फोंग | 8 = बोनी पन्नेल }} | leader_title1 = मेयर | leader_name1 = केविन जॉनसन<ref>{{Cite web | url = http://portal.cityofsacramento.org/Mayor-Council/Districts/Mayor | publisher = City of Sacramento | accessdate = सितम्बर 20, 2014 | title = Mayor - Kevin Johnson | archive-url = https://web.archive.org/web/20141129011011/http://portal.cityofsacramento.org/Mayor-Council/Districts/Mayor | archive-date = 29 नवंबर 2014 | url-status = dead }}</ref> | unit_pref = US | area_footnotes = <ref name="2010 Census Gazetteer">{{Cite web | url = http://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/2010_place_list_06.txt | publisher = [[संयुक्त राज्य जनगणना ब्यूरो]] | accessdate = सितम्बर 19, 2014 | title = 2010 Census Gazetteer File - Places - California}}</ref> | total_type = नगर | area_total_sq_mi = 100.105 | area_land_sq_mi = 97.915 | area_water_sq_mi = 2.190 | area_total_km2 = 259.273 | area_land_km2 = 253.600 | area_water_km2 = 5.673 | area_water_percent = 2.19 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_ft = 30 | elevation_m = 9 | population_as_of = २०१० की जनगणना | population_footnotes = <ref name="2010 Census Gazetteer"/> | population_total = 466,488 | pop_est_as_of = 2011 | population_est = 477,891 | population_density_sq_mi = 4822.3 | population_density_km2 = 1861.9 | population_urban = 1.44 मिलियन | population_metro = 2.6 मिलियन | population_blank1_title = [[वासीनाम]] | population_blank1 = सक्रामेंटन | timezone = पीएसटी | utc_offset = −८ | timezone_DST = पीडीटी | utc_offset_DST = −७ | postal_code_type = ज़िप कोड | postal_code = 942xx, 958xx | area_code_type = क्षेत्र कोड | area_code = ९१६ | blank_name = एफआईपीएस कोड | blank_info = [http://factfinder2.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_DP/DPDP1/1600000US0664000 06-64000] | blank1_name = जीएनआईएस आईडी | blank1_info = [http://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:1659564 1659564], [http://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:2411751 2411751] | website = {{URL|cityofsacramento.org}} | footnotes = }} '''सैक्रामेण्टो''', [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[कैलिफ़ोर्निया]] राज्य की राजधानी है। यह नगर कैलिफ़ोर्निया की सरकार और विधानमण्डल का गृह-नगर है। यहाँ की अनुमानित जनसंख्या ४,५०,००० (२००७) से अधिक है। इसके अतिरिक्त इसके आसपास के क्षेत्रों में (उपनगरों में) १७ लाख के लगभग लोग और रहते हैं। २००४ में [[टाइम (अंग्रेज़ी पत्रिका)|टाइम]] पत्रिका ने इस नगर को संराअमेरिका के सबसे विविध नगर का दर्जा दिया था।<ref name=MostDiverseCity-TIME>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,340694,00.html |title=संराअमेरिका के सबसे विविध नगर में आपका स्वागत - टाइम |access-date=18 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717234557/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,340694,00.html |archive-date=17 जुलाई 2010 |url-status=live }}</ref> सैक्रामेण्टो शब्द [[स्पेनी भाषा|स्पेनी]] और [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]] भाषाओं से आया है जिसका अर्थ होता है पवित्र विधियाँ। सैक्रामेण्ट एक प्रकार का धार्मिक अनुष्ठान है जिससे लोगों को ईश्वरीय प्रेम प्राप्त होता है। सैक्रामेण्टो की स्थापना [[१८४८]] में जॉन सुट्टर द्वारा की गई थी। यह स्थान कैलिफ़ोर्निया की [[स्वर्ण होड़]] (''द गोल्ड रश'') के दौरान बहुत महत्वपूर्ण था। स्वर्ण होड़ वह समय था जब कैलिफ़ोर्निया में सोने की खोज हुई। बहुत से लोग सोना पाने की लालसा में कैलिफ़ोर्निया आए। उस समय में, सैक्रामेण्टो वह स्थान था जहाँ पर रेलमार्ग का अन्त होता था। इसी स्थान पर पॉनी एक्सपेस का अन्तिम स्टेशन था। सैक्रामेण्टो उस स्थान पर हैं जहाँ पर अमेरिका नदी, सैक्रामेण्टो नदी से मिलती थी। सैक्रामेण्टो की स्थापना के समय में यह बात बहुत महत्वपूर्ण थी क्योंकि इससे जहाज़ माल को [[प्रशान्त महासागर|प्रशांत महासागर]] से इस स्थान तक ला सकते थे। सैक्रामेन्टो एक प्रकार का रेलमार्गों का कस्बा था। इस कारण सैक्रामेन्टो एक पोतगाह कस्बा बना और इस कारण सैक्रामेण्टो व्यापार करने का एक बहुत महत्वपूर्ण केन्द्र बना। केविन जॉनसन, सैक्रामेण्टो के महापौर हैं। <br /> [[चित्र:Sacramento Skyline (cropped).jpg|centre|thumb|550x550px|सैक्रामेण्टो नदी और पृष्ठभूमि में गगनचुम्बी अट्टालिकाएं]] == सन्दर्भ == <references/> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20190413130852/http://www.cityofsacramento.org/ सैक्रामेण्टो का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी चिह्न}} {{अमेरिका के सबसे बड़े नगर}} <br /> [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के नगर]] [[श्रेणी:कैलिफ़ोर्निया]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] {{अमेरिका आधार}} 73q7cp06qhl8tx13surxoiyk57y54om डिवएक्स 0 194778 6631988 6631343 2026-10-22T09:25:17Z ~2026-56574-29 955163 /* सन्दर्भ */ 6631988 wikitext text/x-wiki {{two other uses|the [[video codec]]|the pay-per-view DVD system|DIVX (Digital Video Express)|the company behind the codec|DivX, Inc.}} {{DivX|image=[[चित्र:Divx logo.svg|150px]]}} '''DivX''', [[DivX, Inc.]] (पूर्व में DivXNetworks, Inc.) द्वारा बनाए गए उत्पादों का एक ब्रांड नाम है, जिसमें शामिल है DivX Codec जो, लम्बे वीडियो खण्डों को अपेक्षाकृत उच्च दृश्य गुणवत्ता बनाए रखते हुए छोटे आकार में [[संक्षिप्त]] करने की अपनी क्षमता की वजह से लोकप्रिय बन गया है। DivX [[कोडेक]] के दो प्रकार हैं; नियमित [[MPEG-4 Part 2]] DivX कोडेक और [[H.264/MPEG-4 AVC]] DivX Plus HD कोडेक. यह उन उन तमाम कोडेक में से एक है जो "रिपिंग" से सम्बंधित हैं, जिसके अतर्गत [[ऑडियो]] और [[वीडियो]] मल्टीमीडिया को एक [[हार्ड डिस्क]] में स्थानांतरित किया जाता है और फिर [[ट्रांसकोड]] किया जाता है। {{TOC limit|3}} == इतिहास == "DivX" ब्रांड, "DIVX" ([[डिजिटल वीडियो एक्सप्रेस]]) से भिन्न है, जो वर्तमान में अप्रचलित अमेरिकी रिटेलर [[सर्किट सिटी]] द्वारा विशेष डिस्क और प्लेयर की आवश्यकता वाले एक विडिओ किराया प्रणाली को विकसित करने का एक प्रयास था।<ref name="DIVX">{{cite web | title=The 25 Worst Tech Products of All Time | url=http://www.pcworld.com/article/125772-7/the_25_worst_tech_products_of_all_time.html | date=26 मई 2006 | accessdate=5 अप्रैल 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080703122019/http://www.pcworld.com/article/125772-7/the_25_worst_tech_products_of_all_time.html | archive-date=3 जुलाई 2008 | url-status=dead }}</ref> आरंभिक "DivX ;-)" में आंख मारता [[इमोटिकॉन]], विफल DIVX प्रणाली के लिए एक [[व्‍यंग्‍यात्‍मक]] संदर्भ था। इसके बाद DivX कंपनी ने लोकप्रिय DivX ;-) कोडेक का नाम अपनाया (जो उनके द्वारा निर्मित नहीं था), फिर [[स्माइली]] को हटा दिया और DivX 4.0 को जारी किया, जो वास्तव में पहला DivX संस्करण था। (ध्यान दें कि '''DivX ;-)''' और '''DivX''' भिन्न उत्पाद हैं और इन्हें अलग-अलग लोगों ने बनाया है; पहला वाला दूसरे वाले का पुराना संस्करण नहीं है). DivX नाम इसका [[ट्रेडमार्क]] है।<ref name="trademark1">{{cite web | title=DivX Trademarks | url=http://www.divx.com/en/company/trademarks | access-date=29 जून 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100526182217/http://www.divx.com/en/company/trademarks | archive-date=26 मई 2010 | url-status=dead }}</ref><ref name="trademark2">{{cite web | title=An Intellectual Property Case Study | url=http://davidgrossman.name/Publications-Patents/DIVX%20IP%20Case%20Study.pdf | format=PDF | access-date=29 जून 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110111070102/http://davidgrossman.name/Publications-Patents/DIVX%20IP%20Case%20Study.pdf | archive-date=11 जनवरी 2011 | url-status=live }}</ref> इसका उच्चारण DIV-ex है। === शुरूआती कार्य === '''DivX ;-)''' (न कि '''DivX''') 3.11 अल्फा और बाद के 3.xx संस्करण, [[Microsoft]] ''MPEG-4 संस्करण 3'' वीडियो कोडेक के एक [[हैक्ड]] संस्करण को संदर्भित करता (MPEG-4 Part 3 के साथ नहीं पहचाना जाना चाहिए) जो Windows Media Tools 4 कोडेक से था।<ref>{{cite web |url=http://www.virtualdub.org/docs_codecs.html |title=VirtualDub documentation: codecs |accessdate=8 अगस्त 2009 |publisher=www.virtualdub.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516013426/http://www.virtualdub.org/docs_codecs.html |archive-date=16 मई 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fourcc.org/codecs.php |title=Video Codec Definitions |accessdate=8 अगस्त 2009 |publisher=www.FOURCC.ofg |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523080617/http://www.fourcc.org/codecs.php |archive-date=23 मई 2009 |url-status=dead }}</ref> वीडियो कोडेक, जो वास्तव में MPEG-4 के अनुवर्ती नहीं था, उसे 1998 के आसपास माँटपेलीयर में फ्रेंच हैकर [[जेरोम रोटा]] (गेज के रूप भी ज्ञात) द्वारा निकाला गया था। Microsoft कोडेक में मूल रूप से यह आवश्यक कि संक्षिप्त आउटपुट को [[ASF]] फ़ाइल में रखा जाए. अन्य [[कंटेनरों]] को अनुमति देने के लिए इसे बदला गया जैसे [[ऑडियो वीडियो इंटरलीव]] (AVI).<ref>{{cite web |url=http://www.afterdawn.com/glossary/term.cfm/divx |title=DivX ;-) |accessdate=7 अप्रैल 2010 |publisher=AfterDawn |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527213549/http://www.afterdawn.com/glossary/term.cfm/divx |archive-date=27 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> रोटा ने Microsoft कोडेक को हैक किया क्योंकि Windows Media Player के नए संस्करण उसके वीडियो पोर्टफोलियो और बायोडाटा को नहीं चलाते थे जिसे इसमें कूटित किया गया था। अपने पोर्टफोलियो को पुनः कूटित करने के बजाय, रोटा और जर्मन हैकर Mac्स मौरिस कोडेक को [[रिवर्स इंजीनियर]] का निर्णय लिया, जिसमें "करीब एक सप्ताह का समय लगा".<ref name="napTrap">{{cite web | title=Escaping the Napster trap | url=http://archive.salon.com/tech/feature/2001/03/15/divx_part1/index.html | accessdate=15 मार्च 2001 | archive-url=https://web.archive.org/web/20021215232639/http://archive.salon.com/tech/feature/2001/03/15/divx_part1/index.html | archive-date=15 दिसंबर 2002 | url-status=dead }}</ref> === बाद के कार्य === 2000 के आरम्भ में, जोर्डन ग्रीनहॉल ने एक कंपनी गठित करने के लिए रोटा को भर्ती किया (मूल नाम था DivXNetworks, Inc., जिसका 2005 में DivX, Inc. के रूप में पुनः नामकरण किया गया) ताकि शून्य से एक MPEG-4 कोडेक विकसित किया जा सके, जो अभी भी Microsoft MPEG-4 संस्करण 3 फॉर्मेट के साथ पार्श्व-संगत हो. 15 जनवरी 2001 को यह प्रयास "OpenDivX" कोडेक और स्रोत कोड को जारी करने के रूप में फलित हुआ। OpenDivX को, projectmayo.com पर पेश प्रोजेक्ट मेयो वेब साइट पर एक ओपन-सोर्स प्रोजेक्ट के रूप में होस्ट किया गया<ref>{{cite web |url=http://www.projectmayo.com/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030320172758/http://www.projectmayo.com/ |archivedate=20 मार्च 2003 |title=Project Mayo |publisher=Archive.org |date=20 मार्च 2003 |accessdate=19 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref>(यह नाम "[[मेयोनेज़]]" से आया है, क्योंकि, रोटा के अनुसार, DivX और मेयोनेज़, दोनों ही "फ्रेंच हैं और समझने में अत्यंत कठिन हैं".<ref name="napTrap" />). कंपनी के आंतरिक डेवलपर और कुछ बाह्य डेवलपरों ने अगले कई महीनों तक OpenDivX पर संयुक्त रूप से काम किया, लेकिन यह परियोजना अंततः ठहर गई। 2001 की शुरुआत में, DivX कर्मचारी "स्पार्कि" ने इस कोडेक के कूट एल्गोरिथ्म के एक नए और उन्नत संस्करण को लिखा जिसका नाम "इन्कोर2" था। इस कोड को OpenDivX सार्वजनिक स्रोत भंडार में एक संक्षिप्त समय के लिए शामिल किया गया था, लेकिन फिर अचानक हटा दिया गया। उस समय DivX ने स्पष्टीकरण दिया कि "समुदाय वास्तव में एक Winamp चाहता है, न कि Linux." इसी बिंदु पर यह परियोजना [[विभाजित]] हो गई। उस गर्मी में, रोटा ने फ्रेंच रिवेरा को छोड़ दिया और "सिर्फ एक सिगरेट पैकेट साथ में लेकर" सैन डिएगो चला गया<ref name="divxCeo">{{cite web | title=DivX CEO on Video, YouTube, iPod | url=http://www.redherring.com/Home/20135 | accessdate=8 दिसम्बर 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080205094020/http://www.redherring.com/Home/20135 | archive-date=5 फ़रवरी 2008 | url-status=dead }}</ref> जहां उसने और ग्रीनहॉल ने अंततः DivX, Inc. की स्थापना की.<ref name="napTrap" /> DivX ने इन्कोर2 कोड लिया और इसे DivX4.0 में विकसित किया, जिसे शुरू में जुलाई 2001 में जारी किया गया। अन्य डेवलपरों ने जिन्होंने OpenDivX में भागीदारी की थी इन्कोर2 को लिया और एक नई परियोजना शुरू की - [[Xvid]]- जो समान कूट कोर के साथ शुरू हुई. तब से DivX, Inc. ने DivX कोडेक का विकास जारी रखा है और मार्च 2002 में DivX5.0 जारी किया। 8 सितम्बर 2004 को, संस्करण 5.2.1 को जारी करने के द्वारा DivX कोडेक मूलतः पूर्ण सुविधा-संपन्न हो गया।<ref>[http://support.divx.com/cgi-bin/divx.cfg/php/enduser/std_adp.php?p_faqid=1860 Answer]{{Dead link|date=अप्रैल 2010}}</ref>{{Dead link|date=अप्रैल 2010}} उसके बाद से होने वाले परिवर्तनों ने गति पर ध्यान केंद्रित किया और व्यापक हार्डवेयर प्लेयर समर्थन को प्रोत्साहित किया, जबकि कंपनी ने अपना वक्त, फॉर्मेट और अगली पीढ़ी के कोडेक पर ध्यान केंद्रित करने में खर्च किया है। == DivX फॉर्मेट == === DivX मीडिया फ़ॉर्मेट (DMF) === {{Infobox file format | name = DivX Media Format | icon = [[चित्र:DivX container.png|64px|DivX media container icon]] | logo = | screenshot = | caption = | extension = .divx | mime = | type code = DIVX | uniform type = | magic = | owner = [[DivX, Inc.]] | type = [[media container]] | container for = MPEG-4 Part 2–compliant video | contained by = | extended from = [[Audio Video Interleave|AVI]] | extended to = | standard = }} DivX 6 ने DMF की परिधि को विस्तार दिया जिसके लिए उसने "DivX मीडिया फॉर्मेट" ("DMF")<ref>{{cite web |url = http://investors.divx.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=210522 |title = DivX Ultra Certification Program |publisher = DivX, Inc. |date = |accessdate = 07 अप्रैल 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061026003441/http://investors.divx.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=210522 |archive-date = 26 अक्तूबर 2006 |url-status = dead }}</ref> (.divx एक्सटेंशन के साथ) कहे जाने वाले एक वैकल्पिक [[मीडिया कंटेनर फॉर्मेट]] को जोड़ते हुए सिर्फ एक कोडेक और एक प्लेयर को शामिल किया, जिसमें निम्न [[DVD-वीडियो]] और [[VOB]] कंटेनर सदृश सुविधा के लिए समर्थन शामिल था। इस मीडिया कंटेनर फॉर्मेट को [[MPEG-4 Part 2]] के लिए प्रयोग किया जाता है। * '''DivX मीडिया फ़ॉर्मेट (DMF) सुविधाएं:''' ** इंटरेक्टिव वीडियो मेनू ** बहु-उपशीर्षक (XSUB) ** बहु ऑडियो ट्रैक ** बहु वीडियो स्ट्रीम (विशेष सुविधाओं के लिए जैसे बोनस/अतिरिक्त सामग्री, ठीक DVD -वीडियो पर फिल्मों की तरह) ** अध्याय बिंदु ** अन्य मेटाडाटा (XTAG) ** बहु फॉर्मेट ** AVI के साथ आंशिक [[पश्च संगतता]] यह नया "DivX मीडिया फॉर्मेट", एक "'''DivX अल्ट्रा सर्टिफाइड''' " प्रोफ़ाइल के साथ आया है और सभी "'''अल्ट्रा''' " प्रमाणित प्लेयरों को "DivX मीडिया फॉर्मेट" सुविधाओं का समर्थन करना आवश्यक है। जबकि DivX कोडेक के साथ कूटित किया गया वीडियो एक MPEG-4 वीडियो स्ट्रीम होता है, DivX मीडिया फॉर्मेट, मीडिया कंटेनर फॉर्मेट के अनुरूप होता है जैसे Apple ka QuickTime. काफी हद तक उसी प्रकार जिस प्रकार मीडिया फॉर्मेट जैसे DVD, MPEG-2 वीडियो को अपने विनिर्देशन के एक हिस्से के रूप निर्दिष्ट करता है, DivX मीडिया फॉर्मेट, MPEG-4-संगत वीडियो को अंपने विनिर्देशन के एक हिस्से के रूप में निर्दिष्ट करता है। हालांकि, .divx एक्सटेंशन के उपयोग के बावजूद, यह फॉर्मेट AVI फ़ाइल फॉर्मेट का एक एक्सटेंशन है। बहु ऑडियो और उपशीर्षक ट्रैक को शामिल करने के तरीकों में शामिल है डेटा का [[RIFF]] हेडर में भंडारण और अन्य AVI हैक्स में, जो हाल के दिनों में जानकारी में आए हैं, ऐसे हैं कि [[VirtualDubMod]] भी उनका समर्थन करता है। DivX, Inc. ने ऐसा उद्देश्यपूर्वक किया जिससे AVI के साथ कम से कम आंशिक पश्च संगतता रखी जा सके ताकि ऐसे प्लेयर जो .divx कंटेनर फॉर्मेट में उपलब्ध नई सुविधाओं का समर्थन नहीं करते हैं, (जैसे इंटरैक्टिव मेनू, अध्याय बिंदु और XSUB उपशीर्षक) कम से कम उस प्राथमिक वीडियो स्ट्रीम को चला सकें (आमतौर पर मुख्य फिल्म अगर DMF फ़ाइल में विशेष आकर्षण के रूप में एकाधिक वीडियो शामिल हैं जैसे बोनस सामग्री). बेशक, DivX कोडेक और [[Dr. DivX]] जैसे उपकरण, मानक AVI फ़ाइलों के निर्माण के लिए अभी भी पारंपरिक विधि का समर्थन करते हैं। === DivX Plus HD === {{Main|DivX Plus HD}} DivX Plus HD, ऐसी फ़ाइल प्रकार के लिए विपणन नाम है जो मालिकाना DivX मीडिया फॉर्मेट के बजाय मानक [[मट्रोस्का]] मीडिया कंटेनर फॉर्मेट (.mkv) का प्रयोग करती है। DivX Plus HD फाइल में एक [[H.264]] वीडियो बिटस्ट्रीम, [[AAC]] व्याप्त साउंड ऑडियो और अध्यायों, उपशीर्षकों और मेटाडेटा को परिभाषित करते XML आधारित कई संलग्नक शामिल होते हैं।<ref>{{cite web |url = http://developer.divx.com/docs/DivX_Plus_HD/ |title = DivX Plus HD |work = DivX Developer Portal |publisher = DivX, Inc. |date = |accessdate = 29 मार्च 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100127130329/http://developer.divx.com/docs/DivX_Plus_HD |archive-date = 27 जनवरी 2010 |url-status = dead }}</ref> इस मीडिया कंटेनर फॉर्मेट को [[H.264/MPEG-4 AVC]] कोडेक के लिए प्रयोग किया जाता है। === DivX प्रोफाइल === {{Update|date=दिसम्बर 2009}} DivX ने कई प्रोफाइलों को परिभाषित किया है, जो DivX द्वारा निर्धारित MPEG-4 सुविधाओं के सेट हैं। क्योंकि यह समूह, MPEG-4 मानक में निर्दिष्ट से अलग होता है, उपकरण निर्माताओं के लिए वहां एक DivX-विशिष्ट उपकरण प्रमाणीकरण प्रक्रिया मौजूद है।<ref>{{cite web | url=http://support.divx.com/cgi-bin/divx.cfg/php/enduser/std_adp.php?p_faqid=1709 | title=DivX Profiles from support forums}}{{Dead link|date=अप्रैल 2010}}</ref>{{Dead link|date=अप्रैल 2010}} DivX के प्रोफाइल ISO/IEC MPEG-4 अंतरराष्ट्रीय मानक के मानकीकृत प्रोफाइल से भिन्न होते हैं। {| class="wikitable" |+ प्रोफ़ाइल |} ! हस्तधारित (पदावनत) !colspan="2"| Portable (deprecated) ! qMobile ! मोबाइल ! होम थिएटर ! हाई डेफ | - ! संस्करण II | style="width:16%;"| 5+ |style="width:16%;"| 3.11 || style="width:16%;"| 4+ |style="width:16%;"| 5+ |style="width:16%;"| 5+ |style="width:16%;"| 3.11+ |style="width:16%;"| 4+ | - ! अधिकतम रेज़ल्यूशन || (px×px×Hz) | 176 × 144 × 15 | 352 × 240 × 30, 352 × 288 × 25 | | 720 × 480 × 30, 720 × 576 × 25 | 177x144x15 | 320x240 × 30 | 720 × 480 × 30, 720 × 576 × 25 | [[1280 × 720 × 30; 6.5: 1920 × 1080 × 30|1280 × 720 × 30; '''6.5''' : 1920 × 1080 × 30]] | - ! मैक्रोब्लॉक्स || (kHz) 1.485 | | 9.9 | | 40.5 | | 40.5 | 108 | | - ! अधिकतम औसत बिटरेट | (| [[Mbit/s)]] 0.2 | 0.768 || 4 0.2 0.6% | 4 | 4 | - ! अधिकतम चरम बिटरेट || (Mbit/s) 0.4 2.8 | | | 8 | 20 | - ! न्यूनतम VBV बफर साइज़ || [[(KiB)]] | 33 | 128 || 384 | 65 | 384 | 768 |} === DivX वीडियो ऑन डिमांड === DivX वीडियो ऑन डिमांड (DivX VOD), डिजिटल राइट्स मैनेजमेंट ([[DRM]]) का DivX संस्करण है, जो चोरी को विफल करने के प्रयास में सामग्री के मालिकों को वितरण पर नियंत्रण रखने की अनुमति देता है। DivX, Inc. को सोनी, पैरामाउंट और लॉयन्सगेट सहित प्रमुख हॉलीवुड स्टूडियो से फॉर्मेट अनुमोदन प्राप्त हुआ है, जिसने सामग्री के खुदरा विक्रेताओं को सुरक्षित वीडियोज़ बेचने की अनुमति दी जो DivX प्रमाणित उपकरणों की वर्तमान और पिछली पीढ़ियों पर चलेंगे.<ref>{{cite web |url=http://www.businessofcinema.com/news.php?newsid=13956 |title=DivX inks film distribution deal with Lionsgate & Paramount |date=4 अगस्त 2009 |accessdate=1 अप्रैल 2010 |publisher=Businessofcinema.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929155149/http://www.businessofcinema.com/news.php?newsid=13956 |archive-date=29 सितंबर 2011 |url-status=live }}</ref> == DivX सॉफ्टवेयर == DivX कोडेक, Windows के लिए DivX Plus सॉफ्टवेयर और Mac के लिए DivX 7, DivX वेबसाइट पर मुफ्त डाउनलोड के रूप में उपलब्ध हैं। 6 जनवरी 2009 को DivX 7 जारी किया गया, जिसने पिछले फॉर्मेटों के प्रतिबन्ध से आगे निकलते हुए H.264 वीडियो, AAC ऑडियो और मट्रोस्का कंटेनर समर्थन को जोड़ा.<ref>{{cite web |url=http://investors.divx.com/releasedetail.cfm?releaseid=357661 |title=DivX Announces Release of Next-Generation, H.264 Based DivX(R) 7 Software |date=6 जनवरी 2009 |publisher=DivX, Inc. |accessdate=1 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326233349/http://investors.divx.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=357661 |archive-date=26 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref> === Windows के लिए DivX Plus सॉफ्टवेयर === 16 मार्च 2010 को, DivX Plus सॉफ्टवेयर (संस्करण 8) को Windows के लिए जारी किया गया, जिसने DivX Plus Player में DivX Plus Codec Pack और DivX to Go एकीकरण को पेश किया।<ref name="web-divx-plus8">{{cite web |url = http://labs.divx.com/divx-plus |title = DivX Plus software |work = DivX Labs Blog |publisher = [[DivX, Inc.]] |date = 16 मार्च 2010 |6 = accessdate 29 मार्च 2010 |access-date = 29 जून 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130207061843/http://labs.divx.com/divx-plus |archive-date = 7 फ़रवरी 2013 |url-status = dead }}</ref> ==== DivX Plus Player ==== {{Infobox software | name = DivX Plus Player | logo = | screenshot = [[चित्र:DivX Player window.png|300px|DivX Plus Player interface]] | caption = | developer = [[DivX, Inc.]] | latest release version = 8.0.1 | latest release date = {{Start date and age|2010|06|04|df=yes}} | latest preview version = | latest preview date = | operating system = [[Microsoft Windows]] | platform = | genre = [[Media player (application software)|Media player]] | license = [[Freeware]] | website = http://www.divx.com/software/divx-plus/player }} '''DivX Plus Player''' (संस्करण 8) एक स्वसंपूर्ण [[मीडिया प्लेयर]] है।<ref name="web-divx-playerplus">{{cite web |url=http://www.divx.com/en/software/divx-plus/player |title=DivX Plus Player – Video player for DivX, AVI, MKV, MP4 & MOV |3=DivX.com |publisher=DivX, Inc. |accessdate=29 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100322204549/http://www.divx.com/en/software/divx-plus/player |archive-date=22 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref> यह प्लेयर ''DivX Player'' (संस्करण 6 और 7) और ''Playa'' (संस्करण 5) का उत्तरवर्ती है, जिसे [[प्रोजेक्ट मेयो]] टीम द्वारा बनाया गया जो बाद में DivX, Inc. बन गई। {{Citation needed|date=अप्रैल 2010}}{{Citation needed|date=अप्रैल 2010}} DivX Plus Player में ''DivX to Go'' सुविधा भी शामिल है जो इंटरफेस के दाईं तरफ एक अतिरिक्त पैनल के रूप में चार बटन के साथ मौजूद है जिसका लक्ष्य उपभोक्ता इलेक्ट्रॉनिक उपकरण है। जब एक प्रयोक्ता किसी एक आइकन पर वीडियो फ़ाइल को खींचता है, तो एक स्थानान्तरण विज़ार्ड उत्पन्न होता है, जो प्रयोक्ता को भिन्न चरणों पर ले जाता है जो किसी ऐसी वीडियो फ़ाइल को परिवर्तित और स्थानांतरित करने के लिए आवश्यक है जो उनके DivX प्रमाणित उपकरण के साथ संगत है, USB या ऑप्टिकल डिस्क के माध्यम से. DivX Plus Player में एक मीडिया लाइब्रेरी और साथ ही साथ [[डिजिटल राइट्स मैनेजमेंट]] के एक सेट की भी सुविधा शामिल है जो खरीदी गई वाणिज्यिक सामग्री को उपभोक्ता के कंप्यूटर और उसके DivX प्रमाणित उपकरणों के लिए अधिकृत करने में मदद करता है।<ref name="web-divx-playerplus" /> ===== समर्थित फॉर्मेट ===== DivX Plus Player निम्नलिखित मीडिया फॉर्मेट का समर्थन करता है:<ref name="web-divx-playerplus" /> {| class="wikitable" |- ! colspan="2"| फ़ाइल फॉर्मेट ! वीडियो संपीड़न एल्गोरिदम्स ! ऑडियो संपीड़न एल्गोरिदम्स |- ! colspan="4" style="text-align:center"| - देशी समर्थन - |- | {{yes|[[Advanced Systems Format]]}} | {{yes|.wmv, .asf}} | {{yes|[[H.264/MPEG-4 AVC|H.264]]}} | {{yes|[[Advanced Audio Coding]]}} |- | {{yes|[[Audio Video Interleave]]}} | {{yes|.avi}} | {{yes|[[MPEG-4 Part 2|MPEG-4 ASP]]}} | {{yes|[[MPEG-1 Audio Layer 3]]}} |- | {{yes|DivX Format}} | {{yes|.divx}} | {{yes|[[Windows Media Video]]}} | {{yes|[[Windows Media Audio]]}} |- | {{yes|[[Matroska]]}} | {{yes|.mkv}} | | {{yes|[[Vorbis]]}} |- | {{yes|[[MPEG-4 Part 14]]}} | {{yes|.mp4}} | | |- | {{yes|[[QuickTime#QuickTime file format|QuickTime Format]]}} | {{yes|.mov}} | | |- | {{yes|[[SubRip]]}} | {{yes|.srt}} | | |- | {{yes|[[SubStation Alpha]]}} | {{yes|.ssa, .ass}} | | |- ! colspan="4" style="text-align:center"| - विस्तारित समर्थन - |- | {{partial|[[MPEG-1]]}} | {{partial|.mpg, .mpe, .mpeg, .m1v}} | {{partial|[[MPEG-1#Part 2: Video|MPEG-1 Video]]}} | {{partial|[[MPEG-1 Audio Layer I]]}} |- | {{partial|MPEG-2}} | {{partial|[[VOB|.vob]], [[MPEG transport stream|.ts]], [[M2V|.m2v]]}} | {{partial|[[H.262/MPEG-2 Part 2|MPEG-2 Video]]}} | {{partial|[[MPEG-1 Audio Layer II]]}} |- | {{partial|[[RMVB]]}} | {{partial|.rmvb}} | {{partial|[[RealVideo]]}} | {{partial|[[RealAudio]]}} |- | {{partial|[[.m2ts|M2TS]]}} | {{partial|[[.m2ts|.m2ts, .mts]]}} | | {{partial|[[Dolby Digital#Dolby Digital|Dolby Digital(AC-3)]]}} |- | | | | {{partial|[[DTS (sound system)|DTS]]}} |- | | | | {{partial|[[Linear pulse code modulation|L-PCM]]}} |- |} ;मिथक {{legend|outline=black|1=#90ff90|2=Has native support in DivX Plus}} {{legend|outline=black|1=#FFD|2=Requires external components installed}} {{Clear}} ==== DivX Plus Converter ==== {{Infobox software | name = DivX Plus Converter | logo = | screenshot = [[चित्र:Divx-plus-converter-v8.PNG|300px|DivX Plus Converter interface]] | caption = | developer = [[DivX, Inc.]] | latest release version = 8.0.1.49 | latest release date = {{Start date and age|2010|06|04|df=yes}} | latest preview version = | latest preview date = | operating system = [[Microsoft Windows]] | platform = | genre = [[Video converter]] | license = '''Converter:''' [[Freeware]]<br />'''Converter Pro:''' [[Proprietary software|Proprietary]] [[commercial software]] | website = http://www.divx.com/software/divx-plus/converter }} DivX Plus Converter (संस्करण 8) ने अपने पूर्ववर्ती से, एक नाटकीय रूप से भिन्न इंटरफेस पेश किया। पूर्व वाले में एक छोटा गोलाकार इंटरफेस था जो आउटपुट के चुनाव से अधिक की अनुमति देता था और वीडियो की संख्या को कतार में प्रदर्शित करता था। DivX Plus Converter इंटरफ़ेस में एक विशाल विंडो है जो उस प्रत्येक वीडियो को उजागर करता है जिसे गुणवत्ता, आकार, ऑडियो, उपशीर्षक और अधिक के लिए ड्रॉप-डाउन विकल्प के साथ एक पंक्ति में शामिल किया गया है। एक और उल्लेखनीय परिवर्तन यह है कि जबकि पिछले दोनों और DivX Plus संस्करण में 15 दिन की एक परीक्षण अवधि होती थी, DivX Plus Converter परीक्षण अवधि पूरी हो जाने के बाद भी प्रयोक्ता को मुफ्त में DivX Plus HD फ़ाइल बनाने की अनुमति देता है।<ref name="web-divx-converterplus">{{cite web |url=http://www.divx.com/en/software/divx-plus/converter |title=DivX Plus Converter |work=www.divx.com |publisher=DivX, Inc. |accessdate=5 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100721140534/http://www.divx.com/en/software/divx-plus/converter |archive-date=21 जुलाई 2010 |url-status=dead }}</ref> DivX Plus Converter, [[AVI]] फ़ाइल (.avi), [[MP4]] फ़ाइल (.mp4), [[QuickTime Video]] फ़ाइल (.mov), [[Windows Media Video]] फ़ाइल (.wmv), [[AVCHD]] वीडियो फ़ाइल ([[.mts]] और [[.m2ts]]) और [[RMVB]] फ़ाइल (.rmvb) को [[DivX Plus HD]] फॉर्मेट (.mkv फ़ाइल) में बदल सकता है। जब एक DivX Pro लाइसेंस खरीदा जाता है, तो वह वीडियो फाइलों को [[DivX Media format]] (.divx फ़ाइल) में भी परिवर्तित कर सकता है। MPEG-2/DVD Plug-in की खरीद के अलावा, DivX Plus Converter के इनपुट समर्थन सीमा को [[MPEG]] वीडियो, [[MPEG-2]] वीडियो, [[DVD वीडियो]] और [[वीडियो CD]] को समर्थन देने के लिए विस्तारित किया जाएगा.<ref name="web-divx-converterplus" /> {{Clear}} ==== DivX Plus Codec Pack ==== {{Unreferenced section|date=अप्रैल 2010}} DivX Plus Codec Pack, पूर्व के DivX Community Codec का उन्नत रूप है जो डाइरेक्टशो और [[मीडिया फाउंडेशन]] घटकों के माध्यम से MPEG-4 ASP और H.264 वीडियो (DivX Plus फ़ाइल) के सिस्टम-वाइड प्लेबैक को सक्षम बनाता है। इस पैक में वैकल्पिक DXVA हार्डवेयर त्वरण वाला H.264 कूटवाचक भी शामिल है जिसे कंट्रोल पैनल में सक्रिय किया जा सकता है। ऐसे ग्राहक जो DivX Pro के लिए भुगतान करते हैं वे [[Video for Windows]] अनुप्रयोग में अतिरिक्त सुविधाओं{{Which?|date=अप्रैल 2010}} का उपयोग कर सकते हैं। {{Clear}} === DivX Plus Web Player === {{Infobox software | name = DivX Plus Web Player | logo = | screenshot = [[चित्र:Divx-plus-web-player-v8.png|300px|DivX Plus Web Player interface]] | caption = | developer = [[DivX, Inc.]] | latest release version = 2.0.2 | latest release date = {{Start date and age|2010|03|16|df=yes}} | latest preview version = | latest preview date = | operating system = [[Microsoft Windows]] / [[Mac OS X]] | platform = | genre = [[Media player (application software)|Media player]] | license = [[Freeware]] | website = http://www.divx.com/software/divx-plus/web-player }} DivX Plus Web Player (पूर्व में DivX Web Player और DivX Browser Plug-In के रूप में ज्ञात), एक प्रकाशक के HTTP [[वेब सर्वर]] पर होस्ट की गई अंतःस्थापित फ़ाइलों को चलाने के लिए एक [[वेब ब्राउज़र]] प्लग-इन है और यह Windows और Mac OS के लिए HD और प्रमुख ब्राउज़रों{{Which?|date=अप्रैल 2010}} के अंदर सराउंड साउंड प्लेबैक में सक्षम है।<ref>labs.divx.com: [http://labs.divx.com/Webplayer Web Player's blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171230203322/http://labs.divx.com/webplayer |date=30 दिसंबर 2017 }} .</ref> ===== विशेषताएं ===== * Internet Explorer, [[Firefox]] और [[Chrome]] के लिए Windows ब्राउज़र प्लग-इन * [[Safari]] (32-बिट) और [[Firefox]] के लिए Mac OS ब्राउज़र प्लग-इन * एम्बेडेड DivX/Xvid इनकोडेड .divx या .avi फ़ाइलों के साथ MP3 ऑडियो चलाता है * एम्बेडेड DivX Plus HD, या AAC ऑडियो के साथ H.264 वीडियो को .mkv में चलाता है। * बहु ऑडियो ट्रैक और म्युक्स्ड UTF-8 उपशीर्षक का समर्थन करता है * वीडियो फ़ाइल को पूर्ण लंबाई के बफर पूरा होने पर स्थानीय रूप से सहेज सकते हैं * वेब डेवलपर: [https://web.archive.org/web/20100126070147/http://developer.divx.com/ DivX Developer Portal] के लिए Javascript अंतरफलक {{Clear}} === Mac के लिए DivX 7 === ==== Mac के लिए DivX Player ==== {{Infobox software | name = DivX Player for Mac | logo = | screenshot = [[चित्र:Divx-player-for-mac.png|300px|DivX Player for Mac interface]] | caption = | developer = [[DivX, Inc.]] | latest release version = 7.2.3 | latest release date = {{Start date and age|2009|11|17|df=yes}} | latest preview version = | latest preview date = | operating system = [[Mac OS X]] | platform = | genre = [[Media player (application software)|Media player]] | license = [[Freeware]] | website = http://www.divx.com/en/software/mac/ }} Mac के लिए DivX Player, जिसे पहली बार 25 मई 2006 को जारी किया गया था एक स्वसंपूर्ण प्लेयर है जो DivX इनकोडेड फ़ाइल DivX मीडिया फॉर्मेट सुविधाओं जैसे उपशीर्षक, बहु ऑडियो ट्रैक और DivX VOD सामग्री को चलाता है। Mac के लिए DivX प्लेयर DivX Plus HD संगत फ़ाइलों को भी चला सकता है - यानी H.264 वीडियो और AAC ऑडियो के साथ इनकोडेड .mkv फ़ाइलें. DivX 7 और DivX Plus (संस्करण 8) Windows समकक्षों के विपरीत, Mac के लिए DivX प्लेयर में एक बर्न इंजिन या वीडियो को USB में भेजने की सुविधा शामिल नहीं है। ===== विशेषताएं ===== * MP3 ऑडियो (.divx/.avi) के साथ MPEG-4 ASP वीडियो का एकसाथ प्लेबैक और DivX Plus फ़ाइलें (H.264 वीडियो और AAC ऑडियो के साथ मट्रोक्सा) * वीडियो को नियंत्रित करने के लिए [[माउस इशारे]] * एक वीडियो लाइब्रेरी विंडो के माध्यम से मीडिया मैनेजर * [[QuickTime]] समर्थित किसी भी फाइल को चलाना * [[डेस्कटॉप पृष्ठभूमि]] के रूप में वीडियो को चलाना * प्रमाणित DivX उपकरणों को प्रबंधित करना ताकि खरीदी/संरक्षित की गई सामग्री के प्लेबैक को सक्षम किया जा सके * ख़रीदे/सुरक्षित वीडियो सामग्री का प्लेबैक ==== Mac के लिए DivX Converter ==== Mac के लिए DivX 6 के बाद से Mac के लिए DivX Converter वस्तुतः अपरिवर्तित बना हुआ है, जो अपने छोटे और गोल इंटरफ़ेस और DivX Plus HD फ़ाइल उत्पन्न करने की क्षमता की कमी के कारण अंत्यंत स्पष्ट है। ==== Mac के लिए DivX Plus Web Player ==== यथा DivX Plus Web Player संस्करण 2.0.2, Mac के लिए DivX Plus Web Player में Windows के लिए DivX Plus Web Player के साथ सुविधाओं की समानता है। {{Clear}} === सामुदायिक अनुप्रयोग === ==== Dr. DivX OSS ==== {{Main|Dr. DivX}} [[चित्र:Dr. DivX OSS 2 for Windows screenshot.jpg|thumb|300px|Windows के लिए Dr. DivX OSS 2]] [[Dr. DivX]], DivX, Inc. द्वारा बनाया गया अनुप्रयोग है जो कई वीडियो फॉर्मेट को DivX इनकोडेड वीडियो में ट्रांसकोडिंग करने में सक्षम है। मूल बंद स्रोत Dr. DivX, DivX 5.21 के लिए 1.06 संस्करण में समाप्त हो गया, वह DivX का आखिरी संस्करण था जो Windows 9x/Me के तहत चलने में सक्षम था। एक खुला स्रोत संस्करण बनाया गया है, जो DivX 6 का समर्थन करता है। ''Dr. DivX'', मुफ्त DivX Converter अनुप्रयोग पर काफी विस्तारित सुविधाओं को प्रदान करता है, जिसे संस्करण 6 के बाद से कोडेक के साथ समाहित किया गया था।<ref>{{cite web |url=http://www.divx.com/divx/windows/converter/ |title=DivX Video Converter |publisher=DivX, Inc. |date= |accessdate=11 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105171719/http://www.divx.com/divx/windows/converter/ |archive-date=5 जनवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> Dr. DivX, DivX Plus HD के साथ संगत नहीं है। ==== DivX H.264 इनकोडर ==== DivX ने, गैर-वाणिज्यिक उपयोग के लिए DivX Plus Converter में बीटा के रूप में प्रयुक्त divx264 इनकोडर के लिए एक कमांड लाइन इंटरफेस (CLI) जारी किया है।<ref name="web-divx-labsblog-H264beta">{{cite web |url = http://labs.divx.com/node/6992 |title = DivX H.264 Encoder Beta 1 & Tutorial |work = DivX Labs blog |publisher = [[DivX, Inc.]] |date = 29 अप्रैल 2009 |accessdate = 29 मार्च 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100212164317/http://labs.divx.com/node/6992 |archive-date = 12 फ़रवरी 2010 |url-status = dead }}</ref> चूंकि यह केवल कच्चे H.264 स्ट्रीम बना सकता है, एक मट्रोस्का म्युक्सर का इस्तेमाल किया जाना चाहिए. ==== DivX AAC एनकोडर ==== DivX Labs पर जारी CLI divX264 इनकोडर के लिए पूरक के रूप में, DivX ने DivX AAC इनकोडर CLI को एक Windows बीटा बाइनरी के रूप में भी जारी किया है।<ref name="web-divx-labsblog-H264beta" /> चूंकि यह केवल कच्चे AAC स्ट्रीम को बना सकता है, एक मट्रोस्का म्युक्सर का इस्तेमाल किया जाना चाहिए. == हार्डवेयर सहायता == DivX, Inc., गारंटी युक्त संगतता और ऐसी वीडियो फ़ाइलों के प्लेबैक के लिए उपभोक्ता इलेक्ट्रॉनिक्स और IC निर्माताओं की खातिर एक प्रमाणीकरण कार्यक्रम का विपणन करता है जो DivX प्रोफाइल के अंतर्गत आते हैं। ऐसे उपकरण जिन्हें DivX प्रमाणित किया गया है आमतौर पर निम्नलिखित में से एक चिह्न दर्शाते हैं:<ref>{{cite web |url=http://www.divx.com/en/partner/certified-programs/program-details |title=Program Details |work=Partner Solutions: Certified Programs |publisher=DivX, Inc. |accessdate=1 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125013712/http://www.divx.com/en/partner/certified-programs/program-details |archive-date=25 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> * DivX सर्टिफाइड * HD 720p और 1080p के लिए DivX सर्टिफाइड * DivX Plus HD के लिए DivX सर्टिफाइड * DivX कनेक्टेड * DivX अल्ट्रा के लिए DivX सर्टिफाइड DivX प्रमाणित उपकरणों में शामिल है DVD प्लेयर, कार स्टीरियो, [[मोबाइल फ़ोन|मोबाइल फोन]], टेलीविज़न, ब्लू-रे प्लेयर और यहां तक कि अलार्म घड़ियां भी.<ref>{{cite web |url=http://gadgeteer.org.uk/2007/11/23/philips-digital-photo-frame-alarm-clock/ |title=Philips Digital Photo Frame Alarm Clock |publisher=[http://gadgeteer.org.uk UK Gadgeteer Website] |date=23 नवम्बर 2007 |accessdate=1 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090622042949/http://gadgeteer.org.uk/2007/11/23/philips-digital-photo-frame-alarm-clock/ |archive-date=22 जून 2009 |url-status=dead }}</ref> DivX फ़ाइलों की उचित डीकोडिंग की पुष्टि करने के अलावा, यह प्रमाणन इसकी भी पुष्टि करता है कि उपकरण DivX वीडियो ऑन डिमांड सामग्री भी चला सकता है, जिसमें शामिल है हॉलीवुड की सामग्री जिसे इंटरनेट खुदरा विक्रेताओं से खरीदा जा सकता है।<ref>{{cite web |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3i63041d69a51cc0fd1b49c6c35c2f61b5 |title=Film Fresh, DivX sign DVD agreement – Deal allows users to back up their downloads |publisher=www.hollywoodreporter.com |date=26 अगस्त 2009 |accessdate=1 अप्रैल 2010 |last=Bond |first=Paul |archive-date=1 अगस्त 2012 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20120801161754/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3i63041d69a51cc0fd1b49c6c35c2f61b5 |url-status=dead }}</ref> === गेमिंग सिस्टम संगतता === [[चित्र:Divx-to-go-playstation-3.png|thumb|135px|DivX Plus Player के DivX to Go के इंटरफ़ेस पर प्लेस्टेशन 3 बटन.]] 4 दिसम्बर 2007 को, [[Xbox 360]] में देशी MPEG-4 ASP प्लेबैक समर्थन जोड़ा गया,<ref>{{Cite web |url=http://www.xbox.com/en-US/community/personality/elle/20071130-systemupdate.htm |title=Xbox.com {{!}} Personalities - A Fistful of Features in the December 2007 System Update |access-date=29 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013164655/http://www.xbox.com/en-US/community/personality/elle/20071130-systemupdate.htm |archive-date=13 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> जिससे इसे उन वीडियो को चलाने की अनुमति मिल गई जो DivX और अन्य MPEG-4 ASP कोडेक से कूटित किए गए हों.<ref>{{cite web |url=http://gizmodo.com/gadgets/xbox-360-divx%5Cxvid-test/xbox-360-divxxvid-tested-it-plays-almost-everything-329769.php |title=Xbox 360 DivX/XviD Playback Tested (Verdict: It's Almost Perfect) |work=Gizmodo |accessdate=19 दिसम्बर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304161010/http://gizmodo.com/gadgets/xbox-360-divx/xvid-test/xbox-360-divxxvid-tested-it-plays-almost-everything-329769.php |archive-date=4 मार्च 2009 |url-status=live }}</ref> 17 दिसम्बर 2007 को, फर्मवेयर उन्नयन 2.10 को Sony [[प्लेस्टेशन 3]] के लिए जारी किया गया, जिसमें आधिकारिक DivX प्रमाणन शामिल था। फर्मवेयर संस्करण 2.50 (15 अक्टूबर 2008 को जारी) में DivX वीडियो ऑन डिमांड (DivX VOD) सेवा के लिए समर्थन शामिल था और फर्मवेयर संस्करण 2.60 (20 जनवरी 2009 को जारी) में 3.11 संस्करण के लिए आधिकारिक DivX प्रमाणन और अद्यतन प्रोफाइल समर्थन शामिल है।<ref>{{cite web |url=http://www.ps3fanboy.com/2009/01/20/firmware-2-60-brings-photo-gallery-divx-3-11/ |title=Firmware 2.60 brings photo gallery, Divx 3.11 |work=PS3Fanboy |accessdate=20 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090121030912/http://www.ps3fanboy.com/2009/01/20/firmware-2-60-brings-photo-gallery-divx-3-11/ |archive-date=21 जनवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> Windows के लिए DivX Plus Player में DivX to Go की शुरूआत के साथ, एक प्लेस्टेशन 3 आइकन इंटरफेस पर आसानी से उपलब्ध है, जो एक USB या ऑप्टिकल डिस्क के माध्यम से वीडियो फ़ाइल को DivX फॉर्मेट में आसानी से परिवर्तित करने और कॉपी करने के लिए एक स्थानांतरण विज़ार्ड को उत्पन्न करेगा.<ref>{{cite web |url=http://www.ps3news.com/PlayStation-3/new-divx-plus-software-update-targets-ps3-via-mkv-conversion/ |title=New DivX Plus Software Update Targets PS3 via MKV Conversion - PS3 NEWS |publisher=ps3news.com |date=26 मार्च 2010 |accessdate=1 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329133245/http://www.ps3news.com/PlayStation-3/new-divx-plus-software-update-targets-ps3-via-mkv-conversion/ |archive-date=29 मार्च 2010 |url-status=live }}</ref> DivX to Go के प्लेस्टेशन 3 प्रीसेट के आउटपुट को Xbox 360 पर भी खेला जा सकता है। == प्रतियोगी == स्वामित्व वाले वाणिज्यिक वीडियो संपीड़न सॉफ्टवेयर बाज़ार में मुख्य प्रतिद्वंद्वियों में हैं Microsoft का [[Windows Media Video]] श्रृंखला और Apple Inc. का [[QuickTime]]. जबकि DivX कोडेक लम्बे समय से बेहतरीन वीडियो गुणवत्ता के कारण प्रसिद्ध रहा, मुफ्त और [[स्वतंत्र]] स्रोत [[Xvid]] कोडेक तुलनीय गुणवत्ता प्रदान करता है। DivX इनकोडर और Xvid इनकोडर, दोनों ही MPEG-4 Part 2 (MPEG-4 ASP) के साथ सांगत रहे हैं। हालांकि, सबसे अधिक इस्तेमाल किया जाने वाला DivX एन्कोडिंग प्रोफ़ाइल (''होम थियेटर''),<ref>{{cite web |url=http://labs.divx.com/node/74 |title=Home Theater |work=Dr. DivX User Guide: DivX Certified Profiles |publisher=DivX, Inc |date=22 फ़रवरी 2007 |accessdate=1 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100219232839/http://labs.divx.com/node/74 |archive-date=19 फ़रवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> समान MPEG-4 ASP सुविधाओं का इस्तेमाल नहीं करता है जो अधिकांश सबसे आम रूप से इस्तेमाल किए जाने वाले Xvid इनकोडिंग प्रोफ़ाइल (''होम'') में सक्शन होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.xvidsolutions.com/Product-Certification.36.0.html |title=Xvid Solutions Product Certification |year=2009 |publisher=XvidSolutions.com |accessdate=1 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926233156/http://www.xvidsolutions.com/Product-Certification.36.0.html |archive-date=26 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> 2003 से 2005 के बीच Doom9.org पर व्यक्तिपरक गुणवत्ता परीक्षण की एक श्रृंखला में, DivX इनकोडर को हर साल Xvid इनकोडर द्वारा परास्त कर दिया गया।<ref>{{cite web |url=http://www.doom9.org/codec-comparisons.htm |title=Codec comparisons |publisher=[[Doom9]] |accessdate=1 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080223010804/http://www.doom9.org/codec-comparisons.htm |archive-date=23 फ़रवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> इसी तरह के परीक्षणों को नए संस्करणों के लिए नहीं किया गया। खुली स्रोत लाइब्रेरी [[लिबवकोडेक]] ऐसे MPEG-4 वीडियो को डीकोड और इनकोड कर सकता है जिन्हें DivX के साथ डीकोड और इनकोड किया जा सकता है (और अन्य MPEG-4 कोडेक, जैसे Xvid या लिबवकोडेक MPEG-4). [[MPlayer]] परियोजना से, संसाधन पश्चात छवि कोड के साथ संयुक्त कर के इसे [[डाइरेक्टशो]] फिल्टर में पैक किया गया है जिसे [[ffdshow]] कहा जाता है, जिसे अधिकांश Windows [[वीडियो प्लेयर]] के साथ प्लेबैक के लिए इस्तेमाल किया जा सकता है। यह लाइब्रेरी उच्च अनुकूलन योग्य है और उन्नत उपयोगकर्ताओं के लिए सुविधाओं की विविध किस्मों को पेश करती है। == इन्हें भी देखें == ; संबंधित प्रौद्योगिकी * [[ऑडियो वीडियो इंटरलीव]] (.AVI) * [[मट्रोस्का]] (.MKV) * [[MPEG-4 Part 2]] * [[H.264/MPEG-4 AVC]] * [[Xvid]] * [[FFmpeg]] * [[ffdshow]] ;सामान्य विषय * [[कोडेक की सूची]] * [[वीडियो कोडेक की तुलना]] * [[कंटेनर फॉर्मेट (डिजिटल)]] * [[कंटेनर फॉर्मेटों की तुलना]] == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20100106015123/http://labs.divx.com/ DivX Labs] कम्युनिटी DivX वेबसाइट, बीटा और चल रही परियोजनाओं के साथ * {{dmoz|Computers/Multimedia/MPEG/DivX|DivX resources}} * [http://divixdigital.com/ DiviX Digital Jhunjhunu] {{Compression Software Implementations}} {{Compression formats}} {{DEFAULTSORT:Divx}} [[श्रेणी:वीडियो कोडेक]] [[श्रेणी:Windows मीडिया प्लेयर]] [[श्रेणी:कंटेनर फॉर्मेट]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] 5ga4mmz12lj8rg3hk6om8pcjbe5lz88 मधुमेह टाइप 2 0 213550 6632019 6618786 2026-10-22T11:31:46Z ~2026-56516-15 955184 add references 6632019 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Image = Blue circle for diabetes.svg | Caption = Universal blue circle symbol for diabetes.<ref>{{Cite web|title=Diabetes Blue Circle Symbol|url=http://www.diabetesbluecircle.org|date=17 मार्च 2006|publisher=International Diabetes Federation|access-date=15 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/|archive-date=5 अगस्त 2007|url-status=dead}}</ref> | DiseasesDB = 3661 | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} '''मधुमेह मेलिटस टाइप 2'''{{spaced ndash}}जिसे पहले '''"गैर-इंसुलिन-निर्भर मधुमेह मेलिटस (NIDDM)"''' या '''"वयस्कता में शुरु होने वाला मधुमेह"'''{{spaced ndash}}कहा जाता था, एक [[चपापचय विकार]] है, जिसे [http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/#%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%81_%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A5%88 इंसुलिन प्रतिरोध] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616075437/http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/#%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%81_%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A5%88 |date=16 जून 2020 }} और सापेक्ष [[इंसुलिन]] कमी के संदर्भ में उच्च [[रक्त ग्लूकोस]] द्वारा पहचाना जाता है।<ref name="Pathologic Basis of Disease"/>यह [[मधुमेह मेलिटस टाइप 1]] के विपरीत होता है जिसमें [[अग्नाशय]] में [[लैन्गरहैंस के आइलेट |आइलेट कोशिकाओं]] के विघटन के कारण पूर्ण इंसुलिन की कमी होती है।<ref name=Green2011>{{cite book|last=Shoback|first=edited by David G. Gardner, Dolores|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|url=https://archive.org/details/greenspansbasicc0000unse|year=2011|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=0-07-162243-8|pages=Chapter 17|edition=9th}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gavanji|first=Shahin|last2=Bakhtari|first2=Azizollah|last3=Abdel-Latif|first3=Rania|last4=Bencurova|first4=Elena|last5=Othman|first5=Eman M.|date=2024-10|title=Experimental approaches for induction of diabetes mellitus and assessment of antidiabetic activity: An in vitro and in vivo methodological review|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38747157|journal=Fundamental & Clinical Pharmacology|volume=38|issue=5|pages=842–861|doi=10.1111/fcp.13009|issn=1472-8206|pmid=38747157}}</ref> [[पॉलीडिप्सिया|अधिक प्यास लगना]], [[पॉलीयूरिया|बार-बार मूत्र लगना]] और [[पॉलीफैगिया|लगातार भूख लगना]] कुछ चितपरिचित लक्षण हैं। [[मधुमेह मेलिटस| मधुमेह के 90 प्रतिशत मामले टाइप 2 मधुमेह के होते हैं जबकि शेष 10 प्रतिशत प्राथमिक रूप से [[मधुमेह मेलिटस टाइप 1]] और [[गर्भावस्था मधुमेह]]के होते हैं। आनुवांशिक रूप से रोग के प्रति अधिक संवेदनशील लोगों में टाइप 2 मधुमेह का मुख्य कारण [[मोटापे]] को माना जाता है। <!-- उपचार --> मधुमेह टाइप 2 का आरंभिक प्रबंधन [[शारीरिक व्यायाम|व्यायाम]] और [[मधुमेह आहार|आहार संबंधी सुधार]]को बढ़ा कर किया जाता है। यदि इन उपायों से रक्त ग्लूकोस स्तर पर्याप्त रूप से कम नहीं होते हैं तो [[मेटफॉर्मिन]]या [[इंसुलीन]] जैसी दवाओं की जरूरत हो सकती है। वे लोग जो इंसुलिन पर हैं, उनमें [[रक्त शर्करा]]स्तरों की नियमित जांच की आवश्यकता होती है। <!--रोग का निदान तथा महामारी विज्ञान --> मधुमेह की दर, मोटापे की दर के सामान पिछले 50 वर्षों में समांतर रूप से बढ़ी है। 2010 में लगभग 285&nbsp;मिलियन लोग इस रोग से पीड़ित हैं, जबकि 1985 में इनकी संख्या लगभग 30&nbsp;मिलियन थी। उच्च रक्त शर्करा से दीर्घावधि में होने वाली जटिलताओं में [[हृदय रोग]], [[दौरे]], [[मधुमेह रैटिनोपैथी]] जिसमें आंखो की देखने की क्षमता प्रभावित होती है, [[गुर्दे की विफलता]] जिसमें [[डायलिसिस]]की जरूरत पड़ सकती है और अंगों में खराब संचरण के कारण [[अंग विच्छेदन]]शामिल हो सकता है। हलांकि [[मधुमेह मेलिटस टाइप 1|मधुमेह टाइप 1]] का गुण जो कि [[मधुमेह कीटोएसिडोसिस|कीटोन बॉडी की अधिकता]]की गंभीर जटिलता है, असमान्य है।<ref>{{cite journal|last=Fasanmade|first=OA|author2=Odeniyi, IA, Ogbera, AO|title=Diabetic ketoacidosis: diagnosis and management|journal=African journal of medicine and medical sciences|date=2008 Jun|volume=37|issue=2|pages=99–105|pmid=18939392}}</ref> हलांकि, [[नॉनएकेटोटिक हाइप्रोस्मोलर कोमा]]हो सकता है। {{TOC limit|3}} == प्री-डायबिटीज == अगर आप के खून में ग्लूकोज़ की मात्रा सामान्य से बढ़ जाये पर इतनी भी न बढे की उसे डायबिटीज घोषित किया जा सके तो कहा जाता है की आप को प्री डायबिटीज है। डायबिटीज को जाँचने के लिए कई सरे टेस्ट किये जा सकते हैं, और हर टेस्ट में डायबिटीज और प्री डायबिटीज अलग- अलग मानक हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/tests-diagnosis|title=Diabetes Tests & Diagnosis {{!}} NIDDK|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US|access-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200513054120/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/tests-diagnosis|archive-date=13 मई 2020|url-status=dead}}</ref> == चिह्न तथा लक्षण == [[File:Main symptoms of diabetes.png|thumb|350px|मधुमेह के सबसे महत्वपूर्ण लक्षणों का अवलोकन।]] [[पॉलीयूरिया]] (बार-बार मूत्र लगना), [[पॉलीडिप्सिया]] (बढ़ी हुयी प्यास),[[पॉलीफैगिया]] (बढ़ी हूयी भूख) और [[वजन कम होना]]मधुमेह के चितपरिचित लक्षण हैं।<ref name=Vij2010>{{cite journal|last=Vijan|first=S|title=Type 2 diabetes|journal=Annals of internal medicine|date=2 मार्च 2010|volume=152|issue=5|pages=ITC31–15; quiz ITC316|pmid=20194231|doi=10.1059/0003-4819-152-5-201003020-01003}}</ref> अन्य लक्षण जो निदान के समय शामिल हैं उनमें [[धुंधला दिखना]], [[प्रूरिटस|खुजली]], [[परिधीय न्यूरोपैथी]], बार-बार होने वाली[[वॉल्वोवाजाइनाटिस|योनि के संक्रमण]] और [[थकान (चिकित्सीय)|थकान]]शामिल हैं<!--<ref name=Green2011/> --> बहुत सारे लोगों में पहले कुछ वर्षों में कोई लक्षण नहीं होते हैं और उनका निदान नियमित परीक्षण के दौरान होता है।<!--<ref name=Green2011/> -->टाइप 2 मधुमेह मेलिटस से पीड़ित लोगों कभी-कभार [[नॉनएकेटोटिक हाइप्रोस्मोलर कोमा]] (एक अवस्था जिसमें [[चेतना के घटे हुये स्तर]] और [[हाइपोटेन्शन|निम्न रक्तचाप]] के साथ बहुत उच्च रक्त शर्करा होती है) हो सकता है।<ref name=Green2011/> === जटिलतायें=== टाइप&nbsp;2&nbsp;मधुमेह आम तौर पर एक जटिल रोग है, जिसमें जीवन की संभाव्यता 10&nbsp;वर्ष कम हो जाती है।<ref name=Will2011/> ऐसा आंशिक रूप से उन बहुत सारी जटिलताओं से होता है जो इसके साथ जुड़ी हैं, जिनमें: [[हृदय रोग]]का दो से चार गुना जोखिम, जिसमे [[स्थानिक हृदय रोग]] और [[दौरा]]शामिल है, निचले अंग में [[अंग विच्छेदन]] की 20&nbsp;गुना वृद्धि का जोखिम और अस्पताल में भर्ती होने की दर शामिल है।<ref name=Will2011/> विकसित दुनिया में और बाकी सारी जगहों पर टाइप&nbsp;2&nbsp;मधुमेह, गैर-अभिघातजन्य [[अंधता]] और[[जटिल गुर्दा रोग|गुर्दा विफलता]]का सबसे बड़ा कारण है।<ref name=AFP09/> यह [[अल्ज़ाइमर रोग]] और [[बहु-रोधगलितांश मनोभ्रंश |संवहनी मनोभ्रंश]]जैसी रोग प्रक्रियाओं के माध्यम से संज्ञानात्मक रोग और [[मनोभ्रंश]] के बढ़े जोखिम से जुड़ा हुआ है।<ref>{{cite journal|last=Pasquier|first=F|title=Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status?|journal=Diabetes & metabolism|date=2010 Oct|volume=36 Suppl 3|pages=S100–5|pmid=21211730|doi=10.1016/S1262-3636(10)70475-4}}</ref> अन्य जटिलताओं में: [[एकेनथॉसिस नाइग्रेकन्स]](जोड़ और मोड़ वाले स्थानों पर त्वचा के रंग में गाढ़ापन), [[नपुंसकता|यौन विकार]]और बार-बार संक्रमणों का होना शामिल है।<ref name=Vij2010/> == कारण == टाइप 2 मधुमेह का विकास जीवनशैली और जीन संबंधी कारकों के संयोजन से होता है।<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal |author=Risérus U, [[Walter Willett|Willett WC]], Hu FB |title=Dietary fats and prevention of type 2 diabetes |journal=Progress in Lipid Research |volume=48 |issue=1 |pages=44–51 |year=2009 |month=January|pmid=19032965 |doi=10.1016/j.plipres.2008.10.002 |pmc=2654180}}</ref> जबकि कुछ अपने नियंत्रण में होते हैं जैसे आहार और [[मोटापा]] और दूसरे जैसे बढ़ती उम्र, स्त्रीलिंग और जीन संबंधी, नियंत्रण में नहीं होते हैं।<ref name=Will2011/> नींद की कमी को भी टाइप 2 मधुमेह से जोड़ा जाता है।<ref name=Sleep2011>{{cite journal|last=Touma|first=C|author2=Pannain, S|title=Does lack of sleep cause diabetes?|url=https://archive.org/details/sim_cleveland-clinic-journal-of-medicine_2011-08_78_8/page/549|journal=Cleveland Clinic journal of medicine|date=2011 Aug|volume=78|issue=8|pages=549–58|pmid=21807927|doi=10.3949/ccjm.78a.10165}}</ref> ऐसा चपापचय पर इसके प्रभाव के कारण माना जाता है।<ref name=Sleep2011/> गर्भावस्था में बच्चे के विकास के दौरान माँ की पोषण स्थिति भी एक भूमिका निभा सकती है, जो बदले हुये [[DNA मेथिलेशन]]के कारण होने वाली क्रिया के फलस्वरूप हो सकता है।<ref>{{cite journal|last=Christian|first=P|author2=Stewart, CP|title=Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2010-03_140_3/page/437|journal=The Journal of nutrition|date=2010 Mar|volume=140|issue=3|pages=437–45|pmid=20071652|doi=10.3945/jn.109.116327}}</ref> === जीवनशैली === {{Main|Lifestyle causes of diabetes mellitus type 2}} टाइप&nbsp;2 मधुमेह के विकास के लिये महत्वपूर्ण जीवन शैली कारको में [[मोटापा]] (जिसे [[शरीर भार सूचकांक]] के 30 से अधिक होने से परिभाषित किया जाता है), शारीरिक गतिविधि की कमीं, खराब आहार, तनाव और [[शहरीकरण]]शामिल है।<ref name=Will2011/> चीनी व जापानी वंश के लोगों में 30 प्रतिशत, यूरोपीय व अफ्रीकी वंश के लोगों में 60-80 प्रतिशत और पिमा इंडियन और प्रसांत द्वीपीय निवासियों में 100 प्रतिशत मामलों में अतिरिक्त शारीरिक चर्बी संबंधित है।<ref name=Green2011/> वे जो मोटे नहीं हैं अक्सर उनका [[कमर–जंघा अनुपात]]उच्च होता है।<ref name=Green2011/> टाइप&nbsp;2 मधुमेह के विकास के जोखिम में आहार संबंधी कारक भी प्रभाव डालते हैं। [[चीनी]] से मीठे किये गये पेय की अधिक मात्रा भी बढ़े जोखिम से जुड़ी हुयी है।<ref name=SSB2010>{{cite journal|last=Malik|first=VS|author2=Popkin, BM, Bray, GA, Després, JP, Hu, FB|title=Sugar Sweetened Beverages, Obesity, Type 2 Diabetes and Cardiovascular Disease risk|url=https://archive.org/details/sim_circulation_2010-03-23_121_11/page/1356|journal=Circulation|date=23 मार्च 2010|volume=121|issue=11|pages=1356–64|pmid=20308626|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185|pmc=2862465}}</ref><ref>{{cite journal|last=Malik|first=VS|author2=Popkin, BM, Bray, GA, Després, JP, Willett, WC, Hu, FB|title=Sugar-Sweetened Beverages and Risk of Metabolic Syndrome and Type 2 Diabetes: A meta-analysis|url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2010-11_33_11/page/2477|journal=Diabetes Care|date=2010 Nov|volume=33|issue=11|pages=2477–83|pmid=20693348|doi=10.2337/dc10-1079|pmc=2963518}}</ref> आहार में [[वसा]] का प्रकार भी महत्वपूर्ण है, जिसमें [[संतृप्त वसा]] और [[ट्रांस वसा संबंधी अम्ल]] जोखिम बढ़ाते हैं और [[पॉली असंतृप्त वसा|पॉलीअसंतृप्त]] और [[मोनो असंतृप्त वसा]] जोखिम घटाते हैं।<ref name=Fat2009 /> [[सफेद चावल]] की अधिक मात्रा का सेवन भी जोखिम बढ़ाने में भूमिका निभाता दिखता है।<ref>{{cite journal|last=Hu|first=EA|author2=Pan, A, Malik, V, Sun, Q|title=White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=15 मार्च 2012|volume=344|pages=e1454|pmid=22422870|doi=10.1136/bmj.e1454|pmc=3307808}}</ref> ऐसा विश्वास किया जाता है कि व्यायाम की कमी के कारण 7 प्रतिशत मामले होते हैं।<ref>{{cite journal|last=Lee|first=I-Min|author2=Shiroma, Eric J; Lobelo, Felipe; Puska, Pekka; Blair, Steven N; Katzmarzyk, Peter T|title=Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy|journal=The Lancet|date=1 जुलाई 2012|doi=10.1016/S0140-6736(12)61031-9}}</ref> === आनुवांशिकी === मधुमेह के अधिकांश मामलों में बहुत सारी जीन शामिल होती हैं जिनमें से हर एक टाइप 2 मधुमेह का रोगी होने की संभाव्यता को बढ़ावा देती है।<ref name=Will2011/> यदि [[समान जुड़वां]] में से एक को मधुमेह है तो दूसरे को उसके जीवनकाल में मधुमेह के विकास की संभावना 90 प्रतिशत से भी अधिक होती है जबकि गैर समान भाई-बहनों में यह संभावना 25-30 प्रतिशत तक होती है।<ref name=Green2011/> 2011 में 36 से अधिक [[जीनों]] को टाइप 2 मधुमेह के जोखिम में योगदान करते देखा गया है।<ref name=Genetic2011>{{cite journal|last=Herder|first=C|author2=Roden, M|title=Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance|journal=European journal of clinical investigation|date=2011 Jun|volume=41|issue=6|pages=679–92|pmid=21198561|doi=10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x}}</ref> अभी भी रोग के कुल आनुवांशिक घटक में ये सारी जीन मिलकर केवल 10 प्रतिशत योगदान करती हैं।<!--<ref name=Genetic2011/> -->उदाहरण के लिये[[TCF7L2]] [[अलेल]] मधुमेह के विकास के जोखिम को 1.5&nbsp;गुना बढ़ाता है और सामान्य आनुवांशिक भिन्नरूपों का सबसे बड़ा जोखिम है।<!--<ref name=Green2011/> --> मधुमेह से जुड़ी अधिकतर जीन बीटा कोशिका फंक्शन में शामिल होती हैं।<ref name=Green2011/> मधुमेह के ऐसे बेहद कम मामले हैं जो किसी एक जीन में असमान्यता के कारण पैदा होते हैं (जिनको [[अनुवांशिक विकार|मोनोजेनिक]] प्रकार का मधुमेह या [[Diabetes_mellitus#Other_types|"मधुमेह के अन्य विशिष्ट प्रकार "]] कहते हैं)।<ref name=Green2011/><ref name=Will2011/> इनमें दूसरो के साथ [[युवाओं के मधुमेह की परिपक्व शुरुआत]] (MODY), [[डोनोह्यू सिन्ड्रोम]] और [[रैब्सन-मेन्डेनहॉल सिंड्रोम]] शामिल हैं।<ref name=Will2011/> युवा लोगों में मधुमेह के सभी मामलों में युवाओं के मधुमेह की परिपक्व शुरुआत 1-5 प्रतिशत तक योगदान करती है।<ref>{{cite news|first=|last=|author2=|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|accessdate=4 अगस्त 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=4 जुलाई 2008|url-status=dead}}</ref> === चिकित्सीय स्थितियां=== बहुत सारी ऐसी दवायें और अन्य स्वास्थ्य समस्यायें हैं जिससे मधुमेह की संभावनायें पैदा होती हैं।<ref name=BookDM2008>{{cite book|last=Bethel|first=edited by Mark N. Feinglos, M. Angelyn|title=Type 2 diabetes mellitus : an evidence-based approach to practical management|year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5|page=462|url=http://books.google.ca/books?id=NctBmHUOV7AC&pg=PA462|access-date=23 मार्च 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015193109/http://books.google.ca/books?id=NctBmHUOV7AC&pg=PA462|archive-date=15 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> दवाओं में शामिल हैं: [[ग्लूकोकॉर्टिकॉयड]], [[थायाज़ाइड]], [[बीटाब्लॉकर]], [[अटिपिकल एंटीसायकोटिक]]s,<ref>{{cite journal|last=Izzedine|first=H|author2=Launay-Vacher, V, Deybach, C, Bourry, E, Barrou, B, Deray, G|title=Drug-induced diabetes mellitus|journal=Expert opinion on drug safety|date=2005 Nov|volume=4|issue=6|pages=1097–109|pmid=16255667|doi=10.1517/14740338.4.6.1097}}</ref> और [[स्टैटिन]]।<ref>{{cite journal|last=Sampson|first=UK|author2=Linton, MF, Fazio, S|title=Are statins diabetogenic?|journal=Current opinion in cardiology|date=2011 Jul|volume=26|issue=4|pages=342–7|pmid=21499090|doi=10.1097/HCO.0b013e3283470359|pmc=3341610}}</ref> वे महिलायें जिनको पहले [[गर्भावस्था मधुमेह]] हुआ है उनमें टाइप 2 मधुमेह होने का जोखिम अधिक है।<ref name=Vij2010/> इससे जुड़ी अन्य स्वास्थ्य समस्याओं में [[ऐक्रोमैग्ली]](महाकायता), [[कुशिंग सिंड्रोम]], [[हाइपरथायरॉडिज्म]](निदान विज्ञान की दृष्टि से थायरॉएड हार्मोन का अत्यधिक उत्पाद), [[फियोक्रोमोसाइटोमा]] और कुछ प्रकार के [[कैंसर]] जैसे [[ग्लूकागोनोमा]]।<ref name=BookDM2008/> [[टेस्टोस्टेरोन]]की कमी भी टाइप 2 मधुमेह से जुड़ी है।<ref name=pmid19444934>{{cite journal |author=Saad F, Gooren L|title=The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review |journal=The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology |volume=114 |issue=1–2 |pages=40–3 |year=2009 |month=March |pmid=19444934|doi=10.1016/j.jsbmb.2008.12.022}}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal |author=Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA |title=Low testosterone and the association with type 2 diabetes |journal=The Diabetes Educator |volume=34 |issue=5|pages=799–806 |year=2008 |pmid=18832284 |doi=10.1177/0145721708323100}}</ref> == पैथोफिज़ियोलॉजी (रोग के कारण पैदा हुए क्रियात्मक परिवर्तन)== टाइप 2 मधुमेह [http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/#%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%81_%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A5%88 इंसुलिन प्रतिरोधकी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616075437/http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/#%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%81_%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A5%88 |date=16 जून 2020 }} सेटिंग में [http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/#%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%81_%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A5%88 बीटा कोशिकाओंसे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616075437/http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/#%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%81_%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A5%88 |date=16 जून 2020 }} अपर्याप्त इंसुलिन उत्पादन के कारण होता है।<ref name=Green2011/> इंसुलिन प्रतिरोध जो कि [[कोशिका (जीवविज्ञान)|कोशिका]] द्वारा इंसुलिन के सामान्य स्तरों को पर्याप्त रूप से प्रतिक्रिया दे पाने की अक्षमता है, मुख्य रूप से मांसपेशियों, जिगर और वसा ऊतकों में होता है।<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=15|url=http://books.google.ca/books?id=fiAclxvKblkC&pg=PA15|access-date=23 मार्च 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016090540/http://books.google.ca/books?id=fiAclxvKblkC&pg=PA15|archive-date=16 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> जिगर में आम तौर पर, इंसुलिन ग्लूकोस मुक्ति को रोकता है। हलांकि इंसुलिन प्रतिरोध की सेटिंग में जिगर असंगत रूप से ग्लूकोस को रक्त में छोड़ता है।<ref name=Will2011/> इंसुलिन प्रतिरोध बनाम बीटा कोशिका शिथिलता का अनुपात भिन्न-भिन्न लोगों में भिन्न होता है, कुछ लोगो में प्राथमिक इंसुलिन प्रतिरोध होता है और इंसुलिन निस्सरण में मात्र थोड़ी खराबी होती है जबकि दूसरो में थोड़ा इंसुलिन प्रतिरोध होता है और प्राथमिक रूप से इंसुलिन निस्सरण की कमी होती है।<ref name=Green2011/> टाइप 2 मधुमेह और इंसुलिन प्रतिरोध के साथ जुड़े दूसरे संभावित महत्वपूर्ण तंत्रों में [[वसा कोशिकाओं]] के भीतर [[लिपिड]] बढ़ती टूटफूट, [[इनक्रेटिन]]की कमी के प्रति प्रतिरोध, रक्त में [[ग्लूकागॉन]] स्तर, गुर्दों द्वारा पानी और नमक का बढ़ा प्रतिधारण और [[केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र]] द्वारा चपापचय का अनुपयुक्त नियंत्रण शामिल है।<ref name=Will2011/> हलांकि इंसुलिन प्रतिरोध वाले सभी लोगों में मधुमेह विकसित नहीं होता है, क्योंकि अग्नाशय संबंधी बीटा कोशिकाओं द्वारा इंसुलिन निस्सरण की क्षति भी जरूरी है।<ref name=Green2011/> == निदान == {{OGTT}} [[विश्व स्वास्थ्य संगठन]] की मधुमेह (टाइप 1 और टाइप 2 दोनो) की परिभाषा लक्षणों के साथ एक बार उठायी गयी ग्लूकोस रीडिंग के लिये है या निम्नलिखित दो मौकों पर उठाये गये मानों में से एक है:<ref name=who-99>{{Cite web |url=http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |accessdate=29 मई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=29 मई 2007 |url-status=live }}</ref> * फास्टिंग प्लाज़मा ग्लूकोस ≥ 7.0&nbsp;mmol/l (126&nbsp;mg/dl) :या * [[ग्लूकोस सहिष्णुता परीक्षण]], जो प्लाज़मा ग्लूकोस की मौखिक खुराक के दो घंटे बाद का हो ≥ 11.1&nbsp;mmol/l (200&nbsp;mg/dl) यादृच्छिक रक्त शुगर जो कि 11.1&nbsp;mmol/l (200&nbsp;mg/dL) से अधिक हो तथा साथ ही विशिष्ट लक्षण भी हो<ref name=Vij2010/> या एक [[ग्लाइकेटेड हीमोग्लोबीन]] (HbA<sub>1c</sub>) का 6.5% से अधिक होना भी मधुमेह के निदान की एक और विधि है।<ref name=Will2011/> 2009 में एक अंतर्राष्ट्रीय विशेषज्ञ कमेटी जिसमें अमेरिकन डायबिटीज़ एसोसिएशन (IDA) और यूरोपियन एसोसिएशन फॉर दी स्टडी ऑफ डायबिटीज़ (EASD) के प्रतिनिधि शामिल थे, ने यह अनुशंसा की कि ≥6.5% HbA<sub>1c</sub> की सीमा को मधुमेह के निदान के लिये उपयोग किया जाना चाहिये।<!--<ref name=Expert2009/> --> इस अनुशंसा को अमेरिकन डायबिटीज़ एसोसिएशन द्वारा 2010 में अपनाया गया था।<ref>{{cite journal|author= |title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=33 Suppl 1 |issue= Supplement_1|pages=S62–9 |year=2010 |month=January |pmid=20042775 |pmc=2797383 |doi=10.2337/dc10-S062 |url= |last1= American Diabetes |first1= Association}}</ref> सकारात्मक परीक्षणों को तब तक दोहराया जाना चाहिये जब तक कि व्यक्ति में आम लक्षण और रक्त शर्करा >11.1&nbsp;mmol/l (>200&nbsp;mg/dl) मात्रा में उपस्थित है।<ref name=Expert2009>{{cite journal|last=International Expert|first=Committee|title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes|url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2009-07_32_7/page/1327|journal=Diabetes Care|date=2009 Jul|volume=32|issue=7|pages=1327–34|pmid=19502545|doi=10.2337/dc09-9033|pmc=2699715}}</ref> मधुमेह के लिये सीमा ग्लूकोस सहिष्णुता परीक्षणों के परिणामों फास्टिंग ग्लूकोस या HbA<sub>1c</sub> और [[रेटिनोपैथी|रेटिना संबंधी समस्याओं]] जैसी जटिलताओं के बीच संबंधों पर आधारित है।<ref name=Will2011/> फास्टिंग या यादृच्छ रक्त शर्करा को ग्लूकोस सहिष्णुता परीक्षण से अधिक वरीयता दी जाती है क्योंकि वे लोगों के लिये अधिक सुविधाजनक हैं।<ref name=Will2011/> HbA<sub>1c</sub> का लाभ यह है कि फास्टिंग की जरूरत नहीं पड़ती है और परिणाम अधिक स्थायी होते है, लेकिन दोष यह है कि परीक्षण रक्त शर्करा के मापन से अधिक महंगा है।<ref>{{cite journal |author=|title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=35 Suppl 1 |issue=|pages=S64–71 |year=2012 |month=January |pmid=22187472 |doi=10.2337/dc12-s064 |url= |last1= American Diabetes |first1= Association}}</ref> इस बात का अनुमान है कि संयुक्त राज्य अमरीका में मधुमेह से पीड़ित 20% लोगों को रोग का पता नहीं चलता हैं।<ref name=Will2011/> मधुमेह मेलिटस टाइप 2 को [[इंसुलिन प्रतिरोध]] और संबंधित [[इंसुलिन]] के संदर्भ में उच्च रक्त ग्लूकोस द्वारा पहचाना जाता है।<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | author=Kumar, Vinay; Fausto, Nelson; Abbas, Abul K.; Cotran, Ramzi S. ; Robbins, Stanley L. | authorlink= | title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease | year=2005| edition=7th| publisher=Saunders | location=Philadelphia, Pa. | isbn=0-7216-0187-1|pages=1194–1195}}</ref> यह [http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/ मधुमेह मेलिटस टाइप 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616075437/http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/ |date=16 जून 2020 }} के विपरीत है जिसमें [[अग्नाशय]] में [[लैन्गरहैंस के आइलेट |आइलेट कोशिकाओं]] के विघटन के कारण पूर्ण इंसुलिन कमी होती है और [[गर्भावस्था मधुमेह]] के भी जो गर्भावस्था के साथ जुड़े उच्च रक्त शर्करा की नयी शुरुआत होता है।<ref name="Green2011"/> टाइप 1 और टाइप 2 मधुमेह में परिस्थितियों के प्रस्तुतिकरण के आधार पर अंतर किया जा सकता है।<ref name=Expert2009/> यदि निदान में किसी तरह का शक है तो [[प्रतिरक्षी]] परीक्षण, टाइप 1 मधुमेह और [[C-पेप्टाइड]] स्तर टाइप 2 मधुमेह की पुष्टि में उपयोगी हो सकती है।<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=201|url=http://books.google.ca/books?id=fiAclxvKblkC&pg=PA201|access-date=23 मार्च 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016090544/http://books.google.ca/books?id=fiAclxvKblkC&pg=PA201|archive-date=16 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> == जांच == कोई भी प्रमुख संगठन मधुमेह के लिये सार्वभौमिक जांच की सिफारिश नहीं करता है क्योंकि इस बात के कोई साक्ष्य नहीं है कि ऐसा कोई प्रोग्राम परिणामों कोबेहतर कर सकेगा।<ref name=Screen09>{{cite journal |author=Valdez R |title=Detecting Undiagnosed Type 2 Diabetes: Family History as a Risk Factor and Screening Tool |journal=J Diabetes Sci Technol |volume=3 |issue=4 |pages=722–6|year=2009 |pmid=20144319 |pmc=2769984 |doi= |url=}}</ref> बिना लक्षणों वाले वे वयस्क जिनमें 135/80&nbsp;mmHg से अधिक [[रक्तचाप]] है उनमें [[यूनाइटेड स्टेट्स प्रिवेंटिव सर्विसेस टास्क फोर्स]] जांच की सिफारिश करता है।<ref name=US08>{{cite web |url=http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/uspsdiab.htm |title=Screening: Type 2 Diabetes Mellitus in Adults |year=2008 |work=U.S. Preventive Services Task Force |accessdate= |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207214318/http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/uspsdiab.htm |archive-date=7 फ़रवरी 2014 |url-status=dead }}</ref> जिनका रक्तचाप कम है, यह स्पष्ट है कि जांच के पक्ष या विपक्ष में सिफारिश के अपर्याप्त साक्ष्य हैं।<ref name=US08/> [[विश्व स्वास्थ्य संगठन]] केवल उन समूहों में जांच की सिफारिश करता है जिनमें उच्च जोखिम है।<ref name=Screen09/> संयुक्त राज्य अमरीका में उच्च जोखिम वाले समूहों में निम्न शामिल हैं: वे जिनकी उम्र 45&nbsp;साल से अधिक है, वे जिनके [[नज़दीकी रिश्तेदारों]] को मधुमेह है, कुछ जातीय समूह जिनमें हिस्पैनिक, अफ्रीकी-अमरीकी और मूल अमरीकी शामिल हैं, वे जिनमें [http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/ गर्भावधि मधुमेह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616075437/http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/ |date=16 जून 2020 }}, [[पॉलीसिस्टिक अंडाशय सिंड्रोम]], वज़न की अधिकता का इतिहास है और वे जिनसे [[चपापचय सिंड्रोम]]से संबंधित परिस्थितियां जुड़ी हुयी हैं।<ref name="Vij2010" /> == रोकथाम == [http://www.readingpartner.net/%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%AA-2-%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%9C-%E0%A4%97%E0%A5%87%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%A8/ टाइप 2 मधुमेह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607061152/http://www.readingpartner.net/%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%AA-2-%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%9C-%E0%A4%97%E0%A5%87%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%A8/ |date=7 जून 2020 }} की शुरुआत को उपयुक्त पोषकता और नियमित व्यायाम के माध्यम से विलंबित किया या रोका जा सकता है।<ref>{{cite journal|author=Raina Elley C, Kenealy T |title=Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance |journal=Evid Based Med |volume=13 |issue=6 |pages=173 |year=2008 |month=December|pmid=19043031 |doi=10.1136/ebm.13.6.173 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Orozco LJ, Buchleitner AM, Gimenez-Perez G, Roqué I Figuls M, Richter B, Mauricio D |title=Exercise or exercise and diet for preventing type 2 diabetes mellitus|journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD003054 |year=2008 |pmid=18646086|doi=10.1002/14651858.CD003054.pub3 |url= |editor1-last=Mauricio |editor1-first=Didac}}</ref> जीवन-शैली संबंधी गंभीर उपाय इसके जोखिम को आधा कर सकते हैं।<ref name=AFP09/> [https://web.archive.org/web/20200616075504/http://www.readingpartner.net/11-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%AE%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F/ व्यायाम का लाभ] व्यक्ति के आरंभिक वजन और व्यायाम के कारण घटे वजन से अप्रभावित रहता है।<ref>{{cite journal|last=O'Gorman|first=DJ|author2=Krook, A|title=Exercise and the treatment of diabetes and obesity|url=https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2011-09_95_5/page/953|journal=The Medical clinics of North America|date=2011 Sep|volume=95|issue=5|pages=953–69|pmid=21855702|doi=10.1016/j.mcna.2011.06.007}}</ref> मात्र आहार संबंधी बदलावों से लाभ के साक्ष्य हलांकि सीमित हैं,<ref>{{cite journal |author=Nield L, Summerbell CD, Hooper L, Whittaker V, Moore H |title=Dietary advice for the prevention of type 2 diabetes mellitus in adults |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD005102 |year=2008 |pmid=18646120 |doi=10.1002/14651858.CD005102.pub2 |url=|editor1-last=Nield |editor1-first=Lucie}}</ref> हरी पत्तेदार सब्ज़ियों की आहार में अधिकता के कुछ साक्ष्य अवश्य हैं<ref>{{cite journal|last=Carter|first=P|author2=Gray, LJ, Troughton, J, Khunti, K, Davies, MJ|title=Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=18 अगस्त 2010|volume=341|pages=c4229|pmid=20724400|doi=10.1136/bmj.c4229|pmc=2924474}}</ref>और शर्करा वाले पेयों को पीना सीमित करने के लाभ के भी कुछ साक्ष्य हैं।<ref name=SSB2010/> वे जिनको [http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/ दुर्बल ग्लूकोस सहनशीलताहै] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616075437/http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/ |date=16 जून 2020 }}, अकेले आहार तथा व्यायाम या [[मेटफॉर्मिन]] या [[अकार्बोस]] के साथ संयोजन, मधुमेह विकास के जोखिम को कम कर सकता है।<ref name=AFP09/><ref name=AHRQ05>{{cite journal |author=Santaguida PL, Balion C, Hunt D, ''et al.'' |title=Diagnosis, prognosis, and treatment of impaired glucose tolerance and impaired fasting glucose |journal=Evid Rep Technol Assess (Summ) |issue=128 |pages=1–11 |year=2005 |month=August |pmid=16194123 |url=http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/impglucose/impglucose.pdf |format=PDF |access-date=5 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910035155/http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/impglucose/impglucose.pdf |archive-date=10 सितंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> जीवनशैली हस्तक्षेप, मेटाफॉर्मिन से अधिक प्रभावी हैं।<ref name=AFP09/> == प्रबंधन == [http://www.readingpartner.net/%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%AA-2-%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%9C-%E0%A4%97%E0%A5%87%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%A8/ टाइप 2 मधुमेह का प्रबंधन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607061152/http://www.readingpartner.net/%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%AA-2-%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%9C-%E0%A4%97%E0%A5%87%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%A8/ |date=7 जून 2020 }} जीवनशैली हस्तक्षेप, दूसरे कार्डियोवस्कुलर जोखिम कारकों को कम करने और रक्त ग्लूकोस को सामान्य सीमा में बनाये रखने पर फोकस करता है।<ref name=AFP09>{{cite journal |author=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ|title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=Am Fam Physician |volume=79 |issue=1|pages=29–36 |year=2009 |month=January |pmid=19145963 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2009-01-01_79_1/page/n29}}</ref> 2008 में ब्रिटिश [[नेशनल हेल्थ सर्विस]] द्वारा उन लोगों के लिये रक्त ग्लूकोस की स्वयं-निगरानी का सुझाव दिया था जिनमें [https://web.archive.org/web/20200616075512/http://www.readingpartner.net/diabetes-ka-management-kese-karen/ टाइप 2 मधुमेह का नया निदान] हुआ हो,<ref>{{Cite web|title=Clinical Guideline:The management of type 2 diabetes (update)|url=http://www.nice.org.uk/guidance/index.jsp?action=byID&o=11983|access-date=5 अगस्त 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216023110/http://www.nice.org.uk/guidance/index.jsp?action=byID&o=11983|archive-date=16 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> हलांकि बहु-खुराक इंसुलिन का उपयोग करने वालों में स्वयं-निगरानी के लाभों पर प्रश्नचिह्न हैं।<ref name=AFP09/><ref>{{cite journal|last=Farmer|first=AJ|author2=Perera, R, Ward, A, Heneghan, C, Oke, J, Barnett, AH, Davidson, MB, Guerci, B, Coates, V, Schwedes, U, O'Malley, S|title=Meta-analysis of individual patient data in randomised trials of self monitoring of blood glucose in people with non-insulin treated type 2 diabetes.|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=2012 Feb 27|volume=344|pages=e486|pmid=22371867}}</ref> दूसरे कार्डियोवस्कुलर जोखिम कारकों जैसे [[उच्च रक्तचाप]], [[उच्च कोलेस्ट्रॉल]] और [[माइक्रोएल्बुमिनयूरिया]]का प्रबंधन, व्यक्ति के जीवन की संभावना को बढ़ाता है।<ref name=AFP09/> हलांकि, मानक रक्तचाप प्रबंधन (140-160/85-100 mmHg से कम) के विपरीत गंभीर रक्तचाप प्रबंधन (130/80 mmHg से कम) दौरे के जोखिम को थोड़ा कम करता है लेकिन मृत्यु के समग्र जोखिम पर कोई प्रभाव नहीं डालता है।<ref>{{cite journal|last=McBrien|first=K|author2=Rabi, DM; Campbell, N; Barnieh, L; Clement, F; Hemmelgarn, BR; Tonelli, M; Leiter, LA; Klarenbach, SW; Manns, BJ|title=Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis.|journal=Archives of internal medicine|date=2012 Aug 6|pages=1-8|pmid=22868819}}</ref> मानक रक्त शर्करा कम करने (HbA1C of 7-7.9%) के विपरीत गंभीर रक्त शर्करा कम करना (HbA1C<6%) मृत्युदर पर फर्क डालता नहीं दिखता।<ref>{{cite journal|last=Boussageon|first=R|author2=Bejan-Angoulvant, T, Saadatian-Elahi, M, Lafont, S, Bergeonneau, C, Kassaï, B, Erpeldinger, S, Wright, JM, Gueyffier, F, Cornu, C|title=Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=26 जुलाई 2011|volume=343|pages=d4169|pmid=21791495|doi=10.1136/bmj.d4169|pmc=3144314}}</ref><ref>{{cite journal|last=Webster|first=MW|title=Clinical practice and implications of recent diabetes trials|journal=Current opinion in cardiology|date=2011 Jul|volume=26|issue=4|pages=288–93|pmid=21577100|doi=10.1097/HCO.0b013e328347b139}}</ref> उपचार का लक्ष्य आम तौर पर HbA1C को 7% से कम करना या फास्टिंग ग्लूकोस का मान 6.7&nbsp;mmol/L (120&nbsp;mg/dL) से कम करना होता है हलांकि, [[हाइपोग्लाइसीमिया]] और जीवन की संभाव्यता के विशेष जोखिम को शामिल करते हुये ये लक्ष्य पेशेवर क्लीनिक सलाह के बाद बदल भी सकते है।<ref name=Vij2010/> इस बात की अनुशंसा की जाती है कि टाइप 2 मधुमेह से पीड़ित सभी लोगों को नियमित [[ऑप्थैल्मोलॉजिकल|ऑप्थैल्मोलॉजी]] परीक्षण कराने चाहिये।<ref name=Green2011/> === जीवनशैली === उपयुक्त आहार और व्यायाम मधुमेह की देखभाल की नींव है<ref name=Vij2010/> जिसमें व्यायाम की मात्रा अधिक होने पर बेहतर परिणाम मिलता है।<ref name=Exercise10>{{cite journal |author=Zanuso S, Jimenez A, Pugliese G, Corigliano G, Balducci S |title=Exercise for the management of type 2 diabetes: a review of the evidence |journal=Acta Diabetol|volume=47 |issue=1 |pages=15–22 |year=2010 |month=March |pmid=19495557 |doi=10.1007/s00592-009-0126-3 |url=}}</ref>[[ऐरोबिक्स व्यायाम]] HbA1C में कमीं लाता है और इंसुलिन संवेदनशीलता को बेहतर करता है।<ref name=Exercise10/> [[प्रतिरोध प्रशिक्षण]] भी उपयोगी है और दोनो प्रकार के व्यायामों का संयोजन भी काफी प्रभावी हो सकता है।<ref name=Exercise10/> एक [https://web.archive.org/web/20200616075435/http://www.readingpartner.net/sugar-ke-mareez-ka-diet-chart/ मधुमेह संबंधी आहार] जो वजन में कमी लाने को बढ़ावा देता है महत्वपूर्ण होता है।<ref name=Diet09/> जबकि इसको हासिल करने के लिये सर्वश्रेष्ठ आहार प्रकार को लेकर विवाद है<ref name=Diet09>{{cite journal |author=Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J |title=Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus |journal=Mt. Sinai J. Med. |volume=76 |issue=3 |pages=257–68 |year=2009 |month=June|pmid=19421969 |doi=10.1002/msj.20118 |url=}}</ref> एक [[न्यून ग्लाइसेमिक सूचकांक आहार]] रक्त शर्करा नियंत्रण को बेहतर करने वाला पाया गया है।<ref>{{cite journal |author=Thomas D, Elliott EJ |title=Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD006296 |year=2009 |pmid=19160276|doi=10.1002/14651858.CD006296.pub2 |url= |editor1-last=Thomas |editor1-first=Diana}}</ref> कम से कम 6 महीनों तक, सांस्कृतिक रूप से उपयुक्त शिक्षा, टाइप 2 मधुमेह से पीड़ित लोगों को उनकी रक्त शर्करा स्तरों को कम करने में सहायता कर सकती हैं।<ref>{{Cite journal | last1 = Hawthorne | first1 = K. | last2 = Robles | first2 = Y. | last3 = Cannings-John |first3 = R. | last4 = Edwards | first4 = A. G. K. | last5 = Robles | first5 = Yolanda | title = Culturally appropriate health education for Type 2 diabetes mellitus in ethnic minority groups | journal = Cochrane Database Syst Rev | year = 2008 | pages = CD006424 | issue = 3 | id = CD006424 | pmid = 18646153 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub2 |editor1-last = Robles | editor1-first = Yolanda}}</ref> यदि हल्के मधुमेह से पीड़ित लोगों में जीवनशैली में बदलाव करने से 6 महीने में रक्त शर्करा बेहतर न हो तो दवाओं के उपयोग पर विचार किया जाना चाहिये।<ref name=Vij2010/> === दवायें=== [[Image:Metformin 500mg Tablets.jpg|thumb|Metformin 500mg tablets]] [[मधुमेह विरोधी दवाओं]] के बहुत से वर्ग उपलब्ध हैं। [[मेटामॉर्फिन]] को आम तौर पर प्रथम पंक्ति के उपचार के रूप में अनुशंसित किया जाता है, क्योंकि इस बात के कुछ साक्ष्य मिलते हैं कि यह मृत्यु-दर कम करती है।<ref name=AFP09/> यदि मेटामॉर्फिन पर्याप्त न हो तो, एक अन्य वर्ग का दूसरा मौखिक एजेन्ट उपयोग किया जा सकता है।<ref>{{cite journal|last=Qaseem|first=A|author2=Humphrey, LL, Sweet, DE, Starkey, M, Shekelle, P, Clinical Guidelines Committee of the American College of, Physicians|title=Oral pharmacologic treatment of type 2 diabetes mellitus: a clinical practice guideline from the American College of Physicians|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2012-02-07_156_3/page/218|journal=Annals of internal medicine|date=7 फरवरी 2012|volume=156|issue=3|pages=218–31|pmid=22312141|doi=10.1059/0003-4819-156-3-201202070-00011}}</ref>दवाओं के दूसरे वर्गों में निम्नलिखित शामिल है: [[सल्फोनिलयूरियास]], [[नॉन सल्फोनिलयूरियास सीक्रेटागॉग्स]], [[अल्फा ग्लूकोसिडेस इन्हेबिटर्स]], [[थायाज़ोल्डिनीयोड्स]], [[ग्लूकागॉन-लाइक पेप्टाइड-1 एनालॉग]] और [[डाइपेप्टाइडियल पेप्टिडेज़-4 इन्हेबिटर्स]]।<ref name=AFP09/><ref>{{cite journal |author= |title=Standards of medical care in diabetes--2012|journal=Diabetes Care |volume=35 Suppl 1 |issue= |pages=S11–63 |year=2012 |month=January |pmid=22187469|doi=10.2337/dc12-s011 |url= |last1= American Diabetes |first1= Association}}</ref> मेटामॉर्फिन को उन लोगो पर नहीं उपयोग किया जाना चाहिये जिनको गुर्दे या यकृत की गंभीर समस्या है।<ref name=Vij2010/> [[इंसुलिन]] के इंजेक्शन को दवाओं के साथ दिया जा सकता है या अकेले ही दिया जा सकता है।<ref name=AFP09/> अधिकतर लोगों को आरंभिक रूप से [[इंसुलिन]]की जरूरत नहीं पड़ती है।<ref name=Green2011/> जब इसका उपयोग किया जाता है तो रात के समय एक दीर्घ समय तक काम करने वाला फॉर्म्युलेशन आम तौर पर जोड़ा जाता है, जिसके साथ मौखिक दवायें चालू रहती हैं।<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> फिर खुराकों को प्रभावी होने के लिये बढ़ाया जाता है (रक्त शर्करा स्तर को सही ढ़ंग से नियंत्रित करने के लिये)।<ref name=AFP09/> जब रात को दिया जाने वाला इंसुलिन अपर्याप्त होता है तो बेहतर नियंत्रण के लिये दैनिक इंसुलिन दिन में दो-बार दिया जा सकता है।<ref name=Vij2010/> दीर्घ समय तक काम करने वाले इंसुलिन, [[इंसुलिन ग्लैरजीन|ग्लैरजीन]] और [[इंसुलिन डेटेमिर |डेटेमिर]], न्यूट्रल प्रोटामाइन हेजाडॉर्न [[NPH इंसुलिन|(NPH) इंसुलिन]] से बेहतर नहीं लगता है लेकिन इनको बनाने की लागत महत्वपूर्ण रूप से अधिक होती है, 2010 तक यह लागत प्रभावी नहीं है।<ref>{{cite journal|last=Waugh|first=N|author2=Cummins, E, Royle, P, Clar, C, Marien, M, Richter, B, Philip, S|title=Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation|journal=Health technology assessment (Winchester, England)|date=2010 Jul|volume=14|issue=36|pages=1–248|pmid=20646668|doi=10.3310/hta14360}}</ref> वे जो [[गर्भवती]] हैं, उनके लिये इंसुलिन उपचार का बेहतर उपाय है।<ref name=Vij2010/> === शल्यक्रिया === वे लोग जो मोटे हैं उनके मधुमेह उपचार के लिये [[बैरियैट्रिक सर्जरी |वज़न घटाने वाली शल्य क्रिया]] प्रभावी उपाय है।<ref>{{cite journal|last=Picot|first=J|author2=Jones, J, Colquitt, JL, Gospodarevskaya, E, Loveman, E, Baxter, L, Clegg, AJ|title=The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation|journal=Health technology assessment (Winchester, England)|date=2009 Sep|volume=13|issue=41|pages=1–190, 215–357, iii–iv|pmid=19726018|doi=10.3310/hta13410}}</ref> बहुत से लोग शल्य क्रिया के बाद थोड़ी दवा या बिना दवा के सामान्य रक्त शर्करा स्तरों को बनाये रखने में सक्षम रहे हैं<ref>{{cite journal|last=Frachetti|first=KJ|author2=Goldfine, AB|title=Bariatric surgery for diabetes management|journal=Current opinion in endocrinology, diabetes, and obesity|date=2009 Apr|volume=16|issue=2|pages=119–24|pmid=19276974|doi=10.1097/MED.0b013e32832912e7}}</ref> और उनमें जीवन का खतरा भी दीर्घ अवधि में घट जाता है।<ref name=Schum2009/> हलांकि कुछ लोगों में शल्य क्रिया के कारण लघु अवधि में जीवन का खतरा 1% से कम होता है।<ref>{{cite journal|last=Colucci|first=RA|title=Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option|journal=Postgraduate Medicine|date=2011 Jan|volume=123|issue=1|pages=24–33|pmid=21293081|doi=10.3810/pgm.2011.01.2242}}</ref> शल्य क्रिया कब की जाये यह तय करने के लिये [[शरीर भार सूचकांक]] मान का निर्धारण अभी भी अस्पष्ट है।<ref name=Schum2009>{{cite journal|last=Schulman|first=AP|author2=del Genio, F, Sinha, N, Rubino, F|title="Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus|journal=Endocrine practice : official journal of the American College of Endocrinology and the American Association of Clinical Endocrinologists|date=2009 Sep-Oct|volume=15|issue=6|pages=624–31|pmid=19625245|doi=10.4158/EP09170.RAR}}</ref> हलांकि इस बात की अनुशंसा की जाती है कि यह विकल्प उन लोगों के लिये चुना जाये जो अपने भार और रक्त शर्करा को नियंत्रित कर पाने में सक्षम नहीं हैं।<ref>{{cite journal|last=Dixon|first=JB|author2=le Roux, CW; Rubino, F; Zimmet, P|title=Bariatric surgery for type 2 diabetes.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-16-22-2012_379_9833/page/2300|journal=Lancet|date=2012 Jun 16|volume=379|issue=9833|pages=2300-11|pmid=22683132}}</ref> == महामारी-विज्ञान == [[File:Diabetes world map - 2000.svg|thumb|250px|2000 में पूरी दुनिया में (प्रति 1000 निवासियों पर) मधुमेह की उपस्थिति। वैश्विक औसत 2.8% थी। {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|no data}} {{legend|#ffff65|≤&nbsp;7.5}} {{legend|#fff200|7.5–15}} {{legend|#ffdc00|15–22.5}} {{legend|#ffc600|22.5–30}} {{legend|#ffb000|30–37.5}} {{legend|#ff9a00|37.5–45}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|45–52.5}} {{legend|#ff6e00|52.5–60}} {{legend|#ff5800|60–67.5}} {{legend|#ff4200|67.5–75}} {{legend|#ff2c00|75–82.5}} {{legend|#cb0000|≥&nbsp;82.5}} {{Multicol-end}} ]] 2010 में वैश्विक रूप से यह अनुमान था कि 285&nbsp;मिलियन लोगों को टाइप 2 मधुमेह था जो कुल मधुमेह मामलों का 90% था।<ref name=Will2011>{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology.|year=2011|url=https://archive.org/details/williamstextbook00melm_993|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0324-5|pages=[https://archive.org/details/williamstextbook00melm_993/page/n1365 1371]–1435|edition=12th}}</ref>यह पूरी दुनिया की वयस्क जनसंख्या का लगभग 6% है।<ref name=Mee2007>{{cite journal|last=Meetoo|first=D|author2=McGovern, P, Safadi, R|title=An epidemiological overview of diabetes across the world|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-nursing_september-13-26-2007_16_16/page/1002|journal=British journal of nursing (Mark Allen Publishing)|date=2007 Sep 13-27|volume=16|issue=16|pages=1002–7|pmid=18026039}}</ref> मधुमेह [[विकसित दुनिया|विकसित]] और [[विकासशील]] दुनिया, दोनो में आम है।<ref name=Will2011/> हलांकि अविकसित दुनिया में यह आम नहीं है।<ref name=Green2011/> कुछ जातीय समूहों में महिलायें अधिक जोखिम वाली स्थिति में होती हैं,<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal |author=Abate N, Chandalia M |title=Ethnicity and type 2 diabetes: focus on Asian Indians |journal=J. Diabetes Complicat. |volume=15|issue=6 |pages=320–7 |year=2001 |pmid=11711326 |doi= 10.1016/S1056-8727(01)00161-1|url=}}</ref> जैसे [[दक्षिण एशियाई जातीय समूह|दक्षिण एशियाई]], [[प्रशांत द्वीपवासी]], [[लैटिनोस]] और [[अमरीकी महाद्वीपों के मूल निवासी|मूल अमरीकी]]।<ref name=Vij2010/> ऐसा कुछ जातीय समूहों में [[पश्चिमी जीवनशैली]] के प्रति बढ़ी हुयी संवेदनशीलता के कारण हो सकता है।<ref>{{cite journal|last=Carulli|first=L|author2=Rondinella, S, Lombardini, S, Canedi, I, Loria, P, Carulli, N|title=Review article: diabetes, genetics and ethnicity|journal=Alimentary pharmacology & therapeutics|date=2005 Nov|volume=22 Suppl 2|pages=16–9|pmid=16225465|doi=10.1111/j.1365-2036.2005.02588.x}}</ref> पारंपरिक रूप से वयस्कों का रोग माना जाने वाला टाइप 2 मधुमेह का अब बच्चों में निदान बढ़ रहा है ऐसा [[बचपन के मोटापे|मोटापे]] की दरों में वृद्धि के समांतर हो रहा है।<ref name=Will2011/> संयुक्त राज्य अमरीका में किशोरों में अक्सर टाइप 2 मधुमेह का टाइप 1 मधुमेह के रूप में निदान हो रहा है।<ref name=Green2011/> 1985 में मधुमेह पीड़ितों की संख्या का अनुमान 30&nbsp;मिलियन था जो कि 1995 में बढ़कर 135 &nbsp;मिलियन हो गया और 2005 में 217&nbsp;मिलियन।<ref name=Epi2006>{{cite journal|last=Smyth|first=S|author2=Heron, A|title=Diabetes and obesity: the twin epidemics|journal=Nature Medicine|date=2006 Jan|volume=12|issue=1|pages=75–80|pmid=16397575|doi=10.1038/nm0106-75}}</ref> ऐसा विश्वास है कि यह वृद्धि मुख्य रूप से वैश्विक रूप से उम्र में वृद्धि, व्यायाम में कमीं और मोटापे की दर में वृद्धि के कारण है।<ref name=Epi2006/> वे पांच देश जहां पर 2000 में मधुमेह के सबसे अधिक रोगी थे वे हैं: भारत 31.7&nbsp;मिलियन, चीन 20.8&nbsp;मिलियन, संयुक्त राज्य अमरीका 17.7&nbsp;मिलियन, इंडोनेशिया 8.4&nbsp;मिलियन और जापान 6.8&nbsp;मिलियन।<ref name = "Wild 2004">{{cite journal |author=Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H |title=Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 |journal=Diabetes Care |volume=27 |issue=5|pages=1047–53 |year=2004 |month=May |pmid=15111519|doi= 10.2337/diacare.27.5.1047|url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2004-05_27_5/page/1047}}</ref> इसको [[विश्व स्वास्थ्य संगठन]] द्वारा वैश्विक [[महामारी]] के रूप में मान्यता दी गयी है।<ref>{{cite web|title=Diabetes Fact sheet N°312|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|work=World Health Organization|accessdate=9 जनवरी 2012|month=Aug|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|archive-date=26 अगस्त 2013|url-status=live}}</ref> == इतिहास == मधुमेह उन पहले रोगों में से एक है जिनका वर्णन<ref>{{cite book|last=Ripoll|first=Brian C. Leutholtz, Ignacio|title=Exercise and disease management|publisher=CRC Press|location=Boca Raton|isbn=978-1-4398-2759-8|page=25|url=http://books.google.ca/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25|edition=2nd|date=25 अप्रैल 2011|access-date=23 मार्च 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823062104/http://books.google.ca/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25|archive-date=23 अगस्त 2013|url-status=live}}</ref> [[सिरका|c.]] [[आम युग|BCE]] 1500 की मिस्री पांडुलिपि में “अत्यधिक मूत्र विसर्जन” के रूप में किया गया है।"<ref name=History2010/> ऐसा विश्वास है कि पहले वर्णित मामले टाइप 1 मधुमेह के हैं।<ref name=History2010>{{cite book|last=editor|first=Leonid Poretsky,|title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=स्प्रिंगर|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|page=3|url=http://books.google.ca/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3|edition=2nd|access-date=23 मार्च 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823064133/http://books.google.ca/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3|archive-date=23 अगस्त 2013|url-status=live}}</ref> लगभग इसी समय भारतीय चिकित्सकों नें भी इस रोग की पहचान की थी और इसे “मधुमेह” या “हनी यूरिन” के रूप में वर्गीकृत किया था ऐसा यह देखने का बाद किया था कि रोगी के मूत्र के पास चीटिंयां एकत्र हो रही थीं।<ref name=History2010/> शब्द "डायबिटीज़" या "गुज़र जाना" को सबसे पहले 230&nbsp;BCE में ग्रीक [[अपोलोनियस (चिकित्सक)|मेम्फिज़ के पोलोनियस]]द्वारा इस्तेमाल किया गया था।<ref name=History2010/> यह रोग [[रोमन साम्राज्य के दौरान]] बेहद कम होता था और [[गालेन]] ने कहा कि उन्होने अपने पूरे कैरियर के दौरान ऐस रोग से पीड़ित सिर्फ दो लोगों को देखा था।<ref name=History2010/> टाइप 1 और टाइप 2 मधुमेह को सबसे पहले भारतीय चिकित्सक सुश्रुत और चरक द्वारा 400-500&nbsp;ईस्वी में पहचाना गया था जिसमें से टाइप 1 युवाओं से और टाइप 2 अधिक वजन से संबंधित था।<ref name=History2010/> शब्द "मेलिटस" या "शहद से" सबसे पहले ब्रिंटन जॉन रोल द्वारा 1700 के अंत में [[डायबेटस इन्सिपिडस]] से अंतर करने के लिये उपयोग किया गया था जो कि बार-बार मूत्र उत्सर्जन से संबंधित है।<ref name=History2010/>प्रभावी उपचार बीसवी सदी के शुरुआती हिस्से तक विकसित नहीं किया जा सका था। जब कनेडियाई [[फ्रेडरिक बैन्टिंग]]और [[चार्ल्स हरबर्ट बेस्ट|चार्ल्स बेस्ट]] ने इंसुलिन को 1921 तथा 1922 में खोजा था।<ref name=History2010/> इसके बाद दीर्घ प्रभावी NPH इंसुलिन को 1940 में विकसित किया गया था।<ref name=History2010/> == सन्दर्भ == {{Reflist|30em}} == बाहरी कड़ियाँ == <!--========================({{No More Links}})============================ | PLEASE BE CAUTIOUS IN ADDING MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA | | IS NOT A COLLECTION OF LINKS NOR SHOULD IT BE USED FOR ADVERTISING. | | | | Excessive or inappropriate links WILL BE DELETED. | | See [[Wikipedia:External links]] & [[Wikipedia:Spam]] for details. | | | | If there are already plentiful links, please propose additions or | | replacements on this article's discussion page, or submit your link | | to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) | | and link back to that category using the {{dmoz}} template. | =======================({{No More Links}})=============================--> {{Sister project links|display=Diabetes mellitus}} *{{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Endocrine_Disorders/Pancreas/Diabetes/Type_2}} * [https://web.archive.org/web/20190209123926/https://www.khabaronly.com/2017/04/sugar-ka-ilaj-in-hindi.html डायबटीज का घरेलू इलाज] * [https://web.archive.org/web/20100221034416/http://diabetes.niddk.nih.gov/ National Diabetes Information Clearinghouse] * [https://web.archive.org/web/20100803093606/http://www.cdc.gov/diabetes/ Centers for Disease Control (Endocrine pathology)] * [https://deepfactz.blogspot.com/2020/09/best-food-for-diabetes-control-in-hindi.html Best food for Diabetes control in Hindi] {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[श्रेणी:उम्र बढ़ने से जुड़े रोग]] [[श्रेणी:मधुमेह]] [[श्रेणी:मोटापे से जुड़ी चिकित्सीय स्थितियां] srdwarooy7i3pirznrsui2fqs01ag4b 6632020 6632019 2026-10-22T11:40:13Z Kugelschreibers 800230 Cross-wiki spam [[Special:Contributions/~2026-56516-15|~2026-56516-15]] ([[User talk:~2026-56516-15|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6632019|6632019]] को पूर्ववत किया 6632020 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Image = Blue circle for diabetes.svg | Caption = Universal blue circle symbol for diabetes.<ref>{{Cite web|title=Diabetes Blue Circle Symbol|url=http://www.diabetesbluecircle.org|date=17 मार्च 2006|publisher=International Diabetes Federation|access-date=15 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/|archive-date=5 अगस्त 2007|url-status=dead}}</ref> | DiseasesDB = 3661 | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} '''मधुमेह मेलिटस टाइप 2'''{{spaced ndash}}जिसे पहले '''"गैर-इंसुलिन-निर्भर मधुमेह मेलिटस (NIDDM)"''' या '''"वयस्कता में शुरु होने वाला मधुमेह"'''{{spaced ndash}}कहा जाता था, एक [[चपापचय विकार]] है, जिसे [http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/#%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%81_%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A5%88 इंसुलिन प्रतिरोध] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616075437/http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/#%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%81_%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A5%88 |date=16 जून 2020 }} और सापेक्ष [[इंसुलिन]] कमी के संदर्भ में उच्च [[रक्त ग्लूकोस]] द्वारा पहचाना जाता है।<ref name="Pathologic Basis of Disease"/>यह [[मधुमेह मेलिटस टाइप 1]] के विपरीत होता है जिसमें [[अग्नाशय]] में [[लैन्गरहैंस के आइलेट |आइलेट कोशिकाओं]] के विघटन के कारण पूर्ण इंसुलिन की कमी होती है।<ref name=Green2011>{{cite book|last=Shoback|first=edited by David G. Gardner, Dolores|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|url=https://archive.org/details/greenspansbasicc0000unse|year=2011|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=0-07-162243-8|pages=Chapter 17|edition=9th}}</ref> [[पॉलीडिप्सिया|अधिक प्यास लगना]], [[पॉलीयूरिया|बार-बार मूत्र लगना]] और [[पॉलीफैगिया|लगातार भूख लगना]] कुछ चितपरिचित लक्षण हैं। [[मधुमेह मेलिटस| मधुमेह के 90 प्रतिशत मामले टाइप 2 मधुमेह के होते हैं जबकि शेष 10 प्रतिशत प्राथमिक रूप से [[मधुमेह मेलिटस टाइप 1]] और [[गर्भावस्था मधुमेह]]के होते हैं। आनुवांशिक रूप से रोग के प्रति अधिक संवेदनशील लोगों में टाइप 2 मधुमेह का मुख्य कारण [[मोटापे]] को माना जाता है। <!-- उपचार --> मधुमेह टाइप 2 का आरंभिक प्रबंधन [[शारीरिक व्यायाम|व्यायाम]] और [[मधुमेह आहार|आहार संबंधी सुधार]]को बढ़ा कर किया जाता है। यदि इन उपायों से रक्त ग्लूकोस स्तर पर्याप्त रूप से कम नहीं होते हैं तो [[मेटफॉर्मिन]]या [[इंसुलीन]] जैसी दवाओं की जरूरत हो सकती है। वे लोग जो इंसुलिन पर हैं, उनमें [[रक्त शर्करा]]स्तरों की नियमित जांच की आवश्यकता होती है। <!--रोग का निदान तथा महामारी विज्ञान --> मधुमेह की दर, मोटापे की दर के सामान पिछले 50 वर्षों में समांतर रूप से बढ़ी है। 2010 में लगभग 285&nbsp;मिलियन लोग इस रोग से पीड़ित हैं, जबकि 1985 में इनकी संख्या लगभग 30&nbsp;मिलियन थी। उच्च रक्त शर्करा से दीर्घावधि में होने वाली जटिलताओं में [[हृदय रोग]], [[दौरे]], [[मधुमेह रैटिनोपैथी]] जिसमें आंखो की देखने की क्षमता प्रभावित होती है, [[गुर्दे की विफलता]] जिसमें [[डायलिसिस]]की जरूरत पड़ सकती है और अंगों में खराब संचरण के कारण [[अंग विच्छेदन]]शामिल हो सकता है। हलांकि [[मधुमेह मेलिटस टाइप 1|मधुमेह टाइप 1]] का गुण जो कि [[मधुमेह कीटोएसिडोसिस|कीटोन बॉडी की अधिकता]]की गंभीर जटिलता है, असमान्य है।<ref>{{cite journal|last=Fasanmade|first=OA|author2=Odeniyi, IA, Ogbera, AO|title=Diabetic ketoacidosis: diagnosis and management|journal=African journal of medicine and medical sciences|date=2008 Jun|volume=37|issue=2|pages=99–105|pmid=18939392}}</ref> हलांकि, [[नॉनएकेटोटिक हाइप्रोस्मोलर कोमा]]हो सकता है। {{TOC limit|3}} == प्री-डायबिटीज == अगर आप के खून में ग्लूकोज़ की मात्रा सामान्य से बढ़ जाये पर इतनी भी न बढे की उसे डायबिटीज घोषित किया जा सके तो कहा जाता है की आप को प्री डायबिटीज है। डायबिटीज को जाँचने के लिए कई सरे टेस्ट किये जा सकते हैं, और हर टेस्ट में डायबिटीज और प्री डायबिटीज अलग- अलग मानक हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/tests-diagnosis|title=Diabetes Tests & Diagnosis {{!}} NIDDK|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US|access-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200513054120/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/tests-diagnosis|archive-date=13 मई 2020|url-status=dead}}</ref> == चिह्न तथा लक्षण == [[File:Main symptoms of diabetes.png|thumb|350px|मधुमेह के सबसे महत्वपूर्ण लक्षणों का अवलोकन।]] [[पॉलीयूरिया]] (बार-बार मूत्र लगना), [[पॉलीडिप्सिया]] (बढ़ी हुयी प्यास),[[पॉलीफैगिया]] (बढ़ी हूयी भूख) और [[वजन कम होना]]मधुमेह के चितपरिचित लक्षण हैं।<ref name=Vij2010>{{cite journal|last=Vijan|first=S|title=Type 2 diabetes|journal=Annals of internal medicine|date=2 मार्च 2010|volume=152|issue=5|pages=ITC31–15; quiz ITC316|pmid=20194231|doi=10.1059/0003-4819-152-5-201003020-01003}}</ref> अन्य लक्षण जो निदान के समय शामिल हैं उनमें [[धुंधला दिखना]], [[प्रूरिटस|खुजली]], [[परिधीय न्यूरोपैथी]], बार-बार होने वाली[[वॉल्वोवाजाइनाटिस|योनि के संक्रमण]] और [[थकान (चिकित्सीय)|थकान]]शामिल हैं<!--<ref name=Green2011/> --> बहुत सारे लोगों में पहले कुछ वर्षों में कोई लक्षण नहीं होते हैं और उनका निदान नियमित परीक्षण के दौरान होता है।<!--<ref name=Green2011/> -->टाइप 2 मधुमेह मेलिटस से पीड़ित लोगों कभी-कभार [[नॉनएकेटोटिक हाइप्रोस्मोलर कोमा]] (एक अवस्था जिसमें [[चेतना के घटे हुये स्तर]] और [[हाइपोटेन्शन|निम्न रक्तचाप]] के साथ बहुत उच्च रक्त शर्करा होती है) हो सकता है।<ref name=Green2011/> === जटिलतायें=== टाइप&nbsp;2&nbsp;मधुमेह आम तौर पर एक जटिल रोग है, जिसमें जीवन की संभाव्यता 10&nbsp;वर्ष कम हो जाती है।<ref name=Will2011/> ऐसा आंशिक रूप से उन बहुत सारी जटिलताओं से होता है जो इसके साथ जुड़ी हैं, जिनमें: [[हृदय रोग]]का दो से चार गुना जोखिम, जिसमे [[स्थानिक हृदय रोग]] और [[दौरा]]शामिल है, निचले अंग में [[अंग विच्छेदन]] की 20&nbsp;गुना वृद्धि का जोखिम और अस्पताल में भर्ती होने की दर शामिल है।<ref name=Will2011/> विकसित दुनिया में और बाकी सारी जगहों पर टाइप&nbsp;2&nbsp;मधुमेह, गैर-अभिघातजन्य [[अंधता]] और[[जटिल गुर्दा रोग|गुर्दा विफलता]]का सबसे बड़ा कारण है।<ref name=AFP09/> यह [[अल्ज़ाइमर रोग]] और [[बहु-रोधगलितांश मनोभ्रंश |संवहनी मनोभ्रंश]]जैसी रोग प्रक्रियाओं के माध्यम से संज्ञानात्मक रोग और [[मनोभ्रंश]] के बढ़े जोखिम से जुड़ा हुआ है।<ref>{{cite journal|last=Pasquier|first=F|title=Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status?|journal=Diabetes & metabolism|date=2010 Oct|volume=36 Suppl 3|pages=S100–5|pmid=21211730|doi=10.1016/S1262-3636(10)70475-4}}</ref> अन्य जटिलताओं में: [[एकेनथॉसिस नाइग्रेकन्स]](जोड़ और मोड़ वाले स्थानों पर त्वचा के रंग में गाढ़ापन), [[नपुंसकता|यौन विकार]]और बार-बार संक्रमणों का होना शामिल है।<ref name=Vij2010/> == कारण == टाइप 2 मधुमेह का विकास जीवनशैली और जीन संबंधी कारकों के संयोजन से होता है।<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal |author=Risérus U, [[Walter Willett|Willett WC]], Hu FB |title=Dietary fats and prevention of type 2 diabetes |journal=Progress in Lipid Research |volume=48 |issue=1 |pages=44–51 |year=2009 |month=January|pmid=19032965 |doi=10.1016/j.plipres.2008.10.002 |pmc=2654180}}</ref> जबकि कुछ अपने नियंत्रण में होते हैं जैसे आहार और [[मोटापा]] और दूसरे जैसे बढ़ती उम्र, स्त्रीलिंग और जीन संबंधी, नियंत्रण में नहीं होते हैं।<ref name=Will2011/> नींद की कमी को भी टाइप 2 मधुमेह से जोड़ा जाता है।<ref name=Sleep2011>{{cite journal|last=Touma|first=C|author2=Pannain, S|title=Does lack of sleep cause diabetes?|url=https://archive.org/details/sim_cleveland-clinic-journal-of-medicine_2011-08_78_8/page/549|journal=Cleveland Clinic journal of medicine|date=2011 Aug|volume=78|issue=8|pages=549–58|pmid=21807927|doi=10.3949/ccjm.78a.10165}}</ref> ऐसा चपापचय पर इसके प्रभाव के कारण माना जाता है।<ref name=Sleep2011/> गर्भावस्था में बच्चे के विकास के दौरान माँ की पोषण स्थिति भी एक भूमिका निभा सकती है, जो बदले हुये [[DNA मेथिलेशन]]के कारण होने वाली क्रिया के फलस्वरूप हो सकता है।<ref>{{cite journal|last=Christian|first=P|author2=Stewart, CP|title=Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2010-03_140_3/page/437|journal=The Journal of nutrition|date=2010 Mar|volume=140|issue=3|pages=437–45|pmid=20071652|doi=10.3945/jn.109.116327}}</ref> === जीवनशैली === {{Main|Lifestyle causes of diabetes mellitus type 2}} टाइप&nbsp;2 मधुमेह के विकास के लिये महत्वपूर्ण जीवन शैली कारको में [[मोटापा]] (जिसे [[शरीर भार सूचकांक]] के 30 से अधिक होने से परिभाषित किया जाता है), शारीरिक गतिविधि की कमीं, खराब आहार, तनाव और [[शहरीकरण]]शामिल है।<ref name=Will2011/> चीनी व जापानी वंश के लोगों में 30 प्रतिशत, यूरोपीय व अफ्रीकी वंश के लोगों में 60-80 प्रतिशत और पिमा इंडियन और प्रसांत द्वीपीय निवासियों में 100 प्रतिशत मामलों में अतिरिक्त शारीरिक चर्बी संबंधित है।<ref name=Green2011/> वे जो मोटे नहीं हैं अक्सर उनका [[कमर–जंघा अनुपात]]उच्च होता है।<ref name=Green2011/> टाइप&nbsp;2 मधुमेह के विकास के जोखिम में आहार संबंधी कारक भी प्रभाव डालते हैं। [[चीनी]] से मीठे किये गये पेय की अधिक मात्रा भी बढ़े जोखिम से जुड़ी हुयी है।<ref name=SSB2010>{{cite journal|last=Malik|first=VS|author2=Popkin, BM, Bray, GA, Després, JP, Hu, FB|title=Sugar Sweetened Beverages, Obesity, Type 2 Diabetes and Cardiovascular Disease risk|url=https://archive.org/details/sim_circulation_2010-03-23_121_11/page/1356|journal=Circulation|date=23 मार्च 2010|volume=121|issue=11|pages=1356–64|pmid=20308626|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185|pmc=2862465}}</ref><ref>{{cite journal|last=Malik|first=VS|author2=Popkin, BM, Bray, GA, Després, JP, Willett, WC, Hu, FB|title=Sugar-Sweetened Beverages and Risk of Metabolic Syndrome and Type 2 Diabetes: A meta-analysis|url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2010-11_33_11/page/2477|journal=Diabetes Care|date=2010 Nov|volume=33|issue=11|pages=2477–83|pmid=20693348|doi=10.2337/dc10-1079|pmc=2963518}}</ref> आहार में [[वसा]] का प्रकार भी महत्वपूर्ण है, जिसमें [[संतृप्त वसा]] और [[ट्रांस वसा संबंधी अम्ल]] जोखिम बढ़ाते हैं और [[पॉली असंतृप्त वसा|पॉलीअसंतृप्त]] और [[मोनो असंतृप्त वसा]] जोखिम घटाते हैं।<ref name=Fat2009 /> [[सफेद चावल]] की अधिक मात्रा का सेवन भी जोखिम बढ़ाने में भूमिका निभाता दिखता है।<ref>{{cite journal|last=Hu|first=EA|author2=Pan, A, Malik, V, Sun, Q|title=White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=15 मार्च 2012|volume=344|pages=e1454|pmid=22422870|doi=10.1136/bmj.e1454|pmc=3307808}}</ref> ऐसा विश्वास किया जाता है कि व्यायाम की कमी के कारण 7 प्रतिशत मामले होते हैं।<ref>{{cite journal|last=Lee|first=I-Min|author2=Shiroma, Eric J; Lobelo, Felipe; Puska, Pekka; Blair, Steven N; Katzmarzyk, Peter T|title=Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy|journal=The Lancet|date=1 जुलाई 2012|doi=10.1016/S0140-6736(12)61031-9}}</ref> === आनुवांशिकी === मधुमेह के अधिकांश मामलों में बहुत सारी जीन शामिल होती हैं जिनमें से हर एक टाइप 2 मधुमेह का रोगी होने की संभाव्यता को बढ़ावा देती है।<ref name=Will2011/> यदि [[समान जुड़वां]] में से एक को मधुमेह है तो दूसरे को उसके जीवनकाल में मधुमेह के विकास की संभावना 90 प्रतिशत से भी अधिक होती है जबकि गैर समान भाई-बहनों में यह संभावना 25-30 प्रतिशत तक होती है।<ref name=Green2011/> 2011 में 36 से अधिक [[जीनों]] को टाइप 2 मधुमेह के जोखिम में योगदान करते देखा गया है।<ref name=Genetic2011>{{cite journal|last=Herder|first=C|author2=Roden, M|title=Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance|journal=European journal of clinical investigation|date=2011 Jun|volume=41|issue=6|pages=679–92|pmid=21198561|doi=10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x}}</ref> अभी भी रोग के कुल आनुवांशिक घटक में ये सारी जीन मिलकर केवल 10 प्रतिशत योगदान करती हैं।<!--<ref name=Genetic2011/> -->उदाहरण के लिये[[TCF7L2]] [[अलेल]] मधुमेह के विकास के जोखिम को 1.5&nbsp;गुना बढ़ाता है और सामान्य आनुवांशिक भिन्नरूपों का सबसे बड़ा जोखिम है।<!--<ref name=Green2011/> --> मधुमेह से जुड़ी अधिकतर जीन बीटा कोशिका फंक्शन में शामिल होती हैं।<ref name=Green2011/> मधुमेह के ऐसे बेहद कम मामले हैं जो किसी एक जीन में असमान्यता के कारण पैदा होते हैं (जिनको [[अनुवांशिक विकार|मोनोजेनिक]] प्रकार का मधुमेह या [[Diabetes_mellitus#Other_types|"मधुमेह के अन्य विशिष्ट प्रकार "]] कहते हैं)।<ref name=Green2011/><ref name=Will2011/> इनमें दूसरो के साथ [[युवाओं के मधुमेह की परिपक्व शुरुआत]] (MODY), [[डोनोह्यू सिन्ड्रोम]] और [[रैब्सन-मेन्डेनहॉल सिंड्रोम]] शामिल हैं।<ref name=Will2011/> युवा लोगों में मधुमेह के सभी मामलों में युवाओं के मधुमेह की परिपक्व शुरुआत 1-5 प्रतिशत तक योगदान करती है।<ref>{{cite news|first=|last=|author2=|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|accessdate=4 अगस्त 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=4 जुलाई 2008|url-status=dead}}</ref> === चिकित्सीय स्थितियां=== बहुत सारी ऐसी दवायें और अन्य स्वास्थ्य समस्यायें हैं जिससे मधुमेह की संभावनायें पैदा होती हैं।<ref name=BookDM2008>{{cite book|last=Bethel|first=edited by Mark N. Feinglos, M. Angelyn|title=Type 2 diabetes mellitus : an evidence-based approach to practical management|year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5|page=462|url=http://books.google.ca/books?id=NctBmHUOV7AC&pg=PA462|access-date=23 मार्च 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015193109/http://books.google.ca/books?id=NctBmHUOV7AC&pg=PA462|archive-date=15 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> दवाओं में शामिल हैं: [[ग्लूकोकॉर्टिकॉयड]], [[थायाज़ाइड]], [[बीटाब्लॉकर]], [[अटिपिकल एंटीसायकोटिक]]s,<ref>{{cite journal|last=Izzedine|first=H|author2=Launay-Vacher, V, Deybach, C, Bourry, E, Barrou, B, Deray, G|title=Drug-induced diabetes mellitus|journal=Expert opinion on drug safety|date=2005 Nov|volume=4|issue=6|pages=1097–109|pmid=16255667|doi=10.1517/14740338.4.6.1097}}</ref> और [[स्टैटिन]]।<ref>{{cite journal|last=Sampson|first=UK|author2=Linton, MF, Fazio, S|title=Are statins diabetogenic?|journal=Current opinion in cardiology|date=2011 Jul|volume=26|issue=4|pages=342–7|pmid=21499090|doi=10.1097/HCO.0b013e3283470359|pmc=3341610}}</ref> वे महिलायें जिनको पहले [[गर्भावस्था मधुमेह]] हुआ है उनमें टाइप 2 मधुमेह होने का जोखिम अधिक है।<ref name=Vij2010/> इससे जुड़ी अन्य स्वास्थ्य समस्याओं में [[ऐक्रोमैग्ली]](महाकायता), [[कुशिंग सिंड्रोम]], [[हाइपरथायरॉडिज्म]](निदान विज्ञान की दृष्टि से थायरॉएड हार्मोन का अत्यधिक उत्पाद), [[फियोक्रोमोसाइटोमा]] और कुछ प्रकार के [[कैंसर]] जैसे [[ग्लूकागोनोमा]]।<ref name=BookDM2008/> [[टेस्टोस्टेरोन]]की कमी भी टाइप 2 मधुमेह से जुड़ी है।<ref name=pmid19444934>{{cite journal |author=Saad F, Gooren L|title=The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review |journal=The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology |volume=114 |issue=1–2 |pages=40–3 |year=2009 |month=March |pmid=19444934|doi=10.1016/j.jsbmb.2008.12.022}}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal |author=Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA |title=Low testosterone and the association with type 2 diabetes |journal=The Diabetes Educator |volume=34 |issue=5|pages=799–806 |year=2008 |pmid=18832284 |doi=10.1177/0145721708323100}}</ref> == पैथोफिज़ियोलॉजी (रोग के कारण पैदा हुए क्रियात्मक परिवर्तन)== टाइप 2 मधुमेह [http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/#%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%81_%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A5%88 इंसुलिन प्रतिरोधकी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616075437/http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/#%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%81_%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A5%88 |date=16 जून 2020 }} सेटिंग में [http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/#%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%81_%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A5%88 बीटा कोशिकाओंसे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616075437/http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/#%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%81_%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A5%88 |date=16 जून 2020 }} अपर्याप्त इंसुलिन उत्पादन के कारण होता है।<ref name=Green2011/> इंसुलिन प्रतिरोध जो कि [[कोशिका (जीवविज्ञान)|कोशिका]] द्वारा इंसुलिन के सामान्य स्तरों को पर्याप्त रूप से प्रतिक्रिया दे पाने की अक्षमता है, मुख्य रूप से मांसपेशियों, जिगर और वसा ऊतकों में होता है।<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=15|url=http://books.google.ca/books?id=fiAclxvKblkC&pg=PA15|access-date=23 मार्च 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016090540/http://books.google.ca/books?id=fiAclxvKblkC&pg=PA15|archive-date=16 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> जिगर में आम तौर पर, इंसुलिन ग्लूकोस मुक्ति को रोकता है। हलांकि इंसुलिन प्रतिरोध की सेटिंग में जिगर असंगत रूप से ग्लूकोस को रक्त में छोड़ता है।<ref name=Will2011/> इंसुलिन प्रतिरोध बनाम बीटा कोशिका शिथिलता का अनुपात भिन्न-भिन्न लोगों में भिन्न होता है, कुछ लोगो में प्राथमिक इंसुलिन प्रतिरोध होता है और इंसुलिन निस्सरण में मात्र थोड़ी खराबी होती है जबकि दूसरो में थोड़ा इंसुलिन प्रतिरोध होता है और प्राथमिक रूप से इंसुलिन निस्सरण की कमी होती है।<ref name=Green2011/> टाइप 2 मधुमेह और इंसुलिन प्रतिरोध के साथ जुड़े दूसरे संभावित महत्वपूर्ण तंत्रों में [[वसा कोशिकाओं]] के भीतर [[लिपिड]] बढ़ती टूटफूट, [[इनक्रेटिन]]की कमी के प्रति प्रतिरोध, रक्त में [[ग्लूकागॉन]] स्तर, गुर्दों द्वारा पानी और नमक का बढ़ा प्रतिधारण और [[केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र]] द्वारा चपापचय का अनुपयुक्त नियंत्रण शामिल है।<ref name=Will2011/> हलांकि इंसुलिन प्रतिरोध वाले सभी लोगों में मधुमेह विकसित नहीं होता है, क्योंकि अग्नाशय संबंधी बीटा कोशिकाओं द्वारा इंसुलिन निस्सरण की क्षति भी जरूरी है।<ref name=Green2011/> == निदान == {{OGTT}} [[विश्व स्वास्थ्य संगठन]] की मधुमेह (टाइप 1 और टाइप 2 दोनो) की परिभाषा लक्षणों के साथ एक बार उठायी गयी ग्लूकोस रीडिंग के लिये है या निम्नलिखित दो मौकों पर उठाये गये मानों में से एक है:<ref name=who-99>{{Cite web |url=http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |accessdate=29 मई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=29 मई 2007 |url-status=live }}</ref> * फास्टिंग प्लाज़मा ग्लूकोस ≥ 7.0&nbsp;mmol/l (126&nbsp;mg/dl) :या * [[ग्लूकोस सहिष्णुता परीक्षण]], जो प्लाज़मा ग्लूकोस की मौखिक खुराक के दो घंटे बाद का हो ≥ 11.1&nbsp;mmol/l (200&nbsp;mg/dl) यादृच्छिक रक्त शुगर जो कि 11.1&nbsp;mmol/l (200&nbsp;mg/dL) से अधिक हो तथा साथ ही विशिष्ट लक्षण भी हो<ref name=Vij2010/> या एक [[ग्लाइकेटेड हीमोग्लोबीन]] (HbA<sub>1c</sub>) का 6.5% से अधिक होना भी मधुमेह के निदान की एक और विधि है।<ref name=Will2011/> 2009 में एक अंतर्राष्ट्रीय विशेषज्ञ कमेटी जिसमें अमेरिकन डायबिटीज़ एसोसिएशन (IDA) और यूरोपियन एसोसिएशन फॉर दी स्टडी ऑफ डायबिटीज़ (EASD) के प्रतिनिधि शामिल थे, ने यह अनुशंसा की कि ≥6.5% HbA<sub>1c</sub> की सीमा को मधुमेह के निदान के लिये उपयोग किया जाना चाहिये।<!--<ref name=Expert2009/> --> इस अनुशंसा को अमेरिकन डायबिटीज़ एसोसिएशन द्वारा 2010 में अपनाया गया था।<ref>{{cite journal|author= |title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=33 Suppl 1 |issue= Supplement_1|pages=S62–9 |year=2010 |month=January |pmid=20042775 |pmc=2797383 |doi=10.2337/dc10-S062 |url= |last1= American Diabetes |first1= Association}}</ref> सकारात्मक परीक्षणों को तब तक दोहराया जाना चाहिये जब तक कि व्यक्ति में आम लक्षण और रक्त शर्करा >11.1&nbsp;mmol/l (>200&nbsp;mg/dl) मात्रा में उपस्थित है।<ref name=Expert2009>{{cite journal|last=International Expert|first=Committee|title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes|url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2009-07_32_7/page/1327|journal=Diabetes Care|date=2009 Jul|volume=32|issue=7|pages=1327–34|pmid=19502545|doi=10.2337/dc09-9033|pmc=2699715}}</ref> मधुमेह के लिये सीमा ग्लूकोस सहिष्णुता परीक्षणों के परिणामों फास्टिंग ग्लूकोस या HbA<sub>1c</sub> और [[रेटिनोपैथी|रेटिना संबंधी समस्याओं]] जैसी जटिलताओं के बीच संबंधों पर आधारित है।<ref name=Will2011/> फास्टिंग या यादृच्छ रक्त शर्करा को ग्लूकोस सहिष्णुता परीक्षण से अधिक वरीयता दी जाती है क्योंकि वे लोगों के लिये अधिक सुविधाजनक हैं।<ref name=Will2011/> HbA<sub>1c</sub> का लाभ यह है कि फास्टिंग की जरूरत नहीं पड़ती है और परिणाम अधिक स्थायी होते है, लेकिन दोष यह है कि परीक्षण रक्त शर्करा के मापन से अधिक महंगा है।<ref>{{cite journal |author=|title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=35 Suppl 1 |issue=|pages=S64–71 |year=2012 |month=January |pmid=22187472 |doi=10.2337/dc12-s064 |url= |last1= American Diabetes |first1= Association}}</ref> इस बात का अनुमान है कि संयुक्त राज्य अमरीका में मधुमेह से पीड़ित 20% लोगों को रोग का पता नहीं चलता हैं।<ref name=Will2011/> मधुमेह मेलिटस टाइप 2 को [[इंसुलिन प्रतिरोध]] और संबंधित [[इंसुलिन]] के संदर्भ में उच्च रक्त ग्लूकोस द्वारा पहचाना जाता है।<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | author=Kumar, Vinay; Fausto, Nelson; Abbas, Abul K.; Cotran, Ramzi S. ; Robbins, Stanley L. | authorlink= | title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease | year=2005| edition=7th| publisher=Saunders | location=Philadelphia, Pa. | isbn=0-7216-0187-1|pages=1194–1195}}</ref> यह [http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/ मधुमेह मेलिटस टाइप 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616075437/http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/ |date=16 जून 2020 }} के विपरीत है जिसमें [[अग्नाशय]] में [[लैन्गरहैंस के आइलेट |आइलेट कोशिकाओं]] के विघटन के कारण पूर्ण इंसुलिन कमी होती है और [[गर्भावस्था मधुमेह]] के भी जो गर्भावस्था के साथ जुड़े उच्च रक्त शर्करा की नयी शुरुआत होता है।<ref name="Green2011"/> टाइप 1 और टाइप 2 मधुमेह में परिस्थितियों के प्रस्तुतिकरण के आधार पर अंतर किया जा सकता है।<ref name=Expert2009/> यदि निदान में किसी तरह का शक है तो [[प्रतिरक्षी]] परीक्षण, टाइप 1 मधुमेह और [[C-पेप्टाइड]] स्तर टाइप 2 मधुमेह की पुष्टि में उपयोगी हो सकती है।<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=201|url=http://books.google.ca/books?id=fiAclxvKblkC&pg=PA201|access-date=23 मार्च 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016090544/http://books.google.ca/books?id=fiAclxvKblkC&pg=PA201|archive-date=16 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> == जांच == कोई भी प्रमुख संगठन मधुमेह के लिये सार्वभौमिक जांच की सिफारिश नहीं करता है क्योंकि इस बात के कोई साक्ष्य नहीं है कि ऐसा कोई प्रोग्राम परिणामों कोबेहतर कर सकेगा।<ref name=Screen09>{{cite journal |author=Valdez R |title=Detecting Undiagnosed Type 2 Diabetes: Family History as a Risk Factor and Screening Tool |journal=J Diabetes Sci Technol |volume=3 |issue=4 |pages=722–6|year=2009 |pmid=20144319 |pmc=2769984 |doi= |url=}}</ref> बिना लक्षणों वाले वे वयस्क जिनमें 135/80&nbsp;mmHg से अधिक [[रक्तचाप]] है उनमें [[यूनाइटेड स्टेट्स प्रिवेंटिव सर्विसेस टास्क फोर्स]] जांच की सिफारिश करता है।<ref name=US08>{{cite web |url=http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/uspsdiab.htm |title=Screening: Type 2 Diabetes Mellitus in Adults |year=2008 |work=U.S. Preventive Services Task Force |accessdate= |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207214318/http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/uspsdiab.htm |archive-date=7 फ़रवरी 2014 |url-status=dead }}</ref> जिनका रक्तचाप कम है, यह स्पष्ट है कि जांच के पक्ष या विपक्ष में सिफारिश के अपर्याप्त साक्ष्य हैं।<ref name=US08/> [[विश्व स्वास्थ्य संगठन]] केवल उन समूहों में जांच की सिफारिश करता है जिनमें उच्च जोखिम है।<ref name=Screen09/> संयुक्त राज्य अमरीका में उच्च जोखिम वाले समूहों में निम्न शामिल हैं: वे जिनकी उम्र 45&nbsp;साल से अधिक है, वे जिनके [[नज़दीकी रिश्तेदारों]] को मधुमेह है, कुछ जातीय समूह जिनमें हिस्पैनिक, अफ्रीकी-अमरीकी और मूल अमरीकी शामिल हैं, वे जिनमें [http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/ गर्भावधि मधुमेह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616075437/http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/ |date=16 जून 2020 }}, [[पॉलीसिस्टिक अंडाशय सिंड्रोम]], वज़न की अधिकता का इतिहास है और वे जिनसे [[चपापचय सिंड्रोम]]से संबंधित परिस्थितियां जुड़ी हुयी हैं।<ref name="Vij2010" /> == रोकथाम == [http://www.readingpartner.net/%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%AA-2-%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%9C-%E0%A4%97%E0%A5%87%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%A8/ टाइप 2 मधुमेह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607061152/http://www.readingpartner.net/%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%AA-2-%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%9C-%E0%A4%97%E0%A5%87%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%A8/ |date=7 जून 2020 }} की शुरुआत को उपयुक्त पोषकता और नियमित व्यायाम के माध्यम से विलंबित किया या रोका जा सकता है।<ref>{{cite journal|author=Raina Elley C, Kenealy T |title=Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance |journal=Evid Based Med |volume=13 |issue=6 |pages=173 |year=2008 |month=December|pmid=19043031 |doi=10.1136/ebm.13.6.173 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Orozco LJ, Buchleitner AM, Gimenez-Perez G, Roqué I Figuls M, Richter B, Mauricio D |title=Exercise or exercise and diet for preventing type 2 diabetes mellitus|journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD003054 |year=2008 |pmid=18646086|doi=10.1002/14651858.CD003054.pub3 |url= |editor1-last=Mauricio |editor1-first=Didac}}</ref> जीवन-शैली संबंधी गंभीर उपाय इसके जोखिम को आधा कर सकते हैं।<ref name=AFP09/> [https://web.archive.org/web/20200616075504/http://www.readingpartner.net/11-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97-%E0%A4%AE%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F/ व्यायाम का लाभ] व्यक्ति के आरंभिक वजन और व्यायाम के कारण घटे वजन से अप्रभावित रहता है।<ref>{{cite journal|last=O'Gorman|first=DJ|author2=Krook, A|title=Exercise and the treatment of diabetes and obesity|url=https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2011-09_95_5/page/953|journal=The Medical clinics of North America|date=2011 Sep|volume=95|issue=5|pages=953–69|pmid=21855702|doi=10.1016/j.mcna.2011.06.007}}</ref> मात्र आहार संबंधी बदलावों से लाभ के साक्ष्य हलांकि सीमित हैं,<ref>{{cite journal |author=Nield L, Summerbell CD, Hooper L, Whittaker V, Moore H |title=Dietary advice for the prevention of type 2 diabetes mellitus in adults |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD005102 |year=2008 |pmid=18646120 |doi=10.1002/14651858.CD005102.pub2 |url=|editor1-last=Nield |editor1-first=Lucie}}</ref> हरी पत्तेदार सब्ज़ियों की आहार में अधिकता के कुछ साक्ष्य अवश्य हैं<ref>{{cite journal|last=Carter|first=P|author2=Gray, LJ, Troughton, J, Khunti, K, Davies, MJ|title=Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=18 अगस्त 2010|volume=341|pages=c4229|pmid=20724400|doi=10.1136/bmj.c4229|pmc=2924474}}</ref>और शर्करा वाले पेयों को पीना सीमित करने के लाभ के भी कुछ साक्ष्य हैं।<ref name=SSB2010/> वे जिनको [http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/ दुर्बल ग्लूकोस सहनशीलताहै] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616075437/http://www.readingpartner.net/diabetes-ki-sampurn-guide/ |date=16 जून 2020 }}, अकेले आहार तथा व्यायाम या [[मेटफॉर्मिन]] या [[अकार्बोस]] के साथ संयोजन, मधुमेह विकास के जोखिम को कम कर सकता है।<ref name=AFP09/><ref name=AHRQ05>{{cite journal |author=Santaguida PL, Balion C, Hunt D, ''et al.'' |title=Diagnosis, prognosis, and treatment of impaired glucose tolerance and impaired fasting glucose |journal=Evid Rep Technol Assess (Summ) |issue=128 |pages=1–11 |year=2005 |month=August |pmid=16194123 |url=http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/impglucose/impglucose.pdf |format=PDF |access-date=5 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910035155/http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/impglucose/impglucose.pdf |archive-date=10 सितंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> जीवनशैली हस्तक्षेप, मेटाफॉर्मिन से अधिक प्रभावी हैं।<ref name=AFP09/> == प्रबंधन == [http://www.readingpartner.net/%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%AA-2-%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%9C-%E0%A4%97%E0%A5%87%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%A8/ टाइप 2 मधुमेह का प्रबंधन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607061152/http://www.readingpartner.net/%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%AA-2-%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%9C-%E0%A4%97%E0%A5%87%E0%A4%AE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%A8/ |date=7 जून 2020 }} जीवनशैली हस्तक्षेप, दूसरे कार्डियोवस्कुलर जोखिम कारकों को कम करने और रक्त ग्लूकोस को सामान्य सीमा में बनाये रखने पर फोकस करता है।<ref name=AFP09>{{cite journal |author=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ|title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=Am Fam Physician |volume=79 |issue=1|pages=29–36 |year=2009 |month=January |pmid=19145963 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2009-01-01_79_1/page/n29}}</ref> 2008 में ब्रिटिश [[नेशनल हेल्थ सर्विस]] द्वारा उन लोगों के लिये रक्त ग्लूकोस की स्वयं-निगरानी का सुझाव दिया था जिनमें [https://web.archive.org/web/20200616075512/http://www.readingpartner.net/diabetes-ka-management-kese-karen/ टाइप 2 मधुमेह का नया निदान] हुआ हो,<ref>{{Cite web|title=Clinical Guideline:The management of type 2 diabetes (update)|url=http://www.nice.org.uk/guidance/index.jsp?action=byID&o=11983|access-date=5 अगस्त 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216023110/http://www.nice.org.uk/guidance/index.jsp?action=byID&o=11983|archive-date=16 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> हलांकि बहु-खुराक इंसुलिन का उपयोग करने वालों में स्वयं-निगरानी के लाभों पर प्रश्नचिह्न हैं।<ref name=AFP09/><ref>{{cite journal|last=Farmer|first=AJ|author2=Perera, R, Ward, A, Heneghan, C, Oke, J, Barnett, AH, Davidson, MB, Guerci, B, Coates, V, Schwedes, U, O'Malley, S|title=Meta-analysis of individual patient data in randomised trials of self monitoring of blood glucose in people with non-insulin treated type 2 diabetes.|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=2012 Feb 27|volume=344|pages=e486|pmid=22371867}}</ref> दूसरे कार्डियोवस्कुलर जोखिम कारकों जैसे [[उच्च रक्तचाप]], [[उच्च कोलेस्ट्रॉल]] और [[माइक्रोएल्बुमिनयूरिया]]का प्रबंधन, व्यक्ति के जीवन की संभावना को बढ़ाता है।<ref name=AFP09/> हलांकि, मानक रक्तचाप प्रबंधन (140-160/85-100 mmHg से कम) के विपरीत गंभीर रक्तचाप प्रबंधन (130/80 mmHg से कम) दौरे के जोखिम को थोड़ा कम करता है लेकिन मृत्यु के समग्र जोखिम पर कोई प्रभाव नहीं डालता है।<ref>{{cite journal|last=McBrien|first=K|author2=Rabi, DM; Campbell, N; Barnieh, L; Clement, F; Hemmelgarn, BR; Tonelli, M; Leiter, LA; Klarenbach, SW; Manns, BJ|title=Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis.|journal=Archives of internal medicine|date=2012 Aug 6|pages=1-8|pmid=22868819}}</ref> मानक रक्त शर्करा कम करने (HbA1C of 7-7.9%) के विपरीत गंभीर रक्त शर्करा कम करना (HbA1C<6%) मृत्युदर पर फर्क डालता नहीं दिखता।<ref>{{cite journal|last=Boussageon|first=R|author2=Bejan-Angoulvant, T, Saadatian-Elahi, M, Lafont, S, Bergeonneau, C, Kassaï, B, Erpeldinger, S, Wright, JM, Gueyffier, F, Cornu, C|title=Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=26 जुलाई 2011|volume=343|pages=d4169|pmid=21791495|doi=10.1136/bmj.d4169|pmc=3144314}}</ref><ref>{{cite journal|last=Webster|first=MW|title=Clinical practice and implications of recent diabetes trials|journal=Current opinion in cardiology|date=2011 Jul|volume=26|issue=4|pages=288–93|pmid=21577100|doi=10.1097/HCO.0b013e328347b139}}</ref> उपचार का लक्ष्य आम तौर पर HbA1C को 7% से कम करना या फास्टिंग ग्लूकोस का मान 6.7&nbsp;mmol/L (120&nbsp;mg/dL) से कम करना होता है हलांकि, [[हाइपोग्लाइसीमिया]] और जीवन की संभाव्यता के विशेष जोखिम को शामिल करते हुये ये लक्ष्य पेशेवर क्लीनिक सलाह के बाद बदल भी सकते है।<ref name=Vij2010/> इस बात की अनुशंसा की जाती है कि टाइप 2 मधुमेह से पीड़ित सभी लोगों को नियमित [[ऑप्थैल्मोलॉजिकल|ऑप्थैल्मोलॉजी]] परीक्षण कराने चाहिये।<ref name=Green2011/> === जीवनशैली === उपयुक्त आहार और व्यायाम मधुमेह की देखभाल की नींव है<ref name=Vij2010/> जिसमें व्यायाम की मात्रा अधिक होने पर बेहतर परिणाम मिलता है।<ref name=Exercise10>{{cite journal |author=Zanuso S, Jimenez A, Pugliese G, Corigliano G, Balducci S |title=Exercise for the management of type 2 diabetes: a review of the evidence |journal=Acta Diabetol|volume=47 |issue=1 |pages=15–22 |year=2010 |month=March |pmid=19495557 |doi=10.1007/s00592-009-0126-3 |url=}}</ref>[[ऐरोबिक्स व्यायाम]] HbA1C में कमीं लाता है और इंसुलिन संवेदनशीलता को बेहतर करता है।<ref name=Exercise10/> [[प्रतिरोध प्रशिक्षण]] भी उपयोगी है और दोनो प्रकार के व्यायामों का संयोजन भी काफी प्रभावी हो सकता है।<ref name=Exercise10/> एक [https://web.archive.org/web/20200616075435/http://www.readingpartner.net/sugar-ke-mareez-ka-diet-chart/ मधुमेह संबंधी आहार] जो वजन में कमी लाने को बढ़ावा देता है महत्वपूर्ण होता है।<ref name=Diet09/> जबकि इसको हासिल करने के लिये सर्वश्रेष्ठ आहार प्रकार को लेकर विवाद है<ref name=Diet09>{{cite journal |author=Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J |title=Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus |journal=Mt. Sinai J. Med. |volume=76 |issue=3 |pages=257–68 |year=2009 |month=June|pmid=19421969 |doi=10.1002/msj.20118 |url=}}</ref> एक [[न्यून ग्लाइसेमिक सूचकांक आहार]] रक्त शर्करा नियंत्रण को बेहतर करने वाला पाया गया है।<ref>{{cite journal |author=Thomas D, Elliott EJ |title=Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD006296 |year=2009 |pmid=19160276|doi=10.1002/14651858.CD006296.pub2 |url= |editor1-last=Thomas |editor1-first=Diana}}</ref> कम से कम 6 महीनों तक, सांस्कृतिक रूप से उपयुक्त शिक्षा, टाइप 2 मधुमेह से पीड़ित लोगों को उनकी रक्त शर्करा स्तरों को कम करने में सहायता कर सकती हैं।<ref>{{Cite journal | last1 = Hawthorne | first1 = K. | last2 = Robles | first2 = Y. | last3 = Cannings-John |first3 = R. | last4 = Edwards | first4 = A. G. K. | last5 = Robles | first5 = Yolanda | title = Culturally appropriate health education for Type 2 diabetes mellitus in ethnic minority groups | journal = Cochrane Database Syst Rev | year = 2008 | pages = CD006424 | issue = 3 | id = CD006424 | pmid = 18646153 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub2 |editor1-last = Robles | editor1-first = Yolanda}}</ref> यदि हल्के मधुमेह से पीड़ित लोगों में जीवनशैली में बदलाव करने से 6 महीने में रक्त शर्करा बेहतर न हो तो दवाओं के उपयोग पर विचार किया जाना चाहिये।<ref name=Vij2010/> === दवायें=== [[Image:Metformin 500mg Tablets.jpg|thumb|Metformin 500mg tablets]] [[मधुमेह विरोधी दवाओं]] के बहुत से वर्ग उपलब्ध हैं। [[मेटामॉर्फिन]] को आम तौर पर प्रथम पंक्ति के उपचार के रूप में अनुशंसित किया जाता है, क्योंकि इस बात के कुछ साक्ष्य मिलते हैं कि यह मृत्यु-दर कम करती है।<ref name=AFP09/> यदि मेटामॉर्फिन पर्याप्त न हो तो, एक अन्य वर्ग का दूसरा मौखिक एजेन्ट उपयोग किया जा सकता है।<ref>{{cite journal|last=Qaseem|first=A|author2=Humphrey, LL, Sweet, DE, Starkey, M, Shekelle, P, Clinical Guidelines Committee of the American College of, Physicians|title=Oral pharmacologic treatment of type 2 diabetes mellitus: a clinical practice guideline from the American College of Physicians|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2012-02-07_156_3/page/218|journal=Annals of internal medicine|date=7 फरवरी 2012|volume=156|issue=3|pages=218–31|pmid=22312141|doi=10.1059/0003-4819-156-3-201202070-00011}}</ref>दवाओं के दूसरे वर्गों में निम्नलिखित शामिल है: [[सल्फोनिलयूरियास]], [[नॉन सल्फोनिलयूरियास सीक्रेटागॉग्स]], [[अल्फा ग्लूकोसिडेस इन्हेबिटर्स]], [[थायाज़ोल्डिनीयोड्स]], [[ग्लूकागॉन-लाइक पेप्टाइड-1 एनालॉग]] और [[डाइपेप्टाइडियल पेप्टिडेज़-4 इन्हेबिटर्स]]।<ref name=AFP09/><ref>{{cite journal |author= |title=Standards of medical care in diabetes--2012|journal=Diabetes Care |volume=35 Suppl 1 |issue= |pages=S11–63 |year=2012 |month=January |pmid=22187469|doi=10.2337/dc12-s011 |url= |last1= American Diabetes |first1= Association}}</ref> मेटामॉर्फिन को उन लोगो पर नहीं उपयोग किया जाना चाहिये जिनको गुर्दे या यकृत की गंभीर समस्या है।<ref name=Vij2010/> [[इंसुलिन]] के इंजेक्शन को दवाओं के साथ दिया जा सकता है या अकेले ही दिया जा सकता है।<ref name=AFP09/> अधिकतर लोगों को आरंभिक रूप से [[इंसुलिन]]की जरूरत नहीं पड़ती है।<ref name=Green2011/> जब इसका उपयोग किया जाता है तो रात के समय एक दीर्घ समय तक काम करने वाला फॉर्म्युलेशन आम तौर पर जोड़ा जाता है, जिसके साथ मौखिक दवायें चालू रहती हैं।<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> फिर खुराकों को प्रभावी होने के लिये बढ़ाया जाता है (रक्त शर्करा स्तर को सही ढ़ंग से नियंत्रित करने के लिये)।<ref name=AFP09/> जब रात को दिया जाने वाला इंसुलिन अपर्याप्त होता है तो बेहतर नियंत्रण के लिये दैनिक इंसुलिन दिन में दो-बार दिया जा सकता है।<ref name=Vij2010/> दीर्घ समय तक काम करने वाले इंसुलिन, [[इंसुलिन ग्लैरजीन|ग्लैरजीन]] और [[इंसुलिन डेटेमिर |डेटेमिर]], न्यूट्रल प्रोटामाइन हेजाडॉर्न [[NPH इंसुलिन|(NPH) इंसुलिन]] से बेहतर नहीं लगता है लेकिन इनको बनाने की लागत महत्वपूर्ण रूप से अधिक होती है, 2010 तक यह लागत प्रभावी नहीं है।<ref>{{cite journal|last=Waugh|first=N|author2=Cummins, E, Royle, P, Clar, C, Marien, M, Richter, B, Philip, S|title=Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation|journal=Health technology assessment (Winchester, England)|date=2010 Jul|volume=14|issue=36|pages=1–248|pmid=20646668|doi=10.3310/hta14360}}</ref> वे जो [[गर्भवती]] हैं, उनके लिये इंसुलिन उपचार का बेहतर उपाय है।<ref name=Vij2010/> === शल्यक्रिया === वे लोग जो मोटे हैं उनके मधुमेह उपचार के लिये [[बैरियैट्रिक सर्जरी |वज़न घटाने वाली शल्य क्रिया]] प्रभावी उपाय है।<ref>{{cite journal|last=Picot|first=J|author2=Jones, J, Colquitt, JL, Gospodarevskaya, E, Loveman, E, Baxter, L, Clegg, AJ|title=The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation|journal=Health technology assessment (Winchester, England)|date=2009 Sep|volume=13|issue=41|pages=1–190, 215–357, iii–iv|pmid=19726018|doi=10.3310/hta13410}}</ref> बहुत से लोग शल्य क्रिया के बाद थोड़ी दवा या बिना दवा के सामान्य रक्त शर्करा स्तरों को बनाये रखने में सक्षम रहे हैं<ref>{{cite journal|last=Frachetti|first=KJ|author2=Goldfine, AB|title=Bariatric surgery for diabetes management|journal=Current opinion in endocrinology, diabetes, and obesity|date=2009 Apr|volume=16|issue=2|pages=119–24|pmid=19276974|doi=10.1097/MED.0b013e32832912e7}}</ref> और उनमें जीवन का खतरा भी दीर्घ अवधि में घट जाता है।<ref name=Schum2009/> हलांकि कुछ लोगों में शल्य क्रिया के कारण लघु अवधि में जीवन का खतरा 1% से कम होता है।<ref>{{cite journal|last=Colucci|first=RA|title=Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option|journal=Postgraduate Medicine|date=2011 Jan|volume=123|issue=1|pages=24–33|pmid=21293081|doi=10.3810/pgm.2011.01.2242}}</ref> शल्य क्रिया कब की जाये यह तय करने के लिये [[शरीर भार सूचकांक]] मान का निर्धारण अभी भी अस्पष्ट है।<ref name=Schum2009>{{cite journal|last=Schulman|first=AP|author2=del Genio, F, Sinha, N, Rubino, F|title="Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus|journal=Endocrine practice : official journal of the American College of Endocrinology and the American Association of Clinical Endocrinologists|date=2009 Sep-Oct|volume=15|issue=6|pages=624–31|pmid=19625245|doi=10.4158/EP09170.RAR}}</ref> हलांकि इस बात की अनुशंसा की जाती है कि यह विकल्प उन लोगों के लिये चुना जाये जो अपने भार और रक्त शर्करा को नियंत्रित कर पाने में सक्षम नहीं हैं।<ref>{{cite journal|last=Dixon|first=JB|author2=le Roux, CW; Rubino, F; Zimmet, P|title=Bariatric surgery for type 2 diabetes.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-16-22-2012_379_9833/page/2300|journal=Lancet|date=2012 Jun 16|volume=379|issue=9833|pages=2300-11|pmid=22683132}}</ref> == महामारी-विज्ञान == [[File:Diabetes world map - 2000.svg|thumb|250px|2000 में पूरी दुनिया में (प्रति 1000 निवासियों पर) मधुमेह की उपस्थिति। वैश्विक औसत 2.8% थी। {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|no data}} {{legend|#ffff65|≤&nbsp;7.5}} {{legend|#fff200|7.5–15}} {{legend|#ffdc00|15–22.5}} {{legend|#ffc600|22.5–30}} {{legend|#ffb000|30–37.5}} {{legend|#ff9a00|37.5–45}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|45–52.5}} {{legend|#ff6e00|52.5–60}} {{legend|#ff5800|60–67.5}} {{legend|#ff4200|67.5–75}} {{legend|#ff2c00|75–82.5}} {{legend|#cb0000|≥&nbsp;82.5}} {{Multicol-end}} ]] 2010 में वैश्विक रूप से यह अनुमान था कि 285&nbsp;मिलियन लोगों को टाइप 2 मधुमेह था जो कुल मधुमेह मामलों का 90% था।<ref name=Will2011>{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology.|year=2011|url=https://archive.org/details/williamstextbook00melm_993|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0324-5|pages=[https://archive.org/details/williamstextbook00melm_993/page/n1365 1371]–1435|edition=12th}}</ref>यह पूरी दुनिया की वयस्क जनसंख्या का लगभग 6% है।<ref name=Mee2007>{{cite journal|last=Meetoo|first=D|author2=McGovern, P, Safadi, R|title=An epidemiological overview of diabetes across the world|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-nursing_september-13-26-2007_16_16/page/1002|journal=British journal of nursing (Mark Allen Publishing)|date=2007 Sep 13-27|volume=16|issue=16|pages=1002–7|pmid=18026039}}</ref> मधुमेह [[विकसित दुनिया|विकसित]] और [[विकासशील]] दुनिया, दोनो में आम है।<ref name=Will2011/> हलांकि अविकसित दुनिया में यह आम नहीं है।<ref name=Green2011/> कुछ जातीय समूहों में महिलायें अधिक जोखिम वाली स्थिति में होती हैं,<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal |author=Abate N, Chandalia M |title=Ethnicity and type 2 diabetes: focus on Asian Indians |journal=J. Diabetes Complicat. |volume=15|issue=6 |pages=320–7 |year=2001 |pmid=11711326 |doi= 10.1016/S1056-8727(01)00161-1|url=}}</ref> जैसे [[दक्षिण एशियाई जातीय समूह|दक्षिण एशियाई]], [[प्रशांत द्वीपवासी]], [[लैटिनोस]] और [[अमरीकी महाद्वीपों के मूल निवासी|मूल अमरीकी]]।<ref name=Vij2010/> ऐसा कुछ जातीय समूहों में [[पश्चिमी जीवनशैली]] के प्रति बढ़ी हुयी संवेदनशीलता के कारण हो सकता है।<ref>{{cite journal|last=Carulli|first=L|author2=Rondinella, S, Lombardini, S, Canedi, I, Loria, P, Carulli, N|title=Review article: diabetes, genetics and ethnicity|journal=Alimentary pharmacology & therapeutics|date=2005 Nov|volume=22 Suppl 2|pages=16–9|pmid=16225465|doi=10.1111/j.1365-2036.2005.02588.x}}</ref> पारंपरिक रूप से वयस्कों का रोग माना जाने वाला टाइप 2 मधुमेह का अब बच्चों में निदान बढ़ रहा है ऐसा [[बचपन के मोटापे|मोटापे]] की दरों में वृद्धि के समांतर हो रहा है।<ref name=Will2011/> संयुक्त राज्य अमरीका में किशोरों में अक्सर टाइप 2 मधुमेह का टाइप 1 मधुमेह के रूप में निदान हो रहा है।<ref name=Green2011/> 1985 में मधुमेह पीड़ितों की संख्या का अनुमान 30&nbsp;मिलियन था जो कि 1995 में बढ़कर 135 &nbsp;मिलियन हो गया और 2005 में 217&nbsp;मिलियन।<ref name=Epi2006>{{cite journal|last=Smyth|first=S|author2=Heron, A|title=Diabetes and obesity: the twin epidemics|journal=Nature Medicine|date=2006 Jan|volume=12|issue=1|pages=75–80|pmid=16397575|doi=10.1038/nm0106-75}}</ref> ऐसा विश्वास है कि यह वृद्धि मुख्य रूप से वैश्विक रूप से उम्र में वृद्धि, व्यायाम में कमीं और मोटापे की दर में वृद्धि के कारण है।<ref name=Epi2006/> वे पांच देश जहां पर 2000 में मधुमेह के सबसे अधिक रोगी थे वे हैं: भारत 31.7&nbsp;मिलियन, चीन 20.8&nbsp;मिलियन, संयुक्त राज्य अमरीका 17.7&nbsp;मिलियन, इंडोनेशिया 8.4&nbsp;मिलियन और जापान 6.8&nbsp;मिलियन।<ref name = "Wild 2004">{{cite journal |author=Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H |title=Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 |journal=Diabetes Care |volume=27 |issue=5|pages=1047–53 |year=2004 |month=May |pmid=15111519|doi= 10.2337/diacare.27.5.1047|url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2004-05_27_5/page/1047}}</ref> इसको [[विश्व स्वास्थ्य संगठन]] द्वारा वैश्विक [[महामारी]] के रूप में मान्यता दी गयी है।<ref>{{cite web|title=Diabetes Fact sheet N°312|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|work=World Health Organization|accessdate=9 जनवरी 2012|month=Aug|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|archive-date=26 अगस्त 2013|url-status=live}}</ref> == इतिहास == मधुमेह उन पहले रोगों में से एक है जिनका वर्णन<ref>{{cite book|last=Ripoll|first=Brian C. Leutholtz, Ignacio|title=Exercise and disease management|publisher=CRC Press|location=Boca Raton|isbn=978-1-4398-2759-8|page=25|url=http://books.google.ca/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25|edition=2nd|date=25 अप्रैल 2011|access-date=23 मार्च 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823062104/http://books.google.ca/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25|archive-date=23 अगस्त 2013|url-status=live}}</ref> [[सिरका|c.]] [[आम युग|BCE]] 1500 की मिस्री पांडुलिपि में “अत्यधिक मूत्र विसर्जन” के रूप में किया गया है।"<ref name=History2010/> ऐसा विश्वास है कि पहले वर्णित मामले टाइप 1 मधुमेह के हैं।<ref name=History2010>{{cite book|last=editor|first=Leonid Poretsky,|title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=स्प्रिंगर|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|page=3|url=http://books.google.ca/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3|edition=2nd|access-date=23 मार्च 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823064133/http://books.google.ca/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3|archive-date=23 अगस्त 2013|url-status=live}}</ref> लगभग इसी समय भारतीय चिकित्सकों नें भी इस रोग की पहचान की थी और इसे “मधुमेह” या “हनी यूरिन” के रूप में वर्गीकृत किया था ऐसा यह देखने का बाद किया था कि रोगी के मूत्र के पास चीटिंयां एकत्र हो रही थीं।<ref name=History2010/> शब्द "डायबिटीज़" या "गुज़र जाना" को सबसे पहले 230&nbsp;BCE में ग्रीक [[अपोलोनियस (चिकित्सक)|मेम्फिज़ के पोलोनियस]]द्वारा इस्तेमाल किया गया था।<ref name=History2010/> यह रोग [[रोमन साम्राज्य के दौरान]] बेहद कम होता था और [[गालेन]] ने कहा कि उन्होने अपने पूरे कैरियर के दौरान ऐस रोग से पीड़ित सिर्फ दो लोगों को देखा था।<ref name=History2010/> टाइप 1 और टाइप 2 मधुमेह को सबसे पहले भारतीय चिकित्सक सुश्रुत और चरक द्वारा 400-500&nbsp;ईस्वी में पहचाना गया था जिसमें से टाइप 1 युवाओं से और टाइप 2 अधिक वजन से संबंधित था।<ref name=History2010/> शब्द "मेलिटस" या "शहद से" सबसे पहले ब्रिंटन जॉन रोल द्वारा 1700 के अंत में [[डायबेटस इन्सिपिडस]] से अंतर करने के लिये उपयोग किया गया था जो कि बार-बार मूत्र उत्सर्जन से संबंधित है।<ref name=History2010/>प्रभावी उपचार बीसवी सदी के शुरुआती हिस्से तक विकसित नहीं किया जा सका था। जब कनेडियाई [[फ्रेडरिक बैन्टिंग]]और [[चार्ल्स हरबर्ट बेस्ट|चार्ल्स बेस्ट]] ने इंसुलिन को 1921 तथा 1922 में खोजा था।<ref name=History2010/> इसके बाद दीर्घ प्रभावी NPH इंसुलिन को 1940 में विकसित किया गया था।<ref name=History2010/> == सन्दर्भ == {{Reflist|30em}} == बाहरी कड़ियाँ == <!--========================({{No More Links}})============================ | PLEASE BE CAUTIOUS IN ADDING MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA | | IS NOT A COLLECTION OF LINKS NOR SHOULD IT BE USED FOR ADVERTISING. | | | | Excessive or inappropriate links WILL BE DELETED. | | See [[Wikipedia:External links]] & [[Wikipedia:Spam]] for details. | | | | If there are already plentiful links, please propose additions or | | replacements on this article's discussion page, or submit your link | | to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) | | and link back to that category using the {{dmoz}} template. | =======================({{No More Links}})=============================--> {{Sister project links|display=Diabetes mellitus}} *{{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Endocrine_Disorders/Pancreas/Diabetes/Type_2}} * [https://web.archive.org/web/20190209123926/https://www.khabaronly.com/2017/04/sugar-ka-ilaj-in-hindi.html डायबटीज का घरेलू इलाज] * [https://web.archive.org/web/20100221034416/http://diabetes.niddk.nih.gov/ National Diabetes Information Clearinghouse] * [https://web.archive.org/web/20100803093606/http://www.cdc.gov/diabetes/ Centers for Disease Control (Endocrine pathology)] * [https://deepfactz.blogspot.com/2020/09/best-food-for-diabetes-control-in-hindi.html Best food for Diabetes control in Hindi] {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[श्रेणी:उम्र बढ़ने से जुड़े रोग]] [[श्रेणी:मधुमेह]] [[श्रेणी:मोटापे से जुड़ी चिकित्सीय स्थितियां] 4uqv7d2opw3870ntmbtm9ldd1li0126 डायने लेन 0 217687 6631934 6545895 2026-10-22T05:45:01Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631934 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = डायने लेन |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|edit@end|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''डायने लेन''' (जन्म: 22 जनवरी 1965) एक अमेरिकी फ़िल्म अभिनेत्री हैं, जिनका जन्म और लालन-पालन [[न्यूयॉर्क नगर|न्यूयॉर्क सिटी]] में हुआ। लेन ने पहली बार जॉर्ज रॉय हिल की वर्ष 1979 में आई फ़िल्म ‘''अ लिटल रोमैंस'' ’ में अभिनय किया, जिसमें उन्होंने सर लॉरेंस ऑलिवियर के साथ अभिनय का जौहर दिखाया. जल्द ही उन्हें ‘''टाइम'' ’ पत्रिका के आवरण पृष्ठ पर स्थान दिया गया। लेन ने तीन दशकों तक फ़िल्मों में काम किया और कई प्रसिद्ध फ़िल्मों में दिखाई पड़ीं, जिनमें वर्ष 2002 की फ़िल्म ‘''अनफेथफुल'' ’ भी शामिल है और इसके लिए उन्हें [[अकेडेमी पुरस्कार|अकेडमी अवार्ड]], गोल्डेन ग्लोब्स अवॉर्ड तथा स्क्रीन ऐक्टर्स गिल्ड अवॉर्ड का नामांकन मिला। लेन को 2003 में आई उनकी फ़िल्म ‘''अंडर द टस्कैन सन'' ’ के लिए भी बेहद लोकप्रियता मिली। उन्होंने क्रिस्टोफ़र लैम्बर्ट से शादी रचाई और उन्हें एक बेटी एलीनर जैसमिन लैम्बर्ट हुई। एक लंबे अलगाव के बाद इस जोड़ी में वर्ष 1994 में तलाक हो गया और 15 अगस्त 2004 को उन्होंने अभिनेता जॉश ब्रॉलिन से शादी कर ली। == आरंभिक जीवन == लेन का जन्म न्यूयॉर्क सिटी में हुआ था। उनकी मां कॉलीन फैरिंगटन (Colleen Farrington), एक नाइटक्लब नृत्यांगना तथा ''प्लेबॉय'' पत्रिका (मिस अक्टूबर 1957) के बीच के पन्नों पर आने वाली महिला थीं, जिन्हें “कोलीन प्राइस” (Colleen Price) के नाम से भी जाना जाता है। उनके पिता, बर्टन यूजीन लेन (Burton Eugene Lane) मैनहट्टन नाटक के कोच थे जो जॉन कैसेवेट्स (John Cassavetes) के साथ मिलकर एक अभिनय स्कूल चलाते थे, उन्होंने टैक्सी ड्राइवर के रूप में काम किया तथा बाद में वे ‘सिटी कॉलेज’ में मानविकी पढ़ाने लगे। <ref name="Sager">{{cite news |last=Sager |first=Mike |title=The Happy Life of Diane Lane |work=[[Esquire (magazine)|Esquire]] |date=1 जून 2000 |url=http://www.esquire.com/happy-life-diane-lane-0600 |accessdate=2 मई 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108084951/http://www.esquire.com/happy-life-diane-lane-0600 |archive-date=8 जनवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> लेन जब 13 महीनें की थीं तब उनके माता-पिता अलग हो गए। उनकी मां मैक्सिको चली गईं और तलाक लेकर अपनी बेटी के छह वर्ष की उम्र के होने तक उसे अपने अधिकार में रखा। <ref name="Sager" /> फैरिंगटन के जॉर्जिया जाने पर उनके पिता को उन्हें अपने साथ रखने का अधिकार मिल गया। लेन और उनके पिता न्यूयॉर्क के कई आवासीय होटलों में रहे जिसके दौरान वे उनकी टैक्सी की सवारी किया करतीं थीं।<ref name="Dougherty">{{cite news |last=Dougherty |first=Margot |author2=David Hutchings |title=Diane Lane, with a New Husband and No Fear of Flying, Takes Wing Again in ''Lonesome Dove'' |date=13 फरवरी 1989 |url=http://www.people.com/people/archive/article/0, 20119558,00.html |work=[[People (magazine)|People]] |accessdate=1 मई 2008 }}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> लेन जब 15 वर्ष की थीं, उन्होंने अपने पिता से अपनी स्वतंत्र होने की घोषणा कर दीं और अभिनेता तथा मित्र क्रिस्टोफर ऐटकिंस के साथ एक हफ्ते के लिए लॉस एंजेल्स भाग गई। आगे चलकर लेन ने टिप्पणी की, “यह लापरवाह व्यवहार था जो बचपन से बहुत ज्यादा आज़ादी मिलने की वजह से पैदा हुआ।”<ref name="Dougherty" /> वापस लौटने के बाद वह एक मित्र के परिवार में किराए पर रहने लगी। 1981 में उन्होंने पत्राचार पाठ्यक्रम लेकर हाई स्कूल में दाखिला लिया। हालांकि लेन की मां ने उन्हें अगवा कर लिया और किशोरी लेन को लेकर वे वापस जॉर्जिया चली गईं। लेन और उनके पिता ने अदालत में उनकी मां को चुनौती दी और छह हफ्तों के बाद लेन फिर न्यूयॉर्क लौट आईं. लेन ने 3 सालों तक अपनी मां से बात-चीत नहीं की पर उसके बाद उनके बीच समझौता हो गया।<ref name="Dougherty" /> == करियर == [[चित्र:Diane Lane at the 1989 Emmy Awards crop.jpg|right|180px|thumb|17 सितंबर 1989 को 41वीं एमी अवॉर्ड में लेन.]] लेन की नानी, एलीनर स्कॉट (Eleanor Scott) ने तीन बार शादी रचाई थी तथा वे अपोस्टॉलिक साम्राज्य की एक पेंटेकोस्टल (Pentecostal) उपदेशक थीं और लेन अपनी नानी के उपदेशों की नाटकीयता से काफ़ी प्रभावित हुईं.<ref name="bravo">{{cite episode|title=Diane Lane|series=Inside the Actors Studio|serieslink=Inside the Actors Studio|network=[[Bravo (US TV channel)|Bravo]]|url=http://www.imdb.com/title/tt0611217/|airdate=6 फरवरी 2004|season=10|number=9|accessdate=24 सितंबर 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130710234702/http://www.imdb.com/title/tt0611217/|archivedate=10 जुलाई 2013|url-status=live}}</ref><ref name="Cagle">{{cite news |last=Cagle |first=Jess |title=Diane Lane Gets Lucky |work=[[Time magazine|Time]] |date=19 मई 2002 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,238601,00.html |accessdate=1 मई 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524085301/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C238601%2C00.html |archive-date=24 मई 2013 |url-status=live }}</ref> लेन ने अपना व्यावसायिक अभिनय छह साल की उम्र से ही न्यूयॉर्क के ‘ला मामा एक्सपेरिमेंटल थिएटर क्लब’ (La MaMa Experimental Theater Club) में काम करना शुरु कर दिया, जहां वे ''मीडिया'' के एक निर्माण दिखाई पड़ीं. 12 वर्ष की आयु में उन्होंने जॉसेफ़ पैप (Joseph Papp's) के निर्माण ‘''द चेरी ऑरचर्ड'' ’ में [[मेरिल स्ट्रीप]] के साथ एक भूमिका निभाई.<ref name="Sager" /> इस समय लेन ने हंटर कॉलेज हाई स्कूल में एक त्वरित कार्यक्रम में दाखिला लिया और अपने व्यस्त कार्यक्रम के कारण बुरे अंक पाने की वजह से उन्हें चेतावनी दी गई।<ref name="Sager" /> 13 वर्ष की आयु में उन्होंने अपनी पहली फ़ीचर फ़िल्म ‘''अ लिटल रोमेंस'' ’ में लॉरेंस ऑलिवियर के साथ भूमिका निभाने के लिए ब्रॉडवे निर्मित ‘''रनवेज'' ’ की पेशकश ठुकरा दी। <ref name="Dougherty" /> लेन को ऑलिवियर की ओर से खूब तारीफ़ मिली, जिन्होंने उन्हें ‘नई ग्रेस केली’ घोषित किया।<ref name="Bhattacharya">{{cite news |last=Bhattacharya |first=Sanjiv |title=Memory Lane |work=[[The Guardian]] |date=26 मई 2002 |url=http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,6737,722253,00.html |accessdate=2 मई 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517054935/http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,6737,722253,00.html |archive-date=17 मई 2008 |url-status=live }}</ref> उसी समय लेन को ‘''टाइम'' ’ के मुखपृष्ट पर स्थान मिला, जिसने उन्हें [[हॉलीवुड]] के “व्हिज़ किड्स” ("Whiz Kids") में से एक घोषित किया।<ref name="tim001">{{cite news |title=Cover of ''Time'' Magazine |work=[[Time magazine|Time]] |date=13 अगस्त 1979 |url=http://www.time.com/time/covers/0,16641,19790813,00.html |accessdate=1 मई 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217163813/http://www.time.com/time/covers/0,16641,19790813,00.html |archive-date=17 दिसंबर 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Skow">{{cite news |last=Skow |first=John |title=Hollywood's Whiz Kids |work=[[Time magazine|Time]] |date=13 अगस्त 1979 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948564,00.html |accessdate=1 मई 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222072400/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948564,00.html |archive-date=22 दिसंबर 2007 |url-status=live }}</ref> 1980 के आरंभिक दशकों में लेन ने सफलता पूर्वक बाल कलाकार से वयस्क भूमिकाओं की ओर पारगमन किया। एस. ई. हिंटन लिखित नवयुवक वयस्क उपन्यासों के एक के बाद एक नाट्य-रूपांतरण वाली फ़िल्म, 1982 में फ्रैंसिस फ़ोर्ड कोपाला रूपांतरित और निर्देशित: ‘''द आउटसाइडर'' ’ तथा 1983 में ‘''रम्बल फिश'' ’ में उनके बेहतरीन अभिनय दिखाई पड़े. दोनों ही फ़िल्मों में कई नवयुवक अभिनेताओं की यादगार भूमिकाएं रहीं, जो अगले दशकों (साथ ही तथा-कथित “ब्रैट पैक” के सदस्य) में नामचीन हस्तियां बनीं, जिनमें [[टॉम क्रूज़]], रॉब लॉ (Rob Lowe), सी. थॉमस हॉवेल, एमिलियो इस्टेवेज, स्वर्गीय पैट्रिक सॉएज़, मिकी रॉर्के (Mickey Rourke), निकोलस केग तथा मैट डिलन.<ref name="Sager" /> शामिल थे। उन सभी पुरुष अभिनेताओं के बीच लेन की विशिष्टता ने उनके करियर को ऊंचाई दी और पुरुष अभिनेताओं की उस पीढ़ी द्वारा उन्हें मान्यता मिली। [[एंडी वारहोल|एंडी वारहोल (Andy Warhol)]] ने उन्हें, "हॉलीवुड की नई पीढ़ी की अविवादित मुख्य महिला अभिनेत्री” घोषित किया।<ref name="Williamson">{{cite news |last=Williamson |first=K |title=Child Star Lane Makes a Comeback&nbsp;— at 28! |work=Herald Sun |date=2 जनवरी 1993 |url=}}</ref> हालांकि दोनों ही फ़िल्में, ‘''स्ट्रीट ऑफ द फायर'' ’ (इनके लिए उन्होंने ''स्पाश'' तथा ''रिस्की बिज़नेस'' को ठुकरा दिया)<ref name="Bhattacharya" /><ref name="Saroyan">{{cite news |last=Saroyan |first=Strawberry |title=Diane Lane: a fortysomething sex symbol |work=[[Daily Telegraph]] |date=5 अक्टूबर 2008 |url=http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2008/10/05/st_dianelane.xml |accessdate=6 अक्टूबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081103134433/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2008%2F10%2F05%2Fst_dianelane.xml |archive-date=3 नवंबर 2008 |url-status=live }}</ref> तथा ‘''द कॉटन क्लब'' ’ उन्हें स्टार का दर्ज़ा दिला सकती थी, पर वे दोनों ही व्यावसायिक तथा आलोचनात्मक रूप से असफल रही और इसके फलस्वरूप उनके करियर को झटका लगा। <ref name="Sager" /> ‘''कॉटन क्लब'' ’ के बाद लेन ने फ़िल्म व्यवसाय से किनारा कर लिया और अपनी मां के साथ जॉर्जिया में रहने लगीं.<ref name="Wolk">{{cite news |last=Wolk |first=Josh |title=Meet ''Unfaithful''s Diane Lane |url=http://www.ew.com/ew/article/0, 238385~1~0~,00.html |work=[[एंटरटेनमेंट वीकली]] |date=24 मई 2002 |accessdate=2 मई 2008 }}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इस अभिनेत्री के अनुसार, “मैं लंबे समय तक मां के करीब नहीं रही, इसलिए मुझे कई गृहकार्य करने थे। हमें अपने रिश्ते सुधारने थे, क्योंकि मैं अपनी मां को वापस पाना चाहती थी।”<ref name="Kleinedler">{{cite news |last=Kleinedler |first=Clare |title=That Exposed Feeling |url=http://www.clareiswriting.com/article_film_dianelane.php |work=[[लॉस एंजिल्स टाइम्स]] |date=2003 |accessdate=22 अप्रैल 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130721191001/http://www.clareiswriting.com/article_film_dianelane.php |archive-date=21 जुलाई 2013 |url-status=dead }}</ref> लेन ने फ़िल्म ‘''द बिग टाउन'' ’ तथा ‘''लेडी बीवेयर'' ’ से फ़िल्म व्यवसाय में वापसी की, पर वे 1989 के बाद ही लोकप्रिय हो पाईं जब समीक्षात्मक प्रशंसा प्राप्त टीवी के लघु-धारावाहिक ‘''लोनसम डव'' ’ में विशाल दर्शकों के सम्मुख एक बार फिर अपनी छाप छोड़ी.<ref name="Wolk" /> उन्हें उनकी भूमिका के लिए एमी अवॉर्ड का नामांकन मिला। उन्हें स्वतंत्र फ़िल्म ‘''माय न्यू गन'' ’ की भूमिका के लिए भी जम कर तारीफ़ मिली, जिसने [[कान फ़िल्मोत्सव|कान फ़िल्म समारोह]] में धूम मचा दी। उनहोंने सर रिचर्ड एटनबरों की [[चार्ली चैप्लिन]] की जीवनी आधारित बड़े बजट की फ़िल्म ‘''चैप्लिन'' ’ में पॉलेट गॉडर्ड का किरदार निभाया। <ref name="Williamson" /> लेन को वर्ष 1999 में आई फ़िल्म ‘''ए वॉक ऑन द मून'' ’ में अपनी भूमिका के लिए काफ़ी सराहना मिली, जिसमें उन्होंने विगो मॉर्टेंसन के साथ अभिनय किया था। एक समीक्षक ने लिखा, "किशोरावस्था के बाद के करियर की अनिश्चितता के बाद लेन अब काफ़ी प्रभावशाली लग रही हैं।"<ref name="Lacey">{{cite news |last=Lacey |first=Liam |title=A Walk on the Moon |work=[[Globe and Mail]] |date=9 अप्रैल 1999}}</ref> फ़िल्म निर्देशक टोनी गोल्ड्विन तथा निर्माना डस्टिन हॉफमैन लेन को गृहणी पर्ल की भूमिका के लिए लेना चाहते थे, हालांकि वे न तो यहूदियों की तरह दिखती थीं न ही बोलती थीं। गोल्ड्विन ने इस अभिनेत्री के बारे में कहा "उसमें यह प्रभावशाली प्रचंड यौनिकता भी है जो किसी भी प्रकार आत्म-चेतन या अवसरवादी नहीं है। मुझे लगा ये सभी चीजें उनके यहूदी दिखने की तुलना में अधिक अहम हैं।"<ref name="Arnold">{{cite news |last=Arnold |first=Gary |title=''Moon'' finally shines |work=[[Washington Times]] |date=2 अप्रैल 1999}}</ref> लेन को सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए इंडिपेंडेट स्प्रिरिट अवॉर्ड का नामांकन प्राप्त हुआ। इस समय वे अभिनेत्री जीन सेबर्ग के बारे में एक फ़िल्म बनाने में दिलचस्पी ले रही थीं, जिसमें उन्हें सेबर्ग की भूमिका निभानी थी।<ref name="Braun">{{cite news |last=Braun |first=Liz |title=Looking for Lane Change |work=[[Toronto Sun]] |date=11 अप्रैल 1999}}</ref> वर्ष 2002 में लेन ने एक ड्रामा फ़िल्म ‘''अनफ़ेथफ़ुल'' ’ में अभिनय किया, जो ऐड्रियन लाइने द्वारा निर्देशित की गई थी और फ्रांसीसी फ़िल्म ‘''द अनफ़ेथफ़ुल वाइफ़'' ’ का रूपांतरण थी। लेन ने एक ऐसी गृहणी का किरदार निभाया जो बेवफ़ा होती है और एक रहस्यमय किताब विक्रेता के साथ रंगरलियां मनाती है। फ़िल्म में छह यौन दृश्य थे। इन दृश्यों के लिए लाइने ने अभिनेताओं से बार-बार शॉट लिए थे, खासकर लेन से, जिन्हें उस अवधि के लिए भावनात्मक तथा शारीरिक रूप से काफ़ी फिट दिखना था।<ref name="Kobel">{{cite news |last=Kobel |first=Peter |title=Smoke to Go With the Steam |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]] |date=5 मई 2002 |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B04EFD91731F936A35756C0A9649C8B63&scp=1&sq=%22Smoke+to+Go+With+the+Steam%22&st=nyt |accessdate=19 जून 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211162622/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B04EFD91731F936A35756C0A9649C8B63 |archive-date=11 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> ‘''अनफ़ेथफ़ुल'' ’ को अधिकतर मिश्रित से नकारात्मक समीक्षाएं मिली, हालांकि अपनी भूमिका के लिए लेन को काफी सराहना मिली। ‘''एंटरटेन्मेंट वीकली'' ’ के आलोचक ओवन ग्लिबरमैन ने कहा, “अपने करियर के सर्वाधिक आवश्यक अभिनय में, लेन एक खोज़ है। उनके चेहरे पर उभरी कामुकता, रोमांस, पतन और अपराधबोध की भावना फ़िल्म की असली कहानी है।”<ref name="Gleiberman">{{cite news |last=Gleiberman |first=Owen |title=''Unfaithful'' |work=[[एंटरटेनमेंट वीकली]] |date=5 मई 2002 |url=http://www.ew.com/ew/article/0, 237208,00.html |accessdate=19 जून 2008 }}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> उन्होंने उस फ़िल्म के बाद ‘''अंडर द टस्कैन सन'' ’ में काम किया जो फ्रांसिस मायेज़ की सर्वाधिक बिकने वाली पुस्तक पर आधारित थी। वर्ष 2008 में लेन फ़िल्म ‘''नाइट इन द रोडेंथे’ (Nights in Rodanthe)'' फिर से [[रिचर्ड गेयर|रिचर्ड गेर]] के साथ दिखीं. गेर तथा लेन की साथ में भूमिका वाली यह तीसरी फिल्म थी। यह फ़िल्म [[निकोलस स्पार्क्स]] के इसी नाम के उपन्यास पर आधारित थी। उसी साल लेन ने ‘''जम्पर'' ’ और ''‘अनट्रेसेबल’'' में भी काम किया। उनकी हालिया फ़िल्म है मिकी रोर्के के साथ ‘''किलशॉट'' ’, जो 2009 में डीवीडी पर प्रदर्शित किए जाने से पहले सीमित थिएटरों में प्रदर्शित हुई थी। वर्ष 2008 में लेन ने एक ही तरह ही भूमिका पाने पर अपना रोष प्रकट करते हुए कहा, "कुछ ऐसा करना जो उतना सहानुभूतिपूर्ण न हो. मैं एक कुल्टा बनना चाहती हूं और मैं एक हास्य भूमिका करना चाहती हूं. मैंने फ़ैसला कर लिया है, अब और अच्छी औरत (‘मिस नाइस गाइ’) नहीं बनूंगी".<ref name="Showbiz">{{cite news |title=Lane Contemplates Quitting Acting |work=Showbiz Spy |date=23 सितंबर 2008 |url=http://www.showbizspy.com/article/Lane-Contemplates-Quitting-Acting/172998 |accessdate=25 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924081300/http://www.showbizspy.com/article/Lane-Contemplates-Quitting-Acting/172998 |archive-date=24 सितंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> यदि उन्हें इस तरह की भूमिका न मिलती तो उन्होंने अभिनय छोड़ कर अपने परिवार के साथ और अधिक वक्त गुजारने का भी फ़ैसला कर लिया था। उन्होंने एक साक्षात्कार में कहा, “मैं आधिकारिक तौर पर कुछ भी नहीं कर सकती. मेरे एजेंट मुझे नहीं छोड़ेंगे. मैं आपके और अपने बीच कुछ और नहीं लाना चाहती.”<ref name="Showbiz" /> वर्ष 2009 में घोषणा की गई कि लेन ‘''सेक्रेटरियट'' ’ में भूमिका निभाएंगी, जो 1973 में तीन बार ख़िताब विजेता रेसहॉर्स और उसके मालिक पेनी चेनरी के संबंधों पर आधारित डिज़्नी की एक फ़िल्म है, जिसकी भूमिका लेन निभाएंगी.<ref name="Fleming">{{cite news |last=Fleming |first=Michael |title=Diane Lane takes reins of ''Secretariat'' |work=[[वैराइटी (पत्रिका)|वैराइटी]] |date=10 जून 2009 |url=http://www.variety.com/article/VR1118004795.html?categoryId=13&cs=1 |accessdate=11 जून 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007141632/http://www.variety.com/article/VR1118004795.html?categoryid=13&cs=1 |archive-date=7 अक्तूबर 2010 |url-status=live }}</ref> == पुरस्कार == न्यूयॉर्क फ़िल्म क्रिटिक सर्कल के 2002 में मतदान से से चार दिन पहले लेन को फ़िल्म सोसाइटी ऑफ़ लिंकन सेंटर द्वारा करियर सम्मान दिया गया। उसके एक दिन पहले लाइने ने इस अभिनेत्री के लिए फोर सीजन्स होटल में एक रात्रिभोज का आयोजन किया। आलोचकों तथा पुरस्कार के मतदाताओं दोनों को आमंत्रित किया गया।<ref name="Bowles">{{cite news |last=Bowles |first=Scott |title=Studio keeps ''Unfaithful'' out in open |work=[[USA Today]] |url=http://www.usatoday.com/life/music/news/2003-01-15-unfaithful_x.htm?loc=interstitialskip |date=15 जनवरी 2003 |accessdate=19 जून 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523170920/http://www.usatoday.com/life/music/news/2003-01-15-unfaithful_x.htm?loc=interstitialskip |archive-date=23 मई 2011 |url-status=live }}</ref> उन्होंने 'नैशनल सोसाइटी ऑफ फ़िल्म क्रिटिक्स’ न्यूयॉर्क फ़िल्म क्रिटिक सर्कल अवॉर्ड पर जीत हासिल की और एक [[गोल्डेन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब]] तथा सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए एक अकेडमी अवॉर्ड पर कब्जा जमाया. वर्ष 2003 में उन्हें शोवेस्ट (ShoWest's) 2003 की ‘फीमेल स्टार ऑफ़ द ईयर’ घोषित किया गया।<ref name="Garvey">{{cite news |last=Garvey |first=Spencer |title=ShoWest Salutes Diane Lane |url=http://www.filmstew.com/ShowArticle.aspx?ContentID=5094 |work=FilmStew.com |date=30 जनवरी 2003 |accessdate=24 अप्रैल 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606052855/http://www.filmstew.com/ShowArticle.aspx?ContentID=5094 |archive-date=6 जून 2011 |url-status=dead }}</ref> लेन को वीएच 1 (VH 1) के 100 महानतम कलाकारों के बीच 79वां स्थान मिला। वर्ष 2005 में AskMen.com's की 99 शीर्ष लोकप्रिय महिलाओं में 45वां,<ref name="askmen3">{{cite news |title=Top 99 Most Desirable Women - 2005 |work=AskMen.com |year=2005 |url=http://www.askmen.com/specials/2005_top_99/45.html |accessdate=24 अप्रैल 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524142431/http://www.askmen.com/specials/2005_top_99/45.html |archive-date=24 मई 2013 |url-status=dead }}</ref> 2006 में 85वां,<ref name="askmen">{{cite news |title=Top 99 Most Desirable Women - 2006 |url=http://www.askmen.com/specials/2006_top_99/diane-lane-85.html |work=AskMen.com |year=2006 |accessdate=24 अप्रैल 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110202010200/http://www.askmen.com/specials/2006_top_99/diane-lane-85.html |archive-date=2 फ़रवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> तथा 2007 में 98वां स्थान प्राप्त हुआ।<ref name="askmen2">{{cite news |title=Top 99 Most Desirable Women - 2007 |work=AskMen.com |year=2007 |url=http://www.askmen.com/specials/2007_top_99/98/diane-lane/picture-1.html |accessdate=24 अप्रैल 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120707214502/http://www.askmen.com/specials/2007_top_99/98/diane-lane/picture-1.html |archive-date=7 जुलाई 2012 |url-status=dead }}</ref> == निजी जीवन == [[चित्र:DianeLaneJoshBrolinDec09.jpg|thumb|right|दिसंबर 2009 में अपने पति जौश ब्रोलिन पति के साथ लेन.]] 1980 के आरंभिक दशकों में लेन के अभिनेता टोमोथी हटन, क्रिस्टोफ़र ऐटकिंस, मैट डिलन तथा बाद में रॉक गायक जॉन बॉन जोवी के साथ प्रेम के किस्से चले.<ref name="Sager" /> वर्ष 1984 में ‘''द कॉटन क्लब'' ’ के पेरिस में प्रचार के दौरान लेन की अभिनेता क्रिस्टोफ़र लैम्बर्ट से मुलाकात हुई। <ref name="Dougherty" /> उनके बीच थोड़े समय के लिए प्रेम प्रसंग चला और जल्द ही टूट गया। वे दोनों दो साल बाद रोम में साथ मिलकर एक फ़िल्म, ‘''आफ्टर द रेन'' ’ बनाने के लिए मिले और दो हफ्तों में ही दोनों फिर साथ रहने लगे। लेन और लैम्बर्ट की सांटा फे, न्यू मैक्सिको में अक्टूबर 1988 में शादी हो गई।<ref name="Dougherty" /> उन्हें एक बेटी एलीनर जैसमिन लैम्बर्ट (जन्म 5 सितम्बर 1993) हुई तथा एक लंबे अलगाव के बाद दोनों के बीच वर्ष 1994 में तलाक हो गया।<ref name="Spines">{{cite news |last=Spines |first=Christine |title=Diane on Top |work=Red |date=मई 2005}}</ref> 1995 में ‘''जज ड्रेड'' ’ के निर्माण के दौरान लेन का फ़िल्म निर्देशक डैनी कैनन के साथ प्रेम प्रसंग चलने लगा। <ref name="Pratt">{{cite news |last=Pratt |first=Steve |title=In Love with a Lady Judge |work=The Northern Echo |date=22 जुलाई 1995}}</ref> जुलाई 2003 में लेन की अभिनेता जॉश ब्रॉलिन के साथ मंगनी हो गई<ref name="Eimer">{{cite news |last=Eimer |first=David |title=Diane Lane |work=[[The Times]] |date=14 मार्च 2004 |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article1044436.ece |accessdate=2 मई 2008 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20110517101248/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article1044436.ece |archive-date=17 मई 2011 |url-status=live }}</ref> तथा 15 अगस्त 2004 को उनकी शादी हुई। <ref name="Schneller">{{cite news |last=Schneller |first=Johanna |title=Changing Lane |work=[[In Style]] |date= जनवरी 2005}}</ref> उसी साल 20 दिसम्बर को ब्रॉलिन के साथ एक झड़प के बाद उन्होंने पुलिस बुला ली और ब्रॉलिन को घरेलू हिंसा के बुरे आचरण के आरोप में गिरफ्तार कर लिया गया। लेन ने पत्रकारों के आरोपों को ख़ारिज कर दिया, हालांकि उस दंपत्ति के प्रवक्ता ने उस घटना को एक ‘गलतफ़हमी’ बताया। <ref name="Rush">{{cite news |last=Rush |first=George |title=Lane calls cops & hubby's arrested |url=http://www.nydailynews.com/news/crime_file/story/263757p-225852c.html |work=[[New York Daily News]] |date=20 दिसंबर 2004 |accessdate=5 मई 2008 |archive-date=29 दिसंबर 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041229225352/http://www.nydailynews.com/news/crime_file/story/263757p-225852c.html |url-status=bot: unknown }}</ref> लेन कई चैरिटियों में भी शामिल हैं, जिनमें हेफ़र इंटरनैशनल (Heifer International) जो दुनिया भर में भूख मिटाने के लिए कार्य करता है, तथा ‘आर्टिस्टस फॉर पीस एंड जस्टिस’, जो [[हैती]] के राहत कार्यों में मदद करने वाली हॉलीवुड की एक संस्था है, भी शामिल है। हालांकि, वे चाहती हैं कि मानवीय कार्यों के लिए उनकी चर्चा न हो: “कभी-कभी मैं अपने दिल से देती हूं. कभी-कभी मैं रुपयों से देती हूं, पर मुझे लगता है कि इसके बारे में (दूसरों की मदद करना) कुछ ऐसा है, जिसे गुमनाम रहना चाहिए. मैं इसे लेकर गर्व नहीं करना चाहती."<ref name="Spines2">{{cite news |last=Spines |first=Christine |title=Diane Lane |url=http://www.lhj.com/style/covers/diane-lane/ |work=[[Ladies' Home Journal]] |date=2010-10 |accessdate=9 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011085311/http://www.lhj.com/style/covers/diane-lane/ |archive-date=11 अक्तूबर 2012 |url-status=dead }}</ref> == फिल्मों की सूची == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:90%" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! वर्ष ! फिल्म ! भूमिका ! अन्य नोट |- | 1979 | ''अ लिटिल रोमांस'' | लॉरेन किंग | |- | 1980 | ''टच्ड बाई लव'' | कैरेन | अका ''टू एल्विस, विथ लव'' |- | rowspan="4"|1981 | ''ग्रेट परफॉर्मेंसेस'' | चैरिटी रॉयल | टीवी (प्रथम प्रकरण) |- | ''लेडीज़ एंड जेंटलमैन, द फब्युलस स्टेंस'' | कोरिन बर्न्स | |- | ''कैटेल एनी एंड लिटिल ब्रीचेस'' | जेनी (लिटिल ब्रीचेस) | |- | ''चाइल्ड ब्राइड ऑफ़ शॉर्ट क्रीक'' | जेसिका राय जेकॉब्स | टीवी |- | rowspan="3"|1982 | ''नेशनल लम्पून गोज़ टू द मूवीज'' | लिज़ा | |- | ''सिक्स पैक'' | ब्रिज़ी | |- | ''मिस ऑल-अमेरिकन ब्यूटी'' | सैली बटरफिल्ड | टीवी |- | rowspan="2"|1983 | ''द आउटसाइडर्स'' | शेरी 'चेरी' वैलेंस | |- | ''रंबल फिश'' | पैटी | |- | rowspan="2"|1984 | ''स्ट्रीट्स ऑफ़ फायर'' | एलेन ऐम | |- | ''द कॉटन क्लब'' | वेरा सिसेरो | |- | rowspan="2"|1987 | ''लेडी बीवेयर'' | कट्य यार्नो | |- | ''द बिग टाउन'' | लॉरी डेन | |- | rowspan="2"|1988 | ''प्राइसलेस ब्यूटी'' | चाइना | |- | ''लोनसम डव'' | लोरेना वुड | टीवी मिनीसीरीज़ |- | rowspan="2"|1990 | ''वाइटल साइन'' | जीना वाइलर | |- | ''डिसेन्डिंग एंजल'' | एरिना स्ट्रोई | टीवी |- | rowspan="4"|1992 | ''नाइट मुव्स'' | कैथी शेपर्ड | |- | ''माई न्यू गन'' | डेबी बेंडर | |- | ''द सेटिंग सन'' | को रेनको | |- | ''चैपलिन'' | पौलेट गोडार्ड | |- | rowspan="2"|1993 | ''इंडियन समर'' | जाह्नवी | |- | ''फौलेन एंजेल्स'' | बर्नेट स्टोन | टीवी (प्रथम प्रकरण) |- | 1994 | ''ओल्डेस्ट लिविंग कॉनफेडेरेट विडो टेल्स ऑल'' | लुसी होनिकट मार्सडेन | टीवी |- | rowspan="2"|1995 | ''अ स्ट्रीटकार नेम्ड डिज़ायर'' | स्टेला | टीवी |- | ''जज ड्रेड'' | जज हर्शी | |- | rowspan="3"|1996 | ''वाइल्ड बिल'' | सुसानाह मूर | |- | ''जैक'' | करेन पॉवेल | |- | ''मैड डॉग टाइम'' | ग्रेस एवर्ली | अका ''ट्रिगर हैपी'' (ब्रिटेन) |- | rowspan="2"|1997 | ''द ओनली थ्रिल'' | कैथरीन फिट्ज़सिमंस | |- | ''मर्डर एट 1600'' | एजेंट नीना चांस | |- | rowspan="2"|1998 | ''गंशी'' | मेलिस्सा | |- | ''ग्रेस एंड ग्लोरी'' | ग्लोरिया | टीवी |- | 1999 | ''अ वॉक ऑन द मून'' | पर्ल कैंट्रोविट्ज़ | नामांकित - सर्वश्रेष्ठ फिमेल लीड के लिए इंडीपेंडेंट स्पिरिट अवॉर्ड <br />नामांकित - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए लास वेगस फ़िल्म क्रिटिक्स सोसायटी अवॉर्ड |- | rowspan="3"|2000 | ''माई डॉग स्किप'' | एलेन मॉरिस | |- | ''द वर्जिनियन'' | मौली स्टार्क | टीवी |- | ''द परफ़ेक्ट स्टॉर्म'' | क्रिस्टीना कोटर | |- | rowspan="2"|2001 | ''हार्डबॉल'' | एलिजाबेथ विल्केस | |- | ''द ग्लास हॉउस'' | एरिन ग्लास | |- | rowspan="1"|2002 | ''अंफेथफुल'' | कोनी सम्नर | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए नेशनल सोसाइटी ऑफ़ फ़िल्म क्रिटिक्स अवॉर्ड<br />सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए न्यूयॉर्क फ़िल्म क्रिटिक्स सर्कल अवॉर्ड<br />सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए सैटेलाइट अवॉर्ड - मोशन पिक्चर ड्रामा<br />नामांकित - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए अकादमी अवॉर्ड<br />नामांकित — सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए ब्रॉडकास्ट फ़िल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवॉर्ड<br />नामांकित – सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए शिकागो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवॉर्ड<br />नामांकित - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए गोल्डन ग्लोब अवॉर्ड - मोशन पिक्चर ड्रामा<br />नामांकित - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए ऑन-लाइन फ़िल्म क्रिटिक्स सोसाइटी अवॉर्ड<br />नामांकित - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए फीनिक्स फ़िल्म क्रिटिक्स सोसाइटी अवॉर्ड<br />नामांकित - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवॉर्ड - मोशन पिक्चर |- | 2003 | ''अंडर द टस्कन सन'' | फ्रांसेस | नामांकित - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए गोल्डन ग्लोब अवॉर्ड - मोशन पिक्चर संगीतमय या हास्य<br />नामांकित - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए सैटेलाइट अवॉर्ड - मोशन पिक्चर संगीतमय या हास्य |- | rowspan="2"|2005 | ''फीयर्स पीपल'' | लिज़ अर्ल | |- | ''मस्ट लव डॉग्स'' | सारह नोलन | |- | 2006 | ''हॉलीवुडलैंड'' | टोनी मिनिक्स | |- | rowspan="3"|2008 | ''अनट्रेसेबल '' | जेनिफर मार्श | |- | ''जम्पर'' | मैरी राइस | |- | ''नाइट्स इन रोडैनथे'' | एड्रिन विलिस | |- | 2009 | ''किलशॉट'' | कारमेन कोलसन | |- | 2010 | ''सेक्रेटेरियट'' | पेनी चेनेरी | |} == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} === आगे पढ़ें === * एस्चर-वॉल्श, रेबेका. कॉन्फिडेंस: [https://web.archive.org/web/20101017200431/http://www.menshealth.com/men/sex-relationships/couples/diane-lane-on-life-and-marriage/article/ae5d4ce46d194210vgnvcm10000030281eac/2 द अल्टीमेट सेड्युसर]. ''पुरुषों का स्वास्थ्य'' . 25 मार्च 2010 को अभिगम. * रेडज़िविल, कैरोल. [https://web.archive.org/web/20101012235608/http://www.glamour.com/magazine/2008/09/gorgeous-at-any-age-diane-lane गॉर्जियस एट एनी एज: डायने लेन]. ''ग्लैमर'' पत्रिका. 1 सितंबर 2008. 25 मार्च 2010 को अभिगम. * सरोयन, स्ट्रॉबेरी. [https://web.archive.org/web/20101002071043/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/3561713/Diane-Lane-a-fortysomething-sex-symbol.html डायने लेन: अ फोर्टीसमथिंग सेक्स सिम्बल]. ''डेली टेलीग्राफ'' . 5 अक्टूबर 2008. 25 मार्च 2010 को अभिगम. ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons}} * {{imdb|0000178|Diane Lane}} * {{tvtome person|id=131565|name=Diane Lane}} * {{Amg name|40350|Diane Lane}} * {{ymovies name|1800020036}} * [https://web.archive.org/web/20100205001335/http://www.filmreference.com/film/44/Diane-Lane.html फिल्म रेफरेंस लिस्टिंग] {{DEFAULTSORT:Lane, Diane}} [[श्रेणी:1965 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:न्यूयॉर्क शहर के अभिनेता]] [[श्रेणी:अमेरिकी बाल कलाकार]] [[श्रेणी:अमेरिकी महिला मॉडल]] [[श्रेणी:अमेरिकी फिल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलीविज़न कलाकार]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:न्यूयॉर्क शहर के लोग]] [[श्रेणी:यंग आर्टिस्ट अवॉर्ड के विजेता]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] o3lvio8vfi866d0m1nx7dq4zeso5t37 संगीत चिकित्सा 0 221118 6631773 6512544 2026-10-21T14:50:42Z RJ Raawat 670084 6631773 wikitext text/x-wiki {{Psychology sidebar}} '''संगीत चिकित्सा''' सहबद्ध स्वास्थ्य व्यवसाय और वैज्ञानिक शोध का क्षेत्र है जो नैदानिक चिकित्सा और जैव-संगीत शास्त्र, संगीत ध्वनिकी, संगीत सिद्धांत, मनो-ध्वनिकी और तुलनात्मक संगीत शास्त्र की प्रक्रिया के बीच पारस्परिक संबंध का अध्ययन करता है। यह एक अंतर्वैयक्तिक प्रक्रिया है जिसमें एक प्रशिक्षित संगीत चिकित्सक, अपने मरीज़ों के स्वास्थ्य में सुधार या उनके स्वास्थ्य को बनाए रखने में मदद के लिए संगीत और उसके - यथा शारीरिक, भावनात्मक, मानसिक, सामाजिक, सौन्दर्यात्मक और आध्यात्मिक - सभी पहलुओं का उपयोग करता है। संगीत चिकित्सक परिमेय उपचार लक्ष्यों और उद्देश्यों को प्राप्त करने के लिए संगीतानुभव (जैसे कि गायन, गीत-लेखन, संगीत श्रवण और संगीत चर्चा, संगीत संचालन) के उपयोग द्वारा, मुख्य रूप से मरीज़ों की क्रियाशीलता और विविध क्षेत्रों (उदा. संज्ञानात्मक कार्य, संचालन कौशल, भावनात्मक और प्रभावी विकास, व्यवहार और सामाजिक कौशल) में जीवन की स्व-वर्णित गुणवत्ता को सुस्पष्ट स्तर तक विकसित करने में मदद करते हैं। संगीत चिकित्सा सेवाओं के लिए उपचार करने वाले चिकित्सक या चिकित्सकों, मनोविज्ञानियों, भौतिक चिकित्सकों और पेशेवर चिकित्सकों जैसे चिकित्सकों से युक्त अंतर्विभागीय दल द्वारा संगीत से संबद्ध सेवाएं निर्दिष्ट की जानी चाहिए. संगीत चिकित्सक लगभग सहायक व्यवसायों के सभी क्षेत्रों में पाए जाते हैं। कुछ सामान्य रूप से पाए गए व्यवहार में शामिल हैं विशेष ज़रूरतों वाले व्यक्तियों से जुड़े विकास कार्य (संप्रेषण, संचालन कौशल, आदि), गीत लेखन तथा वृद्ध व्यक्तियों के साथ संस्मरण/अभिविन्यास सुनने का कार्य, प्रसंस्करण और विश्राम कार्य, तथा आघात के शिकार लोगों के बीच उनके भौतिक पुनर्वास के लिए तालबद्ध मनोरंजन. तुर्की-फ़ारसी मनोवैज्ञानिक तथा संगीत सैद्धांतिक अल-फ़राबी (872–950) ने, जिन्हें यूरोप में "एल्फराबियस" के नाम से जाना जाता है, अपने निबंध ''मीनिंग ऑफ़ द इंटेलेक्ट'' में संगीत चिकित्सा का वर्णन किया है, जहां उन्होंनें आत्मा पर संगीत के उपचारात्मक प्रभाव की चर्चा की है।<ref name="Amber-363">एम्बर हक़ (2004), "इस्लामी नज़रिए से मनोविज्ञान: आरंभिक मुस्लिम विद्वानों का योगदान और समकालीन मुस्लिम मनोवैज्ञानिकों के लिए चुनौती", ''जर्नल ऑफ़ रिलीजन एंड हेल्थ'' '''43''' (4):357-377[375].</ref> रॉबर्ट बर्टन ने अपनी 17वीं सदी की उत्कर्ष्ट कृति ''द एनॉटोमी ऑफ़ मेलैन्कोली'' में लिखा है कि संगीत तथा नृत्य मानसिक रोगों के उपचार के लिए काफी महत्वपूर्ण है, विशेष रूप से विषाद-रोग में.<ref>cf. ''द एनाटमी ऑफ़ मेलांकोली'', रॉबर्ट बर्टन, उपधारा 3, लाइन 3480 पर और के बाद, "म्यूज़िक अ रेमेडी": <blockquote>लेकिन दिव्य संगीत की प्रशंसा में [3481] सभी आडंबरपूर्ण भाषण समाप्त करने के लिए, मैं अपने आप को मेरे उचित विषय तक सीमित करूंगा: उसमें जो अन्य कई रोगों को दूर करने की उत्कृष्ट शक्ति है उसके अलावा, वह [3482] निराशा और उदासी के खिलाफ़ एक सर्वश्रेष्ठ उपाय है और वह स्वयं शैतान को दूर भगाएगा. केनस, एक रोडियन सारंगीवादक, [3483] फ़िलोस्ट्रेटस में, जब अपोलोनियस यह पता करने का इच्छुक था कि वह अपने पाइप के साथ क्या कर सकता है, उसने कहा "कि वह एक उदास आदमी को ख़ुश कर सकता है और यह उसके लिए यह पहले से ज़्यादा आनंददायक है, एक प्रेमी को और अधिक आकृष्ट, एक धार्मिक व्यक्ति को और अधिक भक्त बना सकता है।" इस्मीनियास थेबन, [3484] शिरॉन सेंटॉर, के लिए कहा जाता है कि उसने अकेले संगीत से इसे और कई अन्य बीमारियों का इलाज किया: जैसा कि वे अब करते हैं, बोडाइन कहते हैं [3485] कि जो सेंट वाइटस बेडलैम नृत्य के साथ परेशान रहे हैं। [http://www.gutenberg.org/files/10800/10800-8.txt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513192500/http://www.gutenberg.org/files/10800/10800-8.txt|date=13 मई 2011}}<blockquote></blockquote></blockquote></ref><ref>[http://www.med.mun.ca/munmed/84/crellin.htm "मानवता हार्मोन है: एक टारंटेल्ला न्यूफ़ाउंडलैंड आता है।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215015105/http://www.med.mun.ca/munmed/84/crellin.htm |date=15 फ़रवरी 2015 }}[http://www.med.mun.ca/munmed/84/crellin.htm हमें इसके बारे में क्या करना चाहिए?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215015105/http://www.med.mun.ca/munmed/84/crellin.htm |date=15 फ़रवरी 2015 }} डॉ॰ जॉन क्रेलिन द्वारा, MUNMED, मेडिसिन संकाय का न्यूज़लेटर, मेमोरियल यूनिवर्सिटी ऑफ़ न्यूफ़ाउंडलैंड, 1996.</ref><ref>आंग, स्टीवन के.एच., ली, मैथ्यू एच.एम., "संगीत, ध्वनियां, चिकित्सा और ध्यान: चिकित्सा कला के प्रति एक एकीकृत दृष्टिकोण", वैकल्पिक और पूरक चिकित्सा, अक्टूबर 2004, खंड. 10, सं. 5: 266-270. [http://www.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/act.2004.10.266?journalCode=act]</ref> इसे एक सार्थक उपचार का माना जाता है। == प्रकार == संगीत चिकित्सा के आधार के संबंध में कुछ अलग विचार दर्शन प्रचलित हैं। एक शिक्षा पर आधारित है तथा दो स्वयं संगीत चिकित्सा पर आधारित, जिन दोनों की यहां संक्षेप में चर्चा की जाएगी. इसके अलावा, मनोविज्ञान पर आधारित कुछ सिद्धांत मौजूद हैं और एक [[तंत्रिका विज्ञान]] पर आधारित हैं। शिक्षा के अलग दृष्टिकोणों में हैं ऑर्फ़-श्यूलवेर्क (ऑर्फ़), डालक्रोज़ यूरिदमिक तथा कोडली. दो दर्शन जो सीधे संगीत चिकित्सा से विकसित हुईं, वे हैं नॉर्डऑफ़-रॉबिन्स तथा संचालित कल्पना और संगीत की बॉनी विधि.<ref>डेविस, फ़ेलर, थॉट (2008). संगीत चिकित्सा का एक परिचय - सिद्धांत और व्यवहार, तीसरा संस्करण: संगीत चिकित्सा उपचार प्रक्रिया. सिल्वर स्प्रिंग, मेरीलैंड. पृ. 460-468</ref> संगीत चिकित्सक व्यवहारिक-भावनात्मक विकारों से पीडित लोगों के साथ कई बार काम करते हैं। इस तरह के लोगों की जरूरतों को पूरा करने के लिए, संगीत चिकित्सकों ने संगीत चिकित्सा के विभिन्न प्रकार के मूल आधार के रूप में वर्तमान मनोवैज्ञानिक सिद्धांतों को ग्रहण और प्रयोग किया है। विभिन्न मॉडलों में शामिल हैं व्यवहार संबंधी उपचार, संज्ञानात्मक व्यवहार उपचार और मनोगतिक उपचार.<ref>डेविस, फ़ेलर, थॉट (2008). संगीत चिकित्सा का एक परिचय - सिद्धांत और व्यवहार, तीसरा संस्करण: संगीत चिकित्सा उपचार प्रक्रिया. सिल्वर स्प्रिंग, मेरीलैंड. पृ. 469-473.</ref> तंत्रिकाविज्ञान पर आधारित चिकित्सा को "तंत्रिका संबंधी संगीत चिकित्सा" (NMT) कहा जाता है। NMT की परिभाषा है "NMT संगीत की धारणा और रचना के तंत्रिका विज्ञान मॉडल, असंगीतमय मस्तिष्क और व्यवहारगत कार्यों के कार्यात्मक परिवर्तनों पर संगीत के प्रभाव पर आधारित है।" दूसरे शब्दों में, NMT इस बात का अध्ययन करता है कि संगीत के बिना दिमाग़ कैसे होता है, संगीत के साथ दिमाग कैसे होता है, इनके अंतरों को मापता है और इन अंतरों का प्रयोग संगीत के द्वारा दिमाग में परिवर्तन लाने के लिए प्रयोग करता है जोकि अंततः गैर संगीतमय रोगी को प्रभावित करता है। जैसा कि अंतर्राष्ट्रीय ख्याति प्राप्त प्रोफ़ेसर तथा शोधार्थी डॉ॰ थॉट ने कहा है कि "दिमाग़ जो संगीत में डूब जाता है, उसे संगीत में संलग्न करके बदला जा सकता है"<ref>डेविस, फ़ेलर, थॉट, (2008). संगीत चिकित्सा का एक परिचय - सिद्धांत और व्यवहार, तीसरा संस्करण: संगीत चिकित्सा उपचार प्रक्रिया. सिल्वर स्प्रिंग, मेरीलैंड. पृ. 475.</ref> == संयुक्त राज्य अमेरिका में == अपने वर्तमान रूप में संगीत चिकित्सा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में 1944 से प्रचलित थी, जब दुनिया में पहली बार [[मिशिगन विश्वविद्यालय|मिशीगन स्टेट यूनिवर्सिटी]] में पहला स्नातकपूर्व डिग्री पाठ्यक्रम तथा कैनसास विश्वविद्यालय में पहली बार स्नातक पाठ्यक्रम शुरू किया गया। अमेरिकन म्यूज़िक थेरैपी एसोसिएशन (AMTA) की स्थापना 1998 में, संगीत चिकित्सा के लिए राष्ट्रीय संगठन (NAMT, 1950 में स्थापित) तथा संगीत चिकित्सा के अमरीकी संगठन (AAMT, 1971 में स्थापित) के बीच विलय के रूप में की गई। कई अन्य राष्ट्रीय संगठन मौजूद हैं, जैसे इंस्टीट्यूट फॉर म्यूजिक एंड न्यूरोलॉजिक फ़ंक्शन, नोर्डॉफ़-रोबिन्स सेंटर फ़ॉर म्यूज़िक, तथा द बॉनी फाउंडेशन. संगीत चिकित्सक भाषण/भाषा, [[फिजियोथिरैपी|शारिरिक चिकित्सा]], [[आयुर्विज्ञान|दवाई]], [[उपचर्या|सेवा-सुश्रुषा]], [[शिक्षा]] आदि जैसे विभिन्न विषयों से उपायों या सिद्धांतों का उपयोग कर सकते हैं। एक संगीत चिकित्सा स्नातक अभ्यर्थी, संगीत चिकित्सा में स्नातकपूर्व, मास्टर, या डॉक्टरेट डिग्री प्राप्त कर सकता है। अनेक AMTA अनुमोदित प्रोग्राम संगीत चिकित्सा में उन छात्रों के लिए समानक और प्रमाणपत्र डिग्री पेश करते हैं जिन्होंने इससे संबंधित क्षेत्र में डिग्री पूरा किया है। कुछ अभ्यासरत संगीत चिकित्सकों ने गैर-संगीत-चिकित्सा (किंतु संबंधित) क्षेत्र में पी.एच.डी की उपाधि पाई है, लेकिन हाल ही में टेम्पल विश्वविद्यालय तथा लेसली विश्वविद्यालय ने एक सही संगीत चिकित्सा पी.एच.डी प्रोग्राम की स्थापना की है। संगीत चिकित्सक आम तौर पर ऐसे तरीके से अभ्यास करेंगे जिसमें व्यापक नैदानिक प्रथाओं जैसे मूल्यांकन, निदान, मनोचिकित्सा, पुनर्वास तथा जनसंख्या पर आधारित अन्य अभ्यासों के साथ संगीत चिकित्सा तकनीक भी शामिल हो. सामाजिक सेवा, शैक्षिक, या हेल्थ केयर एजेंसियों के संदर्भ में दी गई संगीत चिकित्सा सेवाओं की प्रतिपूर्ति, गतिविधि चिकित्सा शीर्ष के अधीन, कतिपय विशेष आवश्यकता वाले व्यक्तियों के लिए बीमा तथा निधीयन स्रोतों से की जा सकती है। संगीत चिकित्सा सेवाओं को मेडिकएड, मेडिकेयर, निजी बीमा योजना तथा राज्य विभाग तथा सरकारी कार्यक्रमों जैसी अन्य सेवाओं के अधीन प्रतिपूर्ति के लिए पहचाना गया है। एक संगीत चिकित्सक CMT, ACMT, या RMT पद संभाल सकता है- संकेताक्षर जिन्हें पहले अब अप्रचलित AAMT तथा NAMT द्वारा दिए गए थे। वर्तमान में संगीत चिकित्सक, राष्ट्रीय प्रमाणन बोर्ड परीक्षा उत्तीर्ण करके संगीत चिकित्सक प्रमाणन बोर्ड द्वारा प्रदत्त, MT-BC, संगीत चिकित्सा-बोर्ड प्रमाणित प्रत्यय पत्र प्राप्त करते हैं। संगीत चिकित्सा में डिग्री के लिए, गिटार, पियानो, स्वर, संगीत सिद्धांत, संगीत इतिहास, संगीत पठन, तात्कालिक प्रदर्शन तथा इसके साथ ही मूल्यांकन, प्रलेखन और अन्य परामर्शी और स्वास्थ्य कौशल के भिन्न स्तरों में प्रवीणता की आवश्यकता होती है जो विशिष्ट विश्वविद्यालय के कार्यक्रम के संकेंद्रण पर आधारित होता है। बोर्ड से प्रमाणीकृत होने के लिए, एक संगीत चिकित्सक के लिए कॉलेज या विश्वविद्यालय से AMTA मान्यता प्राप्त प्रोग्राम पूरा करना जरूरी है, इसके साथ ही संगीत चिकित्सा इंटर्नशिप सफलतापूर्वक पूरा करना होगा तथा संगीत चिकित्सा में बोर्ड प्रमाणन परीक्षा उत्तीर्ण करना भी आवश्यक है। प्रत्यय-पत्र अनुरक्षण के लिए, या तो प्रत्येक पांच वर्ष में सतत शिक्षा के 100 यूनिट अवश्य पूरे करने होंगे या पांच वर्ष के चक्र समापन पर बोर्ड परीक्षा देनी चाहिए. यूनिटों को संगीत चिकित्सा में जारी पूर्णता के लिए संगीत चिकित्सक प्रमाणन बोर्ड की परिधि के तहत क्रेडिट माना गया है। == यूनाइटेड किंगडम में == दोनों विश्वयुद्धों के पश्चात अस्पतालों में स्वास्थ्य लाभ पाने वाले सैनिकों के रहन सहन के अंश के रूप में प्रत्यक्ष संगीत का उपयोग किया गया था। आज की अवधारणाओं के अनुसार, ब्रिटेन में नैदानिक संगीत चिकित्सा का पथप्रदर्शन फ्रांस की सेलोवादक जूलियट एल्विन द्वारा किया गया था, जिनका प्रभाव वर्तमान पीढ़ी के ब्रिटिश संगीत चिकित्सा व्याख्याताओं पर आज भी बरकरार है। एल्विन के छात्रों में से एक, मेरी प्रीसले ने "विश्लेषणात्मक संगीत चिकित्सा" की खोज की. विश्लेषणात्मक संगीत चिकित्सा, संगीत चिकित्सा का एक ऐसा रूप है जो नोर्डॉफ़-रॉबिन्स स्कूल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी के साथ मिलकर, आज प्रयुक्त संगीत चिकित्सा के दो केंद्रीय प्रारूप बनाती है। मेरी प्रीसले की किताबें, ''म्यूज़िक थेरैपी इन एक्शन'' पहली बार कॉन्स्टेबल एंड कंपनी ©1975 (ISBN 0-09-459900-9) द्वारा प्रकाशित तथा ''एसेज़ ऑन एनलिटिकल म्यूज़िक थेरैपी'', बार्सीलोना पब्लिशर्स ©१९९४ (ISBN 0-9624080-2-6) समस्त विश्व में विश्लेषणात्मक संगीत चिकित्सा के छात्रों के पाठ्यक्रम का मुख्य भाग है। नोर्डॉफ़-रॉबिन्स ने पॉल नॉर्डॉफ़ तथा क्लाइव रॉबिन्स के कार्य से 1950/60 के दशक में विकसित संगीत चिकित्सा को अपनाया. यह इस धारणा पर आधारित है कि कोई चाहे कितना ही बीमार या अक्षम क्यों ना हो, वह संगीत पर प्रतिक्रिया अवश्य देता है। चिकित्सा के रूप में संगीत के गुण, संप्रेषण बढ़ा सकते हैं, बदलाव को समर्थित कर सकते हैं तथा लोगों को अधिक साधन-संपन्न और रचनात्मक रूर से जीने में सक्षम बनाते हैं। अब नोर्डॉफ़-रोबिन्स पूरे ब्रिटेन, संयुक्त राज्य अमेरिका, दक्षिण अफ्रीका, ऑस्ट्रेलिया तथा जर्मनी में संगीत चिकित्सा सत्र चलाते हैं। इसका मुख्यालय लंदन में है, जहां ये केवल ब्रिटेन में उपलब्ध संगीत चिकित्सा में पी.एच.डी पाठ्यक्रम सहित, प्रशिक्षण तथा अग्रगामी शिक्षा कार्यक्रम प्रदान करते हैं। संगीत चिकित्सक, जिनमें से अधिकांश आशुरचना मॉडल (नैदानिक आशुरचना देखें) के साथ कार्य करते हैं, न केवल बच्चे और वयस्क शिक्षा विकलांगता के क्षेत्र में विशेष रूप से सक्रिय हैं, बल्कि [[मनोरोग विज्ञान|मनोरोग चिकित्सा]] और न्यायिक मनोविज्ञान, जराचिकित्सा, प्रशामक देखभाल तथा अन्य क्षेत्र में भी सक्रिय हैं। चिकित्सक, स्वास्थ्य व्यवसाय परिषद<ref>{{Cite web |url=http://www.hpc-uk.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824102137/http://www.hpc-uk.org/ |archive-date=24 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref> के साथ पंजीकृत हैं तथा 2007 से नए पंजीकरणकर्ताओं का सामान्य रूप से संगीत चिकित्सा में मास्टर डिग्री धारक होना आवश्यक है। [[ब्रिस्टल|ब्रिस्टॉल]], केम्ब्रिज, [[कार्डिफ़|कॉर्डिफ़]], [[एडिनबरा|एडिनबर्ग]] तथा [[लंदन]] में मास्टर स्तर के प्रोग्राम हैं तथा पूरे ब्रिटेन में चिकित्सक मौजूद हैं। एसोसिएशन फ़ॉर प्रोफ़ेशनल म्यूज़िक थेरैपिस्ट<ref>{{Cite web |url=http://www.apmt.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024143710/http://www.apmt.org/ |archive-date=24 अक्तूबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ब्रिटेन का पेशेवर तंत्र है जबकि ब्रिटिश सोसाइटी फ़ॉर म्यूज़िक थेरैपी<ref>{{Cite web |url=http://www.bsmt.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007231026/http://www.bsmt.org/ |archive-date=7 अक्तूबर 2010 |url-status=dead }}</ref> एक कल्याण संस्था है जो संगीत चिकित्सा के बारे में जानकारी प्रदान कराती है। 2002 में, बातचीत और वाद-विवाद विषय पर वर्ल्ड कांग्रेस ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी का [[ऑक्स्फ़ोर्ड|ऑक्सफ़ोर्ड]] में आयोजन हुआ।<ref>{{Cite web |url=http://www.musictherapyworld.de/modules/wfmt/wfmtoxford2002.htm |title="23-28 जुलाई 2002, ऑक्सफोर्ड, ब्रिटेन में WFMT विश्व सम्मेलन की कार्यवाही" |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927084854/http://www.musictherapyworld.de/modules/wfmt/wfmtoxford2002.htm |archive-date=27 सितंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> नवंबर 2006 में, डॉ॰ मिशेल जे.क्रॉफ़ोर्ड<ref>[http://www1.imperial.ac.uk/medicine/people/m.crawford/ डॉ॰ माइकल जे क्रॉफर्ड पृष्ठ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101128015858/http://www1.imperial.ac.uk/medicine/people/m.crawford/ |date=28 नवंबर 2010 }} इंपीरियल कॉलेज लंदन में चिकित्सा संकाय, मनोवैज्ञानिक चिकित्सा विभाग.</ref> तथा सहकर्मियों ने फिर से पाया कि संगीत चिकित्सा [[मनोविदालिता|मनोभाजित]] रोगियों की सहायता करती है।<ref>{{cite journal |last=Crawford |first=Mike J. |coauthors=Talwar, Nakul, et. al. |year=2006 |month=November |title=Music therapy for in-patients with schizophrenia: Exploratory randomised controlled trial |journal=[[British Journal of Psychiatry]] (2006) |volume=189 |pages=405–409 |url=http://bjp.rcpsych.org/cgi/content/abstract/189/5/405 |doi=10.1192/bjp.bp.105.015073 |pmid=17077429 |quote=Music therapy may provide a means of improving mental health among people with schizophrenia, but its effects in acute psychoses have not been explored |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209013942/http://bjp.rcpsych.org/cgi/content/abstract/189/5/405 |archive-date=9 फ़रवरी 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www1.imperial.ac.uk/medicine/news/p60111_1/ "संगीत चिकित्सा मनोविदलता लक्षण में सुधार कर सकता है"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202072618/http://www1.imperial.ac.uk/medicine/news/p60111_1/ |date=2 फ़रवरी 2012 }}, चिकित्सा संकाय समाचार, इम्पीरियल कॉलेज, लंदन.</ref> 2009 में वे तथा उनका दल, घबराहट तथा मनोभ्रंश रोगियों की सहायता में आशुरचना संगीत की उपयोगिता पर अनुसंधान कर रहे थे। == भारत में == वैदिक विज्ञान ने भारतीय शास्त्रीय संगीत चिकित्सा प्रभाव होने का दावा किया है। प्राचीन काल से ही संगीत को बारंबार चिकित्सीय कारक के रूप में उपयोग में लाया जाता रहा है। भारत में संगीत, मधुर ध्वनि के माध्यम से एक योग प्रणाली की तरह है, जो मानव जीव पर कार्य करती है तथा आत्मज्ञान की हद के लिए उनके उचित कार्यों को जागृत तथा विकसित करती हैं, जोकि हिंदू दर्शन और धर्म का अंतिम लक्ष्य है। मधुर लय [[भारतीय संगीत]] का प्रधान तत्व है। 'राग' का आधार मधुर लय है। विभिन्न 'राग' केन्द्रीय तंत्रिका प्रणाली से संबंधित अनेक रोगों के इलाज में प्रभावी पाए गए हैं। चिकित्सा के रूप में संगीत के प्रयोग करने से पहले यह अवश्य पता करना चाहिए कि किस प्रकार के संगीत का उपयोग हो. संगीत चिकित्सा का सिद्धांत, सही स्वर शैली तथा संगीत के मूल तत्वों के सही प्रयोग पर निर्भर करता है। जैसे कि नोट्स [स्वर] लय, तीव्रता, ताल तथा रागों के अंश. राग अनगिनत है तथा निश्चित रूप से प्रत्येक राग के अपने ही अनगिनत गुण हैं। यही कारण है कि हम किसी विशेष राग को किसी विशेष रोग के लिए स्थापित नहीं कर सकते हैं। विभिन्न मामलों में अलग-अलग प्रकार के रागों का प्रयोग किया जाता है। जब संगीत चिकित्सा शब्द का प्रयोग होता है तो हम चिकित्सा की विश्वव्यापी प्रणाली के बारे में सोचते हैं। इस मामले में भारतीय शास्त्रीय संगीत का गायन भाग का साहित्य पर्याप्त नहीं है। अपने अद्वितीय स्वरों/तालों की संरचना के साथ शास्त्रीय संगीत शांत और आरामदायक मनोभावना सुनिश्चित करता है और उत्तेजना पैदा करने वाली स्थितियों से जुड़ी संवेदना को शांत करता है। संगीत तथाकथित भावनात्मक असंतुलन को जीतने में एक प्रभावी भूमिका निभाता है। भारत में प्रत्येक वर्ष 13 मई को संगीत चिकित्सा दिवस के रूप में मनाया जाता है। == आघात (स्ट्रोक) चिकित्सा के रूप में == संगीत को मस्तिष्क के कुछ भागों को प्रभावित करते हुए दिखाया गया है। इस चिकित्सा का एक भाग, भावनाओं और सामाजिक संबंधों को प्रभावित करने की संगीत क्षमता से है। नायक और अन्य द्वारा किए गए अनुसंधान से पता चला है कि संगीत चिकित्सा, अवसाद में कमी, बेहतर मनोदशा और चिंता की अवस्था में कमी के साथ जुड़ी हुई है।<ref name="nayak">नायक, एस. और अन्य (2000). गंभीर मस्तिष्कीय घाव और दौरे से पीड़ित व्यक्तियों के बीच उनकी मनोदशा और सामाजिक संबंधों पर संगीत चिकित्सा का प्रभाव. पुनर्वास मनोविज्ञान 45(3) 274-283.</ref> वर्णनात्मक और प्रायोगिक, दोनों अध्ययनों ने जीवन की गुणवत्ता, पर्यावरण के साथ भागीदारी, भावनाओं की अभिव्यक्ति, जागरूकता और प्रतिक्रिया, सकारात्मक संघों और समाजीकरण पर संगीत का प्रभाव प्रलेखित किया है।<ref>{{cite journal |author=Hanser SB, Thompson LW |title=Effects of a music therapy strategy on depressed older adults |journal=J Gerontol |volume=49 |issue=6 |pages=P265–9 |year=1994 |month=November |pmid=7963281}}</ref> इसके अतिरिक्त, नायक और अन्य ने पाया कि सामाजिक और व्यावहारिक परिणामों पर संगीत चिकित्सा का सकारात्मक असर पड़ा है और इसने मनोदशा के संबंध में कुछ उत्साहजनक रुझान दिखाए.<ref name="nayak"/> हाल ही के शोध से पता चलता है कि संगीत, मरीज़ की प्रेरणा और सकारात्मक भावनाओं को बढ़ा सकता है।<ref name="nayak"/><ref name="magee">मेगी, डब्ल्यू.एल. और डेविडसन, जे.डब्ल्यू. (2002). स्नायु संबंधी रोगियों में उनकी मनोदशा पर संगीत का प्रभाव: एक प्रायोगिक अध्ययन. जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी 39(1) 20-29.</ref><ref name="wheeler">व्हीलर, बी.एल. और अन्य (2003). ऐसे लोगों की मनोदशा और व्यवहार पर असंख्य सत्रों और सामूहिक या व्यक्तिगत संगीत चिकित्सा का प्रभाव, जिन्हें दौरा पड़ा हो या दर्दनाक दिमाग़ी चोट पहुंची हो. नॉर्डिक जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी. 12(2) 139-151.</ref> वर्तमान शोध से यह भी पता चलता है कि जब संगीत चिकित्सा को पारंपरिक चिकित्सा के साथ संयोजित रूप में प्रयोग किया जाता है, तब यह सफलता दर में काफी सुधार लाता है।<ref name="kim">किम, एस.जे.(2005). ऊपरी सिरे के जोड़ों के अभ्यास के दौरान दौरे वाले मरीज़ों की पीड़ा बोध पर संगीत का प्रभाव. जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी. 42(1) 81-92.</ref><ref name="schauer">{{cite journal |author=Schauer M, Mauritz KH |title=Musical motor feedback (MMF) in walking hemiparetic stroke patients: randomized trials of gait improvement |journal=Clin Rehabil |volume=17 |issue=7 |pages=713–22 |year=2003 |month=November |pmid=14606736 |doi=10.1191/0269215503cr668oa}}</ref><ref name="schneider">{{cite journal |author=Schneider S, Schönle PW, Altenmüller E, Münte TF |title=Using musical instruments to improve motor skill recovery following a stroke |journal=J. Neurol. |volume=254 |issue=10 |pages=1339–46 |year=2007 |month=October |pmid=17260171 |doi=10.1007/s00415-006-0523-2}}</ref> इसलिए, यह धारणा बनी है कि संगीत चिकित्सा आघात (स्ट्रोक) के शिकार व्यक्तियों को तेजी से ठीक होने में मदद करती है और यह रोगी की सकारात्मक भावनाओं और प्रेरणा में वृद्धि कर उन्हें परंपरागत चिकित्सा में भाग लेने और अधिक सफलता प्राप्त करने के लिए प्रेरित करने में सफल सिद्ध हुई है। अनुसंधान ने यह दर्शाया है कि संगीत चिकित्सा में आघात (स्ट्रोक) रोगियों में सकारात्मक सामाजिक संबंधों, सकारात्मक भावनाओं और प्रेरणा में वृद्धि करने की क्षमता है। व्हीलर और अन्य ने पाया कि संगीत चिकित्सा के समूह सत्रों से आघात (स्ट्रोक) रोगियों द्वारा सामाजिक संपर्क करने और प्रतिक्रिया करने की सुगमता में वृद्धि हुई और रोगी के परिवारों से सकारात्मक दृष्टिकोण रिपोर्ट में वृद्धि हुई, जबकि व्यक्तिगत सत्र से रोगियों को इलाज के लिए प्रेरित करने में मदद मिली.<ref name="wheeler"/> एक अन्य अध्ययन ने आघात (स्ट्रोक) रोगियों की मनोदशा पर संगीत चिकित्सा के प्रभाव की जांच की और इसी तरह के परिणाम पाए, एवं चिंता, थकान और प्रतिकूल मनोदशा में कमी को दर्शाया.<ref name="magee"/> इसके अतिरिक्त, नायक एवं अन्य ने पाया कि जब आघात (स्ट्रोक) सुधार कार्यक्रम में संगीत चिकित्सा का इस्तेमाल किया गया तब सामाजिक संपर्क (अधिक सक्रिय रूप से शामिल और सहकारी) में सुधार पाया गया।<ref name="nayak"/> हाल के अध्ययनों ने आघात (स्ट्रोक) रोगियों पर पारंपरिक चिकित्सा के साथ संयुक्त रूप से संगीत चिकित्सा के प्रभाव की जांच की है। एक अध्ययन ने यह पाया कि संगीत के समावेश के साथ चिकित्सकीय ऊपरी शिरा व्यायाम ने, अकेले व्यायाम करने की तुलना में रोगियों में अधिक सकारात्मक भावनात्मक प्रभाव दिया है।<ref name="kim"/> एक अन्य अध्ययन में, नायक और अन्य ने पाया गया कि पुनर्वास कर्मचारियों ने संगीत चिकित्सा समूह में शामिल प्रतिभागियों को नियंत्रण समूह में शामिल प्रतिभागियों की तुलना में चिकित्सा में अधिक सक्रिय और सहकारी वरीयता प्रदान की है।<ref name="nayak"/> उनके निष्कर्षों ने सामाजिक कार्यकलापों हेतु एक पूरक चिकित्सा के रूप में संगीत चिकित्सा की प्रभावकारिता एवं तीव्र पुनर्वास के दौरान मनोदशा में सुधार की प्रवृत्ति की ओर पुनर्वास में भागीदारी को प्रारंभिक समर्थन दिया. हालांकि सकारात्मक परिवर्तनों को संगीत चिकित्सा के साथ संबद्ध किया गया है, पर कुछ बातों को ध्यान में रखा जाना चाहिए. जबकि वैज्ञानिकों ने निर्धारित किया है कि संगीत सुनते समय कई तरह के शारीरिक और मानसिक परिवर्तन होते हैं, लेकिन संगीत और भावनाओं के बीच के रिश्ते और रिश्ते की दिशा को ध्यान में रखते हुए व्यापक निष्कर्षों पर नहीं पहुंचा जा सकता है।<ref>विंक, ए. (2001). संगीत और भावना: एक साथ अलग रहना: संगीत मनोविज्ञान और संगीत चिकित्सा के बीच एक रिश्ता. नॉर्डिक जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी. 10(2) 144-158.</ref> इसके अतिरिक्त, ऐसे मध्यस्थ कारक हो सकते हैं जो संगीत चिकित्सा की सफलता को प्रभावित कर सकते हैं। उदाहरण के लिए, नायक और अन्य ने पाया कि चिकित्सा के प्रारंभ में एक व्यक्ति का सामाजिक व्यवहार जितना अधिक बिगड़ा हुआ होगा, उस व्यक्ति को संगीत चिकित्सा से उतना ही अधिक लाभ प्राप्त होने की संभावना है।<ref name="nayak"/> इसके अतिरिक्त, उन्होंने यह पाया कि चिकित्सा की समय सीमा द्वारा संगीत चिकित्सा के प्रभाव को संतुलित किया जा सकता है। यह संभव है कि चोट के निकट समय पर संगीत चिकित्सा का मनोदशा (मूड) पर अधिक स्पष्ट प्रभाव पड़े. वर्तमान शोध से पता चलता है कि जब संगीत चिकित्सा का उपयोग पारंपरिक चिकित्सा के साथ संयोजित रूप में किया जाता है, तब यह आघात (स्ट्रोक) के परिणामस्वरूप उत्पन्न भावनात्मक और सामाजिक कमी में होने वाले सुधार की दर में वृद्धि लाता है।<ref name="nayak"/><ref name="kim"/><ref name="schauer"/><ref name="schneider"/><ref name="jeong">{{cite journal |author=Jeong S, Kim MT |title=Effects of a theory-driven music and movement program for stroke survivors in a community setting |url=https://archive.org/details/sim_applied-nursing-research_2007-08_20_3/page/125 |journal=Appl Nurs Res |volume=20 |issue=3 |pages=125–31 |year=2007 |month=August |pmid=17693215 |doi= 10.1016/j.apnr.2007.04.005}}</ref><ref name="wilson">विल्सन, एस.; पार्सन्स, के.;और रूटन्स, डी. (2006). वाचाघात में गायन संरक्षित: लय उतार-चढ़ाव चिकित्सा की प्रभावकारिता का वृत्त अध्ययन. संगीत धारणा. 42(1) 23-36.</ref> जियांग और किम द्वारा किए गए अध्ययन ने एक समुदाय आधारित पुनर्वास कार्यक्रम में पारंपरिक आघात चिकित्सा के साथ संगीत चिकित्सा को संयुक्त करने पर होने वाले प्रभाव की जांच की है।<ref name="jeong"/> आघात (स्ट्रोक) से बचे तैंतीस व्यक्तियों को बेतरतीब तरीके से दो समूहों में बांटा गया: प्रायोगिक समूह, जिसमें आठ सप्ताह तक विशेष पुनर्वास कार्यक्रम और लयबद्ध संगीत को संयुक्त किया गया; एवं एक नियंत्रण समूह, जिसने पारंपरिक चिकित्सा की परामर्श जानकारी प्राप्त की (जिनकी चिकित्सा पारंपरिक तरीके से हुई मानी गई)। इस अध्ययन के नतीजे बताते हैं कि प्रायोगिक समूह के प्रतिभागियों ने अधिक लचीलापन, गति की व्यापक रेंज, अधिक सकारात्मक मनोदशा और सामाजिक संबंधों की बढ़ी हुई आवृत्ति और गुणवत्ता प्राप्त की.<ref name="jeong"/> संगीत का संचालन कौशल के सुधार में भी इस्तेमाल किया गया है। परंपरागत चाल चिकित्सा के साथ संगीत के संदर्भ में तालबद्ध श्रवण उत्तेजना (रिदमिकल ऑडीटरी स्टीमुलेशन) के संयोजन ने आघात (स्ट्रोक) रोगियों की चलने की क्षमता में सुधार किया।<ref name="schauer"/> अध्ययन में दो उपचार दशाएं शामिल थीं, एक जिसने परंपरागत चाल चिकित्सा प्राप्त की और एक अन्य जिसने तालबद्ध श्रवण उत्तेजना (रिदमिकल ऑडीटरी स्टीमुलेशन) के संयोजन के साथ परंपरागत चाल चिकित्सा प्राप्त की. तालबद्ध श्रवण उत्तेजना के दौरान, माप के अनुसार उत्तेजना या ध्वनि को बजाया गया और इसे रोगी की एड़ी पर प्रहार करके प्रारंभ किया गया। हर दशा ने चिकित्सा के पंद्रह सत्र प्राप्त किये. परिणामों से पता चला कि तालबद्ध श्रवण उत्तेजना समूह ने केवल परंपरागत चिकित्सा प्राप्त करने वाले समूह की तुलना में छलांग लंबाई, समरूपता विचलन, चलने की गति और रोल ओवर पथ लंबाई (चलने के ढंग में सुधार के सभी संकेतक) अधिक सुधार दिखाया.<ref name="schauer"/> श्नाइडर और अन्य ने भी मानक संचालक पुनर्वास तरीकों के साथ संगीत चिकित्सा के संयोजन के प्रभाव का अध्ययन किया है।<ref name="schneider"/> इस प्रयोग में, शोधकर्ताओं ने ऐसे आघात (स्ट्रोक) रोगियों को भर्ती किया जिन्हें पहले से संगीत का कोई अनुभव नहीं था और उनमें से आधे लोगों को चरणबद्ध तरीके से एक गहन प्रशिक्षण कार्यक्रम में प्रशिक्षित किया गया जो कि पारंपरिक चिकित्सा के अलावा तीन सप्ताह में पंद्रह से अधिक बार आयोजित हुआ। इन प्रतिभागियों को पियानो और ड्रम के प्रयोग को समझाते हुए बेहतर और सकल, दोनों प्रेरक संचलनों को प्रयोग करने का प्रशिक्षण प्रदान किया। अन्य आधे रोगियों ने तीन सप्ताह तक केवल परंपरागत उपचार प्राप्त किया। तीन आयामी आंदोलन विश्लेषण और नैदानिक प्रेरक परीक्षणों ने यह दिखाया कि नियंत्रित विषयों के प्रतिभागियों की तुलना में ऐसे प्रतिभागियों ने बेहतर गति, शुद्धता और आसान संचलन दिखाया, जिन्हें संगीत चिकित्सा अतिरिक्त रूप से प्राप्त हुई थी। संगीत चिकित्सा प्राप्त करने वाले प्रतिभागियों ने नियंत्रित समूहों की तुलना में रोजमर्रा की मोटर गतिविधियों में महत्वपूर्ण सुधार दिखाया.<ref name="schneider"/> विल्सन, पार्सन्स और रियूटन्स ने गहन ब्रोका वाचाघात (Broca's aphasia) वाले पुरुष गायक की बोली उत्पादन पर मेलोडिक इन्टोनेशन चिकित्सा (MIT) के प्रभाव को देखा.<ref name="wilson"/> इस अध्ययन में, तीस अभिनव वाक्यांशों को तीन दशाओं में सिखाया गया: पूर्वाभ्यास (रिहर्सल) बिना, पूर्वाभ्यासित मौखिक उत्पादन (दोहराव), या राग के साथ पूर्वाभ्यासित मौखिक उत्पादन (MIT). नतीजे बताते हैं कि MIT दशा में पढ़ाए गये वाक्यांशों का उत्पादन बेहतर रहा और पूर्वाभ्यास की तुलना में, MIT का प्रभाव लंबे समय तक चला. एक अन्य अध्ययन ने आघात (स्ट्रोक) के शिकार लोगों की दर्द की धारणा पर चिकित्सकीय ऊपरी शिरा व्यायाम के साथ संगीत के समावेश की जांच की.<ref name="kim"/> आठ सप्ताह के दौरान, आघात (स्ट्रोक) के शिकार लोगों ने ऊपरी शिरा व्यायाम (हाथ, कलाई और कंधे के जोड़ों के) में इन तीन दशाओं में से एक के संयोजन के रूप में भाग लिया: गीत, कराओके संगत और संगीत के बिना. प्रतिभागियों ने प्रत्येक दशा में एक यादृच्छिक तरीके के अनुसार भाग लिया और सत्र के तुरंत बाद अपने कथित पीड़ा ग्रहण को वरीयता प्रदान की. परिणामों से पता चला है कि हालांकि विभिन्न दशाओं में दर्द की वरीयता में कोई महत्वपूर्ण अंतर नहीं था, संगीत और कराओके संगत के साथ ऊपरी शिरा व्यायाम करते समय वीडियो प्रेक्षण से अधिक सकारात्मक प्रभाव और मौखिक प्रतिक्रियाओं का खुलासा हुआ।<ref name="kim"/> नायक और अन्य ने परंपरागत आघात पुनर्वास के साथ संगीत चिकित्सा के संयोजन का परीक्षण किया और यह भी पाया कि संगीत चिकित्सा के जुड़ने से मनोदशा और सामाजिक संबंधों में सुधार हुआ।<ref name="nayak"/> ऐसे प्रतिभागियों को जिन्हें आघातीय मस्तिष्क चोट या आघात (स्ट्रोक) का सामना करना पड़ा, दो स्थितियों में से एक में रखा गया: मानक पुनर्वास या संगीत चिकित्सा के साथ मानक पुनर्वास. प्रतिभागियों ने दस उपचारों तक प्रति सप्ताह तीन उपचार प्राप्त किए. चिकित्सकों ने पाया कि पारंपरिक तरीकों के साथ संयोजन के रूप में संगीत चिकित्सा प्राप्त करने वाले प्रतिभागियों के सामाजिक संपर्क और मनोदशा में सुधार हुआ। == हृदय रोग में == 2009 में हुए 23 नैदानिक परीक्षणों की कोच्रेन समीक्षा के अनुसार कुछ संगीत कोरोनरी हृदय रोगों से पीड़ित रोगियों में हृदय दर, श्वसन दर और रक्तचाप को कम कर सकते हैं।<ref>http://www.mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD006577/frame.html{{Dead link|date=जून 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इन लाभों में हृदय रोगियों के रक्तचाप, [[हृदय की दर]] और चिंता के स्तरों में कमी शामिल है। यद्यपि, जोक ब्रेट, PhD तथा चेर्ली डीलिओ, PhD (दोनों टेम्पल विश्वविद्यालय, फिलाडेल्फिया से) के अनुसार ये प्रभाव अध्ययनों के समरूप नहीं थे। रोगियों के मनोवैज्ञानिक पीड़ा पर संगीत का अधिक प्रभाव नहीं देखा गया। "सबूत की गुणवत्ता मजबूत और नैदानिक महत्व स्पष्ट नहीं है", समीक्षकों ने चेताया. 11 अध्ययनों में मरीज़ हृदय शल्य-चिकित्सा और प्रक्रियाओं से पीड़ित थे, नौ में MI के रोगी थे, तथा तीन हृदय सुधार रोगी थे। 1,461 प्रतिभागियों में अधिकतर गोरे (औसतन 85%) तथा पुऱूष (67%) थे। अधिकतर अध्ययनों में रोगियों ने एक 30 मिनट का संगीत सत्र सुना. केवल दो ने ही संगीत सुनने के बजाय प्रशिक्षित संगीत चिकित्सक का उपयोग किया। == मिर्गी में == शोध बताते हैं कि मोज़ार्ट के पियानो सोनाटा K448 को सुनने से मिर्गी के मरीज में दौरों की संख्या कम की जा सकती है।<ref>ह्यूस, जे., डाबौल वाई., फ़िनो, जे., शॉ, जी. (1998). मिर्गी-स्वरूप गतिविधि पर मोज़ार्ट प्रभाव. क्लिन एलेक्ट्रोएनसेफलोर, 29 (3), 109-19. 3 दिसम्बर 2007 को पबम्ड डेटाबेस से पुनःप्राप्त.</ref> इसे "मोज़ार्ट प्रभाव" कहा जाता है। यद्यपि, हाल के समय में, "मोज़ार्ट प्रभाव" की वैधता तथा इस सिद्धांत तक पहुंचने के लिए हुए अध्ययनों पर संदेह किया जाता है, ऐसा मूल अध्ययन के तहत सीमाओं तथा बाद के अध्ययनों में मोज़ार्ट संगीत के प्रभावों को सिद्ध करने में प्रस्तुत होने वाली कठिनाइयों के कारण हुआ है। == अग्रसर-संगीत चिकित्सा == संगीत चिकित्सक, संगीत शोधक, तथा प्रयोगात्मक संगीतकार इनरीको कुरेरी ने अमरीकी संगीतकार जॉन केज द्वारा विकसित चिकित्सकीय सिद्धांतों और अवधारणाओं का पता लगाया. उदाहरण के लिए, कुरेरी ने विभिन्न संगीत चिकित्सा सत्रों में अवसाद और चिंता विकार से पीड़ित रोगियों को केज की मौलिक रचना मौन 4′33″ तथा प्रयुक्त सांयोगिक/ अवसर प्रक्रियाओं पर प्रदर्शन किया करते हैं।<ref>करेरी, एनरिको. 2008. ''डब्ल्यू: जॉन केज केंद्रित संगीत चिकित्सा में एक वृत्त अध्ययन.'' एमए थीसिस, न्यूयॉर्क विश्वविद्यालय.</ref> इसके अतिरिक्त, कुरेरी, मानसिक रोग से पीड़ित व्यस्क रोगियों के साथ प्रयोगात्मक संगीत/[[ध्वनि]]/शोरगुल भरा संगीत, मुक्त आशुरचना और सूक्षमध्वनि संगीत का प्रयोग करके [[सृजन|रचनात्मकता]] की ''प्रक्रिया'' की चिकित्सकीय जांच कर रहे हैं। == उल्लेखनीय चिकित्सक और लेखक == * अल-फ़राबी * जुलिएट एल्विन * हेलेन बॉनी * ई. थेयर गैस्टन * पॉल नॉर्डाफ़ और नॉर्डाफ़-रॉबिन्स के क्लाइव रॉबिन्स * मेरी प्रीस्ट्ले * कॉनसेटा एम. टोमैनो == इन्हें भी देखें == * भावात्मक तंत्रिका-विज्ञान * जैव-संगीत शास्त्र * कालजैविकी * मूर्त संगीत-अनुभूति * रागात्मक गायन चिकित्सा * संगीतानुभूति * संगीत सिद्धांत * कनाडा में संगीत चिकित्सा * संगीत मनोविज्ञान * संगीत चिकित्सा * मनोध्वनि * मनोस्नायुप्रतिरक्षा == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} == अतिरिक्त पठन == * एल्ड्रिड्ज, डेविड, [http://books.google.com/books?id=c5imM2M4VjAC&amp;printsec=frontcover ''म्यूज़िक थेरैपी इन डिमेन्शिया केयर'' ], लंदन: जेसिका किंग्सले पब्लिशर्स, नवम्बर 2000. ISBN 1-85302-776-6 * {{Cite journal |journal=Funct Neurol |year=2006 |volume=21 |issue=4 |pages=187–91 |title=Neurophysiology and neurobiology of the musical experience |author=Boso M, Politi P, Barale F, Enzo E |pmid=17367577}} * अर्लमैन, विइट (सं.) [http://books.google.com/books?id=wRdj0p0BpBIC&amp;printsec=frontcover ''हियरिंग कल्चर्स. '' ][http://books.google.com/books?id=wRdj0p0BpBIC&amp;printsec=frontcover ''एस्सेज़ ऑन साउंड, लिज़निंग, एंड मॉडर्निटी'' ], न्यूयॉर्क, बर्ग पब्लिशर्स, 2004. Cf. विशेष रूप से अध्याय 5, "रेज़िंग स्पिरिट्ज़ एंड रेस्टोरिंग सोल्स". * गोल्ड, सी., हेल्डाल, टी.ओ., दाहले, टी., वाइग्राम, टी.(2006) [http://www.mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD004025/frame.html "म्यूज़िक थेरैपी फ़ॉर शिज़ोफ़्रेनिया ऑर शिज़ोफ़्रेनिया-लाइक इलनेसस"]{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}, कोचरेन डेटाबेस ऑफ़ सिस्टमैटिक रिव्यूज़, अंक 4. * हार्ट, ह्यू. (23 मार्च 2008) न्यूयॉर्क टाइम्स [https://web.archive.org/web/20090425105901/http://www.nytimes.com/2008/03/23/arts/television/23hart.html?ref=television ''ए सीज़न ऑफ़ सॉन्ग, डान्स एंड ऑटिज़्म'' ]''अनुभाग: AR; पृष्ठ 20.'' * टुएट, आर.डब्ल्यू॰के॰; लैम एल.सी.डब्ल्यू. (सितम्बर 2006) [https://web.archive.org/web/20110711172350/http://www.hkjpsych.com/past0603.htm "ए प्रेलिमिनरी स्टडी ऑफ़ द एफ़ेक्ट्स ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी ऑन अजिटेशन इन चाइनीज़ पेशन्ट्ज़ विथ डिमेन्शिया"], हांगकांग जर्नल ऑफ साइकियाट्री, खंड 16, संख्या 3 * व्हिपल, जेनिफ़र. (जुलाई 2004) ''[http://apt.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&amp;doi=10.1043%2F0022-2917(2004)041%5B0090%3AMIIFCA%5D2.0.CO%3B2&amp;ct=1 म्यूज़िक इन इंटरवेन्शन फ़ॉर चिल्ड्रन एंड एडोलसेंन्ट्ज़ विथ ऑटिज़्म: ए मेटा-एनालिसिस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251116145410/http://apt.allenpress.com/perlserv/?doi=10.1043%2F0022-2917%282004%29041%5B0090%3AMIIFCA%5D2.0.CO%3B2&ct=1&request=get-abstract |date=16 नवंबर 2025 }}'', जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी, खंड 41, अंक 2, पृ. 90-106. * वाइग्राम, टोनी. (जुलाई 2000) ''[http://apt.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&amp;doi=10.1043%2F0734-6875(2000)018%5B0013%3AAMOMTA%5D2.3.CO%3B2 ए मेथड ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी असेसमेंट फ़ॉर द डायग्नॉसिस ऑफ़ ऑटिज़्म एंड कम्यूनिकेशन डिसार्डर्स इन चिल्ड्रन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251116195739/http://apt.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1043/0734-6875(2000)018&#91;0013:AMOMTA&#93;2.3.CO;2 |date=16 नवंबर 2025 }}'', म्यूज़िक थेरैपी पर्सपेक्टिव, खंड 18, अंक 1, पृ. 13-22. * ब्रूशिया, केनेथ ई. [https://web.archive.org/web/20101024005912/http://www.temple.edu/musictherapy/home/program/faq.htm "][https://web.archive.org/web/20101024005912/http://www.temple.edu/musictherapy/home/program/faq.htm फ़्रीक्वेंट्ली आस्क्ड क्वेसचन्स अबाउट म्यूज़िक थेरैपी"]. बॉयर कॉलेज ऑफ़ म्यूज़िक एंड डान्स, [https://web.archive.org/web/20121011065306/http://www.temple.edu/musictherapy/home/ म्यूज़िक थेरैपी प्रोग्राम], टेम्पल यूनिवर्सिटी, 1993. 6 जुलाई 2009. * मार्सेलो सोर्स केलर "सम इथ्नोम्यूज़िकोलॉजिकल कनसिडरेशन्स अबाउट मैजिक एंड द थिरप्यूटिक यूज़स ऑफ़ म्यूज़िक", इंटरनेशनल जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक एज्यूकेशन, 8/2(1986), 13-16. == बाहरी कड़ियाँ == {{Music topics}} {{Psychotherapy}} {{DEFAULTSORT:Music Therapy}} [[श्रेणी:संगीत व्यवसाय]] [[श्रेणी:स्वास्थ्य व्यवसाय]] [[श्रेणी:संगीत चिकित्सा]] [[श्रेणी:संगीत, मन और शरीर]] mwn0ffc4huxih0xolm7odw5r2l9t7ud 6631774 6631773 2026-10-21T14:54:02Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6631774 wikitext text/x-wiki {{Psychology sidebar}} '''संगीत चिकित्सा''' सहबद्ध स्वास्थ्य व्यवसाय और [[वैज्ञानिक विधि|वैज्ञानिक शोध]] का क्षेत्र है जो नैदानिक चिकित्सा और जैव-संगीत शास्त्र, संगीत ध्वनिकी, संगीत सिद्धांत, मनो-ध्वनिकी और तुलनात्मक संगीत शास्त्र की प्रक्रिया के बीच पारस्परिक संबंध का अध्ययन करता है। यह एक अंतर्वैयक्तिक प्रक्रिया है जिसमें एक प्रशिक्षित संगीत चिकित्सक, अपने मरीज़ों के स्वास्थ्य में सुधार या उनके स्वास्थ्य को बनाए रखने में मदद के लिए संगीत और उसके - यथा शारीरिक, भावनात्मक, मानसिक, सामाजिक, सौन्दर्यात्मक और आध्यात्मिक - सभी पहलुओं का उपयोग करता है। संगीत चिकित्सक परिमेय उपचार लक्ष्यों और उद्देश्यों को प्राप्त करने के लिए संगीतानुभव (जैसे कि गायन, गीत-लेखन, संगीत श्रवण और संगीत चर्चा, संगीत संचालन) के उपयोग द्वारा, मुख्य रूप से मरीज़ों की क्रियाशीलता और विविध क्षेत्रों (उदा. संज्ञानात्मक कार्य, संचालन कौशल, भावनात्मक और प्रभावी विकास, व्यवहार और सामाजिक कौशल) में जीवन की स्व-वर्णित गुणवत्ता को सुस्पष्ट स्तर तक विकसित करने में मदद करते हैं। संगीत चिकित्सा सेवाओं के लिए उपचार करने वाले चिकित्सक या चिकित्सकों, मनोविज्ञानियों, भौतिक चिकित्सकों और पेशेवर [[चिकित्सक|चिकित्सकों]] जैसे चिकित्सकों से युक्त अंतर्विभागीय दल द्वारा संगीत से संबद्ध सेवाएं निर्दिष्ट की जानी चाहिए. संगीत चिकित्सक लगभग सहायक व्यवसायों के सभी क्षेत्रों में पाए जाते हैं। कुछ सामान्य रूप से पाए गए व्यवहार में शामिल हैं विशेष ज़रूरतों वाले व्यक्तियों से जुड़े विकास कार्य (संप्रेषण, संचालन कौशल, आदि), गीत लेखन तथा वृद्ध व्यक्तियों के साथ संस्मरण/अभिविन्यास सुनने का कार्य, प्रसंस्करण और विश्राम कार्य, तथा आघात के शिकार लोगों के बीच उनके भौतिक पुनर्वास के लिए तालबद्ध मनोरंजन. तुर्की-फ़ारसी मनोवैज्ञानिक तथा संगीत सैद्धांतिक अल-फ़राबी (872–950) ने, जिन्हें यूरोप में "एल्फराबियस" के नाम से जाना जाता है, अपने निबंध ''मीनिंग ऑफ़ द इंटेलेक्ट'' में संगीत चिकित्सा का वर्णन किया है, जहां उन्होंनें आत्मा पर संगीत के उपचारात्मक प्रभाव की चर्चा की है।<ref name="Amber-363">एम्बर हक़ (2004), "इस्लामी नज़रिए से मनोविज्ञान: आरंभिक मुस्लिम विद्वानों का योगदान और समकालीन मुस्लिम मनोवैज्ञानिकों के लिए चुनौती", ''जर्नल ऑफ़ रिलीजन एंड हेल्थ'' '''43''' (4):357-377[375].</ref> रॉबर्ट बर्टन ने अपनी 17वीं सदी की उत्कर्ष्ट कृति ''द एनॉटोमी ऑफ़ मेलैन्कोली'' में लिखा है कि संगीत तथा नृत्य मानसिक रोगों के उपचार के लिए काफी महत्वपूर्ण है, विशेष रूप से विषाद-रोग में.<ref>cf. ''द एनाटमी ऑफ़ मेलांकोली'', रॉबर्ट बर्टन, उपधारा 3, लाइन 3480 पर और के बाद, "म्यूज़िक अ रेमेडी": <blockquote>लेकिन दिव्य संगीत की प्रशंसा में [3481] सभी आडंबरपूर्ण भाषण समाप्त करने के लिए, मैं अपने आप को मेरे उचित विषय तक सीमित करूंगा: उसमें जो अन्य कई रोगों को दूर करने की उत्कृष्ट शक्ति है उसके अलावा, वह [3482] निराशा और उदासी के खिलाफ़ एक सर्वश्रेष्ठ उपाय है और वह स्वयं शैतान को दूर भगाएगा. केनस, एक रोडियन सारंगीवादक, [3483] फ़िलोस्ट्रेटस में, जब अपोलोनियस यह पता करने का इच्छुक था कि वह अपने पाइप के साथ क्या कर सकता है, उसने कहा "कि वह एक उदास आदमी को ख़ुश कर सकता है और यह उसके लिए यह पहले से ज़्यादा आनंददायक है, एक प्रेमी को और अधिक आकृष्ट, एक धार्मिक व्यक्ति को और अधिक भक्त बना सकता है।" इस्मीनियास थेबन, [3484] शिरॉन सेंटॉर, के लिए कहा जाता है कि उसने अकेले संगीत से इसे और कई अन्य बीमारियों का इलाज किया: जैसा कि वे अब करते हैं, बोडाइन कहते हैं [3485] कि जो सेंट वाइटस बेडलैम नृत्य के साथ परेशान रहे हैं। [http://www.gutenberg.org/files/10800/10800-8.txt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513192500/http://www.gutenberg.org/files/10800/10800-8.txt|date=13 मई 2011}}<blockquote></blockquote></blockquote></ref><ref>[http://www.med.mun.ca/munmed/84/crellin.htm "मानवता हार्मोन है: एक टारंटेल्ला न्यूफ़ाउंडलैंड आता है।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215015105/http://www.med.mun.ca/munmed/84/crellin.htm |date=15 फ़रवरी 2015 }}[http://www.med.mun.ca/munmed/84/crellin.htm हमें इसके बारे में क्या करना चाहिए?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215015105/http://www.med.mun.ca/munmed/84/crellin.htm |date=15 फ़रवरी 2015 }} डॉ॰ जॉन क्रेलिन द्वारा, MUNMED, मेडिसिन संकाय का न्यूज़लेटर, मेमोरियल यूनिवर्सिटी ऑफ़ न्यूफ़ाउंडलैंड, 1996.</ref><ref>आंग, स्टीवन के.एच., ली, मैथ्यू एच.एम., "संगीत, ध्वनियां, चिकित्सा और ध्यान: चिकित्सा कला के प्रति एक एकीकृत दृष्टिकोण", वैकल्पिक और पूरक चिकित्सा, अक्टूबर 2004, खंड. 10, सं. 5: 266-270. [http://www.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/act.2004.10.266?journalCode=act]</ref> इसे एक सार्थक [[उपचार]] का माना जाता है। == प्रकार == संगीत चिकित्सा के आधार के संबंध में कुछ अलग विचार दर्शन प्रचलित हैं। एक शिक्षा पर आधारित है तथा दो स्वयं संगीत चिकित्सा पर आधारित, जिन दोनों की यहां संक्षेप में चर्चा की जाएगी. इसके अलावा, [[मनोविज्ञान]] पर आधारित कुछ सिद्धांत मौजूद हैं और एक [[तंत्रिका विज्ञान]] पर आधारित हैं। शिक्षा के अलग दृष्टिकोणों में हैं ऑर्फ़-श्यूलवेर्क (ऑर्फ़), डालक्रोज़ यूरिदमिक तथा कोडली. दो दर्शन जो सीधे संगीत चिकित्सा से विकसित हुईं, वे हैं नॉर्डऑफ़-रॉबिन्स तथा संचालित कल्पना और संगीत की बॉनी विधि.<ref>डेविस, फ़ेलर, थॉट (2008). संगीत चिकित्सा का एक परिचय - सिद्धांत और व्यवहार, तीसरा संस्करण: संगीत चिकित्सा उपचार प्रक्रिया. सिल्वर स्प्रिंग, मेरीलैंड. पृ. 460-468</ref> संगीत चिकित्सक व्यवहारिक-भावनात्मक विकारों से पीडित लोगों के साथ कई बार काम करते हैं। इस तरह के लोगों की जरूरतों को पूरा करने के लिए, संगीत चिकित्सकों ने संगीत चिकित्सा के विभिन्न प्रकार के मूल आधार के रूप में वर्तमान मनोवैज्ञानिक सिद्धांतों को ग्रहण और प्रयोग किया है। विभिन्न मॉडलों में शामिल हैं व्यवहार संबंधी उपचार, संज्ञानात्मक व्यवहार उपचार और मनोगतिक उपचार.<ref>डेविस, फ़ेलर, थॉट (2008). संगीत चिकित्सा का एक परिचय - सिद्धांत और व्यवहार, तीसरा संस्करण: संगीत चिकित्सा उपचार प्रक्रिया. सिल्वर स्प्रिंग, मेरीलैंड. पृ. 469-473.</ref> तंत्रिकाविज्ञान पर आधारित चिकित्सा को "तंत्रिका संबंधी संगीत चिकित्सा" (NMT) कहा जाता है। NMT की परिभाषा है "NMT संगीत की धारणा और रचना के तंत्रिका विज्ञान मॉडल, असंगीतमय मस्तिष्क और व्यवहारगत कार्यों के कार्यात्मक परिवर्तनों पर संगीत के प्रभाव पर आधारित है।" दूसरे शब्दों में, NMT इस बात का अध्ययन करता है कि संगीत के बिना दिमाग़ कैसे होता है, संगीत के साथ दिमाग कैसे होता है, इनके अंतरों को मापता है और इन अंतरों का प्रयोग संगीत के द्वारा दिमाग में परिवर्तन लाने के लिए प्रयोग करता है जोकि अंततः गैर संगीतमय रोगी को प्रभावित करता है। जैसा कि अंतर्राष्ट्रीय ख्याति प्राप्त प्रोफ़ेसर तथा शोधार्थी डॉ॰ थॉट ने कहा है कि "दिमाग़ जो संगीत में डूब जाता है, उसे संगीत में संलग्न करके बदला जा सकता है"<ref>डेविस, फ़ेलर, थॉट, (2008). संगीत चिकित्सा का एक परिचय - सिद्धांत और व्यवहार, तीसरा संस्करण: संगीत चिकित्सा उपचार प्रक्रिया. सिल्वर स्प्रिंग, मेरीलैंड. पृ. 475.</ref> == संयुक्त राज्य अमेरिका में == अपने वर्तमान रूप में संगीत चिकित्सा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में 1944 से प्रचलित थी, जब दुनिया में पहली बार [[मिशिगन विश्वविद्यालय|मिशीगन स्टेट यूनिवर्सिटी]] में पहला स्नातकपूर्व डिग्री पाठ्यक्रम तथा कैनसास विश्वविद्यालय में पहली बार स्नातक पाठ्यक्रम शुरू किया गया। अमेरिकन म्यूज़िक थेरैपी एसोसिएशन (AMTA) की स्थापना 1998 में, संगीत चिकित्सा के लिए राष्ट्रीय संगठन (NAMT, 1950 में स्थापित) तथा संगीत चिकित्सा के अमरीकी संगठन (AAMT, 1971 में स्थापित) के बीच विलय के रूप में की गई। कई अन्य राष्ट्रीय संगठन मौजूद हैं, जैसे इंस्टीट्यूट फॉर म्यूजिक एंड न्यूरोलॉजिक फ़ंक्शन, नोर्डॉफ़-रोबिन्स सेंटर फ़ॉर म्यूज़िक, तथा द बॉनी फाउंडेशन. संगीत चिकित्सक भाषण/भाषा, [[फिजियोथिरैपी|शारिरिक चिकित्सा]], [[आयुर्विज्ञान|दवाई]], [[उपचर्या|सेवा-सुश्रुषा]], [[शिक्षा]] आदि जैसे विभिन्न विषयों से उपायों या सिद्धांतों का उपयोग कर सकते हैं। एक संगीत चिकित्सा स्नातक अभ्यर्थी, संगीत चिकित्सा में स्नातकपूर्व, मास्टर, या डॉक्टरेट डिग्री प्राप्त कर सकता है। अनेक AMTA अनुमोदित प्रोग्राम संगीत चिकित्सा में उन छात्रों के लिए समानक और प्रमाणपत्र डिग्री पेश करते हैं जिन्होंने इससे संबंधित क्षेत्र में डिग्री पूरा किया है। कुछ अभ्यासरत संगीत चिकित्सकों ने गैर-संगीत-चिकित्सा (किंतु संबंधित) क्षेत्र में पी.एच.डी की उपाधि पाई है, लेकिन हाल ही में टेम्पल विश्वविद्यालय तथा लेसली विश्वविद्यालय ने एक सही संगीत चिकित्सा पी.एच.डी प्रोग्राम की स्थापना की है। संगीत चिकित्सक आम तौर पर ऐसे तरीके से अभ्यास करेंगे जिसमें व्यापक नैदानिक प्रथाओं जैसे मूल्यांकन, निदान, मनोचिकित्सा, पुनर्वास तथा जनसंख्या पर आधारित अन्य अभ्यासों के साथ संगीत चिकित्सा तकनीक भी शामिल हो. सामाजिक सेवा, शैक्षिक, या हेल्थ केयर एजेंसियों के संदर्भ में दी गई संगीत चिकित्सा सेवाओं की प्रतिपूर्ति, गतिविधि चिकित्सा शीर्ष के अधीन, कतिपय विशेष आवश्यकता वाले व्यक्तियों के लिए बीमा तथा निधीयन स्रोतों से की जा सकती है। संगीत चिकित्सा सेवाओं को मेडिकएड, मेडिकेयर, निजी बीमा योजना तथा राज्य विभाग तथा सरकारी कार्यक्रमों जैसी अन्य सेवाओं के अधीन प्रतिपूर्ति के लिए पहचाना गया है। एक संगीत चिकित्सक CMT, ACMT, या RMT पद संभाल सकता है- संकेताक्षर जिन्हें पहले अब अप्रचलित AAMT तथा NAMT द्वारा दिए गए थे। वर्तमान में संगीत चिकित्सक, राष्ट्रीय प्रमाणन बोर्ड परीक्षा उत्तीर्ण करके संगीत चिकित्सक प्रमाणन बोर्ड द्वारा प्रदत्त, MT-BC, संगीत चिकित्सा-बोर्ड प्रमाणित प्रत्यय पत्र प्राप्त करते हैं। संगीत चिकित्सा में डिग्री के लिए, गिटार, पियानो, स्वर, संगीत सिद्धांत, संगीत इतिहास, संगीत पठन, तात्कालिक प्रदर्शन तथा इसके साथ ही मूल्यांकन, प्रलेखन और अन्य परामर्शी और स्वास्थ्य कौशल के भिन्न स्तरों में प्रवीणता की आवश्यकता होती है जो विशिष्ट विश्वविद्यालय के कार्यक्रम के संकेंद्रण पर आधारित होता है। बोर्ड से प्रमाणीकृत होने के लिए, एक संगीत चिकित्सक के लिए कॉलेज या विश्वविद्यालय से AMTA मान्यता प्राप्त प्रोग्राम पूरा करना जरूरी है, इसके साथ ही संगीत चिकित्सा इंटर्नशिप सफलतापूर्वक पूरा करना होगा तथा संगीत चिकित्सा में बोर्ड प्रमाणन परीक्षा उत्तीर्ण करना भी आवश्यक है। प्रत्यय-पत्र अनुरक्षण के लिए, या तो प्रत्येक पांच वर्ष में सतत शिक्षा के 100 यूनिट अवश्य पूरे करने होंगे या पांच वर्ष के चक्र समापन पर बोर्ड परीक्षा देनी चाहिए. यूनिटों को संगीत चिकित्सा में जारी पूर्णता के लिए संगीत चिकित्सक प्रमाणन बोर्ड की परिधि के तहत क्रेडिट माना गया है। == यूनाइटेड किंगडम में == दोनों विश्वयुद्धों के पश्चात अस्पतालों में स्वास्थ्य लाभ पाने वाले सैनिकों के रहन सहन के अंश के रूप में प्रत्यक्ष संगीत का उपयोग किया गया था। आज की अवधारणाओं के अनुसार, ब्रिटेन में नैदानिक संगीत चिकित्सा का पथप्रदर्शन फ्रांस की सेलोवादक जूलियट एल्विन द्वारा किया गया था, जिनका प्रभाव वर्तमान पीढ़ी के ब्रिटिश संगीत चिकित्सा व्याख्याताओं पर आज भी बरकरार है। एल्विन के छात्रों में से एक, मेरी प्रीसले ने "विश्लेषणात्मक संगीत चिकित्सा" की खोज की. विश्लेषणात्मक संगीत चिकित्सा, संगीत चिकित्सा का एक ऐसा रूप है जो नोर्डॉफ़-रॉबिन्स स्कूल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी के साथ मिलकर, आज प्रयुक्त संगीत चिकित्सा के दो केंद्रीय प्रारूप बनाती है। मेरी प्रीसले की किताबें, ''म्यूज़िक थेरैपी इन एक्शन'' पहली बार कॉन्स्टेबल एंड कंपनी ©1975 (ISBN 0-09-459900-9) द्वारा प्रकाशित तथा ''एसेज़ ऑन एनलिटिकल म्यूज़िक थेरैपी'', बार्सीलोना पब्लिशर्स ©१९९४ (ISBN 0-9624080-2-6) समस्त विश्व में विश्लेषणात्मक संगीत चिकित्सा के छात्रों के पाठ्यक्रम का मुख्य भाग है। नोर्डॉफ़-रॉबिन्स ने पॉल नॉर्डॉफ़ तथा क्लाइव रॉबिन्स के कार्य से 1950/60 के दशक में विकसित संगीत चिकित्सा को अपनाया. यह इस धारणा पर आधारित है कि कोई चाहे कितना ही बीमार या अक्षम क्यों ना हो, वह संगीत पर प्रतिक्रिया अवश्य देता है। चिकित्सा के रूप में संगीत के गुण, संप्रेषण बढ़ा सकते हैं, बदलाव को समर्थित कर सकते हैं तथा लोगों को अधिक साधन-संपन्न और रचनात्मक रूर से जीने में सक्षम बनाते हैं। अब नोर्डॉफ़-रोबिन्स पूरे ब्रिटेन, संयुक्त राज्य अमेरिका, दक्षिण अफ्रीका, ऑस्ट्रेलिया तथा जर्मनी में संगीत चिकित्सा सत्र चलाते हैं। इसका मुख्यालय लंदन में है, जहां ये केवल ब्रिटेन में उपलब्ध संगीत चिकित्सा में पी.एच.डी पाठ्यक्रम सहित, प्रशिक्षण तथा अग्रगामी शिक्षा कार्यक्रम प्रदान करते हैं। संगीत चिकित्सक, जिनमें से अधिकांश आशुरचना मॉडल (नैदानिक आशुरचना देखें) के साथ कार्य करते हैं, न केवल बच्चे और वयस्क शिक्षा विकलांगता के क्षेत्र में विशेष रूप से सक्रिय हैं, बल्कि [[मनोरोग विज्ञान|मनोरोग चिकित्सा]] और न्यायिक मनोविज्ञान, जराचिकित्सा, प्रशामक देखभाल तथा अन्य क्षेत्र में भी सक्रिय हैं। चिकित्सक, स्वास्थ्य व्यवसाय परिषद<ref>{{Cite web |url=http://www.hpc-uk.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824102137/http://www.hpc-uk.org/ |archive-date=24 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref> के साथ पंजीकृत हैं तथा 2007 से नए पंजीकरणकर्ताओं का सामान्य रूप से संगीत चिकित्सा में मास्टर डिग्री धारक होना आवश्यक है। [[ब्रिस्टल|ब्रिस्टॉल]], केम्ब्रिज, [[कार्डिफ़|कॉर्डिफ़]], [[एडिनबरा|एडिनबर्ग]] तथा [[लंदन]] में मास्टर स्तर के प्रोग्राम हैं तथा पूरे ब्रिटेन में चिकित्सक मौजूद हैं। एसोसिएशन फ़ॉर प्रोफ़ेशनल म्यूज़िक थेरैपिस्ट<ref>{{Cite web |url=http://www.apmt.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024143710/http://www.apmt.org/ |archive-date=24 अक्तूबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ब्रिटेन का पेशेवर तंत्र है जबकि ब्रिटिश सोसाइटी फ़ॉर म्यूज़िक थेरैपी<ref>{{Cite web |url=http://www.bsmt.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007231026/http://www.bsmt.org/ |archive-date=7 अक्तूबर 2010 |url-status=dead }}</ref> एक कल्याण संस्था है जो संगीत चिकित्सा के बारे में जानकारी प्रदान कराती है। 2002 में, बातचीत और वाद-विवाद विषय पर वर्ल्ड कांग्रेस ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी का [[ऑक्स्फ़ोर्ड|ऑक्सफ़ोर्ड]] में आयोजन हुआ।<ref>{{Cite web |url=http://www.musictherapyworld.de/modules/wfmt/wfmtoxford2002.htm |title="23-28 जुलाई 2002, ऑक्सफोर्ड, ब्रिटेन में WFMT विश्व सम्मेलन की कार्यवाही" |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927084854/http://www.musictherapyworld.de/modules/wfmt/wfmtoxford2002.htm |archive-date=27 सितंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> नवंबर 2006 में, डॉ॰ मिशेल जे.क्रॉफ़ोर्ड<ref>[http://www1.imperial.ac.uk/medicine/people/m.crawford/ डॉ॰ माइकल जे क्रॉफर्ड पृष्ठ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101128015858/http://www1.imperial.ac.uk/medicine/people/m.crawford/ |date=28 नवंबर 2010 }} इंपीरियल कॉलेज लंदन में चिकित्सा संकाय, मनोवैज्ञानिक चिकित्सा विभाग.</ref> तथा सहकर्मियों ने फिर से पाया कि संगीत चिकित्सा [[मनोविदालिता|मनोभाजित]] रोगियों की सहायता करती है।<ref>{{cite journal |last=Crawford |first=Mike J. |coauthors=Talwar, Nakul, et. al. |year=2006 |month=November |title=Music therapy for in-patients with schizophrenia: Exploratory randomised controlled trial |journal=[[British Journal of Psychiatry]] (2006) |volume=189 |pages=405–409 |url=http://bjp.rcpsych.org/cgi/content/abstract/189/5/405 |doi=10.1192/bjp.bp.105.015073 |pmid=17077429 |quote=Music therapy may provide a means of improving mental health among people with schizophrenia, but its effects in acute psychoses have not been explored |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209013942/http://bjp.rcpsych.org/cgi/content/abstract/189/5/405 |archive-date=9 फ़रवरी 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www1.imperial.ac.uk/medicine/news/p60111_1/ "संगीत चिकित्सा मनोविदलता लक्षण में सुधार कर सकता है"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202072618/http://www1.imperial.ac.uk/medicine/news/p60111_1/ |date=2 फ़रवरी 2012 }}, चिकित्सा संकाय समाचार, इम्पीरियल कॉलेज, लंदन.</ref> 2009 में वे तथा उनका दल, घबराहट तथा मनोभ्रंश रोगियों की सहायता में आशुरचना संगीत की उपयोगिता पर अनुसंधान कर रहे थे। == भारत में == वैदिक विज्ञान ने भारतीय शास्त्रीय संगीत चिकित्सा प्रभाव होने का दावा किया है। प्राचीन काल से ही संगीत को बारंबार चिकित्सीय कारक के रूप में उपयोग में लाया जाता रहा है। भारत में संगीत, मधुर ध्वनि के माध्यम से एक योग प्रणाली की तरह है, जो मानव जीव पर कार्य करती है तथा आत्मज्ञान की हद के लिए उनके उचित कार्यों को जागृत तथा विकसित करती हैं, जोकि हिंदू दर्शन और धर्म का अंतिम लक्ष्य है। मधुर लय [[भारतीय संगीत]] का प्रधान तत्व है। 'राग' का आधार मधुर लय है। विभिन्न 'राग' केन्द्रीय तंत्रिका प्रणाली से संबंधित अनेक रोगों के इलाज में प्रभावी पाए गए हैं। चिकित्सा के रूप में संगीत के प्रयोग करने से पहले यह अवश्य पता करना चाहिए कि किस प्रकार के संगीत का उपयोग हो. संगीत चिकित्सा का सिद्धांत, सही स्वर शैली तथा संगीत के मूल तत्वों के सही प्रयोग पर निर्भर करता है। जैसे कि नोट्स [स्वर] लय, तीव्रता, ताल तथा रागों के अंश. राग अनगिनत है तथा निश्चित रूप से प्रत्येक राग के अपने ही अनगिनत गुण हैं। यही कारण है कि हम किसी विशेष राग को किसी विशेष रोग के लिए स्थापित नहीं कर सकते हैं। विभिन्न मामलों में अलग-अलग प्रकार के रागों का प्रयोग किया जाता है। जब संगीत चिकित्सा शब्द का प्रयोग होता है तो हम चिकित्सा की विश्वव्यापी प्रणाली के बारे में सोचते हैं। इस मामले में भारतीय शास्त्रीय संगीत का गायन भाग का साहित्य पर्याप्त नहीं है। अपने अद्वितीय स्वरों/तालों की संरचना के साथ शास्त्रीय संगीत शांत और आरामदायक मनोभावना सुनिश्चित करता है और उत्तेजना पैदा करने वाली स्थितियों से जुड़ी संवेदना को शांत करता है। संगीत तथाकथित भावनात्मक असंतुलन को जीतने में एक प्रभावी भूमिका निभाता है। भारत में प्रत्येक वर्ष 13 मई को संगीत चिकित्सा दिवस के रूप में मनाया जाता है। == आघात (स्ट्रोक) चिकित्सा के रूप में == संगीत को मस्तिष्क के कुछ भागों को प्रभावित करते हुए दिखाया गया है। इस चिकित्सा का एक भाग, भावनाओं और सामाजिक संबंधों को प्रभावित करने की संगीत क्षमता से है। नायक और अन्य द्वारा किए गए अनुसंधान से पता चला है कि संगीत चिकित्सा, अवसाद में कमी, बेहतर मनोदशा और चिंता की अवस्था में कमी के साथ जुड़ी हुई है।<ref name="nayak">नायक, एस. और अन्य (2000). गंभीर मस्तिष्कीय घाव और दौरे से पीड़ित व्यक्तियों के बीच उनकी मनोदशा और सामाजिक संबंधों पर संगीत चिकित्सा का प्रभाव. पुनर्वास मनोविज्ञान 45(3) 274-283.</ref> वर्णनात्मक और प्रायोगिक, दोनों अध्ययनों ने जीवन की गुणवत्ता, पर्यावरण के साथ भागीदारी, भावनाओं की अभिव्यक्ति, जागरूकता और प्रतिक्रिया, सकारात्मक संघों और समाजीकरण पर संगीत का प्रभाव प्रलेखित किया है।<ref>{{cite journal |author=Hanser SB, Thompson LW |title=Effects of a music therapy strategy on depressed older adults |journal=J Gerontol |volume=49 |issue=6 |pages=P265–9 |year=1994 |month=November |pmid=7963281}}</ref> इसके अतिरिक्त, नायक और अन्य ने पाया कि सामाजिक और व्यावहारिक परिणामों पर संगीत चिकित्सा का सकारात्मक असर पड़ा है और इसने मनोदशा के संबंध में कुछ उत्साहजनक रुझान दिखाए.<ref name="nayak"/> हाल ही के शोध से पता चलता है कि संगीत, मरीज़ की प्रेरणा और सकारात्मक भावनाओं को बढ़ा सकता है।<ref name="nayak"/><ref name="magee">मेगी, डब्ल्यू.एल. और डेविडसन, जे.डब्ल्यू. (2002). स्नायु संबंधी रोगियों में उनकी मनोदशा पर संगीत का प्रभाव: एक प्रायोगिक अध्ययन. जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी 39(1) 20-29.</ref><ref name="wheeler">व्हीलर, बी.एल. और अन्य (2003). ऐसे लोगों की मनोदशा और व्यवहार पर असंख्य सत्रों और सामूहिक या व्यक्तिगत संगीत चिकित्सा का प्रभाव, जिन्हें दौरा पड़ा हो या दर्दनाक दिमाग़ी चोट पहुंची हो. नॉर्डिक जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी. 12(2) 139-151.</ref> वर्तमान शोध से यह भी पता चलता है कि जब संगीत चिकित्सा को पारंपरिक चिकित्सा के साथ संयोजित रूप में प्रयोग किया जाता है, तब यह सफलता दर में काफी सुधार लाता है।<ref name="kim">किम, एस.जे.(2005). ऊपरी सिरे के जोड़ों के अभ्यास के दौरान दौरे वाले मरीज़ों की पीड़ा बोध पर संगीत का प्रभाव. जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी. 42(1) 81-92.</ref><ref name="schauer">{{cite journal |author=Schauer M, Mauritz KH |title=Musical motor feedback (MMF) in walking hemiparetic stroke patients: randomized trials of gait improvement |journal=Clin Rehabil |volume=17 |issue=7 |pages=713–22 |year=2003 |month=November |pmid=14606736 |doi=10.1191/0269215503cr668oa}}</ref><ref name="schneider">{{cite journal |author=Schneider S, Schönle PW, Altenmüller E, Münte TF |title=Using musical instruments to improve motor skill recovery following a stroke |journal=J. Neurol. |volume=254 |issue=10 |pages=1339–46 |year=2007 |month=October |pmid=17260171 |doi=10.1007/s00415-006-0523-2}}</ref> इसलिए, यह धारणा बनी है कि संगीत चिकित्सा आघात (स्ट्रोक) के शिकार व्यक्तियों को तेजी से ठीक होने में मदद करती है और यह रोगी की सकारात्मक भावनाओं और प्रेरणा में वृद्धि कर उन्हें परंपरागत चिकित्सा में भाग लेने और अधिक सफलता प्राप्त करने के लिए प्रेरित करने में सफल सिद्ध हुई है। अनुसंधान ने यह दर्शाया है कि संगीत चिकित्सा में आघात (स्ट्रोक) रोगियों में सकारात्मक सामाजिक संबंधों, सकारात्मक भावनाओं और प्रेरणा में वृद्धि करने की क्षमता है। व्हीलर और अन्य ने पाया कि संगीत चिकित्सा के समूह सत्रों से आघात (स्ट्रोक) रोगियों द्वारा सामाजिक संपर्क करने और प्रतिक्रिया करने की सुगमता में वृद्धि हुई और रोगी के परिवारों से सकारात्मक दृष्टिकोण रिपोर्ट में वृद्धि हुई, जबकि व्यक्तिगत सत्र से रोगियों को इलाज के लिए प्रेरित करने में मदद मिली.<ref name="wheeler"/> एक अन्य अध्ययन ने आघात (स्ट्रोक) रोगियों की मनोदशा पर संगीत चिकित्सा के प्रभाव की जांच की और इसी तरह के परिणाम पाए, एवं चिंता, थकान और प्रतिकूल मनोदशा में कमी को दर्शाया.<ref name="magee"/> इसके अतिरिक्त, नायक एवं अन्य ने पाया कि जब आघात (स्ट्रोक) सुधार कार्यक्रम में संगीत चिकित्सा का इस्तेमाल किया गया तब सामाजिक संपर्क (अधिक सक्रिय रूप से शामिल और सहकारी) में सुधार पाया गया।<ref name="nayak"/> हाल के अध्ययनों ने आघात (स्ट्रोक) रोगियों पर पारंपरिक चिकित्सा के साथ संयुक्त रूप से संगीत चिकित्सा के प्रभाव की जांच की है। एक अध्ययन ने यह पाया कि संगीत के समावेश के साथ चिकित्सकीय ऊपरी शिरा व्यायाम ने, अकेले व्यायाम करने की तुलना में रोगियों में अधिक सकारात्मक भावनात्मक प्रभाव दिया है।<ref name="kim"/> एक अन्य अध्ययन में, नायक और अन्य ने पाया गया कि पुनर्वास कर्मचारियों ने संगीत चिकित्सा समूह में शामिल प्रतिभागियों को नियंत्रण समूह में शामिल प्रतिभागियों की तुलना में चिकित्सा में अधिक सक्रिय और सहकारी वरीयता प्रदान की है।<ref name="nayak"/> उनके निष्कर्षों ने सामाजिक कार्यकलापों हेतु एक पूरक चिकित्सा के रूप में संगीत चिकित्सा की प्रभावकारिता एवं तीव्र पुनर्वास के दौरान मनोदशा में सुधार की प्रवृत्ति की ओर पुनर्वास में भागीदारी को प्रारंभिक समर्थन दिया. हालांकि सकारात्मक परिवर्तनों को संगीत चिकित्सा के साथ संबद्ध किया गया है, पर कुछ बातों को ध्यान में रखा जाना चाहिए. जबकि वैज्ञानिकों ने निर्धारित किया है कि संगीत सुनते समय कई तरह के शारीरिक और मानसिक परिवर्तन होते हैं, लेकिन संगीत और भावनाओं के बीच के रिश्ते और रिश्ते की दिशा को ध्यान में रखते हुए व्यापक निष्कर्षों पर नहीं पहुंचा जा सकता है।<ref>विंक, ए. (2001). संगीत और भावना: एक साथ अलग रहना: संगीत मनोविज्ञान और संगीत चिकित्सा के बीच एक रिश्ता. नॉर्डिक जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी. 10(2) 144-158.</ref> इसके अतिरिक्त, ऐसे मध्यस्थ कारक हो सकते हैं जो संगीत चिकित्सा की सफलता को प्रभावित कर सकते हैं। उदाहरण के लिए, नायक और अन्य ने पाया कि चिकित्सा के प्रारंभ में एक व्यक्ति का सामाजिक व्यवहार जितना अधिक बिगड़ा हुआ होगा, उस व्यक्ति को संगीत चिकित्सा से उतना ही अधिक लाभ प्राप्त होने की संभावना है।<ref name="nayak"/> इसके अतिरिक्त, उन्होंने यह पाया कि चिकित्सा की समय सीमा द्वारा संगीत चिकित्सा के प्रभाव को संतुलित किया जा सकता है। यह संभव है कि चोट के निकट समय पर संगीत चिकित्सा का मनोदशा (मूड) पर अधिक स्पष्ट प्रभाव पड़े. वर्तमान शोध से पता चलता है कि जब संगीत चिकित्सा का उपयोग पारंपरिक चिकित्सा के साथ संयोजित रूप में किया जाता है, तब यह आघात (स्ट्रोक) के परिणामस्वरूप उत्पन्न भावनात्मक और सामाजिक कमी में होने वाले सुधार की दर में वृद्धि लाता है।<ref name="nayak"/><ref name="kim"/><ref name="schauer"/><ref name="schneider"/><ref name="jeong">{{cite journal |author=Jeong S, Kim MT |title=Effects of a theory-driven music and movement program for stroke survivors in a community setting |url=https://archive.org/details/sim_applied-nursing-research_2007-08_20_3/page/125 |journal=Appl Nurs Res |volume=20 |issue=3 |pages=125–31 |year=2007 |month=August |pmid=17693215 |doi= 10.1016/j.apnr.2007.04.005}}</ref><ref name="wilson">विल्सन, एस.; पार्सन्स, के.;और रूटन्स, डी. (2006). वाचाघात में गायन संरक्षित: लय उतार-चढ़ाव चिकित्सा की प्रभावकारिता का वृत्त अध्ययन. संगीत धारणा. 42(1) 23-36.</ref> जियांग और किम द्वारा किए गए अध्ययन ने एक समुदाय आधारित पुनर्वास कार्यक्रम में पारंपरिक आघात चिकित्सा के साथ संगीत चिकित्सा को संयुक्त करने पर होने वाले प्रभाव की जांच की है।<ref name="jeong"/> आघात (स्ट्रोक) से बचे तैंतीस व्यक्तियों को बेतरतीब तरीके से दो समूहों में बांटा गया: प्रायोगिक समूह, जिसमें आठ सप्ताह तक विशेष पुनर्वास कार्यक्रम और लयबद्ध संगीत को संयुक्त किया गया; एवं एक नियंत्रण समूह, जिसने पारंपरिक चिकित्सा की परामर्श जानकारी प्राप्त की (जिनकी चिकित्सा पारंपरिक तरीके से हुई मानी गई)। इस अध्ययन के नतीजे बताते हैं कि प्रायोगिक समूह के प्रतिभागियों ने अधिक लचीलापन, गति की व्यापक रेंज, अधिक सकारात्मक मनोदशा और सामाजिक संबंधों की बढ़ी हुई आवृत्ति और गुणवत्ता प्राप्त की.<ref name="jeong"/> संगीत का संचालन कौशल के सुधार में भी इस्तेमाल किया गया है। परंपरागत चाल चिकित्सा के साथ संगीत के संदर्भ में तालबद्ध श्रवण उत्तेजना (रिदमिकल ऑडीटरी स्टीमुलेशन) के संयोजन ने आघात (स्ट्रोक) रोगियों की चलने की क्षमता में सुधार किया।<ref name="schauer"/> अध्ययन में दो उपचार दशाएं शामिल थीं, एक जिसने परंपरागत चाल चिकित्सा प्राप्त की और एक अन्य जिसने तालबद्ध श्रवण उत्तेजना (रिदमिकल ऑडीटरी स्टीमुलेशन) के संयोजन के साथ परंपरागत चाल चिकित्सा प्राप्त की. तालबद्ध श्रवण उत्तेजना के दौरान, माप के अनुसार उत्तेजना या ध्वनि को बजाया गया और इसे रोगी की एड़ी पर प्रहार करके प्रारंभ किया गया। हर दशा ने चिकित्सा के पंद्रह सत्र प्राप्त किये. परिणामों से पता चला कि तालबद्ध श्रवण उत्तेजना समूह ने केवल परंपरागत चिकित्सा प्राप्त करने वाले समूह की तुलना में छलांग लंबाई, समरूपता विचलन, चलने की गति और रोल ओवर पथ लंबाई (चलने के ढंग में सुधार के सभी संकेतक) अधिक सुधार दिखाया.<ref name="schauer"/> श्नाइडर और अन्य ने भी मानक संचालक पुनर्वास तरीकों के साथ संगीत चिकित्सा के संयोजन के प्रभाव का अध्ययन किया है।<ref name="schneider"/> इस प्रयोग में, शोधकर्ताओं ने ऐसे आघात (स्ट्रोक) रोगियों को भर्ती किया जिन्हें पहले से संगीत का कोई अनुभव नहीं था और उनमें से आधे लोगों को चरणबद्ध तरीके से एक गहन प्रशिक्षण कार्यक्रम में प्रशिक्षित किया गया जो कि पारंपरिक चिकित्सा के अलावा तीन सप्ताह में पंद्रह से अधिक बार आयोजित हुआ। इन प्रतिभागियों को पियानो और ड्रम के प्रयोग को समझाते हुए बेहतर और सकल, दोनों प्रेरक संचलनों को प्रयोग करने का प्रशिक्षण प्रदान किया। अन्य आधे रोगियों ने तीन सप्ताह तक केवल परंपरागत उपचार प्राप्त किया। तीन आयामी आंदोलन विश्लेषण और नैदानिक प्रेरक परीक्षणों ने यह दिखाया कि नियंत्रित विषयों के प्रतिभागियों की तुलना में ऐसे प्रतिभागियों ने बेहतर गति, शुद्धता और आसान संचलन दिखाया, जिन्हें संगीत चिकित्सा अतिरिक्त रूप से प्राप्त हुई थी। संगीत चिकित्सा प्राप्त करने वाले प्रतिभागियों ने नियंत्रित समूहों की तुलना में रोजमर्रा की मोटर गतिविधियों में महत्वपूर्ण सुधार दिखाया.<ref name="schneider"/> विल्सन, पार्सन्स और रियूटन्स ने गहन ब्रोका वाचाघात (Broca's aphasia) वाले पुरुष गायक की बोली उत्पादन पर मेलोडिक इन्टोनेशन चिकित्सा (MIT) के प्रभाव को देखा.<ref name="wilson"/> इस अध्ययन में, तीस अभिनव वाक्यांशों को तीन दशाओं में सिखाया गया: पूर्वाभ्यास (रिहर्सल) बिना, पूर्वाभ्यासित मौखिक उत्पादन (दोहराव), या राग के साथ पूर्वाभ्यासित मौखिक उत्पादन (MIT). नतीजे बताते हैं कि MIT दशा में पढ़ाए गये वाक्यांशों का उत्पादन बेहतर रहा और पूर्वाभ्यास की तुलना में, MIT का प्रभाव लंबे समय तक चला. एक अन्य अध्ययन ने आघात (स्ट्रोक) के शिकार लोगों की दर्द की धारणा पर चिकित्सकीय ऊपरी शिरा व्यायाम के साथ संगीत के समावेश की जांच की.<ref name="kim"/> आठ सप्ताह के दौरान, आघात (स्ट्रोक) के शिकार लोगों ने ऊपरी शिरा व्यायाम (हाथ, कलाई और कंधे के जोड़ों के) में इन तीन दशाओं में से एक के संयोजन के रूप में भाग लिया: गीत, कराओके संगत और संगीत के बिना. प्रतिभागियों ने प्रत्येक दशा में एक यादृच्छिक तरीके के अनुसार भाग लिया और सत्र के तुरंत बाद अपने कथित पीड़ा ग्रहण को वरीयता प्रदान की. परिणामों से पता चला है कि हालांकि विभिन्न दशाओं में दर्द की वरीयता में कोई महत्वपूर्ण अंतर नहीं था, संगीत और कराओके संगत के साथ ऊपरी शिरा व्यायाम करते समय वीडियो प्रेक्षण से अधिक सकारात्मक प्रभाव और मौखिक प्रतिक्रियाओं का खुलासा हुआ।<ref name="kim"/> नायक और अन्य ने परंपरागत आघात पुनर्वास के साथ संगीत चिकित्सा के संयोजन का परीक्षण किया और यह भी पाया कि संगीत चिकित्सा के जुड़ने से मनोदशा और सामाजिक संबंधों में सुधार हुआ।<ref name="nayak"/> ऐसे प्रतिभागियों को जिन्हें आघातीय मस्तिष्क चोट या आघात (स्ट्रोक) का सामना करना पड़ा, दो स्थितियों में से एक में रखा गया: मानक पुनर्वास या संगीत चिकित्सा के साथ मानक पुनर्वास. प्रतिभागियों ने दस उपचारों तक प्रति सप्ताह तीन उपचार प्राप्त किए. चिकित्सकों ने पाया कि पारंपरिक तरीकों के साथ संयोजन के रूप में संगीत चिकित्सा प्राप्त करने वाले प्रतिभागियों के सामाजिक संपर्क और मनोदशा में सुधार हुआ। == हृदय रोग में == 2009 में हुए 23 नैदानिक परीक्षणों की कोच्रेन समीक्षा के अनुसार कुछ संगीत कोरोनरी हृदय रोगों से पीड़ित रोगियों में हृदय दर, श्वसन दर और रक्तचाप को कम कर सकते हैं।<ref>http://www.mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD006577/frame.html{{Dead link|date=जून 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इन लाभों में हृदय रोगियों के रक्तचाप, [[हृदय की दर]] और चिंता के स्तरों में कमी शामिल है। यद्यपि, जोक ब्रेट, PhD तथा चेर्ली डीलिओ, PhD (दोनों टेम्पल विश्वविद्यालय, फिलाडेल्फिया से) के अनुसार ये प्रभाव अध्ययनों के समरूप नहीं थे। रोगियों के मनोवैज्ञानिक पीड़ा पर संगीत का अधिक प्रभाव नहीं देखा गया। "सबूत की गुणवत्ता मजबूत और नैदानिक महत्व स्पष्ट नहीं है", समीक्षकों ने चेताया. 11 अध्ययनों में मरीज़ हृदय शल्य-चिकित्सा और प्रक्रियाओं से पीड़ित थे, नौ में MI के रोगी थे, तथा तीन हृदय सुधार रोगी थे। 1,461 प्रतिभागियों में अधिकतर गोरे (औसतन 85%) तथा पुऱूष (67%) थे। अधिकतर अध्ययनों में रोगियों ने एक 30 मिनट का संगीत सत्र सुना. केवल दो ने ही संगीत सुनने के बजाय प्रशिक्षित संगीत चिकित्सक का उपयोग किया। == मिर्गी में == शोध बताते हैं कि मोज़ार्ट के पियानो सोनाटा K448 को सुनने से मिर्गी के मरीज में दौरों की संख्या कम की जा सकती है।<ref>ह्यूस, जे., डाबौल वाई., फ़िनो, जे., शॉ, जी. (1998). मिर्गी-स्वरूप गतिविधि पर मोज़ार्ट प्रभाव. क्लिन एलेक्ट्रोएनसेफलोर, 29 (3), 109-19. 3 दिसम्बर 2007 को पबम्ड डेटाबेस से पुनःप्राप्त.</ref> इसे "मोज़ार्ट प्रभाव" कहा जाता है। यद्यपि, हाल के समय में, "मोज़ार्ट प्रभाव" की वैधता तथा इस सिद्धांत तक पहुंचने के लिए हुए अध्ययनों पर संदेह किया जाता है, ऐसा मूल अध्ययन के तहत सीमाओं तथा बाद के अध्ययनों में मोज़ार्ट संगीत के प्रभावों को सिद्ध करने में प्रस्तुत होने वाली कठिनाइयों के कारण हुआ है। == अग्रसर-संगीत चिकित्सा == संगीत चिकित्सक, संगीत शोधक, तथा प्रयोगात्मक संगीतकार इनरीको कुरेरी ने अमरीकी संगीतकार जॉन केज द्वारा विकसित चिकित्सकीय सिद्धांतों और अवधारणाओं का पता लगाया. उदाहरण के लिए, कुरेरी ने विभिन्न संगीत चिकित्सा सत्रों में अवसाद और चिंता विकार से पीड़ित रोगियों को केज की मौलिक रचना मौन 4′33″ तथा प्रयुक्त सांयोगिक/ अवसर प्रक्रियाओं पर प्रदर्शन किया करते हैं।<ref>करेरी, एनरिको. 2008. ''डब्ल्यू: जॉन केज केंद्रित संगीत चिकित्सा में एक वृत्त अध्ययन.'' एमए थीसिस, न्यूयॉर्क विश्वविद्यालय.</ref> इसके अतिरिक्त, कुरेरी, मानसिक रोग से पीड़ित व्यस्क रोगियों के साथ प्रयोगात्मक संगीत/[[ध्वनि]]/शोरगुल भरा संगीत, मुक्त आशुरचना और सूक्षमध्वनि संगीत का प्रयोग करके [[सृजन|रचनात्मकता]] की ''प्रक्रिया'' की चिकित्सकीय जांच कर रहे हैं। == उल्लेखनीय चिकित्सक और लेखक == * अल-फ़राबी * जुलिएट एल्विन * हेलेन बॉनी * ई. थेयर गैस्टन * पॉल नॉर्डाफ़ और नॉर्डाफ़-रॉबिन्स के क्लाइव रॉबिन्स * मेरी प्रीस्ट्ले * कॉनसेटा एम. टोमैनो == इन्हें भी देखें == * भावात्मक तंत्रिका-विज्ञान * जैव-संगीत शास्त्र * कालजैविकी * मूर्त संगीत-अनुभूति * रागात्मक गायन चिकित्सा * संगीतानुभूति * संगीत सिद्धांत * कनाडा में संगीत चिकित्सा * संगीत मनोविज्ञान * संगीत चिकित्सा * मनोध्वनि * मनोस्नायुप्रतिरक्षा == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} == अतिरिक्त पठन == * एल्ड्रिड्ज, डेविड, [http://books.google.com/books?id=c5imM2M4VjAC&amp;printsec=frontcover ''म्यूज़िक थेरैपी इन डिमेन्शिया केयर'' ], लंदन: जेसिका किंग्सले पब्लिशर्स, नवम्बर 2000. ISBN 1-85302-776-6 * {{Cite journal |journal=Funct Neurol |year=2006 |volume=21 |issue=4 |pages=187–91 |title=Neurophysiology and neurobiology of the musical experience |author=Boso M, Politi P, Barale F, Enzo E |pmid=17367577}} * अर्लमैन, विइट (सं.) [http://books.google.com/books?id=wRdj0p0BpBIC&amp;printsec=frontcover ''हियरिंग कल्चर्स. '' ][http://books.google.com/books?id=wRdj0p0BpBIC&amp;printsec=frontcover ''एस्सेज़ ऑन साउंड, लिज़निंग, एंड मॉडर्निटी'' ], न्यूयॉर्क, बर्ग पब्लिशर्स, 2004. Cf. विशेष रूप से अध्याय 5, "रेज़िंग स्पिरिट्ज़ एंड रेस्टोरिंग सोल्स". * गोल्ड, सी., हेल्डाल, टी.ओ., दाहले, टी., वाइग्राम, टी.(2006) [http://www.mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD004025/frame.html "म्यूज़िक थेरैपी फ़ॉर शिज़ोफ़्रेनिया ऑर शिज़ोफ़्रेनिया-लाइक इलनेसस"]{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}, कोचरेन डेटाबेस ऑफ़ सिस्टमैटिक रिव्यूज़, अंक 4. * हार्ट, ह्यू. (23 मार्च 2008) न्यूयॉर्क टाइम्स [https://web.archive.org/web/20090425105901/http://www.nytimes.com/2008/03/23/arts/television/23hart.html?ref=television ''ए सीज़न ऑफ़ सॉन्ग, डान्स एंड ऑटिज़्म'' ]''अनुभाग: AR; पृष्ठ 20.'' * टुएट, आर.डब्ल्यू॰के॰; लैम एल.सी.डब्ल्यू. (सितम्बर 2006) [https://web.archive.org/web/20110711172350/http://www.hkjpsych.com/past0603.htm "ए प्रेलिमिनरी स्टडी ऑफ़ द एफ़ेक्ट्स ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी ऑन अजिटेशन इन चाइनीज़ पेशन्ट्ज़ विथ डिमेन्शिया"], हांगकांग जर्नल ऑफ साइकियाट्री, खंड 16, संख्या 3 * व्हिपल, जेनिफ़र. (जुलाई 2004) ''[http://apt.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&amp;doi=10.1043%2F0022-2917(2004)041%5B0090%3AMIIFCA%5D2.0.CO%3B2&amp;ct=1 म्यूज़िक इन इंटरवेन्शन फ़ॉर चिल्ड्रन एंड एडोलसेंन्ट्ज़ विथ ऑटिज़्म: ए मेटा-एनालिसिस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251116145410/http://apt.allenpress.com/perlserv/?doi=10.1043%2F0022-2917%282004%29041%5B0090%3AMIIFCA%5D2.0.CO%3B2&ct=1&request=get-abstract |date=16 नवंबर 2025 }}'', जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी, खंड 41, अंक 2, पृ. 90-106. * वाइग्राम, टोनी. (जुलाई 2000) ''[http://apt.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&amp;doi=10.1043%2F0734-6875(2000)018%5B0013%3AAMOMTA%5D2.3.CO%3B2 ए मेथड ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी असेसमेंट फ़ॉर द डायग्नॉसिस ऑफ़ ऑटिज़्म एंड कम्यूनिकेशन डिसार्डर्स इन चिल्ड्रन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251116195739/http://apt.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1043/0734-6875(2000)018&#91;0013:AMOMTA&#93;2.3.CO;2 |date=16 नवंबर 2025 }}'', म्यूज़िक थेरैपी पर्सपेक्टिव, खंड 18, अंक 1, पृ. 13-22. * ब्रूशिया, केनेथ ई. [https://web.archive.org/web/20101024005912/http://www.temple.edu/musictherapy/home/program/faq.htm "][https://web.archive.org/web/20101024005912/http://www.temple.edu/musictherapy/home/program/faq.htm फ़्रीक्वेंट्ली आस्क्ड क्वेसचन्स अबाउट म्यूज़िक थेरैपी"]. बॉयर कॉलेज ऑफ़ म्यूज़िक एंड डान्स, [https://web.archive.org/web/20121011065306/http://www.temple.edu/musictherapy/home/ म्यूज़िक थेरैपी प्रोग्राम], टेम्पल यूनिवर्सिटी, 1993. 6 जुलाई 2009. * मार्सेलो सोर्स केलर "सम इथ्नोम्यूज़िकोलॉजिकल कनसिडरेशन्स अबाउट मैजिक एंड द थिरप्यूटिक यूज़स ऑफ़ म्यूज़िक", इंटरनेशनल जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक एज्यूकेशन, 8/2(1986), 13-16. == बाहरी कड़ियाँ == {{Music topics}} {{Psychotherapy}} {{DEFAULTSORT:Music Therapy}} [[श्रेणी:संगीत व्यवसाय]] [[श्रेणी:स्वास्थ्य व्यवसाय]] [[श्रेणी:संगीत चिकित्सा]] [[श्रेणी:संगीत, मन और शरीर]] 9tj7r6uu6greqaebo5enxc6hud3r8gr 6631776 6631774 2026-10-21T14:54:29Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:कड़ियाँ कम|कड़ियाँ कम]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6631776 wikitext text/x-wiki {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Psychology sidebar}} '''संगीत चिकित्सा''' सहबद्ध स्वास्थ्य व्यवसाय और [[वैज्ञानिक विधि|वैज्ञानिक शोध]] का क्षेत्र है जो नैदानिक चिकित्सा और जैव-संगीत शास्त्र, संगीत ध्वनिकी, संगीत सिद्धांत, मनो-ध्वनिकी और तुलनात्मक संगीत शास्त्र की प्रक्रिया के बीच पारस्परिक संबंध का अध्ययन करता है। यह एक अंतर्वैयक्तिक प्रक्रिया है जिसमें एक प्रशिक्षित संगीत चिकित्सक, अपने मरीज़ों के स्वास्थ्य में सुधार या उनके स्वास्थ्य को बनाए रखने में मदद के लिए संगीत और उसके - यथा शारीरिक, भावनात्मक, मानसिक, सामाजिक, सौन्दर्यात्मक और आध्यात्मिक - सभी पहलुओं का उपयोग करता है। संगीत चिकित्सक परिमेय उपचार लक्ष्यों और उद्देश्यों को प्राप्त करने के लिए संगीतानुभव (जैसे कि गायन, गीत-लेखन, संगीत श्रवण और संगीत चर्चा, संगीत संचालन) के उपयोग द्वारा, मुख्य रूप से मरीज़ों की क्रियाशीलता और विविध क्षेत्रों (उदा. संज्ञानात्मक कार्य, संचालन कौशल, भावनात्मक और प्रभावी विकास, व्यवहार और सामाजिक कौशल) में जीवन की स्व-वर्णित गुणवत्ता को सुस्पष्ट स्तर तक विकसित करने में मदद करते हैं। संगीत चिकित्सा सेवाओं के लिए उपचार करने वाले चिकित्सक या चिकित्सकों, मनोविज्ञानियों, भौतिक चिकित्सकों और पेशेवर [[चिकित्सक|चिकित्सकों]] जैसे चिकित्सकों से युक्त अंतर्विभागीय दल द्वारा संगीत से संबद्ध सेवाएं निर्दिष्ट की जानी चाहिए. संगीत चिकित्सक लगभग सहायक व्यवसायों के सभी क्षेत्रों में पाए जाते हैं। कुछ सामान्य रूप से पाए गए व्यवहार में शामिल हैं विशेष ज़रूरतों वाले व्यक्तियों से जुड़े विकास कार्य (संप्रेषण, संचालन कौशल, आदि), गीत लेखन तथा वृद्ध व्यक्तियों के साथ संस्मरण/अभिविन्यास सुनने का कार्य, प्रसंस्करण और विश्राम कार्य, तथा आघात के शिकार लोगों के बीच उनके भौतिक पुनर्वास के लिए तालबद्ध मनोरंजन. तुर्की-फ़ारसी मनोवैज्ञानिक तथा संगीत सैद्धांतिक अल-फ़राबी (872–950) ने, जिन्हें यूरोप में "एल्फराबियस" के नाम से जाना जाता है, अपने निबंध ''मीनिंग ऑफ़ द इंटेलेक्ट'' में संगीत चिकित्सा का वर्णन किया है, जहां उन्होंनें आत्मा पर संगीत के उपचारात्मक प्रभाव की चर्चा की है।<ref name="Amber-363">एम्बर हक़ (2004), "इस्लामी नज़रिए से मनोविज्ञान: आरंभिक मुस्लिम विद्वानों का योगदान और समकालीन मुस्लिम मनोवैज्ञानिकों के लिए चुनौती", ''जर्नल ऑफ़ रिलीजन एंड हेल्थ'' '''43''' (4):357-377[375].</ref> रॉबर्ट बर्टन ने अपनी 17वीं सदी की उत्कर्ष्ट कृति ''द एनॉटोमी ऑफ़ मेलैन्कोली'' में लिखा है कि संगीत तथा नृत्य मानसिक रोगों के उपचार के लिए काफी महत्वपूर्ण है, विशेष रूप से विषाद-रोग में.<ref>cf. ''द एनाटमी ऑफ़ मेलांकोली'', रॉबर्ट बर्टन, उपधारा 3, लाइन 3480 पर और के बाद, "म्यूज़िक अ रेमेडी": <blockquote>लेकिन दिव्य संगीत की प्रशंसा में [3481] सभी आडंबरपूर्ण भाषण समाप्त करने के लिए, मैं अपने आप को मेरे उचित विषय तक सीमित करूंगा: उसमें जो अन्य कई रोगों को दूर करने की उत्कृष्ट शक्ति है उसके अलावा, वह [3482] निराशा और उदासी के खिलाफ़ एक सर्वश्रेष्ठ उपाय है और वह स्वयं शैतान को दूर भगाएगा. केनस, एक रोडियन सारंगीवादक, [3483] फ़िलोस्ट्रेटस में, जब अपोलोनियस यह पता करने का इच्छुक था कि वह अपने पाइप के साथ क्या कर सकता है, उसने कहा "कि वह एक उदास आदमी को ख़ुश कर सकता है और यह उसके लिए यह पहले से ज़्यादा आनंददायक है, एक प्रेमी को और अधिक आकृष्ट, एक धार्मिक व्यक्ति को और अधिक भक्त बना सकता है।" इस्मीनियास थेबन, [3484] शिरॉन सेंटॉर, के लिए कहा जाता है कि उसने अकेले संगीत से इसे और कई अन्य बीमारियों का इलाज किया: जैसा कि वे अब करते हैं, बोडाइन कहते हैं [3485] कि जो सेंट वाइटस बेडलैम नृत्य के साथ परेशान रहे हैं। [http://www.gutenberg.org/files/10800/10800-8.txt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513192500/http://www.gutenberg.org/files/10800/10800-8.txt|date=13 मई 2011}}<blockquote></blockquote></blockquote></ref><ref>[http://www.med.mun.ca/munmed/84/crellin.htm "मानवता हार्मोन है: एक टारंटेल्ला न्यूफ़ाउंडलैंड आता है।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215015105/http://www.med.mun.ca/munmed/84/crellin.htm |date=15 फ़रवरी 2015 }}[http://www.med.mun.ca/munmed/84/crellin.htm हमें इसके बारे में क्या करना चाहिए?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215015105/http://www.med.mun.ca/munmed/84/crellin.htm |date=15 फ़रवरी 2015 }} डॉ॰ जॉन क्रेलिन द्वारा, MUNMED, मेडिसिन संकाय का न्यूज़लेटर, मेमोरियल यूनिवर्सिटी ऑफ़ न्यूफ़ाउंडलैंड, 1996.</ref><ref>आंग, स्टीवन के.एच., ली, मैथ्यू एच.एम., "संगीत, ध्वनियां, चिकित्सा और ध्यान: चिकित्सा कला के प्रति एक एकीकृत दृष्टिकोण", वैकल्पिक और पूरक चिकित्सा, अक्टूबर 2004, खंड. 10, सं. 5: 266-270. [http://www.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/act.2004.10.266?journalCode=act]</ref> इसे एक सार्थक [[उपचार]] का माना जाता है। == प्रकार == संगीत चिकित्सा के आधार के संबंध में कुछ अलग विचार दर्शन प्रचलित हैं। एक शिक्षा पर आधारित है तथा दो स्वयं संगीत चिकित्सा पर आधारित, जिन दोनों की यहां संक्षेप में चर्चा की जाएगी. इसके अलावा, [[मनोविज्ञान]] पर आधारित कुछ सिद्धांत मौजूद हैं और एक [[तंत्रिका विज्ञान]] पर आधारित हैं। शिक्षा के अलग दृष्टिकोणों में हैं ऑर्फ़-श्यूलवेर्क (ऑर्फ़), डालक्रोज़ यूरिदमिक तथा कोडली. दो दर्शन जो सीधे संगीत चिकित्सा से विकसित हुईं, वे हैं नॉर्डऑफ़-रॉबिन्स तथा संचालित कल्पना और संगीत की बॉनी विधि.<ref>डेविस, फ़ेलर, थॉट (2008). संगीत चिकित्सा का एक परिचय - सिद्धांत और व्यवहार, तीसरा संस्करण: संगीत चिकित्सा उपचार प्रक्रिया. सिल्वर स्प्रिंग, मेरीलैंड. पृ. 460-468</ref> संगीत चिकित्सक व्यवहारिक-भावनात्मक विकारों से पीडित लोगों के साथ कई बार काम करते हैं। इस तरह के लोगों की जरूरतों को पूरा करने के लिए, संगीत चिकित्सकों ने संगीत चिकित्सा के विभिन्न प्रकार के मूल आधार के रूप में वर्तमान मनोवैज्ञानिक सिद्धांतों को ग्रहण और प्रयोग किया है। विभिन्न मॉडलों में शामिल हैं व्यवहार संबंधी उपचार, संज्ञानात्मक व्यवहार उपचार और मनोगतिक उपचार.<ref>डेविस, फ़ेलर, थॉट (2008). संगीत चिकित्सा का एक परिचय - सिद्धांत और व्यवहार, तीसरा संस्करण: संगीत चिकित्सा उपचार प्रक्रिया. सिल्वर स्प्रिंग, मेरीलैंड. पृ. 469-473.</ref> तंत्रिकाविज्ञान पर आधारित चिकित्सा को "तंत्रिका संबंधी संगीत चिकित्सा" (NMT) कहा जाता है। NMT की परिभाषा है "NMT संगीत की धारणा और रचना के तंत्रिका विज्ञान मॉडल, असंगीतमय मस्तिष्क और व्यवहारगत कार्यों के कार्यात्मक परिवर्तनों पर संगीत के प्रभाव पर आधारित है।" दूसरे शब्दों में, NMT इस बात का अध्ययन करता है कि संगीत के बिना दिमाग़ कैसे होता है, संगीत के साथ दिमाग कैसे होता है, इनके अंतरों को मापता है और इन अंतरों का प्रयोग संगीत के द्वारा दिमाग में परिवर्तन लाने के लिए प्रयोग करता है जोकि अंततः गैर संगीतमय रोगी को प्रभावित करता है। जैसा कि अंतर्राष्ट्रीय ख्याति प्राप्त प्रोफ़ेसर तथा शोधार्थी डॉ॰ थॉट ने कहा है कि "दिमाग़ जो संगीत में डूब जाता है, उसे संगीत में संलग्न करके बदला जा सकता है"<ref>डेविस, फ़ेलर, थॉट, (2008). संगीत चिकित्सा का एक परिचय - सिद्धांत और व्यवहार, तीसरा संस्करण: संगीत चिकित्सा उपचार प्रक्रिया. सिल्वर स्प्रिंग, मेरीलैंड. पृ. 475.</ref> == संयुक्त राज्य अमेरिका में == अपने वर्तमान रूप में संगीत चिकित्सा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में 1944 से प्रचलित थी, जब दुनिया में पहली बार [[मिशिगन विश्वविद्यालय|मिशीगन स्टेट यूनिवर्सिटी]] में पहला स्नातकपूर्व डिग्री पाठ्यक्रम तथा कैनसास विश्वविद्यालय में पहली बार स्नातक पाठ्यक्रम शुरू किया गया। अमेरिकन म्यूज़िक थेरैपी एसोसिएशन (AMTA) की स्थापना 1998 में, संगीत चिकित्सा के लिए राष्ट्रीय संगठन (NAMT, 1950 में स्थापित) तथा संगीत चिकित्सा के अमरीकी संगठन (AAMT, 1971 में स्थापित) के बीच विलय के रूप में की गई। कई अन्य राष्ट्रीय संगठन मौजूद हैं, जैसे इंस्टीट्यूट फॉर म्यूजिक एंड न्यूरोलॉजिक फ़ंक्शन, नोर्डॉफ़-रोबिन्स सेंटर फ़ॉर म्यूज़िक, तथा द बॉनी फाउंडेशन. संगीत चिकित्सक भाषण/भाषा, [[फिजियोथिरैपी|शारिरिक चिकित्सा]], [[आयुर्विज्ञान|दवाई]], [[उपचर्या|सेवा-सुश्रुषा]], [[शिक्षा]] आदि जैसे विभिन्न विषयों से उपायों या सिद्धांतों का उपयोग कर सकते हैं। एक संगीत चिकित्सा स्नातक अभ्यर्थी, संगीत चिकित्सा में स्नातकपूर्व, मास्टर, या डॉक्टरेट डिग्री प्राप्त कर सकता है। अनेक AMTA अनुमोदित प्रोग्राम संगीत चिकित्सा में उन छात्रों के लिए समानक और प्रमाणपत्र डिग्री पेश करते हैं जिन्होंने इससे संबंधित क्षेत्र में डिग्री पूरा किया है। कुछ अभ्यासरत संगीत चिकित्सकों ने गैर-संगीत-चिकित्सा (किंतु संबंधित) क्षेत्र में पी.एच.डी की उपाधि पाई है, लेकिन हाल ही में टेम्पल विश्वविद्यालय तथा लेसली विश्वविद्यालय ने एक सही संगीत चिकित्सा पी.एच.डी प्रोग्राम की स्थापना की है। संगीत चिकित्सक आम तौर पर ऐसे तरीके से अभ्यास करेंगे जिसमें व्यापक नैदानिक प्रथाओं जैसे मूल्यांकन, निदान, मनोचिकित्सा, पुनर्वास तथा जनसंख्या पर आधारित अन्य अभ्यासों के साथ संगीत चिकित्सा तकनीक भी शामिल हो. सामाजिक सेवा, शैक्षिक, या हेल्थ केयर एजेंसियों के संदर्भ में दी गई संगीत चिकित्सा सेवाओं की प्रतिपूर्ति, गतिविधि चिकित्सा शीर्ष के अधीन, कतिपय विशेष आवश्यकता वाले व्यक्तियों के लिए बीमा तथा निधीयन स्रोतों से की जा सकती है। संगीत चिकित्सा सेवाओं को मेडिकएड, मेडिकेयर, निजी बीमा योजना तथा राज्य विभाग तथा सरकारी कार्यक्रमों जैसी अन्य सेवाओं के अधीन प्रतिपूर्ति के लिए पहचाना गया है। एक संगीत चिकित्सक CMT, ACMT, या RMT पद संभाल सकता है- संकेताक्षर जिन्हें पहले अब अप्रचलित AAMT तथा NAMT द्वारा दिए गए थे। वर्तमान में संगीत चिकित्सक, राष्ट्रीय प्रमाणन बोर्ड परीक्षा उत्तीर्ण करके संगीत चिकित्सक प्रमाणन बोर्ड द्वारा प्रदत्त, MT-BC, संगीत चिकित्सा-बोर्ड प्रमाणित प्रत्यय पत्र प्राप्त करते हैं। संगीत चिकित्सा में डिग्री के लिए, गिटार, पियानो, स्वर, संगीत सिद्धांत, संगीत इतिहास, संगीत पठन, तात्कालिक प्रदर्शन तथा इसके साथ ही मूल्यांकन, प्रलेखन और अन्य परामर्शी और स्वास्थ्य कौशल के भिन्न स्तरों में प्रवीणता की आवश्यकता होती है जो विशिष्ट विश्वविद्यालय के कार्यक्रम के संकेंद्रण पर आधारित होता है। बोर्ड से प्रमाणीकृत होने के लिए, एक संगीत चिकित्सक के लिए कॉलेज या विश्वविद्यालय से AMTA मान्यता प्राप्त प्रोग्राम पूरा करना जरूरी है, इसके साथ ही संगीत चिकित्सा इंटर्नशिप सफलतापूर्वक पूरा करना होगा तथा संगीत चिकित्सा में बोर्ड प्रमाणन परीक्षा उत्तीर्ण करना भी आवश्यक है। प्रत्यय-पत्र अनुरक्षण के लिए, या तो प्रत्येक पांच वर्ष में सतत शिक्षा के 100 यूनिट अवश्य पूरे करने होंगे या पांच वर्ष के चक्र समापन पर बोर्ड परीक्षा देनी चाहिए. यूनिटों को संगीत चिकित्सा में जारी पूर्णता के लिए संगीत चिकित्सक प्रमाणन बोर्ड की परिधि के तहत क्रेडिट माना गया है। == यूनाइटेड किंगडम में == दोनों विश्वयुद्धों के पश्चात अस्पतालों में स्वास्थ्य लाभ पाने वाले सैनिकों के रहन सहन के अंश के रूप में प्रत्यक्ष संगीत का उपयोग किया गया था। आज की अवधारणाओं के अनुसार, ब्रिटेन में नैदानिक संगीत चिकित्सा का पथप्रदर्शन फ्रांस की सेलोवादक जूलियट एल्विन द्वारा किया गया था, जिनका प्रभाव वर्तमान पीढ़ी के ब्रिटिश संगीत चिकित्सा व्याख्याताओं पर आज भी बरकरार है। एल्विन के छात्रों में से एक, मेरी प्रीसले ने "विश्लेषणात्मक संगीत चिकित्सा" की खोज की. विश्लेषणात्मक संगीत चिकित्सा, संगीत चिकित्सा का एक ऐसा रूप है जो नोर्डॉफ़-रॉबिन्स स्कूल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी के साथ मिलकर, आज प्रयुक्त संगीत चिकित्सा के दो केंद्रीय प्रारूप बनाती है। मेरी प्रीसले की किताबें, ''म्यूज़िक थेरैपी इन एक्शन'' पहली बार कॉन्स्टेबल एंड कंपनी ©1975 (ISBN 0-09-459900-9) द्वारा प्रकाशित तथा ''एसेज़ ऑन एनलिटिकल म्यूज़िक थेरैपी'', बार्सीलोना पब्लिशर्स ©१९९४ (ISBN 0-9624080-2-6) समस्त विश्व में विश्लेषणात्मक संगीत चिकित्सा के छात्रों के पाठ्यक्रम का मुख्य भाग है। नोर्डॉफ़-रॉबिन्स ने पॉल नॉर्डॉफ़ तथा क्लाइव रॉबिन्स के कार्य से 1950/60 के दशक में विकसित संगीत चिकित्सा को अपनाया. यह इस धारणा पर आधारित है कि कोई चाहे कितना ही बीमार या अक्षम क्यों ना हो, वह संगीत पर प्रतिक्रिया अवश्य देता है। चिकित्सा के रूप में संगीत के गुण, संप्रेषण बढ़ा सकते हैं, बदलाव को समर्थित कर सकते हैं तथा लोगों को अधिक साधन-संपन्न और रचनात्मक रूर से जीने में सक्षम बनाते हैं। अब नोर्डॉफ़-रोबिन्स पूरे ब्रिटेन, संयुक्त राज्य अमेरिका, दक्षिण अफ्रीका, ऑस्ट्रेलिया तथा जर्मनी में संगीत चिकित्सा सत्र चलाते हैं। इसका मुख्यालय लंदन में है, जहां ये केवल ब्रिटेन में उपलब्ध संगीत चिकित्सा में पी.एच.डी पाठ्यक्रम सहित, प्रशिक्षण तथा अग्रगामी शिक्षा कार्यक्रम प्रदान करते हैं। संगीत चिकित्सक, जिनमें से अधिकांश आशुरचना मॉडल (नैदानिक आशुरचना देखें) के साथ कार्य करते हैं, न केवल बच्चे और वयस्क शिक्षा विकलांगता के क्षेत्र में विशेष रूप से सक्रिय हैं, बल्कि [[मनोरोग विज्ञान|मनोरोग चिकित्सा]] और न्यायिक मनोविज्ञान, जराचिकित्सा, प्रशामक देखभाल तथा अन्य क्षेत्र में भी सक्रिय हैं। चिकित्सक, स्वास्थ्य व्यवसाय परिषद<ref>{{Cite web |url=http://www.hpc-uk.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824102137/http://www.hpc-uk.org/ |archive-date=24 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref> के साथ पंजीकृत हैं तथा 2007 से नए पंजीकरणकर्ताओं का सामान्य रूप से संगीत चिकित्सा में मास्टर डिग्री धारक होना आवश्यक है। [[ब्रिस्टल|ब्रिस्टॉल]], केम्ब्रिज, [[कार्डिफ़|कॉर्डिफ़]], [[एडिनबरा|एडिनबर्ग]] तथा [[लंदन]] में मास्टर स्तर के प्रोग्राम हैं तथा पूरे ब्रिटेन में चिकित्सक मौजूद हैं। एसोसिएशन फ़ॉर प्रोफ़ेशनल म्यूज़िक थेरैपिस्ट<ref>{{Cite web |url=http://www.apmt.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024143710/http://www.apmt.org/ |archive-date=24 अक्तूबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ब्रिटेन का पेशेवर तंत्र है जबकि ब्रिटिश सोसाइटी फ़ॉर म्यूज़िक थेरैपी<ref>{{Cite web |url=http://www.bsmt.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007231026/http://www.bsmt.org/ |archive-date=7 अक्तूबर 2010 |url-status=dead }}</ref> एक कल्याण संस्था है जो संगीत चिकित्सा के बारे में जानकारी प्रदान कराती है। 2002 में, बातचीत और वाद-विवाद विषय पर वर्ल्ड कांग्रेस ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी का [[ऑक्स्फ़ोर्ड|ऑक्सफ़ोर्ड]] में आयोजन हुआ।<ref>{{Cite web |url=http://www.musictherapyworld.de/modules/wfmt/wfmtoxford2002.htm |title="23-28 जुलाई 2002, ऑक्सफोर्ड, ब्रिटेन में WFMT विश्व सम्मेलन की कार्यवाही" |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927084854/http://www.musictherapyworld.de/modules/wfmt/wfmtoxford2002.htm |archive-date=27 सितंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> नवंबर 2006 में, डॉ॰ मिशेल जे.क्रॉफ़ोर्ड<ref>[http://www1.imperial.ac.uk/medicine/people/m.crawford/ डॉ॰ माइकल जे क्रॉफर्ड पृष्ठ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101128015858/http://www1.imperial.ac.uk/medicine/people/m.crawford/ |date=28 नवंबर 2010 }} इंपीरियल कॉलेज लंदन में चिकित्सा संकाय, मनोवैज्ञानिक चिकित्सा विभाग.</ref> तथा सहकर्मियों ने फिर से पाया कि संगीत चिकित्सा [[मनोविदालिता|मनोभाजित]] रोगियों की सहायता करती है।<ref>{{cite journal |last=Crawford |first=Mike J. |coauthors=Talwar, Nakul, et. al. |year=2006 |month=November |title=Music therapy for in-patients with schizophrenia: Exploratory randomised controlled trial |journal=[[British Journal of Psychiatry]] (2006) |volume=189 |pages=405–409 |url=http://bjp.rcpsych.org/cgi/content/abstract/189/5/405 |doi=10.1192/bjp.bp.105.015073 |pmid=17077429 |quote=Music therapy may provide a means of improving mental health among people with schizophrenia, but its effects in acute psychoses have not been explored |access-date=25 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209013942/http://bjp.rcpsych.org/cgi/content/abstract/189/5/405 |archive-date=9 फ़रवरी 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www1.imperial.ac.uk/medicine/news/p60111_1/ "संगीत चिकित्सा मनोविदलता लक्षण में सुधार कर सकता है"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202072618/http://www1.imperial.ac.uk/medicine/news/p60111_1/ |date=2 फ़रवरी 2012 }}, चिकित्सा संकाय समाचार, इम्पीरियल कॉलेज, लंदन.</ref> 2009 में वे तथा उनका दल, घबराहट तथा मनोभ्रंश रोगियों की सहायता में आशुरचना संगीत की उपयोगिता पर अनुसंधान कर रहे थे। == भारत में == वैदिक विज्ञान ने भारतीय शास्त्रीय संगीत चिकित्सा प्रभाव होने का दावा किया है। प्राचीन काल से ही संगीत को बारंबार चिकित्सीय कारक के रूप में उपयोग में लाया जाता रहा है। भारत में संगीत, मधुर ध्वनि के माध्यम से एक योग प्रणाली की तरह है, जो मानव जीव पर कार्य करती है तथा आत्मज्ञान की हद के लिए उनके उचित कार्यों को जागृत तथा विकसित करती हैं, जोकि हिंदू दर्शन और धर्म का अंतिम लक्ष्य है। मधुर लय [[भारतीय संगीत]] का प्रधान तत्व है। 'राग' का आधार मधुर लय है। विभिन्न 'राग' केन्द्रीय तंत्रिका प्रणाली से संबंधित अनेक रोगों के इलाज में प्रभावी पाए गए हैं। चिकित्सा के रूप में संगीत के प्रयोग करने से पहले यह अवश्य पता करना चाहिए कि किस प्रकार के संगीत का उपयोग हो. संगीत चिकित्सा का सिद्धांत, सही स्वर शैली तथा संगीत के मूल तत्वों के सही प्रयोग पर निर्भर करता है। जैसे कि नोट्स [स्वर] लय, तीव्रता, ताल तथा रागों के अंश. राग अनगिनत है तथा निश्चित रूप से प्रत्येक राग के अपने ही अनगिनत गुण हैं। यही कारण है कि हम किसी विशेष राग को किसी विशेष रोग के लिए स्थापित नहीं कर सकते हैं। विभिन्न मामलों में अलग-अलग प्रकार के रागों का प्रयोग किया जाता है। जब संगीत चिकित्सा शब्द का प्रयोग होता है तो हम चिकित्सा की विश्वव्यापी प्रणाली के बारे में सोचते हैं। इस मामले में भारतीय शास्त्रीय संगीत का गायन भाग का साहित्य पर्याप्त नहीं है। अपने अद्वितीय स्वरों/तालों की संरचना के साथ शास्त्रीय संगीत शांत और आरामदायक मनोभावना सुनिश्चित करता है और उत्तेजना पैदा करने वाली स्थितियों से जुड़ी संवेदना को शांत करता है। संगीत तथाकथित भावनात्मक असंतुलन को जीतने में एक प्रभावी भूमिका निभाता है। भारत में प्रत्येक वर्ष 13 मई को संगीत चिकित्सा दिवस के रूप में मनाया जाता है। == आघात (स्ट्रोक) चिकित्सा के रूप में == संगीत को मस्तिष्क के कुछ भागों को प्रभावित करते हुए दिखाया गया है। इस चिकित्सा का एक भाग, भावनाओं और सामाजिक संबंधों को प्रभावित करने की संगीत क्षमता से है। नायक और अन्य द्वारा किए गए अनुसंधान से पता चला है कि संगीत चिकित्सा, अवसाद में कमी, बेहतर मनोदशा और चिंता की अवस्था में कमी के साथ जुड़ी हुई है।<ref name="nayak">नायक, एस. और अन्य (2000). गंभीर मस्तिष्कीय घाव और दौरे से पीड़ित व्यक्तियों के बीच उनकी मनोदशा और सामाजिक संबंधों पर संगीत चिकित्सा का प्रभाव. पुनर्वास मनोविज्ञान 45(3) 274-283.</ref> वर्णनात्मक और प्रायोगिक, दोनों अध्ययनों ने जीवन की गुणवत्ता, पर्यावरण के साथ भागीदारी, भावनाओं की अभिव्यक्ति, जागरूकता और प्रतिक्रिया, सकारात्मक संघों और समाजीकरण पर संगीत का प्रभाव प्रलेखित किया है।<ref>{{cite journal |author=Hanser SB, Thompson LW |title=Effects of a music therapy strategy on depressed older adults |journal=J Gerontol |volume=49 |issue=6 |pages=P265–9 |year=1994 |month=November |pmid=7963281}}</ref> इसके अतिरिक्त, नायक और अन्य ने पाया कि सामाजिक और व्यावहारिक परिणामों पर संगीत चिकित्सा का सकारात्मक असर पड़ा है और इसने मनोदशा के संबंध में कुछ उत्साहजनक रुझान दिखाए.<ref name="nayak"/> हाल ही के शोध से पता चलता है कि संगीत, मरीज़ की प्रेरणा और सकारात्मक भावनाओं को बढ़ा सकता है।<ref name="nayak"/><ref name="magee">मेगी, डब्ल्यू.एल. और डेविडसन, जे.डब्ल्यू. (2002). स्नायु संबंधी रोगियों में उनकी मनोदशा पर संगीत का प्रभाव: एक प्रायोगिक अध्ययन. जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी 39(1) 20-29.</ref><ref name="wheeler">व्हीलर, बी.एल. और अन्य (2003). ऐसे लोगों की मनोदशा और व्यवहार पर असंख्य सत्रों और सामूहिक या व्यक्तिगत संगीत चिकित्सा का प्रभाव, जिन्हें दौरा पड़ा हो या दर्दनाक दिमाग़ी चोट पहुंची हो. नॉर्डिक जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी. 12(2) 139-151.</ref> वर्तमान शोध से यह भी पता चलता है कि जब संगीत चिकित्सा को पारंपरिक चिकित्सा के साथ संयोजित रूप में प्रयोग किया जाता है, तब यह सफलता दर में काफी सुधार लाता है।<ref name="kim">किम, एस.जे.(2005). ऊपरी सिरे के जोड़ों के अभ्यास के दौरान दौरे वाले मरीज़ों की पीड़ा बोध पर संगीत का प्रभाव. जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी. 42(1) 81-92.</ref><ref name="schauer">{{cite journal |author=Schauer M, Mauritz KH |title=Musical motor feedback (MMF) in walking hemiparetic stroke patients: randomized trials of gait improvement |journal=Clin Rehabil |volume=17 |issue=7 |pages=713–22 |year=2003 |month=November |pmid=14606736 |doi=10.1191/0269215503cr668oa}}</ref><ref name="schneider">{{cite journal |author=Schneider S, Schönle PW, Altenmüller E, Münte TF |title=Using musical instruments to improve motor skill recovery following a stroke |journal=J. Neurol. |volume=254 |issue=10 |pages=1339–46 |year=2007 |month=October |pmid=17260171 |doi=10.1007/s00415-006-0523-2}}</ref> इसलिए, यह धारणा बनी है कि संगीत चिकित्सा आघात (स्ट्रोक) के शिकार व्यक्तियों को तेजी से ठीक होने में मदद करती है और यह रोगी की सकारात्मक भावनाओं और प्रेरणा में वृद्धि कर उन्हें परंपरागत चिकित्सा में भाग लेने और अधिक सफलता प्राप्त करने के लिए प्रेरित करने में सफल सिद्ध हुई है। अनुसंधान ने यह दर्शाया है कि संगीत चिकित्सा में आघात (स्ट्रोक) रोगियों में सकारात्मक सामाजिक संबंधों, सकारात्मक भावनाओं और प्रेरणा में वृद्धि करने की क्षमता है। व्हीलर और अन्य ने पाया कि संगीत चिकित्सा के समूह सत्रों से आघात (स्ट्रोक) रोगियों द्वारा सामाजिक संपर्क करने और प्रतिक्रिया करने की सुगमता में वृद्धि हुई और रोगी के परिवारों से सकारात्मक दृष्टिकोण रिपोर्ट में वृद्धि हुई, जबकि व्यक्तिगत सत्र से रोगियों को इलाज के लिए प्रेरित करने में मदद मिली.<ref name="wheeler"/> एक अन्य अध्ययन ने आघात (स्ट्रोक) रोगियों की मनोदशा पर संगीत चिकित्सा के प्रभाव की जांच की और इसी तरह के परिणाम पाए, एवं चिंता, थकान और प्रतिकूल मनोदशा में कमी को दर्शाया.<ref name="magee"/> इसके अतिरिक्त, नायक एवं अन्य ने पाया कि जब आघात (स्ट्रोक) सुधार कार्यक्रम में संगीत चिकित्सा का इस्तेमाल किया गया तब सामाजिक संपर्क (अधिक सक्रिय रूप से शामिल और सहकारी) में सुधार पाया गया।<ref name="nayak"/> हाल के अध्ययनों ने आघात (स्ट्रोक) रोगियों पर पारंपरिक चिकित्सा के साथ संयुक्त रूप से संगीत चिकित्सा के प्रभाव की जांच की है। एक अध्ययन ने यह पाया कि संगीत के समावेश के साथ चिकित्सकीय ऊपरी शिरा व्यायाम ने, अकेले व्यायाम करने की तुलना में रोगियों में अधिक सकारात्मक भावनात्मक प्रभाव दिया है।<ref name="kim"/> एक अन्य अध्ययन में, नायक और अन्य ने पाया गया कि पुनर्वास कर्मचारियों ने संगीत चिकित्सा समूह में शामिल प्रतिभागियों को नियंत्रण समूह में शामिल प्रतिभागियों की तुलना में चिकित्सा में अधिक सक्रिय और सहकारी वरीयता प्रदान की है।<ref name="nayak"/> उनके निष्कर्षों ने सामाजिक कार्यकलापों हेतु एक पूरक चिकित्सा के रूप में संगीत चिकित्सा की प्रभावकारिता एवं तीव्र पुनर्वास के दौरान मनोदशा में सुधार की प्रवृत्ति की ओर पुनर्वास में भागीदारी को प्रारंभिक समर्थन दिया. हालांकि सकारात्मक परिवर्तनों को संगीत चिकित्सा के साथ संबद्ध किया गया है, पर कुछ बातों को ध्यान में रखा जाना चाहिए. जबकि वैज्ञानिकों ने निर्धारित किया है कि संगीत सुनते समय कई तरह के शारीरिक और मानसिक परिवर्तन होते हैं, लेकिन संगीत और भावनाओं के बीच के रिश्ते और रिश्ते की दिशा को ध्यान में रखते हुए व्यापक निष्कर्षों पर नहीं पहुंचा जा सकता है।<ref>विंक, ए. (2001). संगीत और भावना: एक साथ अलग रहना: संगीत मनोविज्ञान और संगीत चिकित्सा के बीच एक रिश्ता. नॉर्डिक जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी. 10(2) 144-158.</ref> इसके अतिरिक्त, ऐसे मध्यस्थ कारक हो सकते हैं जो संगीत चिकित्सा की सफलता को प्रभावित कर सकते हैं। उदाहरण के लिए, नायक और अन्य ने पाया कि चिकित्सा के प्रारंभ में एक व्यक्ति का सामाजिक व्यवहार जितना अधिक बिगड़ा हुआ होगा, उस व्यक्ति को संगीत चिकित्सा से उतना ही अधिक लाभ प्राप्त होने की संभावना है।<ref name="nayak"/> इसके अतिरिक्त, उन्होंने यह पाया कि चिकित्सा की समय सीमा द्वारा संगीत चिकित्सा के प्रभाव को संतुलित किया जा सकता है। यह संभव है कि चोट के निकट समय पर संगीत चिकित्सा का मनोदशा (मूड) पर अधिक स्पष्ट प्रभाव पड़े. वर्तमान शोध से पता चलता है कि जब संगीत चिकित्सा का उपयोग पारंपरिक चिकित्सा के साथ संयोजित रूप में किया जाता है, तब यह आघात (स्ट्रोक) के परिणामस्वरूप उत्पन्न भावनात्मक और सामाजिक कमी में होने वाले सुधार की दर में वृद्धि लाता है।<ref name="nayak"/><ref name="kim"/><ref name="schauer"/><ref name="schneider"/><ref name="jeong">{{cite journal |author=Jeong S, Kim MT |title=Effects of a theory-driven music and movement program for stroke survivors in a community setting |url=https://archive.org/details/sim_applied-nursing-research_2007-08_20_3/page/125 |journal=Appl Nurs Res |volume=20 |issue=3 |pages=125–31 |year=2007 |month=August |pmid=17693215 |doi= 10.1016/j.apnr.2007.04.005}}</ref><ref name="wilson">विल्सन, एस.; पार्सन्स, के.;और रूटन्स, डी. (2006). वाचाघात में गायन संरक्षित: लय उतार-चढ़ाव चिकित्सा की प्रभावकारिता का वृत्त अध्ययन. संगीत धारणा. 42(1) 23-36.</ref> जियांग और किम द्वारा किए गए अध्ययन ने एक समुदाय आधारित पुनर्वास कार्यक्रम में पारंपरिक आघात चिकित्सा के साथ संगीत चिकित्सा को संयुक्त करने पर होने वाले प्रभाव की जांच की है।<ref name="jeong"/> आघात (स्ट्रोक) से बचे तैंतीस व्यक्तियों को बेतरतीब तरीके से दो समूहों में बांटा गया: प्रायोगिक समूह, जिसमें आठ सप्ताह तक विशेष पुनर्वास कार्यक्रम और लयबद्ध संगीत को संयुक्त किया गया; एवं एक नियंत्रण समूह, जिसने पारंपरिक चिकित्सा की परामर्श जानकारी प्राप्त की (जिनकी चिकित्सा पारंपरिक तरीके से हुई मानी गई)। इस अध्ययन के नतीजे बताते हैं कि प्रायोगिक समूह के प्रतिभागियों ने अधिक लचीलापन, गति की व्यापक रेंज, अधिक सकारात्मक मनोदशा और सामाजिक संबंधों की बढ़ी हुई आवृत्ति और गुणवत्ता प्राप्त की.<ref name="jeong"/> संगीत का संचालन कौशल के सुधार में भी इस्तेमाल किया गया है। परंपरागत चाल चिकित्सा के साथ संगीत के संदर्भ में तालबद्ध श्रवण उत्तेजना (रिदमिकल ऑडीटरी स्टीमुलेशन) के संयोजन ने आघात (स्ट्रोक) रोगियों की चलने की क्षमता में सुधार किया।<ref name="schauer"/> अध्ययन में दो उपचार दशाएं शामिल थीं, एक जिसने परंपरागत चाल चिकित्सा प्राप्त की और एक अन्य जिसने तालबद्ध श्रवण उत्तेजना (रिदमिकल ऑडीटरी स्टीमुलेशन) के संयोजन के साथ परंपरागत चाल चिकित्सा प्राप्त की. तालबद्ध श्रवण उत्तेजना के दौरान, माप के अनुसार उत्तेजना या ध्वनि को बजाया गया और इसे रोगी की एड़ी पर प्रहार करके प्रारंभ किया गया। हर दशा ने चिकित्सा के पंद्रह सत्र प्राप्त किये. परिणामों से पता चला कि तालबद्ध श्रवण उत्तेजना समूह ने केवल परंपरागत चिकित्सा प्राप्त करने वाले समूह की तुलना में छलांग लंबाई, समरूपता विचलन, चलने की गति और रोल ओवर पथ लंबाई (चलने के ढंग में सुधार के सभी संकेतक) अधिक सुधार दिखाया.<ref name="schauer"/> श्नाइडर और अन्य ने भी मानक संचालक पुनर्वास तरीकों के साथ संगीत चिकित्सा के संयोजन के प्रभाव का अध्ययन किया है।<ref name="schneider"/> इस प्रयोग में, शोधकर्ताओं ने ऐसे आघात (स्ट्रोक) रोगियों को भर्ती किया जिन्हें पहले से संगीत का कोई अनुभव नहीं था और उनमें से आधे लोगों को चरणबद्ध तरीके से एक गहन प्रशिक्षण कार्यक्रम में प्रशिक्षित किया गया जो कि पारंपरिक चिकित्सा के अलावा तीन सप्ताह में पंद्रह से अधिक बार आयोजित हुआ। इन प्रतिभागियों को पियानो और ड्रम के प्रयोग को समझाते हुए बेहतर और सकल, दोनों प्रेरक संचलनों को प्रयोग करने का प्रशिक्षण प्रदान किया। अन्य आधे रोगियों ने तीन सप्ताह तक केवल परंपरागत उपचार प्राप्त किया। तीन आयामी आंदोलन विश्लेषण और नैदानिक प्रेरक परीक्षणों ने यह दिखाया कि नियंत्रित विषयों के प्रतिभागियों की तुलना में ऐसे प्रतिभागियों ने बेहतर गति, शुद्धता और आसान संचलन दिखाया, जिन्हें संगीत चिकित्सा अतिरिक्त रूप से प्राप्त हुई थी। संगीत चिकित्सा प्राप्त करने वाले प्रतिभागियों ने नियंत्रित समूहों की तुलना में रोजमर्रा की मोटर गतिविधियों में महत्वपूर्ण सुधार दिखाया.<ref name="schneider"/> विल्सन, पार्सन्स और रियूटन्स ने गहन ब्रोका वाचाघात (Broca's aphasia) वाले पुरुष गायक की बोली उत्पादन पर मेलोडिक इन्टोनेशन चिकित्सा (MIT) के प्रभाव को देखा.<ref name="wilson"/> इस अध्ययन में, तीस अभिनव वाक्यांशों को तीन दशाओं में सिखाया गया: पूर्वाभ्यास (रिहर्सल) बिना, पूर्वाभ्यासित मौखिक उत्पादन (दोहराव), या राग के साथ पूर्वाभ्यासित मौखिक उत्पादन (MIT). नतीजे बताते हैं कि MIT दशा में पढ़ाए गये वाक्यांशों का उत्पादन बेहतर रहा और पूर्वाभ्यास की तुलना में, MIT का प्रभाव लंबे समय तक चला. एक अन्य अध्ययन ने आघात (स्ट्रोक) के शिकार लोगों की दर्द की धारणा पर चिकित्सकीय ऊपरी शिरा व्यायाम के साथ संगीत के समावेश की जांच की.<ref name="kim"/> आठ सप्ताह के दौरान, आघात (स्ट्रोक) के शिकार लोगों ने ऊपरी शिरा व्यायाम (हाथ, कलाई और कंधे के जोड़ों के) में इन तीन दशाओं में से एक के संयोजन के रूप में भाग लिया: गीत, कराओके संगत और संगीत के बिना. प्रतिभागियों ने प्रत्येक दशा में एक यादृच्छिक तरीके के अनुसार भाग लिया और सत्र के तुरंत बाद अपने कथित पीड़ा ग्रहण को वरीयता प्रदान की. परिणामों से पता चला है कि हालांकि विभिन्न दशाओं में दर्द की वरीयता में कोई महत्वपूर्ण अंतर नहीं था, संगीत और कराओके संगत के साथ ऊपरी शिरा व्यायाम करते समय वीडियो प्रेक्षण से अधिक सकारात्मक प्रभाव और मौखिक प्रतिक्रियाओं का खुलासा हुआ।<ref name="kim"/> नायक और अन्य ने परंपरागत आघात पुनर्वास के साथ संगीत चिकित्सा के संयोजन का परीक्षण किया और यह भी पाया कि संगीत चिकित्सा के जुड़ने से मनोदशा और सामाजिक संबंधों में सुधार हुआ।<ref name="nayak"/> ऐसे प्रतिभागियों को जिन्हें आघातीय मस्तिष्क चोट या आघात (स्ट्रोक) का सामना करना पड़ा, दो स्थितियों में से एक में रखा गया: मानक पुनर्वास या संगीत चिकित्सा के साथ मानक पुनर्वास. प्रतिभागियों ने दस उपचारों तक प्रति सप्ताह तीन उपचार प्राप्त किए. चिकित्सकों ने पाया कि पारंपरिक तरीकों के साथ संयोजन के रूप में संगीत चिकित्सा प्राप्त करने वाले प्रतिभागियों के सामाजिक संपर्क और मनोदशा में सुधार हुआ। == हृदय रोग में == 2009 में हुए 23 नैदानिक परीक्षणों की कोच्रेन समीक्षा के अनुसार कुछ संगीत कोरोनरी हृदय रोगों से पीड़ित रोगियों में हृदय दर, श्वसन दर और रक्तचाप को कम कर सकते हैं।<ref>http://www.mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD006577/frame.html{{Dead link|date=जून 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इन लाभों में हृदय रोगियों के रक्तचाप, [[हृदय की दर]] और चिंता के स्तरों में कमी शामिल है। यद्यपि, जोक ब्रेट, PhD तथा चेर्ली डीलिओ, PhD (दोनों टेम्पल विश्वविद्यालय, फिलाडेल्फिया से) के अनुसार ये प्रभाव अध्ययनों के समरूप नहीं थे। रोगियों के मनोवैज्ञानिक पीड़ा पर संगीत का अधिक प्रभाव नहीं देखा गया। "सबूत की गुणवत्ता मजबूत और नैदानिक महत्व स्पष्ट नहीं है", समीक्षकों ने चेताया. 11 अध्ययनों में मरीज़ हृदय शल्य-चिकित्सा और प्रक्रियाओं से पीड़ित थे, नौ में MI के रोगी थे, तथा तीन हृदय सुधार रोगी थे। 1,461 प्रतिभागियों में अधिकतर गोरे (औसतन 85%) तथा पुऱूष (67%) थे। अधिकतर अध्ययनों में रोगियों ने एक 30 मिनट का संगीत सत्र सुना. केवल दो ने ही संगीत सुनने के बजाय प्रशिक्षित संगीत चिकित्सक का उपयोग किया। == मिर्गी में == शोध बताते हैं कि मोज़ार्ट के पियानो सोनाटा K448 को सुनने से मिर्गी के मरीज में दौरों की संख्या कम की जा सकती है।<ref>ह्यूस, जे., डाबौल वाई., फ़िनो, जे., शॉ, जी. (1998). मिर्गी-स्वरूप गतिविधि पर मोज़ार्ट प्रभाव. क्लिन एलेक्ट्रोएनसेफलोर, 29 (3), 109-19. 3 दिसम्बर 2007 को पबम्ड डेटाबेस से पुनःप्राप्त.</ref> इसे "मोज़ार्ट प्रभाव" कहा जाता है। यद्यपि, हाल के समय में, "मोज़ार्ट प्रभाव" की वैधता तथा इस सिद्धांत तक पहुंचने के लिए हुए अध्ययनों पर संदेह किया जाता है, ऐसा मूल अध्ययन के तहत सीमाओं तथा बाद के अध्ययनों में मोज़ार्ट संगीत के प्रभावों को सिद्ध करने में प्रस्तुत होने वाली कठिनाइयों के कारण हुआ है। == अग्रसर-संगीत चिकित्सा == संगीत चिकित्सक, संगीत शोधक, तथा प्रयोगात्मक संगीतकार इनरीको कुरेरी ने अमरीकी संगीतकार जॉन केज द्वारा विकसित चिकित्सकीय सिद्धांतों और अवधारणाओं का पता लगाया. उदाहरण के लिए, कुरेरी ने विभिन्न संगीत चिकित्सा सत्रों में अवसाद और चिंता विकार से पीड़ित रोगियों को केज की मौलिक रचना मौन 4′33″ तथा प्रयुक्त सांयोगिक/ अवसर प्रक्रियाओं पर प्रदर्शन किया करते हैं।<ref>करेरी, एनरिको. 2008. ''डब्ल्यू: जॉन केज केंद्रित संगीत चिकित्सा में एक वृत्त अध्ययन.'' एमए थीसिस, न्यूयॉर्क विश्वविद्यालय.</ref> इसके अतिरिक्त, कुरेरी, मानसिक रोग से पीड़ित व्यस्क रोगियों के साथ प्रयोगात्मक संगीत/[[ध्वनि]]/शोरगुल भरा संगीत, मुक्त आशुरचना और सूक्षमध्वनि संगीत का प्रयोग करके [[सृजन|रचनात्मकता]] की ''प्रक्रिया'' की चिकित्सकीय जांच कर रहे हैं। == उल्लेखनीय चिकित्सक और लेखक == * अल-फ़राबी * जुलिएट एल्विन * हेलेन बॉनी * ई. थेयर गैस्टन * पॉल नॉर्डाफ़ और नॉर्डाफ़-रॉबिन्स के क्लाइव रॉबिन्स * मेरी प्रीस्ट्ले * कॉनसेटा एम. टोमैनो == इन्हें भी देखें == * भावात्मक तंत्रिका-विज्ञान * जैव-संगीत शास्त्र * कालजैविकी * मूर्त संगीत-अनुभूति * रागात्मक गायन चिकित्सा * संगीतानुभूति * संगीत सिद्धांत * कनाडा में संगीत चिकित्सा * संगीत मनोविज्ञान * संगीत चिकित्सा * मनोध्वनि * मनोस्नायुप्रतिरक्षा == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} == अतिरिक्त पठन == * एल्ड्रिड्ज, डेविड, [http://books.google.com/books?id=c5imM2M4VjAC&amp;printsec=frontcover ''म्यूज़िक थेरैपी इन डिमेन्शिया केयर'' ], लंदन: जेसिका किंग्सले पब्लिशर्स, नवम्बर 2000. ISBN 1-85302-776-6 * {{Cite journal |journal=Funct Neurol |year=2006 |volume=21 |issue=4 |pages=187–91 |title=Neurophysiology and neurobiology of the musical experience |author=Boso M, Politi P, Barale F, Enzo E |pmid=17367577}} * अर्लमैन, विइट (सं.) [http://books.google.com/books?id=wRdj0p0BpBIC&amp;printsec=frontcover ''हियरिंग कल्चर्स. '' ][http://books.google.com/books?id=wRdj0p0BpBIC&amp;printsec=frontcover ''एस्सेज़ ऑन साउंड, लिज़निंग, एंड मॉडर्निटी'' ], न्यूयॉर्क, बर्ग पब्लिशर्स, 2004. Cf. विशेष रूप से अध्याय 5, "रेज़िंग स्पिरिट्ज़ एंड रेस्टोरिंग सोल्स". * गोल्ड, सी., हेल्डाल, टी.ओ., दाहले, टी., वाइग्राम, टी.(2006) [http://www.mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD004025/frame.html "म्यूज़िक थेरैपी फ़ॉर शिज़ोफ़्रेनिया ऑर शिज़ोफ़्रेनिया-लाइक इलनेसस"]{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}, कोचरेन डेटाबेस ऑफ़ सिस्टमैटिक रिव्यूज़, अंक 4. * हार्ट, ह्यू. (23 मार्च 2008) न्यूयॉर्क टाइम्स [https://web.archive.org/web/20090425105901/http://www.nytimes.com/2008/03/23/arts/television/23hart.html?ref=television ''ए सीज़न ऑफ़ सॉन्ग, डान्स एंड ऑटिज़्म'' ]''अनुभाग: AR; पृष्ठ 20.'' * टुएट, आर.डब्ल्यू॰के॰; लैम एल.सी.डब्ल्यू. (सितम्बर 2006) [https://web.archive.org/web/20110711172350/http://www.hkjpsych.com/past0603.htm "ए प्रेलिमिनरी स्टडी ऑफ़ द एफ़ेक्ट्स ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी ऑन अजिटेशन इन चाइनीज़ पेशन्ट्ज़ विथ डिमेन्शिया"], हांगकांग जर्नल ऑफ साइकियाट्री, खंड 16, संख्या 3 * व्हिपल, जेनिफ़र. (जुलाई 2004) ''[http://apt.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&amp;doi=10.1043%2F0022-2917(2004)041%5B0090%3AMIIFCA%5D2.0.CO%3B2&amp;ct=1 म्यूज़िक इन इंटरवेन्शन फ़ॉर चिल्ड्रन एंड एडोलसेंन्ट्ज़ विथ ऑटिज़्म: ए मेटा-एनालिसिस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251116145410/http://apt.allenpress.com/perlserv/?doi=10.1043%2F0022-2917%282004%29041%5B0090%3AMIIFCA%5D2.0.CO%3B2&ct=1&request=get-abstract |date=16 नवंबर 2025 }}'', जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी, खंड 41, अंक 2, पृ. 90-106. * वाइग्राम, टोनी. (जुलाई 2000) ''[http://apt.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&amp;doi=10.1043%2F0734-6875(2000)018%5B0013%3AAMOMTA%5D2.3.CO%3B2 ए मेथड ऑफ़ म्यूज़िक थेरैपी असेसमेंट फ़ॉर द डायग्नॉसिस ऑफ़ ऑटिज़्म एंड कम्यूनिकेशन डिसार्डर्स इन चिल्ड्रन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251116195739/http://apt.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1043/0734-6875(2000)018&#91;0013:AMOMTA&#93;2.3.CO;2 |date=16 नवंबर 2025 }}'', म्यूज़िक थेरैपी पर्सपेक्टिव, खंड 18, अंक 1, पृ. 13-22. * ब्रूशिया, केनेथ ई. [https://web.archive.org/web/20101024005912/http://www.temple.edu/musictherapy/home/program/faq.htm "][https://web.archive.org/web/20101024005912/http://www.temple.edu/musictherapy/home/program/faq.htm फ़्रीक्वेंट्ली आस्क्ड क्वेसचन्स अबाउट म्यूज़िक थेरैपी"]. बॉयर कॉलेज ऑफ़ म्यूज़िक एंड डान्स, [https://web.archive.org/web/20121011065306/http://www.temple.edu/musictherapy/home/ म्यूज़िक थेरैपी प्रोग्राम], टेम्पल यूनिवर्सिटी, 1993. 6 जुलाई 2009. * मार्सेलो सोर्स केलर "सम इथ्नोम्यूज़िकोलॉजिकल कनसिडरेशन्स अबाउट मैजिक एंड द थिरप्यूटिक यूज़स ऑफ़ म्यूज़िक", इंटरनेशनल जर्नल ऑफ़ म्यूज़िक एज्यूकेशन, 8/2(1986), 13-16. == बाहरी कड़ियाँ == {{Music topics}} {{Psychotherapy}} {{DEFAULTSORT:Music Therapy}} [[श्रेणी:संगीत व्यवसाय]] [[श्रेणी:स्वास्थ्य व्यवसाय]] [[श्रेणी:संगीत चिकित्सा]] [[श्रेणी:संगीत, मन और शरीर]] 34fpbgq9akb3sebtepb1eov3x9wztk7 महिलाओं से छेड़छाड़ 0 221898 6631936 6578743 2026-10-22T05:45:32Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631936 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = महिलाओं से छेड़छाड़ | image = [[File:INAFI-WIKI 01.jpg|thumb|250px|"I Never Ask for It", भारत में यौन उत्पीड़न के खिलाफ एक अभियान।]] | caption = }} '''महिलाओं से छेड़छाड़''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: ''Eve-teasing'') [[भारत]] में और कभी-कभी [[पाकिस्तान]] और [[बांग्लादेश]]<ref name="w">[http://books.google.com/books?id=ecmhtsFyBL8C&pg=PA87&dq=eve-teasing#PPA87,M1 हियर इट ईज़ कॉल्ड ईव-टीज़िंग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104072753/http://books.google.com/books?id=ecmhtsFyBL8C&pg=PA87&dq=eve-teasing#PPA87,M1|date=4 नवंबर 2013}} ज्योति पुरी द्वारा ''वुमन, बॉडी, डिज़ायर इन पोस्ट-कलोनियल इंडिया: नरेटिव्ज़ ऑफ़ जेंडर एंड सेक्शुआलिटी'' . रूटलेड्ज द्वारा 1999 में प्रकाशित. ISBN 0-415-92128-7. ''पृष्ठ 87'' .</ref> में पुरुषों द्वारा महिलाओं के सार्वजनिक यौन उत्पीड़न, सड़कों पर परेशान करने या छेड़खानियों के लिए प्रयुक्त एक व्यंजना है। इसके अंग्रेज़ी पर्याय 'ईव टीज़िंग' में 'ईव'<ref>[http://books.google.com/books?id=Fn-Sh1nv7pQC&pg=PA109&dq=eve-teasing ईव-टीज़िंग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504201905/https://books.google.com/books?id=Fn-Sh1nv7pQC&pg=PA109&dq=eve-teasing|date=4 मई 2016}}, ग्रैंट बैरेट द्वारा लिखित ''द अफ़िशियल डिक्शनरी ऑफ़ अनअफ़िशियल इंग्लिश'' . मॅकग्रा-हिल प्रोफ़ेशनल द्वारा 2006 में प्रकाशित. ISBN 0-07-145804-2. ''पृष्ठ 109'' .</ref> शब्द बाइबिलीय संदर्भ (प्रथम महिला) में प्रयुक्त होता है। सार्वजनिक स्थानों पर होने वाले इस यौन उत्पीड़न की गंभीरता, जिसे युवाओं में अपचार<ref>[http://books.google.com/books?id=0sHAmkBpUoIC&pg=PA233&dq=eve-teasing#PPA233,M1 ईव-टीज़िंग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140614080644/http://books.google.com/books?id=0sHAmkBpUoIC&pg=PA233&dq=eve-teasing#PPA233,M1|date=14 जून 2014}}, गिरिराज शाह द्वारा लिखित ''इमेज मेकर्स: एन एटिट्युडिनल स्टडी ऑफ़ इंडियन पुलिस'' . अभिनव पब्लिकेशन्स द्वारा 1993 में प्रकाशित ISBN 81-7017-295-0. ''पृष्ठ 233-234'' .</ref> से संबंधित समस्या के रूप में भी देखा जाता है, वासनापरक टिप्पणियां कसने, सार्वजनिक स्थानों में छूकर निकलने, सीटी बजाने से लेकर स्पष्ट रूप से शारीरिक छेड़छाड़ तक विस्तृत है।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Kanpur/Lewd_nature_goes_unchecked/articleshow/4191905.cms ल्युड नेचर गोस अनचेक्ड] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140902125904/http://timesofindia.indiatimes.com/Kanpur/Lewd_nature_goes_unchecked/articleshow/4191905.cms |date=2 सितंबर 2014 }} [[कानपुर नगर जिला|कानपुर]], ''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]'', 26 फ़रवरी 2009.</ref><ref>[http://www.hindu.com/op/2004/04/13/stories/2004041300121800.htm कंट्रोलिंग ईव-टीज़िंग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129212135/http://www.hindu.com/op/2004/04/13/stories/2004041300121800.htm |date=29 जनवरी 2014 }} ''द हिंदू'', मंगलवार, 13 अप्रैल 2004.</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Jaipur/Harassment_in_public_places_a_routine_for_many/articleshow/4130034.cms हरैसमेंट इन पब्लिक प्लेसस ए रूटिन फ़ॉर मेनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216175754/http://timesofindia.indiatimes.com/Jaipur/Harassment_in_public_places_a_routine_for_many/articleshow/4130034.cms |date=16 फ़रवरी 2009 }}, ''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]'', [[जयपुर]], 15 फ़रवरी 2009.</ref> कभी-कभी इसे 'निर्दोष मज़े' के रूप में संदर्भित किया जाता है, जिससे यह अहानिकर प्रतीत होता है और अपराधी पर इसका कोई परिणामी दायित्व नहीं बनता।<ref>[http://books.google.com/books?id=tf9tAAAAMAAJ&q=eve-teasing&dq=eve-teasing&pgis=1 ईव टीज़िंग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704170116/http://books.google.com/books?id=tf9tAAAAMAAJ&q=eve-teasing&dq=eve-teasing&pgis=1|date=4 जुलाई 2014}} [[शशि थरूर]] द्वारा लिखित ''द एलिफ़ेंट, द टाइगर, एंड द सेल फ़ोन: इंडिया: द एमर्जिंग ट्वेंटी फ़र्स्ट सेंचुरी पॉवर'', आर्केड पब्लिकेशन्स द्वारा 2007 में प्रकाशित. ISBN 1-55970-861-1. ''पृष्ठ 454-455'' .</ref> कई नारीवादियों और स्वैच्छिक संगठनों ने सुझाव दिया है कि इस अभिव्यंजना को अधिक उपयुक्त शब्द द्वारा प्रतिस्थापित किया जाए। उनके अनुसार, 'ईव-टीज़िंग' शब्द यह इंगित करता है कि मोहने का दायित्व महिला पर ठहरता है, मानो पुरुषों की छेड़छाड़पूर्ण प्रतिक्रिया अपराधमूलक होने के बजाय स्वाभाविक हो।<ref name="nat"/><ref>[http://books.google.com/books?id=SKkzbVsmGOQC&pg=PA63&dq=eve-teasing&lr= सेक्शुअल हरैसमेंट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501041655/http://books.google.com/books?id=SKkzbVsmGOQC|date=1 मई 2013}}, गीतांजलि गांगुली द्वारा ''इंडियन फ़ेमिनिज़म्स: लॉ, पेट्रियार्कीज़ एंड वायलेंस इन इंडिया'' . एशगेट पब्लिशिंग लिमिटेड द्वारा 2007 में प्रकाशित. ISBN 0-7546-4604-1.''पृष्ठ 63-64'' .</ref> महिलाओं के साथ होने वाले इस उत्पीड़न को प्रमाणित करना अक्सर मुश्किल होता है, हालांकि कई नारीवादी लेखकों ने इसे "छोटे बलात्कार" का नाम भी दिया है,<ref>रसेल डोबैश, हैरी फ़्रैंक गजेनहीम फ़ाउंडेशन द्वारा ''रीथिंकिंग वायलेंस अगेन्स्ट विमेन'' . सेज द्वारा 1998 में प्रकाशित. ISBN 0-7619-1187-1. ''पृष्ठ 58'' .</ref> जो सामान्यतः सार्वजनिक स्थलों, सड़कों और सार्वजनिक वाहनों में घटित होता है।<ref name="cho">[http://books.google.com/books?id=G4oDbma2Y0MC&pg=PA45&dq=eve-teasing#PPA44,M1 इन पब्लिक स्पेसस: सेक्युरिटी इन द स्ट्रीट एंड इन द चौक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140627184737/http://books.google.com/books?id=G4oDbma2Y0MC&pg=PA45&dq=eve-teasing#PPA44,M1|date=27 जून 2014}} फ़राह फ़ैज़ल, स्वर्णा राजगोपालन द्वारा ''विमेन, सेक्युरिटी, साउथ एशिया: ए क्लियरिंग इन द थिकेट'' . सेज द्वारा 2005 में प्रकाशित. ISBN 0-7619-3387-5. ''पृष्ठ 45''</ref> == कानूनी निवारण == भारतीय क़ानून में महिलाओं के यौन उत्पीड़न से निपटने के लिए [[भारतीय दण्ड संहिता]] में स्पष्ट प्रावधान हैं। 2013 के आपराधिक कानून (संशोधन) अधिनियम के तहत इन्हें और कड़ा किया गया है:<ref>[https://www.thelegalpaper.com/2022/12/ipc-354-354a-354b-354c-354d-in-hindi.html आपराधिक कानून (संशोधन) अधिनियम, 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221229171417/https://www.thelegalpaper.com/2022/12/ipc-354-354a-354b-354c-354d-in-hindi.html |date=29 दिसंबर 2022 }}</ref> * '''IPC धारा 354:''' जो कोई भी किसी महिला पर हमला करता है या आपराधिक बल का प्रयोग करता है, यह जानते हुए कि वह उसकी लज्जा को भंग कर देगा, उसे न्यूनतम एक वर्ष और अधिकतम पांच वर्ष के कारावास और जुर्माने से दंडित किया जाएगा। * '''IPC धारा 354A:''' अवांछित शारीरिक संपर्क, यौन प्रस्ताव या अश्लील टिप्पणियां करने पर कठोर कारावास की सज़ा। * '''IPC धारा 354B:''' महिला को निर्वस्त्र करने के इरादे से हमला करना। * '''IPC धारा 354C:''' निजता भंग करते हुए छुपकर तस्वीरें लेना। * '''IPC धारा 354D:''' महिला का उसकी इच्छा के विरुद्ध बार-बार पीछा करना या इलेक्ट्रॉनिक माध्यम से नज़र रखना। इसके अतिरिक्त, IPC की धारा 294 के तहत सार्वजनिक स्थानों पर अश्लील इशारों, टिप्पणियों या गाने के लिए अधिकतम तीन महीनों की सज़ा का प्रावधान है। धारा 292 अश्लील साहित्य या तस्वीरें दिखाने पर लागू होती है।<ref>[http://books.google.com/books?id=jO2ts0jpNsAC&pg=PA160&dq=eve-teasing&lr= ईव टीज़िंग]{{Dead link|date=सितंबर 2021|bot=InternetArchiveBot}} लक्ष्मी देवी द्वारा ''एनसाइक्लोपीडिया ऑफ़ सोशल चेंज'' . अनमोल पब्लिकेशन्स प्रा. लि. द्वारा 2004 में प्रकाशित. ISBN 81-7488-161-1. ''पृष्ठ 159-160'' .</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=SKkzbVsmGOQC&pg=PA63&dq=eve-teasing&lr= सेक्शुअल हरैसमेंट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501041655/http://books.google.com/books?id=SKkzbVsmGOQC|date=1 मई 2013}} गीतांजलि गांगुली द्वारा ''इंडियन फ़ेमिनिज़्म्स: लॉ, पेट्रियार्कीज़ एंड वायलेंस इन इंडिया'' . एशगेट पब्लिशिंग लिमिटेड द्वारा 2007 में प्रकाशित. ISBN 0-7546-4604-1.''पृष्ठ 63'' .</ref> '[[राष्ट्रीय महिला आयोग]]' ने भी इस संदर्भ में क़ानूनी सुधारों के प्रस्ताव रखे हैं।<ref name="nat">[http://ncw.nic.in/page9.htm ''महिलाओं के लिए राष्ट्रीय आयोग (एनसीडब्ल्यू)'' द्वारा महिलाओं को प्रभावित करने वाले क़ानून और विधायी उपाय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619073746/http://ncw.nic.in/page9.htm |date=19 जून 2009 }} महिलाओं के लिए राष्ट्रीय आयोग.</ref> == इतिहास == 1960 के दशक में इस समस्या ने जनता और मीडिया का ध्यान आकर्षित किया।<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897530,00.html ईव-टीज़िंग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113105921/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897530,00.html |date=13 नवंबर 2010 }} ''टाइम'' सोमवार, 12 सितंबर 1960.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.doubletongued.org/index.php/dictionary/eve_teasing/ |title=शब्द के उद्धरण जो दर्शाते हैं कि यह 1960 के दशक से ही प्रचलन में है |access-date=12 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110916083155/http://www.doubletongued.org/index.php/dictionary/eve_teasing/ |archive-date=16 सितंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> आगामी दशकों में जब अधिक महिलाओं ने कॉलेज जाना और स्वतंत्र रूप से काम करना शुरू किया, तब यह समस्या चिंताजनक स्तर तक बढ़ गई।<ref name="pol">[http://books.google.com/books?id=RKnClbGW9-AC&pg=PA54&dq=eve-teasing&lr= ईव टीज़िंग] मंगई नटराजन द्वारा ''विमेन पुलिस इन ए चेंजिंग सोसाइटी: बैक डोर टू इक्वालिटी'' . एशगेट पब्लिशिंग, लिमिटेड द्वारा 2008 में प्रकाशित. ISBN 0-7546-4932-6. ''पृष्ठ 54'' .</ref> सरकार ने सुधारोपाय लागू किए, जिसमें सादे कपड़ों में महिला पुलिस अधिकारियों की तैनाती और महिला पुलिस स्टेशनों की स्थापना शामिल थी।<ref>{{Cite web |url=http://news.oneindia.in/2006/08/28/special-squad-to-nab-eve-teasers-formed-in-kerala-1156746313.html |title=केरल में महिलाओं से छेड़छाड़ करने वालों को पकड़ने के लिए विशेष दस्तों का गठन |access-date=12 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718193853/http://news.oneindia.in/2006/08/28/special-squad-to-nab-eve-teasers-formed-in-kerala-1156746313.html |archive-date=18 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.indopia.in/India-usa-uk-news/latest-news/507034/National/1/20/1 इलाहाबाद में सड़कछाप रोमियो पर निगरानी रखने के लिए विशेष दल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413024554/http://www.indopia.in/India-usa-uk-news/latest-news/507034/National/1/20/1 |date=13 अप्रैल 2009 }} ''मजनू का पिंजरा'', ''इंडोपिया'', 20 फ़रवरी 2009.</ref> तमिलनाडु जैसे राज्यों ने एसिड फेंकने जैसी घटनाओं के बाद इसे ग़ैर जमानती अपराध घोषित किया।<ref name="pol"/> 1998 में [[चेन्नई]] में एक छात्रा सारिका शाह की मृत्यु ने कड़े क़ानूनों की आवश्यकता को सामने ला दिया।<ref>[http://www.expressindia.com/ie/daily/19980727/20850084.html महिलाओं से छेड़खानी के मामले में हत्या का आरोप] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015021542/http://www.expressindia.com/ie/daily/19980727/20850084.html |date=15 अक्तूबर 2012 }} ''इंडियन एक्सप्रेस'', सोमवार, 27 जुलाई 1998.</ref> 2007 में दिल्ली में पर्ल गुप्ता की मौत हुई। इसके विरोध स्वरूप कई जगह महिलाओं ने स्वयं भी प्रतिक्रिया दी, जैसे 2009 में [[वड़ोदरा]] की छात्राओं द्वारा छेड़छाड़ करने वालों की पिटाई।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Vadodara/MSU-hostel-girls-beat-up-eve-teasers/articleshow/4179252.cms MSU छात्रावास की लड़कियों द्वारा छेड़छाड़ करने वालों की पिटाई] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524061459/http://timesofindia.indiatimes.com/Vadodara/MSU-hostel-girls-beat-up-eve-teasers/articleshow/4179252.cms |date=24 मई 2010 }} ''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]'', 23 फ़रवरी 2009.</ref> क़ानूनी सज़ा के अलावा, पुलिस और अदालतों ने कई बार सार्वजनिक अपमान (जैसे मुर्ग़ा सज़ा) और जागरूकता पर्चे बाँटने जैसे आदेश भी दिए हैं।<ref>[http://www.dailyexcelsior.com/web1/07oct10/inter.htm#4 'मुर्ग़ा' बनने की सज़ा के साथ पाक पुलिस द्वारा महिलाओं के साथ छेड़छाड़ करने वालों पर रोक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100219063207/http://www.dailyexcelsior.com/web1/07oct10/inter.htm#4 |date=19 फ़रवरी 2010 }} ''डेली एक्सेलसियर'', 10 अक्टूबर 2007.</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1690507.cms लोक अभियोजन: अपराध और त्वरित सजा!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100830041104/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1690507.cms |date=30 अगस्त 2010 }} ''द टाइम्स ऑफ़ इंडिया'', 29 जून 2006.</ref><ref>[http://www.screenindia.com/news/youth-held-for-eveteasing-told-to-distribute-handouts/320866/ महिलाओं के साथ छेड़खानी करते हुए पकड़े गए युवक से हैंडआउट्स वितरित करने के लिए कहा गया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224210700/http://www.screenindia.com/news/youth-held-for-eveteasing-told-to-distribute-handouts/320866/ |date=24 फ़रवरी 2009 }} ''इंडियन एक्सप्रेस न्यूज़ सर्विस'', 10 जून 2008.</ref> == सार्वजनिक प्रतिक्रिया == [[चित्र:Blank Noise project's intervention on Majestic bus stand, against Eve Teasing.jpg|right|thumb|महिलाओं के साथ छेड़खानी के खिलाफ़ मेजेस्टिक बस स्टैंड पर ब्लैंक नॉइज़ परियोजना द्वारा हस्तक्षेप.]] 'निडर [[कर्नाटक]]' या 'निर्भय कर्नाटक', 'ब्लैंक नॉइज़', 'संवादा' और 'विमोचना' जैसे समूहों ने जनता के बीच कई जागरूकता अभियान चलाए हैं, जिनमें 'टेक बैक द नाइट' और 2003 में [[बंगलौर|बेंगलूर]] में प्रवर्तित 'द ब्लैंक नॉइज़ प्रॉजेक्ट' शामिल है।<ref>[http://www.deccanherald.com/Content/Mar72009/metrosat20090306122452.asp महिला विशेष दिवस: केवल महिलाओं से छेड़छाड़ नहीं!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312002543/http://www.deccanherald.com/Content/Mar72009/metrosat20090306122452.asp |date=12 मार्च 2009 }} ''डेक्कन हेराल्ड,'' शनिवार 7 मार्च 2009.</ref> ऐसे ही कार्यक्रम [[मुम्बई|मुंबई]] में भी आयोजित किए गए।<ref>[http://www.rediff.com/news/2008/mar/04mumbai.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100830034601/http://www.rediff.com/news/2008/mar/04mumbai.htm|date=30 अगस्त 2010}} ''[[रीडिफ.कॉम|Rediff.com,]]'' 4 मार्च 2008.</ref> [[दिल्ली]] में,<ref name="ncrb">[http://ncrb.nic.in/cii2007/cii-2007/Chapters.htm राष्ट्रीय अपराध रिकॉर्ड ब्यूरो, भारत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619063851/http://ncrb.nic.in/CII2007/cii-2007/Chapters.htm |date=19 जून 2009 }} से महानगरों की सांख्यिकी</ref> 2010 के [[2010 राष्ट्रमण्डल खेल|राष्ट्रमंडल खेलों]] के लिए महिला और बाल विकास विभाग ने शहर को तैयार करने हेतु विशेष संचालन समिति की स्थापना की थी।<ref name="WSJdelhieveteasing">{{Cite web |url=http://online.wsj.com/article/SB125291645948508175.html |title=दिल्ली बनाम "महिलाओं से छेड़छाड़ करने वाले": समय के प्रति एक दौड़, केतकी गोखले, वॉल स्ट्रीट जर्नल, 14-सितंबर-2009 |access-date=12 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824032632/http://online.wsj.com/article/SB125291645948508175.html |archive-date=24 अगस्त 2010 |url-status=live }}</ref> इसके अतिरिक्त, कामकाजी महिलाओं की सुरक्षा सुनिश्चित करने के लिए बड़े शहरों (जैसे मुंबई) की स्थानीय रेलगाड़ियों में "महिलाओं के लिए विशेष" (Ladies Special) डिब्बे और रेलगाड़ियां चलाई गईं।<ref name="Ladies Special Train - Times Online UK">[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6840167.ece मुंबई की महिलाओं के लिए विशेष ट्रेन कामुक यात्री कीटों को पीछे छोड़ती हुई, हेलेन अलेक्जेंडर और राइज़ ब्लेकल, टाइम्स ऑनलाइन ब्रिटेन, 14-अक्टूबर-2009]{{Dead link|date=अक्तूबर 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == लोकप्रिय संस्कृति में वर्णन == पारंपरागत रूप से, भारतीय सिनेमा ने कई बार प्रेम प्रसंग की शुरूआत के तौर पर महिलाओं के साथ छेड़खानियों को दर्शाया है, जो अक्सर गाने के अंत तक नायिका के समर्पण से ख़त्म होता है। कई विश्लेषकों के अनुसार इस चित्रण ने 'सड़कछाप प्रेमियों' की अवधारणा को जन्म दिया, जिसका एक रूप ''रोडसाइड रोमियो'' (2007) जैसी फिल्मों में देखा जा सकता है।<ref name="cho"/> इसके विपरीत, कई फिल्मों (जैसे "मगधीरा" और "वान्टेड") में नायक द्वारा छेड़खानी करने वालों की पिटाई करने और "जिंदा" (2006) जैसी फिल्मों में इसके गंभीर परिणामों को भी दर्शाया गया है। == इन्हें भी देखें == * [[यौन उत्पीड़न]] * [[भारत में कामुकता]] == अतिरिक्त पठन == * शोभा सक्सेना द्वारा लिखित ''क्राइम्स अगेन्स्ट विमेन एंड प्रोटेक्टिव लॉज़'' . दीप एंड दीप पब्लिकेशन्स द्वारा 1995 में प्रकाशित. * एलिसन एम. थॉमस, सीलिया किट्ज़िंगर द्वारा ''सेक्शुअल हरैसमेंट: कंटेम्पोररी फ़ेमिनिस्ट पर्सपेक्टिव्स'' . ओपन युनिवर्सिटी प्रेस द्वारा 1997 में प्रकाशित. ISBN 0-335-19580-6. * अध्याय 10: सेक्शुअल हरैसमेंट इन इंडिया: अ केस स्टडी ऑफ़ ईव-टीज़िंग इन हिस्टॉरिकल पर्सपेक्टिव. क्लेर ब्रैंट, यून ली टू द्वारा ''रीथिंकिंग सेक्शुअल हरैसमेंट'' . प्लूटो प्रेस द्वारा 1994 में प्रकाशित. ISBN 0-7453-0838-4. ''पृष्ठ 200'' . * [https://web.archive.org/web/20110713195904/http://www.legalserviceindia.com/articles/etea.htm ईवटीज़िंग इन इंडिया एंड टॉर्शियस लाएबिलिटीज़- लेखक बी. ज्योति किरण-क़ानूनी दृष्टिकोण] * [https://web.archive.org/web/20080111124338/http://www.tn.gov.in/gorders/par/par-e-20054.htm विशाखा बनाम राजस्थान सरकार (जेटी 1997 (7) एससी 384)] ''[[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] सरकार'' . == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.indiatogether.org/2007/sep/wom-evetease.htm फ़ाइटिंग ईव-टीज़िंग: राइट्ज़ एंड रेमेडी]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20090414032029/http://www.merinews.com/catFull.jsp?articleID=124337 ईव-टीज़िंग एंड मेल डॉमिनन्स] * [https://web.archive.org/web/20100218150435/http://www.sawf.org/newedit/edit07172006/index.asp इन इंडिया, विमेन फ़ाइट हरैसमेंट ऑफ़ "ईव टीज़िंग"] * [https://web.archive.org/web/20100628201813/http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/south_asia/10220920.stm बांग्लादेश 'ईव टीज़िंग' क्रेज़ टेक्स अ टेरिबल टॉल] [[श्रेणी:यौन शोषण]] [[श्रेणी:गंवारू बोली ]] [[श्रेणी:भारतीय समाज]] [[श्रेणी:पाकिस्तानी समाज]] [[श्रेणी:एशिया में महिला अधिकार]] ahxu820nbymi1920uydiyq2v4ulnirv मर्सिडीज़-बेंज़ E-क्लास 0 249021 6631898 6260623 2026-10-22T05:13:42Z अमर तिवारी 932885 6631898 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=सितंबर 2024}} :''E-क्लास यहां पुनर्निर्देशित करता है। '' ''क्रिसलर के 1983-1984 में बेचे गए डॉ़ड्ज 600 के पुनर्नामकरण वाले संस्करण के लिए देखें क्रिसलर E-क्लास.'' {{Infobox Automobile |image = 0 Mercedes-Benz W213 Facelift 1.jpg |name = Mercedes-Benz E-Class |manufacturer = [[Mercedes-Benz]]<br />[[Magna Steyr]] (4MATIC only) |parent_company = [[Daimler-Benz]]<br />[[DaimlerChrysler]] (1998-2007)<br />[[Daimler AG]] (2008-present) |production = predecessors date to mid-1930s <br /> E-class nomenclature adopted in 1993 |class = [[Mid-size]] [[luxury car]]<br />[[Executive car]] |layout = [[Front-engine design|Front engine]], [[rear-wheel drive]]/[[Four-wheel drive]] |related = [[Mercedes-Benz CLS-Class]] }} '''मर्सिडीज़-बेंज़ E-क्लास''', [[मर्सिडीज़ बेन्ज़|मर्सिडीज़-बेंज़]] द्वारा विभिन्न इंजन और ढांचे के विन्यासों में निर्मित एक्ज़ीक्यूटिव-आकार के कारों की श्रेणी है। शुरूआत में E ''एइनस्प्रिट्ज़मोटर'' (जर्मन में ईंधन भरना) का द्योतक था; 1950 के दशक में, पहले पहल जब E-क्लास प्रकट हुआ उस समय वॉल्यूम प्रोडक्शन वाहनों की नई सुविधा, इंजन के नाम में E प्रत्यय के रूप में जुड़ा. उन्नत W124 के प्रमोचन तक E का उपयोग उपसर्ग के रूप में किया जाता रहा (अर्थात् E220) और मॉडल को आधिकारिक रूप से E-क्लास (या ''E-klasse'') के रूप में निर्दिष्ट किया जाता था। इस समय तक सभी [[मर्सिडीज़ बेन्ज़|मर्सिडीज़]] कारें ईंधन इंजेक्शन का इस्तेमाल करती थीं और कंपनी को लगा कि इसे एक ख़ास विशेषता के रूप में जोड़ना ज़रूरी है। E-क्लास आकार और स्थायित्व के कारण, कारें यूरोपीय देशों में अक्सर टैक्सियों के रूप में सेवा प्रदान करती हैं। W123 और W124 जैसे पुराने मॉडलों को मलेशिया में अंतर-राज्य टैक्सियों के रूप में इस्तेमाल किया जाता है और W211 का प्रयोग सिंगापुर में टैक्सी के रूप में किया जाता है। मर्सिडीज़-बेंज़ कारखाने से विशेष-उद्देश्य वाहनों (जैसे पुलिस या एम्बुलेंस संशोधन) को भी पेश करता है।<ref>{{cite web |url=http://www.mercedes-benz.de/content/germany/mpc/mpc_germany_website/de/home_mpc/sonderfahrzeuge0/home/products/branch-solutions/taxi0/e-klasse.html |title=Mercedes-Benz Deutschland - Sonderfahrzeuge - Taxi - E-Klasse |accessdate=2008-08-05 |publisher=[[Daimler AG]] |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917033105/http://www.mercedes-benz.de/content/germany/mpc/mpc_germany_website/de/home_mpc/sonderfahrzeuge0/home/products/branch-solutions/taxi0/e-klasse.html |archive-date=17 सितंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> == इतिहास == === W120 'पॉन्टॉन' === {{main|Mercedes-Benz W120}} पहला आधुनिक मध्यम आकार का मर्सिडीज़ 1953 का W120 'पॉन्टॉन' 180 था। 1955 के R121 190 SL के साथ अपनी अभियांत्रिकी साझा करते हुए, पॉन्टॉन एक चार-सिलेंडर पॉवर वाला स्टाइलिश सिडान था। 1958 में एक बड़े इंजन वाला W121 190 प्रकट हुआ। === W110 'फ़िनटेल' === {{main|Mercedes-Benz W110}} मर्सिडीज़ ने दोनों बड़े S-क्लास और 1962 के नए W110 'फ़िनटेल' 190 में टेलफ़िन जोड़े. 1965 के 230 मॉडल में स्ट्रेट-6 पॉवर प्रकट हुआ और उस वर्ष भी चार के विस्थापनों में वृद्धि हुई। === W114/W115 'स्ट्रोक-8' === {{main|Mercedes-Benz W114}} मध्यम आकार के मर्सिडीज़ को 1968 में W114/W115 'स्ट्रोक-8' के रूप में दुबारा डिज़ाइन किया गया। इस बार, 6-सिलेंडर मॉडल (W114) सबसे ज़्यादा प्रचलित थे, जबकि W115 लाइन कंपनी के चार- और पांच-सिलेंडर पॉवर की पेशकश में सबसे नीचे थे। इस वर्ग में [[डीज़ल इंजन]] शामिल हो गए, उसी प्रकार जैसे कूपे ढांचा। === W123 === {{main|Mercedes-Benz W123}} 1977 में अपने प्रवर्तन पर लोकप्रिय W123 जल्द ही सर्वाधिक-बिक्री वाला बन गया। विशेष रूप से डीज़ल 240D (और बाद में 300D) रूप में, कार ने उत्पाद गुणवत्ता के लिए कंपनी की प्रतिष्ठा बढ़ा दी। 1985 में उत्पादन के अंत तक 2.3 करोड़ से ज़्यादा तैयार किए गए। सैलून/सिडान, कूपे और एस्टेट ढांचों के विन्यास की पेशकश की गई। {{-}} === W124 === {{main|Mercedes-Benz W124}} {{Infobox Automobile generation |name = W124 |image = [[चित्र:Mercedes-Benz W124T front 20090418.jpg|250px|W124 Mercedes-Benz E-Class estate]] |engine = 2.0L TD 2.5L TD 2.0L I4 2.3L I4 2.6L I6 2.8L I6 4matic 3.0L {{convert|177|hp|kW|abbr=on}} I6 3.2L {{convert|217|hp|abbr=on}} [[Straight-six engine|I6]] 4.2L {{convert|275|hp|abbr=on}} [[V8]] 5.0L {{convert|315|hp|abbr=on}} (USA) {{convert|326|hp|abbr=on}} (Europe) [[V8]] |transmission = 4-speed automatic<br />5-speed manual |assembly = [[Sindelfingen, Germany]] <br />[[Bremen (city)|Bremen, Germany]] <br />[[Rastatt, Germany]] (mostly cars for the US-market) <br />[[Zuffenhausen, Germany (at the Porsche Plant)]]<br />[[Pune, भारत]] |production = 1984–1995 |body_style = 4-door [[sedan (car)|sedan]]<br />5-door [[station wagon]]<br />2-door [[coupe]]<br />2-door [[convertible]] |weight = 3927&nbsp;lb (500E)<br />3826&nbsp;lb (400E) |wheelbase = Sedan & Wagon: {{auto in|110.2|0}}<br />Coupe: {{auto in|106.9|0}} |length = Wagon: {{auto in|188.2|0}}<br />Sedan: {{auto in|187.2|0}}<br />Coupe: {{auto in|183.9|0}} |width = {{auto in|68.5|0}}<br />E500 Sedan: {{auto in|70.7|0}} |height = Wagon: {{auto in|59.8|0}}<br />Sedan: {{auto in|56.3|0}}<br />Coupe: {{auto in|55.5|0}}<br />Convertible: {{auto in|54.8|0}}<br />E500 Sedan: {{auto in|55.4|0}} |platform = [[Mercedes-Benz W124]] }} 'E-क्लास' नाम पहली बार अमेरिका में 1994 मॉडल वर्ष के W124 रूपांतर के साथ प्रकट हुआ (1986 के दौरान अमेरिका में w124 प्रवर्तित किया गया लेकिन 1993 तक पुराने मॉडलों के नामकरण की परंपरा ही जारी रही, जब सभी मर्सिडीज़ बेंज़ मॉडल नई प्रणाली में बदल गए, उदा. 300E के बजाय E320). 4 और 6 सिलेंडर वाले [[पेट्रोल|पेट्रोल इंजन]] की तुलना में 300D ईंधन के किफ़ायती विकल्प के रूप में जारी रहा और पेट्रोल V8 इंजन (1992 के बाद उपलब्ध) ने पेट्रोल पॉवर आउटपुट को और आगे बढ़ाया. V8 पॉवर वाले सिडान/सैलून का नाम 1992-1993 से 400E/500E और 1993 के बाद E420/E500 रखा गया। इसी तरह, 3-[[लीटर]] वाले कार (उदा., 'E300') को भी नए 3.2 लीटर के [[अंतर्दहन इंजन|इंजनों]] के साथ और 1994 में नाम के युक्तिकरण के साथ 'E320' के रूप में पुनर्नामकरण किया गया। सैलून/सिडान, कूपे, कनवर्टिबल और एस्टेट ढांचे के विन्यासों की पेशकश की गई। 1992 से 1994 तक मर्सिडीज़ ने W124 सिडान के सीमित उत्पादन खेल संस्करण की पेशकश की, जो पोर्श के सहयोग से तैयार और जोड़ा गया था। इसे 500E नाम दिया गया (1994 के लिए E500). {{-}} === W210 === {{main|Mercedes-Benz W210}} {{Infobox Automobile generation |name = W210 |image = [[चित्र:Mercedes W210 front 20080320.jpg|250px|1996-99 Mercedes-Benz W210 E-Class sedan]] |production = 1995&ndash;2002 |engine = 2.0L<br /> 2.3L<br /> 2.6L (E240)<br /> 2.8L 4matic<br /> 3.0L {{convert|174|hp|abbr=on}} [[Straight-6|I6]]<br /> 3.2L {{convert|217|hp|abbr=on}} [[V6]]<br /> 3.2L {{convert|221|hp|abbr=on}} [[V6]]<br /> 4.2L {{convert|276|hp|abbr=on}} [[V8]]<br /> 4.3L {{convert|275|hp|abbr=on}} [[V8]]<br /> 5.4L {{convert|362|hp|abbr=on}} [[V8]]<br /> 2.1L {{convert|94|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[I4]]<br /> 2.1L {{convert|100|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[I4]]<br /> 2.1L {{convert|114|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[I4]]<br /> 2.1L {{convert|123|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[I4]]<br /> 2.9L {{convert|127|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[I5]]<br /> 2.1L {{convert|141|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[I4]]<br /> 2.7L {{convert|161|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[I5]]<br /> 2.7L {{convert|168|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[I5]]<br /> 3.0L {{convert|175|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[I6]]<br /> 3.2L {{convert|195|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[I6]] |wheelbase = {{auto in|111.5|0}} |assembly = [[Graz]], [[Austria]]<br />[[Sindelfingen, Germany]]<br />[[Bremen (city)|Bremen, Germany]]<br />[[Pune, भारत]]<br />[[Ho Chi Minh City]], [[Vietnam]] <br /> [[Cairo, Egypt]]<br />[[Bogor]], [[Indonesia]]<ref>{{Cite web |url=http://car-cat.com/firm-1046.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=1 मार्च 2011 |archive-url=https://archive.today/20101212203837/http://car-cat.com/firm-1046.html |archive-date=12 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> |length = Sedan: {{auto in|189.4|0}}<br />Wagon: {{auto in|190.0|0}} |width = {{auto in|70.8|0}} |platform = [[Mercedes-Benz W210]] |height = Sedan: {{auto in|56.7|0}}<br />Wagon: {{auto in|59.3|0}}<br />AMG Sedan: {{auto in|56.9|0}} |transmission = 4-speed [[automatic transmission|automatic]]<br />5-speed [[automatic transmission|automatic]]<br />5-speed [[manual transmission|manual]]<br />6-speed [[manual transmission|manual]]<br /> |body_style = 4-door [[sedan (car)|sedan]]<br />5-door [[station wagon]] }} 1996 में प्रवर्तित W210 E-क्लास ने मध्यम-आकार के मर्सिडीज़ को दृढ़ता के साथ, विलासिता बाज़ार के ऊपरी छोर पर पहुंचा दिया। हालांकि छह-सिलेंडर वाले मॉडल अभी भी कुछ समय के लिए पेश किए गए, चार-लाइटों वाले प्रारंभिक भाग और ऊंचे दामों ने कार को महंगे बाज़ार में पहुंचा दिया। सितंबर 1999 में W210 E-क्लास का रूपांतरण किया गया। इसमें पिछले संस्करण से अधिक दृश्य, यांत्रिक और गुणात्मक सुधार भी शामिल हैं। {{-}} === W211 === {{main|Mercedes-Benz W211}} {{Infobox Automobile generation |name = W211 |image = [[चित्र:Mercedes-Benz E320 2 -- 12-17-2009.jpg|250px|2003-2006 Mercedes-Benz E-320 sedan (US)]] |production = 2002–2009 |engine = 1.8L I4 Kompressor<br /> 2.6L {{convert|208|hp|abbr=on}} [[V6]]<br />3.2L {{convert|209|hp|abbr=on}} [[Straight-six engine|I6]]<br /> 3.2L {{convert|221|hp|abbr=on}} [[V6]]<br /> 3.5L {{convert|268|hp|abbr=on}} [[V6]]<br /> 5.0L {{convert|302|hp|abbr=on}} [[V8]]<br /> 5.5L {{convert|382|hp|abbr=on}} [[V8]]<br /> 5.4L {{convert|469|hp|abbr=on}} [[V8]]<br /> 6.2L {{convert|507|hp|abbr=on}} [[V8]]<br /> 2.1L {{convert|121|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[Straight-4|I4]]<br /> 2.1L {{convert|134|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[Straight-4|I4]]<br /> 2.1L {{convert|148|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[Straight-4|I4]]<br /> 2.1L {{convert|167|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[Straight-4|I4]]<br /> 2.7L {{convert|175|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[Straight-5|I5]]<br /> 3.2L {{convert|175|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[I6]]<br /> 3.0L {{convert|188|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[V6]]<br /> 3.2L {{convert|201|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[I6]]<br /> 3.0L {{convert|208|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[V6]]<br /> 3.0L {{convert|221|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[V6]]<br /> 4.0L {{convert|255|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[V8]]<br /> 4.0L {{convert|314|hp|abbr=on}} [[Turbo]] [[Diesel engine|Diesel]] [[V8]] |wheelbase = {{auto in|112.4|0}} |length = 2003-04 Sedan: {{auto in|190.3|0}}<br />2005-06 Sedan: {{auto in|189.7|0}}<br />2007-present Sedan: {{auto in|191.0|0}}<br />2004-06 Wagon: {{auto in|191.7|0}}<br />2007-present Wagon: {{auto in|192.3|0}} |platform = [[Mercedes-Benz W211]] |width = 2003-04: {{auto in|71.3|0}}<br />2005-present: {{auto in|71.7|0}} |assembly = [[ज़िंडलफ़िंगन]]<br />[[ब्रेमन]]<br />[[त्सुफ़नहाउज़न]], [[जर्मनी]]<br />[[सांतियागो तियांगिस्तेंको]], [[मेक्सिको]] <br />[[ग्रात्स]], [[ऑस्ट्रिया]]<br />[[पुणे]]<br />[[बीजिंग]], [[चीन]]<br />[[क़ाहिरा]], [[मिस्र]]<br />[[Pekan]], [[Malaysia]]<br />[[तेहरान]], [[ईरान]]<br />[[Samut Prakan]], [[Thailand]]<br />[[बोगोर]], [[Indonesia]] |height = 2003-06 Sedan: {{auto in|57.0|0}}<br />2007-present Sedan: {{auto in|58.4|0}}<br />2007-present Wagon: {{auto in|59.3|0}}<br />2004-present Wagon: {{auto in|58.9|0}}<br />AMG: {{auto in|57.2|0}} |transmission = 5-speed [[automatic transmission|automatic]]<br />7-speed automatic<br />6-speed manual |body_style = 4-door [[sedan (car)|sedan]]<br />5-door [[station wagon]] |related = [[Mercedes-Benz CLS-Class]] }} 2002 में प्रवर्तित, W211 E-क्लास पिछले मॉडलों में एक और विकास था और इसे मोटरिंग मीडिया द्वारा दीर्घकालीन प्रतिद्वंद्वी BMW 5-श्रृंखला (जो पहले मोटरिंग मीडिया का पसंदीदा विकल्प था) से भी ज़्यादा प्रतियोगी पेशकश माना गया। [[उत्तर अमेरिका|उत्तरी अमेरिका]] में बिक्री की शुरूआत से पहले, कार को 2002 की फ़िल्म ''मेन इन ब्लैक II'' में दिखाया गया। W211-आधारित W219 CLS-क्लास चार-दरवाज़ों वाला कूपे 2005 में एक आला मॉडल के रूप में पेश किया गया था, जो मुख्य रूप से युवा जन-समुदाय को आकर्षित करने के लिए था। 2006 में पिछले मॉडलों द्वारा उठाए गए गुणात्मक और तकनीकी मुद्दों के समाधान के लिए W211 E-क्लास को रूपांतरित किया गया, सेन्सोट्रॉनिक को बंद कर दिया गया, जबकि प्री-सेफ़ (बिना ब्रेक सपोर्ट) को मानक बनाया गया। E-क्लास श्रेणी में कारखाने में निर्मित सबसे बड़ा इंजन E500 (अमेरिका में E550 नाम) है, 2006 में रूपांतरण के साथ जिसके इंजन के आकार को 5 लीटर से बढ़ा कर 5.5 लीटर कर दिया गया। E63 AMG नाम और अन्य ट्यूनिंग हाउस संस्थापनों के साथ AMG मॉडल भी मौजूद है। मर्सिडीज़-बेंज़ ने 2006 उत्तरी अमेरिका अंतर्राष्ट्रीय ऑटो शो में अपने ब्लूटेक डीज़ल सिस्टम को E320 CDI ब्लूटेक के रूप में E-क्लास में प्रवर्तित किया। ब्लूटेक डीज़ल उत्सर्जन की सफ़ाई के लिए एक दो-चरण वाली प्रणाली है। प्रथम चरण 50 [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राष्ट्र]] में से 45 (साथ ही [[डिस्ट्रिक्ट ऑफ कोलंबिया|कोलंबिया जिला]]) में E320 CDI को मान्य बनाता है। दूसरे चरण में [[कैलिफ़ोर्निया|कैलिफोर्निया]], [[मेन|माइने]], [[मैसाचूसिट्स|मैसाचुसेट्स]], [[नया यॉर्क|न्यूयॉर्क]] और [[वर्मांट|वरमोंट]] के अधिक कड़े मानकों की पूर्ति के लिए आगे और कटौती के लिए [[यूरिया]] का उपयोग करता है। E320 CDI ब्लूटेक की बिक्री 2007 मॉडल के रूप में 2006 की शरद ऋतु में शुरू हुई, लेकिन यूरिया इंजेक्शन के साथ 50-राज्य कानूनी मॉडल 2009 मॉडल वर्ष तक नहीं पेश किए जाएंगे. <gallery> File:Mercedes Benz W211 front 20070326.jpg|नए रूप में W211 वैगन AMG स्टाइलिंग पैकेज File:Mercedes W211 front 20080127.jpg|नए रूप में E-क्लास W211 File:Mercedes W211 rear 20080127.jpg| नए रूप में E-क्लास W211 </gallery> {{-}} === W212 === {{main|Mercedes-Benz W212}} {{Infobox Automobile generation | name = Mercedes-Benz W212 | image = [[चित्र:2010 Mercedes-Benz E550 1 -- 07-23-2009.jpg|250px|2010 Mercedes-Benz E550 sedan (US)]] | production = 2009&ndash;Present | production_start = | production_end = | model_years = | assembly = [[Sindelfingen]], [[Germany]] <br /> [[Pune, भारत]] <br />[[Santiago Tianguistenco]], [[Mexico]] <br />[[Cairo]], [[Egypt]] <br /> [[Beijing]], [[China]] <br /> [[Chakan]], [[India]] | predecessor = [[Mercedes-Benz W211]]<br />[[Mercedes-Benz CLK-Class]] | successor = | class = [[Executive car]] | body_style = 4-door [[sedan (car)|sedan]]<br />4-door [[station wagon]]<br />2-door [[coupe]]<br />[[convertible]] | layout = [[Front-engine design|Front engine]], [[rear-wheel drive]] / [[four-wheel drive]] | platform = | engine = 2.1L [[diesel engine|diesel]] [[Straight-4|I4]]<br />3.0L [[diesel engine|diesel]] [[V6]]<br />1.8L [[turbocharged]] [[Straight-4|I4]]<br />3.5L [[V6]]<br /> 5.5L [[V8]]<br />6.2L [[V8]] | transmission = 5-speed [[automatic transmission|automatic]]<br />7-speed [[automatic transmission|automatic]]<br />6-speed [[manual transmission|manual]] | wheelbase = Coupe: {{Auto in|112.4|0}}<br />Sedan: {{Auto in|113.1|0}} | length = Coupe: {{Auto in|191.0|0}}<br />Sedan: {{Auto in|191.7|0}} | width = Coupe: {{Auto in|71.7|0}}<br />Sedan: {{Auto in|75.9|0}} | height = Coupe: {{Auto in|57.0|0}}<br />Sedan: {{Auto in|57.6|0}} | weight = | related = Mercedes ML-Class | designer = | sp = us }} 2009 में W212 ने W211 को प्रतिस्थापित किया। जेनेवा मोटर शो में अनावरण से पहले ही W212 की तस्वीरें 9 दिसम्बर 2008 को इंटरनेट पर लीक कर दी गईं। <ref>{{Cite web |url=http://www.autoscoops.eu/nieuws/2008/mercedes-e-klasse-de-eerste-fotos |title=Mercedes E-Klasse: de eerste foto's |access-date=1 मार्च 2011 |archive-url=https://archive.today/20120718133502/http://www.autoscoops.eu/nieuws/2008/mercedes-e-klasse-de-eerste-fotos |archive-date=18 जुलाई 2012 |url-status=dead }}</ref> सीधे अंतःक्षेपित बलपूर्वक प्रविष्ट इंजन सहित नए E 200 CGI और E 230 CGI को शामिल करते हुए संपूर्ण E-क्लास प्रकार के विवरणों सहित, प्रकटित ब्रोशर के स्कैन जनवरी 2009 में इंटरनेट पर पोस्ट किए गए।<ref>{{Cite web |url=http://paultan.org/archives/2009/01/08/leaked-2010-mercedes-benz-e-class-w212-brochures-with-detailed-specification-sheets/ |title=विस्तृत विनिर्देश पत्रकों के साथ प्रकटित 2010 मर्सिडीज़-बेंज़ E-क्लास (W 212) ब्रोशर |access-date=1 मार्च 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218190123/http://paultan.org/archives/2009/01/08/leaked-2010-mercedes-benz-e-class-w212-brochures-with-detailed-specification-sheets/ |archive-date=18 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> नई विशेषताओं में शामिल हैं ब्लाइंड स्पॉट मॉनिटर, लेन कीपिंग असिस्ट, अटेंशन असिस्ट के साथ प्री-सेफ़ और नाइट व्यू असिस्ट प्लस. संयुक्त राज्य अमेरिका में E-क्लास का दाम पिछले मॉडल से लगभग US$4,600 कम रखा गया है।<ref>{{cite web |last=Joseph |first=Noah |url=http://www.autoblog.com/2009/05/04/mercedes-slashes-nearly-5k-off-the-list-price-of-a-new-e-class/ |title=Mercedes slashes nearly $5k off the list price of a new E-Class — Autoblog |publisher=Autoblog.com |date=2009-04-05 |accessdate=2010-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729172622/http://www.autoblog.com/2009/05/04/mercedes-slashes-nearly-5k-off-the-list-price-of-a-new-e-class/ |archive-date=29 जुलाई 2010 |url-status=live }}</ref> W204 C-क्लास मंच का उपयोग करते हुए, E-क्लास कूपे का निर्माण ब्रेमेन में किया गया।<ref>{{cite web |last=Shunk |first=Chris |url=http://www.autoblog.com/2009/05/19/2010-mercedes-benz-e-class-coupe-a-c-class-underneath/ |title=2010 Mercedes-Benz E-Class Coupe a C-Class underneath? — Autoblog |publisher=Autoblog.com |date=2009-05-19 |accessdate=2010-03-21 |archive-url=https://archive.today/20170110110333/http://www.autoblog.com/2009/05/19/2010-mercedes-benz-e-class-coupe-a-c-class-underneath/ |archive-date=10 जनवरी 2017 |url-status=live }}</ref> W212 एस्टेट की भी घोषणा की गई और नवंबर 2009 से बिक्री शुरू की जाएगी.<ref>{{cite web |url=http://www.carthusiast.com/2010-mercedes-e-class-estate-intelligent-estate-of-the-art-1877.html |title=2010 Mercedes E-Class Estate, Intelligent (E)state-of-the-art |publisher=Carthusiast.com |date=2009-08-06 |accessdate=2010-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708122537/http://www.carthusiast.com/2010-mercedes-e-class-estate-intelligent-estate-of-the-art-1877.html |archive-date=8 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> 11 जनवरी 2010 को उत्तरी अमेरिका इंटरनेशनल ऑटो शो में W212 कैब्रिओलेट की घोषणा की गई, जिसकी बिक्री 27 मार्च 2010 से यूरोप में और मई 2010 से संयुक्त राष्ट्र अमेरिका में की जाएगी.<ref>{{cite web |url=http://www.worldcarfans.com/110011123916/2010-mercedes-benz-e-class-cabriolet-world-debut-in-detroit |title=2010 Mercedes-Benz E-Class Cabriolet World Debut in Detroit |publisher=Worldcarfans.com |date= |accessdate=2010-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009010226/http://www.worldcarfans.com/110011123916/2010-mercedes-benz-e-class-cabriolet-world-debut-in-detroit |archive-date=9 अक्तूबर 2010 |url-status=live }}</ref> <gallery> File:Mercedes-Benz W212 E 350 BlueTEC.JPG|W212 मर्सिडीज़-बेंज़ E350 ब्लू TEC File:Mercedes-Benz E 350 CGI Coupé.JPG|C207 मर्सिडीज़-बेंज़ E350 CGI कूपे File:Mercedes-Benz S212.jpg|S212 मर्सिडीज़-बेंज़ E350 File:2011 Mercedes E350 Convertible.jpg|A207 मर्सिडीज़-बेंज़ E350 कनवर्टिबल </gallery> {{-}} == पुरस्कार == मर्सिडीज़-बेंज़ E-क्लास ''मोटर ट्रेंड्स '''वर्ष 1996 का आयात कार भी रहा है।''' '' == E55 AMG == E-क्लास का पिछला AMG मॉडल {{convert|469|hp|kW|abbr=on}}के साथ और 2650 तथा 4500 rpm के बीच 516&nbsp;lbf·ft(700Nm) सहित W211 E55 था। सुपरचार्जर प्रणाली उपयोग E55 के बेस इंजन की शक्ति को {{convert|369|hp|kW|abbr=on}} से {{convert|469|hp|kW|abbr=on}} तक बढ़ाने के लिए इस्तेमाल किया गया। E55 4.2 सेकंड में 0 से {{convert|60|mph|km/h|abbr=on}}तक तेज़ हो सकता है और इसमें ड्राइवर तथा प्रत्येक व्यक्तिगत कार पर निर्भर करते हुए उच्च 11'से. से निम्न 12'से. के बीच कहीं भी क्वार्टर-मील समय है। नए स्वाभाविक रूप से प्रश्वासित E63 की तुलना में E55 के बीच अंतर E55 के लिए एक की क्षमता है। चूंकि E55 इंजन में बलपूर्वक निविष्ट प्रणाली (सुपरचार्जर) है, यह अधिक शक्ति अर्जित करने के लिए छोटे घिरनियों का स्थापन और ट्युनिंग अनुमत करता है। E55 के लिए प्रमुख दोष शीतलन प्रणाली है (मुख्य रूप से स्टॉक बॉश इंटरकूलर पंप में पर्याप्त प्रवाह दर नहीं है) जो उच्च गति के कर्षण के बाद ऊष्मा से तर-बतर होने के प्रति अधिक प्रवृत्त होते हैं। इस आम समस्या का समाधान है स्टॉक इंटरकूलर पंप का पश्च बाज़ार जॉनसन CM30 पंप के साथ प्रतिस्थापन. W211 E55 से पहले W210 E55 मॉडल था जिसमें स्वाभाविक रूप से प्रश्वासित AMG-ट्यून वाला [[विद्युत संयंत्र|शक्ति संयंत्र]] शामिल था। M113 ने W210 E55 को संचालित किया जो 354 PS (260&nbsp;kW; US-स्पेक में 349&nbsp;hp) और 391&nbsp;ft·lb (530 N·m) टॉर्क उत्पादित करने के लिए 5.4L V8 SOHC 24V का उपयोग किया। W210 AMG के सभी मॉडलों के ढांचों की शैली 2000 तक एक जैसी थी, जब एक नया रूप और कई आंतरिक उन्नयन लागू किए गए। W210 E55 आखिरी वाहन था जिसका अफ़ाल्टरबैक में AMG के हाथ से बड़े हिस्से का उत्पादन हुआ। 2001 के अंत तक वास्तव में उत्पादन अफ़ाल्टरबैक और ब्रेमेन मर्सिडीज़-बेंज़ सुविधा के बीच विभाजित था। 2001 का E55 AMG, W210 E55 का एक दुर्लभ संस्करण था, जिसमें केवल 659 यूनिटों का उत्पादन किया गया। विभिन्न सड़क परीक्षणों से 4.8-5.3 सेकंड में 0-60&nbsp;mph और 13.3-13.5 सेकंड में एक चौथाई मील का पता चला. == E63 AMG == E-क्लास का प्रदर्शन संस्करण, E63 AMG पहला सिडान है जिसका निर्माण पूरी तरह AMG द्वारा किया गया। एक {{convert|518|hp|kW|abbr=on}} इंजन के साथ, E63 लगभग {{convert|200|mph|km/h|abbr=on}} शीर्ष गति (इलेक्ट्रॉनिक सीमक बंद) हासिल कर सकता है और 4.3 सेकंड में 0 से {{convert|60|mph|km/h|abbr=on}} तक तेज़ हो सकता है। सौंदर्य और व्यावहारिक प्रयोजन दोनों के लिए स्टाइल को बदल दिया गया है: AMG साइड स्कर्ट और पीछे एप्रन E63 को अधिक आक्रामक स्टाइलिंग प्रदान करते हैं और कार के सामने वाले हिस्से में बड़े वायु द्वार स्वाभाविक रूप से प्रश्वासित 6.2 लीटर V8 को अधिक वायु सेवन अनुमत करते हैं। E63 पर एक और स्टाइलिंग परिवर्तन है एक व्यापक, तड़क-भड़क वाले सामने के पहियों के मेहराब जो {{convert|2.2|in|mm|adj=mid|-wider}} ट्रैक के साथ AMG के सामने वाली धुरी को अनुकूल बनाते हैं।<ref>{{cite web | last = Siler | phil = Wes | title = Mercedes E63 AMG: 518 HP Hammers Out 186 MPH Top Speed | publisher = [http://www.jalopnik.com] | url = http://jalopnik.com/5203553/mercedes-e63-amg-518-hp-hammers-out-186-mph-top-speed | accessdate = 2010-02-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101218002010/http://jalopnik.com/5203553/mercedes-e63-amg-518-hp-hammers-out-186-mph-top-speed | archive-date = 18 दिसंबर 2010 | url-status = dead }}</ref> == उत्पादन और बिक्री == [[चित्र:Obere Mittelklasse Marktanteile Deutschland September 2009.PNG|thumb|left|जर्मनी बाज़ार अंश, E-क्लास बनाम प्रतिद्वंद्वी]] {| class="wikitable" |- ! कैलेंडर वर्ष !उत्पादन (सीडैन/एस्टेट/कूपे/ कनवर्टीबल) !अमेरिका की बिक्री !चीन की बिक्री |- | 2001 | | 44,445<ref>{{Cite web |url=http://www.thefreelibrary.com/Mercedes-Benz+USA+Records+Highest+Sales+in+Its+History.-a096075297 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=1 मार्च 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hg6TM2k7?url=http://www.thefreelibrary.com/403.htm |archive-date=27 जून 2013 |url-status=live }}</ref> | |- | 2002 | | 42,598 | |- | 2003 | | 55,683<ref>{{cite web |url=http://www.theautochannel.com/news/2005/01/04/313903.html |title=2004 Highest Year on Record for Mercedes-Benz USA |publisher=Theautochannel.com |date= |accessdate=2010-03-21 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hg6Vvwc3?url=http://www.theautochannel.com/news/2005/01/04/313903.html |archive-date=27 जून 2013 |url-status=live }}</ref> | |- | 2004 | | 58,954 | |- | 2005 | | 50,383<ref>{{cite web |url=http://www.theautochannel.com/news/2007/01/03/032870.html |title=Mercedes-Benz Rings in the New Year with Record 2006 Sales |publisher=Theautochannel.com |date= |accessdate=2010-03-21 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hg6XLeHA?url=http://www.theautochannel.com/news/2007/01/03/032870.html |archive-date=27 जून 2013 |url-status=live }}</ref> | |- | 2006 | | 50,195 | |- | 2007 | | 48,950<ref>{{cite web |url=http://www.emercedesbenz.com/Jan09/05_001548_Mercedes_Benz_USA_Sales_Drop_32_Percent_In_December_2008.html |title=Mercedes-Benz USA's Sales Drop 32.1 Percent In December 2008 &#124; eMercedesBenz - The Unofficial Mercedes-Benz Weblog |publisher=eMercedesBenz |date=2009-01-05 |accessdate=2010-03-21 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hg6YKfMB?url=http://www.emercedesbenz.com/Jan09/05_001548_Mercedes_Benz_USA_Sales_Drop_32_Percent_In_December_2008.html |archive-date=27 जून 2013 |url-status=dead }}</ref> | |- | 2008 | | 38,576 | |- | 2009 | | 43,072<ref>http://www.prnewswire.com/news-releases/highest-sales-month-for-the-year-at-21469-brings-mercedes-benz-to-an-18-percent-increase- के लिए-2010-112881769.html</ref> | 8,200<ref>{{Cite web |url=http://www.mercedes-benz.com.cn/content/china/mpc/mpc_china_website/enng/home_mpc/passengercars/home/passengercars_world/news/2010news/A_Record-Breaking_Year.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=1 मार्च 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hg6cN1Qq?url=http://www.mercedes-benz.com.cn/content/china/mpc/mpc_china_website/enng/home_mpc/passengercars/home/passengercars_world/news/2010news/A_Record-Breaking_Year.html |archive-date=27 जून 2013 |url-status=dead }}</ref> |- | 2010 | 323,200 (208,400 /44,400 / 49,600 /20,800)<ref>http://www.daimler.com/dccom/0-5-7171-1-1359454-1-0-0-0-0-0-12037-0-0-0-0-0-{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} 0-0-0.html</ref> | 60,922 | 40,760<ref>{{Cite web |url=http://www.mercedes-benz.com.cn/content/china/mpc/mpc_china_website/enng/home_mpc/passengercars/home/passengercars_world/news/2011_News/115_Growth_Mercedes-Benz_Remains_China_s_Fastest_Growing_Premium_brand_in_2010.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=1 मार्च 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hg6faXQW?url=http://www.mercedes-benz.com.cn/content/china/mpc/mpc_china_website/enng/home_mpc/passengercars/home/passengercars_world/news/2011_News/115_Growth_Mercedes-Benz_Remains_China_s_Fastest_Growing_Premium_brand_in_2010.html |archive-date=27 जून 2013 |url-status=dead }}</ref> |} == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commonscat|Mercedes-Benz E-Class}} * [https://web.archive.org/web/20110303001931/http://www.mbusa.com/mercedes/vehicles/class/class-E मर्सिडीज़ E क्लास सिंहावलोकन] * [https://web.archive.org/web/20080213204235/http://www.autoexpress.co.uk/carreviews/roadtests/33497/mercedesbenz_eclass.html यू॰के॰ मर्सिडीज़-बेंज़ E-क्लास सूचना वेबसाइट] {{Mercedes-Benz vehicles}} [[श्रेणी:एक्ज़ीक्यूटिव कारें]] [[श्रेणी:मर्सिडीज़-बेंज़ वाहन]] [[श्रेणी:मध्यम आकार की कारें]] [[श्रेणी:ऑल व्हील ड्राइव वाहन]] [[श्रेणी:रियर व्हील ड्राइव वाहन]] [[श्रेणी:सेडान]] [[श्रेणी:कूपे]] [[श्रेणी:स्टेशन वैगन]] [[श्रेणी:1995 में प्रवर्तित वाहन]] [[श्रेणी:1990 दशक के मोटर वाहन]] [[श्रेणी:2000 दशक के ऑटोमोबाइल]] [[श्रेणी:2010 दशक के मोटर वाहन]] lyx8818xhw0g5qbnylwzanqsxulf3z0 कुँवरपुर, बेतालघाट तहसील 0 267361 6631937 6170958 2026-10-22T05:45:57Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6631937 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{Orphan|date=सितंबर 2011}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = कुँवरपुर, बेतालघाट तहसील |district = [[नैनीताल]] |official_languages = [[हिन्दी]],[[संस्कृत]] |state_name = [[उत्तराखण्ड]] |website = www.uttara.gov.in |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} '''कुँवरपुर, बेतालघाट तहसील''' में [[भारत]] के उत्तराखण्ड राज्य के अन्तर्गत [[कुमाऊँ मण्डल]] के [[नैनीताल]] जिले का एक गाँव है। [[चित्र:UttarakhandDistricts numbered hi.svg|thumb|200px|right|[[उत्तराखण्ड के जिले]]]] == इन्हें भी देखें == * [[उत्तराखण्ड के जिले]] * [[उत्तराखण्ड के नगर]] * [[कुमाऊँ मण्डल]] * [[गढ़वाल मण्डल]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110426141241/http://bharat.gov.in/knowindia/st_uttaranchal.php उत्तराखण्ड - भारत सरकार के आधिकारिक पोर्टल पर] * [https://web.archive.org/web/20090427223735/http://gov.ua.nic.in/ उत्तराखण्ड सरकार का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी चिह्न}} * [https://web.archive.org/web/20101021084948/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_ut01.htm उत्तराखण्ड] (उत्तराखण्ड के बारे में विस्तृत एवं प्रामाणिक जानकारी) * [https://web.archive.org/web/20100720084536/http://uttrakrishiprabha.com/wps/portal/!ut/p/kcxml/04_Sj9SPykssy0xPLMnMz0vM0Y_QjzKLN4h38wHJgFjGpvqRqCKOcIEgfW99X4_83FT9AP2C3NCIckdHRQBfKjl9/delta/base64xml/L3dJdyEvd0ZNQUFzQUMvNElVRS82XzBfTUI! उत्तरा कृषि प्रभा] {{उत्तराखण्ड}} [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के गाँव|कुँवरपुर, बेतालघाट तहसील]] [[श्रेणी:नैनीताल|कुँवरपुर, बेतालघाट तहसील]] {{भारत के गाँव आधार}} gina4pekwp1qkkr9b2body3ue5zbujo भारत के गवर्नर जनरलों की सूची 0 318763 6631909 6622726 2026-10-22T05:38:17Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631909 wikitext text/x-wiki '''[[भारत के गवर्नर जनरल]]''' ( 1857 से 1947 तक, ''भारत के वायसराय और गवर्नर जनरल'') [[भारतीय उपमहाद्वीप]] पर [[ब्रिटिश राज]] का प्रधान पद था। यह सूची [[भारत]] और [[पाकिस्तान]] के आजादी से पहले के सभी वायसराय और गवर्नर-जनरल, भारतीय संघ के दो गवर्नर-जनरल और [[पाकिस्तान अधिराज्य|पाकिस्तानी अधिराज्य]] के चार गवर्नर-जनरल को प्रदर्शित करती ह list/#more-1116 गवर्नर जनरल] ऑफ द प्रेसीडेंसी ऑफ फोर्ट विलियम के शीर्षक के साथ इस कार्यालय को 2029 में सृजित किया गया था। 15 अगस्त 1947 में जब [[भारत]] और [[पाकिस्तान]] को आजादी मिली तब [https://getintohindi.com/governor-general-of-india-list/#more-1116 वायसराय]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} की पदवी को हटा दिया गया, लेकिन दोनों नई [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|रियासतों]] में गवर्नर-जनरल के कार्यालय को तब तक जारी रखा गया जब तक उन्होंने क्रमशः 1950 और 1956 में गणतंत्र संविधान को अपनाया. == गवर्नर जनरल की सूची == ===[[फोर्ट विलियम|फोर्ट]] विलियम प्रेसीडेंसी के गवर्नर (बंगाल), 1773-1833 === {| class="wikitable" style="background:white;border:#c00 solid;width:100%" |- style="background:darkGrey" ! style="width:2.5%;text-align:left"|# ! style="width:25%;text-align:left"|नाम ! style="width:22.5%;text-align:left"|छवि ! style="width:25%;text-align:left"|गवर्नर (से लेकर) ! style="width:25%;text-align:left"|गवर्नर (तक) |- | style="text-align:center"|1 | style="text-align:center"|[[वार्रन हास्टिंग्स|वॉरेन हेस्टिंग्स]] | style="text-align:center"|[[चित्र:Warren_Hastings_greyscale.jpg|100px]] | style="text-align:center"|20 अक्टूबर 1772 | style="text-align:center"|1 फ़रवरी 1785 |- | style="text-align:center"|2 | style="text-align:center"|[[जॉन मैक्फर्सन|सर जॉन मैकफर्सन]] <br /> (कार्यकारी) | style="text-align:center"|[[चित्र:Flag of the British East India Company (1801).svg|100px]] | style="text-align:center"| 1 फ़रवरी 1785 | style="text-align:center"| 12 सितंबर 1786 |- | style="text-align:center"|3 | style="text-align:center"| [[लॉर्ड कॉर्नवालिस|कॉर्नवॉलिस]]<ref>1792 में कॉर्नवॉलिस लॉर्ड बनाया गया।</ref> | style="text-align:center"|[[चित्र:Lord Cornwallis.jpg|100px]] | style="text-align:center"|12 सितंबर 1786 | style="text-align:center"|28 अक्टूबर 1793 |- | style="text-align:center"|4 | style="text-align:center"|[[जॉन शोर|सर जॉन शोर]] | style="text-align:center"|[[चित्र:JohnShore.jpg|100px]] | style="text-align:center"|28 अक्टूबर 1793 | style="text-align:center"|मार्च 1798. |- | style="text-align:center"|5 | style="text-align:center"|[[एल्यूरेड क्लार्क|सर अलर्ड क्लार्क]] <br /> (कार्यकारी) | style="text-align:center"|[[चित्र:Flag of the British East India Company (1801).svg|100px]] | style="text-align:center"|मार्च 1798 | style="text-align:center"|18 मई 1798 |- | style="text-align:center"|6 | style="text-align:center"|[[लॉर्ड वैलेस्ली|द अर्ल ऑफ मॉर्निंगटन वैलेस्ली]]<ref>1799 में वेलेस्ले मार्कस बनाया गया।</ref> | style="text-align:center"|[[चित्र:Richard Wellesley 2.JPG|100px]] | style="text-align:center"|18 मई 1798 | style="text-align:center"|30 जुलाई 1805 |- | style="text-align:center"|7 | style="text-align:center"|[[लॉर्ड कॉर्नवालिस|कॉर्नवॉलिस]] | style="text-align:center"|[[चित्र:Lord Cornwallis.jpg|100px]] | style="text-align:center"|30 जुलाई 1805 | style="text-align:center"|5 अक्टूबर 1805 |- | style="text-align:center"|8 | style="text-align:center"|[[जॉर्ज हिलेरियो बार्लो|सर जॉर्ज बारलो, बीटी]] <br /> (कार्यकारी) | style="text-align:center"|[[चित्र:Sir George Barlow, 1st Bt from NPG crop.jpg|100px]] | style="text-align:center"|10 अक्टूबर 1805 | style="text-align:center"| 31 जुलाई 1807 |- | style="text-align:center"|9 | style="text-align:center"|[[लॉर्ड मिंटो|मिंटो]] | style="text-align:center"|[[चित्र:Gilbert Eliot, 1st Earl of Minto by James Atkinson.jpg|100px]] | style="text-align:center"|31 जुलाई 1807 | style="text-align:center"|4 अक्टूबर 1813 |- | style="text-align:center"|10 | style="text-align:center"|द अर्ल ऑफ koira | style="text-align:center"|[[चित्र:Francis,_1st_Marquess_of_Hastings_(Earl_of_Moira).jpg|100px]] | style="text-align:center"|4 अक्टूबर 1813 | style="text-align:center"| 9 जनवरी 1823 |- | style="text-align:center"|11 | style="text-align:center"|जॉन ऐडम्स <br /> (कार्यकारी) | style="text-align:center"|[[चित्र:Flag of the British East India Company (1801).svg|100px]] | style="text-align:center"|9 जनवरी 1823 | style="text-align:center"|1 अगस्त 1823 |- | style="text-align:center"|12 | style="text-align:center"|[[लॉर्ड एम्हर्स्ट]]<ref>1826 में अर्ल एमहर्स्ट बनाया गया।</ref> | style="text-align:center"|[[चित्र:Lordamherst 1820.jpg|100px]] | style="text-align:center"|1 अगस्त 1823 | style="text-align:center"|13 मार्च 1828 |- | style="text-align:center"|13 | style="text-align:center"|[[विलियम बटर्वर्थ बेले]] <br /> (कार्यकारी) | style="text-align:center"|[[चित्र:Flag of the British East India Company (1801).svg|100px]] | style="text-align:center"|13 मार्च 1828 | style="text-align:center"|4 जुलाई 1828 |- | style="text-align:center"|14 | style="text-align:center"|[[लॉर्ड बैन्टिक|विलियम बेन्टिक]] | style="text-align:center"| [[चित्र:Lord-william-bentinck.jpg|100px]] | style="text-align:center"|4 जुलाई 1828 | style="text-align:center"|1833 |} === भारत के गवर्नर जनरल (1833 - 1858) === {| class="wikitable" style="background:white;border:#c00 solid;width:100%" |- style="background:darkGrey" ! style="width:2.5%;text-align:left"|# ! style="width:25%;text-align:left"|नाम ! style="width:22.5%;text-align:left"|छवि ! style="width:25%;text-align:left"|गवर्नर (से लेकर) ! style="width:25%;text-align:left"|गवर्नर (तक) |- style="background:#f5f5f5" |- | style="text-align:center;"|14 | style="text-align:center;"|[[लॉर्ड बैन्टिक|विलियम बेन्टिक]] | style="text-align:center;"|[[चित्र:Lord-william-bentinck.jpg|100px]] | style="text-align:center;"|1833 | style="text-align:center;"|20 मार्च 1835 |- | style="text-align:center;"|15 | style="text-align:center;"|[[चार्ल्स मैटकाफ|सर चार्ल्स मेटकाल्फे, बीटी]] <br /> (कार्यकारी) | style="text-align:center;"|[[चित्र:Charles T. Metcalfe.jpg|100px]] | style="text-align:center;"|20 मार्च 1835 | style="text-align:center;"|4 मार्च 1836 |- | style="text-align:center;"|16 | style="text-align:center;"|[[लॉर्ड ऑकलैंड]]<ref>1839 में अर्ल ऑफ ऑकलैंड बनाया गया।</ref> | style="text-align:center;"|[[चित्र:George Eden, 1st Earl of Auckland.png|100px]] | style="text-align:center;"|4 मार्च 1836 | style="text-align:center;"|28 फ़रवरी 1842 |- | style="text-align:center;"|17 | style="text-align:center;"|[[लॉर्ड ऐलनबरो]] | style="text-align:center;"|[[चित्र:1stEarlOfEllenborough.jpg|100px]] | style="text-align:center;"|28 फ़रवरी 1842 | style="text-align:center;"|June 1844 |- | style="text-align:center;"|18 | style="text-align:center;"|[[विलियम विबरफोर्स बर्ड]] <br /> (कार्यकारी) | style="text-align:center;"|[[चित्र:Flag of the British East India Company (1801).svg|100px]] | style="text-align:center;"|June 1844 | style="text-align:center;"|23 जुलाई 1844 |- | style="text-align:center;"|19 | style="text-align:center;"| सर [[हैनरी हार्डिंग]]<ref>1846 में विस्काउंट हार्डिंग बनाया गया।</ref> | style="text-align:center;"|[[चित्र:Henryhardinge.jpg|100px]] | style="text-align:center;"|23 जुलाई 1844 | style="text-align:center;"|12 जनवरी 1848 |- | style="text-align:center;"|20 | style="text-align:center;"| [[लॉर्ड डलहौजी|द अर्ल ऑफ डलहौजी]]<ref>1849 में डलहौजी के मार्कस बनाया गया।</ref> | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|12 जनवरी 1848 | style="text-align:center;"|28 फ़रवरी 1856 |- | style="text-align:center;"|21 | style="text-align:center;"| [[लॉर्ड कैनिंग|द विस्काउंट कैनिंग]] | style="text-align:center;"|[[चित्र:Charles Canning, 1st Earl Canning - Project Gutenberg eText 16528.jpg|100px]] | style="text-align:center;"|28 फ़रवरी 1856 | style="text-align:center;"|1 नवम्बर 1858 |} === भारत के वायसराय, 1858-1947 === {| class="wikitable" style="background:white;border:#c00 solid;width:100%" |- style="background:darkGrey" ! style="width:2.5%;text-align:left"|# ! style="width:25%;text-align:left"|नाम ! style="width:22.5%;text-align:left"|छवि ! style="width:25%;text-align:left"|गवर्नर (से लेकर) ! style="width:25%;text-align:left"|गवर्नर (तक) |- | style="text-align:center"|22 | style="text-align:center"|[[लॉर्ड कैनिंग|द विस्काउंट कैनिंग]]<ref>1859 में अर्ल ऑफ कैनिंग बनाया गया।</ref> | style="text-align:center"|[[चित्र:Charles Canning, 1st Earl Canning - Project Gutenberg eText 16528.jpg|100px]] | style="text-align:center"|1 नवम्बर 1858 | style="text-align:center"|21 मार्च 1862 |- | style="text-align:center"|23 | style="text-align:center"|[[जेम्स ब्रूस|द अर्ल ऑफ एल्गिन]] | style="text-align:center"|[[चित्र:LordJamesBruceElgin.jpg|100px]] | style="text-align:center"|21 मार्च 1862 | style="text-align:center"|20 नवम्बर 1863 |- | style="text-align:center"|24 | style="text-align:center"|सर [[रॉबर्ट नैपियर]] <br /> (कार्यकारी) | style="text-align:center"|[[चित्र:Robert Napier, 1st Baron Napier of Magdala - Project Gutenberg eText 16528.jpg|100px]] | style="text-align:center"|21 नवम्बर 1863 | style="text-align:center"|2 दिसम्बर 1863 |- | style="text-align:center"|25 | style="text-align:center"|सर [[विलियम डैनिसन]] <br /> (कार्यकारी) | style="text-align:center"|[[चित्र:William Denison.jpg|100px]] | style="text-align:center"|2 दिसम्बर 1863 | style="text-align:center"|12 जनवरी 1864 |- | style="text-align:center"|26 | style="text-align:center"|सर [[जॉन लॉरेंस]], बीटी | style="text-align:center"|[[चित्र:John Lawrence by Maull and Polyblank.jpg|100px]] | style="text-align:center"|12 जनवरी 1864 | style="text-align:center"|12 जनवरी 1869 |- | style="text-align:center"|27 | style="text-align:center"|[[लॉर्ड मेयो|द अर्ल ऑफ मेयो]] | style="text-align:center"|[[चित्र:6th Earl of Mayo.jpg|100px]] | style="text-align:center"|12 जनवरी 1869 | style="text-align:center"|8 फ़रवरी 1872 |- | style="text-align:center"|28 | style="text-align:center"|सर [[जॉन स्ट्रैचे]] <br /> (कार्यकारी) | style="text-align:center"|[[चित्र:British Raj Red Ensign.svg|100px]] | style="text-align:center"|9 फ़रवरी 1872 | style="text-align:center"|23 फ़रवरी 1872 |- | style="text-align:center"|29 | style="text-align:center"|[[लॉर्ड नैपियर]] <br /> (कार्यकारी) | style="text-align:center"|[[चित्र:FrancisNapier10thLordNapier.jpg|100px]] | style="text-align:center"|24 फ़रवरी 1872 | style="text-align:center"|3 मई 1872 |- | style="text-align:center"|30 | style="text-align:center"|[[लॉर्ड नॉर्थब्रूक]] | style="text-align:center"|[[चित्र:1stEarlOfNorthbrooke.jpg|100px]] | style="text-align:center"|3 मई 1872 | style="text-align:center"|12 अप्रैल 1876 |- | style="text-align:center"|31 | style="text-align:center"|[[लॉर्ड लिटन]] | style="text-align:center"|[[चित्र:University of Glasgow - Old and New, Robert Bulwer Lytton.png|100px]] | style="text-align:center"|12 अप्रैल 1876 | style="text-align:center"|8 जून 1880 |- | style="text-align:center"|32 | style="text-align:center"|[[लॉर्ड राइपन|द मार्कस ऑफ रिपन]] | style="text-align:center"|[[चित्र:George Robinson 1st Marquess of Ripon.jpg|100px]] | style="text-align:center"|8 जून 1880 | style="text-align:center"|13 दिसम्बर 1884 |- | style="text-align:center"|33 | style="text-align:center"| [[लॉर्ड डफरिन|द अर्ल ऑफ डफरिन]] | style="text-align:center"| [[चित्र:Young Lord Dufferin.jpg|100px]] | style="text-align:center"| 13 दिसम्बर 1884 | style="text-align:center"| 10 दिसम्बर 1888 |- | style="text-align:center"|34 | style="text-align:center"| [[लॉर्ड लैंस्डाउन|द मार्कस ऑफ लैंसडाउन]] | style="text-align:center"| [[चित्र:Henry Petty-FitzMaurice, 5th Marquess of Lansdowne - Project Gutenberg eText 16528.jpg|100px]] | style="text-align:center"| 10 दिसम्बर 1888 | style="text-align:center"| 11 अक्टूबर 1894 |- | style="text-align:center"|35 | style="text-align:center"| [[विक्टर ब्रूस|द अर्ल ऑफ एल्गिन]] | style="text-align:center"| [[चित्र:9thEarlOfElgin.jpg|100px]] | style="text-align:center"| 11 अक्टूबर 1894 | style="text-align:center"| 6 जनवरी 1899 |- | style="text-align:center"|36 | style="text-align:center"| [[लॉर्ड कर्जन|द कर्जन ऑफ केडलस्टोन]]<ref>1904 में लॉर्ड एम्पथिल कार्यकारी गवर्नर जनरल थे</ref> | style="text-align:center"| [[चित्र:George Curzon2.jpg|100px]] | style="text-align:center"| 6 जनवरी 1899 | style="text-align:center"| 18 नवम्बर 1905 |- | style="text-align:center"|37 | style="text-align:center"| [[लॉर्ड मिंटो|द अर्ल ऑफ मिंटो]] | style="text-align:center"| [[चित्र:4th Earl of Minto.jpg|100px]] | style="text-align:center"| 18 नवम्बर 1905 | style="text-align:center"| 23 नवम्बर 1910 |- | style="text-align:center"|38 | style="text-align:center"| [[लॉर्ड हार्डिंग|द हार्डिंग ऑफ पेनशर्ट्स]] | style="text-align:center"| [[चित्र:Charles Hardinge.jpg|100px]] | style="text-align:center"| 23 नवम्बर 1910 | style="text-align:center"| 4 अप्रैल 1916 |- | style="text-align:center"|39 | style="text-align:center"| [[लॉर्ड चेम्स्फोर्ड]] | style="text-align:center"| [[चित्र:1stViscountChelmsford.jpg|100px]] | style="text-align:center"| 4 अप्रैल 1916 | style="text-align:center"| 2 अप्रैल 1921 |- | style="text-align:center"|40 | style="text-align:center"| द अर्ल ऑफ रीडिंग | style="text-align:center"| [[चित्र:Rufus Isaacs.jpg|100px]] | style="text-align:center"| 2 अप्रैल 1921 | style="text-align:center"| 3 अप्रैल 1926 |- | style="text-align:center"|41 | style="text-align:center"| [[लॉर्ड इर्विन]] | style="text-align:center"| [[चित्र:Halifax-headshot.JPG|100px]] | style="text-align:center"| 3 अप्रैल 1926 | style="text-align:center"| 18 अप्रैल 1931 |- | style="text-align:center"|42 | style="text-align:center"| [[लॉर्ड विलिंग्डन|द अर्ल ऑफ विलिंगडन]] | style="text-align:center"| [[चित्र:Freeman Freeman-Thomas by Henry Walter Barnett.jpg|100px]] | style="text-align:center"| 18 अप्रैल 1931 | style="text-align:center"| 18 अप्रैल 1936 |- | style="text-align:center"|43 | style="text-align:center"| [[लार्ड लिनलिथगो|द मार्कस ऑफ लिनलिथगो]] | style="text-align:center"| | style="text-align:center"| 18 अप्रैल 1936 | style="text-align:center"| 1 अक्टूबर 1943 |- | style="text-align:center"|44 | style="text-align:center"| [[लॉर्ड वेवेल|द विकांट वेवल]] | style="text-align:center"| [[चित्र:Archibald Wavell2.jpg|100px]] | style="text-align:center"| 1 अक्टूबर 1943 | style="text-align:center"| 21 फ़रवरी 1947 |- | style="text-align:center"|45 | style="text-align:center"| [[लुईस माउंटबेटन|बर्मा के विकांट माउंटबेटन]] | style="text-align:center"| | style="text-align:center"| 21 फ़रवरी 1947 | style="text-align:center"| 15 अगस्त 1947 |} === भारतीय संघ के गवर्नर-जनरल, 1947-1950 === {| class="wikitable" |- ! नाम ! चित्र ! कार्यालय - प्रवेश ! कार्यालय - त्याग |- | लुईस माउंटबेटन<ref>1947 में माउंटबेटन अर्ल बनाया गया।</ref> | | 15 अगस्त 1947 | 21 जून 1948 |- | [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी|श्री]] [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी|सी. राजगोपालाचारी]] | [[चित्र:C. Rajagopalachari 1948.jpg|75px]] | 21 जून 1948 | 26 जनवरी 1950 |} === पाकिस्तान के गवर्नर, 1947-1956 === {{main|Governor-General of Pakistan}} {| class="wikitable" |- ! नाम ! चित्र ! कार्यालय - प्रवेश ! कार्यालय - त्याग |- | [[मुहम्मद शहजाद|मुहम्मद अली जिन्ना]] | [[चित्र:Quaidportrait.jpg|75px|कड़ी=Special:FilePath/Quaidportrait.jpg]] | 14 अगस्त 1947 | 11 सितंबर 1948 |- | [[खवाजा नज़ीमुद्दीन|ख्वाजा नज़ीमुद्दीन]] | [[चित्र:Khawaja Nazimuddin of Pakistan.JPG|75px]] | 14 सितंबर 1948 | 17 अक्टूबर 1951 |- | गुलाम मुहम्मद | | 17 अक्टूबर 1951 | 6 अक्टूबर 1955 |- | [[इस्कन्]] | [[चित्र:Iskander Mirza.jpg|75px]] | 6 अक्टूबर 1955 | 23 मार्च 1956 |} == इन्हें भी देखें == * [[भारत के गवर्नर जनरल]] * कमांडर इन चीफ, भारत * [[ब्रिटिश साम्राज्य]] * [[भारत के सम्राट]] * [[भारत की स्वतंत्रता|भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन]] * भारत की परिषद * [[ब्रिटिश राज]] * भारत के लिए राज्य के सचिव * भारत कार्यालय * भारतीय सिविल सेवा * [[भारत का विभाजन]] * बांग्लादेश का इतिहास * [[भारतीय इतिहास|भारत का इतिहास]] * [[पाकिस्तान का इतिहास]] == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:भारत के गवर्नर जनरल]] [[श्रेणी:गवर्नर जनरल की सूची]] [[श्रेणी:भारत में ब्रिटिश शासन]] [[श्रेणी:भारतीय इतिहास से संबंधित सूची]] 5um068c1qxryx4iqmoed8wsomn0y8v5 साँचा:मैथुन 10 381754 6631903 6630227 2026-10-22T05:30:22Z स्वर्ण 883468 6631903 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = मैथुन |title = [[मानव कामुकता]] का रूपरेखा|group1 = मैथुन |list1 = [[मैथुन]]{{·}} [[इरुमेशियो]]{{·}} [[मुखमैथुन]]{{·}} [[हस्तमैथुन]]{{·}} [[गुदा मैथुन]]{{·}}[[मुखाभिगम]]{{·}}[[पदमैथुन]]{{·}}[[स्तनमैथुन]] |group2 = यौन अभिविन्यास |list2 = [[बाल यौन शोषण (पीडोफिलिया)|बाल यौन शोषण]]{{·}} [[बुक्काके]]{{·}} [[गोकुन]]{{·}} [[गोबर (सेक्स)|गोबर]] {{·}} [[सामूहिक यौन-क्रिया]]{{·}} [[बुत]] |group3 = धर्म | list3 = [[इस्लामिक यौन न्यायशास्त्र|इस्लाम]]}} <noinclude> [[श्रेणी:मैथुन]] </noinclude> m3ha7g3pu5y9ch5cipgqnml0j1d7igv ला. स. रामामृतम् 0 436445 6631935 6564056 2026-10-22T05:45:22Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631935 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ला. स. रामामृतम् | image = | image_size = | caption = | pseudonym = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | occupation = साहित्यकार | nationality = भारतीय | language = [[तमिल भाषा]] | period = <!--is this for her writing period, or for her life period? I'm not sure...--> | genre = | subject = [[संस्मरण]] | movement = | notableworks = [[चिन्तानदी]] | प्रभाव डालने वाला = <!--यह लेखक किससे प्रभावित होता है--> | प्रभावित = <!--यह लेखक किसको प्रभावित करता है--> | signature = | website = | टीका-टिप्पणी = [[भारतीय साहित्य अकादमी|साहित्य अकादमी]] पुरस्कार से सम्मानित | मुख्य काम = }} '''लालगुडि सप्तऋषि रामामृतम्''' (1916 – 29 अक्टूबर 2007) एक वरिष्ठ तमिल उपन्यासकार थे। उन्होंने 300 लघुकथाएँ, 6 उपन्यास और 10 निबन्ध संग्रह लिखे हैं। 29 अक्टूबर 2007 को अपने इक्यानवेवें जन्मदिन पर उनका निधन हो गया।<ref name="Tamil novelist dead">{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2007/10/31/stories/2007103162201200.htm |title=Tamil novelist dead |access-date=9 सितंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105132724/http://www.hindu.com/2007/10/31/stories/2007103162201200.htm |archive-date=5 नवंबर 2012 |url-status=live }}</ref> इनके द्वारा रचित एक [[संस्मरण]] '''[[चिन्तानदी ]]''' के लिये उन्हें सन् 1989 में [[भारतीय साहित्य अकादमी|साहित्य अकादमी]] पुरस्कार से सम्मानित किया गया।<ref name="sahitya">{{cite web | url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/awards/akademi%20samman_suchi_h.jsp | title=अकादमी पुरस्कार | publisher=साहित्य अकादमी | accessdate=11 सितंबर 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160915135020/http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/awards/akademi%20samman_suchi_h.jsp | archive-date=15 सितंबर 2016 | url-status=dead }}</ref> == प्रारम्भिक वर्ष == वे 1916 में जन्मे, तथा लालगुडि के मूलनिवासी थे। वे मणिकोडि युग के लेखकों में से एक थे। उन्होंने तब लिखना शुरू किया जब वे बीस वर्ष के थे। पहले उन्होंने [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] में लिखा बाद में तमिल की ओर मुड़ गये। उन्होंने पंजाब नेशनल बैंक में तीस वर्षों तक कार्य किया तथा सेवानिवृत्ति के बाद [[चेन्नई]] में बस गये<ref name="Tamil novelist dead"/> ल.स.र. ने तीन साल तक वौहिनी पिक्चर्स में टंकणज्ञ के तौर पर कार्य किया, जिसने तब कुछ प्रमुख तेलुगु फ़िल्मों जैसे [[वन्दे मातरम्]], सुमंगली और देवता का निर्माण किया। तब दक्षिण भारतीय फ़िल्म निर्देशक के.रामनोथ ने उनसे अनुरोध किया कि वे अपनी प्रतिभा को बर्बाद न होने दें, यानी यह इशारा किया कि फ़िल्मों में कैरियर बनाने की उनकी उम्मीद उतनी लाभप्रद नहीं होगी। अन्ततः वे एक बैंककर्मी बन गये परन्तु लेखन जारी रखा।<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/br/2005/03/22/stories/2005032200151600.htm |title=Literary Miscellany |access-date=9 सितंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120821034052/http://www.hindu.com/br/2005/03/22/stories/2005032200151600.htm |archive-date=21 अगस्त 2012 |url-status=live }}</ref> 1989 में उन्हें चिन्तानदी नामक आत्मकथात्मक निबन्धों के संग्रह के लिए [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/lr/2007/12/02/stories/2007120250330500.htm |title=Master Story teller |access-date=9 सितंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105133533/http://www.hindu.com/lr/2007/12/02/stories/2007120250330500.htm |archive-date=5 नवंबर 2012 |url-status=live }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:साहित्य अकादमी द्वारा पुरस्कृत तमिल भाषा के साहित्यकार]] [[श्रेणी:1916 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२००७ में निधन]] 7mdsant4w4fcpzgswzaquvbf3letgu8 शिहाबुद्दीन उमर खिलजी 0 471742 6631968 1781322 2026-10-22T07:46:00Z Xqbot 9835 बॉट: [[शहाबुद्दीन उमर]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 6631968 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[शहाबुद्दीन उमर]] h8ewyx92lwq8vozcd6wmidjlyp7tw50 तुरफ़ान 0 478012 6631794 6631757 2026-10-21T16:11:22Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सन्दर्भ के साथ सही जानकारी 6631794 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Turpan-minarete-emir-d06.jpg|thumb|230px|१४४ फ़ुट ऊंची एमीन मीनार]] [[चित्र:Turpan-calles-d01.jpg|thumb|230px|अंगूर की लताओं से ढकी चलने की एक सड़क]] '''तुरफ़ान''' (<small>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Turfan</small>) या '''तुरपान''' (<small>[[उइगुर भाषा|उईग़ुर]]: {{Nastaliq|ur|تۇرپان}}, [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Turpan, [[चीनी भाषा|चीनी]]: 吐魯番</small>) [[चीन]] द्वारा नियंत्रित [[शिंजियांग|शिनजियांग]] प्रान्त के तुरफ़ान विभाग में स्थित एक ज़िले-स्तर का शहर है जो [[मध्य एशिया]] की प्रसिद्ध [[तुरफ़ान द्रोणी]] में स्थित एक [[मरूद्यान|नख़लिस्तान]] (ओएसिस) भी है। सन् २००३ में इसकी आबादी २,५४,९०० गिनी गई थी। यह शहर [[उत्तरी रेशम मार्ग]] पर एक महत्वपूर्ण पड़ाव हुआ करता था।<ref name="ref57xopej">[http://books.google.com/books?id=zsYdMhR0fJsC The Silk Road Revisited: Markets, Merchants and Minarets], Julie Hill, AuthorHouse, 2006, ISBN 978-1-4259-7280-6, ''... Our destination was Turfan, one of the great oasis cities of northwest China. To reach it we traveled on a splendid four-lane toll ... We reached the deep greens of the Turfan oasis. Turfan is located in the Turfan depression ...''</ref> == नाम की व्युत्पत्ति == ऐतिहासिक रूप से, [[तारिम द्रोणी|तारिम बेसिन]] में स्थित अनेक बस्तियों के नाम अलग-अलग रहे हैं। इसका प्रमुख कारण यह था कि ये बस्तियाँ चीनी, तुर्की, मंगोल और फ़ारसी भाषाएँ बोलने वाले समुदायों के संपर्क क्षेत्र में स्थित थीं। तुरपान और तुरफ़ान इसके उदाहरण हैं। शहर का मूल नाम अज्ञात है। यद्यपि तुरफ़ान नाम का प्रयोग तुरपान की तुलना में बाद में शुरू हुआ, फिर भी यह दूसरी सहस्राब्दी ईस्वी के मध्य तक प्रचलित नहीं हुआ था। मंगोल शासन के बाद के काल में इसका उपयोग व्यापक हुआ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=foS-y-ShWJ0C&pg=PA121 |title=Inner Asia |author=डेनिस सिनोर |page=121 |publisher=रूटलेज कर्जन|isbn=978-0-7007-0896-3 |year=1997 }}</ref> == इतिहास == तुरफ़ान कभी गूशी (<small>Gushi</small>) नामक संस्कृति का घर था। यहाँ एक २,७०० वर्ष पुराना शव मिला है जो [[हान चीनी|चीनी नसल]] का नहीं है और विद्वानों का सोचना है कि या तो यहाँ [[युएझ़ी लोग]] बसते थे या [[तुषारी लोग]]। ध्यान दीजिये कि यह दोनों ही उत्तर भारतीयों की तरह [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार|हिन्द-यूरोपीय भाषी जातियाँ]] थीं। आगे चलकर रेशम मार्ग पर होने के कारण बहुत सी शक्तियाँ तुरफ़ान को अपने क़ब्ज़े में करने के लिए जूझती रहती थीं। [[चीन]] के [[हान राजवंश]] काल में हान सैनिकों और [[शियोंगनु लोग]]ों के बीच यहाँ मुठभेड़ें होती थीं और शहर कभी इनके और कभी उनके नियंत्रण में जाता था। बीच-बीच में यह क्षेत्र स्वतन्त्र भी हो जाता था।<ref name="ref65qipay">[http://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC Xinjiang: China's Muslim Borderland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720181705/http://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |date=20 जुलाई 2014 }}, S. Frederick Starr, M.E. Sharpe, 2004, ISBN 978-0-7656-1318-9, ''... Overall, between 162 BCE (when the Xiongnu established their headquarters south of the Tian Shan) and 150 CE (after which neither Han nor Xiongnu enjoyed any influence in the south), the Xiongnu controlled Turpan and the Tarim basin for some 70 years, while the Han held sway there for about 125 years ... the often-repeated assertion that all Xinjiang was Chinese during the Han dynasty is an oversimplification arising from later historians' selective reading of a rather mixed record ...''</ref> हान राजवंश के पतन के बाद भी यह क्षेत्र अधिकतर आज़ाद ही रहा। सन् ४८७ से ५४१ ईसवी तक यहाँ [[तिएले लोग|तिएले]] नामक [[तुर्क लोग|तुर्की क़बीले]] का स्वतन्त्र राज रहा, लेकिन इसके बाद पहले [[जू-जान ख़ागानत]] और फिर [[गोएकतुर्क]] यहाँ पर सत्ता में रहे। ७वीं सदी ईस्वी में चीन के [[तांग राजवंश|तंग राजवंश]] ने यहाँ क़ब्ज़ा जमाया लेकिन ७वीं से ९वीं सदियों तक यहाँ चीनियों, तुर्कों और तिब्बतियों की खींचातानी चलती रहीं। इस काल में यहाँ तुर्कों, [[सोग़दा|सोग़दाईयों]] और चीनियों के बीच बहुत व्यापार भी चला। ८५६ से १३८९ ई के काल में [[उइग़ुर|उईग़ुर लोगों]] ने तुरफ़ान को अपने कारा-ख़ोजा नामक राज्य का हिस्सा बनाया तो अपने अन्तकाल में [[मंगोल साम्राज्य]] का एक अधीन राज्य बन गया। १५वीं सदी तक यहाँ [[बौद्ध धर्म]] का ज़ोर था लेकिन उस सदी के दुसरे भाग में यहाँ के लोग [[मुसलमान|मुस्लिम]] बन गए। १४६२-१४७८ तक पूर्वी शिनजियांग में युनुस ख़ान नामक [[तुर्की-मंगोल|तुर्क-मंगोल]] ने अपना मुग़लिस्तान नाम का राज्य चलाया और तुरफ़ान इसका भाग था। वह उस समय के [[मिंग राजवंश]] के चीनी शासकों को भेंटें भेजता था और उनसे इनाम पाता था। लेकिन जब उसे लगा की इनाम कम हैं तो उसने चीन-नियंत्रित इलाके पर धावा बोलकर कुमुल (हामी) क्षेत्र पर क़ब्ज़ा कर लिया। चीनी मिंग सिपाहियों ने आकर उसे खदेड़ दिया लेकिन उनके जाते ही वह फिर वापस उसपर जम बैठा। यह झडपें चलती रहीं और तुरफ़ान के उईग़ुरों ने १५२४ में २०,००० लोगों के साथ चीन पर हमला किया लेकिन हार गए। फिर १५२८ में उन्होंने [[गांसू]] प्रान्त पर धावा किया लेकिन फिर हार गए। १८८७ में ब्रिटिश यात्री फ्रैंसिस यंगहसबंड (<small>Francis Younghusband</small>) तुरफ़ान से गुज़रा और उसने लिखा के इस शहर के दो बिलकुल अलग भाग हैं - एक ५,००० चीनियों का मोहल्ला और दूसरा १५,००० उईग़ुर तुर्कों का शहर। तुर्क इलाक़े के चार महान द्वार थे और उसके इर्द-गिर्द २०-३० फ़ुट ऊंची मिटटी की दीवार थी, जिसमें ऊपर बंदूकें रखकर चलाने के लिए झरोखे बने हुए थे। आसपास के क्षेत्र में गेंहू, अंगूर, कपास और ख़रबूज़े उगाए जाते थे।<ref name="ref91caram">[http://books.google.com/books?id=VPs-AAAAYAAJ The heart of a continent: a narrative of travels in Manchuria, across the Gobi Desert, through the Himalayas, the Pamirs, and Hunza, 1884-1894] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160528203424/https://books.google.com/books?id=VPs-AAAAYAAJ |date=28 मई 2016 }}, Sir Francis Edward Younghusband, Scribner, 1904, ''... Turfan consists of two distinct towns, both walled — the Chinese and the Turk, the latter situated about a mile west of the former. The Turk town is the most populous, having probably twelve or fifteen thousand inhabitants, while the Chinese town has not more than five thousand at the outside ...''</ref> == इन्हें भी देखें == * [[तुरफ़ान द्रोणी]] * [[शिंजियांग|शिनजियांग]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:शिंजियांग]] [[श्रेणी:मध्य एशिया के शहर]] [[श्रेणी:चीन के शहर]] 5fmystpe2jrjp346gioykwyoisgw2x6 पश्चिमी एशिया 0 519185 6631905 6629133 2026-10-22T05:34:08Z अमर तिवारी 932885 6631905 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक |bodyclass = भूगोल |above = पश्चिमी एशिया |image = [[File:Western Asia (orthographic projection).svg|200px|Map of Western Asia]] |label1 =क्षेत्रफल |data1 = 6,255,160 किमी<sup>2</sup><br />(2,415,131 वर्ग मील) <sup>1</sup> |label2 = जनसंख्या |data2 = 313,428,000 <sup>1</sup> |label3 = घनत्व |data3 = {{convert|50.1|/km2|abbr=on}} |label4 = देश |data4 = {{Collapsible list|title=19 से 21 |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|{{flag|आर्मीनिया}}|{{flag|अज़रबैजान}}|{{flag|बहरीन}}|{{flag|साइप्रस}}|{{flag|जॉर्जिया}}|{{flag|ईरान}}|{{flag|इराक}}|{{flag|इज़राइल}}|{{flag|जॉर्डन}}|{{flag|कुवैत}}|{{flag|लेबनान}}|{{flag|ओमान}}|{{flag|फिलिस्तीन}}|{{flag|कतर}}|{{flag|सऊदी अरब}}|{{flag|सीरिया}}|{{flag|तुर्की}}|{{flag|संयुक्त अरब अमीरात}}|{{flag|यमन}}}} |label5 = सांकेतिक सकल घरेलू उत्पाद |data5 = $2.742 ट्रिलियन (2010) <sup>2</sup> |label6 = प्रति व्यक्ति सकल घरेलू उत्पाद |data6 = $8748 (2010) <sup>2</sup> |label7 = समय क्षेत्र |data7 = [[UTC+02:00|UTC+2]] to [[UTC+05:00|UTC+5]] |label8 = निवासी |data8 = पश्चिम एशियाई |label9 = भाषाएँ |data9 = [[अरबी भाषा | अरबी]], [[आर्मेनियाई भाषा | अर्मेनियाई]], [[अज़रबैजानी भाषा | अज़रबैजानी]], [[जॉर्जियाई भाषा | जॉर्जियाई]], [[यूनानी भाषा | ग्रीक]], [[हिब्रू भाषा | हिब्रू]], [[कुर्द भाषा | कुर्द]], [[फ़ारसी भाषा | फ़ारसी ]], [[तुर्की भाषा | तुर्की]] |label10 =सबसे बड़े शहर |data10 = <br />{{flagicon|Turkey}} [[इस्तांबुल]]*<br />{{flagicon|Iran}} [[तेहरान]]<br />{{flagicon|Iraq}} [[बगदाद]]<br />{{flagicon|Saudi Arabia}} [[रियाद]]<br />{{flagicon|Turkey}} [[अंकारा]] |label11 = नोट्स |data11 = <sup>1</sup><small>क्षेत्रफल और जनसंख्या के आंकडों में पश्चिमी एशिया के लिए संयुक्त राष्ट्र की भू-योजना (यूएन उपप्रदेश), [[ईरान]] और [[सिनाई प्रायद्वीप| सिनाई]] शामिल हैं। </small><br /><sup>2</sup><small>सकल घरेलू उत्पाद के आंकड़े में संयुक्त राष्ट्र उपप्रदेश और ईरान शामिल हैं।</small><br /><sup>*</sup><small>आंशिक रूप से यूरोप में स्थित है।</small> }} '''पश्चिमी एशिया''' या दक्षिण पश्चिम एशिया, शब्दावली का प्रयोग एशिया के सुदूर पश्चिमी भाग का वर्णन करने के लिए किया जाता है। यह शब्द आंशिक रूप से मध्य पूर्व (Middle East) का समानार्थी ही है, जो कि (मध्य पूर्व) एशिया के भीतर अपनी स्थिति के बजाय पश्चिमी यूरोप के साथ भौगोलिक स्थिति के सम्बन्ध का वर्णन करता है। == इतिहास == समकालीन विश्व राजनीति में पश्चिम एशिया एक ऐसे क्षेत्र के तौर पर कुख्यात हो चुका है जहां केवल आंतक, अशान्ति और अराजकता का बोलबाला है। दूसरे विश्व युद्ध के बाद से ही मध्य-पूर्व या पश्चिम एशिया कई छोटे बड़े युद्ध और अनगिनत हिंसक झगड़े झेल चुका है। हाल ही में फतह और हमास द्वारा फिलिस्तीन के अलग-अलग इलाकों पर कब्जा करने के बाद तो पश्चिम एशिया का सामरिक वातावरण और उलझ गया है। अगर आतंक के खिलाफ विश्वव्यापी जग की बात करें तो वर्तमान हालात यही इशारा कर रहे हैं कि अगर अमेरिका यह जंग हार नहीं रहा तो जीत भी उससे कोसों दूर है। पूरा पश्चिम एशिया समस्याग्रस्त है और अमेरिकी विदेश नीति के पास इन समस्याओं से जूझने के लिए कोई ठोस रणनीति नहीं है। इलाहाबाद विश्वविद्यालय के छात्र प्रशान्त कुमार मिश्र जी बताते हैं कि दरअसल इराक, इजरायल की कई अरब देशों से अनबन है, अफ़गानिस्तान, ईरान, सीरिया और पाकिस्तान में होने वाली घटनाएँ एक-दूसरे को प्रभावित करती हैं, क्योंकि सभी के तार एक-दूसरे से जुड़े हुए हैं। फिलहाल सबसे विकट समस्या इराक को लेकर है। इराक पर हुए अमेरिकी हमलों को सात साल से ज्यादा का समय गुजर चुका है। समकालीन विश्व राजनीति में पश्चिम एशिया एक ऐसे क्षेत्र के तौर पर कुख्यात हो चुका है जहाँ केवल आंतक, अशान्ति और अराजकता का बोलबाला है। दूसरे विश्व युद्ध के बाद से ही मध्य-पूर्व या पश्चिम एशिया कई छोटे बड़े युद्ध और अनगिनत हिंसक झगड़े झेल चुका है। हाल ही में फतह और हमास द्वारा फिलिस्तीन के अलग-अलग इलाकों पर कब्जा करने के बाद तो पश्चिम एशिया का सामरिक वातावरण और उलझ गया है। अगर आतंक के खिलाफ विश्वव्यापी जग की बात करें तो वर्तमान हालात यही इशारा कर रहे हैं कि अगर अमेरिका यह जंग हार नहीं रहा तो जीत भी उससे कोसों दूर है। पूरा पश्चिम एशिया समस्याग्रस्त है और अमेरिकी विदेश नीति के पास इन समस्याओं से जूझने के लिए कोई ठोस रणनीति नहीं है। दरअसल इराक, इजरायल की कई अरब देशों से अनबन है, अफगानिस्तान, ईरान, सीरिया और पाकिस्तान में होने वाली घटनाएँ एक-दूसरे को प्रभावित करती हैं, क्योंकि सभी के तार एक-दूसरे से जुड़े हुए हैं। फिलहाल सबसे विकट समस्या इराक को लेकर है। इराक पर हुए अमेरिकी हमलों को सात साल से ज्यादा का समय गुजर चुका है। == भूगोल == यह क्षेत्र आठ प्रमुख समुद्रों से घिरा हुआ है; एजियन सागर, काला सागर, कैस्पियन सागर, [[फ़ारस की खाड़ी|फारस की खाड़ी]], अरब सागर, [[अदन की खाड़ी]], लाल सागर और भूमध्य सागर। उत्तर में, यह क्षेत्र यूरोप से ग्रेटर काकेशस के जल निकासी विभाजन से दक्षिण-पश्चिम में फैला हुआ है, इसे अफ्रीका से स्वेज के इस्तमुस द्वारा सीमांकित किया गया है, जबकि उत्तर-पूर्व और पूर्व में यह क्षेत्र मध्य एशिया और दक्षिण एशिया से जुड़ता है। यह क्षेत्र पूर्वी यूरोप के दक्षिण में स्थित है। पूर्वी ईरान में दश्त-ए कावीर और दश्त-ए-लुत रेगिस्तान प्राकृतिक रूप से बलूचिस्तान और दक्षिण एशिया के क्षेत्र का परिसीमन करते हैं. भूगर्भशास्त्र प्लेट विवर्तनिकी तीन प्रमुख टेक्टोनिक प्लेटें पश्चिमी एशिया में मिलती हैं, जिनमें अफ्रीकी, यूरेशियन और अरब प्लेट शामिल हैं। टेक्टोनिक प्लेटों के बीच की सीमाएं अज़ोरेस-जिब्राल्टर रिज, उत्तरी अफ्रीका, लाल सागर और ईरान में फैली हुई हैं। [17] [बेहतर स्रोत की आवश्यकता] अरब प्लेट उत्तर की ओर अनातोली प्लेट (तुर्की) में बढ़ रही है। पूर्वी एनाटोलियन फॉल्ट, [18] और पूर्वी तुर्की में ईजियन और एनाटोलियन प्लेट के बीच की सीमा भी भूकम्पीय रूप से सक्रिय है। [१ F] जल संसाधन कई प्रमुख एक्विफ़र्स पश्चिमी एशिया के बड़े हिस्से को पानी प्रदान करते हैं। सऊदी अरब में, लाल सागर के पश्चिम में जबाल तुवेक पहाड़ों और क्षेत्रों के नीचे, पलायोज़ोइक और ट्राइसिक मूल के दो बड़े एक्विफ़र स्थित हैं। [19] [बेहतर स्रोत की आवश्यकता] क्रेटेशियस और इओसीन-मूल एक्विफ़र मध्य और पूर्वी के बड़े हिस्सों के नीचे स्थित हैं। सऊदी अरब, जिसमें वासिया और बियाह शामिल हैं, जिसमें ताजे पानी और खारे पानी दोनों की मात्रा है। [१९] कृषि के लिए पश्चिमी एशिया भर में लगभग 90,000 किमी 2 (35,000 वर्ग मील) को कवर करते हुए बाढ़ या फ़रो सिंचाई, साथ ही स्प्रिंकलर विधियों का उपयोग सिंचाई के लिए बड़े पैमाने पर किया जाता है। [20] साथ ही, टिगरिस और यूफ्रेट्स नदियाँ बहुत अच्छा योगदान देती हैं। == जलवायु == पश्चिमी एशिया मुख्य रूप से शुष्क और अर्ध-शुष्क है, और सूखे के अधीन हो सकता है, लेकिन इसमें वन और उपजाऊ घाटियों के विशाल विस्तार भी शामिल हैं। इस क्षेत्र में घास के मैदान, रेंजलैंड, रेगिस्तान और पहाड़ शामिल हैं। पश्चिम एशिया के कई हिस्सों में पानी की कमी एक समस्या है, तेजी से बढ़ती आबादी के लिए पानी की माँग बढ़ रही है, जबकि पानी की आपूर्ति और प्रदूषण से पानी की आपूर्ति को खतरा है। [२१] टाइग्रिस और यूफ्रेट्स सहित प्रमुख नदियाँ कृषि को समर्थन देने के लिए सिंचाई के पानी के स्रोत प्रदान करती हैं। पश्चिमी एशिया में दो पवन घटनाएँ हैं: शर्की और शमल। शर्की (या शर्की) एक हवा है जो दक्षिण और दक्षिण-पूर्व से आती है। यह मौसमी है, जो अप्रैल से जून के शुरू तक चलती है, और सितम्बर के अन्त और नवम्बर के बीच फिर से आती है। हवाएँ शुष्क और धूल भरी होती हैं, जिनमें कभी-कभार 80 किलोमीटर प्रति घण्टा (50 मील प्रति घण्टा) तक की रफ़्तार होती है और अक्सर हिंसक बालू और धूल के तूफानों को मारते हैं जो कुछ हज़ार मीटर की ऊँचाई तक रेत ले जा सकते हैं और छोटी अवधि के लिए हवाई अड्डों को बन्द कर सकते हैं। ये हवाएँ सीजन की शुरुआत और अन्त में पूरे एक दिन तक चल सकती हैं और मौसम के बीच में कई दिनों तक चल सकती हैं। शामल इराक और फारस की खाड़ी के राज्यों (सऊदी अरब और कुवैत सहित) पर बहने वाली उत्तरपश्चिमी हवा है, जो दिन में अक्सर मजबूत होती है, लेकिन रात में कम हो जाती है। यह मौसम प्रभाव वर्ष में एक बार से लेकर कई बार होता है. == स्थलाकृति == पश्चिमी एशिया में पहाड़ी इलाकों के बड़े क्षेत्र शामिल हैं। एनाटोलियन पठार तुर्की में पोंटस पर्वत और वृषभ पर्वत के बीच स्थित है। तुर्की में माउंट अरार्ट 5,137 मीटर तक बढ़ जाता है। ज़ाग्रोस पर्वत ईरान में इराक़ से लगी सीमा से लगे इलाकों में स्थित है। ईरान का केंद्रीय पठार दो जल निकासी घाटियों में विभाजित है। उत्तरी बेसिन दश्त-ए कावीर (महान नमक रेगिस्तान) है, और दश्त-ए-लुत दक्षिणी बेसिन है। यमन में, ऊंचाई कई क्षेत्रों में 3,700 मीटर से अधिक है, और हाइलैंड क्षेत्र लाल सागर तट के साथ उत्तर और लेबनान में उत्तर का विस्तार करते हैं। लाल सागर के साथ एक गलती-क्षेत्र भी मौजूद है, जिसमें महाद्वीपीय स्थानांतरण के साथ समुद्र तल से नीचे स्थित क्षेत्रों के साथ गर्त जैसी स्थलाकृति बनाई गई है। [२३] डेड सी, वेस्ट बैंक, इज़राइल और जॉर्डन के बीच की सीमा पर स्थित है, समुद्र तल से 418 मीटर (1371 फीट) नीचे स्थित है, जो इसे पृथ्वी की सतह पर सबसे कम बिंदु बनाता है। रब अल खली, दुनिया के सबसे बड़े रेत रेगिस्तानों में से एक, सऊदी अरब में अरब प्रायद्वीप के दक्षिणी तीसरे, ओमान, संयुक्त अरब अमीरात और यमन के कुछ हिस्सों में फैला है। जेबेल अल अख़दर उत्तर-पश्चिमी ओमान में स्थित पहाड़ों की एक छोटी श्रृंखला है, जो [[ओमान की खाड़ी]] की सीमा में है। == भूविज्ञान == === प्लेट टेक्टोनिक्स === तीन प्रमुख टेक्टोनिक प्लेटें पश्चिमी एशिया में मिलती हैं, जिनमें अफ्रीकी, यूरेशियन और अरब प्लेट शामिल हैं। टेक्टोनिक प्लेटों के बीच की सीमाएं अज़ोरेस-जिब्राल्टर रिज, उत्तरी अफ्रीका, लाल सागर और ईरान में फैली हुई हैं। [17] [बेहतर स्रोत की आवश्यकता] अरब प्लेट उत्तर की ओर अनातोली प्लेट (तुर्की) में बढ़ रही है। पूर्वी एनाटोलियन फॉल्ट, [18] और पूर्वी तुर्की में ईजियन और एनाटोलियन प्लेट के बीच की सीमा भी भूकंपीय रूप से सक्रिय है। [१ F] === जल संसानधन === कई प्रमुख एक्विफ़र्स पश्चिमी एशिया के बड़े हिस्से को पानी प्रदान करते हैं। सऊदी अरब में, लाल सागर के पश्चिम में जबाल तुवेक पहाड़ों और क्षेत्रों के नीचे, पलायोज़ोइक और ट्राइसिक मूल के दो बड़े एक्विफ़र स्थित हैं। [19] [बेहतर स्रोत की आवश्यकता] क्रेटेशियस और इओसीन-मूल एक्विफ़र मध्य और पूर्वी के बड़े हिस्सों के नीचे स्थित हैं। सऊदी अरब, जिसमें वासिया और बियाह शामिल हैं, जिसमें ताजे पानी और खारे पानी दोनों की मात्रा है। [१ ९] कृषि के लिए पश्चिमी एशिया भर में लगभग 90,000 किमी 2 (35,000 वर्ग मील) को कवर करते हुए बाढ़ या फ़रो सिंचाई, साथ ही स्प्रिंकलर विधियों का उपयोग सिंचाई के लिए बड़े पैमाने पर किया जाता है। [20] साथ ही, टिगरिस और यूफ्रेट्स नदियाँ बहुत अच्छा योगदान देती हैं। == जनसांख्यिकी == 2008 तक पश्चिमी एशिया की जनसंख्या 272 मिलियन थी, जो कि मैडिसन (2007 तक, 2030 तक 370 मिलियन तक पहुंचने का अनुमान था; अनुमान कॉकस और साइप्रस को छोड़कर)। यह 1.4% की वार्षिक वृद्धि दर (या 50 वर्ष का दोगुना समय) से मेल खाती है, जो विश्व औसत 0.9% (दोहरीकरण समय 75 वर्ष) से ​​अधिक है। पश्चिमी एशिया की जनसंख्या विश्व जनसंख्या का लगभग 4% है, जो 20 वीं शताब्दी की शुरुआत में लगभग 39 मिलियन थी, या उस समय विश्व जनसंख्या का लगभग 2% थी। संख्यात्मक रूप से, पश्चिमी एशिया मुख्य रूप से अरब, फ़ारसी, तुर्की है, और प्रमुख भाषाएँ अरबी, फ़ारसी और तुर्की हैं, जिनमें से प्रत्येक में 70 मिलियन वक्ताओं के आदेश हैं, इसके बाद कुर्द, अज़रबैजान, हिब्रू, अर्मेनियाई और नियो-अरामी के छोटे समुदाय शामिल हैं। इस क्षेत्र में सबसे अधिक आबादी वाले देश तुर्की और ईरान हैं, जिनमें से प्रत्येक में लगभग 79 मिलियन लोग हैं, इसके बाद इराक और सऊदी अरब में लगभग 33 मिलियन लोग हैं, और यमन में लगभग 29 मिलियन लोग हैं। अरबी और तुर्की का प्रभुत्व मध्ययुगीन अरब और तुर्क आक्रमणों का परिणाम है जो 7 वीं शताब्दी ईस्वी के इस्लामी विजय के साथ शुरू हुआ था, जिसने सीरिया के क्षेत्र में पूर्व में प्रमुख अरामी और विस्थापित होकर अनातोलिया में ग्रीक, हालांकि हिब्रू प्रमुख भाषा बन गई थी 20 वीं शताब्दी की दूसरी छमाही में इज़राइल में, और नियो-अरामिक (आधुनिक अरामियंस, असीरियन, और चाल्डियन द्वारा बोली जाने वाली) और ग्रीक दोनों अल्पसंख्यक भाषाओं के रूप में अपने संबंधित क्षेत्रों में मौजूद हैं। महत्वपूर्ण देशी अल्पसंख्यकों में शामिल हैं, वर्णमाला क्रम में: अरामियन, असीरियन, चाल्डियन, ड्रूज़, यहूदी, लर्स, मंडियां, मैरोनाइट, शबाक और यज़ीदी। == अर्थव्यवस्था == पश्चिमी एशिया की अर्थव्यवस्था विविध है और क्षेत्र उच्च आर्थिक विकास का अनुभव करता है। इस क्षेत्र में तुर्की की सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है, उसके बाद सऊदी अरब और ईरान का स्थान है। क्षेत्रीय अर्थव्यवस्था में पेट्रोलियम प्रमुख उद्योग है, क्योंकि दुनिया के आधे से अधिक तेल भंडार हैं और दुनिया के लगभग 40 प्रतिशत प्राकृतिक गैस भंडार क्षेत्र में स्थित हैं। == वर्तमान परिभाषाएँ== === संयुक्त राष्ट्र सांख्यिकी विभाग === [[File:Location-Asia-UNsubregions.png|thumb|300px|[[संयुक्त राष्ट्र]] द्वारा वर्णित [[एशिया]] के क्षेत्र]]: {{legend|#0000E0|[[उत्तरी एशिया]]}} {{legend|#E000E0|[[मध्य एशिया]]}} {{legend|#00E000|[[पश्चिमी एशिया]]}} {{legend|#E00000|[[दक्षिण एशिया]]}} {{legend|#FFFF20|[[पूर्वी एशिया]]}} {{legend|#FFC000|[[दक्षिण पूर्व एशिया]]}} {{legend|#CCCCFF|[[पूर्वी यूरोप]]}} संयुक्त राष्ट्र उपक्षेत्र भू योजना के अनुसार पश्चिमी एशिया के देश और प्रदेश,<ref>{{cite web|author=|url=http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm|title=संयुक्त राष्ट्र Statistics Division- Standard Country and Area Codes Classifications (M49)|publisher=[[संयुक्त राष्ट्र Statistics Division]]|work=|accessdate=2010-07-24|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm|archive-date=13 जुलाई 2011|url-status=dead}}</ref>नीचे सूचीबद्ध: *{{flag|आर्मीनिया}} *{{flag|अज़रबैजान}} *{{flag|बहरीन}} *{{flag|साइप्रस}} *{{flag|जॉर्जिया}} *{{flag|ईरान}} *{{flag|इराक}} *{{flag|इज़राइल}} *{{flag|जॉर्डन}} *{{flag|कुवैत}} *{{flag|लेबनान}} *{{flag|ओमान}} *{{flag|फिलिस्तीन}} *{{flag|कतर}} *{{flag|सऊदी अरब}} *{{flag|सीरिया}} *{{flag|तुर्की}} *{{flag|संयुक्त अरब अमीरात}} *{{flag|यमन}} === कनाडा सरकार === == सामान्य आंकड़े == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse; font-size:90%;width:100%;" |- style="background:#ececec;" ! [[देश]], [[राष्ट्रीय ध्वज]] के साथ ! क्षेत्रफल के आधार पर देशों की सूची<br/>(किमी²) ! जनसंख्या के आधार पर देशों की सूची<br/>(2010) ! जनसंख्या घनत्व के आधार पर देशों की सूची<br/>(प्रति किमी²) ! [[राजधानी]] ! सांकेतिक सकल घरेलू उत्पाद आधारित देशों की सूची<ref>{{cite web|title=International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2011: Nominal GDP list of countries. Data for the year 2010.|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=17&pr.y=2&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=NGDPD&grp=0&a=|publisher=[[International Monetary Fund|IMF]]|accessdate=2011-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002070415/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=17&pr.y=2&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=NGDPD&grp=0&a=|archive-date=2 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref><br/>(2010) ! प्रति व्यक्ति सांकेतिक सकल घरेलू उत्पाद के आधार पर देशों की सूची<ref>{{cite web|title=International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2011. Data for the year 2010.|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=40&pr.y=3&sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=NGDPDPC&grp=0&a=|publisher=[[International Monetary Fund|IMF]]|accessdate=2011-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019235909/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=40&pr.y=3&sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,941,914,446,612,666,614,668,311,672,213,946,911,137,193,962,122,674,912,676,313,548,419,556,513,678,316,181,913,682,124,684,339,273,638,921,514,948,218,943,963,686,616,688,223,518,516,728,918,558,748,138,618,196,522,278,622,692,156,694,624,142,626,449,628,564,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,453,960,968,423,922,935,714,128,862,611,716,321,456,243,722,248,942,469,718,253,724,642,576,643,936,939,961,644,813,819,199,172,184,132,524,646,361,648,362,915,364,134,732,652,366,174,734,328,144,258,146,656,463,654,528,336,923,263,738,268,578,532,537,944,742,176,866,534,369,536,744,429,186,433,925,178,869,436,746,136,926,343,466,158,112,439,111,916,298,664,927,826,846,542,299,967,582,443,474,917,754,544,698&s=NGDPDPC&grp=0&a=|archive-date=19 अक्तूबर 2012|url-status=live}}</ref><br />(2010) ! [[मुद्रा]] ! [[सरकार]] ! [[राजभाषा]] |- | colspan=11 style="background:#eee;" | '''[[अनातोलिया]]''': |- |{{flag|तुर्की}}<sup>1</sup> | style="text-align:right;"| 783,562 | style="text-align:right;"| 73,722,988 | style="text-align:right;"| 94.1 | [[अंकारा]] | $741.85 बिलियन | $10,399 | [[तुर्की नई लीरा | तुर्की लीरा]] | [[संसदीय गणतंत्र]] | [[तुर्की भाषा | तुर्की]] |- | colspan=11 style="background:#eee;" | '''[[अरब प्रायद्वीप]]''': |- | {{flag|बहरीन}} | style="text-align:right;"| 665 | style="text-align:right;"| 1,234,596 | style="text-align:right;"| 1,646.1 | [[मनामा]] | $22.66 बिलियन | $20,475 | [[बहरीन दीनार]] | [[संवैधानिक राजशाही]] | [[अरबी भाषा | अरबी]] |- | {{flag|कुवैत}} | style="text-align:right;"| 17,820 | style="text-align:right;"| 3,566,437 | style="text-align:right;"| 167.5 | [[कुवैत सिटी]] | $131.32 बिलियन | $36,412 | [[कुवैती दीनार]] | [[संवैधानिक राजशाही]] | [[अरबी भाषा | अरबी]] |- | {{flag|ओमान}} | style="text-align:right;"| 212,460 | style="text-align:right;"| 2,694,094 | style="text-align:right;"| 9.2 | [[मस्कट]] | $55.62 बिलियन | $18,657 | [[ओमानी रियाल]] | [[पूर्ण राजशाही]] | [[अरबी भाषा | अरबी]] |- | {{flag|कतर}} | style="text-align:right;"| 11,437 | style="text-align:right;"| 1,696,563 | style="text-align:right;"| 123.2 | [[दोहा]] | $129.49 बिलियन | $76,168 | [[कतरी रियाल]] | [[पूर्ण राजशाही]] | [[अरबी भाषा | अरबी]] |- | {{flag|सऊदी अरब}} | style="text-align:right;"| 1,960,582 | style="text-align:right;"| 27,136,977 | style="text-align:right;"| 12 | [[रियाद]] | $443.69 बिलियन | $16,996 | [[सऊदी रियाल]] | [[पूर्ण राजशाही]] | [[अरबी भाषा | अरबी]] |- | {{flag|संयुक्त अरब अमीरात}} | style="text-align:right;"| 82,880 | style="text-align:right;"| 8,264,070 | style="text-align:right;"| 97 | [[अबु धाबी]] | $301.88 बिलियन | $59,717 | [[संयुक्त अरब अमीरात दिर्हाम]] | [[संघ | संघीय]] [[संवैधानिक राजशाही]] | [[अरबी भाषा | अरबी]] |- | {{flag|यमन}} | style="text-align:right;"| 527,970 | style="text-align:right;"| 23,580,000 | style="text-align:right;"| 44.7 | [[साना]] | $31.27 बिलियन | $1,282 | [[येमेनी रियाल]] | [[राष्ट्रपति गणतंत्र]] | [[अरबी भाषा | अरबी]] |- | colspan=11 style="background:#eee;" | '''[[दक्षिण कॉकेशस]]''': |- |{{flag|आर्मीनिया}} | style="text-align:right;"| 29,800 | style="text-align:right;"| 3,262,200 | style="text-align:right;"| 108.4 | [[येरेवन]] | $9.39 बिलियन | $3,032 | [[आर्मीनियाई दिर्हाम]] | [[राष्ट्रपति गणतंत्र]] | [[आर्मेनियाई भाषा | अर्मेनियाई]] |- |{{flag|अज़रबैजान}} | style="text-align:right;"| 86,600 | style="text-align:right;"| 9,165,000 | style="text-align:right;"| 105.8 | [[बाकू]] | $62.321 बिलियन | $6,832 | [[अज़रबैजानी मानत ]] | [[राष्ट्रपति गणतंत्र]] | [[अज़रबैजानी भाषा | अज़रबैजानी]] |- | {{flag|जॉर्जिया}} | style="text-align:right;"| 69,700 | style="text-align:right;"| 4,636,400 | style="text-align:right;"| 68.1 | [[टबिलिसि]] | $14.67 बिलियन | $3,210 | [[जॉर्जियाई लारी]] | [[अर्द्ध राष्ट्रपति प्रणाली | अर्ध राष्ट्रपति]] [[गणतंत्र]] | [[जॉर्जियाई भाषा | जॉर्जियाई]] |- | colspan=11 style="background:#eee;" | '''[[उपजाऊ अर्द्धचंद्र]]''': |- | {{flag|इराक}} | style="text-align:right;"| 438,317 | style="text-align:right;"| 33,635,000 | style="text-align:right;"| 73.5 | [[बगदाद]] | $144.21 बिलियन | $4,288 | [[इराकी दीनार]] | [[संसदीय गणतंत्र]] | [[अरबी भाषा | अरबी]], [[कुर्द भाषा | कुर्द]] |- | {{flag|इज़राइल}} | style="text-align:right;"| 20,770 | style="text-align:right;"| 7,653,600 | style="text-align:right;"| 365.3 | [[यरूशलेम|जेरूसलम]]<sup>3</sup> | $213.15 बिलियन | $28,686 | [[इजरायली नई शेकेल]] | [[संसदीय गणतंत्र]] | [[अरबी भाषा | अरबी]], [[हिब्रू भाषा | हिब्रू]] |- | {{flag|जॉर्डन}} | style="text-align:right;"| 92,300 | style="text-align:right;"| 6,318,677 | style="text-align:right;"| 68.4 | [[अम्मान]] | $27.53 बिलियन | $4,500 | [[जॉर्डनियन दीनार ]] | [[संवैधानिक राजतंत्र]] | [[अरबी भाषा | अरबी]] |- | {{flag|लेबनान}} | style="text-align:right;"| 10,452 | style="text-align:right;"| 4,228,000 | style="text-align:right;"| 404 | [[बेरूत]] | $39.25 बिलियन | $10,044 | [[लेबनानी पौंड]] | [[संसदीय गणतंत्र]] | [[अरबी भाषा | अरबी]] |- | {{flag|फिलिस्तीन}} | style="text-align:right;"| 6,220 | style="text-align:right;"| 4,260,636 | style="text-align:right;"| 667 | [[रमल्ला]]<sup>3</sup> | $6.6 बिलियन | $1,600 | [[जॉर्डनियन दीनार]], [[इजरायली नई शेकेल]] | [[राष्ट्रपति गणतंत्र]] | [[अरबी भाषा | अरबी]] |- | {{flag|सीरिया}} | style="text-align:right;"| 185,180 | style="text-align:right;"| 23,695,000 | style="text-align:right;"| 118.3 | [[दमिश्क]] | $59.33 बिलियन | $2,877 | [[सीरियन पौंड]] | [[राष्ट्रपति गणतंत्र]] | [[अरबी भाषा | अरबी]] |- | colspan=11 style="background:#eee;" | '''[[ईरानी पठार]]''': |- | {{flag|ईरान}} | style="text-align:right;"| 1,648,195 | style="text-align:right;"| 78,868,711 | style="text-align:right;"| 45 | [[तेहरान]] | $357.22 बिलियन | $4,741 | [[ईरानी रियाल]] | [[इस्लामी गणतंत्र]] | [[फ़ारसी भाषा | फ़ारसी]] |- | colspan=11 style="background:#eee;" | '''[[भूमध्य सागर]]''': |- | {{flag|साइप्रस}} | style="text-align:right;"| 9,250 | style="text-align:right;"| 1,088,503 | style="text-align:right;"| 117 | [[निकोसिया]] | $23.17 बिलियन | $28,237 | [[यूरो]] | [[राष्ट्रपति गणतंत्र]] | [[यूनानी भाषा | यूनानी]], [[तुर्की भाषा | तुर्की]] |- | colspan=11 style="background:#eee;" | '''[[सिनाई प्रायद्वीप]]''': |- | {{flag|मिस्र}} <sup>2</sup> | style="text-align:right;"| 61,000 | style="text-align:right;"| 850,000 | style="text-align:right;"| 82 | [[काहिरा]] | $218.47 बिलियन | $2,789 | [[मिस्त्री पौंड]] | [[राष्ट्रपति गणतंत्र]] | [[अरबी भाषा | अरबी]] |- | colspan="10" | '''नोट्स:''' <small><sup>1</sup> तुर्की के आंकड़े में पूर्वी थ्रेस भी शामिल है, जो की [[अनातोलिया]] का हिस्सा नहीं है। <br /> <sup>2</sup> मिस्र के लिए क्षेत्रफल और जनसंख्या के आंकड़े में केवल [[सिनाई प्रायद्वीप]] ही शामिल है। <br /> <sup>3</sup>रामल्लाह फिलिस्तीन की सरकार का वास्तविक स्थान है, फिलिस्तीन की घोषित राजधानी [[येरूसलम]] है, जो विवादित है।</small> |} == पश्चिमी एशिया का क्लिक करने योग्य नक्शा == {{पश्चिमी एशिया}} == इन्हें भी देखें== *[[पश्चिम एशिया का सिनेमा]] *[[पश्चिमी एशिया में विश्व धरोहर स्थलों की सूची]] *[[पश्चिम एशियाई फुटबॉल महासंघ]] *[[पश्चिम एशियाई खेल]] ==खेल== पश्चिम एशियाई टेनिस महासंघ क्षेत्र में चैंपियनशिप और लीग को नियंत्रित करता है। पश्चिम एशियाई बिलियर्ड्स और स्नूकर फेडरेशन बिलियर्ड्स और स्नूकर से संबंधित चैंपियनशिप को नियंत्रित करता है, जिसके बीच एक वार्षिक टूर्नामेंट है। 1997, 2002 और 2005 में पश्चिम एशियाई खेलों का आयोजन किया गया है। पश्चिम एशियाई फुटबॉल महासंघ की स्थापना 2001 में हुई थी और यह एशियाई फुटबॉल महासंघ के क्षेत्रीय महासंघों में से एक है। वे वाफ चैम्पियनशिप का आयोजन करते हैं == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:एशिया के क्षेत्र]] [[श्रेणी:पश्चिमी एशिया|*]] 96wwopgzq6o1pqtc9wxkfgj7fcm9p6d रानी रामपाल 0 534207 6631932 6573918 2026-10-22T05:44:31Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631932 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = रानी रामपाल | image = Rani Rampal.png | image_size = <!--Only for images narrower than 220 pixels.--> | alt = | caption =2016 में रामपाल | headercolor = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | fullname = | nickname = | nationality = भारतीय | ethnicity = | citizenship = भारतीय | birth_date = <!-- {{birth date and age|1994|12|4}} --> | birth_place = | death_date = <!-- {{death date and age|death year|death month|death day|birth year|birth month|birth day}} --> | death_place = | resting_place = | monuments = | residence = [[शाहबाद मारकंडा]], [[कुरुक्षेत्र ज़िला]],[[हरियाणा]] | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | employer = भारतीय रेलवे | agent = | height = <!-- {{convert|}} (yyyy) --> | weight = <!-- {{convert|}} (yyyy) --> | spouse = | life_partner = | other_interests = | website = <!-- {{URL|www.example.com}} --> | country = भारत | sport = हाकी | disability = | disability_class = | rank = | event = | collegeteam = | universityteam = | league = | league_type = | club = | team = भारत | turnedpro = | partner = | former_partner = | coach = बलदेव सिंह | retired = | coaching = | worlds = | regionals = | nationals = | olympics = | paralympics = | highestranking = | pb = | medaltemplates = | show-medals = | updated = 26 सितंबर 2013 }} '''रानी रामपाल''' (जन्म : ४ दिसम्बर १९९४) [[भारत]] की एक [[हॉकी]] खिलाड़ी हैं। वे भारतीय हॉकी की 'रानी' कहलाती हैं।<ref name="bbchindi">{{cite web|title=मुफ़लिसी ने सिखाई हॉकी की जादूगरी|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/sport/2013/08/130805_hockey_women_ap.shtml|publisher=[[बीबीसी हिन्दी]]|date=5 अगस्त 2013|author=|accessdate=24 सितम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930095358/http://www.bbc.co.uk/hindi/sport/2013/08/130805_hockey_women_ap.shtml|archive-date=30 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=रानी रामपाल ने हालात को दी मात, बनीं हॉकी की रानी |url=http://abpnews.newsbullet.in/video/india/50989-2013-08-06-16-10-23 |publisher=एबीपी न्यूज़ |date=6 अगस्त 2013 |author= |accessdate=24 सितम्बर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928012921/http://abpnews.newsbullet.in/video/india/50989-2013-08-06-16-10-23 |archive-date=28 सितंबर 2013 |url-status=dead }}</ref><ref name="patrika">{{cite web |title=हॉकी की "रानी" ने रची नई कहानी |url=http://www.patrika.com/news/rani-rampal-queen-of-indian-hockey/950614 |publisher=[[पत्रिका डॉट कॉम]] |date=8 अगस्त 2013 |author= |accessdate=24 सितम्बर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927152507/http://www.patrika.com/news/rani-rampal-queen-of-indian-hockey/950614 |archive-date=27 सितंबर 2013 |url-status=live }}</ref> २०१० विश्व कप में भाग लेने वाली [[भारतीय राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|भारतीय हॉकी टीम]] की वे सबसे कम उम्र की (१५ वर्ष) खिलाड़ी थीं। यह [[भारतीय महिला हॉकी टीम]] की कप्तान है। == पारिवारिक जीवन == [[हरियाणा]] के [[शाहबाद मारकंडा]] की निवासी रानी की कहानी अपनी हिम्मत के बल पर तमाम कष्टों दुश्वारियों से सन्घर्ष करके विजयी होने की कहानी है। रानी के पिता आजीविका के लिए तांगा चलाते हैं।<ref>{{cite web |title=जूनियर महिला विश्‍व कप हॉकी में ठेलागाड़ी चलाने वाले की बेटी ने किया कमाल |url=http://aajtak.intoday.in/story/haryana-cart-pullers-daughter-is-hockeys-shining-young-star-1-738373.html%7C |publisher=आजतक |date=6 अगस्त 2013 |author=मलय |accessdate=24 सितम्बर 2013 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>परिवार में भाई-बहनों में रानी सबसे छोटी हैं। रानी के दो बड़े भाईं हैं। एक भाई किसी दुकान पर सहायक का काम करते हैं। उनसे बड़े भाई बढ़ई है। अपने प्रदर्शन के बाद रानी ने रेलवे में क्लर्क की नौकरी हासिल की और टीम के साथ-साथ परिवार की भी जिम्मेदारी संभाली।<ref>{{cite web |title=पढ़ें: हॉकी के लिए रानी के संघर्ष की कहानी |url=http://khabar.ibnlive.in.com/news/105226/4/ |publisher=[[आईबीएन ७]] |date=6 अगस्त 2013 |author= |accessdate=24 सितम्बर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927084438/http://khabar.ibnlive.in.com/news/105226/4/ |archive-date=27 सितंबर 2013 |url-status=dead }}</ref> == करियर == रानी ने करीब 4 साल पहले 14 साल की उम्र में अपना पहला इंटरनेशनल मैच खेला। इसके बाद 2010 में 15 की उम्र में वो महिला विश्व कप में सबसे युवा खिलाड़ी बनी।<ref name="bbchindi" /> उन्होंने 2009 में एशिया कप के दौरान भारत को रजत पदक दिलाने में अहम भूमिका निभाई. वह 2010 के राष्ट्रमंडल खेल और 2010 के [[एशियाई खेल]] के दौरान भारतीय टीम का हिस्सा थीं।<ref name="patrika" /> 2013 में जूनियर महिला हॉकी टीम ने कांस्य पदक जीता जो कि विश्व कप हॉकी प्रतिस्पर्धा में 38 साल बाद भारत का पहला कोई मेडल है। इस जीत का श्रेय रानी रामपाल और मनजित कौर का है। वह आमतौर पर सेंटर फॉरवर्ड पर खेलती हैं। == उपलब्धियाँ== * जूनियर [[हॉकी विश्वकप|हॉकी विश्व कप]] 2013 में प्लेयर ऑफ द टूर्नामेंट * 2010 में 15 की उम्र में वो महिला विश्व कप में सबसे युवा खिलाड़ी बनी। *रॉजारियो (अर्जेंटीना) में महिला हॉकी वर्ल्ड कप में सात गोल कर सर्वश्रेष्ठ यंग फॉरवर्ड का अवॉर्ड। * जूनियर वर्ल्ड कप में तीसरे स्थान के लिए इंग्लैंड के खिलाफ खेले गए मैच में दो गोल दाग कर 38 साल बाद भारत की झोली में मैडल डाला। * ‘यंग प्लेयर ऑफ द टूर्नामेंट’<ref>{{cite web|title=महिला हॉकी- रानी ‘यंग प्लेयर ऑफ द टूर्नामेंट’ बनीं|url=http://hindi.moneycontrol.com/mccode/news/article.php?id=10138%7C|publisher=सीएनबीसी आवाज़|source=हिन्दी डॉट इन डॉट कॉम|date=16 सितम्बर 2010|location=बेंगलुरु|accessdate=24 सितम्बर 2013}}{{Dead link|date=मई 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == सन्दर्भ == <references/> [[श्रेणी:1994 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:कुरुक्षेत्र के लोग]] [[श्रेणी:हॉकी खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:2016 ओलम्पिक में भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय महिला हॉकी खिलाड़ी]] [[श्रेणी:कुमावत]] hq9vqogzr9ntmwgsohcy1lx4eg8vssh येस बैंक 0 543710 6632009 6514312 2026-10-22T10:19:37Z Dimple323 881290 संपादकीय एवं व्याकरणिक त्रुटि-संबंधित सुधार।~~~~Dimple323 6632009 wikitext text/x-wiki '''येस बैंक''' (Yes Bank) भारत में कार्यरत निजी क्षेत्र का एक बैंक है। यह एक भारतीय निजी क्षेत्र का बैंक है, जिसकी स्थापना 2004 में [[राणा कपूर]] और अशोक कपूर ने की थी। यह मुख्य रूप से कॉर्परेट बैंक के रूप में, खुदरा बैंकिंग के साथ ही सहायक प्रबंधन और परिसंपत्ति प्रबंधन के रूप में कार्य करता है। स्टेट बैंक ऑव इंडिया के पूर्व मुख्य वित्त अधिकारी प्रशांत कुमार को इसका नया सीईओ और मैनिजिंग डाइरेक्टर नियुक्त किया गया है।<ref>{{cite web |url=https://www.businesstoday.in/sectors/banks/yes-bank-new-management-prashant-kumar-appointed-md-ceo-sunil-mehta-non-executive-chairman/story/398260.html |title=YES Bank's new management: Prashant Kumar appointed MD, CEO; Sunil Mehta Non-Executive Chairman |publisher=Businesstoday.in |date=2020-03-15 |accessdate=2020-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200316170716/https://www.businesstoday.in/sectors/banks/yes-bank-new-management-prashant-kumar-appointed-md-ceo-sunil-mehta-non-executive-chairman/story/398260.html |archive-date=16 मार्च 2020 |url-status=dead }}</ref> ==इतिहास== ===2018 - 2020: राणा कपूर द्वारा की गयी अनियमितता=== येस बैंक के पूर्व मुख्य कार्यकारी अधिकारी राणा कपूर द्वारा अप्रैल 2018 से जून 2018 के बीच डीएचएफ़एल में अल्प अवधि के ऋणपत्र में ₹3,700 करोड़ का निवेश किया था। सीबीआइ के प्राथमिकी के अनुसार इसके एवज में वाधवन ने कथित तौर पर कपूर और उनके परिवार वालों को कर्ज़ के रूप में ₹600 करोड़ की रिश्वत दी थी। 8 मई 2020 को सीबीआइ की विशेष अदालत ने डीएचएफ़एल के प्रचारक कपिल वधावन और आरकेडबल्यू डिवेलपर्ज़ के प्रचारक धीरज वधावन को 10 मई 2020 तक सीबीआइ के हिरासत में भेज दिया था। इनके साथ साथ इस घोटाले में पूर्व सीईओ एवं सह-संस्थापक राणा कपूर भी शामिल हैं।<ref>{{cite news |title=यस बैंक मामला : सीबीआई की विशेष अदालत ने कपिल वधावन और धीरज वधावन को 10 मई तक के लिए हिरासत में भेजा |url=https://www.amarujala.com/india-news/yes-bank-case-kapil-wadhawan-and-dheeraj-wadhawan-sent-to-cbi-custody-till-may-10-by-special-cbi-court |accessdate=1 जून 2020 |publisher=अमर उजाला |date=8 मई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144714/https://www.amarujala.com/india-news/yes-bank-case-kapil-wadhawan-and-dheeraj-wadhawan-sent-to-cbi-custody-till-may-10-by-special-cbi-court |archive-date=24 मई 2020 |url-status=live }}</ref> === 2020 - वर्तमान: नई शुरूआत=== 5 मार्च 2020 को भारतीय रिज़र्व बैंक ने अत्यधिक ऋण में डूबे इस बैंक को बंद होने से बचाने के लिए इसका सारा नियंत्रण अपने हाथों में ले लिया। इसके बाद रिज़र्व बैंक ने एसबीआइ के पूर्व मुख्य वित्तीय अधिकारी प्रशांत कुमार का येस बैंक के एमडी और सीईओ के रूप में नाम दिया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{भारत के बैंक}} {{प्रमुख भारतीय कंपनियाँ}} [[श्रेणी:भारतीय बैंक]] {{आधार}} i32xbajgji9t5c0kr6ou5tazvot9k7q अल-राज़ी 0 545304 6631925 6337819 2026-10-22T05:42:54Z अमर तिवारी 932885 6631925 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region = दर्शनशास्त्र | era = Islamic golden age | image = Zakariya Razi 001.JPG | name = अल-राज़ी | birth_date = 854 इसवी <ref>Pathfinders: The Golden Age of Arabic Science (ISBN 978-1-84614-161-4)</ref> | birth_place = [[रेय]] | death_date = 932 or 925 इसवी | death_place = [[Rey, Iran|Rey]], ईरान | school_tradition = [[Persian science]], आयुर्विज्ञान | main_interests = [[रसायन शास्त्र]], [[आयुर्विज्ञान]], दर्शनशास्त्र | influences = | influenced = | notable_ideas = The first to produce [[acids]] such as [[sulfuric acid]], writing up limited or extensive notes on diseases such as [[smallpox]] and [[chickenpox]], a pioneer in [[ophthalmology]], author of first book on pediatrics, making leading contributions in [[inorganic]] and [[organic chemistry]], also the author of several philosophical works |राष्ट्रीयता=[[ईरान]]}} '''अबू बक्र मुहम्मद इब्न ज़करिया अल-राज़ी''' ({{langx|fa|{{nq|أبو بکر محمد بن زکریاء الرازي}}}}, {{langx|la|Rhazes|italic=no}}) [[इस्लामी स्वर्ण युग]] के प्रसिद्ध फ़ारसी मुस्लिम चिकित्सक, दार्शनिक, रसायनिक और लेखक थे। इनका जन्म [[तेहरान]] के पास राज नामक नगर में हुआ था। इनके जन्म तथा मृत्यु का यथार्थ समय अनिश्चित है। ये फारस की खाड़ी पर स्थित [[बसरा]] नगर में बस गए थे। [[अरबी]] में [[चिकित्साशास्त्र]] पर पुस्तक लिखनेवाले हकीमों में इन्हें अग्रगण्य समझा जाता है। इन्होंने लगभग २०० पुस्तकें लिखीं, जिनमें [[चिकित्साशास्त्र]] की अन्य पुस्तकों के सिवाय इस विषय का एक सार्वभौम कोश तथा [[गणित]], [[ज्योतिष]], [[धर्म]] और [[दर्शनशास्त्र]] पर भी पुस्तकें थीं। अपनी एक पुस्तक में इन्होंने सर्वप्रथम [[चेचक]] को [[मसूरिका]] से भिन्न रोग बताया। इनकी अरबी की पुस्तकों का अनुवाद [[लैटिन भाषा]] में किया गया और इस प्रकार इनके द्वारा संचित ज्ञान का [[यूरोप]] में प्रसार हुआ। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{मध्ययुग के दार्शनिक}} [[श्रेणी:दार्शनिक]] [[श्रेणी:प्राचीन चिकित्सक]] [[श्रेणी:पाश्चात्य दर्शन]] [[श्रेणी:मध्ययुग के दार्शनिक]] fqlyl6bot0qxw2ynu2h3t08eq3ad1mk सदस्य वार्ता:चक्रपाणी 3 577281 6631886 6583636 2026-10-22T04:26:58Z अमर तिवारी 932885 6631886 wikitext text/x-wiki {{पुरालेख|पुरालेख 1|पुरालेख 2|पुरालेख 3|पुरालेख 4|पुरालेख 5}} == बॉट के लिए ऑटोविकिब्राउजर की अनुमति के सम्बन्ध में == नमस्ते चक्रपाणी जी, आपका विकिपीडिया पर पुनः वापसी पर स्वागत है। मैं यह टिप्पणी आपके [[विकिपीडिया वार्ता:AutoWikiBrowser/CheckPage#चक्रबोट (रीस्टार्ट)|AutoWikiBrowser]] पर आवेदन के सन्दर्भ में लिख रहा हूँ। मैंने आपके बॉट के वार्ता पृष्ठ को देखा। यहाँ पर आपकी बॉट द्वारा निर्मित विभिन्न पृष्ठ हहेच/शीह नामांकित हुये हैं और बड़ी संख्या में हटाये भी गये हैं। मैंने आपके बॉट द्वारा निर्मित पृष्ठों का बॉट पुनरीक्षण (सामान्य पुनरीक्षण करना लगभग असम्भव था) किया था और पाया था कि लगभग हर लेख को पुनः देखने की आवश्यकता है लेकिन पिछले चार वर्ष से भी अधिक समय निकलने के पश्चात् भी उनका पुनरीक्षण नहीं हो पाया है। आपकी उन पृष्ठों के लिये क्या योजना है? इसके अतिरिक्त आपने पिछले कुछ दिनों में pywikibot कोड को काम में लेते हुये जो वर्तनी सुधार किये हैं, उनपर आपकी क्या योजना है? क्या इसे स्पष्ट कर सकते हैं? मेरा कहने का मतलब यह है कि आप अपने प्रयोगपृष्ठ पर एक सूची निर्मित कीजियेगा जो ऐसे प्रतिस्थापनों को सूचीबद्ध करेगी। [[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत जी]] ने आपके [[सदस्य वार्ता:चक्रबोट#वर्तनी सुधार के संबंध में|बॉट वार्ता पृष्ठ पर जो सन्देश]] लिखा है, उसके अनुसार आप मुख्य नामस्थान के अतिरिक्त भी सम्पादन कर रहे हो। मुख्य नामस्थान के अतिरिक्त सम्पादन करने के लिए आपकी क्या योजना है? क्या यह भी स्पष्ट करेंगे? आपने अपनी बॉट से [[विकिपीडिया:विवादास्पद वर्तनियाँ]] पर जो गलतियाँ की वो आपको अजीत जी बता चुके हैं अब मैं आपको [[विकिपीडिया:वर्तनी परियोजना]] पर की हुई गलती से भी आगाह करवाना चाहूँगा। आपने इस पृष्ठ को रखने का औचित्य ही हटा दिया था। आपने ऐसे अनेकों पृष्ठों में गड़बड़ियाँ कर दी हैं, इसके लिए आपके बॉट खाते को प्रतिबन्धित किया जा सकता है। इसके अतिरिक्त आप स्वयं निरीक्षण करके ऐसी त्रुटियों को सुधारें क्योंकि हमारे यहाँ प्रबन्धकों की कमी को देखते हुये हर बॉट के सम्पादनों का गहराई से प्रबन्धकीय निरीक्षण शायद नहीं हो पा रहा है और ऐसी गलती के लिए बॉट को सीधा प्रतिबन्धित ही किया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:20, 6 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} *पुराने पृष्ठों को लेकर मेरी कोई योजना नहीं है अगर उन्हें हटाया जाना चाहिए तो इसमें मुझे कोई आपत्ति नहीं है, अगर मेरी कोई मदद की आवश्यकता है तो वो भी बताइए। 😊 *जैसा कि मैं अपने बॉट के वार्ता पेज पर भी बता चुका हूँ ''pywikibot'' मेरे लिए नया है अतः मुख्य नामस्थान के अतिरिक्त हुए सम्पादन इसी कारणवश हैं हालांकि मेरे द्वारा पूरी कोशिश की गयी है की त्रुटिपूर्ण सम्पादन न हों तो बेहतर, ऐसे संपादनों को मैंने तत्काल पूर्ववत भी किया है, स्वयं बॉट चालक होने के कारण आप समझ सकते हैं कि कोई भी बॉट 100% त्रुटिरहित कार्य नहीं कर सकता। AWB से मैं परिचित हूँ वहाँ ऐसी त्रुटियों का प्रतिशत न्यूनतम रहेगा। *वैसे वर्तमान में मेरा उद्देश्य केवल वर्तनी सुधार ही रहेगा।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:46, 6 मई 2021 (UTC) *:आपने आपके द्वारा सम्भावित सहायता के लिए लिखा है, कृपया निम्नलिखित सहायता कीजियेगा: *:* बॉट द्वारा निर्मित पृष्ठों का एक बार पुनरीक्षण कीजियेगा और उन पृष्ठों को सूचीबद्ध कीजियेगा जो अब आवश्यक प्रतीत नहीं होते। सभी निर्मित पृष्ठों की सूचियाँ टूल्स पर मिल जायेगी। *:* जैसा की ऑटोविकिब्राउजर में हमें विकल्प मिलता है, वैसे ही pywikibot में भी -ns:0 लिखने पर केवल मुख्यनामस्थान पर काम करता है। बॉट की जवाबदेही भी उसके निर्माता की होती है अतः त्रुटियों का स्वयं से पुनरीक्षण करना आवश्यक है। अजीत जी ने आपकी त्रुटि आपके बॉट वार्ता पृष्ठ पर नहीं लिखी होती तो शायद अन्य लोगों का ध्यान ही नहीं जाता और ये अस्थायी तौर पर गलत रह जाता। *:* फिर भी आप एक प्रयोगपृष्ठ पर उल्लिखित वर्तनियों को सूचीबद्ध कीजियेगा जिससे यह सम्भव हो सके। आगे जो शब्द आप बदलना चाहें, उन्हें भी सूची में शामिल करते रहियेगा। *:मेरा अनुमान है कि आप जल्दी ही इसपर काम करेंगे। *:* *:<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:35, 6 मई 2021 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:32, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [Wikimedia Foundation elections 2021] Candidates meet with South Asia + ESEAP communities == Hello, As you may already know, the [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021|2021 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] are from 4 August 2021 to 17 August 2021. Members of the Wikimedia community have the opportunity to elect four candidates to a three-year term. After a three-week-long Call for Candidates, there are [[:m:Template:WMF elections candidate/2021/candidates gallery|20 candidates for the 2021 election]]. An <u>event for community members to know and interact with the candidates</u> is being organized. During the event, the candidates will briefly introduce themselves and then answer questions from community members. The event details are as follows: *Date: 31 July 2021 (Saturday) *Timings: [https://zonestamp.toolforge.org/1627727412 check in your local time] :*Bangladesh: 4:30 pm to 7:00 pm :*India & Sri Lanka: 4:00 pm to 6:30 pm :*Nepal: 4:15 pm to 6:45 pm :*Pakistan & Maldives: 3:30 pm to 6:00 pm * Live interpretation is being provided in Hindi. *'''Please register using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSflJge3dFia9ejDG57OOwAHDq9yqnTdVD0HWEsRBhS4PrLGIg/viewform?usp=sf_link this form] For more details, please visit the event page at [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP|Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP]]. Hope that you are able to join us, [[:m:User:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]], 06:32, 23 जुलाई 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21774692 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == विकिमीडिया फाउंडेशन के वर्ष 2021 के बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के चुनावों में मतदान करना भूलिएगा नही == आपका चक्रपाणी, यह संदेश आपको इसलिए भेजा जा रहा है क्योंकि आप विकिमीडिया फाउंडेशन के वर्ष 2021 के बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के चुनावों में मतदान करने के योग्य हैं। इस बार चुनाव 18 अगस्त, 2021 को शुरू होंगे और 31 अगस्त, 2021 को बंद होंगे। विकिमीडिया फाउंडेशन, हिन्दी विकिपीडिया जैसी परियोजनाओं का संचालन करता है और इसके संचालन की जिम्मेदारी बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के हाथों में है। बोर्ड विकिमीडिया फाउंडेशन का निर्णय लेने वाला निकाय है। [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Overview|बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के बारे में अधिक जानकारी यहां से प्राप्त करें]]। इस साल कम्युनिटी के वोटों के आधार पर चार सीटों का चयन किया जाएगा। इन सीटों के लिए दुनिया भर से 19 उम्मीदवार मैदान में हैं। [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021/Candidates#Candidate_Table|बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के वर्ष 2021 के उम्मीदवारों के बारे में अधिक जानकारी यहां से प्राप्त करें]]। कम्युनिटी के लगभग 70,000 सदस्यों को मतदान के लिए आमंत्रण दिया गया है। जिसमें आप भी शामिल हैं! मतदान केवल 31 अगस्त 23:59 UTC तक जारी रहेगी। *[[:hi:Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2021|'''हिन्दी विकिपीडिया के सुरक्षित निर्वाचन पर जाकर मतदान करें''']]। अगर आप पहले ही मतदान कर चुके हैं, तो मतदान करने के लिए धन्यवाद और कृपया इस ई-मेल को नज़रअंदाज़ करें। लोग केवल एक बार वोट कर सकते हैं, भले ही उनके पास कितने भी अकाउंट हों। [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021|इस चुनाव के बारे में अधिक जानकारी यहां से पढ़ें]]। [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 11:27, 26 अगस्त 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21937838 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == नये लेख और श्रेणियों का निर्माण == नमस्ते चक्रपाणी जी, आपने पिछले कुछ माह में विभिन्न लेख और श्रेणियाँ निर्मित की हैं। आपके द्वारा निर्मित अधिकतर श्रेणियाँ अन्य भाषा की विकि-श्रेणियों से नहीं जुड़ी हुई हैं। कृपया उनको अन्य भाषा की विकिपीडिया श्रेणियों से जोड़ने की कृपया करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 19 मार्च 2023 (UTC) :संजीव जी मैंने फ़रवरी 2023 से मार्च 2023 के मध्य बनाई अधिकांश श्रेणियों को इंग्लिश विकि श्रेणियों से जोड़ दिया है 😀 परंतु कुछ श्रेणियाँ जो मेरे द्वारा निर्मित हैं वो पहले से ही अन्य नामों से उपलब्ध हो तो क्या करना है? जैसे: [[:श्रेणी:भारतीय युट्यूबर]] ⇒ [[:श्रेणी:भारतीय यूट्यूब प्रयोगकर्ता]] नाम से उपलब्ध है और अंग्रेजी विकि के [[:en:Category:Indian YouTubers]] से भी जुड़ी है। 🤔 <small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:42, 20 मार्च 2023 (UTC) == [[:श्रेणी:सामाजिक विज्ञान और समाज नेवबॉक्स टेम्प्लेट|श्रेणी:सामाजिक विज्ञान और समाज नेवबॉक्स टेम्प्लेट]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:सामाजिक विज्ञान और समाज नेवबॉक्स टेम्प्लेट|श्रेणी:सामाजिक विज्ञान और समाज नेवबॉक्स टेम्प्लेट]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:44, 18 अप्रैल 2023 (UTC) == बॉट के सम्पादन == आपने अपने बॉट खाते से हाल ही में कुछ सम्पादन किये हैं जिनमें कुछ सम्पादन [[1991-92 एन बी ए सीज़न]] पर हुये सम्पादन की तरह हो गये हैं। कृपया ऐसे सम्पादनों को ठीक करने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:40, 4 मई 2023 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} जी ध्यान आकर्षण के लिए धन्यवाद। 🙂 हालांकि यह समस्या मेरे संज्ञान में भी आई थी इसलिए तत्काल ऐसे संपादनों को पूर्ववत कर दिया था ([https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=1990-91_%E0%A4%8F%E0%A4%A8_%E0%A4%AC%E0%A5%80_%E0%A4%8F_%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A4%A8&diff=5816028&oldid=5816025 देखें]) साथ ही बोट को रीडायरेक्ट पेजों पर सम्पादन करने से रोक दिया था। दुर्भाग्य से कुछ सम्पादन पूर्ववत होने रहा गए! 🙁 ''रीडायरेक्ट लक्ष्य बदल गया'' वाले सम्पादन फ़िल्टर करने पर ऐसे कुल 4 सम्पादन मिले ([https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7%3A%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8&target=%E0%A4%9A%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%9F&namespace=all&tagfilter=mw-changed-redirect-target&start=&end=&limit=50 देखें])। जिनमें से छूटे हुए संपादनों को पूर्ववत कर दिया है। <small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 02:42, 5 मई 2023 (UTC) == आपके वार्ता संदेश == चक्रपाणी जी नमस्ते, एक विनम्र अनुरोध है कि कम से कम अपने भूतपूर्व प्रबंधक तमगे का ही सम्मान करें और यहाँ विकिपीडिया पर वार्ताओं में स्माइली डालने और इस तरह के चिह्नों से परहेज करें। आप सोशल मीडिया पर टिप्पणी नहीं कर रहे। यह विकिपीडिया है फेसबुक या ट्विट्टर नहीं। सवाल/प्रस्ताव सीधे-सपाट अंगराग में भी उतना ही स्पष्ट और प्रभावी लिखा जा सकता। बेवजह लाल-पीला रंग और बोल्ड, तिरछे अक्षर में लिखने की बजाय सामान्य और आम तरीके से सभ्यता पूर्वक भी आप अपनी बात उतने ही प्रभावी ढंग से रख सकते हैं। उम्मीद करता हूँ कि आगे से बेवजह ऐसी बचकानी हरकतें करने से बचेंगे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:56, 7 मई 2023 (UTC) == क्रिस्लर बिल्डिंग == @[[सदस्य:चक्रपाणी|चक्रपाणी]] जी, इस लेख पर सन्दर्भ जोड़ दिया गया है, तथा इसके स्रोतहीन टैग को हटा लिया गया है। यदि आपको उचित न लगे तो आप यह टैग फिर से स्थापित कर सकते है, ताकि कोई अन्य संपादक इसमे सन्दर्भ जोड़ सके। धन्यवाद शुभ दिन [[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|वार्ता]]) 19:53, 26 जुलाई 2023 (UTC) == मुखपृष्ठ समाचार में आपका लेख, 24 अगस्त 2023 == {| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk" |- |[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]] |24 अगस्त 2023 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[चंद्रयान-3]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार‎]] पर सुझाएँ। |} == [[:चित्र:Hiwiki nirvachit chitr sthiti parivartan prastav.png|चित्र:Hiwiki nirvachit chitr sthiti parivartan prastav.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Hiwiki nirvachit chitr sthiti parivartan prastav.png|चित्र:Hiwiki nirvachit chitr sthiti parivartan prastav.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:44, 7 सितंबर 2023 (UTC) == प्रस्ताव सूचना == {{mbox | type = notice | image = [[चित्र:information.png|40px]] | text = {{PAGENAME}} जी, मैंने [[विकिपीडिया:चौपाल#प्रस्ताव:_नया_सामग्री_सुरक्षा_समूह_'विश्वसनीय_सदस्य'_(trusteduser)|चौपाल]] पर एक नया प्रस्ताव प्रस्तुत किया है। जिसमें आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। }} [[u:DreamRimmer|<b><font color="22C6CB">𝙳𝚛𝚎𝚊𝚖𝚁𝚒𝚖𝚖𝚎𝚛</font></b>]] <sup>[[user talk: DreamRimmer|<font color="orange">(बातचीत)</font>]]</sup> 14:10, 18 अक्टूबर 2023 (UTC) == [[:श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय|श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय|श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>श्रेणी की समीक्षा की जानी चाहिए और अनावश्यक प्रतीत हो तो हटाई जाएं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[User:चन्द्र वर्धन|<span style="color:#004400;">'''च҉न҉्҉द҉्҉र҉ ҉व҉र҉्҉ध҉न҉'''</span>]] <small><small>[[User talk:चन्द्र वर्धन|वार्तालाप करें]]</small></small> 04:09, 21 मई 2024 (UTC) == "देवनारायण भारतीय" पृष्ठ के संपादन की अनुमति हेतु अनुरोध == वमाननीय विकिपीडिया संपादकगण, मेरा नाम तनुज मिश्र है, और मैं महान क्रांतिकारी देवनारायण भारतीय जी का नाती हूँ। हमें यह बताते हुए गर्व हो रहा है कि हमारे पास उनके जीवन, संघर्षों, और उपलब्धियों से संबंधित अनेक प्रमाणिक स्रोत एवं ऐतिहासिक दस्तावेज उपलब्ध हैं, जो अब तक विकिपीडिया पृष्ठ पर सम्मिलित नहीं किए गए हैं। अतः, मैं इस पृष्ठ में प्रामाणिक जानकारियों को जोड़ने और विषयवस्तु को अधिक विस्तृत एवं तथ्यपरक बनाने की अनुमति चाहता हूँ। मैं यह आश्वासन देता हूँ कि सभी संपादन विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तटस्थ और प्रमाणित स्रोतों के आधार पर किए जाएंगे। यदि आवश्यक हो, तो मैं संपादन हेतु प्रमाणित दस्तावेज़ों और संदर्भों को भी साझा करने के लिए तैयार हूँ। कृपया मुझे "देवनारायण भारतीय" पृष्ठ के संपादन की अनुमति प्रदान करें। आपके सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:पण्डित देवनारायण भारतीय|पण्डित देवनारायण भारतीय]] ([[सदस्य वार्ता:पण्डित देवनारायण भारतीय|वार्ता]]) 15:39, 3 मार्च 2025 (UTC) == [[:श्रेणी:२०१8 भारत में प्रतिष्ठान|श्रेणी:२०१8 भारत में प्रतिष्ठान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:२०१8 भारत में प्रतिष्ठान|श्रेणी:२०१8 भारत में प्रतिष्ठान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:24, 3 अप्रैल 2025 (UTC) == हटाने का नामांकन == == [[:सार्क लेखक और साहित्य फाउंडेशन|सार्क लेखक और साहित्य फाउंडेशन]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सार्क लेखक और साहित्य फाउंडेशन|सार्क लेखक और साहित्य फाउंडेशन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:27, 12 मार्च 2026 (UTC) == [[:पश्तून भाषा|पश्तून भाषा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पश्तून भाषा|पश्तून भाषा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुनर्निर्देशन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 12:02, 24 मई 2026 (UTC) == [[:चित्र:Baahubali poster.jpg|चित्र:Baahubali poster.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Baahubali poster.jpg|चित्र:Baahubali poster.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6फ़|मापदंड व6फ़]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6फ़|व6फ़]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन - फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड में वे सभी फ़ाइलें आती हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे सभी फ़ाइलें भी आती हैं जो अंतरजाल पर किसी ऐसी वेबसाइट से लिये गए हैं जो साफ़-साफ़ फ़ाइल को मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं देती है। इसमें वे सभी फ़ाइलें भी आती हैं जिनपर साफ़-साफ़ गलत लाइसेंस का प्रयोग किया गया है। इसमें वे फ़ाइलें भी आती हैं जिनका कॉपीराइट स्वयं अपलोड करने वाले सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है (यदि कॉपीराइट आपके ही पास है और आप इसे पहले कहीं प्रकाशित कर चुके हैं तो कृपया [[:m:OTRS|ओ॰टी॰आर॰एस]] से संपर्क करें)। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:39, 16 जुलाई 2026 (UTC) == [[:Tehran Museum of Contemporary Art|Tehran Museum of Contemporary Art]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:Tehran Museum of Contemporary Art|Tehran Museum of Contemporary Art]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित अन्य-भाषी पुनर्प्रेषण यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:26, 22 अक्टूबर 2026 (UTC) jegh7tfv1hwnm72q45hhdjgg5w0fh82 मेजा 0 597208 6631792 6623799 2026-10-21T16:02:28Z Pavan kumar keshari 429334 /* महिला थाना मेजा */ 6631792 wikitext text/x-wiki {{विलय|मेजा (तहसील), इलाहाबाद|date=मार्च 2025}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |native_name = मेजा तहसील और विधानसभा |latd = 25.09 |longd = 82.06 |state_name = उत्तर प्रदेश |district = इलाहाबाद |leader_title = [[विधायक]] |leader_name = संदीप सिंह पटेल<ref>{{cite news |title=मेजा में कड़े मुकाबले के बाद भाजपा की नीलम को सपा के संदीप ने हराया |url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/allahabad-city-meja-election-result-2022-bjp-neelam-defeated-by-sp-sandeep-in-tough-contest-22533013.html |accessdate=10 मार्च 2022}}</ref> | जनगणना का वर्ष = 2001 | जनसंख्या = 93,783 |area_telephone = 91-5334 |postal_code = 212302 |vehicle_code_range = UP-70 |footnotes = }} '"मेजा"' (अंग्रेजी -MEJA) जनपद प्रयागराज उत्तर प्रदेश का एक नगर एवं तहसील मुख्यालय है। मेजा प्रयागराज जिला के आठ तहसीलों में एक है। प्रयागराज से मिर्ज़ापुर मार्ग स्थित दूरी( लगभग 47 किलोमीटर ) तथा मेजारोड चौराहा से 10 किलोमीटर दक्षिण स्थित है। मेजा तहसील में तीन ब्लॉक क्रमशः मेजा, उरुवा और मांडा है। '''भारत के पूर्व-प्रधानमंत्री''' श्री [[विश्वनाथ प्रताप सिंह]] '''मांडा के राजा''' थे। == न्यायालय सिविल जज (ग्राम न्यायालय) मेजा == न्यायालय सिविल जज (ग्राम न्यायालय) मेजा जनपद प्रयागराज के मेजा तहसील मुख्यालय परिसर में स्थित है, इस न्यायालय में सिविल जज(जूनियर डिवीजन)द्वारा मेजा सर्किल के कोतवाली मेजा और थाना मांडा के अंतर्गत आने वाले दिवानी एवं फौजदारी से सम्बंधित मुकदमों की सुनवाई होती है। == ब्लॉक == मेजा तहसील में तीन ब्लॉक क्रमशः मेजा,उरुवा और मांडा है। == सहायक पुलिस आयुक्त (ए.सी.पी.) मेजा == सहायक पुलिस आयुक्त(ए.सी.पी.)मेजा कार्यालय, मेजा ख़ास जनपद प्रयागराज उत्तर प्रदेश में स्थित है। सहायक पुलिस आयुक्त मेजा के अन्तर्गत तीन पुलिस थाने क्रमश: कोतवाली मेजा, थाना मांडा, थाना कोरांव आते हैं। == कोतवाली मेजा == कोतवाली मेजा,मेजा ख़ास कमिश्नरेट प्रयागराज उत्तर प्रदेश में स्थित है। कोतवाली मेजा के अन्तर्गत पांच पुलिस चौकियां क्रमशः मेजारोड, सिरसा, कोहड़ार, जेवनिया और रामनगर हैं। == महिला थाना मेजा == महिला थाना मेजा, कमिश्नरेट प्रयागराज उत्तर प्रदेश के मेजा ख़ास में स्थित है। इस थाना के अन्तर्गत यमुनापार क्षेत्र की महिलाओं से सम्बंधित क़ानून व्यवस्था से जुड़ी समस्याओं का रिपोर्ट दर्ज़ करके समाधान किया जाता है। == अग्निशमन केन्द्र मेजा == अग्निशमन केन्द्र मेजा, मेजा खास कमिश्नरेट प्रयागराज उत्तर प्रदेश में स्थित है, मेजा मुख्यालय में स्थापित अग्निशमन केंद्र यमुनापार का एक प्रमुख व महत्वपूर्ण पुलिस फायर स्टेशन है, इस अग्निशमन केन्द्र से क्षेत्र के लगभग 400 गाँवों की आग से संबंधित सुरक्षा व अन्य किसी भी आपातकाल की स्थिति में नगर व कस्बों को राहत पहुँचाने की जिम्मेवारी है। == जनसांख्यिकी == मेजा ख़ास तहसील मुख्यालय की वर्तमान में कुल जनसंख्या 17750 है। == (सखी) वन स्टॉप सेंटर मेजा == (सखी) वन स्टॉप सेंटर मेजा जनपद प्रयागराज उत्तर प्रदेश के मेजा ख़ास में स्थित है। मेजा तहसील मुख्यालय स्थित इस केंद्र के द्वारा यमुनापार के नगरीय एवं ग्रामीण क्षेत्र की महिलाओं को महिला सशक्तिकरण हेतु जानकारी प्रदान किया जाता है और साथ ही महिलाओं की उत्पीड़न तथा अन्य समस्याओं से सम्बन्धित रिपोर्ट दर्ज़ करके समाधान भी किया जाता है। ==विद्युत वितरण उपखण्ड अधिकारी मेजा == विद्युत वितरण उपखण्ड अधिकारी मेजा(एसडीओ मेजा)का कार्यालय मेजा ख़ास प्रयागराज में स्थित है। == कार्यालय भारत संचार निगम लिमिटेड मेजा (एसडीई बीएसएनएल मेजा) == भारत संचार निगम लिमिटेड प्रयागराज के अन्तर्गत उप मंडलीय अभियंता मेजा (सब डिवीजनल इंजीनियर बीएसएनएल मेजा) का कार्यालय मेजा ख़ास प्रयागराज में स्थित है। इस कार्यालय द्वारा मेजा सर्किल के विभिन्न क्षेत्रों में बीएसएनएल दूरभाष से संबंधित तकनीकी एवं अन्य जानकारी के लिए सुविधा उपलब्ध कराया जाता है। == मिनी स्पोर्ट्स स्टेडियम मेजा == भारत सरकार द्वारा राजीव गांधी खेल अभियान और उत्तर प्रदेश सरकार के संयुक्त तत्वाधान में जनपद प्रयागराज के मेजा विकास खण्ड के लिए मेजा ख़ास में 03 एकड़ की भूमि "मिनी स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स मेजा" के नाम से राजस्व अभिलेखों में दर्ज़ है। इस स्पोर्ट्स स्टेडियम के बन जाने से मेजा तहसील क्षेत्र के नवयुवकों को खेल से संबंधित सभी सुविधाओं का लाभ प्रदान किया जा सकता है। किंतु मिनी स्पोर्ट्स स्टेडियम के नाम हस्तांतरित हुए ज़मीन को लगभग 10 वर्ष बीत चुके हैं लेकिन आज तक धरातल पर मेजा ब्लॉक मुख्यालय पर प्रस्तावित मिनी स्पोर्ट्स स्टेडियम नहीं बन पाया है। उम्मीद है आने वाले वर्षों में मेजा ब्लॉक मुख्यालय में प्रस्तावित भूमि पर मिनी स्पोर्ट्स स्टेडियम बनकर तैयार हो सकेगा। == यातायात == मेजा रेल एवं सडक से जुडा हुआ है। === रेल === मेजा रेल द्वारा बडी आसानी से पहुँचा जा सकता है। दिल्ली-कलकत्ता मेन लाइन में [[मेजारोड]] स्टेशन पड़ता है। दिल्ली से रेल द्वारा 13-16 घंटे लगते हैं। इसके अलावा अन्य दो स्टेशन [[उचडीह]] और [[मांडारोड़]] मेजा क्षेत्र में ही आते है === सडक यात्रा === मेजा सडक द्वारा भी अच्छी तरह से जुडा हुआ है। सरकारी और निजी बसें प्रत्येक १० मिनट में [[इलाहाबाद]] और [[मिर्ज़ापुर]] से यहाँ के लिये उपलब्ध हैं। राष्ट्रीय राजमार्ग [[NH76E]] से जुडा़ है।मिर्ज़ापुर से दूरी 55किमी या 33मील जिसको तय करने में लगभग 47 मिनट का समय लगता है। इलाहाबाद से 47किमी या 29मील जिसको तय करने में 40मिनट का समय लगता है। सड़क मार्ग से यह [[मिर्ज़ापुर]] और पड़ोसी तहसील [[कोराँव|कोरॉव]] से होकर मध्य प्रदेश को जोडता है। == शिक्षा == *[https://web.archive.org/web/20181013101535/http://www.ggpmeja.ac.in/ राजकीय महिला पॉलिटेक्निक] *[[जवाहर नवोदय विद्यालय]] *[https://web.archive.org/web/20190325110018/http://llndcsirsa.org/ लाला लक्ष्मी नारायण महाविद्यालय सिरसा मेजा] *आर. बी. एस. महाविद्यालय मेजा खास *राजकीय महाविद्यालय मेजा खास *लक्ष्मी नारायण इंटर कॉलेज मेजा खास प्रयागराज *कस्तूरबा गांधी आवासीय बालिका इंटरमीडिएट विद्यालय मेजा खास *राजकीय समेकित विशेष माध्यमिक विद्यालय मेजा == मेजा के उल्लेखनीय व्यक्ति == * [[विश्वनाथ प्रताप सिंह]] * [[के एन सिंह (न्यायाधीश)]] * [[अनुराग मिश्र]] * ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == प्राचीन शिव मंदिर बाबा बोलन नाथ धाम मेजा == यह अति प्राचीन शिव मंदिर जनपद प्रयागराज के यमुनापार क्षेत्र मेजा तहसील के मेजा नगर में स्थित है । जहां हर वर्ष अगस्त और सितंबर के महीने में पड़ने वाले बड़े रविवार को दो दिवसीय विशाल मेला का आयोजन होता चला आ रहा है। यह अति प्राचीन शिव मंदिर "बोलन नाथ धाम मेजा" के नाम से प्रसिद्ध हैं। बोलन नाथ धाम मंदिर के जीर्णोद्धार एवं सुंदरीकरण हेतु वर्तमान में उत्तर प्रदेश सरकार के पर्यटन विभाग द्वारा कार्य योजना प्रस्तावित किया गया है। == बाहरी कड़ियाँ == * spdh1qc15685q0yt9zlrv7gn1wzz47x सुथार 0 602120 6631982 6554264 2026-10-22T08:46:06Z Uma shankar sutihar 955155 17 साल का एक्सपीरियंस कारपेंटर इंटीरियर फर्नीचर सभी प्रकार का काम जानता हूं उमाशंकर 9266112373 6631982 wikitext text/x-wiki '''सूत्रधार''', जिन्हें '''सुतिहार''' या '''पढ़ाई''' के नाम से भी जाना जाता है, ये [[वास्तु शास्त्र]] के चार [[वास्तुक|वास्तुकारों]] में से एक हैं। इनका पारंपरिक व्यवसाय काष्ठकारी(Carpentry) है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=RuK9z3jLcwgC&pg=PA242#v=onepage&q&f=false|title=Sociology: A Study of the Social Sphere|last=Atal|first=Yogesh|date=2012|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-9759-4|language=en}}</ref> [[File:An Indian Carpenter (p.48, Richard G Hodson, Carpenters in India, Bangalore 9 September 1856) - Copy.jpg|thumb|एक सुथार बढई का कार्य करते हुए।]] == उत्पत्ति == [[स्कंदपुराण ]] के नागर खंड में एवं श्री विश्वकर्मा पुराण में काष्ठकार का वर्णन मिलता हैं जो भगवान विश्वकर्मा के पांचों संतानों मनु, मय,त्वष्ठा,शिल्पी और देवज्ञ में से महर्षि मय के अनुयायी/ वंशज ही काष्ठकार समुदाय(वर्तमान में जांगिड़(खाती)/बढ़ई/सुथार) से संबंधित हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.gitapress.org/hindi/Search_result.asp|title=Online Hindu Spiritual Books,Hinduism Holy Books,Hindu Religious Books,Bhagwat Gita Books India|date=2010-06-25|website=web.archive.org|access-date=2024-02-26|archive-date=25 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100625064938/http://www.gitapress.org/hindi/Search_result.asp|url-status=bot: unknown}}</ref> == परिचय == ''वास्तु शास्त्र'' को ''स्थापत्य [[वेद]]'' भी कहा जाता है यह [[अथर्ववेद संहिता|''अथर्ववेद'']] की शाखा है। वास्तु शास्त्र के [[पण्डित|पंडित]] व वास्तुकारों को मुख्यतः चार उपाधियों से जाना जाता है - ''स्थपति, सूत्रग्राहिन्(सूत्रधार), [[बढ़ई|वर्धकी]] और तक्षक । इनकी पौराणिक उत्पत्ति सर्वोच्च रचना के देवता [[ब्रह्मा]] से मानी जाती है।''<ref>{{Cite web|url=https://architexturez.net/doc/az-cf-123949|title=The Training of Architects in Ancient India|last=Acharya, Prasanna Kumar.|date=1922}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/Indian_Architectural_Theory/Oo-dCM_pp7wC?hl=en&gbpv=1&dq=Indian+Architectural+Theory+and+Practice+BOOK&printsec=frontcover|title=Indian Architectural Theory and Practice: Contemporary Uses of Vastu Vidya|last=Vibhuti Chakrabarti|publisher=Routledge|year=1998|isbn=978-1-136-77882-7|pages=1-4}}</ref> वर्तमान में ये विशेषतः काष्ठकारी के काम से जाने जाते हैं। सूत्रधार शब्द दो शब्दों से मिलकर बना है-''[[सूत्र]]'' और ''धार'' । ' धार' का अर्थ होता है-धारक। सूत्रधार माप के लिए सूत्र (धागा) का उपयोग करते हैं। '''''सुतार''''' व '''''सुथार''''' संस्कृत के '''''सूत्रधार''''' शब्द का अपभ्रंश हैं। ये विश्वकर्मा [[सूक्त]] के सृजन के देवता "परब्रह्म विश्वकर्मा" को मानते हैं। और ऋषि ''माया'' को संरक्षक देवता के रूप में पूजा करते हैं =सन्दर्भ= {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत की मानव जातियाँ]] [[श्रेणी:राजस्थान के सामाजिक समुदाय]] iduppa4egpdw344b5dx293anlagd3zw साँचा वार्ता:क्या आप जानते हैं 11 618190 6631984 6627072 2026-10-22T09:06:49Z ~2026-56399-56 955158 /* Instagram on */ नया अनुभाग 6631984 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} {{क्यासन्दूक}} {| ok | style="background:#d0f0c0; border:1px solid #93b1bf; padding:1em; vertical-align:top; "| [[Image:Copper question mark 3d.png|right|100px| ]] * यहाँ नामांकन से पूर्व कृपया [[विकिपीडिया:क्या आप जानते हैं|नियमावली]] को ध्यानपूर्वक पढ़ लें। तथ्य नियमावली के अनुरूप होने पर ही उसे नामांकित करें। * यह कार्य नियमावली के अनुरूप होता है। इसमें समीक्षा के दौरान कृपया कुतर्क करके बहस को लम्बा न करें। * किसी भी नये नामांकन के लिए शीर्षक का चयन तिथि के अनुसार करें। शीर्षक में वो तिथि लिखें जिसको नामांकन किया गया है। उदाहरण के लिए यदि आप आज कोई नामांकन कर रहे हैं तो शीर्षक में आज की तिथि ({{अंक परिवर्तन|{{CURRENTDAY}}|प्रकार=अरबी}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{अंक परिवर्तन|{{CURRENTYEAR}}|प्रकार=अरबी}} अथवा {{अंक परिवर्तन|{{CURRENTDAY}}|प्रकार=नागरी}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{अंक परिवर्तन|{{CURRENTYEAR}}|प्रकार=नागरी}}) लिखें। * यदि एक ही तिथि को एक से अधिक नामांकन किये जाते हैं तो सम्बंधित सुझाव के लिए उप-अनुभाग बनायें। उप-अनुभाग का शीर्षक सम्बंधित लेख के अनुसार होना चाहिए। * किसी भी नामांकन की समीक्षा कोई भी प्रबन्धक अथवा पुनरीक्षक कर सकता है। नवीन सदस्य भी समीक्षा में भाग ले सकते हैं लेकिन मुखपृष्ठ पर अद्यतन करने से पूर्व प्रबन्धक सभी समीक्षाओं को मध्यनज़र रखेगा। * कोई भी कॉपी-राइट उल्लंघन करने वाला चित्र यहाँ सुझाव में समाहित न करें। सुझाव में समाहित चित्र मुक्त लाइसेंस के अन्तर्गत [[:commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर होना चाहिए। |} {{Archives}} ---- == 8 फरवरी 2020 == {{चर्चा शीर्ष}} [[File:Ranjit Sitaram Pandit.jpg|right|100x100px|रणजीत सीताराम पण्डित]] *...कि '''[[गुलाब बाई]]''' को [[नौटंकी]] का प्रमुख प्रतिपादक माना जाता है? *...कि '''[[रणजीत सीताराम पण्डित]]''' ने जेल में रहते हुए कल्हण की ''[[राजतरंगिणी]]'' का अनुवाद किया था? ::दोनों को डायरेक्ट पोस्ट किया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 16:00, 8 फ़रवरी 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 25 मार्च 2020 == ... कि [[गुजराती भाषा|गुजराती]] हास्य लेखक '''[[रतिलाल बोरीसागर]]''' को वर्ष 2019 में [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] प्राप्त हुआ?<br/> अंग्रेज़ी विकि पर यह [[:en:Wikipedia:Recent_additions/2020/February#13_February_2020|13 फ़रवरी 2020]] को दोपहर को प्रकाशित हुआ था।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:22, 25 मार्च 2020 (UTC) *लगाया गया। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 16:13, 25 मार्च 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == 26 मार्च 2020 == {{चर्चा शीर्ष}} * ...कि '''[[सरोजा वैद्यनाथन]]''' की बहु भी उन्हीं की तरह [[भरतनाट्यम]] की प्रसिद्ध कलाकार हैं? :डायरेक्ट लगा दिया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 12:19, 26 मार्च 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == 14 अप्रैल 2020 == {{चर्चा शीर्ष}} * ...कि गायक '''[[हरिहरन]]''' की तीस से अधिक [[ग़ज़ल]] एल्बम जारी हुई हैं? --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 10:59, 14 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 15 अप्रैल 2020 == * ...कि '''[[टाइगर हिल, दार्जिलिंग|टाइगर हिल]]''' पश्चिम बंगाल में [[दार्जिलिंग]] के पास स्थित है जहाँ से [[कंचनजंघा]] और [[माउंट एवरेस्ट]] पर्वत चोटियाँ देखी जा सकतीं हैं और यहाँ से कुछ ही दूरी पर स्थित [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] भारत का सबसे ऊँचा रेलवे स्टेशन है? :लेख दूसरे सदस्य द्वारा बनाया गया है किन्तु मेरे विचार में पर्याप्त आकार का है और इसमें कुछ यथोचित सुधार कर दिए गए हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:58, 15 अप्रैल 2020 (UTC) * पोस्ट किया। [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] से अलग हुक बनाया जा सकता है।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 06:59, 25 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == 24 अप्रैल 2020 == *...कि '''[[बिठूर]]''' में [[झांसी की रानी लक्ष्मीबाई]] का बचपन बीता था और सृष्टि रचना से पूर्व [[ब्रह्मा]] ने यहां तपस्या की थी।---[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 12:27, 27 अप्रैल 2020 (UTC) :* लेख में दोनों ही तथ्यों के लिए सन्दर्भ नहीं दिया गया है। कृपया सन्दर्भ लगाएं जाएँ तभी आगे की समीक्षा हो पाएगी।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:14, 30 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == 25 अप्रैल 2020 == *...कि [[महाकाल मंदिर]] जो [[दार्जिलिंग]] में स्थित है, उसके परिसर से विश्व की तीसरी सबसे ऊँची चोटी [[कंचनजंघा]] को देखा जा सकता है।---[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 12:27, 27 अप्रैल 2020 (UTC) :*केवल एक लेख [[कंचनजंघा]] में विस्तार किया गया है। कृपया तथ्य उसी लेख से लें और उसपर सन्दर्भ अवश्य होना चाहिए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:23, 30 अप्रैल 2020 (UTC) *...कि सबसे पुराने [[वलित पर्वत|वलित पर्वतों]] की श्रृंखला में दुनिया की सबसे बड़ी पर्वत श्रृंखला [[हिमालय]] भी है।---[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 12:27, 27 अप्रैल 2020 (UTC) :* {{पूर्ण हुआ}}, चुना गया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:23, 30 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 27 अप्रैल 2020 == *...कि [[घूम रेलवे स्टेशन]] [[भारत]] का सबसे ऊँचा रेलवे स्टेशन है।---[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 11:46, 27 अप्रैल 2020 (UTC) :पूर्ण हुआ।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:45, 9 जून 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == 6 मई 2020 == *...कि [[भालचंद्र नेमाडे]] का उपन्यास '''''[[कोसला]]''''' मराठी भाषा का पहला [[अस्तित्ववाद|अस्तित्ववादी]] उपन्यास माना जाता है? ---[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 08:45, 6 मई 2020 (UTC) {{done}} प्रकाशित किया गया।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:40, 10 जुलाई 2020 (UTC) == 8 मई 2020 == *...कि निशानेबाज [[अभिनव बिंद्रा]] ने १८ वर्ष की आयु में '''[[राजीव गांधी खेल रत्न|भारत का सर्वोच्च खेल पुरस्कार]]''' प्राप्त किया था? ---[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 07:02, 8 मई 2020 (UTC) {{done}} प्रदर्शित किया गया।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:43, 10 जुलाई 2020 (UTC) == 12 मई 2020 == [[चित्र:ShikaraIV2.jpg|thumb|right|200px]] *...कि [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]] के [[डल झील]] के '''[[शिकारा|शिकारे]]''' ''(चित्रित)'' जम्मू और कश्मीर के सांस्कृतिक प्रतीक माने जाते हैं? ---[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 08:50, 12 मई 2020 (UTC) हुक में बदलाव के साथ प्रदर्शित किया गया।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:48, 10 जुलाई 2020 (UTC) == 14 मई 2020 == *...कि निर्देशक [[विधु विनोद चोपड़ा]] ने कश्मीर पर आधारित फ़िल्म '''''[[शिकारा (२०२० फ़िल्म)|शिकारा]]''''' अपनी मां को समर्पित की है जो १९८९ के बाद वापस कश्मीर में अपने घर नहीं लौट सकी? ---[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 12:52, 14 मई 2020 (UTC) {{done}} प्रदर्शित किया गया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:50, 10 जुलाई 2020 (UTC) == ३१ मई २०२० == * "अपने नाम के विपरीत, '''[[किलर व्हेल|किलर व्हेलें]]''' मनुष्यों पर हमला नही करती हैं, और मनुष्य इनके आहार में शामिल नही हैं।" यह हुक [[विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव]] के अंतर्गत बनाये गये एक लेख के लिये है, मूल वाक्य थोड़ा भिन्न है और सन्दर्भ के लिये मुख्य रूप से [https://www.whalefacts.org/are-killer-whales-dangerous/ इस] लिंक का उपयोग करता है। निर्णायक से निवेदन है कि जरुरत अनुसार लेख या हुक में सुधार कर लें।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 15:09, 31 मई 2020 (UTC) {{done}} प्रदर्शित किया गया।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:53, 10 जुलाई 2020 (UTC) == 10 जुलाई 2020 == *...कि [[लाहान]] शहर [[भारत]] के थाड़ी को [[नेपाल]] के बाकी हिस्सों से जोड़ता है।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 19:12, 9 जुलाई 2020 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == 26 जुलाई 2020 == *...कि '''[[हैब्सबर्ग राजवंश]]''' अन्य राजघरानों के उत्तराधिकारों से विवाह के कारण कई क्षेत्रों का स्वामी बन गया? *...कि [[मोहम्मद ग़ोरी]] ने '''[[पृथ्वीराज चौहान]]''' को हारने के उपरान्त उन्हें अपने अधीन राजा बनाने का प्रयास किया था? *...कि फ्रांस के शाही घराने के '''[[स्पेन के फ़िलिप पंचम|फ़िलिप]]''' को स्पेन के पूर्व राजा ने अपना वारिस नामित किया था? --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:32, 26 जुलाई 2020 (UTC) * पोस्ट किये।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 02:55, 8 नवम्बर 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 31 जुलाई 2020 == *...कि '''[[बैटमैन]]''' के प्रकाशन का इतिहास मई 1939 से प्रारंभ होता है? --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:36, 31 जुलाई 2020 (UTC) * पोस्ट किया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 02:58, 8 नवम्बर 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 3 अप्रैल 2021 == * कि '''[[चौदहवाँ लुई|चौदहवें लुई]]''' की माँ ने उन्हें विश्वास दिलाया कि उनका राज ईश्वर की इच्छा है? * कि '''[[ऑलिवर क्रॉमवेल]]''' को बीबीसी पोल में दस महानतम ब्रिटिश लोगों में से एक के रूप में चुना गया था? * कि मृत राजा [[इंग्लैंड के चार्ल्स प्रथम|चार्ल्स प्रथम]] के पुत्र '''[[इंग्लैंड के चार्ल्स द्वितीय|चार्ल्स द्वितीय]]''' को स्कॉटलैंड की संसद ने राजा घोषित किया था? * कि '''[[बारहवाँ चार्ल्स|स्वीडन के बारहवें चार्ल्स]]''' ने 15 वर्ष की आयु में शासन का कार्यभार अपने हाथ ले लिया था? * कि '''[[स्पेन के चार्ल्स द्वितीय|स्पेन के अंतिम हैब्सबर्ग राजा]]''' आंतरिक प्रजनन से जुड़ी समस्याओं से ग्रस्त थे? सभी लगाए। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 06:33, 3 अप्रैल 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 8 अप्रैल 2021 == [[File:Varanasi Munshi Ghat3.jpg|right|100x100px]] *...कि अभिनेता और सहायक निर्देशक [[सिद्धान्त कपूर]] अभिनेता [[शक्ति कपूर]] के बेटे और [[श्रद्धा कपूर]] के भाई हैं? *...कि [[मुंशी घाट]] का नाम श्रीधर नारायण मुंशी के नाम पर रखा गया है, जो नागपुर के वित्त मंत्री थें? --[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 22:58, 7 अप्रैल 2021 (UTC) :*{{comment}}, अभी कुछ दिन पहले ही तथ्य अद्यतन हुए हैं। बाद में (दो सप्ताह) इनकी समीक्षा का याद दिलाएं। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 16:05, 27 अप्रैल 2021 (UTC) *जी ठीक है। धन्यवाद--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 07:24, 28 अप्रैल 2021 (UTC) ::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जी निवेदन है कि कृपया मुखपृष्ठ अद्यतन करें। धन्यवाद--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 13:01, 10 मई 2021 (UTC) * दोनों लगाए। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:43, 14 मई 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 14 मई 2021 == [[File:Titian - Portrait of Charles V Seated - WGA22964.jpg|right|100x100px]] * कि '''[[चार्ल्स पंचम]]''' का राज्य पहला ऐसा संघ था जिसे वह "साम्राज्य जिसपर कभी सूरज नहीं डूबता" का नाम दिया गया था? * कि 1580 से 1640 स्पेन के राजा '''[[स्पेन के फ़िलिप द्वितीय|फ़िलिप द्वितीय]]''', उनके पुत्र '''[[स्पेन के फ़िलिप तृतीय|फ़िलिप तृतीय]]''' एवं उनके पोते '''[[स्पेन के फ़िलिप चतुर्थ|फ़िलिप चतुर्थ]]''' पुर्तगाल के भी राजा थे? * कि फ़्रांस की रानी '''[[मैरी एंटोइंटे]]''' पर उनके मूल देश ऑस्ट्रिया से सहानुभूति रखने का आरोप लगाया जाता था? डायरेक्ट लगाएं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:46, 14 मई 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} == ३१ अक्टूबर २०२१ == ...कि [[गोआ|गोवा]] का एकमात्र अंतरराष्ट्रीय हवाईअड्डा, [[डैबोलिम विमानक्षेत्र|डैबोलिम हवाईअड्डा]] भारतीय नौसेना के पोत [[आईएनएस हंसा]] के परिसर में संचालित होता है? [[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 12:46, 25 अक्टूबर 2021 (UTC) : {{ping|संजीव कुमार}} जी, कृप्या इस जानकारी को मुखपृष्ठ पर डालने में सहयोग करें। कृप्या अपनी राय भी दें अगर कहीं कुछ गलत हो --[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 06:45, 29 अक्टूबर 2021 (UTC)तो। ::@[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर]] जी: मैं लेख में कुछ भी पढ़ूँ, उससे पहले कुछ प्रचलित वर्तनियाँ तो सुधार ही दीजियेगा: यथा गोआ को गोवा कर दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:20, 29 अक्टूबर 2021 (UTC) ::: {{ping|संजीव कुमार}} जी मुझे तो दोनों ही वर्तनियाँ सही लगती हैं बल्कि गोवा अपभ्रंश ज्यादा लगता है। GOA तो गोआ ही हुआ, GOVA होता तो गोवा कहते। जैसे कि यह देंखें [https://www.makemytrip.com/flights/hi/new_delhi-goa-cheap-airtickets.html नई दिल्ली से गोआ की उडानें] और [https://spicyonion.com/title/bombay-to-goa-hindi-movie/ बॉम्बे टू गोआ फिल्म]। वैसे मुझे गोवा शब्द से भी कोई आपत्ति नहीं है, यह भी बहुतायत में प्रयोग होता है। लेख में दोनोँ ही वर्तनियाँ उपयोग में हैं।--[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 14:37, 29 अक्टूबर 2021 (UTC) ::::@[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर]] जी: यदि कोई भारत को भी भरत लिखने में आनन्द लेने लग जाये तो सम्भव है आप उसके भी समर्थन में आ जायें और मुझे फ़िल्मों के उदाहरण देने लग जावो। आप गोवा का आधिकारिक रूप से स्वीकृत नाम देखेंगे तो उचित रहेगा। आपने जिस हवाईअड्डे से सम्बंधित कड़ी दी है, उसका एक चित्र मुझे मिला: [[:File:Dabolim Airport.png|इस चित्र में]] भी कोंकणी में "गोंय विमानतळ" और हिन्दी में "गोवा विमानपत्तन" लिखा है अतः मैं आपके इस प्रस्ताव को वर्तमान स्थिति में अस्वीकृत कर रहा हूँ। आपके द्वारा दिया गया शीर्षक 31 अक्टूबर 2021 का है, मुझे यह भी नहीं समझ में आया कि आपने इस अनुभाग का यह शीर्षक क्यों दिया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:05, 29 अक्टूबर 2021 (UTC) :::::वर्तनी को लेकर मैं आपकी बात समझ गया, मुझे गोवा से कोई आपत्ति नहीं है, जैसा की आपने आधिकारिक संदर्भ भी दे दिया है तो, मैं हर स्थान पर गोआ को गोवा कर देता हूँ। विकीपीडिया में भी गोआ नाम से बहुतेरे लेख हैं और इसलिये मैंने भी गोआ ही सही समझा और यहाँ इस्तेमाल किया। भारत और भरत में तो वैसे अंतर है। गोवा और गोआ में मुझे सिर्फ़ बोली का अंतर लगा। खैर, आगे बढते हुए, नियमावली में दिनांक को शीर्षक बनाने को कहा था, वह दिनांक जिस दिन यह वाक्य मुखपृष्ठ पर डाला जाये इसी लिये इस अनुभाग का शीर्षक ३१ अक्टूबर २०२१ दिया हूँ, इसके पीछे कोई खास कारण नहीं है। जब भी आप स्वीकृत करें उस दिन इसे मुख्पृष्ठ पर स्थान दे दें। [[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 16:12, 29 अक्टूबर 2021 (UTC) ::::::@[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर]] जी: नामांकन की तिथि को शीर्षक में डालनी होती है। मैंने इसलिए पूछा था क्योंकि मुझे लगा कि इस तिथि से कुछ विशेष जुड़ाव है। मैं समीक्षा कर रहा हूँ लेकिन आपके द्वारा निर्धारित तिथि से पहले यह पूर्ण हो पायेगा, यह सम्भव नहीं लग रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:00, 30 अक्टूबर 2021 (UTC) :::::::[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव]] जी, इसपर भी कुछ निर्णय लीजिये। कुछ और पृष्ठ भी तैयार हैं नई जानकारी के साथ, उन्हें भी मुख पृष्ठ पर भेजने के लिए आवेदन कर रहा हूँ।--[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 06:48, 18 नवम्बर 2021 (UTC) == 07 नवम्बर 2021 == [[File:Mark Waugh (Pic 2).jpg|right|100x100px|मार्क वॉ]] * ...कि दिलीप कुमार को '''[[राम और श्याम (1967 फ़िल्म)|राम और श्याम]]''' के लिये फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार मिला था? * ...कि 1968 की '''[[इज़्ज़त (1968 फ़िल्म)|इज़्ज़त]]''' जयललिता की एकमात्र हिन्दी फ़िल्म रही? * ...कि कश्मीर की पृष्ठभूमि पे तैयार सफल फ़िल्म '''[[कश्मीर की कली]]''' शर्मिला टैगोर की पहली हिन्दी फ़िल्म है? * ...कि '''[[मार्क वॉ]]''' ''(चित्रित)'' टेस्ट क्रिकेट में किसी गैर-विकेटकीपर द्वारा सबसे ज्यादा कैच लेने का रिकॉर्ड स्थापित किये थे? --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:58, 7 नवम्बर 2021 (UTC) :@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी: बेहतर होता कि आप सभी नामांकन अलग-अलग करते क्योंकि सबकी समस्या अलग-अलग हैं। हालांकि सन्दर्भ बहुत कम होना सबमें एक जैसी समस्या है। "राम और श्याम" वाले लेख में तथ्य ही सन्दर्भित नहीं है अतः उसका सन्दर्भ जोड़ना आवश्यक है। "मार्क वॉ" वाले में तथ्य मुझे ठीक से पढ़ने को मिला नहीं, शायद लेख में कहीं इसका उल्लेख नहीं है कि उन्होंने सेवानिवृत्ति आरम्भ कर दी है। "इज़्ज़त" और "कश्मीर की कली" वाले में तथ्य भी मिला और सन्दर्भित भी लेकिन दोनों में ही पर्याप्त मात्रा में स्रोत नहीं मिले। "मार्क वॉ" वाले लेख में सन्दर्भों का ढ़ंग से अनुवाद का उपयोग भी नहीं मिला। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:28, 7 नवम्बर 2021 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी: मैंने मार्क वॉ वाले हुक में बदलाव कर दिया है। "राम और श्याम" वाले लेख में तथ्य का सन्दर्भ पहले से था। बाकी मैंने चारों लेखों में सन्दर्भ बढ़ा दिये हैं, जो अब पर्याप्त होने चाहिये। सभी लेखों में सन्दर्भ अच्छे से जोड़े गए हैं एवं केवल अंग्रेजी शीर्षक का अनुवाद ही नहीं किया गया है। इतना सख्त नियम केवल निर्वाचित लेख में रखा जाता है। आपकी बताई सारी कमियों को दुरुस्त कर दी हैं। धन्यवाद। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:27, 7 नवम्बर 2021 (UTC) == 8 नवम्बर 2021 == *...दुनिया में सबसे ज्यादा [[बोर्ड गेम ]] यानी [[लूडो]], [[शतरंज]] , आदि [[जर्मनी]] में बिकते हैं। *...[[प्राचीन मिस्र]] में [[बिल्ली]] की [[हत्या]] करने वाले को [[मौत|सजा-ए-मौत]] दी जाती थी। *..[[समुद्री डाकुओं]] के जहाज का झंडा [[काला]] नहीं [[लाल]] हुआ करता था। *...एक ऐसी [[यंत्र|डिवाइस]] भी है, जो [[आवाज]] से [[आग]] [[जन्म|पैदा]] कर देती है। सादर.'''[[User:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:Orange">Latic </span>]][[User talk:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:blue">Aacid</span>]]''' 10:10, 7 नवम्बर 2021 (UTC) :{{ping|LaticAacid}} जी कृपया एक बार में एक हुक हीं सुझावित करें। और अगर लंबे समय तक समीक्षा न हो रही हो तो चौपाल पर लिखें। धन्यवाद।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:25, 27 नवम्बर 2021 (UTC) : SM7 जी , ठीक है मैं इसका ध्यान रखूंगा . --<small><span style="border:1px solid;background:#00008B">[[User:LaticAacid|'''<span style="background:#00008B;color:white"> LATICAACID </span>''']][[User talk:LaticAacid|<span style="color:#00008B;background-color:PINK;">🌀@PPM!🌀</span>]]</span></small> 07:36, 27 नवम्बर 2021 (UTC) == 18 नवम्बर 2021 == ...कि उत्तर प्रदेश में नवनिर्मित '''[[पूर्वांचल एक्सप्रेसवे]]''' भारत का सबसें लंबा द्रुतगामी मार्ग है। [[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 07:19, 18 नवम्बर 2021 (UTC) :{{ping|SM7|अजीत कुमार तिवारी}} जी, कृप्या इस जानकारी को मुखपृष्ठ पर डालने का कष्ट करें। अगर इसमें कोई कमी हो तो बताएँ, पूरा करने की कोशिश करूंगा।--[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 15:19, 26 नवम्बर 2021 (UTC) * {{ping|चंद्र शेखर}} जी, कृपया नामांकन करते समय हुक में उस लेख का नाम मोटे अक्षरों में लिखा करें जो इस नामांकन के कारण और जानकारी से मुख्य रूप से जुड़ा है। फिलहाल मैं अनुमान लगा रहा हूँ कि आप [[पूर्वांचल एक्सप्रेसवे]] लेख की सामग्री इस अनुभाग हेतु प्रस्तावित कर रहे हैं। साथ ही हुक में उत्तर प्रदेश और भारत जैसे आम शब्दों की विकिकड़ी निर्मित करना भी ज़रूरी नहीं है। कुछ सुझाव लेख के वार्ता पन्ने पर लिखे हैं। ::पुनश्च: मुझे समझ में नहीं आया आप ने केवल मुझे और अजीत जी को क्यों पिंग किया। इस तरह के नामांकन की समीक्षा में भागीदार होना '''सभी''' विकिपीडियन सदस्यों की ज़िम्मेदारी है। अगर समीक्षा नहीं हो रही तो ध्यानाकर्षण ख़ातिर चौपाल पे लिखना बेहतर हो सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:22, 27 नवम्बर 2021 (UTC) :: धन्यवाद {{ping|SM7}} सत्यम जी मैंने इसीलिये आप लोगों को ध्यान दिलाया क्योंकि मुखपृष्ठ अद्यतन के लिए कभी कोई चर्चा नहीं होती ना ही ये काम तेजी से होता है। पुरानी खबरें और पुरानी जानकारियाँ अभी भी मुखपृष्ठ पर पडी हुई हैं। इस ''क्या आप जान्ते हैं'' पृष्ठ पर भी ना जाने कितने ही नई जानकारियाँ सदस्यों द्वारा सुझाई गई हैं लेकिन ना ही इनपर कोई चर्चा हुई, ना कोई विश्लेषण और ना ही इन्हें मुखपृष्ठ पर डाला जाता है। प्रबंधकों के पास तमाम अन्य कार्य हो सकते हैं इसलिए अगर यह काम प्रबंधक गण कुछ अन्य सदस्यों को दे दें तो भी यह जल्दी जल्दी हो सकता है। चार साल पहले मैंने यह चर्चा शुरु करवाई थी लेकिन कुछ निजी कारणों से मैं ही लंबे समय के लिए ऑफलाइन हो गया और अब तो काफी कुछ बदल गया। उस समय के कई वरिष्ठ सदस्य अब कहीं नज़र ही नहीं आते। --[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 15:09, 27 नवम्बर 2021 (UTC) :::{{ping|चंद्र शेखर}} जी, मैंने आपको बताया तो की ऐसे नामांकन पर चर्चा/समीक्षा में भाग लेना, समीक्षा करना और सुधार सुझाना कोई भी कर सकता है। इसमें प्रबंधकों द्वारा इसे किसी अन्य सदस्य को देने जैसा कुछ नहीं है, पहले ही यह सभी को मिला हुआ है। प्रबंधक का कार्य केवल इतना है कि चर्चा/समीक्षा के बाद उसका मूल्यांकन करे, निर्णय करे, और निर्णय अनुसार, अगर जानकारी मुखपृष्ठ पर अद्यतन की जाने योग्य हो तो उसे अद्यतन कर दे; अगर नामांकन उचित न हो तो न अद्यतन करे। चूँकि, चर्चा का परिणाम घोषित करना और स्वीकृत होने पर मुखपृष्ठ का अनुभाग अद्यतन करना प्रबंधक का काम है, यह भ्रमवश मान लिया गया है की समीक्षा भी प्रबंधक ही करेगा। कृपया इसी पृष्ठ पर सबसे ऊपर के अनुभाग में पढ़ें - ''"किसी भी नामांकन की समीक्षा कोई भी प्रबन्धक अथवा पुनरीक्षक कर सकता है। '''नवीन सदस्य भी समीक्षा में भाग ले सकते हैं''' लेकिन मुखपृष्ठ पर अद्यतन करने से पूर्व प्रबन्धक सभी समीक्षाओं को मध्यनज़र रखेगा।"''--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 27 नवम्बर 2021 (UTC) ==28 जून 2022== * ..कि गायक [[पात्सी टोरेस]] को "तेजनो संगीत की राजकुमारी" कहा जाता था? * ... कि जब उसके बॉस ने उसे अपनी अवैतनिक टेलीविजन टिप्पणी भूमिका छोड़ने के लिए कहा, तो [[केटी फांग]] ने इसके बजाय अपनी सशुल्क नौकरी छोड़ दी? कृप्या इस जानकारी को मुखपृष्ठ पर डालने में सहयोग करें।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:31, 28 जून 2022 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी: पहले क्या संवाद के लिए यदि एक लेख (छोटा ही सही) "तेजनो संगीत" पर भी निर्मित कर दिया जायेगा तो उचित रहेगा। :दूसरे नामांकन में हुक को मैं समझ नहीं पा रहा हूँ। मतलब हुक को थोड़ा सा सरल भाषा में करने की आवश्यकता है। इसके अतिरिक्त सम्बंधित लेख में भी "NBCUniversal" एवं "WFOR" जैसे शब्दों को देवनागरी लिपि में नहीं रखने का कोई विशेष प्रयोजन समझ नहीं पा रहा हूँ। कृपया अपने उत्तर में मुझे पिंग करें जिससे समीक्षा करने में तेजी आ सके। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:20, 11 जुलाई 2022 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी: ::* ..कि गायक [[पात्सी टोरेस]] को "[[तेजनो संगीत]] की राजकुमारी" कहा जाता था? ::::दूसरे नामांकन में हुक "राज्य के वकील की मुख्य सहायक, कैथरीन फर्नांडीज रंडले ने उन्हें सूचित किया कि उन्हें भूमिका छोड़ने की जरूरत है, क्योंकि रुंडल नहीं चाहती कि उनके सहायक आपराधिक परीक्षणों के बारे में सार्वजनिक कानूनी विश्लेषण या टिप्पणी प्रदान करें"। ::* ..कि जब उसके बॉस ने उसे अपनी अवैतनिक टेलीविजन टिप्पणी भूमिका छोड़ने के लिए कहा, तो [[केटी फांग]] ने इसके बजाय अपनी सशुल्क नौकरी छोड़ दी? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:06, 12 जुलाई 2022 (UTC) :यह नामांकन काफी समय से लंबित पड़ा हुआ है। @[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, पहले हुक से संबंधित लेखों में मुख्य बात तेजनो संगीत की वर्तनी में एकरूपता नहीं है, कहीं "तेजनो" लिखा हुआ है कहीं "तेजानो" लिखा हुआ है। शेष सब ठीकठाक ही लग रहा। दूसरा हुक मुझे लंबा भी लगा और कोई ख़ास रुचिकर भी नहीं लगा। :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी पहले हुक के लिए मेरी सहमति है। दूसरा आप देख लें और इन्हें अद्यतन कर सकते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:05, 30 अक्टूबर 2022 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी: मुझे तो दूसरा हुक मशीनी अनुवाद जैसा लग रहा है। अभी मुझे अधिक समय नहीं मिल रहा अन्यथा विषय को पढ़कर समझने का प्रयास करता अतः अभी के लिए क्षमा चाहता हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:40, 30 अक्टूबर 2022 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} ==23 जुलाई 2023== ===[[आई हैव ए ड्रीम]]=== *...कि '''[[आई हैव ए ड्रीम]]''' अमेरिकी इतिहास में सबसे प्रतिष्ठित भाषणों में से एक है?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) ===[[टाइटैनिक का मलबा]]=== *...कि '''[[टाइटैनिक का मलबा]]''' समुद्र में तेज़ी से गल रहा है और ऐसे ही होते रहने पर यह मलबा 20-30 साल में समुद्र में पूरा घुल जायेगा?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) ===[[मिमी (2021 फ़िल्म)]]=== *...कि फ़िल्म '''[[मिमी (2021 फ़िल्म)|मिमी]]''' के लिये [[कृति सेनन]] को सर्वश्रेष्ठ अभिनय का फ़िल्मफेयर पुरस्कार मिला था?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) ===[[फीफा विश्व कप ट्रॉफी]]=== *...कि [[फीफा विश्व कप]] के विजेता को 2005 के बाद से कभी भी असल '''[[फीफा विश्व कप ट्रॉफी]]''' नहीं दी जाती है?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) ===[[नाज़िया हसन]]=== *...कि '''[[नाज़िया हसन]]''' का केवल 35 वर्ष की आयु में देहांत हो गया था? {{टिप्पणी}}, यह सभी लेख हाल की प्रतियोगिता में बने हैं। इनमें मेरे खुद की समीक्षा के अनुसार सारे नियम पूर्ण लेख हैं। बाकी किसी और को इनकी समीक्षा करनी हो तो एक सप्ताह का समय है। कोई वाजिब आपत्ति ना आने पर मैं नियम अनुसार इन सबको मुखपृष्ठ पे लगा दूंगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) *सबको मुखपृष्ठ पे प्रदर्शित किया गया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:25, 12 दिसम्बर 2023 (UTC) {{चर्चा तल}} ==21 नवम्बर 2025== * ...कि "[[शौचालय नहीं तो दुल्हन नहीं| शौचालय नहीं, दुल्हन नहीं]]" अभियान ने महिलाओं के परिवारों को विवाह की पूर्व शर्त के रूप में शौचालय की मांग करने के लिए प्रोत्साहित किया?<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<font color="#FF00FF">चा</font><font color="#FF7E00">ह</font><font color="#00A300">र</font> <font color="#0A20F0">धर्मेंद्र</font>]]</span><sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup>16:23, 21 नवम्बर 2025 (UTC) ==24 नवम्बर 2025== * ...कि शोधकर्ताओं ने गलती से मिट्टी के बैक्टीरिया में [[प्रीमेथिलेनोमाइसिन सी लैक्टोन |एक नया एंटीबायोटिक]] खोज लिया?<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<font color="#FF00FF">चा</font><font color="#FF7E00">ह</font><font color="#00A300">र</font> <font color="#0A20F0">धर्मेंद्र</font>]]</span><sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup>07:51, 24 नवम्बर 2025 (UTC) ==28 नवम्बर 2025== * ... कि [[स्प्लैश (ऊदबिलाव)|एक खोज और बचाव दल ने]] अपने पहले मिशन पर, 25 साल पुराने हत्या के मामले में एक हथियार बरामद किया?<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<font color="#FF00FF">चा</font><font color="#FF7E00">ह</font><font color="#00A300">र</font> <font color="#0A20F0">धर्मेंद्र</font>]]</span><sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup>07:23, 28 नवम्बर 2025 (UTC) == Instagram on == YouTube on [[विशेष:योगदान/~2026-56399-56|~2026-56399-56]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-56399-56|वार्ता]]) 09:06, 22 अक्टूबर 2026 (UTC) 46c1dnl1izho2ncbk9tgybqfdg484sd 6631993 6631984 2026-10-22T09:51:31Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/~2026-56399-56|~2026-56399-56]] ([[User talk:~2026-56399-56|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6605934 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} {{क्यासन्दूक}} {| ok | style="background:#d0f0c0; border:1px solid #93b1bf; padding:1em; vertical-align:top; "| [[Image:Copper question mark 3d.png|right|100px| ]] * यहाँ नामांकन से पूर्व कृपया [[विकिपीडिया:क्या आप जानते हैं|नियमावली]] को ध्यानपूर्वक पढ़ लें। तथ्य नियमावली के अनुरूप होने पर ही उसे नामांकित करें। * यह कार्य नियमावली के अनुरूप होता है। इसमें समीक्षा के दौरान कृपया कुतर्क करके बहस को लम्बा न करें। * किसी भी नये नामांकन के लिए शीर्षक का चयन तिथि के अनुसार करें। शीर्षक में वो तिथि लिखें जिसको नामांकन किया गया है। उदाहरण के लिए यदि आप आज कोई नामांकन कर रहे हैं तो शीर्षक में आज की तिथि ({{अंक परिवर्तन|{{CURRENTDAY}}|प्रकार=अरबी}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{अंक परिवर्तन|{{CURRENTYEAR}}|प्रकार=अरबी}} अथवा {{अंक परिवर्तन|{{CURRENTDAY}}|प्रकार=नागरी}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{अंक परिवर्तन|{{CURRENTYEAR}}|प्रकार=नागरी}}) लिखें। * यदि एक ही तिथि को एक से अधिक नामांकन किये जाते हैं तो सम्बंधित सुझाव के लिए उप-अनुभाग बनायें। उप-अनुभाग का शीर्षक सम्बंधित लेख के अनुसार होना चाहिए। * किसी भी नामांकन की समीक्षा कोई भी प्रबन्धक अथवा पुनरीक्षक कर सकता है। नवीन सदस्य भी समीक्षा में भाग ले सकते हैं लेकिन मुखपृष्ठ पर अद्यतन करने से पूर्व प्रबन्धक सभी समीक्षाओं को मध्यनज़र रखेगा। * कोई भी कॉपी-राइट उल्लंघन करने वाला चित्र यहाँ सुझाव में समाहित न करें। सुझाव में समाहित चित्र मुक्त लाइसेंस के अन्तर्गत [[:commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर होना चाहिए। |} {{Archives}} ---- == 8 फरवरी 2020 == {{चर्चा शीर्ष}} [[File:Ranjit Sitaram Pandit.jpg|right|100x100px|रणजीत सीताराम पण्डित]] *...कि '''[[गुलाब बाई]]''' को [[नौटंकी]] का प्रमुख प्रतिपादक माना जाता है? *...कि '''[[रणजीत सीताराम पण्डित]]''' ने जेल में रहते हुए कल्हण की ''[[राजतरंगिणी]]'' का अनुवाद किया था? ::दोनों को डायरेक्ट पोस्ट किया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 16:00, 8 फ़रवरी 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 25 मार्च 2020 == ... कि [[गुजराती भाषा|गुजराती]] हास्य लेखक '''[[रतिलाल बोरीसागर]]''' को वर्ष 2019 में [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] प्राप्त हुआ?<br/> अंग्रेज़ी विकि पर यह [[:en:Wikipedia:Recent_additions/2020/February#13_February_2020|13 फ़रवरी 2020]] को दोपहर को प्रकाशित हुआ था।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:22, 25 मार्च 2020 (UTC) *लगाया गया। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 16:13, 25 मार्च 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == 26 मार्च 2020 == {{चर्चा शीर्ष}} * ...कि '''[[सरोजा वैद्यनाथन]]''' की बहु भी उन्हीं की तरह [[भरतनाट्यम]] की प्रसिद्ध कलाकार हैं? :डायरेक्ट लगा दिया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 12:19, 26 मार्च 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == 14 अप्रैल 2020 == {{चर्चा शीर्ष}} * ...कि गायक '''[[हरिहरन]]''' की तीस से अधिक [[ग़ज़ल]] एल्बम जारी हुई हैं? --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 10:59, 14 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 15 अप्रैल 2020 == * ...कि '''[[टाइगर हिल, दार्जिलिंग|टाइगर हिल]]''' पश्चिम बंगाल में [[दार्जिलिंग]] के पास स्थित है जहाँ से [[कंचनजंघा]] और [[माउंट एवरेस्ट]] पर्वत चोटियाँ देखी जा सकतीं हैं और यहाँ से कुछ ही दूरी पर स्थित [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] भारत का सबसे ऊँचा रेलवे स्टेशन है? :लेख दूसरे सदस्य द्वारा बनाया गया है किन्तु मेरे विचार में पर्याप्त आकार का है और इसमें कुछ यथोचित सुधार कर दिए गए हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:58, 15 अप्रैल 2020 (UTC) * पोस्ट किया। [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] से अलग हुक बनाया जा सकता है।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 06:59, 25 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == 24 अप्रैल 2020 == *...कि '''[[बिठूर]]''' में [[झांसी की रानी लक्ष्मीबाई]] का बचपन बीता था और सृष्टि रचना से पूर्व [[ब्रह्मा]] ने यहां तपस्या की थी।---[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 12:27, 27 अप्रैल 2020 (UTC) :* लेख में दोनों ही तथ्यों के लिए सन्दर्भ नहीं दिया गया है। कृपया सन्दर्भ लगाएं जाएँ तभी आगे की समीक्षा हो पाएगी।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:14, 30 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == 25 अप्रैल 2020 == *...कि [[महाकाल मंदिर]] जो [[दार्जिलिंग]] में स्थित है, उसके परिसर से विश्व की तीसरी सबसे ऊँची चोटी [[कंचनजंघा]] को देखा जा सकता है।---[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 12:27, 27 अप्रैल 2020 (UTC) :*केवल एक लेख [[कंचनजंघा]] में विस्तार किया गया है। कृपया तथ्य उसी लेख से लें और उसपर सन्दर्भ अवश्य होना चाहिए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:23, 30 अप्रैल 2020 (UTC) *...कि सबसे पुराने [[वलित पर्वत|वलित पर्वतों]] की श्रृंखला में दुनिया की सबसे बड़ी पर्वत श्रृंखला [[हिमालय]] भी है।---[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 12:27, 27 अप्रैल 2020 (UTC) :* {{पूर्ण हुआ}}, चुना गया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:23, 30 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 27 अप्रैल 2020 == *...कि [[घूम रेलवे स्टेशन]] [[भारत]] का सबसे ऊँचा रेलवे स्टेशन है।---[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 11:46, 27 अप्रैल 2020 (UTC) :पूर्ण हुआ।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:45, 9 जून 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == 6 मई 2020 == *...कि [[भालचंद्र नेमाडे]] का उपन्यास '''''[[कोसला]]''''' मराठी भाषा का पहला [[अस्तित्ववाद|अस्तित्ववादी]] उपन्यास माना जाता है? ---[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 08:45, 6 मई 2020 (UTC) {{done}} प्रकाशित किया गया।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:40, 10 जुलाई 2020 (UTC) == 8 मई 2020 == *...कि निशानेबाज [[अभिनव बिंद्रा]] ने १८ वर्ष की आयु में '''[[राजीव गांधी खेल रत्न|भारत का सर्वोच्च खेल पुरस्कार]]''' प्राप्त किया था? ---[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 07:02, 8 मई 2020 (UTC) {{done}} प्रदर्शित किया गया।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:43, 10 जुलाई 2020 (UTC) == 12 मई 2020 == [[चित्र:ShikaraIV2.jpg|thumb|right|200px]] *...कि [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]] के [[डल झील]] के '''[[शिकारा|शिकारे]]''' ''(चित्रित)'' जम्मू और कश्मीर के सांस्कृतिक प्रतीक माने जाते हैं? ---[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 08:50, 12 मई 2020 (UTC) हुक में बदलाव के साथ प्रदर्शित किया गया।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:48, 10 जुलाई 2020 (UTC) == 14 मई 2020 == *...कि निर्देशक [[विधु विनोद चोपड़ा]] ने कश्मीर पर आधारित फ़िल्म '''''[[शिकारा (२०२० फ़िल्म)|शिकारा]]''''' अपनी मां को समर्पित की है जो १९८९ के बाद वापस कश्मीर में अपने घर नहीं लौट सकी? ---[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 12:52, 14 मई 2020 (UTC) {{done}} प्रदर्शित किया गया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:50, 10 जुलाई 2020 (UTC) == ३१ मई २०२० == * "अपने नाम के विपरीत, '''[[किलर व्हेल|किलर व्हेलें]]''' मनुष्यों पर हमला नही करती हैं, और मनुष्य इनके आहार में शामिल नही हैं।" यह हुक [[विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव]] के अंतर्गत बनाये गये एक लेख के लिये है, मूल वाक्य थोड़ा भिन्न है और सन्दर्भ के लिये मुख्य रूप से [https://www.whalefacts.org/are-killer-whales-dangerous/ इस] लिंक का उपयोग करता है। निर्णायक से निवेदन है कि जरुरत अनुसार लेख या हुक में सुधार कर लें।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 15:09, 31 मई 2020 (UTC) {{done}} प्रदर्शित किया गया।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:53, 10 जुलाई 2020 (UTC) == 10 जुलाई 2020 == *...कि [[लाहान]] शहर [[भारत]] के थाड़ी को [[नेपाल]] के बाकी हिस्सों से जोड़ता है।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 19:12, 9 जुलाई 2020 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == 26 जुलाई 2020 == *...कि '''[[हैब्सबर्ग राजवंश]]''' अन्य राजघरानों के उत्तराधिकारों से विवाह के कारण कई क्षेत्रों का स्वामी बन गया? *...कि [[मोहम्मद ग़ोरी]] ने '''[[पृथ्वीराज चौहान]]''' को हारने के उपरान्त उन्हें अपने अधीन राजा बनाने का प्रयास किया था? *...कि फ्रांस के शाही घराने के '''[[स्पेन के फ़िलिप पंचम|फ़िलिप]]''' को स्पेन के पूर्व राजा ने अपना वारिस नामित किया था? --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:32, 26 जुलाई 2020 (UTC) * पोस्ट किये।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 02:55, 8 नवम्बर 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 31 जुलाई 2020 == *...कि '''[[बैटमैन]]''' के प्रकाशन का इतिहास मई 1939 से प्रारंभ होता है? --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:36, 31 जुलाई 2020 (UTC) * पोस्ट किया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 02:58, 8 नवम्बर 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 3 अप्रैल 2021 == * कि '''[[चौदहवाँ लुई|चौदहवें लुई]]''' की माँ ने उन्हें विश्वास दिलाया कि उनका राज ईश्वर की इच्छा है? * कि '''[[ऑलिवर क्रॉमवेल]]''' को बीबीसी पोल में दस महानतम ब्रिटिश लोगों में से एक के रूप में चुना गया था? * कि मृत राजा [[इंग्लैंड के चार्ल्स प्रथम|चार्ल्स प्रथम]] के पुत्र '''[[इंग्लैंड के चार्ल्स द्वितीय|चार्ल्स द्वितीय]]''' को स्कॉटलैंड की संसद ने राजा घोषित किया था? * कि '''[[बारहवाँ चार्ल्स|स्वीडन के बारहवें चार्ल्स]]''' ने 15 वर्ष की आयु में शासन का कार्यभार अपने हाथ ले लिया था? * कि '''[[स्पेन के चार्ल्स द्वितीय|स्पेन के अंतिम हैब्सबर्ग राजा]]''' आंतरिक प्रजनन से जुड़ी समस्याओं से ग्रस्त थे? सभी लगाए। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 06:33, 3 अप्रैल 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 8 अप्रैल 2021 == [[File:Varanasi Munshi Ghat3.jpg|right|100x100px]] *...कि अभिनेता और सहायक निर्देशक [[सिद्धान्त कपूर]] अभिनेता [[शक्ति कपूर]] के बेटे और [[श्रद्धा कपूर]] के भाई हैं? *...कि [[मुंशी घाट]] का नाम श्रीधर नारायण मुंशी के नाम पर रखा गया है, जो नागपुर के वित्त मंत्री थें? --[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 22:58, 7 अप्रैल 2021 (UTC) :*{{comment}}, अभी कुछ दिन पहले ही तथ्य अद्यतन हुए हैं। बाद में (दो सप्ताह) इनकी समीक्षा का याद दिलाएं। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 16:05, 27 अप्रैल 2021 (UTC) *जी ठीक है। धन्यवाद--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 07:24, 28 अप्रैल 2021 (UTC) ::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जी निवेदन है कि कृपया मुखपृष्ठ अद्यतन करें। धन्यवाद--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 13:01, 10 मई 2021 (UTC) * दोनों लगाए। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:43, 14 मई 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 14 मई 2021 == [[File:Titian - Portrait of Charles V Seated - WGA22964.jpg|right|100x100px]] * कि '''[[चार्ल्स पंचम]]''' का राज्य पहला ऐसा संघ था जिसे वह "साम्राज्य जिसपर कभी सूरज नहीं डूबता" का नाम दिया गया था? * कि 1580 से 1640 स्पेन के राजा '''[[स्पेन के फ़िलिप द्वितीय|फ़िलिप द्वितीय]]''', उनके पुत्र '''[[स्पेन के फ़िलिप तृतीय|फ़िलिप तृतीय]]''' एवं उनके पोते '''[[स्पेन के फ़िलिप चतुर्थ|फ़िलिप चतुर्थ]]''' पुर्तगाल के भी राजा थे? * कि फ़्रांस की रानी '''[[मैरी एंटोइंटे]]''' पर उनके मूल देश ऑस्ट्रिया से सहानुभूति रखने का आरोप लगाया जाता था? डायरेक्ट लगाएं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:46, 14 मई 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} == ३१ अक्टूबर २०२१ == ...कि [[गोआ|गोवा]] का एकमात्र अंतरराष्ट्रीय हवाईअड्डा, [[डैबोलिम विमानक्षेत्र|डैबोलिम हवाईअड्डा]] भारतीय नौसेना के पोत [[आईएनएस हंसा]] के परिसर में संचालित होता है? [[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 12:46, 25 अक्टूबर 2021 (UTC) : {{ping|संजीव कुमार}} जी, कृप्या इस जानकारी को मुखपृष्ठ पर डालने में सहयोग करें। कृप्या अपनी राय भी दें अगर कहीं कुछ गलत हो --[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 06:45, 29 अक्टूबर 2021 (UTC)तो। ::@[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर]] जी: मैं लेख में कुछ भी पढ़ूँ, उससे पहले कुछ प्रचलित वर्तनियाँ तो सुधार ही दीजियेगा: यथा गोआ को गोवा कर दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:20, 29 अक्टूबर 2021 (UTC) ::: {{ping|संजीव कुमार}} जी मुझे तो दोनों ही वर्तनियाँ सही लगती हैं बल्कि गोवा अपभ्रंश ज्यादा लगता है। GOA तो गोआ ही हुआ, GOVA होता तो गोवा कहते। जैसे कि यह देंखें [https://www.makemytrip.com/flights/hi/new_delhi-goa-cheap-airtickets.html नई दिल्ली से गोआ की उडानें] और [https://spicyonion.com/title/bombay-to-goa-hindi-movie/ बॉम्बे टू गोआ फिल्म]। वैसे मुझे गोवा शब्द से भी कोई आपत्ति नहीं है, यह भी बहुतायत में प्रयोग होता है। लेख में दोनोँ ही वर्तनियाँ उपयोग में हैं।--[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 14:37, 29 अक्टूबर 2021 (UTC) ::::@[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर]] जी: यदि कोई भारत को भी भरत लिखने में आनन्द लेने लग जाये तो सम्भव है आप उसके भी समर्थन में आ जायें और मुझे फ़िल्मों के उदाहरण देने लग जावो। आप गोवा का आधिकारिक रूप से स्वीकृत नाम देखेंगे तो उचित रहेगा। आपने जिस हवाईअड्डे से सम्बंधित कड़ी दी है, उसका एक चित्र मुझे मिला: [[:File:Dabolim Airport.png|इस चित्र में]] भी कोंकणी में "गोंय विमानतळ" और हिन्दी में "गोवा विमानपत्तन" लिखा है अतः मैं आपके इस प्रस्ताव को वर्तमान स्थिति में अस्वीकृत कर रहा हूँ। आपके द्वारा दिया गया शीर्षक 31 अक्टूबर 2021 का है, मुझे यह भी नहीं समझ में आया कि आपने इस अनुभाग का यह शीर्षक क्यों दिया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:05, 29 अक्टूबर 2021 (UTC) :::::वर्तनी को लेकर मैं आपकी बात समझ गया, मुझे गोवा से कोई आपत्ति नहीं है, जैसा की आपने आधिकारिक संदर्भ भी दे दिया है तो, मैं हर स्थान पर गोआ को गोवा कर देता हूँ। विकीपीडिया में भी गोआ नाम से बहुतेरे लेख हैं और इसलिये मैंने भी गोआ ही सही समझा और यहाँ इस्तेमाल किया। भारत और भरत में तो वैसे अंतर है। गोवा और गोआ में मुझे सिर्फ़ बोली का अंतर लगा। खैर, आगे बढते हुए, नियमावली में दिनांक को शीर्षक बनाने को कहा था, वह दिनांक जिस दिन यह वाक्य मुखपृष्ठ पर डाला जाये इसी लिये इस अनुभाग का शीर्षक ३१ अक्टूबर २०२१ दिया हूँ, इसके पीछे कोई खास कारण नहीं है। जब भी आप स्वीकृत करें उस दिन इसे मुख्पृष्ठ पर स्थान दे दें। [[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 16:12, 29 अक्टूबर 2021 (UTC) ::::::@[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर]] जी: नामांकन की तिथि को शीर्षक में डालनी होती है। मैंने इसलिए पूछा था क्योंकि मुझे लगा कि इस तिथि से कुछ विशेष जुड़ाव है। मैं समीक्षा कर रहा हूँ लेकिन आपके द्वारा निर्धारित तिथि से पहले यह पूर्ण हो पायेगा, यह सम्भव नहीं लग रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:00, 30 अक्टूबर 2021 (UTC) :::::::[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव]] जी, इसपर भी कुछ निर्णय लीजिये। कुछ और पृष्ठ भी तैयार हैं नई जानकारी के साथ, उन्हें भी मुख पृष्ठ पर भेजने के लिए आवेदन कर रहा हूँ।--[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 06:48, 18 नवम्बर 2021 (UTC) == 07 नवम्बर 2021 == [[File:Mark Waugh (Pic 2).jpg|right|100x100px|मार्क वॉ]] * ...कि दिलीप कुमार को '''[[राम और श्याम (1967 फ़िल्म)|राम और श्याम]]''' के लिये फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार मिला था? * ...कि 1968 की '''[[इज़्ज़त (1968 फ़िल्म)|इज़्ज़त]]''' जयललिता की एकमात्र हिन्दी फ़िल्म रही? * ...कि कश्मीर की पृष्ठभूमि पे तैयार सफल फ़िल्म '''[[कश्मीर की कली]]''' शर्मिला टैगोर की पहली हिन्दी फ़िल्म है? * ...कि '''[[मार्क वॉ]]''' ''(चित्रित)'' टेस्ट क्रिकेट में किसी गैर-विकेटकीपर द्वारा सबसे ज्यादा कैच लेने का रिकॉर्ड स्थापित किये थे? --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:58, 7 नवम्बर 2021 (UTC) :@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी: बेहतर होता कि आप सभी नामांकन अलग-अलग करते क्योंकि सबकी समस्या अलग-अलग हैं। हालांकि सन्दर्भ बहुत कम होना सबमें एक जैसी समस्या है। "राम और श्याम" वाले लेख में तथ्य ही सन्दर्भित नहीं है अतः उसका सन्दर्भ जोड़ना आवश्यक है। "मार्क वॉ" वाले में तथ्य मुझे ठीक से पढ़ने को मिला नहीं, शायद लेख में कहीं इसका उल्लेख नहीं है कि उन्होंने सेवानिवृत्ति आरम्भ कर दी है। "इज़्ज़त" और "कश्मीर की कली" वाले में तथ्य भी मिला और सन्दर्भित भी लेकिन दोनों में ही पर्याप्त मात्रा में स्रोत नहीं मिले। "मार्क वॉ" वाले लेख में सन्दर्भों का ढ़ंग से अनुवाद का उपयोग भी नहीं मिला। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:28, 7 नवम्बर 2021 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी: मैंने मार्क वॉ वाले हुक में बदलाव कर दिया है। "राम और श्याम" वाले लेख में तथ्य का सन्दर्भ पहले से था। बाकी मैंने चारों लेखों में सन्दर्भ बढ़ा दिये हैं, जो अब पर्याप्त होने चाहिये। सभी लेखों में सन्दर्भ अच्छे से जोड़े गए हैं एवं केवल अंग्रेजी शीर्षक का अनुवाद ही नहीं किया गया है। इतना सख्त नियम केवल निर्वाचित लेख में रखा जाता है। आपकी बताई सारी कमियों को दुरुस्त कर दी हैं। धन्यवाद। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:27, 7 नवम्बर 2021 (UTC) == 8 नवम्बर 2021 == *...दुनिया में सबसे ज्यादा [[बोर्ड गेम ]] यानी [[लूडो]], [[शतरंज]] , आदि [[जर्मनी]] में बिकते हैं। *...[[प्राचीन मिस्र]] में [[बिल्ली]] की [[हत्या]] करने वाले को [[मौत|सजा-ए-मौत]] दी जाती थी। *..[[समुद्री डाकुओं]] के जहाज का झंडा [[काला]] नहीं [[लाल]] हुआ करता था। *...एक ऐसी [[यंत्र|डिवाइस]] भी है, जो [[आवाज]] से [[आग]] [[जन्म|पैदा]] कर देती है। सादर.'''[[User:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:Orange">Latic </span>]][[User talk:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:blue">Aacid</span>]]''' 10:10, 7 नवम्बर 2021 (UTC) :{{ping|LaticAacid}} जी कृपया एक बार में एक हुक हीं सुझावित करें। और अगर लंबे समय तक समीक्षा न हो रही हो तो चौपाल पर लिखें। धन्यवाद।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:25, 27 नवम्बर 2021 (UTC) : SM7 जी , ठीक है मैं इसका ध्यान रखूंगा . --<small><span style="border:1px solid;background:#00008B">[[User:LaticAacid|'''<span style="background:#00008B;color:white"> LATICAACID </span>''']][[User talk:LaticAacid|<span style="color:#00008B;background-color:PINK;">🌀@PPM!🌀</span>]]</span></small> 07:36, 27 नवम्बर 2021 (UTC) == 18 नवम्बर 2021 == ...कि उत्तर प्रदेश में नवनिर्मित '''[[पूर्वांचल एक्सप्रेसवे]]''' भारत का सबसें लंबा द्रुतगामी मार्ग है। [[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 07:19, 18 नवम्बर 2021 (UTC) :{{ping|SM7|अजीत कुमार तिवारी}} जी, कृप्या इस जानकारी को मुखपृष्ठ पर डालने का कष्ट करें। अगर इसमें कोई कमी हो तो बताएँ, पूरा करने की कोशिश करूंगा।--[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 15:19, 26 नवम्बर 2021 (UTC) * {{ping|चंद्र शेखर}} जी, कृपया नामांकन करते समय हुक में उस लेख का नाम मोटे अक्षरों में लिखा करें जो इस नामांकन के कारण और जानकारी से मुख्य रूप से जुड़ा है। फिलहाल मैं अनुमान लगा रहा हूँ कि आप [[पूर्वांचल एक्सप्रेसवे]] लेख की सामग्री इस अनुभाग हेतु प्रस्तावित कर रहे हैं। साथ ही हुक में उत्तर प्रदेश और भारत जैसे आम शब्दों की विकिकड़ी निर्मित करना भी ज़रूरी नहीं है। कुछ सुझाव लेख के वार्ता पन्ने पर लिखे हैं। ::पुनश्च: मुझे समझ में नहीं आया आप ने केवल मुझे और अजीत जी को क्यों पिंग किया। इस तरह के नामांकन की समीक्षा में भागीदार होना '''सभी''' विकिपीडियन सदस्यों की ज़िम्मेदारी है। अगर समीक्षा नहीं हो रही तो ध्यानाकर्षण ख़ातिर चौपाल पे लिखना बेहतर हो सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:22, 27 नवम्बर 2021 (UTC) :: धन्यवाद {{ping|SM7}} सत्यम जी मैंने इसीलिये आप लोगों को ध्यान दिलाया क्योंकि मुखपृष्ठ अद्यतन के लिए कभी कोई चर्चा नहीं होती ना ही ये काम तेजी से होता है। पुरानी खबरें और पुरानी जानकारियाँ अभी भी मुखपृष्ठ पर पडी हुई हैं। इस ''क्या आप जान्ते हैं'' पृष्ठ पर भी ना जाने कितने ही नई जानकारियाँ सदस्यों द्वारा सुझाई गई हैं लेकिन ना ही इनपर कोई चर्चा हुई, ना कोई विश्लेषण और ना ही इन्हें मुखपृष्ठ पर डाला जाता है। प्रबंधकों के पास तमाम अन्य कार्य हो सकते हैं इसलिए अगर यह काम प्रबंधक गण कुछ अन्य सदस्यों को दे दें तो भी यह जल्दी जल्दी हो सकता है। चार साल पहले मैंने यह चर्चा शुरु करवाई थी लेकिन कुछ निजी कारणों से मैं ही लंबे समय के लिए ऑफलाइन हो गया और अब तो काफी कुछ बदल गया। उस समय के कई वरिष्ठ सदस्य अब कहीं नज़र ही नहीं आते। --[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 15:09, 27 नवम्बर 2021 (UTC) :::{{ping|चंद्र शेखर}} जी, मैंने आपको बताया तो की ऐसे नामांकन पर चर्चा/समीक्षा में भाग लेना, समीक्षा करना और सुधार सुझाना कोई भी कर सकता है। इसमें प्रबंधकों द्वारा इसे किसी अन्य सदस्य को देने जैसा कुछ नहीं है, पहले ही यह सभी को मिला हुआ है। प्रबंधक का कार्य केवल इतना है कि चर्चा/समीक्षा के बाद उसका मूल्यांकन करे, निर्णय करे, और निर्णय अनुसार, अगर जानकारी मुखपृष्ठ पर अद्यतन की जाने योग्य हो तो उसे अद्यतन कर दे; अगर नामांकन उचित न हो तो न अद्यतन करे। चूँकि, चर्चा का परिणाम घोषित करना और स्वीकृत होने पर मुखपृष्ठ का अनुभाग अद्यतन करना प्रबंधक का काम है, यह भ्रमवश मान लिया गया है की समीक्षा भी प्रबंधक ही करेगा। कृपया इसी पृष्ठ पर सबसे ऊपर के अनुभाग में पढ़ें - ''"किसी भी नामांकन की समीक्षा कोई भी प्रबन्धक अथवा पुनरीक्षक कर सकता है। '''नवीन सदस्य भी समीक्षा में भाग ले सकते हैं''' लेकिन मुखपृष्ठ पर अद्यतन करने से पूर्व प्रबन्धक सभी समीक्षाओं को मध्यनज़र रखेगा।"''--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 27 नवम्बर 2021 (UTC) ==28 जून 2022== * ..कि गायक [[पात्सी टोरेस]] को "तेजनो संगीत की राजकुमारी" कहा जाता था? * ... कि जब उसके बॉस ने उसे अपनी अवैतनिक टेलीविजन टिप्पणी भूमिका छोड़ने के लिए कहा, तो [[केटी फांग]] ने इसके बजाय अपनी सशुल्क नौकरी छोड़ दी? कृप्या इस जानकारी को मुखपृष्ठ पर डालने में सहयोग करें।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:31, 28 जून 2022 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी: पहले क्या संवाद के लिए यदि एक लेख (छोटा ही सही) "तेजनो संगीत" पर भी निर्मित कर दिया जायेगा तो उचित रहेगा। :दूसरे नामांकन में हुक को मैं समझ नहीं पा रहा हूँ। मतलब हुक को थोड़ा सा सरल भाषा में करने की आवश्यकता है। इसके अतिरिक्त सम्बंधित लेख में भी "NBCUniversal" एवं "WFOR" जैसे शब्दों को देवनागरी लिपि में नहीं रखने का कोई विशेष प्रयोजन समझ नहीं पा रहा हूँ। कृपया अपने उत्तर में मुझे पिंग करें जिससे समीक्षा करने में तेजी आ सके। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:20, 11 जुलाई 2022 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी: ::* ..कि गायक [[पात्सी टोरेस]] को "[[तेजनो संगीत]] की राजकुमारी" कहा जाता था? ::::दूसरे नामांकन में हुक "राज्य के वकील की मुख्य सहायक, कैथरीन फर्नांडीज रंडले ने उन्हें सूचित किया कि उन्हें भूमिका छोड़ने की जरूरत है, क्योंकि रुंडल नहीं चाहती कि उनके सहायक आपराधिक परीक्षणों के बारे में सार्वजनिक कानूनी विश्लेषण या टिप्पणी प्रदान करें"। ::* ..कि जब उसके बॉस ने उसे अपनी अवैतनिक टेलीविजन टिप्पणी भूमिका छोड़ने के लिए कहा, तो [[केटी फांग]] ने इसके बजाय अपनी सशुल्क नौकरी छोड़ दी? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:06, 12 जुलाई 2022 (UTC) :यह नामांकन काफी समय से लंबित पड़ा हुआ है। @[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, पहले हुक से संबंधित लेखों में मुख्य बात तेजनो संगीत की वर्तनी में एकरूपता नहीं है, कहीं "तेजनो" लिखा हुआ है कहीं "तेजानो" लिखा हुआ है। शेष सब ठीकठाक ही लग रहा। दूसरा हुक मुझे लंबा भी लगा और कोई ख़ास रुचिकर भी नहीं लगा। :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी पहले हुक के लिए मेरी सहमति है। दूसरा आप देख लें और इन्हें अद्यतन कर सकते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:05, 30 अक्टूबर 2022 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी: मुझे तो दूसरा हुक मशीनी अनुवाद जैसा लग रहा है। अभी मुझे अधिक समय नहीं मिल रहा अन्यथा विषय को पढ़कर समझने का प्रयास करता अतः अभी के लिए क्षमा चाहता हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:40, 30 अक्टूबर 2022 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} ==23 जुलाई 2023== ===[[आई हैव ए ड्रीम]]=== *...कि '''[[आई हैव ए ड्रीम]]''' अमेरिकी इतिहास में सबसे प्रतिष्ठित भाषणों में से एक है?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) ===[[टाइटैनिक का मलबा]]=== *...कि '''[[टाइटैनिक का मलबा]]''' समुद्र में तेज़ी से गल रहा है और ऐसे ही होते रहने पर यह मलबा 20-30 साल में समुद्र में पूरा घुल जायेगा?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) ===[[मिमी (2021 फ़िल्म)]]=== *...कि फ़िल्म '''[[मिमी (2021 फ़िल्म)|मिमी]]''' के लिये [[कृति सेनन]] को सर्वश्रेष्ठ अभिनय का फ़िल्मफेयर पुरस्कार मिला था?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) ===[[फीफा विश्व कप ट्रॉफी]]=== *...कि [[फीफा विश्व कप]] के विजेता को 2005 के बाद से कभी भी असल '''[[फीफा विश्व कप ट्रॉफी]]''' नहीं दी जाती है?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) ===[[नाज़िया हसन]]=== *...कि '''[[नाज़िया हसन]]''' का केवल 35 वर्ष की आयु में देहांत हो गया था? {{टिप्पणी}}, यह सभी लेख हाल की प्रतियोगिता में बने हैं। इनमें मेरे खुद की समीक्षा के अनुसार सारे नियम पूर्ण लेख हैं। बाकी किसी और को इनकी समीक्षा करनी हो तो एक सप्ताह का समय है। कोई वाजिब आपत्ति ना आने पर मैं नियम अनुसार इन सबको मुखपृष्ठ पे लगा दूंगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) *सबको मुखपृष्ठ पे प्रदर्शित किया गया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:25, 12 दिसम्बर 2023 (UTC) {{चर्चा तल}} ==21 नवम्बर 2025== * ...कि "[[शौचालय नहीं तो दुल्हन नहीं| शौचालय नहीं, दुल्हन नहीं]]" अभियान ने महिलाओं के परिवारों को विवाह की पूर्व शर्त के रूप में शौचालय की मांग करने के लिए प्रोत्साहित किया?<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<font color="#FF00FF">चा</font><font color="#FF7E00">ह</font><font color="#00A300">र</font> <font color="#0A20F0">धर्मेंद्र</font>]]</span><sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup>16:23, 21 नवम्बर 2025 (UTC) ==24 नवम्बर 2025== * ...कि शोधकर्ताओं ने गलती से मिट्टी के बैक्टीरिया में [[प्रीमेथिलेनोमाइसिन सी लैक्टोन |एक नया एंटीबायोटिक]] खोज लिया?<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<font color="#FF00FF">चा</font><font color="#FF7E00">ह</font><font color="#00A300">र</font> <font color="#0A20F0">धर्मेंद्र</font>]]</span><sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup>07:51, 24 नवम्बर 2025 (UTC) ==28 नवम्बर 2025== * ... कि [[स्प्लैश (ऊदबिलाव)|एक खोज और बचाव दल ने]] अपने पहले मिशन पर, 25 साल पुराने हत्या के मामले में एक हथियार बरामद किया?<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<font color="#FF00FF">चा</font><font color="#FF7E00">ह</font><font color="#00A300">र</font> <font color="#0A20F0">धर्मेंद्र</font>]]</span><sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup>07:23, 28 नवम्बर 2025 (UTC) 1l8xger42051byxzawwapwki1tc4yas नरवर दुर्ग 0 706485 6631912 6538334 2026-10-22T05:38:53Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631912 wikitext text/x-wiki {{Infobox building |name = नरवर दुर्ग |native_name= Narwar Fort |image = Narwar fort.jpg |caption = नरवर दुर्ग |former_names = |pushpin_map = India Madhya Pradesh |coordinates = {{coord|25.646|N|77.905|E|display=inline, title}} |building_type = दुर्ग |architectural_style = भील,राजपूत व मुगल |structural_system = |cost = |location_country = {{IND}} |location = [[नरवर]], [[शिवपुरी ज़िला]], [[मध्य प्रदेश]] |address = |client = राजा कमल [[नल-दमयन्ती|नल]] |owner = |current_tenants = |landlord =राजा [[नल-दमयन्ती|नल]] |start_date = महाभारत काल |completion_date = कश्यप,10वीं शताब्दी, कछवाहा राजपूत |inauguration_date = |demolition_date = |destruction_date = |height = {{convert|500|ft|m}} |diameter = |other_dimensions = |floor_count = |floor_area = |main_contractor = |architect = प्राचीन |structural_engineer = |services_engineer = |civil_engineer = अज्ञात |other_designers = |quantity_surveyor = |awards = |references = }} '''नरवर दुर्ग''' (Narwar Fort) [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य के [[शिवपुरी ज़िले]] के [[नरवर]] नगर में स्थित एक ऐतिहासिक [[दुर्ग]] है। यह [[विंध्य पर्वतमाला]] की एक पहाड़ी पर 500 फुट की ऊँचाई पर खड़ा है और 8 वर्ग किमी के क्षेत्रफल पर फैला है। यह किला मूलतः गोत्र कछवाहा क्षत्रिय वंश के राजा नल द्वारा बनवाया गया राजा नल और विदर्भ देश की राजकुमारी दमयंती की प्रेम कहानी इसी किले से जुड़ी है कहा जाता है कि यहाँ एक पुराना सैन्य निर्माण था <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=OgFhEAAAQBAJ&pg=PT193&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%A8%E0%A4%B2+%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiPgLmhgJmCAxXJ4TgGHWL2ACAQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE%20%E0%A4%A8%E0%A4%B2%20%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2&f=false|title=Siva Purana - Part 7 Sata Rudra Samhitha ★ शिव महा पुराणम् - 7 भाग शत रुद्र संहिता: मूल श्लोक सहित हिन्दी अनुवाद|last=Chaturvedi|first=Anil|date=2022-02-24|publisher=Kausiki Books|language=hi}}</ref>। ।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref> == इतिहास == पहले इस दुर्ग का निर्माण कछवाहा [[राजपूत|राजपूतों]] ने करा। कछवाहों के बाद यहाँ परिहार और फ़िर तोमर राजपूतों का आधिपत्य रहा और अन्ततः यह 16वीं शताब्दी में मुगलों के अधीन आ गया, किंतु इस पर से राजपूत शासन चले जाने के कारण आस पास के राजपूत सरदारों और जमींदारों ने स्वयं को स्वतंत्र घोषित कर दिया। जो राजपूत सरदार पहले से ही स्वतंत्र शासन कर रहे थे, वे भी शक्तिशाली थे। उनमे एक बड़ी और शक्तिशाली जमींदारी रायपुर रही जिसपर चौहान राजपूतों का अधिकार था। उस समय नरवर से मालवा की और जाने का यहां से एक प्रमुख मार्ग था जो की चौहानों के अधिकार में होने के कारण मुघलों के लिये अच्छा नहीं था। मुघलों के अनेक प्रयासों के वाद भी वे कुछ ना कर सके और मुघल चौहानों तथा अन्य शक्तिशाली राजपूत सरदारों के कारण कमजोर हो रहे थे। नरवर राजपूतों का राज्य रहा इसलिये राजपूत सरदार पुनः उसपर राजपूत शासन चाहते थे। रायपुर के चौहान निरंतर अपनी सीमाओं का विकास कर रहे थे और शक्ति में वृद्धि कर रहे थे। और संभवतः चौहान जल्द ही नरवर पर अधिकार कर लेते किंतु कालान्तर में १९वीं शताब्दी के आरम्भ में यहां मराठा सरदार सिन्धिया ने अधिकार किया और चौहानों से रक्षित करने का प्रयास किया किंतु लोक कथाओं से पता चलता हे की चौहानों ने मराठों को भी कभी कर नहीं दिया और मराठे भी यहां राजपूतों के प्रभाव के कारण मुघलों को यहां से परास्त और उनका पूर्णतः शासन समाप्त करने के वाद भी राजपूतों के ठिकानों पर अधिकार नहीं कर पाये। [[आल्हा खण्ड|आल्हा काव्य]] में नरवर गढ़ को 'मोहरम गढ़' भी कहा गया है, जहाँ के राजा मोतीमल [[बघेल]] का ज़िक्र मिलता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books/about/The_Lay_of_Alha.html?id=I74eAAAACAAJ&redir_esc=y|title=The Lay of Alha: A Saga of Rajput Chivalry as Sung by Minstrels of Northern India|last=Grierson|first=George|date=1990|publisher=Vintage Books|isbn=978-81-85326-39-9|language=en}}</ref> 1150 ई. के बाद यहाँ मुख्य रूप से राजपूत शासकों ने राज किया। बाद के काल में गोहद के जाट शासक महाराजा भीम सिंह ने भी इस किले पर अपना अधिकार होने का दावा किया था|<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books/about/The_Central_India_State_Gazetteer_Series.html?id=pwWCzwEACAAJ&redir_esc=y|title=The Central India State Gazetteer Series: Gwalior State Gazetteer. Text And Tables|last=India|first=Central|date=2022-10-27|publisher=Creative Media Partners, LLC|isbn=978-1-01-869509-9|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books/about/History_of_the_Jats.html?id=1L-PSQAACAAJ&redir_esc=y|title=History of the Jats: Contribution to the History of Northern India - (upto the Death of Mirza Najaf Khan, 1782)|last=Kanunago|first=Kalika Rajana|last2=Singh|first2=K. R. Qanungo Vir|date=2003|publisher=Low Price Publications|isbn=978-81-7536-107-2|language=en}}</ref> === राजा === नरवर का किला बुंदेलखंड में पहले एवं मध्य भारत के ग्वालियर किले के बाद दूसरे नंबर का है। नरवर दुर्ग नाग राजाओं की राजधानी था। यहां ९ नाग राजाओं ने राज किया। ये राजा इस प्रकार से थे: * भीम नाग (57–82ई.) * खुर्जर नाग (82–107ई.) * वत्स नाग (107–132ई) * स्कंधनाग (132–187) * बृहस्पति नाग (187–202ई.) * गणपति नाग (202–226ई.) * व्याग्र नाग (226–252ई.) * वसुनाग (252–277) * देवनाग (277–300ई.) इनके बाद समुद्र गुप्त ने नाग राजाओं पर आक्रमण किया एवं इस वंश को समाप्त कर किले को अधीन किया। इस बारे में इलाहाबाद स्तंभ में उल्लेख मिलते हैं। === पौराणिक सन्दर्भ === महाभारत कालीन [[नरवर]] का उल्लेख श्री हर्ष रचित नैषिधीयचरितम् में निषध नगर या निषध देश के नाम से विस्तारपूर्वक मिलता है। प्रसिद्ध [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] सूक्ति नरवर (तत्कालीन नलपुर) के राजा नल द्वारा अपनी पत्नी [[दमयन्ती]] को कही गयी: ::''चउओते। मितं च सारं च वचो हि वागमिता॥'' :::''— नैषिधीयचिरतम् (सरग - ९)'' नरवर का किला भारतीय किलों की शान और अत्यन्त प्राचीन व सबसे सुरक्षित किला माना जात है। विदेशी यात्री टिफिनथलर ने नरवर किले की सुरक्षा के बारे में वर्णन करते हुए लिखा है कि - "नरवर किले को जीत पाना बेहद दुष्कर है। सुरक्षा के दृष्टि से इसका कोई जवाब नहीं"। इस शहर का ऐतिहासिक महत्व भी रहा है और इसे १२वीं शताब्दी तक नालापुरा के नाम से जाना जाता था। इस महल का नाम राजा [[नल-दमयन्ती|नल]] के नाम पर रखा गया है जिनके और [[दमयंती]] की प्रेमगाथाएं महाकाव्य [[महाभारत]] में पढ़ने को मिलती हैं। == भौगोलिक स्थिति == इस दुर्ग के पूर्वी ओर पूर्व से पश्चिम दिशा की ओर लंबवत् एक दूसरा पहाड़ है, जिसे हजीरा पहाड़ कहते है, क्योंकि इसके पश्चिमी भाग के शिखर पर दो कलात्मक हजीरा निर्मित हैं। दुर्ग के दक्षिण–पश्चिम एवं उत्तर में लगी हुई [[सिंध]] एवं पूर्व से अहीर नदी ने चारो ओर से प्राकृतिक सुरक्षा प्रदान कर दी है। नरवर दुर्ग में अनेक हिंदू मंदिर निर्मित है। == चित्रदीर्घा == <gallery> चित्र:खंडहर प्राचीन नरवर किला (नरवर म.प्र.).jpg चित्र:पिसनहारी दरवाजा, नरवर किला (नरवर, म.प्र.).jpg नरवर किला, नरवर (मध्यप्रदेश).jpg Narwar fort narwar mp.jpg प्राचीन और ऐतिहासिक नरवर किला.jpg </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[नरवर]] * [[शिवपुरी ज़िला]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{भारत के किले}} [[श्रेणी:भारत में दुर्ग]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश में दुर्ग]] [[श्रेणी:शिवपुरी ज़िले में पर्यटन आकर्षण]] 7vr4f5gf0atnhr0s1e77nfmiwdapmpu Tehran Museum of Contemporary Art 0 714112 6631885 3069744 2026-10-22T04:26:27Z अमर तिवारी 932885 /* */ 6631885 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[समकालीन कला संग्रहालय, तेहरान]] {{शीह|अप्रचलित अन्य-भाषी पुनर्प्रेषण}} q1ysmm3hlvokuxcul9s9esqqy03rpsj पूर्वी गंगवंश 0 719794 6631772 6631728 2026-10-21T14:48:09Z Mundhalia746 934684 6631772 wikitext text/x-wiki '''पूर्वी गंगवंश''' (ओड़िया : ଗଙ୍ଗ ବଂଶ ଶାସନ/गंग बंश शासन) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] का एक हिन्दू राजवंश था। उन्होने [[कलिंग]] को राजधानी बनाया। उनके राज्य के अन्तर्गत वर्तमान समय का सम्पूर्ण [[ओडिशा|उड़ीसा]] तो था ही, इसके साथ ही [[पश्चिम बंगाल]], [[आन्ध्र प्रदेश]] तथा [[छत्तीसगढ़]] के भी कुछ भाग थे।इनका शासन ११वीं शताब्दी से १५वीं शताब्दी तक रहा। उनकी राजधानी का नाम 'कलिंगनगर' था जो वर्तमान समय में आन्ध्र प्रदेश के [[श्रीकाकुलम जिला]] का [[श्रीमुखलिंगम]] है। पहले यह उड़ीसा के गंजम जिले में था। पूर्वी गंगवंश के शासक [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क के सूर्य मन्दिर]] के निर्माण के लिये प्रसिद्ध हैं। [[File:Konarka Temple.jpg|thumb|[[कोणार्क सूर्य मंदिर]]]] == शासकों की सूची == === कलिंग शासक (496–1038 ईस्वी) === * मित्तवर्मन, [[वाकाटक]] शासन के अंतर्गत एक जागीरदार [[पूर्वी गंगवंश]] राजा * इंद्रवर्मन I (496–535), पहला शासक * सामंतवर्मन (537–562) * हस्तिवर्मन (562–578) * इंद्रवर्मन II (578–589) * दानार्णव (589) * इंद्रवर्मन III (589–652) * गुनारव (652–682) * देवेंद्रवर्मन I (652–682) * ''अंतर्काल'' * अनंतवर्मन III (808–812) * राजेंद्रवर्मन II (812–840) * देवेंद्रवर्मन चतुर्थ (840–885) * देवेंद्रवर्मन V (885–895) * गनमहरनव I (895–939) * वज्रहस्त II या अनंगभीमदेव I (895–939) * गुंदामा (939–942) * कामरानवा I (942–977) * विनायदित्य (977–980) * वज्रहस्त अन्याभिमा (980–1038) === त्रिकलिंग शासक (1038–1434 ईस्वी) === * वज्रहस्त अनंतवर्मन या वज्रहस्ता पंचम (1038–1078) * राजराजा देवेंद्रवर्मन या राजराजा देव प्रथम (1078) * [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] (1078–1147) * [[कामार्णव देव]] (1147–1156) * [[राघव देव]] (1156–1170) * राजराजा देव द्वितीय (1170–1178) * अनंगभीम देव द्वितीय (1178–1198) * [[राजराजा देव तृतीय]] (1198–1211) * [[अनंगभीम देव तृतीय]] या अनंगभूमि तृतीय (1211–1238) * [[नरसिंह देव प्रथम]] (1238–1264) * [[भानु देव प्रथम]] (1264–1279) * नरसिंह देव द्वितीय (1279–1306) * भानु देव द्वितीय (1306–1328) * नरसिंह देव तृतीय (1328–1352) * भानु देव तृतीय (1352–1379) * नरसिंह देव चतुर्थ (1379–1424) * भानु देव चतुर्थ (1424–1434), अंतिम शासक ==इन्हें भी देखें== *[[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंग वंश]] *[[गंगवंश (श्वेतक)]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:ओड़िशा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] {{इति-आधार}} ahio491cg94w8e99jwio4c3kd8xdpf6 6631821 6631772 2026-10-21T17:25:07Z Mundhalia746 934684 6631821 wikitext text/x-wiki '''पूर्वी गंगवंश''' (ओड़िया : ଗଙ୍ଗ ବଂଶ ଶାସନ/गंग बंश शासन) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] का एक हिन्दू राजवंश था। उन्होने [[कलिंग]] को राजधानी बनाया। उनके राज्य के अन्तर्गत वर्तमान समय का सम्पूर्ण [[ओडिशा|उड़ीसा]] तो था ही, इसके साथ ही [[पश्चिम बंगाल]], [[आन्ध्र प्रदेश]] तथा [[छत्तीसगढ़]] के भी कुछ भाग थे।इनका शासन ११वीं शताब्दी से १५वीं शताब्दी तक रहा। उनकी राजधानी का नाम 'कलिंगनगर' था जो वर्तमान समय में आन्ध्र प्रदेश के [[श्रीकाकुलम जिला]] का [[श्रीमुखलिंगम]] है। पहले यह उड़ीसा के गंजम जिले में था। पूर्वी गंगवंश के शासक [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क के सूर्य मन्दिर]] के निर्माण के लिये प्रसिद्ध हैं। [[File:Konarka Temple.jpg|thumb|[[कोणार्क सूर्य मंदिर]]]] == शासकों की सूची == === कलिंग शासक (496–1038 ईस्वी) === * मित्तवर्मन, [[वाकाटक]] शासन के अंतर्गत एक जागीरदार [[पूर्वी गंगवंश]] राजा * इंद्रवर्मन I (496–535), पहला शासक * सामंतवर्मन (537–562) * हस्तिवर्मन (562–578) * इंद्रवर्मन II (578–589) * दानार्णव (589) * इंद्रवर्मन III (589–652) * गुनारव (652–682) * देवेंद्रवर्मन I (652–682) * ''अंतर्काल'' * अनंतवर्मन III (808–812) * राजेंद्रवर्मन II (812–840) * देवेंद्रवर्मन चतुर्थ (840–885) * देवेंद्रवर्मन V (885–895) * गनमहरनव I (895–939) * वज्रहस्त II या अनंगभीमदेव I (895–939) * गुंदामा (939–942) * कामरानवा I (942–977) * विनायदित्य (977–980) * वज्रहस्त अन्याभिमा (980–1038) === त्रिकलिंग शासक (1038–1434 ईस्वी) === * वज्रहस्त अनंतवर्मन या वज्रहस्ता पंचम (1038–1078) * राजराजा देवेंद्रवर्मन या राजराजा देव प्रथम (1078) * [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] (1078–1147) * [[कामार्णव देव]] (1147–1156) * [[राघव देव]] (1156–1170) * [[राजराजा देव द्वितीय]] (1170–1178) * [[अनंगभीम देव द्वितीय]] (1178–1198) * [[राजराजा देव तृतीय]] (1198–1211) * [[अनंगभीम देव तृतीय]] या अनंगभूमि तृतीय (1211–1238) * [[नरसिंह देव प्रथम]] (1238–1264) * [[भानु देव प्रथम]] (1264–1279) * [[नरसिंह देव द्वितीय]] (1279–1306) * [[भानु देव द्वितीय]] (1306–1328) * [[नरसिंह देव तृतीय]] (1328–1352) * भानु देव तृतीय (1352–1379) * नरसिंह देव चतुर्थ (1379–1424) * भानु देव चतुर्थ (1424–1434), अंतिम शासक ==इन्हें भी देखें== *[[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंग वंश]] *[[गंगवंश (श्वेतक)]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:ओड़िशा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] {{इति-आधार}} rcw2909i2l09n41rojm3x3b4g9xl863 6631841 6631821 2026-10-21T20:22:42Z Mundhalia746 934684 6631841 wikitext text/x-wiki '''पूर्वी गंगवंश''' (ओड़िया : ଗଙ୍ଗ ବଂଶ ଶାସନ/गंग बंश शासन) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] का एक हिन्दू राजवंश था। उन्होने [[कलिंग]] को राजधानी बनाया। उनके राज्य के अन्तर्गत वर्तमान समय का सम्पूर्ण [[ओडिशा|उड़ीसा]] तो था ही, इसके साथ ही [[पश्चिम बंगाल]], [[आन्ध्र प्रदेश]] तथा [[छत्तीसगढ़]] के भी कुछ भाग थे।इनका शासन ११वीं शताब्दी से १५वीं शताब्दी तक रहा। उनकी राजधानी का नाम 'कलिंगनगर' था जो वर्तमान समय में आन्ध्र प्रदेश के [[श्रीकाकुलम जिला]] का [[श्रीमुखलिंगम]] है। पहले यह उड़ीसा के गंजम जिले में था। पूर्वी गंगवंश के शासक [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क के सूर्य मन्दिर]] के निर्माण के लिये प्रसिद्ध हैं। [[File:Konarka Temple.jpg|thumb|[[कोणार्क सूर्य मंदिर]]]] == शासकों की सूची == === कलिंग शासक (496–1038 ईस्वी) === * मित्तवर्मन, [[वाकाटक]] शासन के अंतर्गत एक जागीरदार [[पूर्वी गंगवंश]] राजा * इंद्रवर्मन I (496–535), पहला शासक * सामंतवर्मन (537–562) * हस्तिवर्मन (562–578) * इंद्रवर्मन II (578–589) * दानार्णव (589) * इंद्रवर्मन III (589–652) * गुनारव (652–682) * देवेंद्रवर्मन I (652–682) * ''अंतर्काल'' * अनंतवर्मन III (808–812) * राजेंद्रवर्मन II (812–840) * देवेंद्रवर्मन चतुर्थ (840–885) * देवेंद्रवर्मन V (885–895) * गनमहरनव I (895–939) * वज्रहस्त II या अनंगभीमदेव I (895–939) * गुंदामा (939–942) * कामरानवा I (942–977) * विनायदित्य (977–980) * वज्रहस्त अन्याभिमा (980–1038) === त्रिकलिंग शासक (1038–1434 ईस्वी) === * [[वज्रहस्ता पंचम]] या वज्रहस्त अनंतवर्मन (1038–1078) * [[राजराजा देव प्रथम]] या राजराजा देवेंद्रवर्मन (1078) * [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] (1078–1147) * [[कामार्णव देव]] (1147–1156) * [[राघव देव]] (1156–1170) * [[राजराजा देव द्वितीय]] (1170–1178) * [[अनंगभीम देव द्वितीय]] (1178–1198) * [[राजराजा देव तृतीय]] (1198–1211) * [[अनंगभीम देव तृतीय]] या अनंगभूमि तृतीय (1211–1238) * [[नरसिंह देव प्रथम]] (1238–1264) * [[भानु देव प्रथम]] (1264–1279) * [[नरसिंह देव द्वितीय]] (1279–1306) * [[भानु देव द्वितीय]] (1306–1328) * [[नरसिंह देव तृतीय]] (1328–1352) * [[भानु देव तृतीय]] (1352–1379) * [[नरसिंह देव चतुर्थ]] (1379–1424) * [[भानु देव चतुर्थ]] (1424–1434), अंतिम शासक ==इन्हें भी देखें== *[[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंग वंश]] *[[गंगवंश (श्वेतक)]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:ओड़िशा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] {{इति-आधार}} lyvd9w9ms53fawm0yoz72meng5pgtlm 6631989 6631841 2026-10-22T09:36:43Z Mundhalia746 934684 6631989 wikitext text/x-wiki '''पूर्वी गंगवंश''' (ओड़िया : ଗଙ୍ଗ ବଂଶ ଶାସନ/गंग बंश शासन) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] का एक हिन्दू राजवंश था। उन्होने [[कलिंग]] को राजधानी बनाया। उनके राज्य के अन्तर्गत वर्तमान समय का सम्पूर्ण [[ओडिशा|उड़ीसा]] तो था ही, इसके साथ ही [[पश्चिम बंगाल]], [[आन्ध्र प्रदेश]] तथा [[छत्तीसगढ़]] के भी कुछ भाग थे।इनका शासन ११वीं शताब्दी से १५वीं शताब्दी तक रहा। उनकी राजधानी का नाम 'कलिंगनगर' था जो वर्तमान समय में आन्ध्र प्रदेश के [[श्रीकाकुलम जिला]] का [[श्रीमुखलिंगम]] है। पहले यह उड़ीसा के गंजम जिले में था। पूर्वी गंगवंश के शासक [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क के सूर्य मन्दिर]] के निर्माण के लिये प्रसिद्ध हैं। [[File:Konarka Temple.jpg|thumb|[[कोणार्क सूर्य मंदिर]]]] == शासकों की सूची == === कलिंग शासक (496–1038 ईस्वी) === * मित्तवर्मन, [[वाकाटक]] शासन के अंतर्गत एक जागीरदार [[पूर्वी गंगवंश]] राजा * इंद्रवर्मन I (496–535), पहला शासक * सामंतवर्मन (537–562) * हस्तिवर्मन (562–578) * इंद्रवर्मन II (578–589) * दानार्णव (589) * इंद्रवर्मन III (589–652) * गुनारव (652–682) * देवेंद्रवर्मन I (652–682) * ''अंतर्काल'' * अनंतवर्मन III (808–812) * राजेंद्रवर्मन II (812–840) * देवेंद्रवर्मन चतुर्थ (840–885) * देवेंद्रवर्मन V (885–895) * गनमहरनव I (895–939) * वज्रहस्त II या अनंगभीमदेव I (895–939) * गुंदामा (939–942) * कामरानवा I (942–977) * विनायदित्य (977–980) * वज्रहस्त अन्याभिमा (980–1038) === त्रिकलिंग शासक (1038–1434 ईस्वी) === * [[वज्रहस्ता पंचम]] या वज्रहस्त अनंतवर्मन (1038–1070) * [[राजराजा देव प्रथम]] या राजराजा देवेंद्रवर्मन (1070-1078) * [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] (1078–1147) * [[कामार्णव देव]] (1147–1156) * [[राघव देव]] (1156–1170) * [[राजराजा देव द्वितीय]] (1170–1178) * [[अनंगभीम देव द्वितीय]] (1178–1198) * [[राजराजा देव तृतीय]] (1198–1211) * [[अनंगभीम देव तृतीय]] या अनंगभूमि तृतीय (1211–1238) * [[नरसिंह देव प्रथम]] (1238–1264) * [[भानु देव प्रथम]] (1264–1279) * [[नरसिंह देव द्वितीय]] (1279–1306) * [[भानु देव द्वितीय]] (1306–1328) * [[नरसिंह देव तृतीय]] (1328–1352) * [[भानु देव तृतीय]] (1352–1379) * [[नरसिंह देव चतुर्थ]] (1379–1424) * [[भानु देव चतुर्थ]] (1424–1434), अंतिम शासक ==इन्हें भी देखें== *[[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंग वंश]] *[[गंगवंश (श्वेतक)]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:ओड़िशा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] {{इति-आधार}} boubpy3ayt9n6jvm5putx29b4qiwfs6 6631991 6631989 2026-10-22T09:48:48Z Mundhalia746 934684 6631991 wikitext text/x-wiki '''पूर्वी गंगवंश''' (ओड़िया : ଗଙ୍ଗ ବଂଶ ଶାସନ/गंग बंश शासन) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] का एक हिन्दू राजवंश था। उन्होने [[कलिंग]] को राजधानी बनाया। उनके राज्य के अन्तर्गत वर्तमान समय का सम्पूर्ण [[ओडिशा|उड़ीसा]] तो था ही, इसके साथ ही [[पश्चिम बंगाल]], [[आन्ध्र प्रदेश]] तथा [[छत्तीसगढ़]] के भी कुछ भाग थे।इनका शासन ११वीं शताब्दी से १५वीं शताब्दी तक रहा। उनकी राजधानी का नाम 'कलिंगनगर' था जो वर्तमान समय में आन्ध्र प्रदेश के [[श्रीकाकुलम जिला]] का [[श्रीमुखलिंगम]] है। पहले यह उड़ीसा के गंजम जिले में था। पूर्वी गंगवंश के शासक [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क के सूर्य मन्दिर]] के निर्माण के लिये प्रसिद्ध हैं। [[File:Konarka Temple.jpg|thumb|[[कोणार्क सूर्य मंदिर]]]] == शासकों की सूची == === कलिंग शासक (496–1038 ईस्वी) === * मित्तवर्मन, [[वाकाटक]] शासन के अंतर्गत एक जागीरदार [[पूर्वी गंगवंश]] राजा * इंद्रवर्मन I (496–535), पहला शासक * सामंतवर्मन (537–562) * हस्तिवर्मन (562–578) * इंद्रवर्मन II (578–589) * दानार्णव (589) * इंद्रवर्मन III (589–652) * गुनारव (652–682) * देवेंद्रवर्मन I (652–682) * ''अंतर्काल'' * अनंतवर्मन III (808–812) * राजेंद्रवर्मन II (812–840) * देवेंद्रवर्मन चतुर्थ (840–885) * देवेंद्रवर्मन V (885–895) * गनमहरनव I (895–939) * वज्रहस्त II या अनंगभीमदेव I (895–939) * गुंदामा (939–942) * कामरानवा I (942–977) * विनायदित्य (977–980) * वज्रहस्त अन्याभिमा (980–1038) === त्रिकलिंग शासक (1038–1434 ईस्वी) === * [[वज्रहस्ता पंचम]] या वज्रहस्त अनंतवर्मन (1038–1070) * [[देवेंद्रवर्मन राजराजा देव]] (1070-1078) * [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] (1078–1147) * [[कामार्णव देव]] (1147–1156) * [[राघव देव]] (1156–1170) * [[राजराजा देव द्वितीय]] (1170–1178) * [[अनंगभीम देव द्वितीय]] (1178–1198) * [[राजराजा देव तृतीय]] (1198–1211) * [[अनंगभीम देव तृतीय]] या अनंगभूमि तृतीय (1211–1238) * [[नरसिंह देव प्रथम]] (1238–1264) * [[भानु देव प्रथम]] (1264–1279) * [[नरसिंह देव द्वितीय]] (1279–1306) * [[भानु देव द्वितीय]] (1306–1328) * [[नरसिंह देव तृतीय]] (1328–1352) * [[भानु देव तृतीय]] (1352–1379) * [[नरसिंह देव चतुर्थ]] (1379–1424) * [[भानु देव चतुर्थ]] (1424–1434), अंतिम शासक ==इन्हें भी देखें== *[[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंग वंश]] *[[गंगवंश (श्वेतक)]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:ओड़िशा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] {{इति-आधार}} hkqge42e00f9k4a2zcc9rxjsmz5185q 6631995 6631991 2026-10-22T09:57:31Z Mundhalia746 934684 6631995 wikitext text/x-wiki '''पूर्वी गंगवंश''' (ओड़िया : ଗଙ୍ଗ ବଂଶ ଶାସନ/गंग बंश शासन) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] का एक हिन्दू राजवंश था। उन्होने [[कलिंग]] को राजधानी बनाया। उनके राज्य के अन्तर्गत वर्तमान समय का सम्पूर्ण [[ओडिशा|उड़ीसा]] तो था ही, इसके साथ ही [[पश्चिम बंगाल]], [[आन्ध्र प्रदेश]] तथा [[छत्तीसगढ़]] के भी कुछ भाग थे।इनका शासन ११वीं शताब्दी से १५वीं शताब्दी तक रहा। उनकी राजधानी का नाम 'कलिंगनगर' था जो वर्तमान समय में आन्ध्र प्रदेश के [[श्रीकाकुलम जिला]] का [[श्रीमुखलिंगम]] है। पहले यह उड़ीसा के गंजम जिले में था। पूर्वी गंगवंश के शासक [[कोणार्क सूर्य मंदिर|कोणार्क के सूर्य मन्दिर]] के निर्माण के लिये प्रसिद्ध हैं। [[File:Konarka Temple.jpg|thumb|[[कोणार्क सूर्य मंदिर]]]] == शासकों की सूची == === कलिंग शासक (496–1038 ईस्वी) === * मित्तवर्मन, [[वाकाटक]] शासन के अंतर्गत एक जागीरदार [[पूर्वी गंगवंश]] राजा * इंद्रवर्मन I (496–535), पहला शासक * सामंतवर्मन (537–562) * हस्तिवर्मन (562–578) * इंद्रवर्मन II (578–589) * दानार्णव (589) * इंद्रवर्मन III (589–652) * गुनारव (652–682) * देवेंद्रवर्मन I (652–682) * ''अंतर्काल'' * अनंतवर्मन III (808–812) * राजेंद्रवर्मन II (812–840) * देवेंद्रवर्मन चतुर्थ (840–885) * देवेंद्रवर्मन V (885–895) * गनमहरनव I (895–939) * वज्रहस्त II या अनंगभीमदेव I (895–939) * गुंदामा (939–942) * कामरानवा I (942–977) * विनायदित्य (977–980) * वज्रहस्त अन्याभिमा (980–1038) === त्रिकलिंग शासक (1038–1434 ईस्वी) === * [[वज्रहस्त पंचम]] या वज्रहस्त अनंतवर्मन (1038–1070) * [[देवेंद्रवर्मन राजराजा देव]] (1070-1078) * [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] (1078–1147) * [[कामार्णव देव]] (1147–1156) * [[राघव देव]] (1156–1170) * [[राजराजा देव द्वितीय]] (1170–1178) * [[अनंगभीम देव द्वितीय]] (1178–1198) * [[राजराजा देव तृतीय]] (1198–1211) * [[अनंगभीम देव तृतीय]] या अनंगभूमि तृतीय (1211–1238) * [[नरसिंह देव प्रथम]] (1238–1264) * [[भानु देव प्रथम]] (1264–1279) * [[नरसिंह देव द्वितीय]] (1279–1306) * [[भानु देव द्वितीय]] (1306–1328) * [[नरसिंह देव तृतीय]] (1328–1352) * [[भानु देव तृतीय]] (1352–1379) * [[नरसिंह देव चतुर्थ]] (1379–1424) * [[भानु देव चतुर्थ]] (1424–1434), अंतिम शासक ==इन्हें भी देखें== *[[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंग वंश]] *[[गंगवंश (श्वेतक)]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:ओड़िशा का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजवंश]] {{इति-आधार}} t4cws3u5hj0nurou5sd3yl8yp05jk9g वार्ता:राजमुकुट 1 728334 6631767 3116917 2026-10-21T14:42:50Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* राजगद्दी */ नया अनुभाग 6631767 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} == राजगद्दी == मुझे लगता है इसका नाम राजगद्दी होना चाहिए। राजमुकुट वैसे भी शायद मूल शोध है और अंग्रेजी शब्द का शाब्दिक अनुवाद है। लेकिन राजगद्दी अधिक उपयुक्त शब्द है जो "the crown" का अधिक अर्थ रख रहा है। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:42, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) k34n8qq7nn2j18lv6c9s82prr8x7h0u न्यायिक सरोविज्ञान 0 733306 6631782 4568595 2026-10-21T14:59:20Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:कड़ियाँ कम|कड़ियाँ कम]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6631782 wikitext text/x-wiki {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} [[File:Annales de biologie lacustre (1920) (18013064838).jpg|thumb|भिन्न प्रकार के डायटम ]] '''न्यायालयिक सरोविज्ञान''' (न्यायालयिक सरोवरविज्ञान / फॉरेंसिक लिम्नोलॉजी) [[फॉरेंसिक बॉटनी]] का उप-क्षेत्र है जिसमें हम किसी भी अपराध स्थल पर, सैंपल में और अपराध के शिकार व्यक्ति के शरीर मे भी, [[डायटोम]] की जांच करते हैं। डायटोम पानी में पाए जाते हैं और जगह को देख के ही भिन्न-भिन्न प्रकार के डायटोम की कॉलोनी मिलती है जिससे हम अपराध स्थल का आसानी से पता लगा सकते हैं। डायटोम विविध प्रकार के सूक्षम शैवाल हैं जो की सिलिका सेल की दीवार से बने होते हैं। डायटोम की बहुत सी विशेषताए होती हैं जैसे कि रंग, आकार आदि। डायटोम की लगभग ८००० जातियाँ हैं।<ref>Coyle, Heather Miller; Carll Ladd; Timothy Palmbach; Henry C. Lee (2001). "The Green Revolution: Botanical Contributions to Forensics and Drug Enforcement". Croatian Medical Journal (2001): 340–345.</ref> ==डायटोम के लाभ== हर डायटोम की जाति की पहचान उनमें पाए जाने वाले विविध प्रकार के सिलिका से की जाती है, जो कि [[पृथ्वी का वायुमण्डल|वातावरण]] के हिसाब से बदलती रहती है। जब यह सूक्ष्म शैवाल मरते हैं तो इनका फ्रुस्तुले (सिलिका सेल वाल) पानी तलछट बना देता है। इस फ्रुस्तुले की मदद के कारण हमे [[डायटोम]] की प्रजाति का पता लगता है जिससे [[अपराध स्थल]] का भी पता चल जाता है। ==डायटोम परीक्षण== किसी भी व्यक्ति की मृत्यु पानी में डूबने से हुई है या नहीं, इसका पता डायटोम के परीक्षण से चलता है। डायटोम पर जो सिलिका की परत होती है वह अम्ल से अप्रभावित होती है और हर प्रकार के पानी में आसानी से मिल जाती है। जब कोई जीवित व्यक्ति पानी में डूबता है तो साँस लेने के साथ पानी फेफड़ो में चला जाता है और उसके साथ-साथ पानी में पाए जाने वाले डायटोम भी उस व्यक्ति के फेफड़ों में चले जाते हैं। रक्त के प्रवाह के साथ यह डायटोम शरीर के विभिन्न अंगो में पहुँच जाते हैं। अगर किसी भी व्यक्ति के शरीर के विभिन्न अंगों में डायटोम पाए जाते हैं तो हम कह सकते हैं कि पानी में डूबने से पहले व्यक्ति जीवित था। जबकि मृत्यु के बाद अगर किसी भी व्यक्ति को पानी में फेंका जाता है तब डायटोम की उपस्थिति केवल जाँघ और पैरों की हड्डियों में सबसे अधिक होती है। डायटोम के इन परीक्षणों की मदद से हम यह पता लगा सकते हैं कि व्यक्ति की मृत्यु पानी में डूबने से हुई है या फिर मृत शरीर को पानी में डुबोया गया था। डायटोम के परीक्षण से मृत्यु के समय का भी पता लगाया जा सकता है। जैसे अगर डायटोम परीक्षण के बाद डायटोम की कॉलोनी की जातियाँ २० से कम हैं तो कह सकते हैं कि मृत्यु को कम से कम ७-१२ दिन हुए हैं। अगर डायटोम की जातियाँ ५० से ज्यादा हैं तो उस स्थिति में व्यक्ति की मृत्यु को लगभग १ सप्ताह हो गया माना जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:न्यायालयिक विज्ञान]] gggpp0rse1eqohn2gkd2wnnfnag7rkg वसई किला 0 750267 6631918 6597309 2026-10-22T05:40:37Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631918 wikitext text/x-wiki [[File:Vasai fort facade.jpg|thumb|दुर्ग का मुख]] '''बसेन दुर्ग''' ({{langx|mr|वसईचा किल्ला}}, {{langx|pt|Fortaleza de São Sebastião de Baçaim|italic=no}}) [[भारत]] के [[महाराष्ट्र]] के [[पालघर जिला|पालघर जिले]] के वसई गांव में स्थित एक विशाल दुर्ग है। वसाई किला एक राष्ट्रीय महत्व का स्मारक है और [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] द्वारा संरक्षित है। बसेन नाम पुर्तगाली शब्द "बासाइ" (Baçaim) का अंग्रेजी संस्करण है, जिसका कनेक्शन उत्तर कोंकण क्षेत्र के वासा कोंकणी आदिवासी लोगों से माना जाता है, जो मुंबई से दक्षिण [[गुजरात]] तक फैले हुए हैं। दुर्ग का पूरा पुर्तगाली नाम "फोर्टलेज़ा डे साओ सेबास्टियोन डी बासाइ" (वसई के सेंट सेबेस्टियन का किला) है। १५वीं शताब्दी में उत्तर कोंकण तट की खोज करने वाले पुर्तगालियों ने खंबत की सल्तनत को किले का निर्माण (पुनर्निर्माण या विस्तार) करते देखा, और इसे जीतने के लिए इस पर आक्रमण किया। बाद में, अधिक व्यवस्थित प्रयासों के बाद, खंबत की सल्तनत ने सेंट मैथ्यू की संधि पर हस्ताक्षर किए, और यह दुर्ग पुर्तगाल को सौंप दिया। १७३९ में यह दुर्ग मराठों के अधिकार में आया। १७७४ में अंग्रेज़ों ने इस दुर्ग पर कब्ज़ा कर लिया, और फिर १७८३ में [[सालबाई की संधि]] के तहत मराठों को वापस किया। १८१८ में अंग्रेज़ों ने पुनः पूरे क्षेत्र पर अधिकार स्थापित कर दिया था। इस दुर्ग ने प्रथम आंग्ल-मराठा युद्ध में भी प्रमुख भूमिका निभाई। == सन्दर्भ == * {{cite web|last=Rossa|first=Walter|title=Vasai Fort: Historical Background and Urbanism|date=2012|url=http://www.hpip.org/def/en/Contents/Navigation/GeographicToponymicNavigation/Place?a=567|publisher=Heritage of Portuguese Influence|accessdate=29 July 2015|ref=harv|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924031547/http://www.hpip.org/def/en/Contents/Navigation/GeographicToponymicNavigation/Place?a=567|archive-date=24 सितंबर 2015|url-status=dead}} * {{cite web|last=Mendiratta|first=Sidh Losa|title=St. Sebastian Fort: Military Architecture|date=2012|url=http://www.hpip.org/Default/en/Homepage/Entry?a=323|publisher=Heritage of Portuguese Influence|accessdate=29 July 2015|ref=harv|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924031457/http://www.hpip.org/Default/en/Homepage/Entry?a=323|archive-date=24 सितंबर 2015|url-status=dead}} * {{cite web|last=Mendiratta|first=Sidh Losa|title=Dispositivos do Sistema Defensivo da Província do Norte do Estado da Índia (1521-1739)|date=2012|url=https://www.academia.edu/8707147/DISPOSITIVOS_DO_SISTEMA_DEFENSIVO_DA_PROV%C3%8DNCIA_DO_NORTE_DO_ESTADO_DA_%C3%8DNDIA_1521-1739|publisher=PhD Thesis, Coimbra University|access-date=17 फ़रवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160905172708/http://www.academia.edu/8707147/DISPOSITIVOS_DO_SISTEMA_DEFENSIVO_DA_PROV%C3%8DNCIA_DO_NORTE_DO_ESTADO_DA_%C3%8DNDIA_1521-1739|archive-date=5 सितंबर 2016|url-status=live}} {{भारत के दुर्ग}} {{coord|19|19|49|N|72|48|54|E|type:landmark|display=title}} [[श्रेणी:महाराष्ट्र में दुर्ग]] trpmxcs9giyhl8s00ycxm979u7ippxv मेजा (तहसील), इलाहाबाद 0 760982 6631793 6623800 2026-10-21T16:04:48Z Pavan kumar keshari 429334 /* महिला थाना मेजा */ 6631793 wikitext text/x-wiki {{विलय|मेजा|date=मार्च 2025}} {{Multiple issues| {{अद्यतन|date=जनवरी 2017}} {{एकाकी|date=जनवरी 2017}} {{प्रसंग|date=जनवरी 2017}} {{प्राथमिक स्रोत|date=जनवरी 2017}} {{स्रोत कम|date=जनवरी 2017}} }} {{Infobox settlement | name = मेजा (तहसील), प्रयागराज | native_name = | native_name_lang = हिंदी | other_name = | nickname = | settlement_type = क़स्बा | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | coordinates_display = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत }} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[उत्तर प्रदेश के ज़िले|जनपद]] | subdivision_name2 = [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = मीट्रिक | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी|हिंदी]] | demographics1_title2 = बोलचाल की भाषा | demographics1_info2 = [[हिन्दी|हिंदी]] , [[उर्दू भाषा|उर्दू]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|आईएसटी]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पोस्टल इंडेक्स नंबर|PIN]] | postal_code = | area_code_type = टेलीफोन कोड | area_code = | registration_plate = | website = | footnotes = }} यह तहसील [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज जिला]], [[उत्तर प्रदेश]] में स्थित है। 2011 में हुई [[भारत की जनगणना २०११|भारत की जनगणना]] के अनुसार इस तहसील में 395 गांव हैं।<ref>{{Cite web |url=http://vlist.in/state/09.html |title=vlist.in |access-date=26 नवंबर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023190540/http://vlist.in/state/09.html |archive-date=23 अक्तूबर 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://hindi.mapsofindia.com/uttar-pradesh/ |title=mapsofindia.com |access-date=26 नवंबर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121112924/http://hindi.mapsofindia.com/uttar-pradesh/ |archive-date=21 नवंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> मेजा तहसील से दक्षिण में 17 किमी० की दूरी पर कोरांव तहसील जो प्रयागराज जिले को सीधे मध्यप्रदेश से जोड़ती है। ==मुंसिफ न्यायालय मेजा(सिविल जज जूनियर डिवीजन न्यायालय मेजा)== मुंसिफ न्यायालय मेजा,मेजा ख़ास जनपद प्रयागराज उत्तर प्रदेश में स्थित एक "सिविल जज जूनियर डिवीजन" का न्यायालय है। इस न्यायालय को "ग्राम न्यायालय" भी कहा जाता है। जिसमें सिविल तथा क्रिमिनल वादों की सुनवाई होती है। इस न्यायालय में मेजा सर्किल के कोतवाली मेजा,थाना मांडा के सिविल(दिवानी) तथा क्रिमिनल(फौजदारी) से जुड़े मुकदमों की सुनवाई होती है। == सहायक पुलिस आयुक्त (ए.सी.पी.)मेजा == सहायक पुलिस आयुक्त मेजा कार्यालय मेजा ख़ास जनपद प्रयागराज उत्तर प्रदेश में स्थित है। सहायक पुलिस आयुक्त मेजा के अधिकार क्षेत्र में तीन थाना क्षेत्र कोतवाली मेजा, थाना मांडा और थाना कोरांव आते हैं। == कोतवाली मेजा == ====== कोतवाली मेजा कमिश्नरेट प्रयागराज उत्तर प्रदेश के मेजा ख़ास में स्थित है। कोतवाली मेजा के अन्तर्गत पांच पुलिस चौकियां मेजा रोड , कोहड़ार , सिरसा , जेवनियां , रामनगर हैं। ====== == महिला थाना मेजा == महिला थाना मेजा, कमिश्नरेट प्रयागराज उत्तर प्रदेश के मेजा ख़ास में स्थित है। इस थाना के अन्तर्गत यमुनापार क्षेत्र की महिलाओं से सम्बंधित क़ानून व्यवस्था से जुड़ी समस्याओं का रिपोर्ट दर्ज़ करके समाधान किया जाता है। == अग्निशमन केंद्र मेजा == अग्निशमन केन्द्र मेजा, मेजा खास कमिश्नरेट प्रयागराज उत्तर प्रदेश में स्थित है, मेजा मुख्यालय में स्थापित अग्निशमन केंद्र यमुनापार का एक प्रमुख व महत्वपूर्ण पुलिस फायर स्टेशन है, इस अग्निशमन केन्द्र से क्षेत्र के लगभग 400 गाँवों की आग से संबंधित सुरक्षा व अन्य किसी भी आपातकाल की स्थिति में नगर व कस्बों को राहत पहुँचाने की जिम्मेवारी है। == (सखी) वन स्टॉप सेंटर मेजा == (सखी) वन स्टॉप सेंटर मेजा जनपद प्रयागराज उत्तर प्रदेश के मेजा ख़ास में स्थित है। मेजा तहसील मुख्यालय स्थित इस केंद्र के द्वारा यमुनापार के नगरीय एवं ग्रामीण क्षेत्र की महिलाओं को महिला सशक्तिकरण हेतु जानकारी प्रदान किया जाता है और साथ ही महिलाओं की उत्पीड़न तथा अन्य समस्याओं से सम्बन्धित रिपोर्ट दर्ज़ करके समाधान भी किया जाता है। == जनसांख्यिकी == मेजा ख़ास तहसील मुख्यालय की वर्तमान में कुल जनसंख्या 17750 है। == मिनी स्पोर्ट्स स्टेडियम मेजा == भारत सरकार द्वारा राजीव गांधी खेल अभियान और उत्तर प्रदेश सरकार के संयुक्त तत्वाधान में जनपद प्रयागराज के मेजा विकास खण्ड के लिए मेजा ख़ास में 03 एकड़ की भूमि "मिनी स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स मेजा" के नाम से राजस्व अभिलेखों में दर्ज़ है। इस स्पोर्ट्स स्टेडियम के बन जाने से मेजा तहसील क्षेत्र के नवयुवकों को खेल से संबंधित सभी सुविधाओं का लाभ प्रदान किया जा सकता है। किंतु मिनी स्पोर्ट्स स्टेडियम के नाम हस्तांतरित हुए ज़मीन को लगभग 10 वर्ष बीत चुके हैं लेकिन आज तक धरातल पर मेजा ब्लॉक मुख्यालय पर प्रस्तावित मिनी स्पोर्ट्स स्टेडियम नहीं बन पाया है। उम्मीद है आने वाले वर्षों में मेजा ब्लॉक मुख्यालय में प्रस्तावित भूमि पर मिनी स्पोर्ट्स स्टेडियम बनकर तैयार हो सकेगा। == प्राचीन शिव मंदिर बाबा बोलन नाथ धाम मेजा == यह अति प्राचीन शिव मंदिर जनपद प्रयागराज के यमुनापार क्षेत्र मेजा तहसील के मेजा नगर में स्थित है । जहां हर वर्ष अगस्त और सितंबर के महीने में पड़ने वाले बड़े रविवार को दो दिवसीय विशाल मेला का आयोजन होता चला आ रहा है। यह अति प्राचीन शिव मंदिर "बोलन नाथ धाम मेजा" के नाम से प्रसिद्ध हैं। बोलन नाथ धाम मंदिर के जीर्णोद्धार एवं सुंदरीकरण हेतु वर्तमान में उत्तर प्रदेश सरकार के पर्यटन विभाग द्वारा कार्य योजना प्रस्तावित किया गया है।<ref>सरकार द्वारा मेजा ख़ास तहसील मुख्यालय में प्रस्तावित योजनाओं के आधार पर </ref> {{संसूची}} == मेजा तहसील क्षेत्र की प्रमुख हस्तियां और व्यक्तित्व == पूर्व प्रधानमंत्री भारत सरकार एवं पूर्व मुख्यमंत्री उत्तर प्रदेश स्व.विश्व नाथ प्रताप सिंह जी मेजा तहसील और मेजा विधानसभा क्षेत्र स्थित मांडा के राजा थे। [[श्रेणी:इलाहबाद की तहसीलें]] [[श्रेणी:तहसील]] {{आधार}} 1s4xi4nes1tetwf2j3fap2rjysl7ndu 2014 शीतकालीन ओलंपिक में ईरान 0 827353 6631908 5496542 2026-10-22T05:37:51Z अमर तिवारी 932885 6631908 wikitext text/x-wiki {{infobox country at games | NOC = IRI | NOCname = [[ईरान के इस्लामी गणराज्य की राष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] | games = Winter Olympics | year = 2014 | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|www.olympic.ir }}&nbsp;{{fa icon}} {{in lang|en}} | location = [[सोची]] | competitors = '''5''' | sports = 2 | flagbearer = [[होसैन सावे शेमशकी]] ([[राष्ट्रों के 2014 शीतकालीन ओलंपिक परेड|प्रारंभिक]])<ref>{{cite news|author= |title=Iran names Saveh Shemshaki as flag bearer for Sochi Olympics |url=http://www.tehrantimes.com/sports/113859-iran-names-saveh-shemshaki-as-flag-bearer-for-sochi-olympics |newspaper=[[Tehran Times]] |location=[[तेहरान]], [[ईरान]] |publisher= |date=3 February 2014 |accessdate=3 February 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140225095025/http://tehrantimes.com/sports/113859-iran-names-saveh-shemshaki-as-flag-bearer-for-sochi-olympics |archivedate=25 February 2014 |df= }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/Documents/Games_Sochi_2014/Flagbearers_Sochi_2014_Opening_Ceremony.pdf |title=Sochi 2014 Opening Ceremony - Flagbearers |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=7 February 2014 |website=olympic.org |publisher=Sochi 2014 Olympic and Paralympic Organizing Committee |accessdate=7 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326222842/http://www.olympic.org/Documents/Games_Sochi_2014/Flagbearers_Sochi_2014_Opening_Ceremony.pdf |archive-date=26 मार्च 2014 |url-status=live }}</ref><br>[[मोहम्मद कियादरबंदसरी]] ([[2014 शीतकालीन ओलंपिक समापन समारोह ध्वज धारक|समापन]])<ref>{{cite web|title=Sochi 2014 Closing Ceremony - Flagbearers|url=http://www.olympic.org/Documents/Games_Sochi_2014/Flagbearers_Sochi_2014_Closing_Ceremony.pdf|publisher=The International Olympic Committee (IOC)|date=February 23, 2014|accessdate=23 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327092930/http://www.olympic.org/Documents/Games_Sochi_2014/Flagbearers_Sochi_2014_Closing_Ceremony.pdf|archive-date=27 मार्च 2014|url-status=live}}</ref> | rank = | gold = 0 | silver = 0 | bronze = 0 | officials = | appearances = auto | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = }} '''[[ईरान]]''' ने [[सोची]] में [[2014 शीतकालीन ओलंपिक]] में रूस से 7 से 23 फरवरी 2014 तक भाग लिया। ईरान की टीम दो खेलों में पांच एथलीट शामिल थी, जो शीतकालीन ओलंपिक में सबसे बड़ी ईरानी टीम का प्रतिनिधित्व करती थी।<ref>{{cite news|author= |title=Five athletes to represent Iran in Sochi |url=http://www.tehrantimes.com/sports/113591-five-athletes-to-represent-iran-in-sochi |newspaper=[[Tehran Times]] |location=[[तेहरान]], [[ईरान]] |publisher= |date=22 January 2014 |accessdate=2 February 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140129044459/http://www.tehrantimes.com/sports/113591-five-athletes-to-represent-iran-in-sochi |archivedate=29 January 2014 |df= }}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:देश अनुसार शीतकालीन ओलंपिक २०१४]] oq1flze66znbrmu7q6lstkzot401xt8 इन्दौर रियासत 0 873449 6631955 6130424 2026-10-22T06:30:34Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 छोटा सा सुधार किया। 6631955 wikitext text/x-wiki {{Infobox former subdivision |native_name = इन्दौर रियासत |conventional_long_name =Indore State<br/><small>होलकर रियासत</small> |common_name =होलकर |nation = [[ब्रिटिश भारत के प्रेसीडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] |subdivision = [[रियासत]] |era = |year_start = 1818 |capital=[[इन्दौर]]<br/>[[महेश्वर]] |date_start = |event_start= [[मराठा संघ]], [[ब्रिटिश संरक्षक]] |year_end = 1948 |date_end = 15 जून, 1948 |event_end= [[भारत की स्वतन्त्रता|भारत की स्वतंत्रता]] |event1 = |date_event1 = |p1 = होलकर |s1 = भारत |flag_p1 = Indore Flag.svg |flag_s1 = Flag of India.svg |image_flag = Indore Flag.svg |image_coat = Arms of the Indore State, 1908.jpg |image_map = IndoreKart.jpg |image_map_caption = इंदौर रियासत का मानचित्र, पड़ोसी रियासतों [[ग्वालियर रियासत|ग्वालियर]] और [[भोपाल रियासत|भोपाल]] के बीच स्थित एन्क्लेव। |stat_area1 =24605 |stat_year1 = 1931 |stat_pop1 = 1325089 |today = [[मध्य प्रदेश]], [[भारत]] |footnotes = {{EB1911}} }} [[File:The Rajawada (Old Palace) in Indore, MP (5102818067).jpg|thumb|280px|राजवाड़ा, इन्दौर]] [[File:SukhnivasPalace.JPG|thumb|280px|सुखनिवास पैलेस]] '''इन्दौर रियासत''', जिसे '''होल्कर रियासत''' भी कहा जाता है,<ref>{{Cite web |url=http://www.worldstatesmen.org/India_princes_K-W.html |title=Princely States of India |access-date=23 जनवरी 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Dyc4EETd?url=http://www.worldstatesmen.org/India_princes_K-W.html |archive-date=27 जनवरी 2013 |url-status=live }}</ref> [[ब्रिटिश राज]] के दौरान भारत का एक मराठा रियासत था। उसके शासक [[होलकर|होलकर राजवंश]] के थे और मध्य भारत एजेंसी के अधीन था। इन्दौर रियासत को 19 गन सैल्यूट (21 स्थानीय स्तर) प्राप्त था। इन्दौर रियासत, वर्तमान-भारतीय राज्य [[मध्य प्रदेश]] में स्थित था। रियासत की राजधानी [[इन्दौर]] शहर थी। रियासत का क्षेत्रफल 24,605 ​​किमी² था और 1931 में इसकी आबादी 1,325,089 थी; इन्दौर के अलावा अन्य महत्वपूर्ण शहरों में [[महेश्वर]], रामपुरा, [[खरगोन]], महिदपुर, [[बड़वाह]] और भानपुर थे। यहाँ कुल 3,368 गांव भी थे।<ref>Great Britain India Office. ''[[The Imperial Gazetteer of India]]''. Oxford: Clarendon Press, 1908.</ref> == इतिहास == शहर में बढ़ती व्यावसायिक गतिविधियों के कारण 1720 को, स्थानीय परगना का मुख्यालय कांपेल से इंदौर स्थानांतरित कर दिया गया। 18 मई 1724 को, निजाम ने क्षेत्र से चौथ (करों) को इकट्ठा करने के लिए मराठा पेशवा बाजीराव प्रथम के अधिकारों को स्वीकार कर लिया। 1733 में, पेशवा ने मालवा पर पूर्ण नियंत्रण ग्रहण कर लिया और अपने सेनापति मल्हारराव होलकर को प्रांत का सुबेदार के तौर पर नियुक्त कर दिया। 29 जुलाई 1732 को, [[बाजीराव प्रथम|पेशवा बाजीराव प्रथम]] ने 28 और अर्ध परगनाओं को होलकर वंश के संस्थापक [[मल्हारराव होलकर]] को सौंप कर होलकर रियासत को मान्यता दे दी। मल्हारराव की पुत्रवधु [[अहिल्याबाई होल्कर|अहिल्याबाई होलकर]] ने रियासत की राजधानी को 1767 में [[महेश्वर]] में स्थानांतरित कर दी, लेकिन इन्दौर एक महत्वपूर्ण वाणिज्यिक और सैन्य केंद्र बना रहा। [[तृतीय आंग्ल-मराठा युद्ध|तीसरे आंग्ल-मराठा युद्ध]] में होलकर शासकों की हार के बाद, 6 जनवरी 1818 को अंग्रेजों के साथ एक समझौता हुआ और इंदौर रियासत, ब्रिटिश संरक्षक बन गया। होलकर वंश अपने दिवान (मुख्यमंत्री) तात्या जोग के प्रयासों के कारण इन्दौर को एक राजसी रियासत के रूप में शासन करने में सक्षम रहा। 3 नवंबर 1818 को राजधानी महेश्वर से पुनः इंदौर स्थानांतरित कर दिया गया, और इंदौर रेजीडेंसी, ब्रिटिश नागरिक के लिये एक राजनीतिक आवास, शहर में स्थापित किया गया। बाद में इंदौर की स्थापना ब्रिटिश मध्य भारत एजेंसी के मुख्यालय के रूप में की गई। 1906 में शहर में बिजली की आपूर्ति शुरू हुई, और फायर ब्रिगेड की स्थापना 1909 में में की गई। 1918 में, शहर का पहला मास्टर प्लान, विख्यात वास्तुकार और शहर के योजनाकार पैट्रिक गेड्स द्वारा तैयार किया गया था। महाराजा तुकोजीराव होल्कर द्वितीय (1852-86) की अवधि के दौरान इंदौर में योजनाबद्ध विकास और औद्योगिक विकास के लिए प्रयास किए गए थे। 1875 में रियासत में शुरू की गई रेलवे के कारन इंदौर में महाराजा शिवाजीराव होल्कर, तुकोजीराव होलकर तृतीय और महाराजा यशवंतराव होलकर के शासनकाल के दौरान व्यापार काफी फला-फुला। 1926 में, महाराजा तुकोजी राव तृतीय होलकर, एक नर्तक और उसके प्रेमी से जुड़े हत्या के मामले में जुड़े होने के बाद अपने पद से त्याग दे दिया था।<ref>{{cite book|last1=Jhala|first1=Angma Dey|title=Courtly Indian Women in Late Imperial India ("The Body, Gender and Culture") by|date=2016|publisher=Routledge|location=London New York|isbn=978-1138663640|page=125|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=EeUvCgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PP1&dq=maratha&ots=dzQiJfhA8f&sig=9IvD-pK_plcD2vLnPLCqAUIHbdU#v=snippet&q=maratha%20tukoji&f=false|accessdate=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105142523/https://books.google.com/books?hl=en#v=snippet&q=maratha%20tukoji&f=false|archive-date=5 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref> ===स्वतंत्रता के बाद=== 1947 में भारत की स्वतंत्रता के बाद, इंदौर रियासत, कई पड़ोसी रियासतों के साथ-साथ भारत में शामिल हो गया। रियासत के अंतिम शासक यशवंतराव होलकर द्वितीय ने 1 जनवरी 1950 को भारतीय संघ में विलय संधि पर हस्ताक्षर किए। रियासत के क्षेत्र, भारत के मध्य भारत राज्य का हिस्सा बन गये। == शासक == इन्दौर के राजाओं ने "होलकर महाराजा" की पदवी ग्रहण की हुई थी। ब्रिटिश अधिकारियों द्वारा राज्य के शासकों को 19 बंदूक की सलामी प्रदान की गई थी।<ref>{{Cite web |url=http://members.iinet.net.au/~royalty/ips/i/indore.html |title=Indore Princely State (19 gun salute) |access-date=23 जनवरी 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180606041013/http://members.iinet.net.au/~royalty/ips/i/indore.html |archive-date=6 जून 2018 |url-status=dead }}</ref> == शासक (होलकर महाराजा) == {| class="wikitable" |- ! नाम !! जन्म !! मृत्यु !! शासनकाल |- | [[मल्हारराव होलकर]] || 1694 || 1766 || 1731 – 20 मई 1766 |- | मालेराव होलकर || 1745 || 1767 || 20 May 1766 – 5 Apr 1767 |- | [[अहिल्याबाई होल्कर|अहिल्याबाई होलकर]], राज्य-संरक्षक || 1725 || 1795 || Apr 1767 – 13 Aug 1795 |- | तुकोजीराव होलकर || 1723 || 1797 || 13 अगस्त 1795 – 29 जनवरी 1797<br>(अप्रैल 1767 से सह-शासक के रूप में भी सूचीबद्ध) |- | काशीराव होल्कर || ? || 1808 || 29 जनवरी 1797 – जनवरी 1799 |- | खांडेराव होलकर || 1798 || 1806 || जनवरी 1799 – 1806 |- | [[यशवंतराव होलकर]] || 1776 || 1811 || 1806 – 27 अक्टुबर 1811<br>(जन. 1799 से राज्य-संरक्षक) |- | मल्हार राव तृतीय होलकर || 1801 || 1833 || नवम्बर 1811 – 27 अक्टुबर 1833 |- | महारानी तुलसी बाई, राज्य-संरक्षक || ? || 1817 || नवम्बर 1811 – 20 Dec 1817 |- | मार्टंडराव होलकर || 1830 || 1849 || 27 अक्टुबर 1833 – 2 फरवरी 1834 |- | हरिराव होलकर || 1795 || 1843 || 2 फरवरी 1834 – 24 अक्टुबर 1843 |- | खांडेराव द्वितीय होलकर || 1828 || 1844 || 24 अक्टुबर 1843 – 17 फरवरी 1844 |- | महारानी माजी, प्रथम राज्य-संरक्षक || ? || 1849 || 24 अक्टुबर 1843 – 17 फरवरी 1844 |- | [[तुकोजीराव होलकर द्वितीय|तुकोजीराव द्वितीय होलकर]]<br>(नाइटेड 25 जून 1861) || 1835 || 1886 || 27 जुन 1844 – 17 जुन 1886 |- | महारानी माजी, द्वितीय राज्य-संरक्षक || ? || 1849 || 27 जुन 1844 – सितम्बर 1849 |- | शिवाजीराव होलकर<br>(नाइटेड 30 जून 1887) || 1859 || 1908 || 17 जुन 1886 – 31 जनवरी 1903 |- | [[तुकोजीराव होलकर तृतीय|तुकोजीराव तृतीय होलकर]]<br>(नाइटेड 1 जन. 1918) || 1890 || 1978 || 31 जनवरी 1903 – 26 फरवरी 1926 |- | यशवंतराव द्वितीय होल्कर<br>(नाइटेड 1 जन. 1935) || 1908 || 1961 || 26 फरवरी 1926 – 15 अगस्त 1947 |- | उषा देवी होलकर, || 1961 || वर्तमान || |} ==चित्र दीर्घा== {{Gallery |title= |width=250 | height=220 |align=center |footer= |File:HolkarElephant.jpg |अपने राज्य हाथी पर सवार इंदौर के महाराजा। |File:Yashwant Rao Holkar and Ranjit Singh in 1805.jpg |[[यशवंतराव होलकर|यशवंतराव होल्कर]] और [[महाराजा रणजीत सिंह|रणजीत सिंह]], 1805 |File:Maharaja Holkar of Indore 1877.jpg |महाराजा [[तुकोजीराव होलकर द्वितीय]]। |File:Tukoji Rao Holkar III, Maharaja of Indore.jpg |[[तुकोजीराव होलकर तृतीय]]। |File:Maharani Shrimant Chandravati Bai Sahib Holkar, First Wife of Maharaja of Indore Tukojirao Holkar III.jpg |<small>महारानी श्रीमंत चंद्रवतीबाई होलकर, महाराजा [[तुकोजीराव होलकर तृतीय]] की पहली पत्नी।</small> |File:Maharani Indira Bai Sahib Holkar, Second Wife of Maharaja of Indore Tukojirao Holkar III.jpg |<small>महारानी इंदिराबाई होलकर, महाराजा [[तुकोजीराव होलकर तृतीय]] की दूसरी पत्नी।</small> }} == इन्हें भी देखें == * [[होलकर]] * [[मराठा]] * [[मराठा साम्राज्य]] * [[ब्रिटिशकालीन भारत के रियासतों की सूची]] * [[मध्य भारत एजेंसी]] * [[भारत का राजनीतिक एकीकरण]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|इन्दौर रियासत}} *[https://web.archive.org/web/20171112045002/http://www.santaanahistory.com/articles/maharajah.html सांता एना के सबसे अमीर निवास, इंदौर के महाराजा] *[https://www.facebook.com/media/set/?set=a.210243039005436.60929.192610050768735&type=3 इंदौर का शाही परिवार] {{coord|22.7252|N|75.8655|E|region:IN_type:landmark_source:kolossus-svwiki|display=title}} {{मध्य प्रदेश की रियासतें}} {{भारत की रियासतें}} <br />{{तोपों की सलामी वाली रियासतें}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश की रियासतें]] [[श्रेणी:इंदौर ज़िला]] lkt046ha8mkhn08i2q103opg3qux072 मझगांव दुर्ग 0 882034 6631910 6269351 2026-10-22T05:38:25Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631910 wikitext text/x-wiki {{infobox building | name = मझगांव दुर्ग | native_name= माज़गाव किल्ला ([[मराठी भाषा|मराठी ]]) | image = | caption = | former_names = | map_type = Mumbai | coordinates = {{coord|18.965633|72.842703|display=inline}} | altitude = {{convert|32|m|ft|0|abbr=on}} | building_type = दुर्ग | architectural_style = | structural_system = | cost = | location = [[मझगांव]], [[मुम्बई]] | address = | client = ब्रिटिश | owner = | current_tenants = | landlord = | start_date = | completion_date = १६८० | inauguration_date = | demolition_date = ८ जून १६९० | destruction_date = ८ जून १६९० | height = | diameter = | other_dimensions = | floor_count = | floor_area = | main_contractor = | architect = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | references = }} '''मझगाँव''' दुर्ग [[भारत]] के राज्य [[महाराष्ट्र]] में स्थित एक दुर्ग है जिसका निर्माण तत्कालीन बॉम्बे (वर्तमान मुम्बई) में १६८० में हुआ था। यह किला वर्तमान के यूसुफ बाप्तिस्ता गार्डन में, भंडारवाड़ा पहाड़ी पर [[डॉकयार्ड रोड|डॉकयार्ड रोड रेलवे स्टेशन]] के बाहर स्थित है। == इतिहास == इस किले पर जून १६९० में सिद्दी जनरल याकूत खान ने आक्रमण किया था। अठारहवीं सदी तक, बंबई कई छोटे द्वीपों में शामिल थे। पुर्तगालियों द्वारा १६६१ में महाराष्ट्र के ७ द्वीप इंग्लैंड के राजा [[चार्ल्स द्वितीय, इंग्लैंड|चार्ल्स द्वितीय]] से पुर्तगाली राजा ब्रगांजा की राजकुमारी कैथेरिन से विवाह किया था तो दहेज के रूप में दिये गए थे। यह बंदरगाह उत्कृष्ट एवं सर्वथा योग्य था, अतः ब्रिटिश ने [[सूरत]] से अपना बंदरगाह यहाँ लाने की योजना बनाई। तब [[अफ़्रीका|अफ्रीका]] से आये सिद्दियों के [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़लों]] से अच्छे सम्बन्ध थे व उनकी नौसेना भी अच्छी थी। तब [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ईस्ट इंडिया कंपनी]] से ब्रिटिश और मुग़ल के बीच लगातार युद्ध जारी था। मुग़लों के साथ अच्छे सम्बन्ध होने से सिद्दियों ने भी ब्रिटिश कंपनी से शत्रुता बनाये रखी। १६७२ में सिद्दियों द्वारा किये गए कई निर्दयी हमलो के बाद, अंग्रेज़ों ने कई जगह से किलेबंदी की, और १६८० में सिवरी किले का निर्माण पूर्ण हो जाने पर वहां स्थानांतरित हो गये।<ref name="iexpress">{{cite news|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=मझगांव दुर्ग टुकड़ों में उड़ा दिया गया - ३१३ वर्ष पूर्व [Mazgaon fort was blown to pieces – 313 years ago] |last= नन्दगाओंकर |first=सतीश|date= २२ मार्च २००३ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस|इण्डियन एक्स्प्रेस]] |publisher=एक्स्प्रेस समूह |accessdate= २० सितम्बर २००८ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archivedate=2003-04-12 |df= }}</ref> यह दुर्ग भी पूर्वी समुद्र तट पर नजर रखे हुए मझगाँव द्वीप पर ही स्थित था । १६८९ में सिद्दी जनरल याकूत खान ने २०,००० की पैदल सेना के साथ बॉम्बे प्रेसिडेन्सी पर आक्रमण किया। इनके पहले बेड़े ने [[शिवड़ी|शिवड़ी किले]] पर अधिकार कर लिया, फिर मझगाँव किला और फिर [[माहिम दुर्ग|माहिम]] पर भी। १६८९ में सिद्दियों ने ब्रिटिशों की दक्षिण किलेबंदी को घेर लिया। वहां के ब्रिटिश राज्यपाल सर जॉन चाइल्ड ने मुगल बादशाह [[औरंगज़ेब]] से समझौता किया व एक निश्चित राशि के एवज में साकट पर अधिकार करने को राजी कर लिया। इस पर फरवरी १६९० में औरंगज़ेब सहमत हो गया और १.५ लाख रुपये (१ अरब डॉलर) की कीमत तय हुई, साथ ही चाइल्ड को नौकरी से अलग करने का भी निर्णय लिया। चाइल्ड की १६९० में अचानक मृत्यु हो जाने से वह नौकरी छोड़ने की बदनामी से बच गया। [[वस्तु विनिमय]] पर गुस्से में आकर, मझगाँव किला गिराने के बाद, ८ जून १६९० को सकत ने अपनी सेना वापिस ले ली। १८८४ में ब्रिटिशों ने भंडारवाद पहाड़ी पर एक बड़ा जलाशय विकसित किया। आज यही जलाशय यह दक्षिण और मध्य मुम्बई को पानी की आपूर्ति करता है। यहां की जमीन के दो भागों में से एक लोकप्रिय यूसुफ बप्तिस्ता के नाम पर है और दूसरी स्वतंत्रता सेनानी और भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन के कार्यकर्ता [[बाल गंगाधर तिलक]] के नाम पर।<ref>{{cite news |url=http://bookstruck.in:80/chapter.jsp?id=44433 |title=मझवांव फ़ोर्ट |last=पैशन फ़ॉर राइटिंग |first= |date= |work= |publisher=बुकस्ट्रक |accessdate=१२ फ़रवरी २०१८ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170301122825/http://bookstruck.in/chapter.jsp?id=44433 |archivedate=1 मार्च 2017 |df= }}</ref><ref>[ मझगांव दुर्ग]। बुकस्ट्रक</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} <references /> == इन्हें भी देखें == == बाहरी सूत्र == {{coord|18.965633|72.842703|display=inline}} {{भारत के किले}} [[श्रेणी:मुंबई का इतिहास]] [[श्रेणी:मुम्बई की इमारतें]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र में दुर्ग]] 5q1t0qfidc6479wvkfyzwhbw17qzy95 तारनेह जावनबख्त 0 896140 6631874 4967489 2026-10-22T04:12:40Z अमर तिवारी 932885 लेख को शीह हटाने के लिए नामांकित किया 6631874 wikitext text/x-wiki {{शीह-ल5}} {{Multiple issues| {{एकाकी|date=अप्रैल 2018}} {{जीवनी स्रोतहीन|date=अप्रैल 2018}} {{बन्द सिरा|date=अप्रैल 2018}} {{खराब अनुवाद|1=अंग्रेजी|date=अप्रैल 2018}} }} {{Infobox person | name = Taraneh Javanbakht | image = TaranehJavanbakht.jpg | caption = | birth_name = Taraneh Djavanbakht-Samani | birth_date = {{birth date and age|1974|5|12|df=yes}} | birth_place = [[Tehran]], Iran | death_date = | death_place = | nationality = Iranian | education = University of Paris VI: Pierre-and-Marie-Curie University | alma_mater = Université du Québec à Montréal | occupation = Scientist; Philosopher; Poet; Activist | employer = École Polytechnique de Montréal }} ''' तारनेह जावनबखत ''' (फारसी: ترانه جوانبخت) (ईरान के तेहरान में 12 मई, 1974 में पैदा हुए) एक ईरानी-कनाडाई वैज्ञानिक, दार्शनिक, कलाकार, लेखक, कवि, अनुवादक, साहित्यिक आलोचक, सहकर्मी-समीक्षक, संपादक और मानवाधिकार कार्यकर्ता.<ref>{{Cite web|url=https://philpeople.org/profiles/taraneh-javanbakht|title=Taraneh Javanbakht|website=philpeople.org|language=en|access-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704135638/https://philpeople.org/profiles/taraneh-javanbakht|archive-date=4 जुलाई 2019|url-status=dead}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == तारनहे जावानबखत का जन्म ईरान में हुआ था। उसने तेहरान में प्राथमिक और माध्यमिक विद्यालयों में पढ़ाई की। उन्होंने शाहिद बेहेशी विश्वविद्यालय से रसायन विज्ञान में अपनी स्नातक की डिग्री प्राप्त की और अपनी पढ़ाई पूरी करने के लिए पेरिस गए। उन्होंने पियरे और मैरी क्यूरी विश्वविद्यालय से भौतिक रसायन विज्ञान में अपनी पहली मास्टर की डिग्री (उन्नत अध्ययन के मास्टर) अर्जित की। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.webdepot.umontreal.ca/Usagers/wilkinsk/MonDepotPublic/eng-javanbakht.html|title=Javanbakht, Taraneh|website=webdepot.umontreal.ca|language=en-CA|access-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213010907/https://www.webdepot.umontreal.ca/Usagers/wilkinsk/MonDepotPublic/eng-javanbakht.html|archive-date=13 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> उनकी पहली मास्टर की थीसिस भौतिकी (ऑप्टिक्स) में थी फिर, उसने उसी विश्वविद्यालय से भौतिक रसायन विज्ञान में अपनी पीएचडी की पहली डिग्री अर्जित की उन्होंने इकोले पॉलीटेक्निक डी मॉन्ट्रियल में नैनोटेक्नोलॉजी और इंजीनियरिंग में अपनी पोस्टडॉक्टरल अध्ययन किया। <ref>{{Cite web|url=https://archipel.uqam.ca/3948/|title=Régulation de l'expression du gène Pax-3 par les facteurs de transcription Cdx|last=Djavanbakht Samani|first=Taraneh|date=2011|website=archipel.uqam.ca|others=Nicolas Pilon|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103085338/https://archipel.uqam.ca/3948/|archive-date=3 नवंबर 2013|access-date=2020-01-25|language=fr}}</ref> उन्होंने यूनिवर्सिटी डु क्विबेक मॉन्ट्रियल (यूक्यूएएम) से आणविक जीव विज्ञान में अपनी दूसरी मास्टर डिग्री (एमएससी) प्राप्त की। उन्होंने UQAM से दर्शन में अपनी तीसरी मास्टर डिग्री (एमए) प्राप्त की. <ref>{{Cite web|url=https://archipel.uqam.ca/8673/|title=Logique floue et arborescence comme outils de modélisation des catégories en tant que prototypes|last=Javanbakht|first=Taraneh|date=2016|website=archipel.uqam.ca|others=Serge Robert|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924183451/https://archipel.uqam.ca/8673/|archive-date=24 सितंबर 2017|access-date=2020-01-25|language=fr}}</ref> == वर्क्स == उनका काम विज्ञान, दर्शन, साहित्य, कला और मानवाधिकारों में है।. == उसके कार्यों पर आलोचकों == तारानेह जावनबख्त के काम पर कई आलोचकों को मीडिया में प्रकाशित किया गया। इनमें से कुछ आलोचक इस प्रकार हैं: * मुसावी, मेहदी, रुज़ान अखबार, 1588, पी। 6, 2009 * खेसेरे, सईद्रेज़ा, एटमेड मेली अखबार, 821, पी। 9, 2008 * शरीफनिया, हामिद, रुज़ान अखबार, 1653, पी। 6, 2009 * हेयडीरी, वाहिद, मार्डोम सलारी अखबार, 1 9 41, 2008 * अटरण, अलीरेज़ा, एटमेड मेली अखबार, 811, पी। 8, 2008 * मोलिवि, होसेन, तारनहे जावानबख्ट के तत्वमीमांसा पर, वाजा पत्रिका, 2011 == पुरस्कार और सम्मान == तारनहे जावानबखत को ईरान, फ्रांस और कनाडा में उनके कार्यों के लिए सम्मानित किया गया। उन्हें 1 99 3 में ईरान के परमाणु ऊर्जा संगठन के अध्यक्ष रेजा अमरोलाली और 1 99 3 में ईरान के राष्ट्रपति के प्रशासन में सम्मानित किया गया था। 1 999 में उन्हें पेरिस में एसोसिएशन फ्रांसिसी डेस फमेम्स डिप्लोमेस डेस यूनिवर्सिटी द्वारा स्वीकार किया गया था। 2011, 2012 और 2013 में इकोले पॉलीटेक्निक डी मॉन्ट्रियल में प्रतियोगिता अनुदान. == अन्य पुस्तकों में == कुछ शोधकर्ताओं और लेखकों ने अपनी किताबों में जीवनी और तारनेह जावानबखत के कामों को प्रकाशित किया, जो ईरान और संयुक्त राज्य में प्रकाशित हुए थे। ग्रेट इस्लामिक एनसायक्लोपीडिया के केंद्र ने अपने दार्शनिक प्रणाली, जातिवाद को फिर से प्रकाशित किया, जिसमें 2016 में ज्ञान और सौंदर्यशास्त्र के उनके दर्शन शामिल हैं। <ref>{{Cite web|url=https://cgie.org.ir/fa/news/154958|title=فلسفه زیبایی‌شناسی نتیسم و پیامدهای آن / ترانه جوانبخت|website=cgie.org.ir|access-date=2020-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720190343/https://www.cgie.org.ir/fa/news/154958|archive-date=20 जुलाई 2019|url-status=dead}}</ref> पुरण फारोख़ाजद ने अपनी किताब में तारानेह जावानबखत की किताबों के बारे में लिखा, जिसमें उनकी किताब 'कर्णमये ज़ानेन करय ईरान' है, जिसे 2002 में प्रकाशित हुई थी। <ref>{{Cite book|title=Kārnamā-yi zanān-i kārā-yi Īrān : az dīrūz tā imrūz|last=Farrukhzād, Pūrān.|isbn=964-341-116-8}}</ref> रावेना 2004 में वाशिंगटन में एक कथानक में तारायेन जावानबखत की कविता प्रकाशित हुई। <ref>{{Cite web|url=http://www.ravennapress.com/snowmonkey/volume.php?volume=7&issue=1|title=Snow Monkey, An Eclectic Journal (Volume 7, Issue 1)|website=ravennapress.com|access-date=2020-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821223241/http://www.ravennapress.com/snowmonkey/volume.php?volume=7&issue=1|archive-date=21 अगस्त 2018|url-status=dead}}</ref> रीरा अब्शीसी ने तारेने जावानबखत की कविता को एक अन्य संकलन में प्रकाशित किया, जिसका नाम शेरे सोल था। यह पुस्तक 2013 में तेहरान में नेगा के प्रकाशन द्वारा प्रकाशित की गई थी। <ref>{{Cite book|title=Shere solh|last=Abbāsī, Rīʹrā|isbn=978-964-351-867-7|pages=124}}</ref> मोना फल्लाही ने 2015 में अरबी अरब में मोहघेग अरदेबिली पब्लिशिंग द्वारा छपी एक कथानक में एक कथानक में कहा गया था, जो कियाबान हाये सरक, कोहेले हये अजीब में एक कथानक में प्रकाशित हुई थी। मोहम्मद वालिजादे ने तारनेह जावानबखत के बारे में लिखा था और उसकी कविता पुस्तकें, छोटी कहानी की किताबें और अनुवाद किताब, अपनी पुस्तक में रौजनामे एडबीएट इम्रोज़ इरान, जो कि घोषणोस द्वारा प्रकाशित की गई थी, जिसमें तेहरान में प्रकाशित किया गया था 2017 में।. <ref>{{Cite web|url=https://www.mehrnews.com/news/4020512/روزنمای-ادبیات-امروز-ایران-منتشر-شد|title=روزنمای ادبیات امروز ایران منتشر شد|date=2017-07-04|website=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency|language=fa|access-date=2020-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710231153/http://www.mehrnews.com/news/4020512/%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF|archive-date=10 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref> == संदर्भ == * मुसावी, मेहदी, रुज़ान अखबार, 1588, पी। 6, 2009 * खेसेरे, सईद्रेज़ा, एटमेड मेली अखबार, 821, पी। 9, 2008 * शोरै, सम, तारनेह जावानबख्त, रेडियो ज़माने, के साथ साक्षात्कार। 2007 * शरीफनिआ, हामिद, रुज़ान अखबार, 1653, पी। 6, 2009 * शाफाई, अरश, तारनेह जावनबख्त के साथ साक्षात्कार, जमेजम अखबार, 1496, पी। 6, 2005 * हेयडीरी, वाहिद, मार्डोम सलारी अखबार, 1 9 41, 2008 * अटरानन, अलरेज़ा, एटमेड मेली अखबार, 811, पी। 8, 2008 * रवेना प्रेस, विश्व कविता का संकलन, 2004 * फारोख़ज़ाद, पुरण, कर्णमये ज़ानेले कर ईरान, घाट्रे प्रकाशन, 2002 * शाफाई, अरश, तारनेह जावानबख्त के साथ साक्षात्कार, सुरेह मेहर पत्रिका, 43, 2005 * पुरस्कृत महिला विद्वान, प्रकाशक: एसोसिएशन फ्रेंचाइज़ डेस फमेम्स डिप्लोमेस डेस यूनिवर्सिटी, 1 999 * बुशमान, माइकल, मॉन्ट्रियल के पॉलिटेक्निक की वार्षिक रिपोर्ट, प्रकाशक: इकोले पॉलीटेक्निक डी मॉन्ट्रियल, 2011, 2011, 2013 * मोलिवि, होसेन, तारनहे जावानबख्ट के तत्वमीमांसा पर, वाजा पत्रिका, 2011 * मेहर न्यूज एजेंसी, तारनेहे है ईरानी को हफ़्ते जब्ने डोना, 2005 * लेजर के दूसरे सम्मेलन और इसके आवेदन, प्रकाशक: ईरान परमाणु ऊर्जा संगठन, 1 99 3 * मानवाधिकार संवाददाताओं की समिति, लोउओमोमी टैगियर घंटों का ईरान, 2011 * फलाही, मोना, ख़िबाबान हैरे सार, कोचेहे हजी अजीब, मोहघेग अर्देबिली प्रकाशन, 2015 {{reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1974 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:ईरानी वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:दार्शनिक]] [[श्रेणी:कवि]] [[श्रेणी:अनुवादक]] [[श्रेणी:कलाकार]] [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:चित्रकार]] [[श्रेणी:नाटककार]] qm4udsreqtwi8hzsz00ydcw3s0ijwhb 6631876 6631874 2026-10-22T04:14:00Z अमर तिवारी 932885 6631876 wikitext text/x-wiki {{शीह-ल5}} {{Multiple issues| {{एकाकी|date=अप्रैल 2018}} {{जीवनी स्रोतहीन|date=अप्रैल 2018}} {{बन्द सिरा|date=अप्रैल 2018}} {{खराब अनुवाद|1=अंग्रेजी|date=अप्रैल 2018}} }} {{Infobox person | name = Taraneh Javanbakht | image = TaranehJavanbakht.jpg | caption = | birth_name = Taraneh Djavanbakht-Samani | birth_date = {{birth date and age|1974|5|12|df=yes}} | birth_place = [[तेहरान|Tehran]], Iran | death_date = | death_place = | nationality = Iranian | education = University of Paris VI: Pierre-and-Marie-Curie University | alma_mater = Université du Québec à Montréal | occupation = Scientist; Philosopher; Poet; Activist | employer = École Polytechnique de Montréal }} ''' तारनेह जावनबखत ''' (फारसी: ترانه جوانبخت) (ईरान के तेहरान में 12 मई, 1974 में पैदा हुए) एक ईरानी-कनाडाई वैज्ञानिक, दार्शनिक, कलाकार, लेखक, कवि, अनुवादक, साहित्यिक आलोचक, सहकर्मी-समीक्षक, संपादक और मानवाधिकार कार्यकर्ता.<ref>{{Cite web|url=https://philpeople.org/profiles/taraneh-javanbakht|title=Taraneh Javanbakht|website=philpeople.org|language=en|access-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704135638/https://philpeople.org/profiles/taraneh-javanbakht|archive-date=4 जुलाई 2019|url-status=dead}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == तारनहे जावानबखत का जन्म ईरान में हुआ था। उसने तेहरान में प्राथमिक और माध्यमिक विद्यालयों में पढ़ाई की। उन्होंने शाहिद बेहेशी विश्वविद्यालय से रसायन विज्ञान में अपनी स्नातक की डिग्री प्राप्त की और अपनी पढ़ाई पूरी करने के लिए पेरिस गए। उन्होंने पियरे और मैरी क्यूरी विश्वविद्यालय से भौतिक रसायन विज्ञान में अपनी पहली मास्टर की डिग्री (उन्नत अध्ययन के मास्टर) अर्जित की। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.webdepot.umontreal.ca/Usagers/wilkinsk/MonDepotPublic/eng-javanbakht.html|title=Javanbakht, Taraneh|website=webdepot.umontreal.ca|language=en-CA|access-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213010907/https://www.webdepot.umontreal.ca/Usagers/wilkinsk/MonDepotPublic/eng-javanbakht.html|archive-date=13 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> उनकी पहली मास्टर की थीसिस भौतिकी (ऑप्टिक्स) में थी फिर, उसने उसी विश्वविद्यालय से भौतिक रसायन विज्ञान में अपनी पीएचडी की पहली डिग्री अर्जित की उन्होंने इकोले पॉलीटेक्निक डी मॉन्ट्रियल में नैनोटेक्नोलॉजी और इंजीनियरिंग में अपनी पोस्टडॉक्टरल अध्ययन किया। <ref>{{Cite web|url=https://archipel.uqam.ca/3948/|title=Régulation de l'expression du gène Pax-3 par les facteurs de transcription Cdx|last=Djavanbakht Samani|first=Taraneh|date=2011|website=archipel.uqam.ca|others=Nicolas Pilon|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103085338/https://archipel.uqam.ca/3948/|archive-date=3 नवंबर 2013|access-date=2020-01-25|language=fr}}</ref> उन्होंने यूनिवर्सिटी डु क्विबेक मॉन्ट्रियल (यूक्यूएएम) से आणविक जीव विज्ञान में अपनी दूसरी मास्टर डिग्री (एमएससी) प्राप्त की। उन्होंने UQAM से दर्शन में अपनी तीसरी मास्टर डिग्री (एमए) प्राप्त की. <ref>{{Cite web|url=https://archipel.uqam.ca/8673/|title=Logique floue et arborescence comme outils de modélisation des catégories en tant que prototypes|last=Javanbakht|first=Taraneh|date=2016|website=archipel.uqam.ca|others=Serge Robert|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924183451/https://archipel.uqam.ca/8673/|archive-date=24 सितंबर 2017|access-date=2020-01-25|language=fr}}</ref> == वर्क्स == उनका काम विज्ञान, दर्शन, साहित्य, कला और मानवाधिकारों में है।. == उसके कार्यों पर आलोचकों == तारानेह जावनबख्त के काम पर कई आलोचकों को मीडिया में प्रकाशित किया गया। इनमें से कुछ आलोचक इस प्रकार हैं: * मुसावी, मेहदी, रुज़ान अखबार, 1588, पी। 6, 2009 * खेसेरे, सईद्रेज़ा, एटमेड मेली अखबार, 821, पी। 9, 2008 * शरीफनिया, हामिद, रुज़ान अखबार, 1653, पी। 6, 2009 * हेयडीरी, वाहिद, मार्डोम सलारी अखबार, 1 9 41, 2008 * अटरण, अलीरेज़ा, एटमेड मेली अखबार, 811, पी। 8, 2008 * मोलिवि, होसेन, तारनहे जावानबख्ट के तत्वमीमांसा पर, वाजा पत्रिका, 2011 == पुरस्कार और सम्मान == तारनहे जावानबखत को ईरान, फ्रांस और कनाडा में उनके कार्यों के लिए सम्मानित किया गया। उन्हें 1 99 3 में ईरान के परमाणु ऊर्जा संगठन के अध्यक्ष रेजा अमरोलाली और 1 99 3 में ईरान के राष्ट्रपति के प्रशासन में सम्मानित किया गया था। 1 999 में उन्हें पेरिस में एसोसिएशन फ्रांसिसी डेस फमेम्स डिप्लोमेस डेस यूनिवर्सिटी द्वारा स्वीकार किया गया था। 2011, 2012 और 2013 में इकोले पॉलीटेक्निक डी मॉन्ट्रियल में प्रतियोगिता अनुदान. == अन्य पुस्तकों में == कुछ शोधकर्ताओं और लेखकों ने अपनी किताबों में जीवनी और तारनेह जावानबखत के कामों को प्रकाशित किया, जो ईरान और संयुक्त राज्य में प्रकाशित हुए थे। ग्रेट इस्लामिक एनसायक्लोपीडिया के केंद्र ने अपने दार्शनिक प्रणाली, जातिवाद को फिर से प्रकाशित किया, जिसमें 2016 में ज्ञान और सौंदर्यशास्त्र के उनके दर्शन शामिल हैं। <ref>{{Cite web|url=https://cgie.org.ir/fa/news/154958|title=فلسفه زیبایی‌شناسی نتیسم و پیامدهای آن / ترانه جوانبخت|website=cgie.org.ir|access-date=2020-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720190343/https://www.cgie.org.ir/fa/news/154958|archive-date=20 जुलाई 2019|url-status=dead}}</ref> पुरण फारोख़ाजद ने अपनी किताब में तारानेह जावानबखत की किताबों के बारे में लिखा, जिसमें उनकी किताब 'कर्णमये ज़ानेन करय ईरान' है, जिसे 2002 में प्रकाशित हुई थी। <ref>{{Cite book|title=Kārnamā-yi zanān-i kārā-yi Īrān : az dīrūz tā imrūz|last=Farrukhzād, Pūrān.|isbn=964-341-116-8}}</ref> रावेना 2004 में वाशिंगटन में एक कथानक में तारायेन जावानबखत की कविता प्रकाशित हुई। <ref>{{Cite web|url=http://www.ravennapress.com/snowmonkey/volume.php?volume=7&issue=1|title=Snow Monkey, An Eclectic Journal (Volume 7, Issue 1)|website=ravennapress.com|access-date=2020-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821223241/http://www.ravennapress.com/snowmonkey/volume.php?volume=7&issue=1|archive-date=21 अगस्त 2018|url-status=dead}}</ref> रीरा अब्शीसी ने तारेने जावानबखत की कविता को एक अन्य संकलन में प्रकाशित किया, जिसका नाम शेरे सोल था। यह पुस्तक 2013 में तेहरान में नेगा के प्रकाशन द्वारा प्रकाशित की गई थी। <ref>{{Cite book|title=Shere solh|last=Abbāsī, Rīʹrā|isbn=978-964-351-867-7|pages=124}}</ref> मोना फल्लाही ने 2015 में अरबी अरब में मोहघेग अरदेबिली पब्लिशिंग द्वारा छपी एक कथानक में एक कथानक में कहा गया था, जो कियाबान हाये सरक, कोहेले हये अजीब में एक कथानक में प्रकाशित हुई थी। मोहम्मद वालिजादे ने तारनेह जावानबखत के बारे में लिखा था और उसकी कविता पुस्तकें, छोटी कहानी की किताबें और अनुवाद किताब, अपनी पुस्तक में रौजनामे एडबीएट इम्रोज़ इरान, जो कि घोषणोस द्वारा प्रकाशित की गई थी, जिसमें तेहरान में प्रकाशित किया गया था 2017 में।. <ref>{{Cite web|url=https://www.mehrnews.com/news/4020512/روزنمای-ادبیات-امروز-ایران-منتشر-شد|title=روزنمای ادبیات امروز ایران منتشر شد|date=2017-07-04|website=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency|language=fa|access-date=2020-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710231153/http://www.mehrnews.com/news/4020512/%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF|archive-date=10 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref> == संदर्भ == * मुसावी, मेहदी, रुज़ान अखबार, 1588, पी। 6, 2009 * खेसेरे, सईद्रेज़ा, एटमेड मेली अखबार, 821, पी। 9, 2008 * शोरै, सम, तारनेह जावानबख्त, रेडियो ज़माने, के साथ साक्षात्कार। 2007 * शरीफनिआ, हामिद, रुज़ान अखबार, 1653, पी। 6, 2009 * शाफाई, अरश, तारनेह जावनबख्त के साथ साक्षात्कार, जमेजम अखबार, 1496, पी। 6, 2005 * हेयडीरी, वाहिद, मार्डोम सलारी अखबार, 1 9 41, 2008 * अटरानन, अलरेज़ा, एटमेड मेली अखबार, 811, पी। 8, 2008 * रवेना प्रेस, विश्व कविता का संकलन, 2004 * फारोख़ज़ाद, पुरण, कर्णमये ज़ानेले कर ईरान, घाट्रे प्रकाशन, 2002 * शाफाई, अरश, तारनेह जावानबख्त के साथ साक्षात्कार, सुरेह मेहर पत्रिका, 43, 2005 * पुरस्कृत महिला विद्वान, प्रकाशक: एसोसिएशन फ्रेंचाइज़ डेस फमेम्स डिप्लोमेस डेस यूनिवर्सिटी, 1 999 * बुशमान, माइकल, मॉन्ट्रियल के पॉलिटेक्निक की वार्षिक रिपोर्ट, प्रकाशक: इकोले पॉलीटेक्निक डी मॉन्ट्रियल, 2011, 2011, 2013 * मोलिवि, होसेन, तारनहे जावानबख्ट के तत्वमीमांसा पर, वाजा पत्रिका, 2011 * मेहर न्यूज एजेंसी, तारनेहे है ईरानी को हफ़्ते जब्ने डोना, 2005 * लेजर के दूसरे सम्मेलन और इसके आवेदन, प्रकाशक: ईरान परमाणु ऊर्जा संगठन, 1 99 3 * मानवाधिकार संवाददाताओं की समिति, लोउओमोमी टैगियर घंटों का ईरान, 2011 * फलाही, मोना, ख़िबाबान हैरे सार, कोचेहे हजी अजीब, मोहघेग अर्देबिली प्रकाशन, 2015 {{reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1974 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:ईरानी वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:दार्शनिक]] [[श्रेणी:कवि]] [[श्रेणी:अनुवादक]] [[श्रेणी:कलाकार]] [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:चित्रकार]] [[श्रेणी:नाटककार]] t6w6ctrx3rpucshnu4aynw4a8tztpws विकिपीडिया:प्रयोगस्थल 4 935970 6631818 6631542 2026-10-21T17:14:38Z RAJA PANDEY BUXAR 954867 राजा पाण्डेय — परिचय व्यक्तिगत परिचय नाम: राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय संगठनात्मक कार्य राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त किए जाने से संबंधित जानकारी साझा करते हैं। उनके अनुसार, उन्हें 25 सितंबर 2026 को यह जिम्मेदारी सौंपी गई। इस भूमिका से संबंधित उनके घोषित उद्देश्य युवाओं की स 6631818 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> राजा पाण्डेय — परिचय व्यक्तिगत परिचय नाम: राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय संगठनात्मक कार्य राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त किए जाने से संबंधित जानकारी साझा करते हैं। उनके अनुसार, उन्हें 25 सितंबर 2026 को यह जिम्मेदारी सौंपी गई। इस भूमिका से संबंधित उनके घोषित उद्देश्य युवाओं की सहभागिता को प्रोत्साहित करना, कार्यकर्ताओं के बीच समन्वय स्थापित करना और सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को बढ़ावा देना हैं। शिक्षा राजा पाण्डेय ने पटना विश्वविद्यालय से राजनीति विज्ञान में कला स्नातक (बी.ए.) की शिक्षा प्राप्त की है सामाजिक दृष्टिकोण राजा पाण्डेय युवाओं की भागीदारी, आपसी सहयोग, संवाद और सामाजिक जिम्मेदारी को महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके बताए गए उद्देश्यों में युवाओं को रचनात्मक गतिविधियों से जोड़ना तथा समाजहित से संबंधित विषयों पर जागरूकता को प्रोत्साहित करना शामिल है। निवास एवं कार्यक्षेत्र राजा पाण्डेय बिहार के बक्सर जिले से संबंधित हैं। उनके बताए गए संगठनात्मक कार्य का क्षेत्र बक्सर जिला है। e0x7jek8105pbchjmrukfq7umagk4e0 6631832 6631818 2026-10-21T18:22:23Z RAJA PANDEY BUXAR 954867 राजा पाण्डेय — परिचय व्यक्तिगत परिचय नाम: राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय संगठनात्मक कार्य राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त किए जाने से संबंधित जानकारी साझा करते हैं। उनके अनुसार, उन्हें 25 सितंबर 2026 को यह जिम्मेदारी सौंपी गई। इस भूमिका से संबंधित उनके घोषित उद्देश्य युवाओं की स 6631832 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)|Raja pandey buxar=राजा पाण्डेय — परिचय व्यक्तिगत परिचय नाम: राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय संगठनात्मक कार्य राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त किए जाने से संबंधित जानकारी साझा करते हैं। उनके अनुसार, उन्हें 25 सितंबर 2026 को यह जिम्मेदारी सौंपी गई। इस भूमिका से संबंधित उनके घोषित उद्देश्य युवाओं की सहभागिता को प्रोत्साहित करना, कार्यकर्ताओं के बीच समन्वय स्थापित करना और सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को बढ़ावा देना हैं। शिक्षा राजा पाण्डेय ने पटना विश्वविद्यालय से राजनीति विज्ञान में कला स्नातक (बी.ए.) की शिक्षा प्राप्त की है सामाजिक दृष्टिकोण राजा पाण्डेय युवाओं की भागीदारी, आपसी सहयोग, संवाद और सामाजिक जिम्मेदारी को महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके बताए गए उद्देश्यों में युवाओं को रचनात्मक गतिविधियों से जोड़ना तथा समाजहित से संबंधित विषयों पर जागरूकता को प्रोत्साहित करना शामिल है। निवास एवं कार्यक्षेत्र राजा पाण्डेय बिहार के बक्सर जिले से संबंधित हैं। उनके बताए गए संगठनात्मक कार्य का क्षेत्र बक्सर जिला है।}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> राजा पाण्डेय — परिचय व्यक्तिगत परिचय नाम: राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय संगठनात्मक कार्य राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त किए जाने से संबंधित जानकारी साझा करते हैं। उनके अनुसार, उन्हें 25 सितंबर 2026 को यह जिम्मेदारी सौंपी गई। इस भूमिका से संबंधित उनके घोषित उद्देश्य युवाओं की सहभागिता को प्रोत्साहित करना, कार्यकर्ताओं के बीच समन्वय स्थापित करना और सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को बढ़ावा देना हैं। शिक्षा राजा पाण्डेय ने पटना विश्वविद्यालय से राजनीति विज्ञान में कला स्नातक (बी.ए.) की शिक्षा प्राप्त की है सामाजिक दृष्टिकोण राजा पाण्डेय युवाओं की भागीदारी, आपसी सहयोग, संवाद और सामाजिक जिम्मेदारी को महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके बताए गए उद्देश्यों में युवाओं को रचनात्मक गतिविधियों से जोड़ना तथा समाजहित से संबंधित विषयों पर जागरूकता को प्रोत्साहित करना शामिल है। निवास एवं कार्यक्षेत्र राजा पाण्डेय बिहार के बक्सर जिले से संबंधित हैं। उनके बताए गए संगठनात्मक कार्य का क्षेत्र बक्सर जिला है। dzuv9oq1kkkmmftfqlbcnexx5n3nb6n 6631833 6631832 2026-10-21T18:25:26Z RAJA PANDEY BUXAR 954867 राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय शिक्षा राजा पाण्डेय ने पटना विश्वविद्यालय से राजनीति विज्ञान में कला स्नातक (बी.ए.) की शिक्षा प्राप्त की है 6631833 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> राजा पाण्डेय — परिचय व्यक्तिगत परिचय नाम: राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय संगठनात्मक कार्य राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त किए जाने से संबंधित जानकारी साझा करते हैं। उनके अनुसार, उन्हें 25 सितंबर 2026 को यह जिम्मेदारी सौंपी गई। इस भूमिका से संबंधित उनके घोषित उद्देश्य युवाओं की सहभागिता को प्रोत्साहित करना, कार्यकर्ताओं के बीच समन्वय स्थापित करना और सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को बढ़ावा देना हैं। शिक्षा राजा पाण्डेय ने पटना विश्वविद्यालय से राजनीति विज्ञान में कला स्नातक (बी.ए.) की शिक्षा प्राप्त की है सामाजिक दृष्टिकोण राजा पाण्डेय युवाओं की भागीदारी, आपसी सहयोग, संवाद और सामाजिक जिम्मेदारी को महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके बताए गए उद्देश्यों में युवाओं को रचनात्मक गतिविधियों से जोड़ना तथा समाजहित से संबंधित विषयों पर जागरूकता को प्रोत्साहित करना शामिल है। निवास एवं कार्यक्षेत्र राजा पाण्डेय बिहार के बक्सर जिले से संबंधित हैं। उनके बताए गए संगठनात्मक कार्य का क्षेत्र बक्सर जिला है। e0x7jek8105pbchjmrukfq7umagk4e0 6631835 6631833 2026-10-21T19:12:16Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/RAJA PANDEY BUXAR|RAJA PANDEY BUXAR]] ([[User talk:RAJA PANDEY BUXAR|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6631542 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> nqyrael75jv4pl2ws5ryi3yf27rl3hh सय्यद मुश्ताक अली ट्रॉफी ग्रुप ए 2019 0 1014329 6631941 6189067 2026-10-22T05:47:23Z RJ Raawat 670084 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:क्रिकेट के पुरस्कार]] जोड़ी 6631941 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = सय्यद मुश्ताक अली ट्रॉफी ग्रुप ए 2019 | image = | imagesize = | caption = | fromdate = 21 फरवरी | todate = 2 मार्च 2019 | administrator = [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड|बीसीसीआई]] | cricket format = [[ट्वेंटी-20 क्रिकेट]] | tournament format = [[राउंड-रॉबिन प्रतियोगिता | राउंड-रॉबिन]] और [[प्लेऑफ़ प्रारूप]] | host = {{flagicon|IND}} [[आंध्र प्रदेश]], [[भारत]] | champions = | count = | runner up = | participants = 7 | matches = 21 | attendance = | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = | previous_year = 2017–18 | previous_tournament = सय्यद मुश्ताक अली ट्रॉफी 2018 | next_year = | next_tournament = }} {{2018–19 Indian domestic cricket season}} '''2018-19 सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी''', सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी का दसवां सीज़न है, जो भारत में एक ट्वेंटी-20 क्रिकेट टूर्नामेंट है। इसका मुकाबला ग्रुप ए की आठ टीमों के साथ भारत की 37 घरेलू क्रिकेट टीमों से होगा।<ref name="CI39">{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/24129178/nine-new-teams-ranji-trophy-2018-19 |title=Nine new teams in Ranji Trophy 2018–19 |work=ESPN Cricinfo |accessdate=18 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718174859/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/24129178/nine-new-teams-ranji-trophy-2018-19 |archive-date=18 जुलाई 2018 |url-status=live }}</ref><ref name="BCCI">{{cite news |url=http://relaunch-live.s3.amazonaws.com/cms/documents/5b43034175a5e-BCCI%20Domestic%20Schedule%20&%20Format%202018-19.pdf |title=BCCI Domestic Schedule 2018–19 |work=BCCI |accessdate=18 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025073029/http://relaunch-live.s3.amazonaws.com/cms/documents/5b43034175a5e-BCCI%20Domestic%20Schedule%20%26%20Format%202018-19.pdf |archive-date=25 अक्तूबर 2018 |url-status=dead }}</ref> 21 फरवरी 2019 को ग्रुप चरण की शुरुआत हुई, जिसमें शीर्ष दो टीमों ने प्रतियोगिता के सुपर लीग खंड में प्रगति की।<ref name="IE39">{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/bcci-schedule-2018-19-domestic-games-5265019/ |title=Logistical nightmare on cards as BCCI announces 37-team Ranji Trophy for 2018-19 season |work=Indian Express |accessdate=18 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718174601/https://indianexpress.com/article/sports/cricket/bcci-schedule-2018-19-domestic-games-5265019/ |archive-date=18 जुलाई 2018 |url-status=live }}</ref> टूर्नामेंट के सुपर लीग चरण में प्रगति के लिए दूसरे स्थान पर रहने के साथ, झारखंड ने ग्रुप जीता।<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/syed-mushtaq-ali-trophy-jharkhand-delhi-qualify-for-super-league/story-D2ihUX5MZUbPWTmkZ5VMaP.html |title=Syed Mushtaq Ali Trophy: Jharkhand, Delhi qualify for super league |work=Hindustan Times |accessdate=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303124110/https://www.hindustantimes.com/cricket/syed-mushtaq-ali-trophy-jharkhand-delhi-qualify-for-super-league/story-D2ihUX5MZUbPWTmkZ5VMaP.html |archive-date=3 मार्च 2019 |url-status=live }}</ref> == अंक तालिका == {{2018–19 Syed Mushtaq Ali Trophy Group A}} == फिक्स्चर == === राउंड 1 === {{Single-innings cricket match | date = 21 फरवरी 2019 | team1 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 158/4 (20 ओवर) | runs1 = [[विराट सिंह]] 70[[नाबाद|*]] (49) | wickets1 = [[सुबोध भाटी]] 2/33 (4 ओवर) | score2 = 155/5 (20 ओवर) | runs2 = [[ध्रुव शौर्य]] 70 (55) | wickets2 = [[शाहबाज नदीम]] 2/26 (4 ओवर) | result = झारखंड 3 रन से जीता | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157091.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = दिल्ली ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = हितेन दलाल, अनुज रावत (दिल्ली) और अनुकुल रॉय (झारखंड) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 21 फरवरी 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | score1 = 186/5 (20 ओवर) | runs1 = [[सचिन बेबी]] 75[[नाबाद|*]] (46) | wickets1 = [[काबरंबम मीती]] 2/25 (3 ओवर) | score2 = 103/7 (20 ओवर) | runs2 = [[यशपाल सिंह]] 40[[नाबाद|*]] (28) | wickets2 = [[रोहन प्रेम]] 1/7 (3 ओवर) | result = केरल ने 83 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157092.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और मुकुंद मंडले | motm = | toss = केरल ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = एमडी निधेश (केरल), मयंक राघव, रितिक कनौजिया, अहमद शाह, ठोकोम सिंह, नरसिंह यादव, प्रफुल्लोमणि सिंह, लमबम सिंह, काबरामम मीतेई, प्रियजीत सिंह और बिश्वोरजीत कोन्थौजम (मणिपुर) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 21 फरवरी 2019 | team1 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | team2 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | score1 = 136/6 (20 ओवर) | runs1 = [[केबी पवन]] 53[[नाबाद|*]] (37) | wickets1 = [[परवेज़ रसूल]] 2/26 (4 ओवर) | score2 = 142/1 (15.5 ओवर) | runs2 = [[अब्दुल समद (भारतीय क्रिकेटर) | अब्दुल समद]] 76[[नाबाद|*]] (51) | wickets2 = [[तहमीद रहमान]] 1/27 (3 ओवर) | result = जम्मू-कश्मीर ने 9 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157093.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[यशवंत बर्डे]] और [[सदाशिव अय्यर]] | motm = | toss = जम्मू और कश्मीर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = अब्दुल समद, सूर्यवंश रैना, मुजतबा यूसुफ (जम्मू और कश्मीर), रोहित झांझरिया, सेदिझली रुपरो, नितेश लोहचब, इमलीवती लेमटुर, तहमीद रहमान, राहुल शर्मा और मुगवी वत्स (नागालैंड) ने अपने टी-20 में सभी ने डेब्यू किया। }} === राउंड 2 === {{Single-innings cricket match | date = 22 फरवरी 2019 | team1 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 113/6 (20 ओवर) | runs1 = [[यशपाल सिंह]] 50 (44) | wickets1 = [[सुबोध भाटी]] 3/15 (4 ओवर) | score2 = 119/0 (11.4 ओवर) | runs2 = [[हितेन दलाल]] 56[[नाबाद|*]] (38) | wickets2 = | result = दिल्ली ने 10 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157108.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = दिल्ली ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 22 फरवरी 2019 | team1 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | team2 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | score1 = 168/9 (20 ओवर) | runs1 = [[जतिन वधवान]] 47 (37) | wickets1 = [[राहुल शुक्ला]] 5/36 (4 ओवर) | score2 = 170/1 (16.4 ओवर) | runs2 = [[इशान किशन]] 100[[नाबाद|*]] (55) | wickets2 = [[उमर नज़ीर]] 1/34 (3 ओवर) | result = झारखंड ने 9 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157109.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = झारखंड ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = रसिख सलाम (जम्मू और कश्मीर) ने अपना टी-20 डेब्यू किया। *''राहुल शुक्ला (झारखंड) ने टी-20 मैच में अपना पहला पांच विकेट लिया।<ref name="R2">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26051859/ricky-bhui-smashes-38-ball-ton-cheteshwar-pujara-continues-pile-runs |title=Ricky Bhui smashes 38-ball ton, Pujara continues to pile on runs |work=ESPN Cricinfo |accessdate=22 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222184651/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26051859/ricky-bhui-smashes-38-ball-ton-cheteshwar-pujara-continues-pile-runs |archive-date=22 फ़रवरी 2019 |url-status=live }}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 22 फरवरी 2019 | team1 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | team2 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | score1 = 244/4 (20 ओवर) | runs1 = [[रिकी भुई]] 108[[नाबाद|*]] (42) | wickets1 = [[रचित भाटिया]] 2/44 (4 ओवर) | score2 = 65 (13.1 ओवर) | runs2 = [[रोंगसेन जोनाथन]] 30 (25) | wickets2 = [[केवी शशिकांत]] 3/8 (2 ओवर) | result = आंध्र ने 179 रन से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157110.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = आंध्र ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = पारस सेहरावत, रचित भाटिया, इनकाटो झिमोमी (नागालैंड) और शैक इस्माइल (आंध्र) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। *''ट्वेंटी-20 क्रिकेट मैच में, रनों के हिसाब से यह सबसे बड़ा जीत अंतर था।<ref name="R2"/> }} === राउंड 3 === {{Single-innings cricket match | date = 24 फरवरी 2019 | team1 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 189/7 (20 ओवर) | runs1 = [[शुभम पुंडीर]] 57 (33) | wickets1 = [[सुबोध भाटी]] 3/26 (4 ओवर) | score2 = 191/6 (19.5 ओवर) | runs2 = [[ललित यादव (दिल्ली क्रिकेटर) | ललित यादव]] 47[[नाबाद|*]] (28) | wickets2 = [[मुजतबा यूसुफ]] 1/33 (4 ओवर) | result = दिल्ली ने 4 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157125.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और [[सदाशिव अय्यर]] | motm = | toss = दिल्ली ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 24 फरवरी 2019 | team1 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | team2 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | score1 = 219/1 (20 ओवर) | runs1 = [[इशान किशन]] 113[[नाबाद|*]] (62) | wickets1 = [[प्रियजीत सिंह]] 1/38 (4 ओवर) | score2 = 98/9 (20 ओवर) | runs2 = [[यशपाल सिंह]] 40 (31) | wickets2 = [[उत्कर्ष सिंह]] 3/7 (3 ओवर) | result = झारखंड 121 रन से जीता | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157126.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = मणिपुर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = उत्कर्ष सिंह (झारखंड), राजेश सिंह और सुल्तान करीम (मणिपुर) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। *''ईशान किशन (झारखंड) टी-20 क्रिकेट में शतक बनाने वाले दूसरे भारतीय बल्लेबाज बन गए।<ref name="R3">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26067739/shreyas-iyer-ishan-kishan-wallop-centuries-again-big-wins |title=Iyer, Kishan wallop centuries again in big wins |work=ESPN Cricinfo |accessdate=24 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224232101/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26067739/shreyas-iyer-ishan-kishan-wallop-centuries-again-big-wins |archive-date=24 फ़रवरी 2019 |url-status=live }}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 24 फरवरी 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | score1 = 160/6 (20 ओवर) | runs1 = [[विष्णु विनोद]] 70 (61) | wickets1 = [[गिरिनाथ रेड्डी]] 2/18 (3 ओवर) | score2 = 152 (19.4 ओवर) | runs2 = [[प्रशांत कुमार]] 57 (36) | wickets2 = [[संदीप वारियर]] 3/27 (3.4 ओवर) | result = केरल ने 8 रन से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157127.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = केरल ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = संदीप वारियर (केरल) ने हैट्रिक ली।<ref name="R3"/> }} === राउंड 4 === {{Single-innings cricket match | date = 25 फरवरी 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 139/7 (20 ओवर) | runs1 = [[विनोप मनोहरन]] 38 (31) | wickets1 = [[नवदीप सैनी]] 1/17 (4 ओवर) | score2 = 140/3 (18.3 ओवर) | runs2 = [[नितीश राणा]] 52[[नाबाद|*]] (36) | wickets2 = [[संदीप वारियर]] 1/19 (4 ओवर) | result = दिल्ली ने 7 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157142.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = केरल ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 25 फरवरी 2019 | team1 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | team2 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | score1 = 132/7 (20 ओवर) | runs1 = [[अबरार काज़ी]] 36 (22) | wickets1 = [[प्रियजीत सिंह]] 3/23 (4 ओवर) | score2 = 134/0 (16.3 ओवर) | runs2 = [[मयंक राघव]] 80[[नाबाद|*]] (45) | wickets2 = | result = मणिपुर ने 10 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157144.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[विनीत कुलकर्णी]] और [[सदाशिव अय्यर]] | motm = | toss = नागालैंड ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = चिंगांगबम सिंह (मणिपुर), एजे कौशिक, मनजिंदर, किरण रेड्डी और टोनी चिशी (नागालैंड) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 25 फरवरी 2019 | team1 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | team2 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | score1 = 146/7 (20 ओवर) | runs1 = [[श्रीकर भरत]] 41 (38) | wickets1 = [[राम दयाल]] 2/23 (4 ओवर) | score2 = 148/5 (18.3 ओवर) | runs2 = [[शुभम पुण्डीर]] 51 (36) | wickets2 = [[बंडारू अयप्पा]] 2/23 (4 ओवर) | result = जम्मू और कश्मीर ने 5 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157143.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = जम्मू और कश्मीर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} === राउंड 5 === {{Single-innings cricket match | date = 27 फरवरी 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | score1 = 159/7 (20 ओवर) | runs1 = [[विनोप मनोहरन]] 52 (42) | wickets1 = [[इरफान पठान]] 2/32 (4 ओवर) | score2 = 65 (14.2 ओवर) | runs2 = [[जतिन वधवान]] 24 (28) | wickets2 = [[सुधेसन मिधुन]] 3/9 (3.2 ओवर) | result = केरल ने 94 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157161.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणीथा ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = जम्मू और कश्मीर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 27 फरवरी 2019 | team1 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | team2 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | score1 = 197/3 (20 ओवर) | runs1 = [[कुमार देवब्रत]] 69[[नाबाद|*]] (32) | wickets1 = [[इमलीवती लेमतुर]] 1/29 (2 ओवर) | score2 = 143/3 (20 ओवर) | runs2 = [[रोंगसेन जोनाथन]] 47 (33) | wickets2 = [[उत्कर्ष सिंह]] 1/5 (1 ओवर) | result = झारखंड ने 54 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157160.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और [[नंद किशोर (क्रिकेटर, जन्म 1970) | नंद किशोर]] | motm = | toss = झारखंड ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = आदित्य, भाविक पटेल और धवननाथ (नागालैंड) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 27 फरवरी 2019 | team1 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | team2 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | score1 = 175/8 (20 ओवर) | runs1 = [[उन्मुक्त चंद]] 70 (35) | wickets1 = [[बंडारू अयप्पा]] 2/36 (4 ओवर) | score2 = 143 (19.3 ओवर) | runs2 = [[अश्विन हेब्बार]] 38 (29) | wickets2 = [[सुबोध भाटी]] 4/27 (3.3 ओवर) | result = दिल्ली ने 32 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157159.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणीथा ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = दिल्ली ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुनी गई। | rain = | notes = }} === राउंड 6 === {{Single-innings cricket match | date = 28 फरवरी 2019 | team1 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | team2 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | score1 = 103/8 (20 ओवर) | runs1 = [[रोहित झांझरिया]] 49[[नाबाद|*]] (53) | wickets1 = [[एमडी निधेश]] 3/17 (4 ओवर) | score2 = 105/0 (12.2 ओवर) | runs2 = [[विष्णु विनोद]] 53[[नाबाद|*]] (38) | wickets2 = | result = केरल ने 10 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157177.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणीथा ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और मुकुंद मंडले | motm = | toss = केरल ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = रोहन कुन्नुमल (केरल) ने अपना टी-20 डेब्यू किया। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 28 फरवरी 2019 | team1 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | team2 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | score1 = 182/6 (20 ओवर) | runs1 = [[मयंक राघव]] 103 (66) | wickets1 = [[रसिख सलाम]] 3/38 (4 ओवर) | score2 = 184/2 (17.1 ओवर) | runs2 = [[बंदीप सिंह]] 59[[नाबाद|*]] (26) | wickets2 = [[यशपाल सिंह]] 1/19 (3 ओवर) | result = जम्मू और कश्मीर ने 8 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157178.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[विनीत कुलकर्णी]] और [[यशवंत बर्दे]] | motm = | toss = जम्मू और कश्मीर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = शारुख डार, नवाज़ुल मुनियर (जम्मू-कश्मीर) और एकोजीम सिंह (मणिपुर) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 28 फरवरी 2019 | team1 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | team2 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | score1 = 179 (20 ओवर) | runs1 = [[मन्याला प्रणीत]] 43 (17) | wickets1 = [[शाहबाज नदीम]] 3/26 (4 ओवर) | score2 = 176 (19.5 ओवर) | runs2 = [[सौरभ तिवारी]] 54 (32) | wickets2 = [[पृथ्वी राज (क्रिकेटर) | पृथ्वी राज]] 3/28 (3.5 ओवर) | result = आंध्र ने 3 रन से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157176.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणीथा ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और मुकुंद मंडले | motm = | toss = आंध्र ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = मन्याला प्रणीत और पृथ्वी राज (आंध्र) दोनों ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} === राउंड 7 === {{Single-innings cricket match | date = 2 मार्च 2019 | team1 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम| नागालैंड]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 118 (19.4 ओवर) | runs1 = आदित्य 64 (46) | wickets1 = [[सुबोध भाटी]] 4/14 (3.4 ओवर) | score2 = 119/3 (12.3 ओवर) | runs2 = [[हितेन दलाल]] 81 (40) | wickets2 = [[पवन सुयाल]] 1/11 (4 ओवर) | result = दिल्ली ने 7 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157193.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैय्या क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = नागालैंड ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = गौरव कुमार (दिल्ली) और गौरव (नागालैंड) दोनों ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2 मार्च 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | score1 = 176/6 (20 ओवर) | runs1 = [[सचिन बेबी]] 36 (23) | wickets1 = [[विकाश सिंह]] 2/34 (4 ओवर) | score2 = 180/5 (19.1 ओवर) | runs2 = [[आनंद सिंह (क्रिकेटर) | आनंद सिंह]] 72 (47) | wickets2 = [[संदीप वारियर]] 2/21 (3.1 ओवर) | result = झारखंड ने 5 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157194.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = केरल ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2 मार्च 2019 | team1 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | team2 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | score1 = 252/4 (20 ओवर) | runs1 = [[अश्विन हेब्बार]] 71 (37) | wickets1 = [[यशपाल सिंह]] 3/40 (3 ओवर) | score2 = 161/5 (20 ओवर) | runs2 = [[मयंक राघव]] 65 (42) | wickets2 = [[दसरी स्वरूप कुमार]] 3/26 (4 ओवर) | result = आंध्र ने 91 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157195.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[नंद किशोर (क्रिकेटर, जन्म 1970) | नंद किशोर]] | motm = | toss = आंध्र ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:क्रिकेट के पुरस्कार]] 3lhv9gbas4qfgehjio4azrnh3gtf7y8 6631943 6631941 2026-10-22T05:48:03Z RJ Raawat 670084 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:क्रिकेट प्रतियोगितायें]] जोड़ी 6631943 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = सय्यद मुश्ताक अली ट्रॉफी ग्रुप ए 2019 | image = | imagesize = | caption = | fromdate = 21 फरवरी | todate = 2 मार्च 2019 | administrator = [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड|बीसीसीआई]] | cricket format = [[ट्वेंटी-20 क्रिकेट]] | tournament format = [[राउंड-रॉबिन प्रतियोगिता | राउंड-रॉबिन]] और [[प्लेऑफ़ प्रारूप]] | host = {{flagicon|IND}} [[आंध्र प्रदेश]], [[भारत]] | champions = | count = | runner up = | participants = 7 | matches = 21 | attendance = | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = | previous_year = 2017–18 | previous_tournament = सय्यद मुश्ताक अली ट्रॉफी 2018 | next_year = | next_tournament = }} {{2018–19 Indian domestic cricket season}} '''2018-19 सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी''', सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी का दसवां सीज़न है, जो भारत में एक ट्वेंटी-20 क्रिकेट टूर्नामेंट है। इसका मुकाबला ग्रुप ए की आठ टीमों के साथ भारत की 37 घरेलू क्रिकेट टीमों से होगा।<ref name="CI39">{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/24129178/nine-new-teams-ranji-trophy-2018-19 |title=Nine new teams in Ranji Trophy 2018–19 |work=ESPN Cricinfo |accessdate=18 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718174859/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/24129178/nine-new-teams-ranji-trophy-2018-19 |archive-date=18 जुलाई 2018 |url-status=live }}</ref><ref name="BCCI">{{cite news |url=http://relaunch-live.s3.amazonaws.com/cms/documents/5b43034175a5e-BCCI%20Domestic%20Schedule%20&%20Format%202018-19.pdf |title=BCCI Domestic Schedule 2018–19 |work=BCCI |accessdate=18 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025073029/http://relaunch-live.s3.amazonaws.com/cms/documents/5b43034175a5e-BCCI%20Domestic%20Schedule%20%26%20Format%202018-19.pdf |archive-date=25 अक्तूबर 2018 |url-status=dead }}</ref> 21 फरवरी 2019 को ग्रुप चरण की शुरुआत हुई, जिसमें शीर्ष दो टीमों ने प्रतियोगिता के सुपर लीग खंड में प्रगति की।<ref name="IE39">{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/bcci-schedule-2018-19-domestic-games-5265019/ |title=Logistical nightmare on cards as BCCI announces 37-team Ranji Trophy for 2018-19 season |work=Indian Express |accessdate=18 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718174601/https://indianexpress.com/article/sports/cricket/bcci-schedule-2018-19-domestic-games-5265019/ |archive-date=18 जुलाई 2018 |url-status=live }}</ref> टूर्नामेंट के सुपर लीग चरण में प्रगति के लिए दूसरे स्थान पर रहने के साथ, झारखंड ने ग्रुप जीता।<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/syed-mushtaq-ali-trophy-jharkhand-delhi-qualify-for-super-league/story-D2ihUX5MZUbPWTmkZ5VMaP.html |title=Syed Mushtaq Ali Trophy: Jharkhand, Delhi qualify for super league |work=Hindustan Times |accessdate=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303124110/https://www.hindustantimes.com/cricket/syed-mushtaq-ali-trophy-jharkhand-delhi-qualify-for-super-league/story-D2ihUX5MZUbPWTmkZ5VMaP.html |archive-date=3 मार्च 2019 |url-status=live }}</ref> == अंक तालिका == {{2018–19 Syed Mushtaq Ali Trophy Group A}} == फिक्स्चर == === राउंड 1 === {{Single-innings cricket match | date = 21 फरवरी 2019 | team1 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 158/4 (20 ओवर) | runs1 = [[विराट सिंह]] 70[[नाबाद|*]] (49) | wickets1 = [[सुबोध भाटी]] 2/33 (4 ओवर) | score2 = 155/5 (20 ओवर) | runs2 = [[ध्रुव शौर्य]] 70 (55) | wickets2 = [[शाहबाज नदीम]] 2/26 (4 ओवर) | result = झारखंड 3 रन से जीता | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157091.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = दिल्ली ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = हितेन दलाल, अनुज रावत (दिल्ली) और अनुकुल रॉय (झारखंड) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 21 फरवरी 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | score1 = 186/5 (20 ओवर) | runs1 = [[सचिन बेबी]] 75[[नाबाद|*]] (46) | wickets1 = [[काबरंबम मीती]] 2/25 (3 ओवर) | score2 = 103/7 (20 ओवर) | runs2 = [[यशपाल सिंह]] 40[[नाबाद|*]] (28) | wickets2 = [[रोहन प्रेम]] 1/7 (3 ओवर) | result = केरल ने 83 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157092.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और मुकुंद मंडले | motm = | toss = केरल ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = एमडी निधेश (केरल), मयंक राघव, रितिक कनौजिया, अहमद शाह, ठोकोम सिंह, नरसिंह यादव, प्रफुल्लोमणि सिंह, लमबम सिंह, काबरामम मीतेई, प्रियजीत सिंह और बिश्वोरजीत कोन्थौजम (मणिपुर) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 21 फरवरी 2019 | team1 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | team2 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | score1 = 136/6 (20 ओवर) | runs1 = [[केबी पवन]] 53[[नाबाद|*]] (37) | wickets1 = [[परवेज़ रसूल]] 2/26 (4 ओवर) | score2 = 142/1 (15.5 ओवर) | runs2 = [[अब्दुल समद (भारतीय क्रिकेटर) | अब्दुल समद]] 76[[नाबाद|*]] (51) | wickets2 = [[तहमीद रहमान]] 1/27 (3 ओवर) | result = जम्मू-कश्मीर ने 9 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157093.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[यशवंत बर्डे]] और [[सदाशिव अय्यर]] | motm = | toss = जम्मू और कश्मीर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = अब्दुल समद, सूर्यवंश रैना, मुजतबा यूसुफ (जम्मू और कश्मीर), रोहित झांझरिया, सेदिझली रुपरो, नितेश लोहचब, इमलीवती लेमटुर, तहमीद रहमान, राहुल शर्मा और मुगवी वत्स (नागालैंड) ने अपने टी-20 में सभी ने डेब्यू किया। }} === राउंड 2 === {{Single-innings cricket match | date = 22 फरवरी 2019 | team1 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 113/6 (20 ओवर) | runs1 = [[यशपाल सिंह]] 50 (44) | wickets1 = [[सुबोध भाटी]] 3/15 (4 ओवर) | score2 = 119/0 (11.4 ओवर) | runs2 = [[हितेन दलाल]] 56[[नाबाद|*]] (38) | wickets2 = | result = दिल्ली ने 10 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157108.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = दिल्ली ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 22 फरवरी 2019 | team1 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | team2 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | score1 = 168/9 (20 ओवर) | runs1 = [[जतिन वधवान]] 47 (37) | wickets1 = [[राहुल शुक्ला]] 5/36 (4 ओवर) | score2 = 170/1 (16.4 ओवर) | runs2 = [[इशान किशन]] 100[[नाबाद|*]] (55) | wickets2 = [[उमर नज़ीर]] 1/34 (3 ओवर) | result = झारखंड ने 9 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157109.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = झारखंड ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = रसिख सलाम (जम्मू और कश्मीर) ने अपना टी-20 डेब्यू किया। *''राहुल शुक्ला (झारखंड) ने टी-20 मैच में अपना पहला पांच विकेट लिया।<ref name="R2">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26051859/ricky-bhui-smashes-38-ball-ton-cheteshwar-pujara-continues-pile-runs |title=Ricky Bhui smashes 38-ball ton, Pujara continues to pile on runs |work=ESPN Cricinfo |accessdate=22 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222184651/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26051859/ricky-bhui-smashes-38-ball-ton-cheteshwar-pujara-continues-pile-runs |archive-date=22 फ़रवरी 2019 |url-status=live }}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 22 फरवरी 2019 | team1 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | team2 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | score1 = 244/4 (20 ओवर) | runs1 = [[रिकी भुई]] 108[[नाबाद|*]] (42) | wickets1 = [[रचित भाटिया]] 2/44 (4 ओवर) | score2 = 65 (13.1 ओवर) | runs2 = [[रोंगसेन जोनाथन]] 30 (25) | wickets2 = [[केवी शशिकांत]] 3/8 (2 ओवर) | result = आंध्र ने 179 रन से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157110.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = आंध्र ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = पारस सेहरावत, रचित भाटिया, इनकाटो झिमोमी (नागालैंड) और शैक इस्माइल (आंध्र) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। *''ट्वेंटी-20 क्रिकेट मैच में, रनों के हिसाब से यह सबसे बड़ा जीत अंतर था।<ref name="R2"/> }} === राउंड 3 === {{Single-innings cricket match | date = 24 फरवरी 2019 | team1 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 189/7 (20 ओवर) | runs1 = [[शुभम पुंडीर]] 57 (33) | wickets1 = [[सुबोध भाटी]] 3/26 (4 ओवर) | score2 = 191/6 (19.5 ओवर) | runs2 = [[ललित यादव (दिल्ली क्रिकेटर) | ललित यादव]] 47[[नाबाद|*]] (28) | wickets2 = [[मुजतबा यूसुफ]] 1/33 (4 ओवर) | result = दिल्ली ने 4 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157125.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और [[सदाशिव अय्यर]] | motm = | toss = दिल्ली ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 24 फरवरी 2019 | team1 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | team2 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | score1 = 219/1 (20 ओवर) | runs1 = [[इशान किशन]] 113[[नाबाद|*]] (62) | wickets1 = [[प्रियजीत सिंह]] 1/38 (4 ओवर) | score2 = 98/9 (20 ओवर) | runs2 = [[यशपाल सिंह]] 40 (31) | wickets2 = [[उत्कर्ष सिंह]] 3/7 (3 ओवर) | result = झारखंड 121 रन से जीता | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157126.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = मणिपुर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = उत्कर्ष सिंह (झारखंड), राजेश सिंह और सुल्तान करीम (मणिपुर) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। *''ईशान किशन (झारखंड) टी-20 क्रिकेट में शतक बनाने वाले दूसरे भारतीय बल्लेबाज बन गए।<ref name="R3">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26067739/shreyas-iyer-ishan-kishan-wallop-centuries-again-big-wins |title=Iyer, Kishan wallop centuries again in big wins |work=ESPN Cricinfo |accessdate=24 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224232101/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26067739/shreyas-iyer-ishan-kishan-wallop-centuries-again-big-wins |archive-date=24 फ़रवरी 2019 |url-status=live }}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 24 फरवरी 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | score1 = 160/6 (20 ओवर) | runs1 = [[विष्णु विनोद]] 70 (61) | wickets1 = [[गिरिनाथ रेड्डी]] 2/18 (3 ओवर) | score2 = 152 (19.4 ओवर) | runs2 = [[प्रशांत कुमार]] 57 (36) | wickets2 = [[संदीप वारियर]] 3/27 (3.4 ओवर) | result = केरल ने 8 रन से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157127.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = केरल ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = संदीप वारियर (केरल) ने हैट्रिक ली।<ref name="R3"/> }} === राउंड 4 === {{Single-innings cricket match | date = 25 फरवरी 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 139/7 (20 ओवर) | runs1 = [[विनोप मनोहरन]] 38 (31) | wickets1 = [[नवदीप सैनी]] 1/17 (4 ओवर) | score2 = 140/3 (18.3 ओवर) | runs2 = [[नितीश राणा]] 52[[नाबाद|*]] (36) | wickets2 = [[संदीप वारियर]] 1/19 (4 ओवर) | result = दिल्ली ने 7 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157142.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = केरल ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 25 फरवरी 2019 | team1 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | team2 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | score1 = 132/7 (20 ओवर) | runs1 = [[अबरार काज़ी]] 36 (22) | wickets1 = [[प्रियजीत सिंह]] 3/23 (4 ओवर) | score2 = 134/0 (16.3 ओवर) | runs2 = [[मयंक राघव]] 80[[नाबाद|*]] (45) | wickets2 = | result = मणिपुर ने 10 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157144.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[विनीत कुलकर्णी]] और [[सदाशिव अय्यर]] | motm = | toss = नागालैंड ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = चिंगांगबम सिंह (मणिपुर), एजे कौशिक, मनजिंदर, किरण रेड्डी और टोनी चिशी (नागालैंड) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 25 फरवरी 2019 | team1 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | team2 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | score1 = 146/7 (20 ओवर) | runs1 = [[श्रीकर भरत]] 41 (38) | wickets1 = [[राम दयाल]] 2/23 (4 ओवर) | score2 = 148/5 (18.3 ओवर) | runs2 = [[शुभम पुण्डीर]] 51 (36) | wickets2 = [[बंडारू अयप्पा]] 2/23 (4 ओवर) | result = जम्मू और कश्मीर ने 5 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157143.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = जम्मू और कश्मीर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} === राउंड 5 === {{Single-innings cricket match | date = 27 फरवरी 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | score1 = 159/7 (20 ओवर) | runs1 = [[विनोप मनोहरन]] 52 (42) | wickets1 = [[इरफान पठान]] 2/32 (4 ओवर) | score2 = 65 (14.2 ओवर) | runs2 = [[जतिन वधवान]] 24 (28) | wickets2 = [[सुधेसन मिधुन]] 3/9 (3.2 ओवर) | result = केरल ने 94 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157161.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणीथा ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = जम्मू और कश्मीर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 27 फरवरी 2019 | team1 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | team2 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | score1 = 197/3 (20 ओवर) | runs1 = [[कुमार देवब्रत]] 69[[नाबाद|*]] (32) | wickets1 = [[इमलीवती लेमतुर]] 1/29 (2 ओवर) | score2 = 143/3 (20 ओवर) | runs2 = [[रोंगसेन जोनाथन]] 47 (33) | wickets2 = [[उत्कर्ष सिंह]] 1/5 (1 ओवर) | result = झारखंड ने 54 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157160.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और [[नंद किशोर (क्रिकेटर, जन्म 1970) | नंद किशोर]] | motm = | toss = झारखंड ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = आदित्य, भाविक पटेल और धवननाथ (नागालैंड) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 27 फरवरी 2019 | team1 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | team2 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | score1 = 175/8 (20 ओवर) | runs1 = [[उन्मुक्त चंद]] 70 (35) | wickets1 = [[बंडारू अयप्पा]] 2/36 (4 ओवर) | score2 = 143 (19.3 ओवर) | runs2 = [[अश्विन हेब्बार]] 38 (29) | wickets2 = [[सुबोध भाटी]] 4/27 (3.3 ओवर) | result = दिल्ली ने 32 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157159.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणीथा ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = दिल्ली ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुनी गई। | rain = | notes = }} === राउंड 6 === {{Single-innings cricket match | date = 28 फरवरी 2019 | team1 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | team2 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | score1 = 103/8 (20 ओवर) | runs1 = [[रोहित झांझरिया]] 49[[नाबाद|*]] (53) | wickets1 = [[एमडी निधेश]] 3/17 (4 ओवर) | score2 = 105/0 (12.2 ओवर) | runs2 = [[विष्णु विनोद]] 53[[नाबाद|*]] (38) | wickets2 = | result = केरल ने 10 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157177.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणीथा ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और मुकुंद मंडले | motm = | toss = केरल ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = रोहन कुन्नुमल (केरल) ने अपना टी-20 डेब्यू किया। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 28 फरवरी 2019 | team1 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | team2 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | score1 = 182/6 (20 ओवर) | runs1 = [[मयंक राघव]] 103 (66) | wickets1 = [[रसिख सलाम]] 3/38 (4 ओवर) | score2 = 184/2 (17.1 ओवर) | runs2 = [[बंदीप सिंह]] 59[[नाबाद|*]] (26) | wickets2 = [[यशपाल सिंह]] 1/19 (3 ओवर) | result = जम्मू और कश्मीर ने 8 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157178.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[विनीत कुलकर्णी]] और [[यशवंत बर्दे]] | motm = | toss = जम्मू और कश्मीर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = शारुख डार, नवाज़ुल मुनियर (जम्मू-कश्मीर) और एकोजीम सिंह (मणिपुर) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 28 फरवरी 2019 | team1 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | team2 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | score1 = 179 (20 ओवर) | runs1 = [[मन्याला प्रणीत]] 43 (17) | wickets1 = [[शाहबाज नदीम]] 3/26 (4 ओवर) | score2 = 176 (19.5 ओवर) | runs2 = [[सौरभ तिवारी]] 54 (32) | wickets2 = [[पृथ्वी राज (क्रिकेटर) | पृथ्वी राज]] 3/28 (3.5 ओवर) | result = आंध्र ने 3 रन से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157176.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणीथा ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और मुकुंद मंडले | motm = | toss = आंध्र ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = मन्याला प्रणीत और पृथ्वी राज (आंध्र) दोनों ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} === राउंड 7 === {{Single-innings cricket match | date = 2 मार्च 2019 | team1 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम| नागालैंड]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 118 (19.4 ओवर) | runs1 = आदित्य 64 (46) | wickets1 = [[सुबोध भाटी]] 4/14 (3.4 ओवर) | score2 = 119/3 (12.3 ओवर) | runs2 = [[हितेन दलाल]] 81 (40) | wickets2 = [[पवन सुयाल]] 1/11 (4 ओवर) | result = दिल्ली ने 7 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157193.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैय्या क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = नागालैंड ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = गौरव कुमार (दिल्ली) और गौरव (नागालैंड) दोनों ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2 मार्च 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | score1 = 176/6 (20 ओवर) | runs1 = [[सचिन बेबी]] 36 (23) | wickets1 = [[विकाश सिंह]] 2/34 (4 ओवर) | score2 = 180/5 (19.1 ओवर) | runs2 = [[आनंद सिंह (क्रिकेटर) | आनंद सिंह]] 72 (47) | wickets2 = [[संदीप वारियर]] 2/21 (3.1 ओवर) | result = झारखंड ने 5 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157194.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = केरल ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2 मार्च 2019 | team1 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | team2 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | score1 = 252/4 (20 ओवर) | runs1 = [[अश्विन हेब्बार]] 71 (37) | wickets1 = [[यशपाल सिंह]] 3/40 (3 ओवर) | score2 = 161/5 (20 ओवर) | runs2 = [[मयंक राघव]] 65 (42) | wickets2 = [[दसरी स्वरूप कुमार]] 3/26 (4 ओवर) | result = आंध्र ने 91 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157195.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[नंद किशोर (क्रिकेटर, जन्म 1970) | नंद किशोर]] | motm = | toss = आंध्र ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:क्रिकेट के पुरस्कार]] [[श्रेणी:क्रिकेट प्रतियोगितायें]] 79jknzlqn3k8xtg6fdi84fq3ugtzsbl 6631944 6631943 2026-10-22T05:49:28Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6631944 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = सय्यद मुश्ताक अली ट्रॉफी ग्रुप ए 2019 | image = | imagesize = | caption = | fromdate = 21 फरवरी | todate = 2 मार्च 2019 | administrator = [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड|बीसीसीआई]] | cricket format = [[ट्वेंटी-20 क्रिकेट]] | tournament format = [[राउंड-रॉबिन प्रतियोगिता | राउंड-रॉबिन]] और [[प्लेऑफ़ प्रारूप]] | host = {{flagicon|IND}} [[आंध्र प्रदेश]], [[भारत]] | champions = | count = | runner up = | participants = 7 | matches = 21 | attendance = | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = | previous_year = 2017–18 | previous_tournament = सय्यद मुश्ताक अली ट्रॉफी 2018 | next_year = | next_tournament = }} {{2018–19 Indian domestic cricket season}} '''2018-19 सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी''', सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी का दसवां सीज़न है, जो [[भारत]] में एक ट्वेंटी-20 क्रिकेट टूर्नामेंट है। इसका मुकाबला ग्रुप ए की आठ टीमों के साथ भारत की 37 घरेलू [[क्रिकेट]] टीमों से होगा।<ref name="CI39">{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/24129178/nine-new-teams-ranji-trophy-2018-19 |title=Nine new teams in Ranji Trophy 2018–19 |work=ESPN Cricinfo |accessdate=18 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718174859/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/24129178/nine-new-teams-ranji-trophy-2018-19 |archive-date=18 जुलाई 2018 |url-status=live }}</ref><ref name="BCCI">{{cite news |url=http://relaunch-live.s3.amazonaws.com/cms/documents/5b43034175a5e-BCCI%20Domestic%20Schedule%20&%20Format%202018-19.pdf |title=BCCI Domestic Schedule 2018–19 |work=BCCI |accessdate=18 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025073029/http://relaunch-live.s3.amazonaws.com/cms/documents/5b43034175a5e-BCCI%20Domestic%20Schedule%20%26%20Format%202018-19.pdf |archive-date=25 अक्तूबर 2018 |url-status=dead }}</ref> 21 फरवरी 2019 को ग्रुप चरण की शुरुआत हुई, जिसमें शीर्ष दो टीमों ने प्रतियोगिता के सुपर लीग खंड में प्रगति की।<ref name="IE39">{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/bcci-schedule-2018-19-domestic-games-5265019/ |title=Logistical nightmare on cards as BCCI announces 37-team Ranji Trophy for 2018-19 season |work=Indian Express |accessdate=18 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718174601/https://indianexpress.com/article/sports/cricket/bcci-schedule-2018-19-domestic-games-5265019/ |archive-date=18 जुलाई 2018 |url-status=live }}</ref> टूर्नामेंट के सुपर लीग चरण में प्रगति के लिए दूसरे स्थान पर रहने के साथ, [[झारखण्ड|झारखंड]] ने ग्रुप जीता।<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/syed-mushtaq-ali-trophy-jharkhand-delhi-qualify-for-super-league/story-D2ihUX5MZUbPWTmkZ5VMaP.html |title=Syed Mushtaq Ali Trophy: Jharkhand, Delhi qualify for super league |work=Hindustan Times |accessdate=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303124110/https://www.hindustantimes.com/cricket/syed-mushtaq-ali-trophy-jharkhand-delhi-qualify-for-super-league/story-D2ihUX5MZUbPWTmkZ5VMaP.html |archive-date=3 मार्च 2019 |url-status=live }}</ref> == अंक तालिका == {{2018–19 Syed Mushtaq Ali Trophy Group A}} == फिक्स्चर == === राउंड 1 === {{Single-innings cricket match | date = 21 फरवरी 2019 | team1 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 158/4 (20 ओवर) | runs1 = [[विराट सिंह]] 70[[नाबाद|*]] (49) | wickets1 = [[सुबोध भाटी]] 2/33 (4 ओवर) | score2 = 155/5 (20 ओवर) | runs2 = [[ध्रुव शौर्य]] 70 (55) | wickets2 = [[शाहबाज नदीम]] 2/26 (4 ओवर) | result = झारखंड 3 रन से जीता | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157091.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = दिल्ली ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = हितेन दलाल, अनुज रावत (दिल्ली) और अनुकुल रॉय (झारखंड) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 21 फरवरी 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | score1 = 186/5 (20 ओवर) | runs1 = [[सचिन बेबी]] 75[[नाबाद|*]] (46) | wickets1 = [[काबरंबम मीती]] 2/25 (3 ओवर) | score2 = 103/7 (20 ओवर) | runs2 = [[यशपाल सिंह]] 40[[नाबाद|*]] (28) | wickets2 = [[रोहन प्रेम]] 1/7 (3 ओवर) | result = केरल ने 83 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157092.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और मुकुंद मंडले | motm = | toss = केरल ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = एमडी निधेश (केरल), मयंक राघव, रितिक कनौजिया, अहमद शाह, ठोकोम सिंह, नरसिंह यादव, प्रफुल्लोमणि सिंह, लमबम सिंह, काबरामम मीतेई, प्रियजीत सिंह और बिश्वोरजीत कोन्थौजम (मणिपुर) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 21 फरवरी 2019 | team1 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | team2 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | score1 = 136/6 (20 ओवर) | runs1 = [[केबी पवन]] 53[[नाबाद|*]] (37) | wickets1 = [[परवेज़ रसूल]] 2/26 (4 ओवर) | score2 = 142/1 (15.5 ओवर) | runs2 = [[अब्दुल समद (भारतीय क्रिकेटर) | अब्दुल समद]] 76[[नाबाद|*]] (51) | wickets2 = [[तहमीद रहमान]] 1/27 (3 ओवर) | result = जम्मू-कश्मीर ने 9 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157093.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[यशवंत बर्डे]] और [[सदाशिव अय्यर]] | motm = | toss = जम्मू और कश्मीर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = अब्दुल समद, सूर्यवंश रैना, मुजतबा यूसुफ (जम्मू और कश्मीर), रोहित झांझरिया, सेदिझली रुपरो, नितेश लोहचब, इमलीवती लेमटुर, तहमीद रहमान, राहुल शर्मा और मुगवी वत्स (नागालैंड) ने अपने टी-20 में सभी ने डेब्यू किया। }} === राउंड 2 === {{Single-innings cricket match | date = 22 फरवरी 2019 | team1 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 113/6 (20 ओवर) | runs1 = [[यशपाल सिंह]] 50 (44) | wickets1 = [[सुबोध भाटी]] 3/15 (4 ओवर) | score2 = 119/0 (11.4 ओवर) | runs2 = [[हितेन दलाल]] 56[[नाबाद|*]] (38) | wickets2 = | result = दिल्ली ने 10 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157108.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = दिल्ली ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 22 फरवरी 2019 | team1 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | team2 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | score1 = 168/9 (20 ओवर) | runs1 = [[जतिन वधवान]] 47 (37) | wickets1 = [[राहुल शुक्ला]] 5/36 (4 ओवर) | score2 = 170/1 (16.4 ओवर) | runs2 = [[इशान किशन]] 100[[नाबाद|*]] (55) | wickets2 = [[उमर नज़ीर]] 1/34 (3 ओवर) | result = झारखंड ने 9 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157109.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = झारखंड ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = रसिख सलाम (जम्मू और कश्मीर) ने अपना टी-20 डेब्यू किया। *''राहुल शुक्ला (झारखंड) ने टी-20 मैच में अपना पहला पांच विकेट लिया।<ref name="R2">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26051859/ricky-bhui-smashes-38-ball-ton-cheteshwar-pujara-continues-pile-runs |title=Ricky Bhui smashes 38-ball ton, Pujara continues to pile on runs |work=ESPN Cricinfo |accessdate=22 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222184651/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26051859/ricky-bhui-smashes-38-ball-ton-cheteshwar-pujara-continues-pile-runs |archive-date=22 फ़रवरी 2019 |url-status=live }}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 22 फरवरी 2019 | team1 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | team2 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | score1 = 244/4 (20 ओवर) | runs1 = [[रिकी भुई]] 108[[नाबाद|*]] (42) | wickets1 = [[रचित भाटिया]] 2/44 (4 ओवर) | score2 = 65 (13.1 ओवर) | runs2 = [[रोंगसेन जोनाथन]] 30 (25) | wickets2 = [[केवी शशिकांत]] 3/8 (2 ओवर) | result = आंध्र ने 179 रन से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157110.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = आंध्र ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = पारस सेहरावत, रचित भाटिया, इनकाटो झिमोमी (नागालैंड) और शैक इस्माइल (आंध्र) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। *''ट्वेंटी-20 क्रिकेट मैच में, रनों के हिसाब से यह सबसे बड़ा जीत अंतर था।<ref name="R2"/> }} === राउंड 3 === {{Single-innings cricket match | date = 24 फरवरी 2019 | team1 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 189/7 (20 ओवर) | runs1 = [[शुभम पुंडीर]] 57 (33) | wickets1 = [[सुबोध भाटी]] 3/26 (4 ओवर) | score2 = 191/6 (19.5 ओवर) | runs2 = [[ललित यादव (दिल्ली क्रिकेटर) | ललित यादव]] 47[[नाबाद|*]] (28) | wickets2 = [[मुजतबा यूसुफ]] 1/33 (4 ओवर) | result = दिल्ली ने 4 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157125.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और [[सदाशिव अय्यर]] | motm = | toss = दिल्ली ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 24 फरवरी 2019 | team1 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | team2 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | score1 = 219/1 (20 ओवर) | runs1 = [[इशान किशन]] 113[[नाबाद|*]] (62) | wickets1 = [[प्रियजीत सिंह]] 1/38 (4 ओवर) | score2 = 98/9 (20 ओवर) | runs2 = [[यशपाल सिंह]] 40 (31) | wickets2 = [[उत्कर्ष सिंह]] 3/7 (3 ओवर) | result = झारखंड 121 रन से जीता | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157126.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = मणिपुर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = उत्कर्ष सिंह (झारखंड), राजेश सिंह और सुल्तान करीम (मणिपुर) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। *''ईशान किशन (झारखंड) टी-20 क्रिकेट में शतक बनाने वाले दूसरे भारतीय बल्लेबाज बन गए।<ref name="R3">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26067739/shreyas-iyer-ishan-kishan-wallop-centuries-again-big-wins |title=Iyer, Kishan wallop centuries again in big wins |work=ESPN Cricinfo |accessdate=24 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224232101/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26067739/shreyas-iyer-ishan-kishan-wallop-centuries-again-big-wins |archive-date=24 फ़रवरी 2019 |url-status=live }}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 24 फरवरी 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | score1 = 160/6 (20 ओवर) | runs1 = [[विष्णु विनोद]] 70 (61) | wickets1 = [[गिरिनाथ रेड्डी]] 2/18 (3 ओवर) | score2 = 152 (19.4 ओवर) | runs2 = [[प्रशांत कुमार]] 57 (36) | wickets2 = [[संदीप वारियर]] 3/27 (3.4 ओवर) | result = केरल ने 8 रन से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157127.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = केरल ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = संदीप वारियर (केरल) ने हैट्रिक ली।<ref name="R3"/> }} === राउंड 4 === {{Single-innings cricket match | date = 25 फरवरी 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 139/7 (20 ओवर) | runs1 = [[विनोप मनोहरन]] 38 (31) | wickets1 = [[नवदीप सैनी]] 1/17 (4 ओवर) | score2 = 140/3 (18.3 ओवर) | runs2 = [[नितीश राणा]] 52[[नाबाद|*]] (36) | wickets2 = [[संदीप वारियर]] 1/19 (4 ओवर) | result = दिल्ली ने 7 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157142.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = केरल ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 25 फरवरी 2019 | team1 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | team2 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | score1 = 132/7 (20 ओवर) | runs1 = [[अबरार काज़ी]] 36 (22) | wickets1 = [[प्रियजीत सिंह]] 3/23 (4 ओवर) | score2 = 134/0 (16.3 ओवर) | runs2 = [[मयंक राघव]] 80[[नाबाद|*]] (45) | wickets2 = | result = मणिपुर ने 10 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157144.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[विनीत कुलकर्णी]] और [[सदाशिव अय्यर]] | motm = | toss = नागालैंड ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = चिंगांगबम सिंह (मणिपुर), एजे कौशिक, मनजिंदर, किरण रेड्डी और टोनी चिशी (नागालैंड) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 25 फरवरी 2019 | team1 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | team2 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | score1 = 146/7 (20 ओवर) | runs1 = [[श्रीकर भरत]] 41 (38) | wickets1 = [[राम दयाल]] 2/23 (4 ओवर) | score2 = 148/5 (18.3 ओवर) | runs2 = [[शुभम पुण्डीर]] 51 (36) | wickets2 = [[बंडारू अयप्पा]] 2/23 (4 ओवर) | result = जम्मू और कश्मीर ने 5 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157143.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = जम्मू और कश्मीर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} === राउंड 5 === {{Single-innings cricket match | date = 27 फरवरी 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | score1 = 159/7 (20 ओवर) | runs1 = [[विनोप मनोहरन]] 52 (42) | wickets1 = [[इरफान पठान]] 2/32 (4 ओवर) | score2 = 65 (14.2 ओवर) | runs2 = [[जतिन वधवान]] 24 (28) | wickets2 = [[सुधेसन मिधुन]] 3/9 (3.2 ओवर) | result = केरल ने 94 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157161.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणीथा ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = जम्मू और कश्मीर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 27 फरवरी 2019 | team1 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | team2 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | score1 = 197/3 (20 ओवर) | runs1 = [[कुमार देवब्रत]] 69[[नाबाद|*]] (32) | wickets1 = [[इमलीवती लेमतुर]] 1/29 (2 ओवर) | score2 = 143/3 (20 ओवर) | runs2 = [[रोंगसेन जोनाथन]] 47 (33) | wickets2 = [[उत्कर्ष सिंह]] 1/5 (1 ओवर) | result = झारखंड ने 54 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157160.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और [[नंद किशोर (क्रिकेटर, जन्म 1970) | नंद किशोर]] | motm = | toss = झारखंड ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = आदित्य, भाविक पटेल और धवननाथ (नागालैंड) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 27 फरवरी 2019 | team1 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | team2 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | score1 = 175/8 (20 ओवर) | runs1 = [[उन्मुक्त चंद]] 70 (35) | wickets1 = [[बंडारू अयप्पा]] 2/36 (4 ओवर) | score2 = 143 (19.3 ओवर) | runs2 = [[अश्विन हेब्बार]] 38 (29) | wickets2 = [[सुबोध भाटी]] 4/27 (3.3 ओवर) | result = दिल्ली ने 32 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157159.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणीथा ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = दिल्ली ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुनी गई। | rain = | notes = }} === राउंड 6 === {{Single-innings cricket match | date = 28 फरवरी 2019 | team1 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम | नागालैंड]] | team2 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | score1 = 103/8 (20 ओवर) | runs1 = [[रोहित झांझरिया]] 49[[नाबाद|*]] (53) | wickets1 = [[एमडी निधेश]] 3/17 (4 ओवर) | score2 = 105/0 (12.2 ओवर) | runs2 = [[विष्णु विनोद]] 53[[नाबाद|*]] (38) | wickets2 = | result = केरल ने 10 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157177.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणीथा ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और मुकुंद मंडले | motm = | toss = केरल ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = रोहन कुन्नुमल (केरल) ने अपना टी-20 डेब्यू किया। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 28 फरवरी 2019 | team1 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | team2 = [[जम्मू-कश्मीर क्रिकेट टीम | जम्मू और कश्मीर]] | score1 = 182/6 (20 ओवर) | runs1 = [[मयंक राघव]] 103 (66) | wickets1 = [[रसिख सलाम]] 3/38 (4 ओवर) | score2 = 184/2 (17.1 ओवर) | runs2 = [[बंदीप सिंह]] 59[[नाबाद|*]] (26) | wickets2 = [[यशपाल सिंह]] 1/19 (3 ओवर) | result = जम्मू और कश्मीर ने 8 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157178.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैया क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[विनीत कुलकर्णी]] और [[यशवंत बर्दे]] | motm = | toss = जम्मू और कश्मीर ने टॉस जीता और क्षेत्र के लिए चुने गए। | rain = | notes = शारुख डार, नवाज़ुल मुनियर (जम्मू-कश्मीर) और एकोजीम सिंह (मणिपुर) सभी ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 28 फरवरी 2019 | team1 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | team2 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | score1 = 179 (20 ओवर) | runs1 = [[मन्याला प्रणीत]] 43 (17) | wickets1 = [[शाहबाज नदीम]] 3/26 (4 ओवर) | score2 = 176 (19.5 ओवर) | runs2 = [[सौरभ तिवारी]] 54 (32) | wickets2 = [[पृथ्वी राज (क्रिकेटर) | पृथ्वी राज]] 3/28 (3.5 ओवर) | result = आंध्र ने 3 रन से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157176.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | देवीनेनी वेंकट रमना प्रणीथा ग्राउंड]], [[मुलदुदु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और मुकुंद मंडले | motm = | toss = आंध्र ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = मन्याला प्रणीत और पृथ्वी राज (आंध्र) दोनों ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} === राउंड 7 === {{Single-innings cricket match | date = 2 मार्च 2019 | team1 = [[नागालैंड क्रिकेट टीम| नागालैंड]] | team2 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | score1 = 118 (19.4 ओवर) | runs1 = आदित्य 64 (46) | wickets1 = [[सुबोध भाटी]] 4/14 (3.4 ओवर) | score2 = 119/3 (12.3 ओवर) | runs2 = [[हितेन दलाल]] 81 (40) | wickets2 = [[पवन सुयाल]] 1/11 (4 ओवर) | result = दिल्ली ने 7 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157193.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली पितचैय्या क्रिकेट ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = [[उल्हास गान्धे]] और [[विनीत कुलकर्णी]] | motm = | toss = नागालैंड ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = गौरव कुमार (दिल्ली) और गौरव (नागालैंड) दोनों ने अपने टी-20 डेब्यू किए। }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2 मार्च 2019 | team1 = [[केरल क्रिकेट टीम | केरल]] | team2 = [[झारखंड क्रिकेट टीम | झारखंड]] | score1 = 176/6 (20 ओवर) | runs1 = [[सचिन बेबी]] 36 (23) | wickets1 = [[विकाश सिंह]] 2/34 (4 ओवर) | score2 = 180/5 (19.1 ओवर) | runs2 = [[आनंद सिंह (क्रिकेटर) | आनंद सिंह]] 72 (47) | wickets2 = [[संदीप वारियर]] 2/21 (3.1 ओवर) | result = झारखंड ने 5 विकेट से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157194.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[यशवंत बर्डे]] | motm = | toss = केरल ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी के लिए चुना। | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = 2 मार्च 2019 | team1 = [[आंध्र क्रिकेट टीम | आंध्र]] | team2 = [[मणिपुर क्रिकेट टीम | मणिपुर]] | score1 = 252/4 (20 ओवर) | runs1 = [[अश्विन हेब्बार]] 71 (37) | wickets1 = [[यशपाल सिंह]] 3/40 (3 ओवर) | score2 = 161/5 (20 ओवर) | runs2 = [[मयंक राघव]] 65 (42) | wickets2 = [[दसरी स्वरूप कुमार]] 3/26 (4 ओवर) | result = आंध्र ने 91 रनों से जीत दर्ज की | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157195.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट ग्राउंड | चुक्कापल्ली देवीनेनी वेंकट रमना प्रणेता ग्राउंड]], [[मूलपाडु]] | umpires = मुकुंद मंडले और [[नंद किशोर (क्रिकेटर, जन्म 1970) | नंद किशोर]] | motm = | toss = आंध्र ने टॉस जीता और बल्लेबाजी के लिए चुने गए। | rain = | notes = }} == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:क्रिकेट के पुरस्कार]] [[श्रेणी:क्रिकेट प्रतियोगितायें]] 0the942ioydhyojhbmu4widvjyef5w4 आगर, मध्य प्रदेश 0 1044373 6631958 6179892 2026-10-22T06:41:33Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 /* इन्हें भी देखें */ छोटा सा सुधार 6631958 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = आगर |other_name = Agar |image = |image_caption = |pushpin_label = आगर |pushpin_map = India Madhya Pradesh |coordinates = {{coord|23.716|76.016|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = मध्य प्रदेश में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] |subdivision_name1 = [[मध्य प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[आगर मालवा ज़िला]] |subdivision_type3 = [[तहसील]] |subdivision_name3 = |elevation_m = 505 |population_total = 37917 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 465441 |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 07362 |registration_plate = MP-70 |website = }} '''आगर''' (Agar) [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य के [[आगर मालवा ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह ज़िले का मुख्यालय भी है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref> == इतिहास == आगर की स्थापना [[राजा आगरिया भील]] ने 10वीं शताब्दी में की थी। राजा आगरिय भील के समय आगर का स्वर्णिम इतिहास था , यह क्षेत्र हर प्रकार से विकसित था।<ref>"[https://www.bhaskar.com/mp/shajapur/news/mp-news-aajiya-bhil-had-settled-on-this-day-2071-years-ago-then-four-years-later-the-city-was-inhabited-032510-3970637.html 2071 साल पहले आज ही के दिन आगरिया भील ने बसाया था आगर, फिर चार साल बाद आबाद हुआ था शहर]," Feb 23, 2019, Dainik Bhaskar</ref>उन्होंने बैजनाथ मन्दिर का निर्माण कराया<ref>{{Cite web|url=https://new.census.gov.in/nada/index.php/catalog/27777/download/30946/DH_23_2001_SHJ.pdf&ved=2ahUKEwjxoIOG_8-GAxVIa2wGHRgJCkEQFnoECCQQAQ&usg=AOvVaw2oyiV15EbRguOOFu-YXERH|title=DH_23_2001_SHJ.pdf}}{{Dead link|date=जुलाई 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[आगर मालवा ज़िला]] * [[शाजापुर ज़िला]] * [[मालवा]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{मध्य प्रदेश के जिले}} [[श्रेणी:आगर मालवा ज़िला]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:आगर मालवा ज़िले के नगर]] mxryudyt7wa8dss44s1ceh1dojclsyb Tehran 0 1125474 6631940 4463952 2026-10-22T05:47:05Z अमर तिवारी 932885 6631940 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[तेहरान]] {{शीह|अप्रचलित अन्य-भाषी पुनर्प्रेषण}} 3bz9hpe8u3qzh0a95ivcv9ht3rojn70 सदस्य:Aakashdwivedi8 2 1127014 6632018 4468865 2026-10-22T11:11:27Z Aakashdwivedi8 529282 /* मेहनत के आधार पर उच्च शिक्षा के साथ शत प्रतिशत परीक्षा परिणाम व स्कॉलरशिप प्राप्त करने के लिए अभी विद्यालय में एडमिशन के लिए */ 6632018 wikitext text/x-wiki [[Maashardaintercollege.com|माँ शारदा धनराजी देवी इंटर कॉलेज दवनपुर]] == '''''माँ शारदा धनराजी देवी इण्टर कॉलेज दवनपुर''''' == ====   ==== == ''विद्यालय का दरवाजा खुलने से जेल का दरवाजा बंद होता है!!'' == <br /> ====   ==== ====   ==== ====   ==== ==='''बेसिक जानकारी स्कूल के बारे में:-'''=== स्कूल का नाम-: एम एस डी इंटर कालेज दवनपुर।             पता-: जंगीगंज भदोही ।            श्रेणी-: प्राथमिक से लेकर हाईस्कूल, इंटर तक। शिक्षा का माध्यम:- हिन्दी  अध्यापक संख्या:- 37       शैक्षिक बोर्ड:-  यू पी बोर्ड     खेल का मैदान:- 3            अस्पताल:-✔️             कंप्यूटर :-✔️         प्रयोगशाला:- ✔️ == विद्यालय का वर्णन:- == संस्थापक-:    सदानंद द्विवेदी        प्रबन्धक-:   मंजू तिवारी     प्रधानाचार्य:- अनूप द्विवेदी उपप्रधानाचार्य:- श्रीधर पांडेय       डायरेक्टर :- अजेयशंकर उपाध्याय इस कॉलेज का स्थापना सन्  2001 इस्वी में हुआ तथा सन् 2003 में माध्यमिक शिक्षा परिषद उत्तर प्रदेश सरकार द्वारा हाईस्कूल और इंटर मीडिएट की मान्यता प्राप्त किया।  इस वर्ष 2018-19 में 7024 विद्यार्थी शिक्षा ग्रहण कर रहे हैं। इस विद्यालय ने एक बार '''उत्तर प्रदेश में और 4 बार जिले में स्थान''' लेकर जिले के सर्वोच्च शिक्षा वाले विद्यालयों में नाम दर्ज किया है। इस विद्यालय में जल व्यवस्था के लिए दो समरसेबल 4हैंडपंप 4 नल की व्यवस्था विद्यालय द्वारा प्रदान किया गया है। ==== मेहनत के आधार पर अच्छी शिक्षा के साथ शत् प्रतिशत परीक्षा परिणाम व स्कॉलरशिप प्राप्त करने के लिए अभी विद्यालय में एडमिशन के लिए ==== ==== संपर्क करें-7318228021 ==== b1stlvbx6din1vvjdkqt2890zj15258 अनन्तवर्मन चोडगंग 0 1144041 6631992 6631714 2026-10-22T09:49:51Z Mundhalia746 934684 6631992 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनन्तवर्मन चोडगंग | title = [[File:Chodaganga Deva.jpg|250px| ]] | image = | image_size = | alt = | caption = पुरी के चुडंगा साही में चोडगंग देव की मूर्ति | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 17 फ़रवरी 1078 <br> 1150 | coronation = | predecessor = [[देवेंद्रवर्मन राजराजा देव]] | successor = [[कामार्णव देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = मुखलिंगम, [[आन्ध्र प्रदेश]] | death_date = 1150 | death_place = [[कटक]], [[ओडिशा]] | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] |spouse= * कस्तूरीका मोदिनी * इंदिरा * चंद्रलेखा * सोमला महादेवी * लक्ष्मीदेवी * पृथ्वी महादेवी | issue = * कामार्णव देव * [[राघव देव]] * [[राजराजा देव द्वितीय]] * [[अनंगभीम देव द्वितीय]] | father = देवेंद्रवर्मन राजराजा देव | mother = राजसुन्दरी | religion = }} '''अनन्तवर्मन चोडगंग''' (शासनकाल 1077–1150) [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक था जिसने [[कलिंग]] के दक्षिणी भाग पर शासन किया। वह राजराजा देववर्मन और राजसुन्दरी का पुत्र था। राजसुन्दरी, [[वीरराजेन्द्र चोल]] की पुत्री थी। ११वीं शताब्दी में [[जगन्नाथ मन्दिर, पुरी|पुरी के जगन्नाथ मन्दिर]] का पुनर्निर्माण, पुराने मन्दिर के ऊपर, अनन्तवर्मन चोडगंग ने ही कराया था।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 1371nc5mow2hjmzevfppvfx1p8vnmfi साँचा:2019–20 coronavirus outbreak data/Map (dots) 10 1147641 6631894 4627996 2026-10-22T05:08:07Z अमर तिवारी 932885 6631894 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{update}} ==विश्व (चीन और यूरोप के अतिरिक्त)== </noinclude> {{Location map+ |World |width=800|float=center|caption='''2019–20 शहर के अनुसार कोरोनावायरस का प्रकोप (चीन और यूरोप के लिए नीचे मानचित्र दिए गए हैं)'''<ref name="gisanddata">{{Cite web|url=https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html?fbclid=IwAR0hnjqZZdXpgsjIACm1wh8INjVNz66EZZrzsi2zePO06AKbdeUBxuYQIYU#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|title=2019-nCoV Global Cases|website=gisanddata.maps.arcgis.com/|access-date=30 January 2020}}</ref><!-- REFERENCES GO HERE (EXCEPT FOR CHINA AND EUROPE, WHICH ARE ON DIFFERENT MAPS BELOW) AFRICA --><ref name="Nairobi">{{cite news |title=Coronavirus fears: 3 in Kenya isolated |url=https://www.theeastafrican.co.ke/scienceandhealth/Coronavirus-scare-two-quarantined/3073694-5441294-147jklz/index.html |work=The East African |language=en}}</ref><ref name="Durban">{{cite news |title=Health department confirms South Africa’s first Covid-19 case |url=https://mg.co.za/article/2020-03-05-health-department-confirms-south-africas-first-covid-19-case/ |work=Mail & Guardian |language=en}}</ref><!-- NORTH AMERICA--><ref>{{Cite web|url=https://www.dhs.wisconsin.gov/news/releases/020520.htm|title=2019 Novel Coronavirus Case is Confirmed in Wisconsin|last=Wisconsin Department of Health Services|date=5 February 2020|website=Wisconsin DHS|access-date=5 February 2020}}</ref><ref name="New Yotk">{{cite news |title=Coronavirus Suspected In Another 2 NYC Patients |url=https://patch.com/new-york/new-york-city/coronavirus-suspected-another-2-nyc-patients |work=New York City, NY Patch |date=5 February 2020 |language=en}}</ref><ref name="Ohio">{{cite news |title=Ohioan being monitored for Coronavirus - The Tribune |url=https://www.irontontribune.com/2020/02/06/ohioan-being-monitored-for-coronavirus/ |work=The Tribune |date=6 February 2020}}</ref><ref name="Beaumont">{{cite news |last1=Farber |first1=Madeline |title=Man back from China tested for coronavirus at Texas hospital after experiencing flu-like symptoms |url=https://www.foxnews.com/health/man-tested-for-coronavirus-at-texas-hospital-after-experiencing-flu-like-symptoms |work=Fox News |date=6 February 2020}}</ref><!-- SOUTH AMERICA--><ref>{{Cite web|url=https://g1.globo.com/df/distrito-federal/noticia/2020/03/05/paciente-que-testou-positivo-para-coronavirus-no-df-esta-internada-em-uti.ghtml|title=Paciente que testou positivo para coronavírus no DF está internada em UTI|website=G1 DF|date=5 March 2020}}</ref><!-- OCEANIA--><ref name="Auckland">{{Cite web|url=https://www.rnz.co.nz/news/national/410625/new-zealand-confirms-case-of-covid-19-coronavirus|title=New Zealand confirms case of Covid-19 coronavirus|website=Radio New Zealnad|date=28 February 2020}}</ref> {{centre|[[file:Location dot green.svg|10px]] रिकवरी [[file:Location dot red.svg|10px]] पुष्टीकृत [[file:Location dot blue.svg|10px]] संदिग्ध ({{navbar|Template:2019–20 coronavirus outbreak data/Map (dots)|plain=y}})}}<br /> |places= <!-- -------------------------------------------------------------------------------------------------- --> <!-- -------------------------------------------------------------------------------------------------- --> <!-- MESSAGE TO EDITORS ------------------------------------------------------------------------------- --> <!-- Please also add |date=YYYY-MM-DD to the new cases you add, with the correct value ---------------- --> <!-- {{Location map~|World|date=YYYY-MM-DD|lat=30.67|long=87.76|label=[[Tibet]]|label_size=0|link=Tibet| mark=Location dot red.svg}} --> <!-- FOR CHINA AND EUROPE GO BELOW FOR DIFFERENT MAPS-------------------------------------------------- --> <!-- -------------------------------------------------------------------------------------------------- --> <!-- ASIA --> <!-- South Korea --> {{Location map~|World|lat=36.99|long=127.112|label=[[Pyeongtaek]]|label_size=0|link=Pyeongtaek| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=37.29|long=126.38|label=[[Incheon]]|label_size=0|link=Incheon| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=37.56|long=126.94|label=[[सियोल]]|label_size=0|link=सियोल| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=35.52|long=128.36|label=[[Daegu]]|label_size=0|link=Daegu| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=35.38|long=128.44|label=[[Cheongdo County]]|label_size=0|link=Cheongdo County| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=35.49|long=128.44|label=[[Gyeongsan]]|label_size=0|link=Gyeongsan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=33.30|long=126.31|label=[[Jeju City]]|label_size=0|link=Jeju City| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=35.10|long=129.04|label=[[Busan]]|label_size=0|link=Busan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=35.10|long=126.55|label=[[Gwangju]]|label_size=0|link=Gwangju| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=36.21|long=127.23|label=[[Daejeon]]|label_size=0|link=Daejeon| mark=Location dot red.svg}} <!-- Other --> {{Location map~|World|lat=25.03|long=121.56|label=[[ताइपे]]|label_size=0|link=ताइपे| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=13.81|long=100.03|label=[[बैंकाक]]|label_size=0|link=बैंकाक| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=13.51|long=100.30|label=[[Nonthaburi]]|label_size=0|link=Nonthaburi Province| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=12.58|long=99.95|label=[[Hua Hin]]|label_size=0|link=Hua Hin| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|lat=13.68|long=100.47|label=[[Nakhon Pathom]]|label_size=0|link=Nakhon Pathom Province| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|lat=8.04|long=98.54|label=[[Krabi]]|label_size=0|link=Krabi Province| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|lat=18.47|long=98.59|label=[[Chiang Mai]]|label_size=0|link=Chiang Mai Province| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=10.62|long=103.52|label=[[Sihanoukville (city)]]|label_size=0|link=Sihanoukville (city)| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|lat=21.03|long=105.85|label=[[Hanoi]]|label_size=0|link=Hanoi| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|lat=3.1390|long=101.6869|label=[[Kuala Lumpur]]|label_size=0|link=Kuala Lumpur| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=1.50|long=103.76|label=[[Johor Bahru]]|label_size=0|link=Johor Bahru| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=6.36|long=99.78|label=[[Langkawi]]|label_size=0|link=Langkawi| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=1.29|long=103.85|label=[[सिंगापुर]]|label_size=0|link=सिंगापुर| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=-6.394|long=106.8225|label=[[Depok]]|label_size=0|link=Depok| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=16.48|long=121.15|label=[[Bayombong]]|label_size=0|link=Bayombong| mark=Location dot blue.svg}} {{Location map~|World|lat=10.68|long=122.95|label=[[Bacolod]]|label_size=0|link=Bacolod| mark=Location dot blue.svg}} {{Location map~|World|lat=14.61|long=120.98|label=[[मनीला]]|label_size=0|link=मनीला| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=9.65|long=123.85|label=[[Tagbilaran]]|label_size=0|link=Tagbilaran| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|lat=11.24|long=125|label=[[Tacloban]]|label_size=0|link=Tacloban| mark=Location dot blue.svg}} {{Location map~|World|lat=34.72|long=135.78|label=[[Nara, Nara]]|label_size=0|link=Nara, Nara| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=35.67|long=139.75|label=[[टोक्यो]]|label_size=0|link=टोक्यो| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=24.98|long=55.31|label=[[दुबई]]|label_size=0|link=दुबई| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=6.93|long=79.85|label=[[कोलम्बो]]|label_size=0|link=कोलम्बो| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|lat=10.76|long=106.63|label=[[Ho Chi Minh City]]|label_size=0|link=Ho Chi Minh City| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|lat=22.63|long=120.29|label=[[Kaohsiung]]|label_size=0|link=Kaohsiung|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=10.53|long=76.22|label=[[त्रिशूर]]|label_size=0|link=त्रिशूर| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|lat=28.6139|long=77.2090|label=[[नई दिल्ली]]|label_size=0|link=दिल्ली| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-07|lat=34.17|long=77.58|label=[[लद्दाख़]]|label_size=0|link=लद्दाख़| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-05|lat=28.67|long=77.42|label=[[ग़ाज़ियाबाद]]|label_size=0|link=ग़ाज़ियाबाद| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-03|lat=30.73|long=76.78|label=[[हरियाणा]]|label_size=0|link=हरियाणा| mark=Location dot red.svg}} <!-- THESE ARE THE ITALIANS ACCORDING TO https://www.mohfw.gov.in/ --> {{Location map~|World|date=2020-03-09|lat=18.520278|long=73.856667|label=[[पुणे]]|label_size=0|link=पुणे| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-09|lat=12.983333|long=77.583333|label=[[बैंगलोर]]|label_size=0|link=बैंगलोर| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=17.3850|long=78.4867|label=[[हैदराबाद]]|label_size=0|link=हैदराबाद| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-08|lat=13.0827|long=80.2707|label=[[चेन्नई]]|label_size=0|link=चेन्नई| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-08|lat=9.2648|long=76.7870|label=[[पतनमतिट्टा]]|label_size=0|link=पतनमतिट्टा| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-09|lat=9.98|long=76.28|label=[[एर्णाकुलम]]|label_size=0|link=एर्णाकुलम| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=27.70|long=85.31|label=[[काठमांडू]]|label_size=0|link=काठमांडू| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-31|lat=52.01|long=113.63|label=[[Chita, Zabaykalsky Krai|Chita]]|label_size=0|link=Chita, Zabaykalsky Krai|mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-31|lat=57.12|long=65.58|label=[[Tyumen]]|label_size=0|link=Tyumen|mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-31|lat=35.44|long=139.60|label=[[योकहामा]]|label_size=0|link=योकहामा|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-31|lat=43.06|long=141.35|label=[[साप्पोरो]]|label_size=0|link=साप्पोरो|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-01|lat=26.449|long=74.6399|label=[[अजमेर]]|label_size=0|link=अजमेर| mark=Location dot blue.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-06|lat=28.88|long=76.60|label=[[रोहतक]]|label_size=0|link=रोहतक|mark=Location dot blue.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-06|lat=22.70|long=75.86|label=[[इंदौर]]|label_size=0|link=इंदौर|mark=Location dot blue.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-19|lat=36.64|long=50.87|label=[[क़ोम]]|label_size=0|link=क़ोम|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-21|lat=34.10|long=49.70|label=[[Arak, Iran]]|label_size=0|link=Arak, Iran|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-21|lat=35.69|long=51.39|label=[[तेहरान]]|label_size=0|link=तेहरान|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-21|lat=37.28|long=49.59|label=[[Gilan Province]]|label_size=0|link=Gilan Province |mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-21|lat=33.5|long=35.30|label=[[बेरूत]]|label_size=0|link=बेरूत|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-21|lat=32.4|long=34.47|label=[[तेल अवीव]]|label_size=0|link=तेल अवीव|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-24|lat=32.00|long=44.20|label=[[नजफ़]]|label_size=0|link=नजफ़|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-24|lat=34.20|long=62.12|label=[[हेरात]]|label_size=0|link=Herat|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-25|lat=29.22|long=47.58|label=[[कुवैत नगर]]|label_size=0|link=कुवैत नगर|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-26|lat=24.86|long=67.00|label=[[कराची]]|label_size=0|link=कराची|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-26|lat=33.41|long=73.03|label=[[इस्लामाबाद]]|label_size=0|link=Iइस्लामाबाद|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=21.01|long=105.51|label=[[हनोई]]|label_size=0|link=हनोई|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-01|lat=12.15|long=109.11|label=[[न्या चांग]]|label_size=0|link=न्या चांग|mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-07|lat=20.15|long=105.58|label=[[Ninh Binh]]|label_size=0|link=Ninh Binh|mark=Location dot red.svg}} <!-- AFRICA --> {{Location map~|World|date=2020-02-14|lat=30.03|long=31.14|label=[[काहिरा]]|label_size=0|link=क़ाहिरा|mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-05|lat=30.03|long=31.14|label=[[काहिरा]]|label_size=0|link=क़ाहिरा|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=36.45|long=3.3|label=[[Algiers]]|label_size=0|link=Algiers| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=36.80|long=10.18|label=[[Tunisia]]|label_size=0|link=Tunisia| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-24|lat=28.7|long=-16.43|label=[[Adeje]]|label_size=0|link=Adeje| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-31|lat=28.12|long=-17.22|label=[[La Gomera]]|label_size=0|link=La Gomera| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-27|lat=6.27|long=3.24|label=[[Lagos]]|label_size=0|link=Lagos| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-02|lat=14.41|long=-17.26|label=[[Dakar]]|label_size=0|link=Dakar| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-05|lat=-29.85|long=31.02|label=[[Durban]]|label_size=0|link=Durban| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=3.84|long=11.50|label=[[Yaounde]]|label_size=0|link=Yaounde| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=6.12|long=1.22|label=[[Lomé]]|label_size=0|link=Lomé| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=-26.19|long=28.03|label=[[Johannesburg]]|label_size=0|link=Johannesburg| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-09|lat=33.57|long=-7.58|label=[[Casablanca]]|label_size=0|link=Casablanca|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-09|lat=27.25|long=33.81|label=[[Hurghada]]|label_size=0|link=Hurghada|mark=Location dot red.svg}} <!-- AMERICA, NORTH --> {{Location map~|World|lat=49.23|long=-123.08|label=[[Vancouver]]|label_size=0|link=Vancouver| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=47.97|long=-122.20|label=[[Everett, Washington]]|label_size=0|link=Everett, Washington| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=34.05|long=-118.24|label=[[Los Angeles]]|label_size=0|link=Los Angeles| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=33.44|long=-112.07|label=[[Phoenix, Arizona]]|label_size=0|link=Phoenix, Arizona| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=36.16|long=-115.13|label=[[Las Vegas, Nevada]]|label_size=0|link=Las Vegas, Nevada| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=41.88|long=-87.63|label=[[Chicago]]|label_size=0|link=Chicago| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=43.65|long=-79.38|label=[[Toronto]]|label_size=0|link=Toronto| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=45.50|long=-73.6|label=[[Montreal]]|label_size=0|link=Montreal| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=37.33|long=-121.9|label=[[Santa Clara County, California]]|label_size=0|link=Santa Clara County, California| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=38.58|long=-121.49|label=[[Sacramento, California]]|label_size=0|link=Sacramento, California| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=40.74|long=-123.86|label=[[Humboldt County, California]]|label_size=0|link=Humboldt County, California| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-31|lat=42.59|long=-81.14|label=[[London, Ontario]]|label_size=0|link=London, Ontario|mark=Location dot blue.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-01|lat=42.32|long=-71.08|label=[[Boston]]|label_size=0|link=Boston|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-01|lat=36.84|long=-121.34|label=[[San Benito County]]|label_size=0|link=San Benito County|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-05|lat=43.07|long=-89.42|label=[[Madison, Wisconsin]]|label_size=0|link=Madison, Wisconsin|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-01|lat=45.50|long=-122.67|label=[[Portland, Oregon]]|label_size=0|link=Portland, Oregon|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-01|lat=40.70|long=-73.93|label=[[New York City]]|label_size=0|link=New York City|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-03|lat=35.80|long=-78.56|label=[[Wake County]]|label_size=0|link=Wake County, North Carolina|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-03|lat=33.74|long=-84.38|label=[[Atlanta]]|label_size=0|link=Atlanta|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-01|lat=27.33|long=-82.53|label=[[Sarasota County]]|label_size=0|link=Sarasota|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-03|lat=30.76|long=-86.98|label=[[Santa Rosa County, Florida|Santa Rosa County]]|label_size=0|link=Santa Rosa County, Florida|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-03|lat=37.77|long=-122.41|label=[[San Francisco, California|San Francisco]]|label_size=0|link=San Francisco, California|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-04|lat=29.56|long=-95.81|label=[[Houston]]|label_size=0|link=Houston|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-05|lat=35.91|long=-86.86|label=[[Williamson County, Tennessee|Williamson County]]|label_size=0|link=Williamson County, Tennessee|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-05|lat=39.59|long=-106.06|label=[[Summit County, Colorado|Summit County]]|label_size=0|link=Summit County, Colorado|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-05|lat=39.73|long=-104.99|label=[[Denver, Colorado|Denver]]|label_size=0|link=Denver, Colorado|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-05|lat=38.83|long=-104.82|label=[[Colorado Springs, Colorado|Denver]]|label_size=0|link=Colorado Springs, Colorado|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-05|lat=38.90|long=-77.03|label=[[Washington, D.C.]]|label_size=0|link=Washington, D.C.|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=51.03|long=-114.04|label=[[Calgary]]|label_size=0|link=Calgary|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=39.90|long=-75.38|label=[[Philadelphia, Pennsylvania]]|label_size=0|link=Philadelphia, Pennsylvania|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=41.67|long=-75.24|label=[[Wayne County, Pennsylvania]]|label_size=0|link=Wayne County, Pennsylvania|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=32.71|long=-117.16|label=[[San Diego]]|label_size=0|link=San Diego|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=39.76|long=-86.15|label=[[Indianapolis]]|label_size=0|link=Indianapolis|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=36.15|long=-95.99|label=[[Tulsa, Oklahoma|Tulsa]]|label_size=0|link=Tulsa, Oklahoma|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=44.95|long=-93.09|label=[[St. Paul, Minnesota|St. Paul]]|label_size=0|link=St. Paul, Minnesota|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=38.25|long=-85.75|label=[[Lexington, Kentucky|Lexington]]|label_size=0|link=Lexington, Kentucky|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=40.81|long=-96.70|label=[[Lincoln, Nebraska|Lincoln]]|label_size=0|link=Lincoln, Nebraska|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-07|lat=38.37|long=-90.11|label=[[St. Louis, Missouri|St. Louis]]|label_size=0|link=St. Louis, Missouri|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-07|lat=39.56|long=-94.34|label=[[Overland Park, Kansas|Overland Park]]|label_size=0|link=Overland Park, Kansas|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-07|lat=32.46|long=-79.55|label=[[Charleston, South Carolina|Charleston]]|label_size=0|link=Charleston, South Carolina|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-07|lat=26.85|long=-80.12|label=[[Fort Lauderdale, Florida|Fort Lauderdale]]|label_size=0|link=Fort Lauderdale, Florida|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=41.01|long=-111.56|label=[[Salt Lake City, Utah|Salt Lake City]]|label_size=0|link=Salt Lake City, Utah|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=21.30|long=-157.85|label=[[Honolulu, Hawaii|Honolulu]]|label_size=0|link=Honolulu, Hawaii|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-09|lat=41.66|long=-91.53|label=[[Iowa City, Iowa|Iowa City]]|label_size=0|link=Iowa City, Iowa|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-1|lat=18.04|long=-63.03|label=[[Saint Martin]]|label_size=0|link=Saint Martin| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-1|lat=17.53|long=-62.49|label=[[Saint Barthélemy]]|label_size=0|link=Saint Barthélemy| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-29|lat=18.48|long=-69.93|label=[[Santo Domingo]]|label_size=0|link=Santo Domingo| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-28|lat=19.26|long=-99.8|label=[[Mexico City]]|label_size=0|link=Mexico City| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-28|lat=24.79|long=-107.4|label=[[Sinaloa]]|label_size=0|link=Sinaloa| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-29|lat=25.54|long=-103.4|label=[[Torreón]]|label_size=0|link=Torreón| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-29|lat=16.75|long=-93.12|label=[[Tuxtla Gutiérrez]]|label_size=0|link=Tuxtla Gutiérrez| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-29|lat=9.92|long=-84.09|label=[[San Jose, Costa Rica|San Jose]]|label_size=0|link=San Jose, Costa Rica| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=53.32|long=-113.29|label=[[Edmonton]]|label_size=0|link=Edmonton|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-06|lat=35.85|long=-90.25|label=[[Memphis, Tennessee|Memphis]]|label_size=0|link=Memphis, Tennessee|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-09|lat=41.49|long=-81.69|label=[[Cleveland, Ohio|Cleveland]]|label_size=0|link=Cleveland, Ohio|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-09|lat=29.95|long=-90.07|label=[[New Orleans, Louisiana|New Orleans]]|label_size=0|link=New Orleans, Louisiana|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-09|lat=32.77|long=-96.79|label=[[Dallas, Texas|Dallas]]|label_size=0|link=Dallas, Texas|mark=Location dot red.svg}} <!-- AMERICA, SOUTH --> {{Location map~|World|date=2020-01-30|lat=-23.55|long=-46.633333|label=[[São Paulo]]|label_size=0|link=São Paulo| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-30|lat=-22.90|long=-43.1729|label=[[Rio de Janeiro]]|label_size=0|link=Rio de Janeiro| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-30|lat=-19.18|long=-40.3089|label=[[Espírito Santo]]|label_size=0|link=Espírito Santo| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-30|lat=-15.79|long=-47.8827|label=[[Federal District (Brazil)]]|label_size=0|link=Distrito Federal| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-30|lat=-12.97|long=-38.4766|label=[[Salvador, Bahia]]|label_size=0|link=Bahia| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-30|lat=-9.66|long=-35.735|label=[[Maceió]]|label_size=0|link=Alagoas| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-01-30|lat=-19.91|long=-43.9333|label=[[Belo Horizonte]]|label_size=0|link=Minas Gerais| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-29|lat=-2.18|long=-79.8|label=[[Guayaquil]]|label_size=0|link=Guayaquil| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-29|lat=4.71|long=-74.07|label=[[Bogota]]|label_size=0|link=Bogota| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-29|lat=-12.04|long=-77.04|label= [[Lima]]|label_size=0|link=Lima| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-03|lat=-34.60|long=-58.38|label=[[Buenos Aires]]|label_size=0|link=Buenos Aires| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-03|lat=-31.24|long=-64.11|label=[[Cordoba, Argentina|Cordoba]]|label_size=0|link=Cordoba, Argentina| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-03|lat=-35.43|long=-71.67|label=[[Talca]]|label_size=0|link=Talca| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-03|lat=-33.47|long=-70.91|label=[[Santiago]]|label_size=0|link=Santiago| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-03|lat=-41.46|long=-72.98|label=[[Puerto Montt]]|label_size=0|link=Puerto Montt| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-03|lat=-25.30|long=-57.38|label=[[Asuncion]]|label_size=0|link=Asuncion| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-09|lat=-33.30|long=-66.33|label=[[San Luis, Argentina]]|label_size=0|link=San Luis, Argentina| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-09|lat=-40.81|long=-62.99|label=[[Viedma, Río Negro]]|label_size=0|link=Viedma, Río Negro| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-09|lat=-27.45|long=-58.98|label=[[Resistencia, Chaco]]|label_size=0|link=Resistencia, Chaco| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-03-10|lat=8.98|long=-79.51|label=[[Panama City]]|label_size=0|link=Panama City| mark=Location dot red.svg}} <!-- OCEANIA --> {{Location map~|World|lat=-37.81|long=144.96|label=[[Melbourne]]|label_size=0|link=Melbourne| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=-28.03|long=153.40|label=[[Gold Coast, Queensland]]|label_size=0|link=Gold Coast, Queensland| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=-33.85|long=151.21|label=[[Sydney]]|label_size=0|link=Sydney| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-02|lat=-34.88|long=138.59|label=[[Adelaide]]|label_size=0|link=Adelaide|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|lat=-31.95|long=115.86|label=[[Perth, Western Australia]]|label_size=0|link=Perth| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-28|lat=-42.88|long=147.32|label=[[Hobart, Tasmania]]|label_size=0|link=Hobart, Tasmania|mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|World|date=2020-02-28|lat=-36.51|long=174.46|label=[[Auckland]]|label_size=0|link=Auckland|mark=Location dot red.svg}} }} <noinclude> ==चीन== </noinclude> {{Location map+ |China |width=800|float=center|caption='''2019–20 में चीन के शहरों में कोरोनावायरस का प्रकोप'''<ref name="gisanddata">{{Cite web|url=https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html?fbclid=IwAR0hnjqZZdXpgsjIACm1wh8INjVNz66EZZrzsi2zePO06AKbdeUBxuYQIYU#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|title=2019-nCoV Global Cases|website=gisanddata.maps.arcgis.com/|access-date=30 January 2020}}</ref><!-- REFERENCES GO HERE ASIA--><ref name="Chinese Cities">{{cite web|url=https://ncov.dxy.cn/ncovh5/view/pneumonia|title=全球新冠病毒最新实时疫情地图_丁香园 |trans-title=Real-time interactive maps of coronavirus outbreak in Mainland China, Hong Kong, Macau and Taiwan, as well as the rest of the world|language=Chinese|access-date=3 March 2020}}</ref><ref name="China">{{cite web|url=http://www.nhc.gov.cn/xcs/yqtb/list_gzbd.shtml|title=疫情通报(列表)|trans-title=current information about the 2020 coronavirus outbreak in Mainland China, Hongkong, Macau and Taiwan|website=nhc.gov.cn|language=Chinese|access-date=2 March 2020}}; current information about the 2020 coronavirus outbreak in Chinese provinces, other countries in the globe, see {{cite web|url=https://voice.baidu.com/act/newpneumonia/newpneumonia/?from=osari_pc_1|title=疫情实时大数据报告|trans-title=current information about the 2020 coronavirus outbreak in Chinese provinces, other countries in the globe|website=baidu.com|language=Chinese|access-date=2 March 2020}}</ref><ref name="Bayombong">{{cite news |title=Mom, daughter under watch due to symptoms of nCoV in N. Vizcaya |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1092456 |work=www.pna.gov.ph |language=en}}</ref><ref name="Bacolod">{{Cite web|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1092813| title=Bacolod hospital treating 2 suspected cases of coronavirus|website=www.pna.gov.ph/|access-date=4 February 2020}}</ref><ref name=Tagbilaran>{{cite news |title=Two nurses who attended to 3rd nCoV case develop fever |url=https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/725121/two-nurses-who-attended-to-3rd-ncov-case-develop-fever/story/ |accessdate=10 February 2020 |work=GMA News |date=6 February 2020}}</ref><ref name="Tacloban">{{cite news |last1=Crisostomo |first1=Sheila |title=Tacloban man, Philippines fourth suspected case of coronavirus |url=https://www.philstar.com/headlines/2020/01/25/1987627/tacloban-man-philippines-second-suspected-case-coronavirus |work=philstar.com}}</ref><ref name="Ajmer">{{cite news |title=Suspected case of coronavirus reported in Ajmer |url=https://www.livemint.com/news/india/suspected-case-of-coronavirus-reported-in-ajmer-11580564801362.html |work=Livemint |date=1 February 2020 |language=en}}</ref><ref name="Petah Tikva">{{cite news |title=Suspected Case of Coronavirus Under Quarantine at Schneider {{!}} Hamodia.com |url=https://www.jpost.com/Breaking-News/9-year-old-Israeli-girl-tests-negative-for-coronavirus-616500,https://hamodia.com/2020/02/03/suspected-case-coronavirus-quarantine-schneider/ |work=Hamodia |date=3 February 2020 |language=en}}</ref><ref name="Rohtak">{{cite news |title=Student With Suspected Coronavirus Infection Under Watch In Haryana's Rohtak |url=https://www.ndtv.com/india-news/student-suspected-with-coronavirus-kept-under-observation-in-haryanas-rohtak-2176207 |work=NDTV.com}}</ref><ref name="Idore">{{cite news |title=Coronavirus in India: What is happening and what you should know |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/coronavirus-in-india-what-is-happening-and-what-you-should-know/articleshow/73978271.cms |work=The Economic Times |date=6 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ncov.moh.gov.vn |title=Thống kê tình hình dịch bệnh COVID-19 |language=Vietnamese |trans-title=Statistics on COVID-19 disease situation |via=[[Ministry of Health (Vietnam)|Ministry of Health, Vietnam]] |access-date=16 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200213122940/https://ncov.moh.gov.vn/ |archive-date=13 February 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="India">{{Cite web|url=https://www.mohfw.gov.in/|title=Home {{!}} Ministry of Health and Family Welfare {{!}} GOI|website=www.mohfw.gov.in|access-date=2020-03-08}}</ref> <br /> {{centre|[[file:Location dot green.svg|10px]] रिकवरी [[file:Location dot red.svg|10px]] पुष्टीकृत [[file:Location dot blue.svg|10px]] संदिग्ध [[file:Purple 8000ff pog.svg|10px]] संक्रमण का स्त्रोत ({{navbar|Template:2019–20 coronavirus outbreak data/Map (dots)|plain=y}})}}<br /> |places= <!--- CHINA ---> <!-- Tibet --> {{Location map~|China|lat=29.39|long=91.07|label=[[Lhasa]]|label_size=0|link=Lhasa| mark=Location dot green.svg}} <!-- Xinjiang --> {{Location map~|China|lat=43.49|long=87.36|label=[[Ürümqi]]|label_size=0|link=Ürümqi| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=42.57|long=89.10|label=[[Turpan]]|label_size=0|link=Turpan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=44.01|long=87.31|label=[[Changji]]|label_size=0|link=Changji| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=42.00|long=86.00|label=[[Bayingol]]|label_size=0|link=Bayingolin Mongol Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=46.45|long=82.59|label=[[Tacheng]]|label_size=0|link=Tacheng| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=41.10|long=80.16|label=[[Aksu City|Aksu]]|label_size=0|link=Aksu City| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=44.17|long=87.54|label=[[Wujiaqu]]|label_size=0|link=Wujiaqu| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=43.55|long=81.19|label=[[Ili Kazakh Autonomous Prefecture|Ili]]|label_size=0|link=Ili Kazakh Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=44.25|long=84.54|label=[[Kuytun]]|label_size=0|link=Kuytun| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=44.18|long=86.04|label=[[Shihezi]]|label_size=0|link=Shihezi| mark=Location dot green.svg}} <!-- Qinghai --> {{Location map~|China|lat=36.38|long=101.45|label=[[Xining]]|label_size=0|link=Xining| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=36.95|long=100.90|label=[[Haibei]]|label_size=0|link=Haibei Tibetan Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} <!-- Gansu --> {{Location map~|China|lat=36.03|long=103.50|label=[[Lanzhou]]|label_size=0|link=Lanzhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=35.34|long=104.37|label=[[Dingxi]]|label_size=0|link=Dingxi| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=35.32|long=106.41|label=[[Pingliang]]|label_size=0|link=Pingliang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=35.43|long=107.38|label=[[Qingyang]]|label_size=0|link=Qingyang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=34.35|long=105.44|label=[[Tianshui]]|label_size=0|link=Tianshui| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=33.40|long=104.92|label=[[Longnan]]|label_size=0|link=Longnan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=35.36|long=103.13|label=[[Linxia City|Linxia]]|label_size=0|link=Linxia City| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=38.55|long=100.27|label=[[Zhangye]]|label_size=0|link=Zhangye| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=38.29|long=102.10|label=[[Jinchang]]|label_size=0|link=Jinchang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=34.98|long=102.91|label=[[Gannan Tibetan Autonomous Prefecture|Gannan]]|label_size=0|link=Gannan Tibetan Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=36.33|long=104.09|label=[[Baiyin]]|label_size=0|link=Baiyin| mark=Location dot green.svg}} <!-- Ningxia --> {{Location map~|China|lat=38.28|long=106.16|label=[[Yinchuan]]|label_size=0|link=Yinchuan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=37.30|long=105.10|label=[[Zhongwei]]|label_size=0|link=Zhongwei| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=38.00|long=106.12|label=[[Wuzhong, Ningxia|Wuzhong]]|label_size=0|link=Wuzhong, Ningxia| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=36.00|long=106.15|label=[[Guyuan]]|label_size=0|link=Guyuan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=38.98|long=106.38|label=[[Shizuishan]]|label_size=0|link=Shizuishan| mark=Location dot green.svg}} <!-- Yunnan --> {{Location map~|China|lat=24.88|long=102.83|label=[[Kunming]]|label_size=0|link=Kunming| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=25.49|long=103.80|label=[[Qujing]]|label_size=0|link=Qujing| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=24.43|long=98.58|label=[[Dehong]]|label_size=0|link=Dehong Dai and Jingpo Autonomous Prefecture| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=24.35|long=102.52|label=[[Yuxi]]|label_size=0|link=Yuxi| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=25.61|long=100.27|label=[[Dali Bai Autonomous Prefecture|Dali]]|label_size=0|link=Dali Bai Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=26.86|long=100.23|label=[[Lijiang]]|label_size=0|link=Lijiang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=22.83|long=100.97|label=[[Pu'er City|Pu'er]]|label_size=0|link=Pu'er City| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=25.03|long=101.55|label=[[Chuxiong Yi Autonomous Prefecture|Chuxiong]]|label_size=0|link=Chuxiong Yi Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=23.40|long=104.22|label=[[Wenshan Zhuang and Miao Autonomous Prefecture|Wenshan]]|label_size=0|link=Wenshan Zhuang and Miao Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=23.88|long=100.09|label=[[Lincang]]|label_size=0|link=Lincang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=22.01|long=100.80|label=[[Xishuangbanna]]|label_size=0|link=Xishuangbanna Dai Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=27.34|long=103.72|label=[[Zhaotong]]|label_size=0|link=Zhaotong| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=23.36|long=103.37|label=[[Honghe]]|label_size=0|link=Honghe Hani and Yi Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=25.11|long=99.16|label=[[Baoshan, Yunnan|Baoshan]]|label_size=0|link=Baoshan, Yunnan| mark=Location dot green.svg}} <!-- Sichuan --> {{Location map~|China|lat=30.57|long=104.07|label=[[Chengdu]]|label_size=0|link=Chengdu| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.05|long=101.96|label=[[Garzê Tibetan Autonomous Prefecture|Garzê]]|label_size=0|link=Garzê Tibetan Autonomous Prefecture| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=31.87|long=106.75|label=[[Bazhong]]|label_size=0|link=Bazhong| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=31.47|long=104.68|label=[[Mianyang]]|label_size=0|link=Mianyang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=31.21|long=107.47|label=[[Dazhou]]|label_size=0|link=Dazhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.84|long=106.11|label=[[Nanchong]]|label_size=0|link=Nanchong| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.46|long=106.63|label=[[Guang'an]]|label_size=0|link=Guang'an| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.53|long=105.59|label=[[Suining]]|label_size=0|link=Suining| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=29.58|long=105.06|label=[[Neijiang]]|label_size=0|link=Neijiang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=28.75|long=104.64|label=[[Yibin]]|label_size=0|link=Yibin| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.08|long=103.85|label=[[Meishan]]|label_size=0|link=Meishan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=29.98|long=103.01|label=[[Ya'an]]|label_size=0|link=Ya'an| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.63|long=104.63|label=[[Ziyang]]|label_size=0|link=Ziyang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=28.87|long=105.44|label=[[Luzhou]]|label_size=0|link=Luzhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=31.13|long=104.40|label=[[Deyang]]|label_size=0|link=Deyang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=26.58|long=101.72|label=[[Panzhihua]]|label_size=0|link=Panzhihua| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=27.88|long=102.27|label=[[Liangshan Yi Autonomous Prefecture|Liangshan]]|label_size=0|link=Liangshan Yi Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=29.34|long=104.78|label=[[Zigong]]|label_size=0|link=Zigong| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=32.44|long=105.84|label=[[Guangyuan]]|label_size=0|link=Guangyuan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=29.55|long=103.77|label=[[Leshan]]|label_size=0|link=Leshan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=31.90|long=102.22|label=[[Ngawa Tibetan and Qiang Autonomous Prefecture|Ngawa]]|label_size=0|link=Ngawa Tibetan and Qiang Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} <!-- Guizhou --> {{Location map~|China|lat=27.73|long=106.93|label=[[Zunyi]]|label_size=0|link=Zunyi| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=26.65|long=106.63|label=[[Guiyang]]|label_size=0|link=Guiyang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=27.28|long=105.29|label=[[Bijie]]|label_size=0|link=Bijie| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=26.25|long=107.52|label=[[Qiannan]]|label_size=0|link=Qiannan Buyei and Miao Autonomous Prefecture| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=26.59|long=104.83|label=[[Liupanshui]]|label_size=0|link=Liupanshui| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=26.25|long=105.95|label=[[Anshun]]|label_size=0|link=Anshun| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=27.73|long=109.19|label=[[Tongren]]|label_size=0|link=Tongren| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=25.09|long=104.91|label=[[Qianxinan]]|label_size=0|link=Qianxinan Buyei and Miao Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=26.58|long=107.98|label=[[Qiandongnan]]|label_size=0|link=Qiandongnan Miao and Dong Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} <!-- Shaanxi --> {{Location map~|China|lat=34.34|long=108.94|label=[[Xi'an]]|label_size=0|link=Xi'an| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=33.07|long=107.03|label=[[Hanzhong]]|label_size=0|link=Hanzhong| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=34.50|long=109.51|label=[[Weinan]]|label_size=0|link=Weinan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=32.68|long=109.02|label=[[Ankang]]|label_size=0|link=Ankang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=35.08|long=109.09|label=[[Tongchuan]]|label_size=0|link=Tongchuan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=33.87|long=109.94|label=[[Shangluo]]|label_size=0|link=Shangluo| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=34.33|long=108.71|label=[[Xianyang]]|label_size=0|link=Xianyang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=34.35|long=107.37|label=[[Baoji]]|label_size=0|link=Baoji| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=36.61|long=109.36|label=[[Yan'an]]|label_size=0|link=Yan'an| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=38.29|long=109.75|label=[[Yulin, Shaanxi|Yulin]]|label_size=0|link=Yulin, Shaanxi| mark=Location dot green.svg}} <!-- Guangxi --> {{Location map~|China|lat=24.69|long=108.09|label=[[Hechi]]|label_size=0|link=Hechi| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=21.48|long=109.12|label=[[Beihai]]|label_size=0|link=Beihai| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=22.82|long=108.37|label=[[Nanning]]|label_size=0|link=Nanning| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=21.69|long=108.35|label=[[Fangchenggang]]|label_size=0|link=Fangchenggang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=24.33|long=109.43|label=[[Liuzhou]]|label_size=0|link=Liuzhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=23.75|long=102.83|label=[[Laibin]]|label_size=0|link=Laibin| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=25.23|long=110.18|label=[[Guilin]]|label_size=0|link=Guilin| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=22.65|long=110.18|label=[[Yulin, Guangxi|Yulin]]|label_size=0|link=Yulin, Guangxi| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=23.11|long=109.60|label=[[Guigang]]|label_size=0|link=Guigang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=21.98|long=108.65|label=[[Qinzhou]]|label_size=0|link=Qinzhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=23.48|long=111.28|label=[[Wuzhou]]|label_size=0|link=Wuzhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=24.40|long=111.57|label=[[Hezhou]]|label_size=0|link=Hezhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=23.90|long=106.62|label=[[Baise]]|label_size=0|link=Baise| mark=Location dot green.svg}} <!-- Hainan --> {{Location map~|China|lat=20.04|long=110.20|label=[[Haikou]]|label_size=0|link=Haikou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=18.25|long=109.51|label=[[Sanya]]|label_size=0|link=Sanya| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=18.80|long=110.39|label=[[Wanning]]|label_size=0|link=Wanning| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=19.52|long=109.58|label=[[Danzhou]]|label_size=0|link=Danzhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=19.74|long=110.01|label=[[Chengmai]]|label_size=0|link=Chengmai County| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=19.10|long=108.65|label=[[Dongfang, Hainan|Dongfang]]|label_size=0|link=Dongfang, Hainan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=18.51|long=110.04|label=[[Lingshui Li Autonomous County|Lingshui]]|label_size=0|link=Lingshui Li Autonomous County| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=19.68|long=110.36|label=[[Ding'an County|Ding'an]]|label_size=0|link=Ding'an County| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=19.54|long=110.80|label=[[Wenchang]]|label_size=0|link=Wenchang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=18.75|long=109.17|label=[[Ledong]]|label_size=0|link=Ledong Li Autonomous County| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=19.03|long=109.84|label=[[Qiongzhong]]|label_size=0|link=Qiongzhong Li and Miao Autonomous County| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=19.91|long=109.69|label=[[Lingao]]|label_size=0|link=Lingao County| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=19.26|long=110.47|label=[[Qionghai]]|label_size=0|link=Qionghai| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=19.30|long=109.06|label=[[Changjiang]]|label_size=0|link=Changjiang Li Autonomous County| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=18.64|long=109.70|label=[[Baoting]]|label_size=0|link=Baoting Li and Miao Autonomous County| mark=Location dot green.svg}} <!-- Hunan --> {{Location map~|China|lat=28.23|long=112.94|label=[[Changsha]]|label_size=0|link=Changsha| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=29.36|long=113.13|label=[[Yueyang]]|label_size=0|link=Yueyang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=27.83|long=113.13|label=[[Zhuzhou]]|label_size=0|link=Zhuzhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=27.70|long=111.99|label=[[Loudi]]|label_size=0|link=Loudi| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=25.77|long=113.01|label=[[Chenzhou]]|label_size=0|link=Chenzhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=29.03|long=111.70|label=[[Changde]]|label_size=0|link=Changde| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=27.24|long=111.47|label=[[Shaoyang]]|label_size=0|link=Shaoyang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=28.55|long=112.36|label=[[Yiyang]]|label_size=0|link=Yiyang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=26.42|long=111.61|label=[[Yongzhou]]|label_size=0|link=Yongzhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=27.83|long=112.94|label=[[Xiangtan]]|label_size=0|link=Xiangtan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=26.89|long=112.57|label=[[Hengyang]]|label_size=0|link=Hengyang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=27.57|long=110.00|label=[[Huaihua]]|label_size=0|link=Huaihua| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=28.31|long=109.74|label=[[Xiangxi]]|label_size=0|link=Xiangxi Tujia and Miao Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=29.12|long=110.48|label=[[Zhangjiajie]]|label_size=0|link=Zhangjiajie| mark=Location dot green.svg}} <!-- Henan --> {{Location map~|China|lat=32.15|long=114.09|label=[[Xinyang]]|label_size=0|link=Xinyang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=34.75|long=113.63|label=[[Zhengzhou]]|label_size=0|link=Zhengzhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=33.63|long=114.70|label=[[Zhoukou]]|label_size=0|link=Zhoukou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=32.99|long=112.53|label=[[Nanyang, Henan|Nanyang]]|label_size=0|link=Nanyang, Henan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=35.07|long=112.60|label=[[Jiyuan]]|label_size=0|link=Jiyuan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=36.10|long=114.39|label=[[Anyang]]|label_size=0|link=Anyang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=35.30|long=113.93|label=[[Xinxiang]]|label_size=0|link=Xinxiang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=34.80|long=114.31|label=[[Kaifeng]]|label_size=0|link=Kaifeng| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=33.58|long=114.02|label=[[Luohe]]|label_size=0|link=Luohe| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=34.42|long=115.66|label=[[Shangqiu]]|label_size=0|link=Shangqiu| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=33.77|long=113.19|label=[[Pingdingshan]]|label_size=0|link=Pingdingshan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=34.04|long=113.85|label=[[Xuchang]]|label_size=0|link=Xuchang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=35.76|long=115.03|label=[[Puyang]]|label_size=0|link=Puyang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=34.62|long=112.45|label=[[Luoyang]]|label_size=0|link=Luoyang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=35.75|long=114.30|label=[[Hebi]]|label_size=0|link=Hebi| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=34.77|long=111.20|label=[[Sanmenxia]]|label_size=0|link=Sanmenxia| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=35.22|long=113.24|label=[[Jiaozuo]]|label_size=0|link=Jiaozuo| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=33.01|long=114.02|label=[[Zhumadian]]|label_size=0|link=Zhumadian| mark=Location dot green.svg}} <!-- Shanxi --> {{Location map~|China|lat=37.69|long=112.75|label=[[Jinzhong]]|label_size=0|link=Jinzhong| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=40.08|long=113.30|label=[[Datong]]|label_size=0|link=Datong| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=38.42|long=112.73|label=[[Xinzhou]]|label_size=0|link=Xinzhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=35.03|long=111.01|label=[[Yuncheng]]|label_size=0|link=Yuncheng| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=37.52|long=111.14|label=[[Lüliang]]|label_size=0|link=Lüliang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=37.86|long=113.58|label=[[Yangquan]]|label_size=0|link=Yangquan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=36.09|long=111.52|label=[[Linfen]]|label_size=0|link=Linfen| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=39.33|long=112.43|label=[[Shuozhou]]|label_size=0|link=Shuozhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=37.87|long=112.55|label=[[Taiyuan]]|label_size=0|link=Taiyuan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=35.49|long=112.85|label=[[Jincheng]]|label_size=0|link=Jincheng| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=36.20|long=113.12|label=[[Changzhi]]|label_size=0|link=Changzhi| mark=Location dot green.svg}} <!-- Hebei --> {{Location map~|China|lat=39.63|long=118.18|label=[[Tangshan]]|label_size=0|link=Tangshan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=38.04|long=114.51|label=[[Shijiazhuang]]|label_size=0|link=Shijiazhuang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=36.63|long=114.54|label=[[Handan]]|label_size=0|link=Handan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=40.77|long=114.89|label=[[Zhangjiakou]]|label_size=0|link=Zhangjiakou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=39.54|long=116.68|label=[[Langfang]]|label_size=0|link=Langfang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=37.07|long=114.50|label=[[Xingtai]]|label_size=0|link=Xingtai| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=39.94|long=119.60|label=[[Qinhuangdao]]|label_size=0|link=Qinhuangdao| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=38.87|long=115.46|label=[[Baoding]]|label_size=0|link=Baoding| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=37.74|long=115.67|label=[[Hengshui]]|label_size=0|link=Hengshui| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=40.95|long=117.96|label=[[Chengde]]|label_size=0|link=Chengde| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=38.30|long=116.84|label=[[Cangzhou]]|label_size=0|link=Cangzhou| mark=Location dot green.svg}} <!-- Shandong --> {{Location map~|China|lat=35.42|long=116.59|label=[[Jining]]|label_size=0|link=Jining| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=37.46|long=121.45|label=[[Yantai]]|label_size=0|link=Yantai| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=37.43|long=116.36|label=[[Dezhou]]|label_size=0|link=Dezhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=36.81|long=118.06|label=[[Zibo]]|label_size=0|link=Zibo| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=36.65|long=117.12|label=[[Jinan]]|label_size=0|link=Jinan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=37.51|long=122.12|label=[[Weihai]]|label_size=0|link=Weihai| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=36.07|long=120.38|label=[[Qingdao]]|label_size=0|link=Qingdao| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=35.10|long=118.36|label=[[Linyi]]|label_size=0|link=Linyi| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=35.42|long=119.53|label=[[Rizhao]]|label_size=0|link=Rizhao| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=36.71|long=119.16|label=[[Weifang]]|label_size=0|link=Weifang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=36.46|long=115.99|label=[[Liaocheng]]|label_size=0|link=Liaocheng| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=36.20|long=117.09|label=[[Tai'an]]|label_size=0|link=Tai'an| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=34.81|long=117.32|label=[[Zaozhuang]]|label_size=0|link=Zaozhuang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=35.23|long=115.48|label=[[Heze]]|label_size=0|link=Heze| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=37.38|long=117.97|label=[[Binzhou]]|label_size=0|link=Binzhou| mark=Location dot green.svg}} <!-- Anhui --> {{Location map~|China|lat=31.82|long=117.23|label=[[Hefei]]|label_size=0|link=Hefei| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=32.92|long=117.39|label=[[Bengbu]]|label_size=0|link=Bengbu| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=32.89|long=115.81|label=[[Fuyang]]|label_size=0|link=Fuyang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=33.65|long=116.96|label=[[Suzhou, Anhui|Suzhou]]|label_size=0|link=Suzhou, Anhui| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=31.67|long=118.51|label=[[Ma'anshan]]|label_size=0|link=Ma'anshan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=33.96|long=116.80|label=[[Huaibei]]|label_size=0|link=Huaibei| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=32.63|long=117.00|label=[[Huainan]]|label_size=0|link=Huainan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=30.94|long=118.76|label=[[Xuancheng]]|label_size=0|link=Xuancheng| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=33.84|long=115.78|label=[[Bozhou]]|label_size=0|link=Bozhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=30.53|long=117.12|label=[[Anqing]]|label_size=0|link=Anqing| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=31.35|long=118.43|label=[[Wuhu]]|label_size=0|link=Wuhu| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=30.66|long=117.49|label=[[Chizhou]]|label_size=0|link=Chizhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=32.25|long=118.33|label=[[Chuzhou]]|label_size=0|link=Chuzhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=29.71|long=118.34|label=[[Huangshan City|Huangshan]]|label_size=0|link=Huangshan City| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=31.73|long=116.52|label=[[Lu'an]]|label_size=0|link=Lu'an| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=30.95|long=117.81|label=[[Tongling]]|label_size=0|link=Tongling| mark=Location dot green.svg}} <!-- Jiangxi --> {{Location map~|China|lat=29.71|long=116.00|label=[[Jiujiang]]|label_size=0|link=Jiujiang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=28.68|long=115.86|label=[[Nanchang]]|label_size=0|link=Nanchang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=28.45|long=117.94|label=[[Shangrao]]|label_size=0|link=Shangrao| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=27.82|long=114.92|label=[[Xinyu]]|label_size=0|link=Xinyu| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=25.83|long=114.93|label=[[Ganzhou]]|label_size=0|link=Ganzhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=27.62|long=113.85|label=[[Pingxiang]]|label_size=0|link=Pingxiang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=27.81|long=114.42|label=[[Yichun, Jiangxi|Yichun]]|label_size=0|link=Yichun, Jiangxi| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=27.95|long=116.36|label=[[Fuzhou]]|label_size=0|link=Fuzhou, Jiangxi| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=27.09|long=114.96|label=[[Ji'an]]|label_size=0|link=Ji'an| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=28.26|long=117.07|label=[[Yingtan]]|label_size=0|link=Yingtan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=29.27|long=117.18|label=[[Jingdezhen]]|label_size=0|link=Jingdezhen| mark=Location dot green.svg}} <!-- Guangdong --> {{Location map~|China|lat=22.54|long=114.06|label=[[Shenzhen]]|label_size=0|link=Shenzhen| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=23.13|long=113.26|label=[[Guangzhou]]|label_size=0|link=Guangzhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=23.02|long=113.12|label=[[Foshan]]|label_size=0|link=Foshan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=22.52|long=113.39|label=[[Zhongshan]]|label_size=0|link=Zhongshan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=23.02|long=113.75|label=[[Dongguan]]|label_size=0|link=Dongguan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=22.27|long=113.58|label=[[Zhuhai]]|label_size=0|link=Zhuhai| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=23.35|long=116.68|label=[[Shantou]]|label_size=0|link=Shantou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=24.29|long=116.12|label=[[Meizhou]]|label_size=0|link=Meizhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=23.11|long=114.42|label=[[Huizhou]]|label_size=0|link=Huizhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=22.58|long=113.08|label=[[Jiangmen]]|label_size=0|link=Jiangmen| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=21.27|long=110.36|label=[[Zhanjiang]]|label_size=0|link=Zhanjiang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=23.05|long=112.47|label=[[Zhaoqing]]|label_size=0|link=Zhaoqing| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=21.86|long=111.98|label=[[Yangjiang]]|label_size=0|link=Yangjiang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=21.66|long=110.93|label=[[Maoming]]|label_size=0|link=Maoming| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=23.68|long=113.06|label=[[Qingyuan]]|label_size=0|link=Qingyuan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=24.81|long=113.60|label=[[Shaoguan]]|label_size=0|link=Shaoguan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=23.55|long=116.37|label=[[Jieyang]]|label_size=0|link=Jieyang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=22.79|long=115.38|label=[[Shanwei]]|label_size=0|link=Shanwei| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=23.66|long=116.62|label=[[Chaozhou]]|label_size=0|link=Chaozhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=23.74|long=114.70|label=[[Heyuan]]|label_size=0|link=Heyuan| mark=Location dot green.svg}} <!-- Fujian --> {{Location map~|China|lat=25.45|long=119.01|label=[[Putian]]|label_size=0|link=Putian| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=24.87|long=118.68|label=[[Quanzhou]]|label_size=0|link=Quanzhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=26.64|long=118.18|label=[[Nanping]]|label_size=0|link=Nanping| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=26.26|long=117.64|label=[[Sanming]]|label_size=0|link=Sanming| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=24.51|long=117.65|label=[[Zhangzhou]]|label_size=0|link=Zhangzhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=26.07|long=119.30|label=[[Fuzhou]]|label_size=0|link=Fuzhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=24.48|long=118.09|label=[[Xiamen]]|label_size=0|link=Xiamen| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=26.67|long=119.55|label=[[Ningde]]|label_size=0|link=Ningde| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=25.08|long=117.02|label=[[Longyan]]|label_size=0|link=Longyan| mark=Location dot green.svg}} <!-- Zhejiang --> {{Location map~|China|lat=27.99|long=120.70|label=[[Wenzhou]]|label_size=0|link=Wenzhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=28.66|long=121.42|label=[[Taizhou, Zhejiang|Taizhou]]|label_size=0|link=Taizhou, Zhejiang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.27|long=120.16|label=[[Hangzhou]]|label_size=0|link=Hangzhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=28.47|long=119.92|label=[[Lishui]]|label_size=0|link=Lishui| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=29.87|long=121.54|label=[[Ningbo]]|label_size=0|link=Ningbo| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=30.75|long=120.76|label=[[Jiaxing]]|label_size=0|link=Jiaxing| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.00|long=120.59|label=[[Shaoxing]]|label_size=0|link=Shaoxing| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=28.97|long=118.86|label=[[Quzhou]]|label_size=0|link=Quzhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=29.08|long=119.65|label=[[Jinhua]]|label_size=0|link=Jinhua| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=29.99|long=122.21|label=[[Zhoushan]]|label_size=0|link=Zhoushan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=30.89|long=120.09|label=[[Huzhou]]|label_size=0|link=Huzhou| mark=Location dot red.svg}} <!-- Jiangsu --> {{Location map~|China|lat=32.06|long=118.80|label=[[Nanjing]]|label_size=0|link=Nanjing| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=31.30|long=120.59|label=[[Suzhou]]|label_size=0|link=Suzhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=33.55|long=119.11|label=[[Huai'an]]|label_size=0|link=Huai'an| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=34.60|long=119.22|label=[[Lianyungang]]|label_size=0|Lianyungang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=34.21|long=117.28|label=[[Xuzhou]]|label_size=0|link=Xuzhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=31.49|long=120.31|label=[[Wuxi]]|label_size=0|link=Wuxi| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=31.81|long=119.97|label=[[Changzhou]]|label_size=0|link=Changzhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=32.19|long=119.43|label=[[Zhenjiang]]|label_size=0|link=Zhenjiang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=31.98|long=120.89|label=[[Nantong]]|label_size=0|link=Nantong| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=33.96|long=118.28|label=[[Suqian]]|label_size=0|link=Suqian| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=32.39|long=119.41|label=[[Yangzhou]]|label_size=0|link=Yangzhou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=32.46|long=119.92|label=[[Taizhou, Jiangsu|Taizhou]]|label_size=0|link=Taizhou, Jiangsu| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=33.35|long=120.16|label=[[Yancheng]]|label_size=0|link=Yancheng| mark=Location dot green.svg}} <!-- Liaoning --> {{Location map~|China|lat=38.91|long=121.61|label=[[Dalian]]|label_size=0|link=Dalian| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=41.81|long=123.43|label=[[Shenyang]]|label_size=0|link=Shenyang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=40.71|long=120.84|label=[[Huludao]]|label_size=0|link=Huludao| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=42.22|long=127.73|label=[[Tieling]]|label_size=0|link=Tieling| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=41.11|long=122.99|label=[[Anshan]]|label_size=0|link=Anshan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=41.57|long=120.45|label=[[Chaoyang, Liaoning|Chaoyang]]|label_size=0|link=Chaoyang, Liaoning| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=40.00|long=124.35|label=[[Dandong]]|label_size=0|link=Dandong| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=41.49|long=123.69|label=[[Benxi]]|label_size=0|link=Benxi| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=41.27|long=123.24|label=[[Liaoyang]]|label_size=0|link=Liaoyang| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=40.67|long=122.24|label=[[Yingkou]]|label_size=0|link=Yingkou| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=42.02|long=121.67|label=[[Fuxin]]|label_size=0|link=Fuxin| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=41.12|long=122.07|label=[[Panjin]]|label_size=0|link=Panjin| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=41.10|long=121.13|label=[[Jinzhou]]|label_size=0|link=Jinzhou| mark=Location dot green.svg}} <!-- Jilin --> {{Location map~|China|lat=43.82|long=125.32|label=[[Changchun]]|label_size=0|link=Changchun| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=45.62|long=122.83|label=[[Baicheng]]|label_size=0|link=Baicheng| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=41.73|long=125.94|label=[[Tonghua]]|label_size=0|link=Tonghua| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=42.89|long=125.14|label=[[Liaoyuan]]|label_size=0|link=Liaoyuan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=43.17|long=124.35|label=[[Siping, Jilin|Siping]]|label_size=0|link=Siping, Jilin| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=43.50|long=124.82|label=[[Gongzhuling]]|label_size=0|link=Gongzhuling| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=43.84|long=126.55|label=[[Jilin]]|label_size=0|link=Jilin City| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=42.91|long=129.47|label=[[Yanbian]]|label_size=0|link=Yanbian Korean Autonomous Prefecture| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=45.14|long=124.83|label=[[Songyuan]]|label_size=0|link=Songyuan| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=42.54|long=125.71|label=[[Meihekou]]|label_size=0|link=Meihekou| mark=Location dot green.svg}} <!-- Heilongjiang --> {{Location map~|China|lat=45.80|long=126.54|label=[[Harbin]]|label_size=0|link=Harbin| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=46.65|long=131.16|label=[[Shuangyashan]]|label_size=0|link=Shuangyashan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=46.65|long=126.97|label=[[Suihua]]|label_size=0|link=Suihua| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=45.30|long=130.97|label=[[Jixi]]|label_size=0|link=Jixi| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=47.35|long=123.92|label=[[Qiqihar]]|label_size=0|link=Qiqihar| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=46.59|long=125.10|label=[[Daqing]]|label_size=0|link=Daqing| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=44.55|long=129.63|label=[[Mudanjiang]]|label_size=0|link=Mudanjiang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=45.77|long=131.00|label=[[Qitaihe]]|label_size=0|link=Qitaihe| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=50.25|long=127.53|label=[[Heihe]]|label_size=0|link=Heihe| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=47.35|long=130.30|label=[[Hegang]]|label_size=0|link=Hegang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=46.80|long=130.32|label=[[Jiamusi]]|label_size=0|link=Jiamusi| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=52.34|long=124.71|label=[[Daxing'anling Prefecture|Daxing'anling]]|label_size=0|link=Daxing'anling Prefecture| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=47.73|long=128.84|label=[[Yichun, Heilongjiang|Yichun]]|label_size=0|link=Yichun, Heilongjiang| mark=Location dot green.svg}} <!-- Inner Mongolia --> {{Location map~|China|lat=43.93|long=116.05|label=[[Xilingol]]|label_size=0|link=Xilingol League| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=40.66|long=109.84|label=[[Baotou]]|label_size=0|link=Baotou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=42.26|long=118.89|label=[[Chifeng]]|label_size=0|link=Chifeng| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=43.65|long=112.24|label=[[Tongliao]]|label_size=0|link=Tongliao| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=40.84|long=111.75|label=[[Hohhot]]|label_size=0|link=Hohhot| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=49.21|long=119.77|label=[[Hulunbuir]]|label_size=0|link=Hulunbuir| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=39.61|long=109.78|label=[[Ordos City|Ordos]]|label_size=0|link=Ordos City| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=40.99|long=113.13|label=[[Ulanqab]]|label_size=0|link=Ulanqab| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=46.08|long=122.04|label=[[Hinggan League|Hinggan]]|label_size=0|link=Hinggan League| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=39.66|long=106.79|label=[[Wuhai]]|label_size=0|link=Wuhai| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|lat=40.74|long=107.39|label=[[Bayannur]]|label_size=0|link=Bayannur| mark=Location dot green.svg}} <!-- Beijing --> {{Location map~|China|lat=39.91|long=116.33|label=[[Beijing]]|label_size=0|link=Beijing| mark=Location dot red.svg}} <!-- Tianjin --> {{Location map~|China|lat=39.30|long=117.39|label=[[Tianjin]]|label_size=0|link=Tianjin| mark=Location dot red.svg}} <!-- Chongqing --> {{Location map~|China|lat=29.45|long=107.43|label=[[Chongqing]]|label_size=0|link=Chongqing| mark=Location dot red.svg}} <!-- Shanghai --> {{Location map~|China|lat=31.13|long=121.28|label=[[Shanghai]]|label_size=0|link=Shanghai| mark=Location dot red.svg}} <!-- Hong Kong --> {{Location map~|China|lat=22.26|long=114.16|label=[[Hong Kong]]|label_size=0|link=Hong Kong| mark=Location dot red.svg}} <!-- Macau --> {{Location map~|China|lat=22.20|long=113.55|label=[[Macau]]|label_size=0|link=Macau| mark=Location dot green.svg}} <!-- Hubei --> {{Location map~|China|lat=30.92|long=113.96|label=[[Xiaogan]]|label_size=0|link=Xiaogan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.39|long=114.89|label=[[Ezhou]]|label_size=0|link=Ezhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=31.69|long=113.38|label=[[Suizhou]]|label_size=0|link=Suizhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.69|long=111.29|label=[[Yichang]]|label_size=0|link=Yichang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.45|long=114.87|label=[[Huanggang]]|label_size=0|link=Huanggang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=31.04|long=112.20|label=[[Jingmen]]|label_size=0|link=Jingmen| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.34|long=112.24|label=[[Jingzhou]]|label_size=0|link=Jingzhou| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.20|long=115.04|label=[[Huangshi]]|label_size=0|link=Huangshi| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=32.63|long=110.80|label=[[Shiyan]]|label_size=0|link=Shiyan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=32.01|long=112.12|label=[[Xiangyang]]|label_size=0|link=Xiangyang| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.36|long=113.42|label=[[Xiantao]]|label_size=0|link=Xiantao| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.65|long=113.17|label=[[Tianmen]]|label_size=0|link=Tianmen| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.40|long=112.90|label=[[Qianjiang, Hubei|Qianjiang]]|label_size=0|link=Qianjiang, Hubei| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=29.84|long=114.32|label=[[Xianning]]|label_size=0|link=Xianning| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=30.27|long=109.49|label=[[Enshi Tujia and Miao Autonomous Prefecture|Enshi]]|label_size=0|link=Enshi Tujia and Miao Autonomous Prefecture| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|China|lat=31.74|long=110.68|label=[[Shennongjia]]|label_size=0|link=Shennongjia| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|China|date=2019-12-01|lat=30.59|long=114.31|label=[[वुहान]]|label_size=0|link=वुहान| marksize=10|mark=Purple 8000ff pog.svg}} }} <noinclude> ==यूरोप== </noinclude> {{Location map+ |Europe |width=800|float=center|caption=''यूरोप में शहर के अनुसार कोरोनावायरस का प्रकोप'''<ref name="gisanddata">{{Cite web|url=https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html?fbclid=IwAR0hnjqZZdXpgsjIACm1wh8INjVNz66EZZrzsi2zePO06AKbdeUBxuYQIYU#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|title=2019-nCoV Global Cases|website=gisanddata.maps.arcgis.com/|access-date=30 January 2020}}</ref><!-- REFERENCES GO HERE EUROPE--><ref name="Brighton">{{cite news |last1=Boseley |first1=Sarah |last2=Campbell |first2=Denis |title=Third person in UK confirmed as having coronavirus |url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/06/third-person-in-uk-confirmed-as-having-coronavirus |work=The Guardian |date=6 February 2020}}</ref><ref name="Alassio">{{cite news|title=Coronavirus, diretta – Morta 76enne a Treviso: le vittime sono undici. In Italia 322 contagiati, Borrelli: “Fatti 8600 tamponi”. Istituto di Sanità: “Virus nel lodigiano una/due settimane prima del paziente uno” |url=https://www.ilfattoquotidiano.it/2020/02/25/coronavirus-diretta-morta-76enne-a-treviso-le-vittime-sono-undici-in-italia-322-contagiati-borrelli-fatti-8600-tamponi-istituto-di-sanita-virus-nel-lodigiano-una-due-settimane-prima-del/5716419/ |work=Il Fatto Quotidiano |date=25 February 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Six new coronavirus cases confirmed in Russia. They're all mild and linked to Italy |url=https://meduza.io/en/news/2020/03/06/six-new-coronavirus-cases-confirmed-in-russia-they-re-all-mild-and-linked-to-italy |accessdate=6 March 2020 |work=[[Meduza]] |date=6 March 2020}}</ref> {{centre|[[file:Location dot green.svg|10px]] रिकवरी [[file:Location dot red.svg|10px]] पुष्टीकृत [[file:Location dot blue.svg|10px]] संदिग्ध ({{navbar|Template:2019–20 coronavirus outbreak data/Map (dots)|plain=y}})}}<br /> |places= <!-- EUROPE --> {{Location map~|Europe|lat=48.85|long=2.35|label=[[Paris]]|label_size=0|link=Paris| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|lat=44.84|long=-0.58|label=[[Bordeaux]]|label_size=0|link=Bordeaux| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|Europe|lat=48.00|long=11.35|label=[[Starnberg]]|label_size=0|link=Starnberg| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|lat=57.76|long=14.15|label=[[Jönköping]]|label_size=0|link=Jönköping| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|lat=66.50|long=25.72|label=[[Rovaniemi]]|label_size=0|link=Rovaniemi| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|Europe|lat=53.94|long=-1.11|label=[[York]]|label_size=0|link=York| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-01-30|lat=41.88|long=12.50|label=[[Rome]]|label_size=0|link=Rome| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-22|lat=45.16|long=9.70|label=[[Codogno]]|label_size=0|link=Codogno| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-22|lat=45.21|long=9.69|label=[[Castiglione d'Adda]]|label_size=0|link=Castiglione d'Adda|mark=Location dot red.svg}} {{location map~|Europe|date=2020-02-03|lat=09.67|long=76.55|label=[[Alappuzha]]|label_size=0|link=Alappuzha| mark=Location dot green.svg}} {{location map~|Europe|date=2020-02-03|lat=50.13|long=08.70|label=[[Frankfurt]]|label_size=0|link=Frankfurt| mark=Location dot red.svg}} {{location map~|Europe|date=2020-02-03|lat=50.85|long=04.34|label=[[City of Brussels]]|label_size=0|link=City of Brussels| mark=Location dot green.svg}} {{location map~|Europe|date=2020-02-06|lat=50.82|long=-00.14|label=[[Brighton]]|label_size=0|link=Brighton| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-08|lat=45.82|long=6.73|label=[[Les Contamines-Montjoie]]|label_size=0|link=Les Contamines-Montjoie| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|Europe|lat=44.84|long=-0.58|label=[[Annecy]]|label_size=0|link=Annecy| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|lat=44.84|long=-0.58|label=[[Strasbourg]]|label_size=0|link=Strasbourg| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|lat=44.84|long=-0.58|label=[[Sevilla]]|label_size=0|link=Sevilla| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|lat=44.84|long=-0.58|label=[[Creil]]|label_size=0|link=Creil| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|lat=44.84|long=-0.58|label=[[Escaldes-Engordany]]|label_size=0|link=Escaldes-Engordany| mark=Location dot blue.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-09|lat=39.34|long=2.39|label=[[Palma de Mallorca]]|label_size=0|link=Palma de Mallorca| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|Europe|lat=51.507|long=0.127|label=[[London]]|label_size=0|link=London| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|lat=51.467|long=-1.185|label=[[Windsor, Berkshire|Windsor]]|label_size=0|link=Windsor, Berkshire| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-22|lat=45.44|long=12.31|label=[[Veneto]]|label_size=0|link=Veneto| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-25|lat=38.12|long=13.37|label=[[Palermo]]|label_size=0|link=Palermo| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-25|lat=43.47|long=11.15|label=[[Florence]]|label_size=0|link=Florence| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-25|lat=47.16|long=11.23|label=[[Innsbruck]]|label_size=0|link=Innsbruck| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-25|lat=45.49|long=15.59|label=[[Zagreb]]|label_size=0|link=Zagreb| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-25|lat=44.00|long=08.16|label=[[Alassio]]|label_size=0|link=Alassio| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-25|lat=39.56|long=-0.6|label=[[Villarreal]]|label_size=0|link=Villarreal| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-25|lat=41.23|long=2.11|label=[[Barcelona]]|label_size=0|link=Barcelona| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-25|lat=40.23|long=-3.43|label=[[Madrid]]|label_size=0|link=Madrid| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-25|lat=46.19|long=8.49|label=[[Canton of Ticino]]|label_size=0|link=Canton of Ticino| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-25|lat=45.57|long=6.02|label=[[La Balme-de-Sillingy]]|label_size=0|link=La Balme-de-Sillingy| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=40.65|long=22.9|label=[[Thessaloniki]]|label_size=0|link=Thessaloniki| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=44.03|long=12.34|label=[[Rimini]]|label_size=0|link=Rimini| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=37.39|long=-5.99|label=[[Seville]]|label_size=0|link=Seville| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=60.19|long=24.95|label=[[Helsinki]]|label_size=0|link=Helsinki| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=41.43|long=44.47|label=[[Tbilisi]]|label_size=0|link=Tbilisi| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=57.70|long=11.97|label=[[Gothenburg]]|label_size=0|link=Gothenburg| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=48.70|long=9.65|label=[[Göppingen]]|label_size=0|link=Göppingen| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=51.23|long=6.78|label=[[Düsseldorf]]|label_size=0|link=Düsseldorf| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=48.52|long=9.05|label=[[Tübingen]]|label_size=0|link=Tübingen| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=48.17|long=8.62|label=[[Rottweil]]|label_size=0|link=Rottweil| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=50.35|long=7.58|label=[[Koblenz]]|label_size=0|link=Koblenz| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=45.19|long=14.26|label=[[Rijeka]]|label_size=0|link=Rijeka| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=42.0|long=21.43|label=[[Skopje]]|label_size=0|link=Skopje| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=69.40|long=18.56|label=[[Tromsø]]|label_size=0|link=Tromsø| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=45.04|long=23.3|label=[[Gorj County]]|label_size=0|link=Gorj County| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=49.23|long=02.25|label=[[Oise]]|label_size=0|link=Oise| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=51.03|long=06.05|label=[[Heinsberg]]|label_size=0|link=Heinsberg| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=40.28|long=17.14|label=[[Taranto]]|label_size=0|link=Taranto| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=41.04|long=14.20|label=[[Caserta]]|label_size=0|link=Caserta| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=45.16|long=12.6|label=[[Codevigo]]|label_size=0|link=Codevigo| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-26|lat=43.44|long=12.25|label=[[Piandimeleto]]|label_size=0|link=Piandimeleto| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-27|lat=55.39|long=12.05|label=[[Roskilde]]|label_size=0|link=Roskilde| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-27|lat=59.26|long=24.44|label=[[Tallinn]]|label_size=0|link=Tallinn| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-27|lat=48.12|long=16.22|label=[[Vienna]]|label_size=0|link=Vienna| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-27|lat=59.85|long=17.63|label=[[Uppsala]]|label_size=0|link=Uppsala| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-27|lat=59.32|long=18.07|label=[[Stockholm]]|label_size=0|link=Stockholm| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-27|lat=59.91|long=10.76|label=[[Oslo]]|label_size=0|link=Oslo| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-27|lat=51.56|long=5.09|label=[[Tilburg]]|label_size=0|link=Tilburg| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-27|lat=37.98|long=23.73|label=[[Athens]]|label_size=0|link=Athens| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-27|lat=46.12|long=6.09|label=[[Geneva]]|label_size=0|link=Geneva| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-27|lat=47.19|long=5.01|label=[[Dijon]]|label_size=0|link=Dijon| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-27|lat=49.53|long=2.17|label=[[Amiens]]|label_size=0|link=Amiens| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-27|lat=47.13|long=-1.33|label=[[Nantes]]|label_size=0|link=Nantes| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-27|lat=49.24|long=2.49|label=[[Compiègne]]|label_size=0|link=Compiègne| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-28|lat=43.36|long=3.52|label=[[Montpellier]]|label_size=0|link=Montpellier| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-28|lat=52.36|long=4.89|label=[[Amsterdam]]|label_size=0|link=Amsterdam| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-28|lat=54.9|long=23.9|label=[[Kaunas]]|label_size=0|link=Kaunas| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-28|lat=53.55|long=10.00|label=[[Hamburg]]|label_size=0|link=Hamburg| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-28|lat=52.20|long=4.58|label=[[Diemen]]|label_size=0|link=Diemen| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-28|lat=36.83|long=-2.47|label=[[Almeria]]|label_size=0|link=Almeria| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-28|lat=53.89|long=27.57|label=[[Minsk]]|label_size=0|link=Minsk| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-28|lat=64.13|long=-21.83|label=[[Reykjavik]]|label_size=0|link=Reykjavik| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-28|lat=43.42|long=7.15|label=[[Nice]]|label_size=0|link=Nice| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-28|lat=60.23|long=5.19|label=[[Bergen]]|label_size=0|link=Bergen| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-28|lat=47.22|long=8.33|label=[[Zürich]]|label_size=0|link=Zürich| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-28|lat=60.33|long=17.50|label=[[Tierp]]|label_size=0|link=Tierp| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-28|lat=55.34|long=12.34|label=[[Copenhagen]]|label_size=0|link=Copenhagen| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-29|lat=51.40|long=5.2|label=[[Loon op Zand]]|label_size=0|link=Loon op Zand| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-29|lat=42.49|long=-1.39|label=[[Navarre]]|label_size=0|link=Navarre| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-29|lat=41.59|long=2.49|label=[[Girona]]|label_size=0|link=Girona| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-29|lat=41.28|long=2.05|label=[[Sant Cugat del Vallès]]|label_size=0|link=Sant Cugat del Vallès| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-29|lat=56.16|long=10.21|label=[[Aarhus]]|label_size=0|link=Aarhus| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-29|lat=51.86|long=-2.23|label=[[Gloucester]]|label_size=0|link=Gloucester| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-29|lat=51.75|long=-0.44|label=[[Hemel Hempstead]]|label_size=0|link=Hemel Hempstead| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-29|lat=53.35|long=-6.27|label=[[Dublin]]|label_size=0|link=Dublin| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-02-29|lat=44.50|long=-0.35|label=[[Bordeaux]]|label_size=0|link=Bordeaux| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-1|lat=36.52|long=-4.88|label=[[Marbella]]|label_size=0|link=Marbella| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-1|lat=36.53|long=-4.62|label=[[Fuengirola]]|label_size=0|link=Fuengirola| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-1|lat=39.29|long=-6.22|label=[[Cáceres, Spain]]|label_size=0|link=Cáceres, Spain| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-1|lat=42.36|long=-5.34|label=[[León, Spain]]|label_size=0|link=León, Spain| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-1|lat=52.52|long=13.40|label=[[Berlin]]|label_size=0|link=Berlin| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-1|lat=55.45|long=37.37|label=[[Moscow]]|label_size=0|link=Moscow| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-1|lat=45.46|long=4.50|label=[[Lyon]]|label_size=0|link=Lyon| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-01|lat=38.59|long=-1.51|label=[[Albacete]]|label_size=0|link=Albacete| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-01|lat=39.51|long=-4.1|label=[[Toledo, Spain]]|label_size=0|link=Toledo, Spain| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-01|lat=50.46|long=14.11|label=[[Děčín]]|label_size=0|link=Děčín| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-01|lat=53.480|long=-2.242|label=[[Manchester]]|label_size=0|link=Manchester| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-02|lat=47.48|long=13.02|label=[[Salzburg]]|label_size=0|link=Salzburg| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-2|lat=48.23|long=-4.29|label=[[Brest, France]]|label_size=0|link=Brest, France| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-2|lat=48.06|long=-1.40|label=[[Rennes]]|label_size=0|link=Rennes| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-02|lat=56.56|long=24.6|label=[[Riga]]|label_size=0|link=Riga| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-02|lat=41.9|long=-8.37|label=[[Porto]]|label_size=0|link=Porto| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-02|lat=48.41|long=6.11|label=[[Nancy, France]]|label_size=0|link=Nancy, France| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-02|lat=49.5|long=1.0|label=[[Eure]]|label_size=0|link=Eure| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-02|lat=55.70|long=13.18|label=[[Lund]]|label_size=0|link=Lund| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-02|lat=42.50|long=1.5|label=[[Andorra la Vella]]|label_size=0|link=Andorra_la_Vella| mark=Location dot green.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-03|lat=50.05|long=14.25|label=[[Prague]]|label_size=0|link=Prague| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-03|lat=40.58|long=-5.40|label=[[Salamanca]]|label_size=0|link=Salamanca| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-03|lat=50.48|long=4.56|label=[[Tienen]]|label_size=0|link=Tienen| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-03|lat=38.43|long=-9.09|label=[[Lisbon]]|label_size=0|link=Lisbon| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-03|lat=43.27|long=-3.48|label=[[Santander, Spain]]|label_size=0|link=Santander, Spain| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-04|lat=48.3|long=25.93|label=[[Chernivtsi]]|label_size=0|link=Chernivtsi| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-04|lat=51.93|long=15.50|label=[[Zielona Góra]]|label_size=0|link=Zielona Góra| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-04|lat=47.29|long=19.03|label=[[Budapest]]|label_size=0|link=Budapest| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-04|lat=62.0|long=-6.46|label=[[Tórshavn]]|label_size=0|link=Tórshavn| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-04|lat=47.39|long=26.15|label=[[Suceava]]|label_size=0|link=Suceava| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-04|lat=39.77|long=3.17|label=[[Sa Pobla]]|label_size=0|link=Sa Pobla| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-04|lat=43.36|long=-8.41|label=[[A Coruña]]|label_size=0|link=A Coruña| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-04|lat=55.60|long=13.03|label=[[Malmö]]|label_size=0|link=Malmö| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-04|lat=59.37|long=13.50|label=[[Karlstad]]|label_size=0|link=Karlstad| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-04|lat=59.27|long=15.20|label=[[Örebro]]|label_size=0|link=Örebro| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-04|lat=41.39|long=-0.53|label=[[Zaragoza]]|label_size=0|link=Zaragoza| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-04|lat=55.11|long=30.12|label=[[Vitebsk]]|label_size=0|link=Vitebsk| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-04|lat=52.66|long=-8.62|label=[[Limerick]]|label_size=0|link=Limerick| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=60.98|long=24.47|label=[[Hämeenlinna]]|label_size=0|link=Hämeenlinna| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=53.08|long=8.80|label=[[Bremen]]|label_size=0|link=Bremen| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=52.62|long=10.07|label=[[Celle]]|label_size=0|link=Celle| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=52.27|long=10.52|label=[[Braunschweig]]|label_size=0|link=Braunschweig| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=37.80|long=21.35|label=[[Amaliada]]|label_size=0|link=Amaliada| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=51.20|long=3.17|label=[[Knokke-Heist]]|label_size=0|link=Knokke-Heist| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=47.54|long=1.54|label=[[Orléans]]|label_size=0|link=Orléans| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=55.8642|long=-4.2518|label=[[Glasgow]]|label_size=0|link=Glasgow| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=38.25|long=21.73|label=[[Patras]]|label_size=0|link=Patras| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=43.17|long=5.22|label=[[Marseille]]|label_size=0|link=Marseille| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=41.92|long=8.73|label=[[Ajaccio]]|label_size=0|link=Ajaccio| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=51.33|long=12.38|label=[[Leipzig]]|label_size=0|link=Leipzig| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=37.50|long=15.08|label=[[Catania]]|label_size=0|link=Catania| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=59.94|long=30.3|label=[[Saint Petersburg]]|label_size=0|link=Saint Petersburg| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-05|lat=44.77|long=17.18|label=[[Banja Luka]]|label_size=0|link=Banja_Luka| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=61|long=28|label=[[South Karelia]]|label_size=0|link=South Karelia| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=65|long=26|label=[[North Ostrobothnia]]|label_size=0|link=North Ostrobothnia| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=37.80|long=20.75|label=[[Zakynthos]]|label_size=0|link=Zakynthos| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=56.33|long=44|label=[[Nizhny Novgorod]]|label_size=0|link=Nizhny Novgorod| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=53.69|long=19.96|label=[[Ostroda]]|label_size=0|link=Ostroda| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=51.10|long=17.03|label=[[Wroclaw]]|label_size=0|link=Wroclaw| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=53.42|long=14.55|label=[[Szczecin]]|label_size=0|link=Szczecin| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=38.54|long=16.36|label=[[Catanzaro]]|label_size=0|link=Catanzaro| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=39.18|long=16.15|label=[[Cosenza]]|label_size=0|link=Cosenza| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=27.58|long=-15.36|label=[[Gran Canaria]]|label_size=0|link=Gran Canaria| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=45.46|long=3.04|label=[[Clermont-Ferrand]]|label_size=0|link=Clermont-Ferrand| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=53.13|long=8.20|label=[[Oldenburg]]|label_size=0|link=Oldenburg| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=58.57|long=5.43|label=[[Stavanger]]|label_size=0|link=Stavanger| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=63.25|long=10.23|label=[[Trondheim]]|label_size=0|link=Trondheim| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=52.37|long=39.36|label=[[Lipetsk]]|label_size=0|link=Lipetsk| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=47.53|long=21.64|label=[[Debrecen]]|label_size=0|link=Debrecen| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=51.9|long=-8.47|label=[[Cork (city)]]|label_size=0|link=Cork (city)| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=50.98|long=11.03|label=[[Erfurt]]|label_size=0|link=Erfurt| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=40.12|long=-8.25|label=[[Coimbra]]|label_size=0|link=Erfurt| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=48.14|long=17.11|label=[[Bratislava]]|label_size=0|link=Bratislava| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-06|lat=52.48|long=-1.89|label=[[Birmingham]]|label_size=0|link=Birmingham| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-07|lat=41.33|long=-8.25|label=[[Braga]]|label_size=0|link=Braga| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-07|lat=39.97|long=4.08|label=[[Menorca]]|label_size=0|link=Menorca| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-07|lat=38.98|long=1.43|label=[[Ibiza]]|label_size=0|link=Ibiza| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-07|lat=35.90|long=14.52|label=[[Malta]]|label_size=0|link=Malta| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-07|lat=48.18|long=14.17|label=[[Linz]]|label_size=0|link=Linz| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-07|lat=39.22|long=9.10|label=[[Cagliari]]|label_size=0|link=Cagliari| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-07|lat=47.40|long=24.00|label=[[Maramureș County]]|label_size=0|link=Maramureș County| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-07|lat=45.45|long=21.13|label=[[Timișoara]]|label_size=0|link=Timișoara| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-07|lat=45.46|long=22.55|label=[[Hunedoara]]|label_size=0|link=Hunedoara| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-07|lat=45.25|long=28.2|label=[[Galați]]|label_size=0|link=Galați| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-07|lat=44.25|long=26.6|label=[[Bucharest]]|label_size=0|link=Bucharest| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-07|lat=47.02|long=28.83|label=[[Chișinău]]|label_size=0|link=Chișinău| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=61.47|long=24.07|label=[[Kangasala]]|label_size=0|link=Kangasala| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=61.50|long=23.77|label=[[Tampere]]|label_size=0|link=Tampere| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=60.48|long=22.73|label=[[Southwest Finland]]|label_size=0|link=Southwest Finland| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=43.24|long=24.37|label=[[Pleven]]|label_size=0|link=Pleven| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=42.52|long=25.20|label=[[Gabrovo]]|label_size=0|link=Gabrovo| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=52.23|long=21.01|label=[[Warsaw]]|label_size=0|link=Warsaw| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=50.08|long=18.22|label=[[Racibórz]]|label_size=0|link=Racibórz| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=46.55|long=15.65|label=[[Maribor]]|label_size=0|link=Maribor| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=45.65|long=15.32|label=[[Metlika]]|label_size=0|link=Metlika| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=39.47|long=-0.37|label=[[Valencia]]|label_size=0|link=Valencia| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=43.6|long=1.45|label=[[Toulouse]]|label_size=0|link=Toulouse| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=43.73|long=7.42|label=[[Monaco]]|label_size=0|link=Monaco| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=51.22|long=4.4|label=[[Antwerp]]|label_size=0|link=Antwerp| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=60.82|long=23.62|label=[[Forssa]]|label_size=0|link=Forssa| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=61.25|long=25.83|label=[[Päijänne Tavastia]]|label_size=0|link=Päijänne Tavastia| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=45.17|long=5.72|label=[[Grenoble]]|label_size=0|link=Grenoble| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=44.30|long=8.48|label=[[Savona]]|label_size=0|link=Savona| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=44.40|long=8.92|label=[[Genoa]]|label_size=0|link=Genoa| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=45.37|long=9.18|label=[[Milan]]|label_size=0|link=Milan| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-08|lat=45.07|long=7.67|label=[[Turin]]|label_size=0|link=Turin| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=54.7|long=20.45|label=[[Kaliningrad]]|label_size=0|link=Kaliningrad| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=50.6|long=36.6|label=[[Belgorod]]|label_size=0|link=Belgorod| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=55.57|long=38.22|label=[[Ramenskoye, Moscow Oblast|Ramenskoye]]|label_size=0|link=Ramenskoye, Moscow Oblast| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=41.33|long=19.82|label=[[Tirana]]|label_size=0|link=Tirana| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=50.05|long=19.93|label=[[Kraków]]|label_size=0|link=Kraków| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=62.50|long=25.42|label=[[Central Finland]]|label_size=0|link=Central Finland| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=50.74|long=-2.34|label=[[Dorset]]|label_size=0|link=Dorset| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=51.52|long=07.47|label=[[Dortmund]]|label_size=0|link=Dortmund| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=51.45|long=07.00|label=[[Essen]]|label_size=0|link=Essen| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=50.93|long=06.95|label=[[Cologne]]|label_size=0|link=Cologne| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=52.4|long=16.92|label=[[Poznań]]|label_size=0|link=Poznań| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=55.95|long=-3.18|label=[[Edinburgh]]|label_size=0|link=Edinburgh| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=51.48|long=-3.17|label=[[Cardiff]]|label_size=0|link=Cardiff| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=49.52|long=11.08|label=[[Nuremberg]]|label_size=0|link=Nuremberg| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=48.13|long=11.57|label=[[Munich]]|label_size=0|link=Munich| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=34.67|long=33.03|label=[[Limassol]]|label_size=0|link=Limassol| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-09|lat=35.17|long=33.37|label=[[Nicosia]]|label_size=0|link=Nicosia| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-10|lat=62.88|long=27.67|label=[[Kuopio]]|label_size=0|link=Kuopio| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-10|lat=60.73|long=24.40|label=[[Riihimäki]]|label_size=0|link=Riihimäki| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-10|lat=63|long=30|label=[[North Karelia]]|label_size=0|link=North Karelia| mark=Location dot red.svg}} {{Location map~|Europe|date=2020-03-10|lat=43.37|long=25.63|label=[[Polski Trambesh]]|label_size=0|link=Polski Trambesh| mark=Location dot red.svg}} }} <noinclude> {{clear}} {{2019-nCoV|state=expanded}} {{template reference list}} [[श्रेणी:संक्रामक रोग साँचे]] [[श्रेणी:2019–20 कोरोनावायरस प्रकोप साँचे]] </noinclude> jdkawgjuhahekjbd4ei8gn440uq2r1w विकिपीडिया:संपर्क सूत्र 4 1149052 6631766 6627288 2026-10-21T13:51:35Z सौरभ तिवारी 05 483760 /* समर्थन */ +1 6631766 wikitext text/x-wiki '''संपर्क सूत्र''' हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप के निर्वाचित सदस्य हैं। ये सदस्य हिंदी विकिपीडिया एवं बंधु प्रकल्पों से संबंधित ऑफलाइन गतिविधियों–बैठक, सम्मेलन, प्रशिक्षण कार्यक्रम, प्रतियोगिताएँ आदि–के प्राथमिक संचालक होते हैं। वे इनके योजना निर्माण से लेकर रपट जमा करने तक की प्रक्रिया के उत्तरदायी होते हैं। संपर्क सूत्र विकिमीडिया फाउंडेशन तथा यूजर ग्रुप के बीच संपर्क की कड़ी के रूप में भी कार्य करते हैं। हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप के गठन के बाद जून, 2017 में पहली बार 3 संपर्क सूत्र निर्वाचित किए गए थे। दूसरी बार संपर्क सूत्र का चुनाव 2019 में हुआ। == निर्वाचन प्रक्रिया == :संपर्क सूत्र की निर्वाचन प्रक्रिया वर्तमान संपर्क सूत्रों द्वारा अपनी अवधि की समाप्ति के 15 दिन पूर्व शुरु कर देनी चाहिए। :संपर्क सूत्र के रूप में चुने जाने के लिए हिंदी विकिपीडिया एवं बंधु प्रकल्पों पर सक्रिय सदस्य स्वयं को प्रस्तावित कर सकते हैं। निवर्तमान संपर्क सूत्र लगातार दूसरी बार इसके उम्मीदवार नहीं हो सकते हैं। हाँ, एक चुनाव के अंतराल के बाद पूर्व संपर्क सूत्र दुबारा इसके उम्मीदवार बन सकते हैं। निवर्तमान संपर्क-सूत्र उम्मीदवार के लिए स्पष्ट न्यूनतम योग्यता मसलन कुल एक हजार संपादन, दो वर्ष पुराना खाता, पिछले एक वर्ष में 500 संपादन आदि निश्चित कर सकते हैं। :संपर्क सूत्र के चुनाव में मतदान का अधिकार हिंदी विकिपीडिया एवं बंधु प्रकल्पों के सभी सदस्यों को है। वर्तमान संपर्क सूत्र इसके लिए सदस्यों की सक्रियता से संबंधित न्यूनतम शर्त मसलन 100 संपादन, 1 वर्ष पूर्व की सदस्यता आदि रख सकते हैं। == नामांकन प्रारूप == नामांकन का प्रारूप कुछ इस तरह का होना चाहिए: <pre> ===सदस्य नाम === {{sr-request |Status = <!--don't change this line--> |user name = }} (आपका मन्तव्य) ~~~~ ====समर्थन==== ====विरोध==== ====तटस्थ==== ====टिप्पणी==== ====परिणाम==== </pre> == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्टूबर के नियम == अक्टूबर 2026 में हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप के तीन संपर्क सूत्रों के चुनाव के लिए निर्वाचन प्रक्रिया के नियम ;1. तीन संपर्क सूत्रों के लिए उम्मीदवार योग्यता— ** 1.1 हिंदी विकिपीडिया, विकिस्रोत, विकिपुस्तक, विकिविश्वविद्यालय, विकिकोश, विकियात्रा तथा बंधु प्रकल्पों (जिनका वेब पता hi.wiki से शुरु होता हो) पर निर्वाचन घोषणा तिथि से पिछले एक वर्ष (1 सितंबर 2025 से 31 अगस्त 2026) में 1000 से अधिक संपादन हों तथा सदस्य का कुल संपादन 3000 से अधिक हो। **1.2 सदस्य का खाता 2 वर्ष (1 सितंबर 2024) से पूर्व का हो। **1.3 सदस्य वर्तमान (2025-2026) संपर्क सूत्र नहीं हों। ;2. मतदाता योग्यता— **2.1 हिंदी विकिपीडिया, विकिस्रोत, विकिपुस्तक, विकिविश्वविद्यालय, विकिकोश, विकियात्रा तथा बंधु प्रकल्पों (जिनका वेब पता hi.wiki से शुरु होता हो) पर सदस्य के मुख्य नाम स्थान पर एक सौ से अधिक संपादन हों। **2.2 सदस्य का खाता छः माह (1 मार्च 2026) से पूर्व का हो। **2.3 उम्मीदवार सदस्य भी स्वयं के लिए या किसी अन्य के लिए मतदान कर सकते हैं। ** 2.4 सदस्य एक से अधिक उम्मीदवार का समर्थन या विरोध करने के रूप में अपना मत व्यक्त कर सकते हैं। वे तटस्थ रहकर केवल टिप्पणी भी कर सकते हैं। ;3. समय— **3.1 संपर्क सूत्र बनने को इच्छुक सदस्य स्वयं को 1 अक्टूबर 2026 से 7 अक्टूबर 2026 तक ऊपर दिए गए प्रारूप में नीचे के अनुभाग में नामांकित कर सकते हैं। अंतिम दिन (7 अक्टूबर) को नामांकन किए जाने की स्थिति में अन्य सदस्यों के द्वारा नामांकन अगले दिन (8 अक्टूबर) को भी किया जा सकेगा। **3.2 संपर्क सूत्र के लिए मतदान करने को इच्छुक सदस्य 9 अक्टूबर 2026 से 22 अक्टूबर 2026 तक नीचे नामांकित उम्मीदवारों के अनुभाग में समर्थन या विरोध के रूप में मतदान कर सकते हैं। **3.3 23 अक्टूबर 2026 को वर्तमान संपर्क सूत्र चुनाव परिणाम की घोषणा करेंगे। **3.4 चुने गए संपर्क सूत्र का कार्यकाल एक वर्ष (1 नवंबर 2026 से 31 अक्टूबर 2027 ई॰) तक होगा। विशेष स्थिति में (अगले निर्वाचन अक्टूबर 2027 में किसी संपर्क सूत्र के निर्वाचित न होने की स्थिति में) वे अपने पद परआगे बने रहेंगे। ;4. सदस्य निर्वाचित होंगे यदि— **4.1 निर्वाचित होने के लिए उम्मीदवार को प्राप्त मतों का 80% से अधिक मत सकारात्मक हो। **4.2 मत देने वाले प्रबंधक सदस्यों में 51% से अधिक का समर्थन हो। **4.3 80% से अधिक सकारात्मक मत पाने वाले उम्मीदवारों में सर्वाधिक समर्थन पाने वाले तीन सदस्यों में शामिल हों। ;5. विशेष स्थिति **5.1 तीन से कम संपर्क सूत्र निर्वाचित होने की स्थिति में भी वर्तमान संपर्क सूत्र नए संपर्क सूत्रों के साथ मिल कर तीन संपर्क सूत्र के स्थान को पूरा करेंगे। **5.2 यदि संपर्क सूत्र का कोई प्रस्ताव नहीं आता है तो निवर्तमान कार्यरत संपर्क सूत्र SM7, अनिरुद्ध कुमार और संजीव कुमार संपर्क सूत्र का दायित्व अगले एक वर्ष या अगले निर्वाचन तक निभाते रहेंगे। ;6. दायित्व— संपर्क सूत्र सभी ऑफलाइन कार्यक्रमों के लिए समुदाय के प्रतिनिधि और उत्तरदायी होंगे। वे हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप के संरचनात्मक सुधारों तथा नीति-नियम निर्धारण में समुदाय की सहमति लेने के लिए भी उत्तरदायी होंगे। वे प्राथमिक रूप से सभी हिंदी विकि परियोजनाओं के प्रबंधकों के साथ निकट संपर्क में रहकर हिंदी विकि के ऑफलाइन कार्यक्रमों को आयोजित करेंगे। ;7 निर्वाचन अधिकारी: निर्वाचन अधिकारी की भूमिका में वर्तमान संपर्क सूत्र [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] का उत्तरदायित्व इस निर्वाचन को संपन्न कराना है। निर्वाचन अधिकारी न तो उम्मीदवार हो सकते हैं न ही मतदान कर सकते हैं। ;8.:किसी तरह के विवाद की स्थिति में निर्वाचन अधिकारी का निर्णय अंतिम और सर्वमान्य होगा। == उम्मीदवार प्रस्ताव == :इस अनुभाग में उम्मीदवार प्रस्ताव दें तथा सदस्य उनपर मत दें। ===अजीत कुमार तिवारी=== {{sr-request |Status = <!--don't change this line--> |user name = अजीत कुमार तिवारी }} मैं ऑनविकी और ऑफ़विकी सक्रिय योगदानकर्ता के रूप में संपर्क सूत्र का दायित्व निभाने के लिए प्रस्तुत हूँ। इस दायित्व के साथ मेरा प्रयास रहेगा कि कम से कम 5 केंद्रीय विश्वविद्यालयों तथा राज्य विश्वविद्यालयों/अकादमिक संस्थानों के साथ सक्रिय साझेदारी बढ़ाई जाय। इन संस्थानों में कौशल विकास कार्यशालाएँ आयोजित कर विकिपीडिया तथा बंधु प्रकल्पों पर गुणवत्तापूर्ण संपादकों एवं सामग्री के संवर्द्धन का प्रयास किया जाएगा। इसके लिए समझौता ज्ञापन की दिशा में कार्य करना मेरी प्राथमिकताओं में रहेगा। मेरी सभी ऑफ़विकी गतिविधियों का अंतिम उद्‌देश्य ऑनविकी सामग्री का गुणवत्तापूर्ण संवर्द्धन होगा। दायित्व मिले या न मिले, मेरा कार्य यथावत चलता रहेगा। सभी सदस्यों से अनुरोध है कि वे मुझसे नामांकन से संबंधित प्रश्न पूछें तथा अपना मत रखें। धन्यवाद! [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 11:54, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) ====समर्थन==== # {{support}} - मैं आदरणीय अजीत कुमार तिवारी जी के इस नामांकन का पूर्ण समर्थन करता हूँ। मेरा मानना है कि उनका अनुभव और विश्वविद्यालयों तथा शैक्षणिक संस्थानों के साथ विकिपीडिया एवं बंधु प्रकल्पों को जोड़ने का प्रस्ताव इस दायित्व के लिए उपयोगी रहेगा।<br>यदि अजीत जी स्वयं अपना नामांकन प्रस्तुत नहीं करते, तो मैं स्वयं उनका नाम प्रस्तावित करना चाहता था। मेरे विचार से वर्तमान में जो संपर्क सूत्र हैं, वे सभी अपने-अपने स्तर पर अच्छा कार्य कर रहे हैं। ऐसे में अजीत जी के जुड़ने से टीम में एक और उपयुक्त और सक्रिय सदस्य का योगदान मिलेगा। आदरणीय अजीत जी को मेरी ओर से शुभकामनाएँ और पूर्ण समर्थन। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 18:26, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # '''समर्थन''' सदस्य की न्यूनतम अर्हता प्राप्त करते हुए, पिछले वर्षों में ऑफलाइन कार्यक्रमों में उनकी सक्रिय भागीदारी को देखते हुए मैं इस नामांकन का पूर्ण समर्थन करता हूँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) #{{समर्थन}} - प्रत्युत्पन्नमति सदस्य [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # '''समर्थन'''—हिंदी विकि परियोजनाओं पर सदस्य के ऑनलाइन तथा ऑफ़लाइन कार्यों को देखते हुए मैं सदस्य के नामांकन का समर्थन करता हूँ।--[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 13:50, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) ====विरोध==== ====तटस्थ==== ====टिप्पणी==== ====परिणाम==== e5y2g1uligd9z5rna3xb2eciiikaiof बुर्किना फासो के प्रधान मंत्री 0 1175818 6631770 6614181 2026-10-21T14:47:03Z Ziv 852426 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 6631770 wikitext text/x-wiki {{Infobox Political post |post = प्रधान मंत्री |body = बुर्किना फासो |native_name = ''{{lang|fr|Premier ministre du<br>Burkina Faso}}'' |insignia = Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg |insigniasize = 125px |insigniacaption = Coat of Arms |image = |imagesize = 165px |incumbent = |incumbentsince = |style = |residence = |appointer = <br />{{small|as [[बुर्किना फासो के राष्ट्राध्यक्षों की सूची|बुर्किना फासो के राष्ट्रपति]]}} |termlength = |formation = 13 February 1955 |succession = |inaugural = [[गेरार्ड कांगो ओएद्राओगो]] |deputy = |salary = 869,740 FCFA annually |website = }} 6slqyc21ug3wxs4t2optlorjfq4zmsn कल्पना सैनी 0 1199529 6631803 6624440 2026-10-21T16:37:33Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6631803 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Dr_Kalpana_saini.jpg|अंगूठाकार| राज्य मंत्री (अध्यक्ष पिछड़ा आयोग) उत्तराखंड सरकार <ref>{{Cite web |url=https://doonlive.com/prior-to-the-election-51-bjp-leaders-were-appointed-as-members-of-the-bktc-committee-formed-by-ananth-ambani/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200723064903/https://doonlive.com/prior-to-the-election-51-bjp-leaders-were-appointed-as-members-of-the-bktc-committee-formed-by-ananth-ambani/ |archive-date=23 जुलाई 2020 |url-status=dead }}</ref> ]] '''डॉ कल्पना सैनी''' (जन्म 1 अक्टूबर 1959) [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) <ref>{{Cite web|url=http://www.bjp.org|title=Bharatiya Janata Party - The Party With a Difference|website=www.bjp.org|access-date=2016-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190312121347/http://www.bjp.org/|archive-date=12 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> से संबंधित एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं, जो वर्तमान में उत्तराखंड सरकार के पिछड़े आयोग <ref>https://www.livehindustan.com/uttarakhand/roorki/story-kalpana-saini-becomes-the-minister-of-state-2439143.html</ref> के अध्यक्ष के रूप में कार्य करती हैं। उसने पहले नेशनल फर्टिलाइजर्स <ref>{{Cite web |url=https://www.bseindia.com/corporates/CompositionOfCommitte.aspx?scripcd=223629&scode=523630&comName=national-fertilizers-ltd&Qname=Dec-2017 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200723135445/https://www.bseindia.com/corporates/CompositionOfCommitte.aspx?scripcd=223629&scode=523630&comName=national-fertilizers-ltd&Qname=Dec-2017 |archive-date=23 जुलाई 2020 |url-status=live }}</ref> निदेशक और रुड़की <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/-Union-health-minister-J-P-Naddas-visit-leaves-local-party-functionaries-in-high-spirits/articleshow/54662985.cms|title=Union health minister J P Nadda’s visit leaves local party functionaries in high spirits &#124; Dehradun News - Times of India|last=Updated: Oct 4, 2016, 8:13 IST|date=2016-10-04|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|access-date=2019-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20161004200546/http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/-Union-health-minister-J-P-Naddas-visit-leaves-local-party-functionaries-in-high-spirits/articleshow/54662985.cms|archive-date=4 अक्तूबर 2016|url-status=live}}</ref> ( [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] ) के जिला अध्यक्ष के रूप में कार्य किया, इससे पहले वह [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] राज्य के राज्य [[सचिव]], उत्तराखंड राज्य परिषद के राज्य अध्यक्ष 2003 से 2005 तक। उन्होंने [[दुर्गा वाहिनी]], रुड़की उत्तराखंड के महासचिव और सेवाभारती मातृ मंडल, [[रुड़की|रुड़की के]] अध्यक्ष और भाजपा के पार्षद, 1995-2000 के रूप में भी कार्य किया है। वह भाजपा, विहिप और योगी मंगलनाथ सरस्वती शिशु मंदिर में कई वरिष्ठ पद पर हैं। उन्होंने अपने करियर की शुरुआत एक व्याख्याता के रूप में की और 1987 से गांधी महिला विद्यालय में प्राचार्य के रूप में कार्य किया और [[भारतीय जनता पार्टी|भारतीय जनता पार्टी के]] साथ जुड़ने के लिए हिंदुत्व संगठन, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ के साथ अपने दीर्घकालिक संबंधों का उपयोग किया। == प्रारंभिक जीवन == डॉ कल्पना का जन्म भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के हरिद्वार जिले के एक छोटे से गाँव (शिवदासपुर- तेलीवाला) रुड़की में एक सैनी परिवार में हुआ था। उनके पिता पृथ्वी सिंह विकास और उनकी माँ कमला देवी थीं। वह किसानों के परिवार में पैदा हुईं और [[चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय|मेरठ विश्वविद्यालय]] से प्रथम श्रेणी के परिणाम प्राप्त करते हुए संस्कृत में पीएचडी की डिग्री हासिल की। कल्पना सैनी 31 साल की उम्र में 1990 से [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] से जुड़ी थीं और रुड़की में प्रिंसिपल के रूप में अपने रोजगार के दौरान भी संगठन से जुड़ी रहीं। 1995 में, उन्हें भारतीय जनता पार्टी के रुड़की के लिए पार्षद नियुक्त किया गया, वह उत्ताराखंड में bjp की सबसे शक्तिशाली नेता हैं। <ref>{{Cite web|url=https://news.raftaar.in/roorkee-kalpana-saini-teacher-happiness-hindi-news-%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%95-%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A5%80/detail/114eee43bf386c2cd6ce67f47386a3b2|title=News report|date=|publisher=Bloomberg|access-date=2019-09-26}}{{Dead link|date=अगस्त 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttarakhand/roorki/story-kalpana-saini-becomes-the-minister-of-state-2439143.html|title=Kalpana Saini becomes the Minister of State - कल्पना सैनी के राज्यमंत्री बनने पर शिक्षकों में खुशी|last=Last updated: Sat, 09 Mar 2019 05:35 PM IST|date=2019-03-09|publisher=Livehindustan.com|access-date=2019-09-26}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/people/person.asp?personId=431903996&privcapId=8809159|title=Info|date=|publisher=Bloomberg|access-date=2019-09-26}}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.jagran.com/uttarakhand/haridwar-national-backword-commission-19300217.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200723063114/https://www.jagran.com/uttarakhand/haridwar-national-backword-commission-19300217.html |archive-date=23 जुलाई 2020 |url-status=live }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.malisamajsocial.com/news/55609/dr-kalpana-saini-became-the-chairman-of-uttarakhand-state-ba |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200723082617/https://www.malisamajsocial.com/news/55609/dr-kalpana-saini-became-the-chairman-of-uttarakhand-state-ba |archive-date=23 जुलाई 2020 |url-status=dead }}</ref> <references /> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हरिद्वार जिला]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1959 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२१वीं सदी के भारतीय राजनेता]] 9lm8o2fm22a36ppcs0e3yj2we97382m 6631804 6631803 2026-10-21T16:38:21Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6631804 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Dr_Kalpana_saini.jpg|अंगूठाकार| राज्य मंत्री (अध्यक्ष पिछड़ा आयोग) उत्तराखंड सरकार <ref>{{Cite web |url=https://doonlive.com/prior-to-the-election-51-bjp-leaders-were-appointed-as-members-of-the-bktc-committee-formed-by-ananth-ambani/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200723064903/https://doonlive.com/prior-to-the-election-51-bjp-leaders-were-appointed-as-members-of-the-bktc-committee-formed-by-ananth-ambani/ |archive-date=23 जुलाई 2020 |url-status=dead }}</ref> ]] '''डॉ कल्पना सैनी''' (जन्म 1 अक्टूबर 1959) [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) <ref>{{Cite web|url=http://www.bjp.org|title=Bharatiya Janata Party - The Party With a Difference|website=www.bjp.org|access-date=2016-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190312121347/http://www.bjp.org/|archive-date=12 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> से संबंधित एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं, जो वर्तमान में उत्तराखंड सरकार के पिछड़े आयोग <ref>https://www.livehindustan.com/uttarakhand/roorki/story-kalpana-saini-becomes-the-minister-of-state-2439143.html</ref> के अध्यक्ष के रूप में कार्य करती हैं। उसने पहले नेशनल फर्टिलाइजर्स <ref>{{Cite web |url=https://www.bseindia.com/corporates/CompositionOfCommitte.aspx?scripcd=223629&scode=523630&comName=national-fertilizers-ltd&Qname=Dec-2017 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200723135445/https://www.bseindia.com/corporates/CompositionOfCommitte.aspx?scripcd=223629&scode=523630&comName=national-fertilizers-ltd&Qname=Dec-2017 |archive-date=23 जुलाई 2020 |url-status=live }}</ref> निदेशक और रुड़की <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/-Union-health-minister-J-P-Naddas-visit-leaves-local-party-functionaries-in-high-spirits/articleshow/54662985.cms|title=Union health minister J P Nadda’s visit leaves local party functionaries in high spirits &#124; Dehradun News - Times of India|last=Updated: Oct 4, 2016, 8:13 IST|date=2016-10-04|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|access-date=2019-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20161004200546/http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/-Union-health-minister-J-P-Naddas-visit-leaves-local-party-functionaries-in-high-spirits/articleshow/54662985.cms|archive-date=4 अक्तूबर 2016|url-status=live}}</ref> ( [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] ) के जिला अध्यक्ष के रूप में कार्य किया, इससे पहले वह [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] राज्य के राज्य [[सचिव]], उत्तराखंड राज्य परिषद के राज्य अध्यक्ष 2003 से 2005 तक। उन्होंने [[दुर्गा वाहिनी]], रुड़की उत्तराखंड के महासचिव और सेवाभारती मातृ मंडल, [[रुड़की|रुड़की के]] अध्यक्ष और भाजपा के पार्षद, 1995-2000 के रूप में भी कार्य किया है। वह भाजपा, विहिप और योगी मंगलनाथ सरस्वती शिशु मंदिर में कई वरिष्ठ पद पर हैं। उन्होंने अपने करियर की शुरुआत एक व्याख्याता के रूप में की और 1987 से गांधी महिला विद्यालय में प्राचार्य के रूप में कार्य किया और [[भारतीय जनता पार्टी|भारतीय जनता पार्टी के]] साथ जुड़ने के लिए हिंदुत्व संगठन, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ के साथ अपने दीर्घकालिक संबंधों का उपयोग किया। == प्रारंभिक जीवन == डॉ कल्पना का जन्म भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के हरिद्वार जिले के एक छोटे से गाँव (शिवदासपुर- तेलीवाला) रुड़की में एक सैनी परिवार में हुआ था। उनके पिता पृथ्वी सिंह विकास और उनकी माँ कमला देवी थीं। वह किसानों के परिवार में पैदा हुईं और [[चौधरी चरण सिंह विश्वविद्यालय|मेरठ विश्वविद्यालय]] से प्रथम श्रेणी के परिणाम प्राप्त करते हुए संस्कृत में पीएचडी की डिग्री हासिल की। कल्पना सैनी 31 साल की उम्र में 1990 से [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] से जुड़ी थीं और रुड़की में प्रिंसिपल के रूप में अपने रोजगार के दौरान भी संगठन से जुड़ी रहीं। 1995 में, उन्हें भारतीय जनता पार्टी के रुड़की के लिए पार्षद नियुक्त किया गया, वह उत्ताराखंड में bjp की सबसे शक्तिशाली नेता हैं। <ref>{{Cite web|url=https://news.raftaar.in/roorkee-kalpana-saini-teacher-happiness-hindi-news-%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%95-%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A5%80/detail/114eee43bf386c2cd6ce67f47386a3b2|title=News report|date=|publisher=Bloomberg|access-date=2019-09-26}}{{Dead link|date=अगस्त 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttarakhand/roorki/story-kalpana-saini-becomes-the-minister-of-state-2439143.html|title=Kalpana Saini becomes the Minister of State - कल्पना सैनी के राज्यमंत्री बनने पर शिक्षकों में खुशी|last=Last updated: Sat, 09 Mar 2019 05:35 PM IST|date=2019-03-09|publisher=Livehindustan.com|access-date=2019-09-26}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/people/person.asp?personId=431903996&privcapId=8809159|title=Info|date=|publisher=Bloomberg|access-date=2019-09-26}}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.jagran.com/uttarakhand/haridwar-national-backword-commission-19300217.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200723063114/https://www.jagran.com/uttarakhand/haridwar-national-backword-commission-19300217.html |archive-date=23 जुलाई 2020 |url-status=live }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.malisamajsocial.com/news/55609/dr-kalpana-saini-became-the-chairman-of-uttarakhand-state-ba |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200723082617/https://www.malisamajsocial.com/news/55609/dr-kalpana-saini-became-the-chairman-of-uttarakhand-state-ba |archive-date=23 जुलाई 2020 |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हरिद्वार जिला]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1959 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२१वीं सदी के भारतीय राजनेता]] bsuwntah66eazs4evv6ygldle0j1hb1 कूनम्मावु 0 1222687 6631783 6631759 2026-10-21T15:00:03Z ~2026-56103-23 955021 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6631783 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = कूनम्मावु |other_name = Koonammavu<br />കൂനമ്മാവ് |native_name_lang = ml |settlement_type = [[उपनगर]] |nickname = रोज़री टाउन (जपमालाओं का नगर) |image = |image_caption = |pushpin_label = चेन्दमंगलम |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|10.104|76.264|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[एर्नाकुलम ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]] | unit_pref = Metric | area_footnotes =<ref name="gcda">{{cite web |url=https://gcda.kerala.gov.in/overview |title=जीसीडीए अधिकार क्षेत्र और विकास योजनाएं |publisher=ग्रेटर कोच्चि विकास प्राधिकरण (GCDA) |accessdate=21 अक्टूबर 2026}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 11.45 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = कूनम्मावुवासी; [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="कूनम्मावु शहर जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=21 अक्टूबर 2026}}</ref> |government_type = [[पंचायत]] |governing_body = ग्राम [[पंचायत]]= [[कोट्टुवल्ली]]; [[तालुक]]=परवूर; [[पंचायत समिति (ब्लॉक)]]=परवूर |subdivision_type1 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name1 = [[कलमस्सेरी]] |subdivision_type6 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name6 = [[एर्णाकुलम लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|एर्नाकुलम]] |elevation_m = 3 |elevation_footnotes = <ref name="TopographicMap">"[https://topographic-map.com कूनम्मावु का स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊँचाई और भूभाग]", Topographic-map.com।</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 683518 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 484 |registration_plate = KL-42 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1028 [[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 96.44% (पुरुष: 97.83%, महिला: 95.10%) |blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी |blank4_info_sec1 = {{convert|2663|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1302|km|mi}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[बंगलुरु]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|514|km|mi}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec2 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec2 = {{convert|697|km|mi}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] |blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> |blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] |blank2_info_sec2 = {{convert|3099|mm|in|abbr=on}} |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://kottuvallypanchayat.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = }} '''कूनम्मावु''' ({{lang-ml|കൂനമ്മാവ്}})({{langx|en|Koonammavu}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[एर्नाकुलम ज़िले]] के [[कोच्चि]] शहर का एक उत्तरी [[उपनगर]] है। भौगोलिक दृष्टि से यह मुख्य भूमि वल्लुवल्ली का हिस्सा है, परंतु इसकी भू-आकृति अत्यधिक शांत, हरी-भरी और जलीय निकायों से घिरी हुई है। यह क्षेत्र अर्ध-शहरी विशेषताओं के साथ अपनी प्राकृतिक और पारिस्थितिक स्थिरता के लिए जाना जाता है। भाषाई और ऐतिहासिक साक्ष्यों के अनुसार, 'कूनम्मावु' शब्द का उद्गम दो मलयालम शब्दों के संयोजन से हुआ है: 'कूनन': जिसका अर्थ होता है 'कुबड़ा' या झुका हुआ। 'मावु': जिसका अर्थ है '[[आम]] का पेड़'। अतः कूनम्मावु का शाब्दिक अर्थ "कुबड़ा आम का पेड़" है। स्थानीय किंवदंतियों के अनुसार, प्राचीन काल में इस क्षेत्र में एक अत्यंत विशिष्ट और विशाल आम का पेड़ था, जिसका तना कुबड़ा था, और इसी के नाम पर इस पूरे क्षेत्र का नामकरण हुआ। यह क्षेत्र ऐतिहासिक मुज़िरिस विरासत का एक अभिन्न अंग माना जाता है। पुरातत्वविदों द्वारा कूनम्मावु के समीपवर्ती क्षेत्र 'कोच्चाल' में की गई वैज्ञानिक खुदाई के दौरान प्राचीन रोमन सिक्के प्राप्त हुए थे। यह पुरातात्विक साक्ष्य प्रमाणित करता है कि ईसा पूर्व और प्रारंभिक शताब्दियों में यह क्षेत्र [[रोमन साम्राज्य]] के साथ वैश्विक समुद्री व्यापार नेटवर्क और मसालों के आदान-प्रदान का एक प्रमुख केंद्र था। भू-वैज्ञानिक दृष्टिकोण से कूनम्मावु की मृदा [[जलोढ़क]] और तटीय रेत के मिश्रण से निर्मित है। [[पेरियार नदी]] के मुहाने और बैकवाटर (कयाल) के निकट होने के कारण यहाँ की भूमि अत्यधिक उपजाऊ है। यह क्षेत्र चतुर्थांश काल के तलछटी निक्षेपों को प्रदर्शित करता है, जो [[कृषि]] और वनस्पतियों के विकास के लिए अत्यंत अनुकूल हैं। कूनम्मावु और उसके आसपास का क्षेत्र समृद्ध हिंदू धार्मिक सांस्कृतिक विरासत को संजोए हुए है। यहाँ के प्रमुख देवस्थान और अनुष्ठान निम्नलिखित हैं: कोट्टुवल्लीकावू भगवती [[मन्दिर]], काविलनदा: यह इस क्षेत्र का सबसे प्रतिष्ठित और ऐतिहासिक मंदिर है। यह मंदिर अपनी पारंपरिक 'थूक्कम' रस्म (एक अत्यंत विहंगम और पवित्र अनुष्ठान) तथा 'आयिरमथिरी केडाविलाक्कूपूजा' (सहस्र दीप पूजा) के लिए संपूर्ण केरल में प्रसिद्ध है। काच्चानिकोडम भगवती मन्दिर, वल्लुवल्ली - कोच्चाल: मुज़िरिस इतिहास से जुड़े कोच्चाल क्षेत्र में स्थित यह मंदिर स्थानीय लोगों की आस्था का एक मुख्य केंद्र है। श्री [[भद्रकाली]] देवी मंदिर, कूनम्मावु: आदिशक्ति भद्रकाली को समर्पित यह मंदिर अपनी आध्यात्मिक जीवंतता के लिए जाना जाता है। [[नागराज]] मंदिर, थूशम, कूनम्मावु: सर्प पूजा की प्राचीन द्रविड़ परंपरा को जीवंत रखने वाला एक पवित्र स्थल। पावन धर्म मंदिर, थूशम, कूनम्मावु: सामाजिक और सांस्कृतिक समरसता का प्रतीक। रोजरी ([[जपमाला]]) [[कुटीर उद्योग]]: कूनम्मावु वैश्विक स्तर पर ईसाई जपमाला के निर्माण के कुटीर उद्योग के लिए प्रसिद्ध है। यहाँ एक विशाल इलेक्ट्रोप्लेटिंग यूनिट कार्यरत है, जहाँ स्थानीय स्तर पर भारी संख्या में महिलाएं अत्यंत कुशलता के साथ सुंदर और कलात्मक रोजरी का निर्माण करती हैं। यह उद्योग यहाँ की स्थानीय अर्थव्यवस्था और [[महिला सशक्तीकरण]] की रीढ़ है। तटीय भूगोल के कारण यहाँ मुख्य रूप से [[नारियल]] के [[बाग़ान]] और पारंपरिक 'पोक्कली' [[धान]] की खेती की जाती है, जो लवणीय जल के प्रतिरोधी होती है। रसद और औद्योगिक स्थल: कोच्चि शहर से निकटता के कारण यह क्षेत्र धीरे-धीरे [[लघु उद्योग]] और लॉजिस्टिक्स गोदामों के केंद्र के रूप में विकसित हो रहा है। कूनम्मावु राष्ट्रीय और राज्यीय परिवहन नेटवर्क से सुसज्जित है: यह क्षेत्र [[राष्ट्रीय राजमार्ग ६६ (भारत) | राष्ट्रीय राजमार्ग ६६]] के समीप स्थित होने के कारण कोच्चि, परवूर और [[मालाबार]] क्षेत्रों से सीधे जुड़ता है। यहाँ केरल राज्य सड़क परिवहन निगम और निजी बस सेवाएं चौबीसों घंटे उपलब्ध हैं। निकटतम प्रमुख रेलवे स्टेशन [[इटप्पल्लि]], [[अलुवा]] और एर्नाकुलम टाउन हैं। [[कोच्चि मेट्रो]] का निकटतम स्टेशन अलुवा या कलूर है, और इसके आगामी चरणों में कूनम्मावु के निकटवर्ती क्षेत्रों तक विस्तार की योजनाएं प्रस्तावित हैं। [[कोचीन अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]], [[नेदुम्बासेरी]] यहाँ से लगभग २०-२५ किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। मुज़िरिस जल विरासत के भाग के रूप में यहाँ से पारंपरिक [[नाव]] सेवाएं भी संचालित होती हैं, जो अंतर्देशीय जलमार्गों को जोड़ती हैं। मुज़िरिस हेरिटेज प्रोजेक्ट के अंतर्गत आने के कारण, भविष्य में यहाँ सांस्कृतिक पर्यटन, पुरातात्विक अनुसंधान केंद्रों और आधुनिक बुनियादी ढांचे के तीव्र विकास की प्रबल संभावनाएं हैं। <ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[एर्नाकुलम ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:कोच्चि में मुहल्ले]] nflii8fdqc3gmrf5tddhwzzt1o8pn2k कोट्टुवल्ली 0 1222695 6631997 4977792 2026-10-22T10:00:07Z ~2026-56651-67 955169 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6631997 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = कोट्टुवल्ली |other_name = Kottuvally<br />കോട്ടുവള്ളി |native_name_lang = ml |settlement_type = [[नगर]] |nickname = पोक्काली चावल की भूमि |image = |image_caption = |pushpin_label = कोट्टुवल्ली |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|10.110|76.245|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[एर्नाकुलम ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 42922 |population_as_of = 2011 |unit_pref = Metric |area_footnotes =<ref name="gcda">{{cite web |url=https://gcda.kerala.gov.in/overview |title=जीसीडीए अधिकार क्षेत्र और विकास योजनाएं |publisher=ग्रेटर कोच्चि विकास प्राधिकरण (GCDA) |accessdate=22 अक्टूबर 2026}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 20.82 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = कोट्टुवल्लीवासी; [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="कूनम्मावु शहर जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=21 अक्टूबर 2026}}</ref> |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]] |government_type = [[पंचायत]] |governing_body = ग्राम [[पंचायत]]= [[कोट्टुवल्ली]]; [[तालुक]]=परवूर; [[पंचायत समिति (ब्लॉक)]]=परवूर |subdivision_type1 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name1 = परवूर |subdivision_type6 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name6 = [[एर्णाकुलम लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|एर्नाकुलम]] |elevation_m = 12 |elevation_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://en-in.topographic-map.com/map-hmj9mt/Kottuvally/ |title=कोट्टुवल्ली स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊंचाई, स्थलाकृति |publisher=topographic-map.com |accessdate=22 अक्टूबर 2026}}</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 682034 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 484 |registration_plate = KL-42 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1014[[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 95.90% (पुरुष: 97.27%, महिला: 94.60%) |blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी |blank4_info_sec1 = {{convert|2600|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1300|km|mi|abbr=on}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank6_name_sec1 = [[बंगलुरु]] से दूरी | blank6_info_sec1 = {{convert|540|km|mi|abbr=on}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|690|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] |blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> |blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] |blank2_info_sec2 = {{convert|3000|mm|in|abbr=on}} |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://kottuvallypanchayat.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = }} '''कोट्टुवल्ली''' ({{lang-ml|കോട്ടുവള്ളി}})({{langx|en|Kottuvally}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[एर्नाकुलम ज़िले]] में स्थित एक नगर है। 'कोट्टुवल्ली' शब्द की उत्पत्ति के संबंध में दो प्रमुख ऐतिहासिक मत हैं। पहला मत यह है कि यह शब्द 'कोट्ट' ([[किला]]) और 'वल्ली' ([[लता]]/बेल या क्षेत्र) से मिलकर बना है, जो प्राचीन काल में इस क्षेत्र की किलाबंदी या सामरिक सुरक्षा स्थिति को दर्शाता है। दूसरा मत इसे [[चेर राजवंश]] के शासनकाल के दौरान प्रशासनिक सीमाओं (वल्ली) से जोड़ता है। स्थानीय लोककथाओं के अनुसार, यह क्षेत्र प्राचीन काल में घने वनों और जलमार्गों से घिरा हुआ था। पौराणिक कथाओं के अनुसार, यह क्षेत्र महर्षि [[परशुराम]] द्वारा समुद्र से पुनर्प्राप्त की गई भूमि का एक हिस्सा है, जिसका उपयोग बाद में कृषि और आध्यात्मिक साधना के लिए किया गया। कोट्टुवल्ली ऐतिहासिक रूप से प्राचीन बंदरगाह शहर मुज़िरिस के निकट स्थित होने के कारण विदेशी व्यापारिक गतिविधियों से प्रभावित रहा है। यह क्षेत्र रियासती काल में [[त्रवनकोर]] साम्राज्य के उत्तरी छोर का एक महत्वपूर्ण हिस्सा था। यहाँ के [[जल मार्ग]] [[कोच्चि]] और [[मालाबार]] क्षेत्र के बीच व्यापार के मुख्य माध्यम थे। आधुनिक प्रशासनिक इतिहास में, 1953 में कोट्टुवल्ली ग्राम पंचायत का गठन किया गया था। यह क्षेत्र केरल के सामाजिक सुधार आंदोलनों, विशेष रूप से श्री [[नारायण गुरु]] के संदेशों और आंदोलनों का एक प्रमुख केंद्र रहा है। भूवैज्ञानिक रूप से, यह क्षेत्र केरल के तटीय [[जलोढ़क]] और निचले तटीय मैदानों के अंतर्गत आता है। यहाँ की मिट्टी मुख्य रूप से रेतीली जलोढ़ और जलीय [[लैटेराइट मृदा]] प्रकार की है, जो [[धान]] की खेती और जलीय जीवों के लिए अत्यधिक अनुकूल है। यह क्षेत्र [[पेरियार नदी]] की उपनदियों और बैकवाटर्स (कयाल) के सघन जाल से घिरा हुआ है, जो इसे एक आर्द्रभूमि पारिस्थितिकी तंत्र बनाता है। कोट्टुवल्ली की अर्थव्यवस्था की सबसे अनूठी विशेषता यहाँ की 'पोक्काली' कृषि प्रणाली है। यह एक पारंपरिक, लवण-सहिष्णु जैविक कृषि पद्धति है। मानसून के दौरान (जून से अक्टूबर) जल में लवणता कम होने पर यहाँ विशिष्ट पोक्काली धान की खेती की जाती है। यह एक भौगोलिक संकेतक प्राप्त कृषि उत्पाद है। पोक्काली धान की कटाई के बाद, नवंबर से अप्रैल के दौरान खेतों में प्राकृतिक रूप से खारे पानी को आने दिया जाता है, जिसमें [[झींगा]] और मछलियों का पालन किया जाता है। इस चक्रीय कृषि-मत्स्य प्रणाली को वैज्ञानिक रूप से अत्यधिक संधारणीय माना गया है। यहाँ का [[नारियल]] जटा उद्योग ऐतिहासिक रूप से आजीविका का बड़ा साधन रहा है। नारियल के छिलकों को बैकवाटर्स के पानी में गलाकर पारंपरिक तरीकों से फाइबर और रस्सियाँ तैयार की जाती हैं। यह क्षेत्र पुराने राष्ट्रीय राजमार्ग 17, जिसे अब [[राष्ट्रीय राजमार्ग ६६ (भारत) | राष्ट्रीय राजमार्ग-66]] ([[पनवेल]] से [[कन्याकुमारी]]) के रूप में जाना जाता है, के माध्यम से सीधे जुड़ा हुआ है। इसके अतिरिक्त, केरल राज्य सड़क परिवहन निगम और निजी बसें इसे कोच्चि शहर और अलुवा से जोड़ती हैं। निकटतम प्रमुख रेलवे स्टेशन [[अलुवा]] और एर्नाकुलम टाउन हैं, जो यहाँ से क्रमशः 15 और 20 किलोमीटर की दूरी पर हैं। [[कोच्चि मेट्रो]] का निकटतम स्टेशन अलुवा या कम्पनीपडी है। भविष्य के चरणों में इसका विस्तार उत्तर की ओर होने से कनेक्टिविटी और बेहतर होगी। [[कोचीन अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]], [[नेदुम्बासेरी]] यहाँ से लगभग 22 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। अंतर्देशीय जल परिवहन यहाँ का पारंपरिक मार्ग रहा है। पंचायत के विभिन्न द्वीपों और क्षेत्रों को जोड़ने के लिए कई आधुनिक पुलों का निर्माण किया गया है, जिसने यहाँ के लॉजिस्टिक्स अवसंरचना को सुदृढ़ किया है। कोट्टुवल्लीकावु भगवती [[मन्दिर]]: यह इस क्षेत्र का सबसे प्राचीन और ऐतिहासिक रूप से महत्वपूर्ण मन्दिर है। यह देवी [[भद्रकाली]] को समर्पित है। यहाँ का वार्षिक 'पूरम' और 'थालप्पोली' उत्सव अत्यंत प्रसिद्ध है, जिसमें पारंपरिक वाद्ययंत्र (मेलम) और सांस्कृतिक प्रस्तुतियां होती हैं। कोट्टुवल्ली श्री [[नारायण]] मंदिर: श्री नारायण गुरु के सिद्धांतों पर आधारित यह मंदिर क्षेत्र के सामाजिक सद्भाव और नवजागरण का प्रतीक है। यहाँ सभी समुदायों द्वारा [[ओणम]], [[विषु]], के त्योहार अत्यंत हर्षोल्लास के साथ मनाए जाते हैं, जो सांप्रदायिक सौहार्द को दर्शाते हैं। कोट्टुवल्ली और इसके आसपास के क्षेत्रों में कई सरकारी और सहायता प्राप्त प्राथमिक एवं उच्च माध्यमिक विद्यालय स्थित हैं। उच्च शिक्षा के लिए निकटवर्ती परवूर और अलुवा के कॉलेज इस क्षेत्र की आवश्यकताओं को पूरा करते हैं। पंचायत के अंतर्गत प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र और पारिवारिक कल्याण केंद्र कार्यरत हैं। आधुनिक एवं विशेषज्ञ चिकित्सा सुविधाओं के लिए स्थानीय निवासी परवूर तालुक अस्पताल और कोच्चि के प्रमुख सुपर-स्पेशियलिटी अस्पतालों पर निर्भर हैं। कोट्टुवल्ली के विस्तृत बैकवाटर्स, हरे-भरे पोक्काली खेत और [[मैन्ग्रोव]] क्षेत्र इसे इको-टूरिज्म और रिस्पॉन्सिबल टूरिज्म के लिए एक उभरता हुआ केंद्र बनाते हैं। [[गृहनौका]] और कंट्री-बोट सफारी यहाँ की प्रमुख पर्यटन क्षमताएं हैं। मुज़िरिस हेरिटेज प्रोजेक्ट के अंतर्गत इस क्षेत्र के ऐतिहासिक जलमार्गों और सांस्कृतिक स्थलों के पुनरुद्धार की योजनाएं शामिल हैं। इसके अलावा, NH-66 के चौड़ीकरण से व्यापारिक और ढांचागत विकास में तीव्र वृद्धि हो रही है। <ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[एर्नाकुलम ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:कोच्चि में मुहल्ले]] ixurst3ynp79g7vjxonki69nzpjscp0 अजेंद्र बहादुर सिंह 0 1227259 6631911 6619815 2026-10-22T05:38:42Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631911 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | honorific_prefix = [[वाइस एडमिरल (भारत) | वाइस एडमिरल]] | name = अजेंद्र बहादुर सिंह | honorific_suffix = [[वीएसएम]], [[विशिष्ट सेवा मैडल|वीएसएम ]] | native_name = | native_name_lang = | image = Vice_Admiral_Ajendra_Bahadur_Singh,_VSM.jpg | image_size = 200px | alt = | caption = | birth_date = <!-- {{birth date and age|df=yes|yyyy|mm|dd}} --> | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} death date first, then birth date --> | birth_place = | death_place = | placeofburial = | placeofburial_label = | placeofburial_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | nickname = | birth_name = | allegiance = {{IND}} | branch = {{navy|India}} | serviceyears = 1 जुलाई 1983 - Present | rank = [[वाईस एडमिरल (इंडिया )|वाईस एडमिरल]] | servicenumber = <!--Do not use data from primary sources such as service records.--> | unit = | commands = {{plainlist | *[[ईस्टर्न फ्लीट (इंडिया )|ईस्टर्न फ्लीट ]] *[[आईएनएस विराट (आर22)|आईएनएस ''विराट '']] *{{INS|त्रिशूल|F43|6}} *{{INS|विन्ध्यगिरि||6}} *{{INS|वीर|के40|6}} }} | battles = | battles_label = | awards = {{plainlist| *[[अति विशिष्ट सेवा मैडल ]] * [[विशिष्ट सेवा मैडल ]] }} | spouse = <!-- Add spouse if reliably sourced --> | relations = | laterwork = | signature = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | memorials = | module = }} [[वाईस एडमिरल (भारत)|वाईस एडमिरल ]] '''अजेंद्र बहदुर सिंह''', [[अति विशिष्ट सेवा मैडल |वीएसएम]], [[विशिष्ट सेवा मैडल |वीएसएम]] [[एकीकृत रक्षा कर्मचारी]] (सिद्धांत संगठन प्रशिक्षण) के उप प्रमुख हैं और 31 मई 2019 को पदभार ग्रहण किया है। वह इस नियुक्ति से पहले चीफ ऑफ स्टाफ, [[पश्चिमी नौसेना कमानडर ]] थे।.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.pib.nic.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1516781|title=www.pib.nic.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1516781|website=www.pib.nic.in|access-date=2018-01-16}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/vice-admiral-ab-singh-assumes-charge-as-new-chief-of-staff/1230901|title=Vice Admiral AB Singh assumes charge as new Chief of Staff|date=15 January 2018|publisher=Outlookindia|agency=ANI|access-date=19 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030202835/https://www.outlookindia.com/newsscroll/vice-admiral-ab-singh-assumes-charge-as-new-chief-of-staff/1230901|archive-date=30 अक्तूबर 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/vice-admiral-ab-singh-appointed-as-chief-of-staff-western-naval-command-1516090667-1|title=Vice Admiral AB Singh appointed as Chief of Staff of Western Naval Command|date=2018-01-16|work=Jagranjosh.com|access-date=2018-01-16|archive-date=1 नवंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101164542/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/vice-admiral-ab-singh-appointed-as-chief-of-staff-western-naval-command-1516090667-1|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.indiannavy.nic.in/content/vice-admiral-ajendra-bahadur-singh-vsm-assumes-duties-as%C2%A0-deputy-commander-chief-strategic-0|title=Vice Admiral Ajendra Bahadur Singh, VSM assumes duties as Deputy Commander-in-Chief, Strategic Forces Command {{!}} Indian Navy|website=www.indiannavy.nic.in|language=en|access-date=2018-01-16}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == सिंह [[राष्ट्रीय रक्षा अकादमी (भारत) | राष्ट्रीय रक्षा अकादमी]], पुणे और [[रक्षा सेवा स्टाफ कॉलेज]], वेलिंगटन के पूर्व छात्र हैं। उन्होंने अपनी स्कूलिंग यूपी सैनिक स्कूल, [[लखनऊ]] से की। उन्हें डीएसएससी में उनके पाठ्यक्रम के दौरान [[मद्रास विश्वविद्यालय]] में पहले स्थान पर रहने के लिए स्कडर मेडल से सम्मानित किया गया। उनके पास [[क्रेनफील्ड यूनिवर्सिटी]], यूनाइटेड किंगडम से ग्लोबल सिक्योरिटी में मास्टर डिग्री भी है।<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.indiannavy.nic.in/content/rear-admiral-ajendra-bahadur-singh-takes-over-eastern-fleet-commander|title=Rear Admiral Ajendra Bahadur Singh Takes Over as Eastern Fleet Commander {{!}} Indian Navy|website=www.indiannavy.nic.in|language=en|access-date=2018-01-16}}</ref> == कैरियर == सिंह को 1 जुलाई 1983 को [[भारतीय नौसेना]] में नियुक्त किया गया था। उन्होंने आईएनएस '' वीर '', आईएनएस '' विंध्यगिरि '', आईएनएस '' त्रिशूल '' और आईएनएस '' विराट '' सहित कई जहाजों की कमान संभाली है। उन्हें नेविगेशन और एयरक्राफ्ट डायरेक्शन का विशेषज्ञ माना जाता है। उन्होंने [[ऑपरेशन पवन]], और आईएनएस '' रंजीत '' के दौरान आईएनएस '' कामोर्ट '' के नेविगेटिंग ऑफिसर के रूप में भी काम किया है। वह [[पश्चिमी नौसेना का बेड़ा]] [[ऑपरेशन पराक्रम मेड | ऑपरेशन पराक्रम]] के दौरान बेड़े के नाविक अधिकारी थे।<ref name=":01" /><ref name=":2" /> उनकी महत्वपूर्ण कर्मचारियों की नियुक्तियों में उप निदेशक और प्रधान निदेशक, नौसेना मुख्यालय में नौसेना योजनाओं के निदेशालय शामिल हैं जहां उन्होंने प्रधान निदेशक के रूप में रणनीति, अवधारणाओं और परिवर्तन निदेशालय की स्थापना की। अन्य कर्मचारियों की नियुक्तियों में फ्लैग ऑफिसर एओबी प्रोजेक्ट, नौसेना मुख्यालय में सहायक चीफ ऑफ नेवल स्टाफ (नीति और योजनाएं) और 7 अक्टूबर 2014 को फ्लैग ऑफिसर कमांडिंग, [[पूर्वी बेड़े]] शामिल हैं।<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=110345|title=Rear Admiral Ajendra Bahadur Singh Takes Over as Eastern Fleet Commander|website=pib.nic.in|access-date=2018-01-16}}</ref> उनकी अनुदेशात्मक नियुक्तियों में [[राष्ट्रीय रक्षा अकादमी (भारत) | राष्ट्रीय रक्षा अकादमी]], पुणे के एक प्रशिक्षक शामिल हैं; नेविगेशन और दिशा स्कूल, कोच्चि में एक प्रशिक्षक; और [[डिफेंस सर्विसेज स्टाफ कॉलेज]], वेलिंगटन में स्टाफ का निर्देशन.<ref name=":0" /> उन्हें 2012 में फ्लैग रैंक पर पदोन्नत किया गया था और उनकी सेवा के लिए [[विशिष्ट सेवा पदक]] (2011) और [[अति विशिष्ट सेवा पदक]] (2016) से सम्मानित किया गया था।<ref name=":0" />{{commonscat}} == पुरस्कार == <div style="text-align: center;"> {| |[[File:Ati_Vishisht_Seva_Medal_ribbon.svg|105x105px]] |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Vishisht Seva Medal ribbon.svg|width=106}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND Samanya Seva medal.svg|width=106}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND Special Service Medal Ribbon.svg|width=106}} |- |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND_Operation_Vijay_medal.svg|width=106}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND Operation Parakram medal.svg|width=106}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND Sainya Seva Medal Ribbon.svg|width=106}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND Videsh Seva Medal Ribbon.svg|width=106}} |- |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND 50th Anniversary Independence medal.svg|width=106}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND 30 Years Long Service Ribbon.svg|width=106}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND 20YearsServiceMedalRibbon.svg|width=106}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=IND 9YearsServiceMedalRibbon.svg|width=106}} |- |} {| class="wikitable" |[[अति विशिष्ट सेवा मैडल ]] |[[विशिष्ट सेवा मैडल ]] |[[सामान्य सेवा मैडल]] |[[भारतीय सैन्य सजावट # सेवा और अभियान पदक | विशेष सेवा पदक]] |- |[[भारतीय सशस्त्र बलों के पुरस्कार और सजावट | ऑपरेशन विजय पदक]] | [[ओरण पराक्रम पदक]] | [[भारतीय सैन्य सजावट # सेवा और अभियान पदक | सैनिक सेवा पदक]] | [[भारतीय सैन्य अलंकरण # सेवा और अभियान पदक | विदेश सेवा पदक]] |- |<div style="text-align: center;">[[भारतीय सैन्य सजावट # सेवा और अभियान पदक | स्वतंत्रता पदक की 50 वीं वर्षगांठ]]</div> |<div style="text-align: center;">[[भारतीय सैन्य सजावट # लंबी सेवा पुरस्कार | 30 वर्ष लंबी सेवा पदक]]</div> |<div style="text-align: center;">[[भारतीय सैन्य सजावट # लंबी सेवा पुरस्कार | 20 साल लंबी सेवा पदक]]</div> |<div style="text-align: center;">[[भारतीय सैन्य सजावट # लंबी सेवा पुरस्कार | 9 साल लंबी सेवा पदक]]</div> |} </div> == व्यक्तिगत जीवन == सिंह की शादी चारू सिंह से हुई है और उनकी दो बेटियां हैं, अंबिका और अजिता। <ref name = ":1" /> == संदर्भ == {{reflist}} {{s-start}} {{s-mil}} {{s-bef | before = [[अतुल कुमार जैन ]]}} {{s-ttl | title = [[फ्लैग ऑफिसर कमांडिंग ईस्टर्न फ्लीट ]] | years = 2014-2015}} {{s-aft | after = [[एस . वि . भोकरे ]]}} {{s-bef | before = [[आर . हरी कुमार ]]}} {{s-ttl | title = [[कमांडिंग ऑफिसर ]] [[आईएनएस विराट t]] | years = 5 नवंबर 2011 - 1 जून 2013}} {{s-aft | after = [[बिस्वार्जित्त दासगुप्त ]]}} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Singh, Ajendra Bahadur}} [[श्रेणी: भारतीय नौसेना के प्रशंसक]] [[श्रेणी: फ्लैग ऑफिसर कमांडिंग ईस्टर्न फ्लीट]] [[श्रेणी: विशिष्ट सेवा पदक के प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी: अति विशिष्ट सेवा पदक के प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी: राष्ट्रीय रक्षा अकादमी (भारत) के पूर्व छात्र]] [[श्रेणी: जीवित लोग]] [[श्रेणी: जन्म का वर्ष लापता (जीवित लोग)]] eqtyq1ck23xvf7vmbm9500xkyhvjqhl खाजेह नासिर तूसी प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय 0 1232842 6631928 6462578 2026-10-22T05:43:36Z अमर तिवारी 932885 6631928 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=नवम्बर 2020}} {{ज्ञानसन्दूक विश्वविद्यालय|name=K. N. Toosi University of Technology|country=[[ईरान]]|students=8,100|undergrad=4,300|postgrad=3,000|doctoral=750|other=|city=[[तेहरान]]|state=|province=|coor={{Coord|35.7626|51.4128|display=inline,title|type:edu}}|faculty=350|campus=[[Urban area|Urban]]|former_names=|sports=|colors=|nickname=Khajeh Nasir, KNTU|mascot=|athletics=8 teams|affiliations=[[Federation of the Universities of the Islamic World|FUIW]]|website=[http://www.kntu.ac.ir www.kntu.ac.ir]|staff=150|head=|image_name=K. N. Toosi University of Technology.png|chairman=|image_size=|caption=|latin_name=|established={{start date and age|1928}}|closed=|type=[[Public university|Public]]|affiliation=[[Ministry of Science, Research and Technology (Iran)|Ministry of Science]]|endowment=|officer_in_charge=|chancellor=|head_label=|president=Farhad Yazdandoost|vice-president=Masoud Ziabasharhagh|free_label=Newsletter|free=Nasir Newsletter<ref>{{Cite web |url=http://www.kntu.ac.ir/ShowPage.aspx?page_=news&lang=1&sub=18&PageID=1085&PageIDF=122&tempname=themeprnew |title=संग्रहीत प्रति |access-date=19 नवंबर 2020 |archive-date=8 अगस्त 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808085139/http://www.kntu.ac.ir/ShowPage.aspx?page_=news&lang=1&sub=18&PageID=1085&PageIDF=122&tempname=themeprnew |url-status=dead }}</ref>|provost=|rector=|principal=|dean=|director=|logo=[http://saba.kntu.ac.ir/eecd/aras/images/ARM%20color.jpg KNTU Logo]}} '''प्रौद्योगिकी''' '''(KNTU)''' '''(के Khajeh नासिर Toosi विश्वविद्यालय''' {{भाषा-फ़ारसी|دانشگاه صنعتی خواجه نصيرالدين طوسی}} ), जिसे '''केएन तोसी विश्वविद्यालय के''' रूप में भी जाना जाता है, [[ईरान|ईरान के]] [[तेहरान]] में एक सार्वजनिक विश्वविद्यालय [[ईरान|है]], जिसका नाम मध्यकालीन फ़ारसी विद्वान [[नासिरुद्दीन तूसी|खाजेह नासिर तोसी के]] नाम पर रखा गया है। विश्वविद्यालय को ईरान में उच्च शिक्षा के सबसे प्रतिष्ठित, सरकार द्वारा प्रायोजित संस्थानों में से एक माना जाता है। विश्वविद्यालय के लिए स्वीकृति अत्यधिक प्रतिस्पर्धी है और सभी स्नातक और स्नातक कार्यक्रमों में प्रवेश के लिए ईरानी विश्वविद्यालय प्रवेश परीक्षा में शीर्ष 1% छात्रों के बीच स्कोरिंग की आवश्यकता होती है, जिसे "कोंकूर" के रूप में भी जाना जाता है, जो एक उपमा फ्रांसीसी शब्द "कॉन्सर्स" से आता है, जिसका अर्थ है प्रतियोगिता। == इतिहास == [[चित्र:KNToosi_University.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| 50 वीं वर्षगांठ स्मारक स्टाम्प]] विश्वविद्यालय 1928 में स्थापित किया गया था, के शासनकाल के दौरान रजा शाह पहलवी, तेहरान में और "संचार संस्थान" (नामित किया गया था {{भाषा-फ़ारसी|دانشکده مخابرات}} )। इसलिए इसे देश भर में सबसे पुराना जीवित शैक्षणिक संस्थान माना जाता है। (ईरान में the०० से २००० साल पहले के विश्वविद्यालय थे जहाँ से केवल नाम, खंडहर और वैज्ञानिक इतिहास बच गए हैं। ) [[सिविल इंजीनियरी|सिविल इंजीनियरिंग]] विभाग की स्थापना 1955 में एक सर्वेक्षण संस्थान के रूप में हुई थी। यह संस्थान बाद में हाइड्रोलिक इंजीनियरिंग और स्ट्रक्चरल इंजीनियरिंग संस्थानों से जुड़ गया। [[यांत्रिक इंजीनियरी|मैकेनिकल इंजीनियरिंग]] विभाग की स्थापना 1973 में हुई थी। उच्च शिक्षा के इन संस्थानों को औपचारिक रूप से 1980 में एकीकृत किया गया और "तकनीकी और इंजीनियरिंग विश्वविद्यालय परिसर" नाम दिया गया। राष्ट्र के वैज्ञानिक और विद्वानों के लिए श्रद्धांजलि देने के एक सामान्य अभ्यास के रूप में, विश्वविद्यालय का नाम बदलकर 1984 में "खाजे नासिर-अल-दीन तोसी (केएन टुसी) प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय" रखा गया। यह ईरान के विज्ञान, अनुसंधान और प्रौद्योगिकी मंत्रालय से संबद्ध है। 2012 के रूप में, विश्वविद्यालय की योजना बना रहा है उच्च तकनीक की परियोजनाओं सहित, उत्पादन के एक नए [[ईरानी अंतरिक्ष एजेंसी|उपग्रह कहा जाता है 'सार' (सारिका)]] के रूप में अच्छी तरह के रूप में रडार से बच रहा कोटिंग्स के लिए विमान. विश्वविद्यालय के वैज्ञानिक बोर्ड भी शामिल कर रहे हैं में कई औद्योगिक परियोजनाओं सहित, के निर्माण के उपग्रह वाहक और एक स्वदेशी आठ सीट हेलीकाप्टर.<ref>{{Cite web|url=http://www.presstv.com/detail/2012/07/30/253468/iran-to-build-new-indigenous-satellite/|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120801033928/http://www.presstv.com/detail/2012/07/30/253468/iran-to-build-new-indigenous-satellite/|archive-date=2012-08-01|access-date=2012-08-01}}</ref> == शिक्षा संकाय == [[File:Electrical_Faculty_of_K._N._Toosi_University_of_Technology_(Founded_1928).jpg|दाएँ|अंगूठाकार| इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग संकाय]] इस विश्वविद्यालय के संकायों की स्थापना निम्नानुसार की गई थी : * [[विद्युत अभियान्त्रिकी|इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग]] संकाय (1928) <ref>{{Cite web |url=http://www.kntu.ac.ir/electrical |title=संग्रहीत प्रति |access-date=19 नवंबर 2020 |archive-date=16 जून 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616191410/http://www.kntu.ac.ir/electrical |url-status=dead }}</ref> * [[यांत्रिक इंजीनियरी|मैकेनिकल इंजीनियरिंग]] संकाय (1973) <ref>{{Cite web |url=http://www.kntu.ac.ir/mechanical |title=संग्रहीत प्रति |access-date=19 नवंबर 2020 |archive-date=5 मई 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505070207/http://www.kntu.ac.ir/mechanical/ |url-status=dead }}</ref> * [[सिविल इंजीनियरी|सिविल इंजीनियरिंग]] संकाय (1955) [http://www.kntu.ac.ir/civil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201206043746/https://www.kntu.ac.ir/civil |date=6 दिसंबर 2020 }} * [[औद्योगिक अभियान्त्रिकी|औद्योगिक इंजीनियरिंग]] संकाय (1998) <ref>{{Cite web |url=http://www.kntu.ac.ir/industrial |title=संग्रहीत प्रति |access-date=19 नवंबर 2020 |archive-date=5 दिसंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205122424/https://www.kntu.ac.ir/industrial |url-status=dead }}</ref> * [[भूगणित|जियोडेसी]] और [[भूमितिकी|जियोमैटिक्स इंजीनियरिंग]] संकाय (1955) [http://www.kntu.ac.ir/geodesy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205171019/https://www.kntu.ac.ir/geodesy |date=5 दिसंबर 2020 }} * [[वैमानिक और अन्तरिक्षीय अभियान्त्रिकी|एयरोस्पेस इंजीनियरिंग]] संकाय (2006) [http://www.kntu.ac.ir/aero] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211226120929/https://www.kntu.ac.ir/aero |date=26 दिसंबर 2021 }} * [[संगणक अभियान्त्रिकी|कंप्यूटर इंजीनियरिंग के]] संकाय * सामग्री विज्ञान और इंजीनियरिंग संकाय * [[रसायन विज्ञान]] संकाय * [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी का]] संकाय * [[गणित|गणित का]] संकाय * ई-लर्निंग सेंटर (2004) == कार्यक्रम == विश्वविद्यालय 20 से अधिक क्षेत्रों में स्नातक (बीएस) की डिग्री और 50 शैक्षणिक क्षेत्रों में मास्टर (एमएस) की डिग्री प्रदान करता है। इसमें 28 पीएचडी कार्यक्रम भी हैं। यह बीएस और एमएस स्तरों पर पांच से अधिक संयुक्त शैक्षिक कार्यक्रमों की मेजबानी करता है। पाठ्यक्रमों का व्यापक आधार पर औद्योगिक अभिविन्यास है। विश्वविद्यालय में 250 पूर्णकालिक संकाय सदस्य हैं। छात्रों की कुल संख्या लगभग 7,000 है। == संयुक्त अंतर्राष्ट्रीय कार्यक्रम == KNTU दुनिया भर के कई विश्वविद्यालयों के साथ अनुसंधान और शिक्षण कार्यक्रमों में सहयोग कर रहा है। इस संबंध में, ऑस्ट्रेलिया, कनाडा, साइप्रस, फ्रांस, जर्मनी, रूस और यूनाइटेड किंगडम के केएनटीयू और विश्वविद्यालयों के बीच समझौता ज्ञापन पर हस्ताक्षर किए गए हैं। पाठ्यक्रम में सबसे अधिक अंतरराष्ट्रीय कार्यक्रमों की पेशकश कर रहे हैं अंग्रेजी में. एडमिशन के लिए इन कार्यक्रमों के माध्यम से या तो राष्ट्रीय प्रवेश परीक्षा (Konkoor) के माध्यम से या विशेष द्वारा आयोजित परीक्षा KNTU. शिक्षण शुल्क के लिए भिन्न होता है प्रत्येक कार्यक्रम है। निम्नलिखित संयुक्त अंतरराष्ट्रीय कार्यक्रमों में सक्रिय हैं: * इंटरनेशनल इंस्टीट्यूट फॉर एयरोस्पेस सर्वे एंड अर्थ साइंसेज (आईटीसी), नीदरलैंड्स के साथ रिमोट सेंसिंग और भौगोलिक सूचना प्रणाली में एमएससी कार्यक्रम। * ऑटोमोटिव इंजीनियरिंग में एमएससी कार्यक्रम किंग्स्टन विश्वविद्यालय, लंदन, यूके के साथ। * ब्रिटेन के मैनचेस्टर विश्वविद्यालय के साथ एनर्जी सिस्टम में एमएससी कार्यक्रम। * मास्को एयरोस्पेस प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय (MATI), मास्को, रूस के साथ एयरोस्पेस इंजीनियरिंग में बीएससी कार्यक्रम। * मास्को के साथ एयरोस्पेस इंजीनियरिंग में पीएचडी कार्यक्रम एयरोस्पेस प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय (MATI), मास्को, रूस। == रैंकिंग == ''टाइम्स हायर एजुकेशन सप्लीमेंट'' द्वारा सितंबर 2016 में घोषित नवीनतम विश्वविद्यालय रैंकिंग में, केएन तोसी विश्वविद्यालय प्रौद्योगिकी ईरान में शीर्ष 5 विश्वविद्यालयों में और दुनिया में 601 से 800 शीर्ष विश्वविद्यालयों में स्थान पर था। <ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/kn-toosi-university-technology|title=Times Higher Education Ranking|last=|date=2016-05-07|publisher=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/universities/k-n-toosi-university-technology|title=K. N. Toosi University of Technology|date=2015-07-16|website=Top Universities|language=en|access-date=2020-11-19}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.scimagoir.com/institution.php?idp=3964|title=K.N.Toosi University of Technology Ranking|website=www.scimagoir.com|access-date=2020-11-19}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] j7upmupz8hq7bp4sz9dhpclx7y4utv0 निजी जासूस (प्राइवेट डिटेक्टिव) 0 1246255 6631765 6616803 2026-10-21T13:12:29Z ~2026-56269-66 954998 /* बाहरी कड़ी */ 6631765 wikitext text/x-wiki एक निजी जासूस एक निजी अन्वेषक, या पूछताछ एजेंट, एक व्यक्ति होता है, जिसे एक व्यक्ति या समूहों द्वारा जांच कानून सेवाओं के लिए रखा जा सकता है। निजी जांचकर्ता अक्सर आपराधिक और सिविल मामलों में वकीलों के लिए काम करते हैं। == इतिहास == 1833 में, एक [[फ़्रान्स|फ्रांसीसी]] [[सेना|सैनिक]], अपराधी और निजी व्यक्ति, यूजीन फ्रांकोइस विडोक ने पहली ज्ञात निजी जासूसी एजेंसी की स्थापना की, "ले ब्यूरो देस रेंसिग्नेसेज यूनिवर्सिटीज ले लेमर्स एट ल'इंडर्स्टी" ("द ऑफिस ऑफ यूनिवर्सल इंफॉर्मेशन फॉर कॉमर्स) और उद्योग ") और पूर्व दोषियों को काम पर रखा है। आधिकारिक [[कानून]] प्रवर्तन ने इसे बंद करने की कई बार कोशिश की। 1842 में, पुलिस ने उन्हें गबन का मामला सुलझाने के बाद गैरकानूनी कारावास और झूठे दिखावा पर पैसे लेने के संदेह में गिरफ्तार किया। विडोक ने बाद में संदेह किया कि यह एक सेट-अप था। उन्हें पांच साल की सजा सुनाई गई और उन पर 3,000 फ्रैंक का जुर्माना लगाया गया, लेकिन कोर्ट ऑफ अपील ने उन्हें रिहा कर दिया। विडोक को आपराधिक जाँच के लिए रिकॉर्ड-कीपिंग, क्रिमिनोलॉजी और बैलिस्टिक की शुरुआत करने का श्रेय दिया जाता है। उन्होंने जूता छापों के पहले प्लास्टर कास्ट किए। उन्होंने अपनी मुद्रण कंपनी के साथ अमिट स्याही और अटल बंधन पत्र बनाया। एंथ्रोपोमेट्रिक्स का उनका रूप अभी भी आंशिक रूप से फ्रांसीसी पुलिस द्वारा उपयोग किया जाता है। उन्हें परोपकारी कार्यों के लिए भी श्रेय दिया जाता है - उन्होंने दावा किया कि उन्होंने कभी भी किसी ऐसे व्यक्ति के बारे में सूचित नहीं किया, जिसने वास्तविक जरूरत के लिए चोरी की है। <ref>{{Cite web|url=https://secretwatchdetectives.com|title=Private Detectives and Investigators|website=https://secretwatchdetectives.com/|language=en-us|access-date=2021-01-12}}</ref> विडोक के बाद, उद्योग का जन्म हुआ था। निजी जांचकर्ताओं ने शुरुआती दिनों में पुलिस को जिन मामलों में अपने ग्राहकों को लगा कि पुलिस सुसज्जित नहीं थी या करने को तैयार नहीं थी, उनमें से अधिकांश ने काम किया। इस नए निजी खोजी उद्योग के लिए एक बड़ी भूमिका श्रम विवादों में कंपनियों की सहायता करना थी। कुछ शुरुआती निजी जांचकर्ताओं ने सशस्त्र गार्ड को एक निजी मिलिशिया के रूप में कार्य करने के लिए प्रदान किया। यूनाइटेड किंगडम में, चार्ल्स फ्रेडरिक फील्ड ने 1852 में मेट्रोपॉलिटन पुलिस से अपनी सेवानिवृत्ति पर एक पूछताछ कार्यालय स्थापित किया। फील्ड चार्ल्स डिकेंस का दोस्त बन गया, और बाद वाले ने उनके बारे में लेख लिखे। 1862 में, उनके एक कर्मचारी, हंगरी इग्नाटियस पॉल पोलाकी ने उसे छोड़ दिया और एक प्रतिद्वंद्वी एजेंसी स्थापित की। हालाँकि आज कम ही याद किया जाता है, लेकिन उस समय पोलाकी की प्रसिद्धि ऐसी थी कि 1870 के दशक की विभिन्न पुस्तकों में उनका उल्लेख किया गया था और 1881 के कॉमिक्स ओपेरा, पेशेंस में उनकी "गहरी पैठ" के लिए "पैडिंगटन" पोलाकी के रूप में अमर हो गए। संयुक्त राज्य अमेरिका में, एलन पिंकर्टन ने 1850 में पिंकर्टन नेशनल डिटेक्टिव एजेंसी - एक निजी जासूसी एजेंसी की स्थापना की। पिंकर्टन तब प्रसिद्ध हुए जब उन्होंने 1861 में राष्ट्रपति इब्राहीम लिंकन की हत्या की साजिश रची। और अपराधों का पता लगाना, सुरक्षा और सशस्त्र सुरक्षा को लागू करना। कभी-कभी यह दावा किया जाता है, [किसके द्वारा?] शायद अतिशयोक्ति के साथ, कि इसके अस्तित्व की ऊंचाई पर, पिंकर्टन नेशनल डिटेक्टिव एजेंसी ने संयुक्त राज्य की सेना की तुलना में अधिक एजेंटों को नियुक्त किया। एलन पिंकर्टन ने 1856 में केट वार्न को एक निजी जासूस के रूप में काम पर रखा, जिससे वह अमेरिका में पहली महिला निजी जासूस बन गईं।<ref>{{Cite web|url=http://www.pimall.com/nais/pivintage/katewarne.html|title=Kate Warne First Female Private-Eye|last=|first=|date=|website=Pimall.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710224522/http://www.pimall.com/nais/pivintage/katewarne.html|archive-date=10 जुलाई 2012|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref> 19 वीं सदी के अंत में अमेरिका में संघ की अशांति के दौरान, कंपनियों ने कभी-कभी पिंकर्टन से ऑपरेटर्स और सशस्त्र गार्ड को काम पर रखा। 1892 के होमस्टेड दंगा के बाद, कई राज्यों ने संघ के हमलों के दौरान निजी सुरक्षा गार्डों के आयात को प्रतिबंधित करने वाले तथाकथित "एंटी-पिंकर्टन" कानूनों को पारित किया। 1893 का संघीय एंटी-पिंकर्टन एक्ट "संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार या कोलंबिया जिले की सरकार" द्वारा नियोजित होने से "पिंकर्टन डिटेक्टिव एजेंसी द्वारा नियुक्त एक व्यक्ति, या इसी तरह के संगठन" को प्रतिबंधित करना जारी रखता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.gao.gov/decisions/bidpro/298370.htm|title=U.S. GAO - B-298370; B-298490, Brian X. Scott, August 18, 2006|date=2016-03-04|website=web.archive.org|access-date=2021-01-12|archive-date=4 मार्च 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001958/http://www.gao.gov/decisions/bidpro/298370.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> पिंकर्टन एजेंटों को पश्चिमी डाकू जेसी जेम्स, रेनो भाइयों और वाइल्ड बंच को ट्रैक करने के लिए काम पर रखा गया था, जिसमें बुच कैसिडी और सनडांस किड शामिल थे। === रोज़गार === विशेष शैक्षणिक और व्यावहारिक अनुभव वाले कई निजी जासूस / अन्वेषक भी पूंजी की सजा और अन्य आपराधिक रक्षा मामलों पर रक्षा वकीलों के साथ काम करते हैं। कई अन्य बीमा जांचकर्ता हैं जो संदिग्ध दावों की जांच करते हैं। नो-फॉल्ट तलाक के आगमन से पहले, कई निजी जांचकर्ताओं ने तलाक के लिए आधार स्थापित करने के लिए विवाह के भीतर व्यभिचार या अन्य आचरण का प्रमाण मांगा। कई न्यायालयों में इस तरह के सबूतों की कानूनी आवश्यकता की कमी के बावजूद, [[प्रेस]] रिपोर्टों के अनुसार, पति-पत्नी के साक्ष्य एकत्र करना और 'व्यभिचार या अन्य "बुरा व्यवहार" अभी भी उनके सबसे लाभदायक उपक्रमों में से एक है, क्योंकि दांव अब लड़े गए हैं। बाल अभिरक्षा, गुजारा भत्ता या वैवाहिक संपत्ति विवाद। निजी जांचकर्ता एक निवेशक के लिए उचित परिश्रम भी कर सकते हैं जो एक निवेश समूह, फंड मैनेजर या अन्य उच्च-जोखिम वाले व्यवसाय या निवेश उद्यम के साथ निवेश करने पर विचार कर रहा है। यह संभावित निवेशक को धोखाधड़ी या पोंजी स्कीम का शिकार होने से बचाने में मदद कर सकता है। एक लाइसेंस प्राप्त और अनुभवी अन्वेषक यह बता सकता है कि निवेश जोखिम भरा है और / या निवेशक के पास एक संदिग्ध पृष्ठभूमि है। इसे खोजी देय परिश्रम कहा जाता है, और 21 वीं शताब्दी में बड़े पैमाने पर पोंजी योजनाओं और धोखाधड़ी निवेश वाहनों जैसे मैडॉफ, स्टैनफोर्ड, पेटर्स, रोथस्टीन, और सेकेंडरी द्वारा रिपोर्ट किए गए सैकड़ों लोगों की सार्वजनिक रिपोर्टों के साथ अधिक प्रचलित हो रहा है। विनिमय आयोग अन्य कानून प्रवर्तन एजेंसियों के साथ। == जिम्मेदारियों == निजी जांचकर्ता भी जनता के दिमाग में अक्सर उद्योग से जुड़े नहीं कई तरह के काम करते हैं। उदाहरण के लिए, कई प्रक्रिया में शामिल होते हैं, एक कानूनी मामले में पार्टियों को समन, उप्पोनास, और अन्य कानूनी दस्तावेजों की व्यक्तिगत डिलीवरी। फरार देनदारों का पता लगाने से पीआई के कार्य भार का एक बड़ा हिस्सा भी बन सकता है। कई एजेंसियां ​​विशेषज्ञता के एक विशेष क्षेत्र में विशेषज्ञ हैं। उदाहरण के लिए, कुछ पीआई एजेंसियां ​​केवल अनुरेखण में सौदा करती हैं। कुछ मुट्ठी भर कंपनियां तकनीकी निगरानी काउंटर-उपायों में विशेषज्ञ होती हैं, जिन्हें कभी-कभी इलेक्ट्रॉनिक काउंटर उपाय भी कहा जाता है, जो इलेक्ट्रॉनिक सर्विलांस के अवांछित रूपों (उदाहरण के लिए, औद्योगिक जासूसी उद्देश्यों के लिए एक खराब बोर्डरूम) के साथ काम करना और व्यवहार करना है। यह आला सेवा आम तौर पर खुफिया / प्रतिवाद, कार्यकारी संरक्षण और कानून प्रवर्तन संस्थाओं से थोड़ी संख्या में पृष्ठभूमि वाले लोगों द्वारा संचालित की जाती है, जिनके कर्तव्यों में संगठित अपराध, आतंकवाद और नार्को-ट्रैन्कग जांच में एक उपकरण के रूप में ईव्सड्रॉपिंग उपकरणों की गुप्त स्थापना शामिल है। अन्य पीआई, जिसे कॉरपोरेट जांचकर्ता भी कहा जाता है, कॉरपोरेट मामलों के विशेषज्ञ हैं, जिनमें एंटीफ्रॉड काम, नुकसान की रोकथाम, कर्मचारी कदाचार की आंतरिक जांच (जैसे समान रोजगार के अवसर उल्लंघन और यौन उत्पीड़न), बौद्धिक संपदा और व्यापार रहस्य, प्रतिपत्ति, कॉपीराइट का संरक्षण शामिल है। उल्लंघन जांच, परिश्रम जांच, मैलवेयर और साइबर आपराधिक गतिविधि, और कंप्यूटर फोरेंसिक काम करते हैं। कुछ पीआई पेशेवर गवाहों के रूप में कार्य करते हैं, जहाँ वे स्थितियों को देखने या अदालत में उनके अभाव की रिपोर्ट करने या असामाजिक व्यवहार में सबूत इकट्ठा करने के लिए स्थितियों का निरीक्षण करते हैं। == अंडरकवर अन्वेषक == एक अंडरकवर अन्वेषक, अंडरकवर जासूस, या अंडरकवर एजेंट एक ऐसा व्यक्ति है जो एक निस्संदेह तीसरे पक्ष का प्रतिरूपण करते हुए संदिग्ध या पुष्टि आपराधिक गतिविधि की जांच करता है। अंडरकवर जांचकर्ता अक्सर एक संदिग्ध विद्रोही समूह में घुसपैठ करते हैं, जो अपने निर्धारित लक्ष्य के बारे में जानकारी प्राप्त करने के अंतिम उद्देश्य के साथ अवैध सामान या सेवाओं को खरीदने के इच्छुक व्यक्ति के रूप में प्रस्तुत करते हैं। कई अंडरकवर जांचकर्ता छिपे हुए कैमरों को ले जाते हैं और रिकार्डर उनके शरीर को ढांढस बंधाते हैं ताकि वे उनकी जांच में मदद कर सकें। जांच की अवधि कई महीनों तक, या कुछ चरम मामलों में हो सकती है। नौकरी की खतरनाक प्रकृति के कारण, उनकी वास्तविक पहचान को उनके सक्रिय करियर के दौरान गुप्त रखा जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.nyc.gov/html/om/pdf/2009/pr442-09_report.pdf|title=Gun Show : Undercover : Report on Illegal Sales at Gun Shows|last=|first=|date=|website=nyc.gov|archive-url=|archive-date=2015-10-15|dead-url=|access-date=2020-01-12}}</ref> आर्थिक जांच, व्यापार खुफिया और प्रतियोगियों पर जानकारी, सुरक्षा सलाह, विशेष सुरक्षा सेवाओं की जानकारी, आपराधिक जांच, जांच की पृष्ठभूमि, और प्रोफ़ाइल पॉलीग्राफ परीक्षण ऐसी भूमिका के सभी विशिष्ट उदाहरण हैं। कुछ प्रकार के अंडरकवर जांचकर्ता, उनके नियोक्ता पर निर्भर करते हुए, कामगार के मुआवजे के दुरुपयोग के आरोपों की जांच करेंगे। घायल होने का दावा करने वालों को अक्सर छिपे हुए कैमरे / रिकॉर्डर से जांच और रिकॉर्ड किया जाता है। यह तब अदालत में या ग्राहक को प्रस्तुत किया जाता है जिसने जांच के लिए भुगतान किया था। == दुनिया भर में == कई न्यायालयों को [[लाइसेंस]] प्राप्त करने के लिए पीआई की आवश्यकता होती है। स्थानीय कानूनों के आधार पर, वे आग्नेयास्त्र ले सकते हैं या नहीं ले सकते हैं, कुछ पूर्व कानून प्रवर्तन एजेंट (पूर्व पुलिस अधिकारियों सहित) हैं, कुछ पूर्व जासूस हैं, कुछ पूर्व सैनिक हैं, कुछ एक निजी सैन्य कंपनी के लिए काम करते थे, और कुछ हैं पूर्व अंगरक्षक और सुरक्षा गार्ड। जबकि पीआई आपराधिक मामलों की जांच कर सकते हैं, अधिकांश के पास पुलिस प्राधिकरण नहीं है, और इस तरह, वे केवल नागरिकों की गिरफ्तारी और हिरासत में लेने की शक्तियों तक सीमित हैं जो किसी अन्य नागरिक के पास हैं। उनसे अपेक्षा की जाती है कि वे अपने ग्राहकों की ओर से किसी भी अवलोकन के संबंध में विस्तृत नोट रखने और [[न्यायालय|अदालत]] में गवाही देने के लिए तैयार रहें। कानून के दायरे में रहने के लिए बहुत सावधानी की आवश्यकता होती है, अन्यथा जांचकर्ता को आपराधिक आरोपों का सामना करना पड़ सकता है। निगरानी कार्य करते समय अनियमित घंटों की भी आवश्यकता हो सकती है। == बाहरी कड़ी == <references /> byz24ze4510k83sk1lu521njm4u43sx 6631801 6631765 2026-10-21T16:29:12Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-56269-66|~2026-56269-66]] ([[User talk:~2026-56269-66|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6631765|6631765]] को पूर्ववत किया 6631801 wikitext text/x-wiki एक निजी जासूस एक निजी अन्वेषक, या पूछताछ एजेंट, एक व्यक्ति होता है, जिसे एक व्यक्ति या समूहों द्वारा जांच कानून सेवाओं के लिए रखा जा सकता है। निजी जांचकर्ता अक्सर आपराधिक और सिविल मामलों में वकीलों के लिए काम करते हैं। == इतिहास == 1833 में, एक [[फ़्रान्स|फ्रांसीसी]] [[सेना|सैनिक]], अपराधी और निजी व्यक्ति, यूजीन फ्रांकोइस विडोक ने पहली ज्ञात निजी जासूसी एजेंसी की स्थापना की, "ले ब्यूरो देस रेंसिग्नेसेज यूनिवर्सिटीज ले लेमर्स एट ल'इंडर्स्टी" ("द ऑफिस ऑफ यूनिवर्सल इंफॉर्मेशन फॉर कॉमर्स) और उद्योग ") और पूर्व दोषियों को काम पर रखा है। आधिकारिक [[कानून]] प्रवर्तन ने इसे बंद करने की कई बार कोशिश की। 1842 में, पुलिस ने उन्हें गबन का मामला सुलझाने के बाद गैरकानूनी कारावास और झूठे दिखावा पर पैसे लेने के संदेह में गिरफ्तार किया। विडोक ने बाद में संदेह किया कि यह एक सेट-अप था। उन्हें पांच साल की सजा सुनाई गई और उन पर 3,000 फ्रैंक का जुर्माना लगाया गया, लेकिन कोर्ट ऑफ अपील ने उन्हें रिहा कर दिया। विडोक को आपराधिक जाँच के लिए रिकॉर्ड-कीपिंग, क्रिमिनोलॉजी और बैलिस्टिक की शुरुआत करने का श्रेय दिया जाता है। उन्होंने जूता छापों के पहले प्लास्टर कास्ट किए। उन्होंने अपनी मुद्रण कंपनी के साथ अमिट स्याही और अटल बंधन पत्र बनाया। एंथ्रोपोमेट्रिक्स का उनका रूप अभी भी आंशिक रूप से फ्रांसीसी पुलिस द्वारा उपयोग किया जाता है। उन्हें परोपकारी कार्यों के लिए भी श्रेय दिया जाता है - उन्होंने दावा किया कि उन्होंने कभी भी किसी ऐसे व्यक्ति के बारे में सूचित नहीं किया, जिसने वास्तविक जरूरत के लिए चोरी की है। <ref>{{Cite web|url=https://www.bls.gov/ooh/protective-service/private-detectives-and-investigators.htm|title=Private Detectives and Investigators : Occupational Outlook Handbook: : U.S. Bureau of Labor Statistics|website=www.bls.gov|language=en-us|access-date=2021-01-12}}</ref> विडोक के बाद, उद्योग का जन्म हुआ था। निजी जांचकर्ताओं ने शुरुआती दिनों में पुलिस को जिन मामलों में अपने ग्राहकों को लगा कि पुलिस सुसज्जित नहीं थी या करने को तैयार नहीं थी, उनमें से अधिकांश ने काम किया। इस नए निजी खोजी उद्योग के लिए एक बड़ी भूमिका श्रम विवादों में कंपनियों की सहायता करना थी। कुछ शुरुआती निजी जांचकर्ताओं ने सशस्त्र गार्ड को एक निजी मिलिशिया के रूप में कार्य करने के लिए प्रदान किया। यूनाइटेड किंगडम में, चार्ल्स फ्रेडरिक फील्ड ने 1852 में मेट्रोपॉलिटन पुलिस से अपनी सेवानिवृत्ति पर एक पूछताछ कार्यालय स्थापित किया। फील्ड चार्ल्स डिकेंस का दोस्त बन गया, और बाद वाले ने उनके बारे में लेख लिखे। 1862 में, उनके एक कर्मचारी, हंगरी इग्नाटियस पॉल पोलाकी ने उसे छोड़ दिया और एक प्रतिद्वंद्वी एजेंसी स्थापित की। हालाँकि आज कम ही याद किया जाता है, लेकिन उस समय पोलाकी की प्रसिद्धि ऐसी थी कि 1870 के दशक की विभिन्न पुस्तकों में उनका उल्लेख किया गया था और 1881 के कॉमिक्स ओपेरा, पेशेंस में उनकी "गहरी पैठ" के लिए "पैडिंगटन" पोलाकी के रूप में अमर हो गए। संयुक्त राज्य अमेरिका में, एलन पिंकर्टन ने 1850 में पिंकर्टन नेशनल डिटेक्टिव एजेंसी - एक निजी जासूसी एजेंसी की स्थापना की। पिंकर्टन तब प्रसिद्ध हुए जब उन्होंने 1861 में राष्ट्रपति इब्राहीम लिंकन की हत्या की साजिश रची। और अपराधों का पता लगाना, सुरक्षा और सशस्त्र सुरक्षा को लागू करना। कभी-कभी यह दावा किया जाता है, [किसके द्वारा?] शायद अतिशयोक्ति के साथ, कि इसके अस्तित्व की ऊंचाई पर, पिंकर्टन नेशनल डिटेक्टिव एजेंसी ने संयुक्त राज्य की सेना की तुलना में अधिक एजेंटों को नियुक्त किया। एलन पिंकर्टन ने 1856 में केट वार्न को एक निजी जासूस के रूप में काम पर रखा, जिससे वह अमेरिका में पहली महिला निजी जासूस बन गईं।<ref>{{Cite web|url=http://www.pimall.com/nais/pivintage/katewarne.html|title=Kate Warne First Female Private-Eye|last=|first=|date=|website=Pimall.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710224522/http://www.pimall.com/nais/pivintage/katewarne.html|archive-date=10 जुलाई 2012|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref> 19 वीं सदी के अंत में अमेरिका में संघ की अशांति के दौरान, कंपनियों ने कभी-कभी पिंकर्टन से ऑपरेटर्स और सशस्त्र गार्ड को काम पर रखा। 1892 के होमस्टेड दंगा के बाद, कई राज्यों ने संघ के हमलों के दौरान निजी सुरक्षा गार्डों के आयात को प्रतिबंधित करने वाले तथाकथित "एंटी-पिंकर्टन" कानूनों को पारित किया। 1893 का संघीय एंटी-पिंकर्टन एक्ट "संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार या कोलंबिया जिले की सरकार" द्वारा नियोजित होने से "पिंकर्टन डिटेक्टिव एजेंसी द्वारा नियुक्त एक व्यक्ति, या इसी तरह के संगठन" को प्रतिबंधित करना जारी रखता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.gao.gov/decisions/bidpro/298370.htm|title=U.S. GAO - B-298370; B-298490, Brian X. Scott, August 18, 2006|date=2016-03-04|website=web.archive.org|access-date=2021-01-12|archive-date=4 मार्च 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001958/http://www.gao.gov/decisions/bidpro/298370.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> पिंकर्टन एजेंटों को पश्चिमी डाकू जेसी जेम्स, रेनो भाइयों और वाइल्ड बंच को ट्रैक करने के लिए काम पर रखा गया था, जिसमें बुच कैसिडी और सनडांस किड शामिल थे। === रोज़गार === विशेष शैक्षणिक और व्यावहारिक अनुभव वाले कई निजी जासूस / अन्वेषक भी पूंजी की सजा और अन्य आपराधिक रक्षा मामलों पर रक्षा वकीलों के साथ काम करते हैं। कई अन्य बीमा जांचकर्ता हैं जो संदिग्ध दावों की जांच करते हैं। नो-फॉल्ट तलाक के आगमन से पहले, कई निजी जांचकर्ताओं ने तलाक के लिए आधार स्थापित करने के लिए विवाह के भीतर व्यभिचार या अन्य आचरण का प्रमाण मांगा। कई न्यायालयों में इस तरह के सबूतों की कानूनी आवश्यकता की कमी के बावजूद, [[प्रेस]] रिपोर्टों के अनुसार, पति-पत्नी के साक्ष्य एकत्र करना और 'व्यभिचार या अन्य "बुरा व्यवहार" अभी भी उनके सबसे लाभदायक उपक्रमों में से एक है, क्योंकि दांव अब लड़े गए हैं। बाल अभिरक्षा, गुजारा भत्ता या वैवाहिक संपत्ति विवाद। निजी जांचकर्ता एक निवेशक के लिए उचित परिश्रम भी कर सकते हैं जो एक निवेश समूह, फंड मैनेजर या अन्य उच्च-जोखिम वाले व्यवसाय या निवेश उद्यम के साथ निवेश करने पर विचार कर रहा है। यह संभावित निवेशक को धोखाधड़ी या पोंजी स्कीम का शिकार होने से बचाने में मदद कर सकता है। एक लाइसेंस प्राप्त और अनुभवी अन्वेषक यह बता सकता है कि निवेश जोखिम भरा है और / या निवेशक के पास एक संदिग्ध पृष्ठभूमि है। इसे खोजी देय परिश्रम कहा जाता है, और 21 वीं शताब्दी में बड़े पैमाने पर पोंजी योजनाओं और धोखाधड़ी निवेश वाहनों जैसे मैडॉफ, स्टैनफोर्ड, पेटर्स, रोथस्टीन, और सेकेंडरी द्वारा रिपोर्ट किए गए सैकड़ों लोगों की सार्वजनिक रिपोर्टों के साथ अधिक प्रचलित हो रहा है। विनिमय आयोग अन्य कानून प्रवर्तन एजेंसियों के साथ। == जिम्मेदारियों == निजी जांचकर्ता भी जनता के दिमाग में अक्सर उद्योग से जुड़े नहीं कई तरह के काम करते हैं। उदाहरण के लिए, कई प्रक्रिया में शामिल होते हैं, एक कानूनी मामले में पार्टियों को समन, उप्पोनास, और अन्य कानूनी दस्तावेजों की व्यक्तिगत डिलीवरी। फरार देनदारों का पता लगाने से पीआई के कार्य भार का एक बड़ा हिस्सा भी बन सकता है। कई एजेंसियां ​​विशेषज्ञता के एक विशेष क्षेत्र में विशेषज्ञ हैं। उदाहरण के लिए, कुछ पीआई एजेंसियां ​​केवल अनुरेखण में सौदा करती हैं। कुछ मुट्ठी भर कंपनियां तकनीकी निगरानी काउंटर-उपायों में विशेषज्ञ होती हैं, जिन्हें कभी-कभी इलेक्ट्रॉनिक काउंटर उपाय भी कहा जाता है, जो इलेक्ट्रॉनिक सर्विलांस के अवांछित रूपों (उदाहरण के लिए, औद्योगिक जासूसी उद्देश्यों के लिए एक खराब बोर्डरूम) के साथ काम करना और व्यवहार करना है। यह आला सेवा आम तौर पर खुफिया / प्रतिवाद, कार्यकारी संरक्षण और कानून प्रवर्तन संस्थाओं से थोड़ी संख्या में पृष्ठभूमि वाले लोगों द्वारा संचालित की जाती है, जिनके कर्तव्यों में संगठित अपराध, आतंकवाद और नार्को-ट्रैन्कग जांच में एक उपकरण के रूप में ईव्सड्रॉपिंग उपकरणों की गुप्त स्थापना शामिल है। अन्य पीआई, जिसे कॉरपोरेट जांचकर्ता भी कहा जाता है, कॉरपोरेट मामलों के विशेषज्ञ हैं, जिनमें एंटीफ्रॉड काम, नुकसान की रोकथाम, कर्मचारी कदाचार की आंतरिक जांच (जैसे समान रोजगार के अवसर उल्लंघन और यौन उत्पीड़न), बौद्धिक संपदा और व्यापार रहस्य, प्रतिपत्ति, कॉपीराइट का संरक्षण शामिल है। उल्लंघन जांच, परिश्रम जांच, मैलवेयर और साइबर आपराधिक गतिविधि, और कंप्यूटर फोरेंसिक काम करते हैं। कुछ पीआई पेशेवर गवाहों के रूप में कार्य करते हैं, जहाँ वे स्थितियों को देखने या अदालत में उनके अभाव की रिपोर्ट करने या असामाजिक व्यवहार में सबूत इकट्ठा करने के लिए स्थितियों का निरीक्षण करते हैं। == अंडरकवर अन्वेषक == एक अंडरकवर अन्वेषक, अंडरकवर जासूस, या अंडरकवर एजेंट एक ऐसा व्यक्ति है जो एक निस्संदेह तीसरे पक्ष का प्रतिरूपण करते हुए संदिग्ध या पुष्टि आपराधिक गतिविधि की जांच करता है। अंडरकवर जांचकर्ता अक्सर एक संदिग्ध विद्रोही समूह में घुसपैठ करते हैं, जो अपने निर्धारित लक्ष्य के बारे में जानकारी प्राप्त करने के अंतिम उद्देश्य के साथ अवैध सामान या सेवाओं को खरीदने के इच्छुक व्यक्ति के रूप में प्रस्तुत करते हैं। कई अंडरकवर जांचकर्ता छिपे हुए कैमरों को ले जाते हैं और रिकार्डर उनके शरीर को ढांढस बंधाते हैं ताकि वे उनकी जांच में मदद कर सकें। जांच की अवधि कई महीनों तक, या कुछ चरम मामलों में हो सकती है। नौकरी की खतरनाक प्रकृति के कारण, उनकी वास्तविक पहचान को उनके सक्रिय करियर के दौरान गुप्त रखा जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.nyc.gov/html/om/pdf/2009/pr442-09_report.pdf|title=Gun Show : Undercover : Report on Illegal Sales at Gun Shows|last=|first=|date=|website=nyc.gov|archive-url=|archive-date=2015-10-15|dead-url=|access-date=2020-01-12}}</ref> आर्थिक जांच, व्यापार खुफिया और प्रतियोगियों पर जानकारी, सुरक्षा सलाह, विशेष सुरक्षा सेवाओं की जानकारी, आपराधिक जांच, जांच की पृष्ठभूमि, और प्रोफ़ाइल पॉलीग्राफ परीक्षण ऐसी भूमिका के सभी विशिष्ट उदाहरण हैं। कुछ प्रकार के अंडरकवर जांचकर्ता, उनके नियोक्ता पर निर्भर करते हुए, कामगार के मुआवजे के दुरुपयोग के आरोपों की जांच करेंगे। घायल होने का दावा करने वालों को अक्सर छिपे हुए कैमरे / रिकॉर्डर से जांच और रिकॉर्ड किया जाता है। यह तब अदालत में या ग्राहक को प्रस्तुत किया जाता है जिसने जांच के लिए भुगतान किया था। == दुनिया भर में == कई न्यायालयों को [[लाइसेंस]] प्राप्त करने के लिए पीआई की आवश्यकता होती है। स्थानीय कानूनों के आधार पर, वे आग्नेयास्त्र ले सकते हैं या नहीं ले सकते हैं, कुछ पूर्व कानून प्रवर्तन एजेंट (पूर्व पुलिस अधिकारियों सहित) हैं, कुछ पूर्व जासूस हैं, कुछ पूर्व सैनिक हैं, कुछ एक निजी सैन्य कंपनी के लिए काम करते थे, और कुछ हैं पूर्व अंगरक्षक और सुरक्षा गार्ड। जबकि पीआई आपराधिक मामलों की जांच कर सकते हैं, अधिकांश के पास पुलिस प्राधिकरण नहीं है, और इस तरह, वे केवल नागरिकों की गिरफ्तारी और हिरासत में लेने की शक्तियों तक सीमित हैं जो किसी अन्य नागरिक के पास हैं। उनसे अपेक्षा की जाती है कि वे अपने ग्राहकों की ओर से किसी भी अवलोकन के संबंध में विस्तृत नोट रखने और [[न्यायालय|अदालत]] में गवाही देने के लिए तैयार रहें। कानून के दायरे में रहने के लिए बहुत सावधानी की आवश्यकता होती है, अन्यथा जांचकर्ता को आपराधिक आरोपों का सामना करना पड़ सकता है। निगरानी कार्य करते समय अनियमित घंटों की भी आवश्यकता हो सकती है। == बाहरी कड़ी == <references /> 3dn1d8y8m3wf7fyrwxsowxuoyg7xlyc 6631949 6631801 2026-10-22T06:03:07Z ~2026-56269-66 954998 /* बाहरी कड़ी */ 6631949 wikitext text/x-wiki एक निजी जासूस एक निजी अन्वेषक, या पूछताछ एजेंट, एक व्यक्ति होता है, जिसे एक व्यक्ति या समूहों द्वारा जांच कानून सेवाओं के लिए रखा जा सकता है। निजी जांचकर्ता अक्सर आपराधिक और सिविल मामलों में वकीलों के लिए काम करते हैं। == इतिहास == 1833 में, एक [[फ़्रान्स|फ्रांसीसी]] [[सेना|सैनिक]], अपराधी और निजी व्यक्ति, यूजीन फ्रांकोइस विडोक ने पहली ज्ञात निजी जासूसी एजेंसी की स्थापना की, "ले ब्यूरो देस रेंसिग्नेसेज यूनिवर्सिटीज ले लेमर्स एट ल'इंडर्स्टी" ("द ऑफिस ऑफ यूनिवर्सल इंफॉर्मेशन फॉर कॉमर्स) और उद्योग ") और पूर्व दोषियों को काम पर रखा है। आधिकारिक [[कानून]] प्रवर्तन ने इसे बंद करने की कई बार कोशिश की। 1842 में, पुलिस ने उन्हें गबन का मामला सुलझाने के बाद गैरकानूनी कारावास और झूठे दिखावा पर पैसे लेने के संदेह में गिरफ्तार किया। विडोक ने बाद में संदेह किया कि यह एक सेट-अप था। उन्हें पांच साल की सजा सुनाई गई और उन पर 3,000 फ्रैंक का जुर्माना लगाया गया, लेकिन कोर्ट ऑफ अपील ने उन्हें रिहा कर दिया। विडोक को आपराधिक जाँच के लिए रिकॉर्ड-कीपिंग, क्रिमिनोलॉजी और बैलिस्टिक की शुरुआत करने का श्रेय दिया जाता है। उन्होंने जूता छापों के पहले प्लास्टर कास्ट किए। उन्होंने अपनी मुद्रण कंपनी के साथ अमिट स्याही और अटल बंधन पत्र बनाया। एंथ्रोपोमेट्रिक्स का उनका रूप अभी भी आंशिक रूप से फ्रांसीसी पुलिस द्वारा उपयोग किया जाता है। उन्हें परोपकारी कार्यों के लिए भी श्रेय दिया जाता है - उन्होंने दावा किया कि उन्होंने कभी भी किसी ऐसे व्यक्ति के बारे में सूचित नहीं किया, जिसने वास्तविक जरूरत के लिए चोरी की है। <ref>{{Cite web|url=https://secretwatchdetectives.com/best-detectives-agency-in-delhi/|title=Private Detectives and Investigators|website=secretwatchdetectives.com|language=en-us|access-date=2021-01-12}}</ref> विडोक के बाद, उद्योग का जन्म हुआ था। निजी जांचकर्ताओं ने शुरुआती दिनों में पुलिस को जिन मामलों में अपने ग्राहकों को लगा कि पुलिस सुसज्जित नहीं थी या करने को तैयार नहीं थी, उनमें से अधिकांश ने काम किया। इस नए निजी खोजी उद्योग के लिए एक बड़ी भूमिका श्रम विवादों में कंपनियों की सहायता करना थी। कुछ शुरुआती निजी जांचकर्ताओं ने सशस्त्र गार्ड को एक निजी मिलिशिया के रूप में कार्य करने के लिए प्रदान किया। यूनाइटेड किंगडम में, चार्ल्स फ्रेडरिक फील्ड ने 1852 में मेट्रोपॉलिटन पुलिस से अपनी सेवानिवृत्ति पर एक पूछताछ कार्यालय स्थापित किया। फील्ड चार्ल्स डिकेंस का दोस्त बन गया, और बाद वाले ने उनके बारे में लेख लिखे। 1862 में, उनके एक कर्मचारी, हंगरी इग्नाटियस पॉल पोलाकी ने उसे छोड़ दिया और एक प्रतिद्वंद्वी एजेंसी स्थापित की। हालाँकि आज कम ही याद किया जाता है, लेकिन उस समय पोलाकी की प्रसिद्धि ऐसी थी कि 1870 के दशक की विभिन्न पुस्तकों में उनका उल्लेख किया गया था और 1881 के कॉमिक्स ओपेरा, पेशेंस में उनकी "गहरी पैठ" के लिए "पैडिंगटन" पोलाकी के रूप में अमर हो गए। संयुक्त राज्य अमेरिका में, एलन पिंकर्टन ने 1850 में पिंकर्टन नेशनल डिटेक्टिव एजेंसी - एक निजी जासूसी एजेंसी की स्थापना की। पिंकर्टन तब प्रसिद्ध हुए जब उन्होंने 1861 में राष्ट्रपति इब्राहीम लिंकन की हत्या की साजिश रची। और अपराधों का पता लगाना, सुरक्षा और सशस्त्र सुरक्षा को लागू करना। कभी-कभी यह दावा किया जाता है, [किसके द्वारा?] शायद अतिशयोक्ति के साथ, कि इसके अस्तित्व की ऊंचाई पर, पिंकर्टन नेशनल डिटेक्टिव एजेंसी ने संयुक्त राज्य की सेना की तुलना में अधिक एजेंटों को नियुक्त किया। एलन पिंकर्टन ने 1856 में केट वार्न को एक निजी जासूस के रूप में काम पर रखा, जिससे वह अमेरिका में पहली महिला निजी जासूस बन गईं।<ref>{{Cite web|url=http://www.pimall.com/nais/pivintage/katewarne.html|title=Kate Warne First Female Private-Eye|last=|first=|date=|website=Pimall.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710224522/http://www.pimall.com/nais/pivintage/katewarne.html|archive-date=10 जुलाई 2012|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref> 19 वीं सदी के अंत में अमेरिका में संघ की अशांति के दौरान, कंपनियों ने कभी-कभी पिंकर्टन से ऑपरेटर्स और सशस्त्र गार्ड को काम पर रखा। 1892 के होमस्टेड दंगा के बाद, कई राज्यों ने संघ के हमलों के दौरान निजी सुरक्षा गार्डों के आयात को प्रतिबंधित करने वाले तथाकथित "एंटी-पिंकर्टन" कानूनों को पारित किया। 1893 का संघीय एंटी-पिंकर्टन एक्ट "संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार या कोलंबिया जिले की सरकार" द्वारा नियोजित होने से "पिंकर्टन डिटेक्टिव एजेंसी द्वारा नियुक्त एक व्यक्ति, या इसी तरह के संगठन" को प्रतिबंधित करना जारी रखता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.gao.gov/decisions/bidpro/298370.htm|title=U.S. GAO - B-298370; B-298490, Brian X. Scott, August 18, 2006|date=2016-03-04|website=web.archive.org|access-date=2021-01-12|archive-date=4 मार्च 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001958/http://www.gao.gov/decisions/bidpro/298370.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> पिंकर्टन एजेंटों को पश्चिमी डाकू जेसी जेम्स, रेनो भाइयों और वाइल्ड बंच को ट्रैक करने के लिए काम पर रखा गया था, जिसमें बुच कैसिडी और सनडांस किड शामिल थे। === रोज़गार === विशेष शैक्षणिक और व्यावहारिक अनुभव वाले कई निजी जासूस / अन्वेषक भी पूंजी की सजा और अन्य आपराधिक रक्षा मामलों पर रक्षा वकीलों के साथ काम करते हैं। कई अन्य बीमा जांचकर्ता हैं जो संदिग्ध दावों की जांच करते हैं। नो-फॉल्ट तलाक के आगमन से पहले, कई निजी जांचकर्ताओं ने तलाक के लिए आधार स्थापित करने के लिए विवाह के भीतर व्यभिचार या अन्य आचरण का प्रमाण मांगा। कई न्यायालयों में इस तरह के सबूतों की कानूनी आवश्यकता की कमी के बावजूद, [[प्रेस]] रिपोर्टों के अनुसार, पति-पत्नी के साक्ष्य एकत्र करना और 'व्यभिचार या अन्य "बुरा व्यवहार" अभी भी उनके सबसे लाभदायक उपक्रमों में से एक है, क्योंकि दांव अब लड़े गए हैं। बाल अभिरक्षा, गुजारा भत्ता या वैवाहिक संपत्ति विवाद। निजी जांचकर्ता एक निवेशक के लिए उचित परिश्रम भी कर सकते हैं जो एक निवेश समूह, फंड मैनेजर या अन्य उच्च-जोखिम वाले व्यवसाय या निवेश उद्यम के साथ निवेश करने पर विचार कर रहा है। यह संभावित निवेशक को धोखाधड़ी या पोंजी स्कीम का शिकार होने से बचाने में मदद कर सकता है। एक लाइसेंस प्राप्त और अनुभवी अन्वेषक यह बता सकता है कि निवेश जोखिम भरा है और / या निवेशक के पास एक संदिग्ध पृष्ठभूमि है। इसे खोजी देय परिश्रम कहा जाता है, और 21 वीं शताब्दी में बड़े पैमाने पर पोंजी योजनाओं और धोखाधड़ी निवेश वाहनों जैसे मैडॉफ, स्टैनफोर्ड, पेटर्स, रोथस्टीन, और सेकेंडरी द्वारा रिपोर्ट किए गए सैकड़ों लोगों की सार्वजनिक रिपोर्टों के साथ अधिक प्रचलित हो रहा है। विनिमय आयोग अन्य कानून प्रवर्तन एजेंसियों के साथ। == जिम्मेदारियों == निजी जांचकर्ता भी जनता के दिमाग में अक्सर उद्योग से जुड़े नहीं कई तरह के काम करते हैं। उदाहरण के लिए, कई प्रक्रिया में शामिल होते हैं, एक कानूनी मामले में पार्टियों को समन, उप्पोनास, और अन्य कानूनी दस्तावेजों की व्यक्तिगत डिलीवरी। फरार देनदारों का पता लगाने से पीआई के कार्य भार का एक बड़ा हिस्सा भी बन सकता है। कई एजेंसियां ​​विशेषज्ञता के एक विशेष क्षेत्र में विशेषज्ञ हैं। उदाहरण के लिए, कुछ पीआई एजेंसियां ​​केवल अनुरेखण में सौदा करती हैं। कुछ मुट्ठी भर कंपनियां तकनीकी निगरानी काउंटर-उपायों में विशेषज्ञ होती हैं, जिन्हें कभी-कभी इलेक्ट्रॉनिक काउंटर उपाय भी कहा जाता है, जो इलेक्ट्रॉनिक सर्विलांस के अवांछित रूपों (उदाहरण के लिए, औद्योगिक जासूसी उद्देश्यों के लिए एक खराब बोर्डरूम) के साथ काम करना और व्यवहार करना है। यह आला सेवा आम तौर पर खुफिया / प्रतिवाद, कार्यकारी संरक्षण और कानून प्रवर्तन संस्थाओं से थोड़ी संख्या में पृष्ठभूमि वाले लोगों द्वारा संचालित की जाती है, जिनके कर्तव्यों में संगठित अपराध, आतंकवाद और नार्को-ट्रैन्कग जांच में एक उपकरण के रूप में ईव्सड्रॉपिंग उपकरणों की गुप्त स्थापना शामिल है। अन्य पीआई, जिसे कॉरपोरेट जांचकर्ता भी कहा जाता है, कॉरपोरेट मामलों के विशेषज्ञ हैं, जिनमें एंटीफ्रॉड काम, नुकसान की रोकथाम, कर्मचारी कदाचार की आंतरिक जांच (जैसे समान रोजगार के अवसर उल्लंघन और यौन उत्पीड़न), बौद्धिक संपदा और व्यापार रहस्य, प्रतिपत्ति, कॉपीराइट का संरक्षण शामिल है। उल्लंघन जांच, परिश्रम जांच, मैलवेयर और साइबर आपराधिक गतिविधि, और कंप्यूटर फोरेंसिक काम करते हैं। कुछ पीआई पेशेवर गवाहों के रूप में कार्य करते हैं, जहाँ वे स्थितियों को देखने या अदालत में उनके अभाव की रिपोर्ट करने या असामाजिक व्यवहार में सबूत इकट्ठा करने के लिए स्थितियों का निरीक्षण करते हैं। == अंडरकवर अन्वेषक == एक अंडरकवर अन्वेषक, अंडरकवर जासूस, या अंडरकवर एजेंट एक ऐसा व्यक्ति है जो एक निस्संदेह तीसरे पक्ष का प्रतिरूपण करते हुए संदिग्ध या पुष्टि आपराधिक गतिविधि की जांच करता है। अंडरकवर जांचकर्ता अक्सर एक संदिग्ध विद्रोही समूह में घुसपैठ करते हैं, जो अपने निर्धारित लक्ष्य के बारे में जानकारी प्राप्त करने के अंतिम उद्देश्य के साथ अवैध सामान या सेवाओं को खरीदने के इच्छुक व्यक्ति के रूप में प्रस्तुत करते हैं। कई अंडरकवर जांचकर्ता छिपे हुए कैमरों को ले जाते हैं और रिकार्डर उनके शरीर को ढांढस बंधाते हैं ताकि वे उनकी जांच में मदद कर सकें। जांच की अवधि कई महीनों तक, या कुछ चरम मामलों में हो सकती है। नौकरी की खतरनाक प्रकृति के कारण, उनकी वास्तविक पहचान को उनके सक्रिय करियर के दौरान गुप्त रखा जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.nyc.gov/html/om/pdf/2009/pr442-09_report.pdf|title=Gun Show : Undercover : Report on Illegal Sales at Gun Shows|last=|first=|date=|website=nyc.gov|archive-url=|archive-date=2015-10-15|dead-url=|access-date=2020-01-12}}</ref> आर्थिक जांच, व्यापार खुफिया और प्रतियोगियों पर जानकारी, सुरक्षा सलाह, विशेष सुरक्षा सेवाओं की जानकारी, आपराधिक जांच, जांच की पृष्ठभूमि, और प्रोफ़ाइल पॉलीग्राफ परीक्षण ऐसी भूमिका के सभी विशिष्ट उदाहरण हैं। कुछ प्रकार के अंडरकवर जांचकर्ता, उनके नियोक्ता पर निर्भर करते हुए, कामगार के मुआवजे के दुरुपयोग के आरोपों की जांच करेंगे। घायल होने का दावा करने वालों को अक्सर छिपे हुए कैमरे / रिकॉर्डर से जांच और रिकॉर्ड किया जाता है। यह तब अदालत में या ग्राहक को प्रस्तुत किया जाता है जिसने जांच के लिए भुगतान किया था। == दुनिया भर में == कई न्यायालयों को [[लाइसेंस]] प्राप्त करने के लिए पीआई की आवश्यकता होती है। स्थानीय कानूनों के आधार पर, वे आग्नेयास्त्र ले सकते हैं या नहीं ले सकते हैं, कुछ पूर्व कानून प्रवर्तन एजेंट (पूर्व पुलिस अधिकारियों सहित) हैं, कुछ पूर्व जासूस हैं, कुछ पूर्व सैनिक हैं, कुछ एक निजी सैन्य कंपनी के लिए काम करते थे, और कुछ हैं पूर्व अंगरक्षक और सुरक्षा गार्ड। जबकि पीआई आपराधिक मामलों की जांच कर सकते हैं, अधिकांश के पास पुलिस प्राधिकरण नहीं है, और इस तरह, वे केवल नागरिकों की गिरफ्तारी और हिरासत में लेने की शक्तियों तक सीमित हैं जो किसी अन्य नागरिक के पास हैं। उनसे अपेक्षा की जाती है कि वे अपने ग्राहकों की ओर से किसी भी अवलोकन के संबंध में विस्तृत नोट रखने और [[न्यायालय|अदालत]] में गवाही देने के लिए तैयार रहें। कानून के दायरे में रहने के लिए बहुत सावधानी की आवश्यकता होती है, अन्यथा जांचकर्ता को आपराधिक आरोपों का सामना करना पड़ सकता है। निगरानी कार्य करते समय अनियमित घंटों की भी आवश्यकता हो सकती है। == बाहरी कड़ी == <references /> q7s62oyw0plk99x667s43mscloh5xs1 6631953 6631949 2026-10-22T06:21:52Z चाहर धर्मेंद्र 703114 प्रचार सामग्री हटाई 6631953 wikitext text/x-wiki एक निजी जासूस एक निजी अन्वेषक, या पूछताछ एजेंट, एक व्यक्ति होता है, जिसे एक व्यक्ति या समूहों द्वारा जांच कानून सेवाओं के लिए रखा जा सकता है। निजी जांचकर्ता अक्सर आपराधिक और सिविल मामलों में वकीलों के लिए काम करते हैं। == इतिहास == 1833 में, एक [[फ़्रान्स|फ्रांसीसी]] [[सेना|सैनिक]], अपराधी और निजी व्यक्ति, यूजीन फ्रांकोइस विडोक ने पहली ज्ञात निजी जासूसी एजेंसी की स्थापना की, "ले ब्यूरो देस रेंसिग्नेसेज यूनिवर्सिटीज ले लेमर्स एट ल'इंडर्स्टी" ("द ऑफिस ऑफ यूनिवर्सल इंफॉर्मेशन फॉर कॉमर्स) और उद्योग ") और पूर्व दोषियों को काम पर रखा है। आधिकारिक [[कानून]] प्रवर्तन ने इसे बंद करने की कई बार कोशिश की। 1842 में, पुलिस ने उन्हें गबन का मामला सुलझाने के बाद गैरकानूनी कारावास और झूठे दिखावा पर पैसे लेने के संदेह में गिरफ्तार किया। विडोक ने बाद में संदेह किया कि यह एक सेट-अप था। उन्हें पांच साल की सजा सुनाई गई और उन पर 3,000 फ्रैंक का जुर्माना लगाया गया, लेकिन कोर्ट ऑफ अपील ने उन्हें रिहा कर दिया। विडोक को आपराधिक जाँच के लिए रिकॉर्ड-कीपिंग, क्रिमिनोलॉजी और बैलिस्टिक की शुरुआत करने का श्रेय दिया जाता है। उन्होंने जूता छापों के पहले प्लास्टर कास्ट किए। उन्होंने अपनी मुद्रण कंपनी के साथ अमिट स्याही और अटल बंधन पत्र बनाया। एंथ्रोपोमेट्रिक्स का उनका रूप अभी भी आंशिक रूप से फ्रांसीसी पुलिस द्वारा उपयोग किया जाता है। उन्हें परोपकारी कार्यों के लिए भी श्रेय दिया जाता है - उन्होंने दावा किया कि उन्होंने कभी भी किसी ऐसे व्यक्ति के बारे में सूचित नहीं किया, जिसने वास्तविक जरूरत के लिए चोरी की है। <ref>{{Cite web|url=https://www.bls.gov/ooh/protective-service/private-detectives-and-investigators.htm|title=Private Detectives and Investigators : Occupational Outlook Handbook: : U.S. Bureau of Labor Statistics|website=www.bls.gov|language=en-us|access-date=2021-01-12}}</ref> विडोक के बाद, उद्योग का जन्म हुआ था। निजी जांचकर्ताओं ने शुरुआती दिनों में पुलिस को जिन मामलों में अपने ग्राहकों को लगा कि पुलिस सुसज्जित नहीं थी या करने को तैयार नहीं थी, उनमें से अधिकांश ने काम किया। इस नए निजी खोजी उद्योग के लिए एक बड़ी भूमिका श्रम विवादों में कंपनियों की सहायता करना थी। कुछ शुरुआती निजी जांचकर्ताओं ने सशस्त्र गार्ड को एक निजी मिलिशिया के रूप में कार्य करने के लिए प्रदान किया। यूनाइटेड किंगडम में, चार्ल्स फ्रेडरिक फील्ड ने 1852 में मेट्रोपॉलिटन पुलिस से अपनी सेवानिवृत्ति पर एक पूछताछ कार्यालय स्थापित किया। फील्ड चार्ल्स डिकेंस का दोस्त बन गया, और बाद वाले ने उनके बारे में लेख लिखे। 1862 में, उनके एक कर्मचारी, हंगरी इग्नाटियस पॉल पोलाकी ने उसे छोड़ दिया और एक प्रतिद्वंद्वी एजेंसी स्थापित की। हालाँकि आज कम ही याद किया जाता है, लेकिन उस समय पोलाकी की प्रसिद्धि ऐसी थी कि 1870 के दशक की विभिन्न पुस्तकों में उनका उल्लेख किया गया था और 1881 के कॉमिक्स ओपेरा, पेशेंस में उनकी "गहरी पैठ" के लिए "पैडिंगटन" पोलाकी के रूप में अमर हो गए। संयुक्त राज्य अमेरिका में, एलन पिंकर्टन ने 1850 में पिंकर्टन नेशनल डिटेक्टिव एजेंसी - एक निजी जासूसी एजेंसी की स्थापना की। पिंकर्टन तब प्रसिद्ध हुए जब उन्होंने 1861 में राष्ट्रपति इब्राहीम लिंकन की हत्या की साजिश रची। और अपराधों का पता लगाना, सुरक्षा और सशस्त्र सुरक्षा को लागू करना। कभी-कभी यह दावा किया जाता है, [किसके द्वारा?] शायद अतिशयोक्ति के साथ, कि इसके अस्तित्व की ऊंचाई पर, पिंकर्टन नेशनल डिटेक्टिव एजेंसी ने संयुक्त राज्य की सेना की तुलना में अधिक एजेंटों को नियुक्त किया। एलन पिंकर्टन ने 1856 में केट वार्न को एक निजी जासूस के रूप में काम पर रखा, जिससे वह अमेरिका में पहली महिला निजी जासूस बन गईं।<ref>{{Cite web|url=http://www.pimall.com/nais/pivintage/katewarne.html|title=Kate Warne First Female Private-Eye|last=|first=|date=|website=Pimall.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710224522/http://www.pimall.com/nais/pivintage/katewarne.html|archive-date=10 जुलाई 2012|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref> 19 वीं सदी के अंत में अमेरिका में संघ की अशांति के दौरान, कंपनियों ने कभी-कभी पिंकर्टन से ऑपरेटर्स और सशस्त्र गार्ड को काम पर रखा। 1892 के होमस्टेड दंगा के बाद, कई राज्यों ने संघ के हमलों के दौरान निजी सुरक्षा गार्डों के आयात को प्रतिबंधित करने वाले तथाकथित "एंटी-पिंकर्टन" कानूनों को पारित किया। 1893 का संघीय एंटी-पिंकर्टन एक्ट "संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार या कोलंबिया जिले की सरकार" द्वारा नियोजित होने से "पिंकर्टन डिटेक्टिव एजेंसी द्वारा नियुक्त एक व्यक्ति, या इसी तरह के संगठन" को प्रतिबंधित करना जारी रखता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.gao.gov/decisions/bidpro/298370.htm|title=U.S. GAO - B-298370; B-298490, Brian X. Scott, August 18, 2006|date=2016-03-04|website=web.archive.org|access-date=2021-01-12|archive-date=4 मार्च 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001958/http://www.gao.gov/decisions/bidpro/298370.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> पिंकर्टन एजेंटों को पश्चिमी डाकू जेसी जेम्स, रेनो भाइयों और वाइल्ड बंच को ट्रैक करने के लिए काम पर रखा गया था, जिसमें बुच कैसिडी और सनडांस किड शामिल थे। === रोज़गार === विशेष शैक्षणिक और व्यावहारिक अनुभव वाले कई निजी जासूस / अन्वेषक भी पूंजी की सजा और अन्य आपराधिक रक्षा मामलों पर रक्षा वकीलों के साथ काम करते हैं। कई अन्य बीमा जांचकर्ता हैं जो संदिग्ध दावों की जांच करते हैं। नो-फॉल्ट तलाक के आगमन से पहले, कई निजी जांचकर्ताओं ने तलाक के लिए आधार स्थापित करने के लिए विवाह के भीतर व्यभिचार या अन्य आचरण का प्रमाण मांगा। कई न्यायालयों में इस तरह के सबूतों की कानूनी आवश्यकता की कमी के बावजूद, [[प्रेस]] रिपोर्टों के अनुसार, पति-पत्नी के साक्ष्य एकत्र करना और 'व्यभिचार या अन्य "बुरा व्यवहार" अभी भी उनके सबसे लाभदायक उपक्रमों में से एक है, क्योंकि दांव अब लड़े गए हैं। बाल अभिरक्षा, गुजारा भत्ता या वैवाहिक संपत्ति विवाद। निजी जांचकर्ता एक निवेशक के लिए उचित परिश्रम भी कर सकते हैं जो एक निवेश समूह, फंड मैनेजर या अन्य उच्च-जोखिम वाले व्यवसाय या निवेश उद्यम के साथ निवेश करने पर विचार कर रहा है। यह संभावित निवेशक को धोखाधड़ी या पोंजी स्कीम का शिकार होने से बचाने में मदद कर सकता है। एक लाइसेंस प्राप्त और अनुभवी अन्वेषक यह बता सकता है कि निवेश जोखिम भरा है और / या निवेशक के पास एक संदिग्ध पृष्ठभूमि है। इसे खोजी देय परिश्रम कहा जाता है, और 21 वीं शताब्दी में बड़े पैमाने पर पोंजी योजनाओं और धोखाधड़ी निवेश वाहनों जैसे मैडॉफ, स्टैनफोर्ड, पेटर्स, रोथस्टीन, और सेकेंडरी द्वारा रिपोर्ट किए गए सैकड़ों लोगों की सार्वजनिक रिपोर्टों के साथ अधिक प्रचलित हो रहा है। विनिमय आयोग अन्य कानून प्रवर्तन एजेंसियों के साथ। == जिम्मेदारियों == निजी जांचकर्ता भी जनता के दिमाग में अक्सर उद्योग से जुड़े नहीं कई तरह के काम करते हैं। उदाहरण के लिए, कई प्रक्रिया में शामिल होते हैं, एक कानूनी मामले में पार्टियों को समन, उप्पोनास, और अन्य कानूनी दस्तावेजों की व्यक्तिगत डिलीवरी। फरार देनदारों का पता लगाने से पीआई के कार्य भार का एक बड़ा हिस्सा भी बन सकता है। कई एजेंसियां ​​विशेषज्ञता के एक विशेष क्षेत्र में विशेषज्ञ हैं। उदाहरण के लिए, कुछ पीआई एजेंसियां ​​केवल अनुरेखण में सौदा करती हैं। कुछ मुट्ठी भर कंपनियां तकनीकी निगरानी काउंटर-उपायों में विशेषज्ञ होती हैं, जिन्हें कभी-कभी इलेक्ट्रॉनिक काउंटर उपाय भी कहा जाता है, जो इलेक्ट्रॉनिक सर्विलांस के अवांछित रूपों (उदाहरण के लिए, औद्योगिक जासूसी उद्देश्यों के लिए एक खराब बोर्डरूम) के साथ काम करना और व्यवहार करना है। यह आला सेवा आम तौर पर खुफिया / प्रतिवाद, कार्यकारी संरक्षण और कानून प्रवर्तन संस्थाओं से थोड़ी संख्या में पृष्ठभूमि वाले लोगों द्वारा संचालित की जाती है, जिनके कर्तव्यों में संगठित अपराध, आतंकवाद और नार्को-ट्रैन्कग जांच में एक उपकरण के रूप में ईव्सड्रॉपिंग उपकरणों की गुप्त स्थापना शामिल है। अन्य पीआई, जिसे कॉरपोरेट जांचकर्ता भी कहा जाता है, कॉरपोरेट मामलों के विशेषज्ञ हैं, जिनमें एंटीफ्रॉड काम, नुकसान की रोकथाम, कर्मचारी कदाचार की आंतरिक जांच (जैसे समान रोजगार के अवसर उल्लंघन और यौन उत्पीड़न), बौद्धिक संपदा और व्यापार रहस्य, प्रतिपत्ति, कॉपीराइट का संरक्षण शामिल है। उल्लंघन जांच, परिश्रम जांच, मैलवेयर और साइबर आपराधिक गतिविधि, और कंप्यूटर फोरेंसिक काम करते हैं। कुछ पीआई पेशेवर गवाहों के रूप में कार्य करते हैं, जहाँ वे स्थितियों को देखने या अदालत में उनके अभाव की रिपोर्ट करने या असामाजिक व्यवहार में सबूत इकट्ठा करने के लिए स्थितियों का निरीक्षण करते हैं। == अंडरकवर अन्वेषक == एक अंडरकवर अन्वेषक, अंडरकवर जासूस, या अंडरकवर एजेंट एक ऐसा व्यक्ति है जो एक निस्संदेह तीसरे पक्ष का प्रतिरूपण करते हुए संदिग्ध या पुष्टि आपराधिक गतिविधि की जांच करता है। अंडरकवर जांचकर्ता अक्सर एक संदिग्ध विद्रोही समूह में घुसपैठ करते हैं, जो अपने निर्धारित लक्ष्य के बारे में जानकारी प्राप्त करने के अंतिम उद्देश्य के साथ अवैध सामान या सेवाओं को खरीदने के इच्छुक व्यक्ति के रूप में प्रस्तुत करते हैं। कई अंडरकवर जांचकर्ता छिपे हुए कैमरों को ले जाते हैं और रिकार्डर उनके शरीर को ढांढस बंधाते हैं ताकि वे उनकी जांच में मदद कर सकें। जांच की अवधि कई महीनों तक, या कुछ चरम मामलों में हो सकती है। नौकरी की खतरनाक प्रकृति के कारण, उनकी वास्तविक पहचान को उनके सक्रिय करियर के दौरान गुप्त रखा जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.nyc.gov/html/om/pdf/2009/pr442-09_report.pdf|title=Gun Show : Undercover : Report on Illegal Sales at Gun Shows|last=|first=|date=|website=nyc.gov|archive-url=|archive-date=2015-10-15|dead-url=|access-date=2020-01-12}}</ref> आर्थिक जांच, व्यापार खुफिया और प्रतियोगियों पर जानकारी, सुरक्षा सलाह, विशेष सुरक्षा सेवाओं की जानकारी, आपराधिक जांच, जांच की पृष्ठभूमि, और प्रोफ़ाइल पॉलीग्राफ परीक्षण ऐसी भूमिका के सभी विशिष्ट उदाहरण हैं। कुछ प्रकार के अंडरकवर जांचकर्ता, उनके नियोक्ता पर निर्भर करते हुए, कामगार के मुआवजे के दुरुपयोग के आरोपों की जांच करेंगे। घायल होने का दावा करने वालों को अक्सर छिपे हुए कैमरे / रिकॉर्डर से जांच और रिकॉर्ड किया जाता है। यह तब अदालत में या ग्राहक को प्रस्तुत किया जाता है जिसने जांच के लिए भुगतान किया था। == दुनिया भर में == कई न्यायालयों को [[लाइसेंस]] प्राप्त करने के लिए पीआई की आवश्यकता होती है। स्थानीय कानूनों के आधार पर, वे आग्नेयास्त्र ले सकते हैं या नहीं ले सकते हैं, कुछ पूर्व कानून प्रवर्तन एजेंट (पूर्व पुलिस अधिकारियों सहित) हैं, कुछ पूर्व जासूस हैं, कुछ पूर्व सैनिक हैं, कुछ एक निजी सैन्य कंपनी के लिए काम करते थे, और कुछ हैं पूर्व अंगरक्षक और सुरक्षा गार्ड। जबकि पीआई आपराधिक मामलों की जांच कर सकते हैं, अधिकांश के पास पुलिस प्राधिकरण नहीं है, और इस तरह, वे केवल नागरिकों की गिरफ्तारी और हिरासत में लेने की शक्तियों तक सीमित हैं जो किसी अन्य नागरिक के पास हैं। उनसे अपेक्षा की जाती है कि वे अपने ग्राहकों की ओर से किसी भी अवलोकन के संबंध में विस्तृत नोट रखने और [[न्यायालय|अदालत]] में गवाही देने के लिए तैयार रहें। कानून के दायरे में रहने के लिए बहुत सावधानी की आवश्यकता होती है, अन्यथा जांचकर्ता को आपराधिक आरोपों का सामना करना पड़ सकता है। निगरानी कार्य करते समय अनियमित घंटों की भी आवश्यकता हो सकती है। == बाहरी कड़ी == <references /> 3dn1d8y8m3wf7fyrwxsowxuoyg7xlyc महिन्द्रा कमाण्डर 0 1248462 6631900 5078678 2026-10-22T05:15:57Z अमर तिवारी 932885 6631900 wikitext text/x-wiki {{शीह-ल5}} {{ज्ञानसन्दूक मोटर गाड़ी|name=Jeep CJ|image=1945-49 Willys CJ-2A (8516773565).jpg|manufacturer={{unbulleted list| [[Willys-Overland]] (1944-1953) | [[Willys Motors]] (1953-1963) | [[Kaiser-Jeep]] (1963-1970) | [[American Motors Corporation]] ([[Jeep]]) (1971-1986) }}|body_style={{unbulleted list|2-door [[Sport utility vehicle|SUV]] | 2-door [[convertible (car)|convertible]] | 2-door [[pickup truck]] }}|production=1944-1986<br>More than 1.5 million<ref name=NYTimes85/>|class=Compact [[sport utility vehicle]]|layout=[[Front-engine design|Front engine]], [[rear-wheel drive]] / [[four-wheel drive]]|assembly={{unbulleted list| [[Toledo Complex]] [[Toledo, Ohio]], [[संयुक्त राज्य]] | [[Maywood, California]], [[संयुक्त राज्य]] | [[Brampton Assembly (AMC)]] [[Brampton, Ontario]] [[Canada]] | [[Pars Khodro]], [[तेहरान]], [[ईरान]] | [[क़ाहिरा]], [[मिस्र]] ([[Arab American Vehicles|AAV]]) }}|successor={{unbulleted list|[[Jeep Wrangler]] | [[Jeep Comanche]] (For pickup version)}}|predecessor={{unbulleted list| [[Willys MB]] (For World War 2) | [[Jeep Commando]] (For pickup version) }}}} '''जीप सीजे''' ('''Jeep CJ''') एक वाहन मॉडल है जिसका निर्माणा 1945 से 1986 तक कई कम्पनियों द्वारा किया गया। 1945 विलीज जीप दुनिया की पहली बड़े पैमाने पर उत्पादित नागरिक चार पहिया ड्राइव कार थी। [[श्रेणी:वेबग्रंथागार साँचा वेबैक कड़ियाँ]] ik750mrkhhsvqkffpulaso1rryazhdk रवांडा क्रिकेट स्टेडियम 0 1303709 6631777 6218197 2026-10-21T14:55:37Z RJ Raawat 670084 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:खेलस्थल]] जोड़ी 6631777 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket ground | stadium_name = गहंगा अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम | nickname = ''"किकुकिरो ओवल"'' ''"रवांडा क्रिकेट स्टेडियम"'' | image = GCS Drone Shot-YT.jpg | caption = गहंगा क्रिकेट स्टेडियम की एक हवाई तस्वीर | location = [[किगाली|किगाली सिटी]], रवांडा | coordinates = {{Coord|2|01|46.3|S|30|06|26|E|display=inline,title|type:landmark_region:DZ}} | end1 = n/a | end2 = n/a | broke_ground = 2015 | opened = 2017 | renovated = | expanded = | closed = | demolished = | owner = [[रवांडा की राजनीति|रवांडा सरकार]] | operator = [[रवांडा क्रिकेट स्टेडियम फाउंडेशन]] | surface = घास | construction_cost = | architect = | project_manager =स्टीफन ओग्डेन एंड कंपनी | main_contractors = | former_names = किकुकिरो ओवल<br /> रवांडा क्रिकेट स्टेडियम | tenants = [[रवांडा क्रिकेट टीम]] | seating_capacity = 10,000 | dimensions = | international = true | firsttestdate = | firsttestyear = | firsttesthome = | firsttestaway = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttesthome = | lasttestaway = | firstodidate = | firstodiyear = | firstodihome = | firstodiaway = | lastodidate = | lastodiyear = | lastodihome = | lastodiaway = | firstt20idate = 18 अगस्त | firstt20iyear = 2021 | firstt20ihome = Rwanda | firstt20iaway = Ghana | lastt20idate = 21 अगस्त | lastt20iyear = 2021 | lastt20ihome = Rwanda | lastt20iaway = Ghana | firstwt20idate = 18 जून | firstwt20iyear = 2019 | firstwt20ihome = Tanzania | firstwt20iaway = Uganda | lastwt20idate = 12 जून | lastwt20iyear = 2021 | lastwt20ihome = Kenya | lastwt20iaway = Namibia | date = 18 अगस्त | year = 2021 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/ground/1151242.html ईएसपीएनक्रिकइन्फो}} '''रवांडा क्रिकेट स्टेडियम''', जिसे '''किकुकिरो ओवल''' के नाम से भी जाना जाता है, [[किगाली]], [[रवांडा]] में एक [[क्रिकेट]] मैदान है। स्टेडियम को आधिकारिक तौर पर '''गहंगा अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम''' नाम दिया गया है।<ref name="NT">{{Cite web|url=http://www.newtimes.co.rw/section/read/221979 |title=Thousands to grace Gahanga Cricket Stadium inauguration |accessdate=7 June 2018 |work=The New Times}}</ref><ref name="KT">{{Cite web|url=http://ktpress.rw/2017/12/rwanda-to-host-eac-2018-world-cricket-qualifiers/ |title=Rwanda To Host EAC 2018 World Cricket Qualifiers |accessdate=7 June 2018 |work=KT Press}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:रवांडा में क्रिकेट मैदान]] [[श्रेणी:खेलस्थल]] sasl48yiy0kuyemnya6xd1j1gr4a37p 6631778 6631777 2026-10-21T14:56:50Z RJ Raawat 670084 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:क्रिकेट मैदान]] जोड़ी 6631778 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket ground | stadium_name = गहंगा अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम | nickname = ''"किकुकिरो ओवल"'' ''"रवांडा क्रिकेट स्टेडियम"'' | image = GCS Drone Shot-YT.jpg | caption = गहंगा क्रिकेट स्टेडियम की एक हवाई तस्वीर | location = [[किगाली|किगाली सिटी]], रवांडा | coordinates = {{Coord|2|01|46.3|S|30|06|26|E|display=inline,title|type:landmark_region:DZ}} | end1 = n/a | end2 = n/a | broke_ground = 2015 | opened = 2017 | renovated = | expanded = | closed = | demolished = | owner = [[रवांडा की राजनीति|रवांडा सरकार]] | operator = [[रवांडा क्रिकेट स्टेडियम फाउंडेशन]] | surface = घास | construction_cost = | architect = | project_manager =स्टीफन ओग्डेन एंड कंपनी | main_contractors = | former_names = किकुकिरो ओवल<br /> रवांडा क्रिकेट स्टेडियम | tenants = [[रवांडा क्रिकेट टीम]] | seating_capacity = 10,000 | dimensions = | international = true | firsttestdate = | firsttestyear = | firsttesthome = | firsttestaway = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttesthome = | lasttestaway = | firstodidate = | firstodiyear = | firstodihome = | firstodiaway = | lastodidate = | lastodiyear = | lastodihome = | lastodiaway = | firstt20idate = 18 अगस्त | firstt20iyear = 2021 | firstt20ihome = Rwanda | firstt20iaway = Ghana | lastt20idate = 21 अगस्त | lastt20iyear = 2021 | lastt20ihome = Rwanda | lastt20iaway = Ghana | firstwt20idate = 18 जून | firstwt20iyear = 2019 | firstwt20ihome = Tanzania | firstwt20iaway = Uganda | lastwt20idate = 12 जून | lastwt20iyear = 2021 | lastwt20ihome = Kenya | lastwt20iaway = Namibia | date = 18 अगस्त | year = 2021 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/ground/1151242.html ईएसपीएनक्रिकइन्फो}} '''रवांडा क्रिकेट स्टेडियम''', जिसे '''किकुकिरो ओवल''' के नाम से भी जाना जाता है, [[किगाली]], [[रवांडा]] में एक [[क्रिकेट]] मैदान है। स्टेडियम को आधिकारिक तौर पर '''गहंगा अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम''' नाम दिया गया है।<ref name="NT">{{Cite web|url=http://www.newtimes.co.rw/section/read/221979 |title=Thousands to grace Gahanga Cricket Stadium inauguration |accessdate=7 June 2018 |work=The New Times}}</ref><ref name="KT">{{Cite web|url=http://ktpress.rw/2017/12/rwanda-to-host-eac-2018-world-cricket-qualifiers/ |title=Rwanda To Host EAC 2018 World Cricket Qualifiers |accessdate=7 June 2018 |work=KT Press}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:रवांडा में क्रिकेट मैदान]] [[श्रेणी:खेलस्थल]] [[श्रेणी:क्रिकेट मैदान]] fagybhl71b1s3lbl34ac6l8nfa9asw1 नव्या नायर 0 1311232 6631929 6611357 2026-10-22T05:43:43Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631929 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2021}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=नव्या नायर|image=|birth_name=धन्या राजू नायरी|birth_date=14 अक्टूबर 1985|birth_place=[[हरिप्पड]], [[केरल]], [[भारत]]|occupation=[[अभिनेत्री]]|nationality=भारतीय|spouse={{विवाह|संतोष मेनन|2010}}|years active=2001 - वर्तमान|children=1}} '''धन्या राजू नायर''', जिन्हें उनके मंच नाम '''नव्या नायर''' के नाम से जाना जाता है, एक भारतीय फिल्म अभिनेत्री हैं, जो मलयालम, कन्नड़ और कुछ तमिल फिल्मों में दिखाई दी हैं। वह सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए 2 केरल राज्य फिल्म पुरस्कार, सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए एक फिल्मफेयर पुरस्कार - मलयालम और कलीममणि पुरस्कार की प्राप्तकर्ता हैं। सितंबर 2021 तक, उसने 51 से अधिक फिल्मों में अभिनय किया है। ==व्यक्तिगत जीवन== नव्या नायर का जन्म राजू और वीना से हुआ था। वह एलेप्पी जिले के [[हरिप्पाड]] के पास एक गांव चेप्पड़ की रहने वाली हैं। फिल्म निर्देशक के. मधु उनके चाचा हैं। उन्होंने 10 वीं कक्षा तक बेथानी बालिकामडोम हाई स्कूल, नांगियारकुलंगारा में पढ़ाई की और फिर एमएसएम हायर सेकेंडरी स्कूल में पढ़ाई की, जहाँ उनकी माँ एक शिक्षिका थीं। वह एमबीए ग्रेजुएट हैं। उन्होंने 21 जनवरी 2010 को मुंबई के एक बिजनेसमैन संतोष मेनन से शादी की और उनका एक बेटा है। ==फिल्मी करियर== वह तब भी स्कूल में थी जब उसे 2001 में दिलीप के साथ इष्टम में अभिनय करने वाली पहली फिल्म भूमिका की पेशकश की गई थी। फिल्म हिट थी, आलोचकों और जनता ने उसके प्रदर्शन की प्रशंसा की। इसके बाद दिलीप के साथ साझेदारी में मज़हथुल्लिक्किलुक्कम, कुंजिकूनन, कल्याणरमन, पांडिप्पाडा, ग्रामफोन और पट्टानाथिल सुंदरन जैसी फिल्मों में भूमिकाएँ निभाईं। नव्या का सबसे लोकप्रिय चरित्र नंदनम में "बालमणि" है। उन्होंने सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए केरल राज्य फिल्म पुरस्कार और उसी के लिए 2002 में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री - मलयालम के लिए प्रतिष्ठित फिल्मफेयर पुरस्कार जीता। उन्हें मोहनलाल, ममूटी, [[सुरेश गोपी]], [[जयराम]], दिलीप, पृथ्वीराज और जयसूर्या के साथ जोड़ा गया है। उन्होंने सायरा और कन्ने मदनगुका और व्यावसायिक फिल्मों में अभिनय किया। सायरा 2007 में कान्स इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में "टॉस लेस सिनेमाज डू मोंडे" खंड में शुरुआती फिल्म थी, जो कान्स इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में प्रदर्शित चौथी मलयालम फिल्म थी। 'सायरा' ने 21 अन्य अंतर्राष्ट्रीय फिल्म समारोहों में भाग लिया जैसे कि [[संयुक्त राज्य अमेरिका|यूएसए]], ब्राजील, इज़राइल, रूस, इटली, ग्रीस, जिम्बाब्वे, बेल्जियम, [[बांग्लादेश]] आदि में। उन्होंने फिर से कन्ने मदनगुका और सायरा में अपने प्रदर्शन के लिए राज्य पुरस्कार जीता। तमिल सिनेमा में उनकी शुरुआत अज़गिया थेये के साथ हुई, लेकिन सबसे उल्लेखनीय 2009 की तमिल फिल्म आदम कूथु थी, जिसने सर्वश्रेष्ठ तमिल फिल्म का राष्ट्रीय पुरस्कार जीता। टीवी चंद्रन फिल्म मणिमेकला नामक एक चरित्र के इर्द-गिर्द घूमती है, जिसे नव्या नायर ने निभाया है। उन्हें तीसरी बार सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार|राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार]] के लिए माना गया, पहली बार 2002 में नंदनम के लिए और 2005 में सायरा के लिए। उनकी पहली कन्नड़ फिल्म गाजा है, जिसमें उन्होंने अभिनेता दर्शन के साथ स्क्रीन साझा की और उन्हें नाम यजमनारू और बॉस जैसी लगातार हिट फिल्में मिलीं। उनके नाम लगभग 50 फिल्में हैं। [[नयनतारा]] द्वारा प्रतिस्थापित किए जाने से पहले, उन्हें शुरुआत में फिल्म अय्या में कास्ट किया गया था। शादी के बाद, उन्होंने अपना पूर्णकालिक अभिनय करियर बंद कर दिया। वह 2012 में सीन ओन्नू नम्मुदे वीडु के साथ फिल्मों में वापस आईं। लगभग 2 वर्षों के विराम के बाद, उन्होंने मलयालम थ्रिलर दृश्यम की कन्नड़ रीमेक दृश्या की। ==टेलीविजन== शादी के बाद वह एशियानेट पर मंच डांस डांस में जज थीं और उन्होंने एशियानेट भरथक्कनमारुडे श्राधकु में एक और रियलिटी शो की मेजबानी की। उन्होंने कुछ विज्ञापनों में भी काम किया है। उन्होंने एशियानेट पर सनफीस्ट डेलीशस स्टार सिंगर सीजन 7 को भी जज किया। उन्होंने उसी चैनल के बादाई बंगले में भी शिरकत की। 2016 में, उन्होंने सूर्या टीवी पर एक कॉमेडी रियलिटी शो लाफिंग विला में भाग लिया। ==लेखन और नृत्य करियर== उन्होंने नव्या रसंगल नामक एक आत्मकथा प्रकाशित की। 2018 में, उन्होंने नृत्य वीडियो "चिन्नमचिरु किलिये" के साथ अपना पहला निर्देशन उद्यम शुरू किया। यह नृत्य तमिल कवि भारथियार की इसी नाम की कविता का उनका रूपांतरण था। उसने बाल तस्करी को अपने काम की थीम के रूप में लिया। ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|1398736}} qx7gkbzfr3rl7h15tlromwjw4ppukm3 हरनाज़ कौर संधू 0 1320101 6631930 6581650 2026-10-22T05:44:03Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631930 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder | name = हरनाज़ कौर संधू | image = Sandhu graces Vineet Jain’s Miss Universe 2021 success bash (cropped).jpg | caption = | birth_date = {{Birth date and age|2000|03|03|df=y}} | birth_place = [[चंडीगढ़]], [[भारत]] | height = {{height|m=1.76|precision=1}} | occupation =मॉडलिंग, अभिनय | education = | alma_mater = | residence =चंडीगढ़ | title = [[मिस यूनिवर्स 2021]] | competitions = * [[फेमिना मिस इंडिया 2019|फेमिना मिस इंडिया 2019]]<br>(Top 12)<br> * [[मिस दिवा 2021|मिस दिवा 2021]]<br>(विजेता)<br> * <br>{{TBD}}<br> | hair_color = काला | eye_color = भूरा }} '''हरनाज कौर संधू''' (जन्म 3 मार्च 2000) एक भारतीय [[मॉडल (व्यक्ति)|मॉडल]] और [[सौंदर्य प्रतियोगिता]] की उपाधि धारक हैं, जिन्हें [[मिस दिवा]] २०२१ का ताज पहनाया गया था। अब उन्होंने [[मिस यूनिवर्स २०२१]] प्रतियोगिता में [[भारत]] का प्रतिनिधित्व करते हुए [[मिस यूनिवर्स]] का मुकुट अपने नाम किया है और ऐसा करने वाली तीसरी भारतीय महिला बन गईं हैं।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.oneindia.com/news/international/india-s-harnaaz-kaur-sandhu-miss-universe-2021-652870.html|title=भारत की हरनाज कौर संधू के सिर सजा मिस यूनिवर्स 2021 का ताज, क्या जवाब देकर ब्रह्मांड सुंदरी बनी?|website=वन इंडिया हिंदी|accessdate=2021-12-13|language=hi}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन और शिक्षा== संधू का जन्म और पालन-पोषण [[चंडीगढ़]] में हुआ था।<ref>{{Cite news|url=https://hindi.oneindia.com/news/india/who-is-miss-universe-2021-harnaaz-kaur-sandhu-652874.html|title=कौन हैं हरनाज कौर संधू, जो 21 साल की उम्र में बनीं मिस यूनिवर्स, जानें उनके बारे में सबकुछ|last=कुमारी|first=पल्लवी|date=१३ दिसम्बर २०२१|work=वन इंडिया}}</ref> उन्होंने शिवालिक पब्लिक स्कूल और चंडीगढ़ में पोस्ट ग्रेजुएट गवर्नमेंट कॉलेज फॉर गर्ल्स में पढ़ाई की।<ref name="शिक्षा">{{cite web|url=https://ndtv.in/lifestyle/miss-universe-2021-know-who-is-harnaaz-sandhu-miss-universe-2021-5-things-about-harnaaz-sandhu-2649139|title=हरनाज संधू से जुड़ी खास 5 बातें|date=13 दिसम्बर 2021|work=एनडीटीवी|access-date=14 दिसंबर 2021|archive-date=14 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214164603/https://ndtv.in/lifestyle/miss-universe-2021-know-who-is-harnaaz-sandhu-miss-universe-2021-5-things-about-harnaaz-sandhu-2649139|url-status=dead}}</ref> वह फिलहाल एमए [[लोक प्रशासन]] की पढ़ाई कर रही हैं। हरनाज़ ने दो पंजाबी फिल्मों 'पाऊ बारां' और 'बाई जी कुट्टंगे' में भी काम किया हैं।<ref name="शिक्षा"/> दोनों फिल्में अगले साल रिलीज होंगी। == सौंदर्य प्रतियोगिता == संधू ने किशोरी के रूप में प्रतियोगिता में भाग लेना शुरू किया, मिस चंडीगढ़ 2017 और मिस मैक्स इमर्जिंग स्टार इंडिया 2018 जैसे खिताब जीते। संधू का पहला पेशेवर फोटोशूट 4 जुलाई को [[चण्डीगढ़]] स्थित सेलिब्रिटी फोटोग्राफर आर्यमन भाटिया द्वारा हसल स्टूडियो में किया गया था। फेमिना मिस इंडिया पंजाब 2019 का खिताब जीतने के बाद, संधू ने [[फेमिना मिस इंडिया|फेमिना मिस इंडिया 2019]] में भाग लिया, जहां उन्होंने अंततः शीर्ष 12 में जगह बनाई। ===मिस दिवा 2021=== 16 अगस्त 2021 को, संधू को [[:en:Miss Diva 2021|मिस दिवा 2021]] के शीर्ष 50 सेमीफाइनलिस्टों में से एक के रूप में चुना गया था। बाद में 23 अगस्त को, उन्हें शीर्ष 20 फाइनलिस्टों में से एक के रूप में पुष्टि की गई, जो टेलीविज़न मिस दिवा प्रतियोगिता में भाग लेंगे। 22 सितंबर को आयोजित प्रारंभिक प्रतियोगिता के दौरान, संधू ने मिस ब्यूटीफुल स्किन का पुरस्कार जीता और मिस बीच बॉडी, मिस ब्यूटीफुल स्माइल, मिस फोटोजेनिक और मिस टैलेंटेड के लिए फाइनलिस्ट बनीं। 30 सितंबर को, मुंबई में फाइनल के दौरान, संधू को आउटगोइंग टाइटलहोल्डर [[:en:Adline Castelino|एडलाइन कैस्टेलिनो]] द्वारा विजेता के रूप में ताज पहनाया गया। मिस दिवा 2021 के रूप में, वह [[मिस यूनिवर्स]] 2021 प्रतियोगिता में [[ऐलात]], [[इज़राइल]] में [[भारत]] का प्रतिनिधित्व करेंगी।<ref>{{cite web|url=https://conandaily.com/2021/09/30/harnaaz-sandhu-biography-13-things-about-miss-universe-india-2021/|title=Harnaaz Sandhu biography: 13 things about Miss Universe India 2021|last=एल्टाटिस|first=कोनन|date=2021-09-30|language=en}}</ref> ===मिस यूनिवर्स 2021=== मिस दिवा 2021 जीतने के बाद संधू को भारत की तरफ से [[मिस यूनिवर्स 2021]] में भाग लेने का हक मिल गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.latestly.com/socially/lifestyle/harnaaz-sandhu-is-miss-universe-india-2021-ritika-khatnani-wins-miss-diva-supranational-2022-title-check-final-results-of-beauty-pageant-2905098.html|title=Harnaaz Sandhu Is Miss Universe India 2021, Ritika Khatnani Wins Miss Diva Supranational 2022 Title|website=latestly.com}}</ref> यह प्रतियोगिता 12 दिसम्बर 2021 को [[ऐलात|ईलत]], इज़राएल में आयोजित की गई।<ref>{{Cite web |date=20 जुलाई 2021 |title=Miss Universe 2021 to be held in Israel, Steve Harvey to return as host |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/07/20/miss-universe-2021-israel-steve-harvey-return-host/8024225002/ |access-date=20 जुलाई 2021 |website=[[यूएसए टुडे]]}}</ref> संधू पहले 80 प्रतियोगियों के समूह से आगे निकाल्ते हुए शीर्ष १६, फिर शीष १०, शीर्ष ५ और शीर्ह ३ तक पहुंच गईं। तीन सबसे सुन्दर लडकियों में स्थान बनाने के बाद उन्होंने मिस दक्षिण अफ्रीका और मिस पराग्वे नादिया परेरा को पछाडते हुए ब्रह्मांड सुंदरी का मुकुट अपने नाम कर लिया।<ref name="ndtv_victory">{{Cite web|title=पढ़ें भारत को 21 साल बाद मिस यूनिवर्स का खिताब दिलाने वाली हरनाज संधू से जुड़ी 5 बड़ी बातें|url=https://ndtv.in/lifestyle/miss-universe-2021-know-who-is-harnaaz-sandhu-miss-universe-2021-5-things-about-harnaaz-sandhu-2649139|access-date=13 दिसम्बर 2021|first=शालिनी|last=सेंगर|website=NDTV.com|archive-date=14 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214164603/https://ndtv.in/lifestyle/miss-universe-2021-know-who-is-harnaaz-sandhu-miss-universe-2021-5-things-about-harnaaz-sandhu-2649139|url-status=dead}}</ref> उन्हें ब्रह्मांड सुदंरी का मुकुट [[मिस यूनिवर्स 2020]] [[एन्ड्रिया मेज़ा]] ने पहनाया। इसके साथ ही वह यह सौंदर्य प्रतियोगिता जीतने वाली तीसरी भारतीय महिला बन गईं।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatimes.com/hindi/trending/human-interest/miss-universe-2021-harnaaz-sandhu-from-india-wins-the-title-after-21-years-556599.html|title=कौन हैं हरनाज़ संधू जो 21 साल बाद मिस यूनिवर्स का ताज लेकर भारत लौट रही हैं?|work=इंडियाटाइम्स हिंदी|date=13 दिसम्बर 202|first=संचिता|last=पाठक}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sfchronicle.com/entertainment/article/Harnaaz-Sandhu-of-India-named-70th-Miss-Universe-16696891.php|title=Harnaaz Sandhu of India named 70th Miss Universe|work=सैन फ्रांसिस्को क्रॉनिकल|date=12 दिसम्बर 2021|language=en|access-date=14 दिसंबर 2021|archive-date=13 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213052301/https://www.sfchronicle.com/entertainment/article/Harnaaz-Sandhu-of-India-named-70th-Miss-Universe-16696891.php|url-status=dead}}</ref><ref name="ndtv_victory"/> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commonscat}} *{{url|missuniverse.com|मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट}} [[श्रेणी: 2000 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:विश्व सुन्दरी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी:मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी:विश्व सुन्दरी विजेता]] [[श्रेणी:मिस यूनिवर्स विजेता]] [[श्रेणी:भारतीय मॉडल]] 8mzsb2dru12jjlq8vpjpiwnuxffevti साल्हेर की लड़ाई 0 1349763 6631915 6628908 2026-10-22T05:39:43Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631915 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = साल्हेर की लड़ाई | partof = [[शाही मराठा विस्तार]] | date = फरवरी 1672 | place = [[साल्हेर]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | territory = [[मराठा|मराठों]] ने [[साल्हेर]] और [[मुल्हेर किला]] और आसपास के [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] क्षेत्रों पर कब्जा कर लिया। | result = '''[[मराठा साम्राज्य|मराठा]] विजय''' | status = | combatant1 = [[File:Flag of the Maratha Empire.svg|25px]] [[मराठा साम्राज्य]] | combatant2 = [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]] [[मुगल साम्राज्य]] | commander1 = [[File:Flag of the Maratha Empire.svg|25px]] प्रतापराव गुजर<br>[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|25px]] मोरोपंत त्र्यंबक पिंगले<br>[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|25px]] आनंदराव माकाजी<br>[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|25px]] सूर्याजी काकदे {{KIA}}<br>[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|25px]] रूपाजी भोसले | commander2 = [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]] [[दिलेर खान]]<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]] बहादुर खान<ref>{{cite book |author=Jaswant Lal Mehta |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1526-1707 |url=https://books.google.com/books?id=BsIgAAAAMAAJ&q=salher+battle |year=1981 |publisher=Sterling|isbn=9788120706170 }}</ref><br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]] इखास खान<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]] बहलोल खान | }} '''सालहर की लड़ाई''' फरवरी 1672 ई. में [[मराठा साम्राज्य]] और [[मुगल साम्राज्य]] के बीच लड़ी गई थी। लड़ाई [[नासिक जिला|नासिक]] जिले के [[साल्हेर]] किले के पास लड़ी गई थी। परिणाम मराठा साम्राज्य के लिए एक निर्णायक जीत थी। इस लड़ाई को विशेष रूप से महत्वपूर्ण माना जाता है क्योंकि यह पहली कड़ी लड़ाई है जिसमें मराठा साम्राज्य ने मुगल साम्राज्य को हराया था।<ref name=":0">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Q5kVk6msxUcC&dq=salher+battle&pg=PA27|title=From the Death of Shivaji to the Death of Aurangzeb|author=Y.G. Bhave|publisher=Northern Book Centre|year=2000|pages=42|isbn=9788172111007}}</ref> ==पृष्ठभूमि== [[पुरंदर की संधि]] (1665) के बाद [[शिवाजी]] को [[मुगल साम्राज्य]] को 23 किले सौंपना पड़ा था।<ref name=":1">{{Cite web|url=http://creativeindiamag.com/india/the-decisive-battle-where-shivaji-rewrote-history-and-the-mughal-rout/|title=The Battle Where Shivaji Rewrote History And Mughal Rout {{!}} Creative India|website=creativeindiamag.com|language=en-US|access-date=2017-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107015955/http://creativeindiamag.com/india/the-decisive-battle-where-shivaji-rewrote-history-and-the-mughal-rout/|archive-date=7 November 2017|url-status=dead}}</ref> रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण किले, जैसे [[सिंहगढ़]], [[पुरंदर किला|पुरंदर]], [[लोहगढ़]], [[करनाला किला|करनाला]], और [[महुली]], मुगल साम्राज्य को सौंप दिये गए थे।<ref name=":1" /> इस संधि के बाद शिवाजी को आगरा में औरंगजेब के दरबार में जाने के लिए बाध्य होना पड़ा। सितंबर 1666 में आगरा से उनके प्रसिद्ध पलायन के बाद, 2 साल के लिए शांति रही<ref name=":2" /> 1670-1672 के बीच की अवधि में शिवाजी की शक्ति और क्षेत्र में एक बड़ी वृद्धि हुई । शिवाजी के सेनाओं ने बागलान तालुका, खानदेश, और सूरत में सफलतापूर्वक छापेमारी की और एक दर्जन से अधिक किलों पर कब्जा कर लिया।<ref name=":1"/> ==लड़ाई== जनवरी 1671 में सेनापति [[प्रतापराव गूजर]] और उनकी 15,000 की सेना ने मुगल साम्राज्य के औंधा, पट्टा और त्र्यंबक किलों पर कब्जा कर लिया और साल्हेर और मुल्हेर पर हमला किया। <ref name=":1" /> इसके कारण औरंगजेब ने अपने दो सेनापतियों इखलास खान और बहलोल खान को 12,000 घुड़सवारों के साथ [[साल्हेर]] वापस लेने के लिए भेजा। अक्टूबर 1671 में, मुगलों ने साल्हेर की घेराबंदी की। बदले में [[शिवाजी]] ने अपने दो कमांडरों [[पेशवा]] मोरोपंत पिंगले और सरदार प्रतापराव गुजर को किले को पुनः प्राप्त करने की आज्ञा दी।<ref name=":3">{{Cite book|title=Siva Chhatrapati, Being a Translation of Sabhasad Bakhar with Extracts from Chitnis and Sivadigvijaya, with Notes|last=Nath|first=Surendra|pages=103}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oJlyfJBXlUsC&dq=salher+battle&pg=PA199|title=Mahadev Govind Ranade, Volume 3|author=Verinder Grover|publisher=Deep & Deep Publications|year=1996|pages=199|isbn=9788171002450}}</ref> 50,000 मुगलों ने 6 महीने से अधिक समय तक किले को घेर रखा था। शिवाजी साल्हेर के सामरिक महत्व को जानते थे क्योंकि यह महत्वपूर्ण व्यापारिक मार्गों पर मुख्य किला था। Dइस बीच दिलेरखान ने [[पुणे]] पर भी हमला कर दिया था और शिवाजी पुणे को नहीं बचा सके क्योंकि उनकी मुख्य सेनाएं दूर थीं। शिवाजी ने दिलेरखान को पुणे से उसे दूर खींचने की और साल्हेर पहुँचने के लिए विवश करके एक योजना तैयार की। उस समय [[मोरोपंत त्र्यंबक पिंगले]] दक्षिण कोंकण में थे और प्रतापराव गूजर औरंगाबाद के पास छापेमारी कर रहे थे। उन्होंने दोनों को आदेश दिया कि किले को मुक्त करने के लिए साल्हेर में मुगलों पर हमला करें। अपने सेनापतियों को लिखे अपने पत्र में शिवाजी ने लिखा था 'उत्तर की ओर जाओ और साल्हेर पर हमला करो और दुश्मन को हराओ'।<ref>{{Cite book|last=Jadhav|first=Namdeorao|title=Ganimi Kava}}</ref> दोनों मराठा सेनाएँ वाणी गाँव के पास मिलीं और नासिक में मुगल शिविर को दरकिनार कर साल्हेर के पास पहुँचे। कुल मराठा ताकत 40,000 (20,000 पैदल सेना + 20,000 घुड़सवार सेना) की थी। यह इलाका घुड़सवार सेना की लड़ाई के लिए उपयुक्त नहीं था इसलिए मराठा कमांडरों ने अलग-अलग जगहों पर मुगल सेना को लुभाने, विभाजित करने और खत्म करने का फैसला किया। योजना के अनुसार प्रतापराव गूजर ने 5,000 घुड़सवारों के साथ मुगलों पर धावा बोल दिया और कई अप्रशिक्षित सैनिकों को मार डाला। आधे घंटे के बाद मुगल पूरी तरह से तैयार हो गए और प्रतापराव ने अपनी सेना के साथ एक नकली वापसी शुरू कर दी। 25,000 की पूरी मुगल घुड़सवार सेना ने मराठों का पीछा करना शुरू कर दिया। प्रतापराव ने साल्हेर से 25 किमी दूर एक दर्रे में मुगल घुड़सवार सेना का लालच दिया, जहां आनंदराव माकाजी के अधीन 15,000 घुड़सवार छिपे हुए थे। प्रतापराव ने दर्रे से मुंह मोड़ लिया और एक बार फिर मुगलों पर आक्रमण कर दिया। आनंदराव के अधीन 15,000 ताजा घुड़सवारों ने दर्रे के दूसरे छोर को अवरुद्ध कर दिया और मुगलों को चारों ओर से घेर लिया। ताजा मराठा घुड़सवार सेना ने थके हुए मुगल घुड़सवारों को 2-3 घंटे में हरा दिया। हजारों मुगल युद्ध से भाग गए। इसके बाद मोरोपंत ने अपनी 20,000 पैदल सेना के साथ साल्हेर में 25,000 मुगल पैदल सेना को घेर लिया और उस पर हमला कर दिया। इस मुठभेड़ में प्रमुख मराठा सरदार और शिवाजी के बचपन के दोस्त सूर्यजी काकड़े युद्ध में एक [[ज़ाम्बुराक]] तोप से मारे गए थे।<ref>{{Cite book|last=Sabhasad|first=Krushnaji Anant|title=Sabhasad Bakhar|year=1697}}</ref> लड़ाई पूरे एक दिन तक चली और अनुमान है कि दोनों पक्षों के लगभग 10,000 लोग मारे गए थे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=deHZAUDHzYwC&dq=salher+battle&pg=PA366|title=Shivaji, the Great Maratha, Volume 2|author=H.S. Sardesai|publisher=Cosmo Publications|year=2002|pages=366|isbn=9788177552867}}</ref> शाही मुगल सेनाओं को पूरी तरह से खदेड़ दिया गया और मराठों ने उन्हें करारी हार दी।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Q5kVk6msxUcC&dq=salher+battle&pg=PA27|title=From the Death of Shivaji to the Death of Aurangzeb|author=Y.G. Bhave|publisher=Northern Book Centre|year=2000|pages=27|isbn=9788172111007}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BsIgAAAAMAAJ&q=salher+battle|title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1526-1707|author=Jaswant Lal Mehta|publisher=Sterling|year=1981|pages=404|isbn=9788120706170}}</ref><ref name=":2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FIIQhuAOGaIC&dq=salher+battle&pg=PA42|title=The State at War in South Asia|author=Pradeep Barua|publisher=University of Nebraska|year=2005|pages=42|isbn=0803213441}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|title=Siva Chhatrapati, Being a Translation of Sabhasad Bakhar with Extracts from Chitnis and Sivadigvijaya, with Notes|last=Nath|first=Surendra|pages=104}}</ref> ==परिणाम== मराठा साम्राज्य की एक निर्णायक जीत हुई और साल्हेर और मुल्हेर का पास का किला भी मराठा नियंत्रण में आए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5mIVt_Zd-0C&dq=shriman+yogi+shivaji+the+great&pg=PP5|title=Shivaji the Great|date=2003|publisher=Balwant Printers Pvt. Ltd.|isbn=9788190200004|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Siva Chhatrapati, Being a Translation of Sabhasad Bakhar with Extracts from Chitnis and Sivadigvijaya, with Notes|last=Nath|first=Surendra|pages=105}}</ref> इस लड़ाई तक [[शिवाजी]] की अधिकांश जीत [[गुरिल्ला युद्ध]] के माध्यम से हुई थी, लेकिन साल्हेर पहली लड़ाई थी जिसमें मराठाो ने मुगलो को खुला युद्धक्षेत्र में हराया।<ref name=":0" /> उन्हें गजपति (हाथियों के भगवान), हयपति (घुड़सवारों के भगवान), गडपति (किलों के भगवान), और जलपति (उच्च समुद्र के स्वामी) के रूप में संबोधित किया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4BY-DwAAQBAJ|title=The Grand Rebel|last=Kincaid|first=Dennis|date=January 0101|publisher=Prabhat Prakashan|pages=172|language=en}}</ref> कुछ साल बाद 1674 में शिवाजी महाराज को उनके राज्य के सम्राट (या [[छत्रपति]]) के रूप में शिवाजी, नें खुद का राज्याभिषेक करवा लिया और स्वराज्य के महाराजा पहले छत्रपति बन गए। == सन्दर्भ : सभासद बखर == {{Reflist}}{{मराठा साम्राज्य}} [[श्रेणी:मराठा मुग़ल लड़ाइयाँ]] [[श्रेणी:मराठों से जुड़ी लड़ाई]] mrgjsiggalvf0fccuc0hypidglvktne गजेंद्रगढ़ की लड़ाई 0 1350653 6631917 6629370 2026-10-22T05:40:20Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631917 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |name=गजेंद्रगढ़ की लड़ाई |partof=मराठा-मैसूर युद्ध |date=जून 1786 |place=गजेंद्रगढ़, कर्नाटक |result='''मराठा साम्राज्य विजय''' |combatant1=[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|border|22px]] [[मराठा साम्राज्य]] |combatant2={{flagicon image|Flag of Mysore.svg}} [[मैसूर का साम्राज्य]] |commander1=[[तुकोजीराव होलकर]] |commander2=[[टीपू सुल्तान]] |strength1=100,000 |strength2=80,000 |Casualties = }} {{Campaignbox मराठा–मैसूर युद्ध}} '''गजेंद्रगढ़ की लड़ाई''' जून 1786 में [[मराठा-मैसूर युद्ध]] के दौरान लड़ी गई थी। [[तुकोजीराव होलकर]] के नेतृत्व में [[मराठा साम्राज्य]] की एक सेना ने [[गजेंद्रगढ़]] के शहर और किले पर कब्जा कर लिया। ==पृष्ठभूमि== 1764 और 1772 के बीच, मराठा प्रधान मंत्री [[माधवराव पेशवा]] के नेतृत्व में मराठों ने मैसूर के शासक [[हैदर अली]] को लगातार तीन लड़ाइयों में हराया था। इन सभी लड़ाइयों में, युद्ध के मोर्चे पर कार्रवाई में नेता गूटी के मुराराव घोरपड़े थे जिन्हें पेशवा ने सेनापति की उपाधि से सम्मानित किया था। हैदर अली हार का बदला लेने का मौका तलाश रहा था। 1775 और 1782 के बीच, मराठा सेना [[प्रथम आंग्ल-मराठा युद्ध]] में लगी हुई थी। हैदर अली ने इस अवसर का लाभ उठाया और 1776 में गूटी को घेर लिया। मुराराव ने चार महीने तक लड़ाई लड़ी लेकिन यह महसूस करते हुए कि मराठा उनके बचाव में नहीं आ सकते, उन्होंने हैदर अली को किले को आत्मसमर्पण कर दिया। मुराराव को उनकी पत्नी के साथ कैद कर लिया गया और 1779 में कैदी के रूप में उनकी मृत्यु हो गई। हैदर अली ने दत्तावाद, गजेंद्रगढ़ जैसे अन्य घोरपड़े क्षेत्रों को जब्त कर लिया और फतेह अली खान को करनाल, [[गडग]], ​​[[धारवाड़]] और [[बेल्लारी]] के प्रांत के राज्यपाल के रूप में नियुक्त किया। ==लड़ाई== ईस्ट इंडिया कंपनी के साथ युद्ध समाप्त हो जाने के बाद, मराठा अभिभावक मंत्री [[नाना फडणवीस]] ने हैदर अली के बेटे [[टीपू सुल्तान]] के कब्जे वाले क्षेत्रों को वापस लेने का फैसला किया। चूंकि सिंधिया रोहिल्ला के खिलाफ अपने युद्ध में व्यस्त थे, [[तुकोजीराव होलकर]], [[महाराजा]] [[इंदौर]] को टीपू सुल्तान के खिलाफ युद्ध के मोर्चे का नेतृत्व करने के लिए कहा गया और पेशवा जनरल हरिपंत फड़के को सहायता प्रदान करने के लिए कहा गया था। [[हैदराबाद के निज़ाम|हैदराबाद के निजाम]] अली, आसिफजा भी मराठों में शामिल हो गए और उन्होंने जून 1786 में गजेंद्रगढ़ पर छापा मारा। टीपू की सेना गणेश व्यंकाजी के नेतृत्व में तोपखाने के हमले का सामना नहीं कर सकी। उनकी बेराड पैदल सेना को हरिपंत और मालोजीराजे के नेतृत्व में मराठा घुड़सवार सेना ने परास्त कर दिया।<ref name="Sorokhaibam">{{cite book|author=Jeneet Sorokhaibam|url=https://www.google.co.in/books/edition/Chhatrapati_Shivaji/ngCqCQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Battle+of+Gajendragad&pg=PA26&printsec=frontcover|title=Chhatrapati Shivaji The Maratha Warrior and His Campaign|publisher=Vij Books India Private Limited|isbn=9789382573494|year=2013|page=27}}</ref><ref name="Sen">{{cite book|author=Sailendra Nath Sen|url=http://books.google.com/books?id=Y-kanqrtVhYC&lpg=PA59&dq=gajendragad%201787&pg=PA54#v=onepage&q=gajendragad%201787&f=false|title=Anglo-Maratha Relations, 1785-96|publisher=Popular Prakashan|isbn=9788171547890|year=1994|page=54}}</ref> ==परिणाम== अंतत: टीपू ने युद्धविराम की पेशकश की। अप्रैल 1787 में गजेंद्रगढ़ की संधि पर हस्ताक्षर किए गए। संधि में, बादामी और गजेंद्रगढ़ 14 गांवों के साथ मुराराव घोरपड़े के छोटे भाई दौलतराव को सौंप दिए गए थे और आधा ताल्लुक निजाम को सौंप दिया गया।<ref name="DoT">{{Cite web|url=https://www.karnatakatourism.org/tour-item/gajendragad-fort/|title=Gajendragad Fort|publisher=Dept of Tourism, Karnataka Govt|access-date=10 फ़रवरी 2022|archive-date=11 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211003300/https://www.karnatakatourism.org/tour-item/gajendragad-fort/|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} {{मराठा साम्राज्य}} [[श्रेणी:मराठा और मैसूर की लड़ाइयाँ]] [[श्रेणी:मराठों से जुड़ी लड़ाई]] klxk8aq4yxlvx0b1snhu6udx7fn4tkz डॉ॰ आंबेडकर नगर 0 1381242 6631956 6468640 2026-10-22T06:34:55Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 /* इन्हें भी देखें */ कड़ियाँ लगाई 6631956 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = डॉ॰ आंबेडकर नगर |other_name = Dr. Ambedkar Nagar<br>महूँ |image = Dr. Bhimrao Ambedkar Memorial Mhow.jpg |image_caption = डॉ॰ भीमराव आंबेडकर स्मारक |pushpin_label = डॉ॰ आंबेडकर नगर |pushpin_map = India Madhya Pradesh |coordinates = {{coord|22.55|75.76|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = मध्य प्रदेश में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[इंदौर ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रांत]] |subdivision_name2 = [[मध्य प्रदेश]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 85023 |population_as_of = 2001 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिंदी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 }} '''डॉ॰ आंबेडकर नगर''' (Dr. Ambedkar Nagar), जिसे पहले '''महूँ''' (Mhow) के नाम से जाना जाता था, [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य के [[इंदौर ज़िला|इंदौर ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यहाँ [[भीमराव आंबेडकर|डॉ॰ भीमराव आंबेडकर]] का जन्म हुआ था और यह एक ऐतिहासिक [[छावनी]] भी है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref> == विवरण == डॉ॰ आंबेडकर नगर मध्य प्रदेश के मालवा क्षेत्र के [[इंदौर]] जिले का एक छोटा सा [[छावनी]] कस्बा है। यह [[मुंबई]]–[[आगरा]] रोड पर इंदौर शहर के दक्षिण में 23 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। यह [[भीमराव आंबेडकर|डॉ॰ भीमराव आंबेडकर]] की [[भीम जन्मभूमि|जन्मभूमि]] है। सन् 2003 में [[मध्य प्रदेश सरकार]] द्वारा इस शहर का नाम बदलकर डॉ॰ आंबेडकर नगर रख दिया गया है। महूँ में [[भारतीय थलसेना]] के कई इकाईयाँ है। यहाँ पर इंफैंट्री स्कूल, सेना का संचार प्रौद्योगिकी महाविद्यालय (MCTE) और थलसेना का युद्ध महाविद्यालय स्थित हैं। तथा यहाँ विश्व प्रसिद्ध डॉ॰ भीमराव आंबेडकर राष्ट्रीय सामाजिक शोध संस्थान है। == इन्हें भी देखें == * [[इंदौर ज़िला]] * [[भीमराव आम्बेडकर]] * [[मालवा]] == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{मध्य प्रदेश के जिले}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:इंदौर ज़िला]] [[श्रेणी:इंदौर ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:भीमराव आंबेडकर]] mngjgmu68q8edj7y82qu7vab22m9tlc 6631957 6631956 2026-10-22T06:37:13Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 व्याकरण में सुधार 6631957 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = डॉ॰ आंबेडकर नगर |other_name = Dr. Ambedkar Nagar<br>महूँ |image = Dr. Bhimrao Ambedkar Memorial Mhow.jpg |image_caption = डॉ॰ भीमराव आंबेडकर स्मारक |pushpin_label = डॉ॰ आंबेडकर नगर |pushpin_map = India Madhya Pradesh |coordinates = {{coord|22.55|75.76|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = मध्य प्रदेश में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[इंदौर ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रांत]] |subdivision_name2 = [[मध्य प्रदेश]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 85023 |population_as_of = 2001 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिंदी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 }} '''डॉ॰ आंबेडकर नगर''' (Dr. Ambedkar Nagar), जिसे पहले '''महूँ''' (Mhow) के नाम से जाना जाता था, [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य के [[इंदौर ज़िला|इंदौर ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यहाँ [[भीमराव आंबेडकर|डॉ॰ भीमराव आंबेडकर]] का जन्म हुआ था और यह एक ऐतिहासिक [[छावनी]] भी है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref> == विवरण == डॉ॰ आंबेडकर नगर मध्य प्रदेश के मालवा क्षेत्र के [[इंदौर]] जिले का एक छोटा सा [[छावनी]] कस्बा है। यह [[मुंबई]]–[[आगरा]] रोड पर इंदौर शहर के दक्षिण में 23 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। यह [[भीमराव आंबेडकर|डॉ॰ भीमराव आंबेडकर]] की [[भीम जन्मभूमि|जन्मभूमि]] है। सन् 2003 में [[मध्य प्रदेश सरकार]] द्वारा इस शहर का नाम बदलकर डॉ॰ आंबेडकर नगर रख दिया गया है। महूँ में [[भारतीय थलसेना]] के कई इकाईयाँ हैं। यहाँ पर इंफैंट्री स्कूल, सेना का संचार प्रौद्योगिकी महाविद्यालय (MCTE) और थलसेना का युद्ध महाविद्यालय स्थित हैं। तथा यहाँ विश्व प्रसिद्ध डॉ॰ भीमराव आंबेडकर राष्ट्रीय सामाजिक शोध संस्थान है। == इन्हें भी देखें == * [[इंदौर ज़िला]] * [[भीमराव आम्बेडकर]] * [[मालवा]] == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{मध्य प्रदेश के जिले}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:इंदौर ज़िला]] [[श्रेणी:इंदौर ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:भीमराव आंबेडकर]] j1c1bgst6qcnffai6uoxu4f289nx32z मिस राजस्थान 0 1395374 6631926 6629877 2026-10-22T05:43:16Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631926 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक संगठन|name=मिस राजस्थान|type=सौंदर्य प्रतियोगिता|headquarters=[[जयपुर ]]|key_people=योगेश मिश्रा<br />निमिषा मिश्रा|parent_organization=फ्यूज़न ग्रुप|website=https://missrajasthan.org/|logo_size=120px|founder=योगेश मिश्रा|formation=1999}}मिस राजस्थान <ref>{{Cite web|url=https://www.quickcompany.in/trademarks/3230520-miss-rajasthan|title=Miss Rajasthan {{!}} QuickCompany|website=www.quickcompany.in|access-date=2022-09-04}}</ref> एक भारतीय राज्य स्तरीय [[सौंदर्य प्रतियोगिता]] है जो राजस्थान, भारत में प्रतिवर्ष आयोजित की जाती है जिसे फ्यूजन ग्रुप द्वारा आयोजित किया जाता है। <ref>{{Cite web|url=https://missrajasthan.org/|title=Miss Rajasthan 2022|website=missrajasthan.org|access-date=2022-09-04}}</ref> मिस राजस्थान फेमिना से सम्बंधित नहीं है, जिसने 2017 से [[फेमिना मिस इंडिया]] राष्ट्रीय सौंदर्य प्रतियोगिता के लिए प्रतियोगियों के चयन के लिए एक नया प्रारूप पेश किया है। फेमिना मिस इंडिया में राजस्थान राज्य का प्रतिनिधित्व करने के लिए फेमिना मिस इंडिया राजस्थान विजेता का ताज पहनने के लिए फेमिना ने एक अलग टाइटल दिया। <ref>{{Cite web|url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/miss-india-2017-wearechanging/articleshow/57054371.cms|title=Miss India 2017: #WeAreChanging - Beauty Pageants - Indiatimes|website=Femina Miss India|access-date=2022-09-04|archive-date=4 सितंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904190332/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/miss-india-2017-wearechanging/articleshow/57054371.cms|url-status=dead}}</ref> == खिताब धारक == {| class="wikitable sortable" !संस्करण !मिस राजस्थान !प्रथम उपविजेता !द्वितीय उपविजेता !संदर्भ |- | align="center" |2026 |श्रीजा गुप्ता |वंशिका नूनिया |शगुन राठौड़ |<ref name=":42">{{Cite web|url=https://www.sangritoday.com/rajasthan/jaipur/shreeja-gupta-crowned-miss-rajasthan-2026-at-grand-finale-in-jaipur|title=Shreeja Gupta Crowned Miss Rajasthan 2026 at Grand Finale in Jaipur|last=Today|first=Sangri|date=2026-07-04|website=Sangri Today|language=en|access-date=2026-07-09}}</ref><ref name=":52">{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/g/local/rajasthan/jaipur/news/miss-rajasthan-2026-grand-finale-glamour-confidence-models-jaipur-138361397.html|title=6500 प्रतिभागियों को पीछे छोड़ श्रीजा गुप्ता बनीं 'मिस-राजस्थान 2026: ग्रैंड फिनाले में टॉप मॉडल्स ने बिखेरा जलवा, वंशिका नूनिया रहीं फर्स्ट रनर-अप - Jaipur News|date=2026-07-04|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2026-07-09}}</ref> |- | align="center" |2025 |ट्विंकल पुरोहित |मीनाक्षी चप्पोला |रिशिता काशिवा |<ref name=":22">{{Cite web|url=https://www.jaipur-mirror.com/miss-rajasthan-2025-grand-finale-winner-twinkle-purohit|title=Twinkle Purohit Crowned Miss Rajasthan 2025 at Royal Grand Finale in Jaipur|last=Jaipur-Mirror|date=2025-07-13|website=Jaipur-Mirror|language=en|access-date=2025-07-13}}</ref><ref name=":32">{{Cite web|url=https://www.glamstaan.com/miss-rajasthan-2025-twinkle-purohit-crowned-grand-finale|title=Twinkle Purohit Crowned Miss Rajasthan 2025 Amidst Glamour and Grandeur in Jaipur|last=Glamstaan|date=2025-07-14|website=Glamstaan|language=en|access-date=2025-07-13}}</ref> |- | align="center" |2024 |हर्षिका बत्रा |अर्निका जैन |खुशी बेलावाला |<ref name=":03">{{Cite web|url=https://www.glamstaan.com/hindi/harshika-batra-becomes-miss-rajasthan-2024-winner|title=हर्षिका बन्ना बनी मिस राजस्थान 2024|last=Hindi|first=Glamstaan|date=2024-05-25|website=Glamstaan Hindi|language=hindi|access-date=2024-05-25}}</ref><ref name=":110">{{Cite web|url=https://hindi.sangritoday.com/harshika-batra-became-miss-rajasthan-2024-arnika-jain-got-the-title-of-first-and-khushi-belawala-the-second-runner-up|title=हर्षिका बत्रा बनी मिस राजस्थान 2024, अर्निका जैन को फर्स्ट और खुशी बेलावाला को सेकंड रनरअप का ख़िताब - Sangri Today Hindi|last1=Today|first1=Sangri|date=25 May 2024|website=hindi.sangritoday.com|access-date=2024-05-25}}</ref> |- | align="center" |2023 |वैष्णवी शर्मा |आकांक्षा चौधरी |ओरजला |<ref name=":82">{{Cite web|url=https://www.patrika.com/jaipur-news/vaishnavi-sharma-became-the-winner-of-miss-rajasthan-2023-8419155/|title=वैष्णवी शर्मा बनी मिस राजस्थान 2023 की विनर|date=2023-08-07|website=Patrika News|language=hi-IN|access-date=2023-09-10}}</ref><ref name=":92">{{Cite web|url=https://samacharnama.com/city/jaipur/vaishnavi-sharma-crowned-miss-rajasthan-2017/cid11803224.htm|title=Jaipur मिस राजस्थान की विजेता बनीं वैष्णवी शर्मा, फर्स्ट रनर अप रहीं आकांक्षा|date=2023-08-07|website=samacharnama.com|language=hi|access-date=2023-09-10}}</ref><ref name=":102">{{Cite news|url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/jaipur/news/vaishnavi-sharma-became-the-winner-of-miss-rajasthan-first-runner-up-akanksha-131648984.html|title=मिस राजस्थान की विनर बनीं वैष्णवी शर्मा, फर्स्ट रनरअप आकांक्षा:रॉयल अन्दाज में हुई ब्यूटी पैजेंट की क्राउनिंग, डिजाइनर ड्रेसेज को ग्लेमरस अंदाज में किया शोकेस|date=7 August 2023|work=Bhaskar}}</ref> |- | align="center" |2022 |तरुशी राय |प्रियन सैन |परिधि शर्मा |<ref name=":72">{{cite news|url=https://www.jagran.com/rajasthan/jaipur-priyan-sen-from-rajasthan-got-title-of-miss-earth-india2023-23515033.html|title=प्रियन सेन के नाम हुआ Miss Earth India 2023 का खिताब|work=Dainik Jagran|access-date=2023-08-30|language=hi}}</ref> |- | align="center" |2021 |मानसी राठौड़ |कशिश अश्वानी |अंजलि जोधा |<ref name=":112">{{Cite web|url=https://www.sangribuzz.com/mansi-rathore-became-miss-rajasthan-2021-grand-finale-with-grand-ceremony/|title=Mansi Rathore Became Miss Rajasthan 2021, grand finale with grand ceremony - Sangri Buzz|date=2021-10-08|language=en-US|access-date=2022-09-04}}</ref> |- | align="center" |2020 |खुशी अजवानी |गरिमा वाधवा |सुष्मिता ठुकरान |<ref name=":122">{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/hindi/rajasthan/city/jaipur/khushi-ajwani-became-miss-rajasthan/rj20210111055958645|title=खुशी अज्वानी बनीं मिस राजस्थान, रॉयल अंदाज में हुआ ग्रैंड फिनाले|date=11 January 2021|website=ETV Bharat News|access-date=2022-09-04}}</ref> |- | align="center" |2019 |कंचन खटाना |अरुणा बेनीवाल |मानसी बैनाड़ा |<ref name=":132">{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jaipur-kanchan-khatana-won-the-title-of-miss-rajasthan-2019-hydak-2323858.html|title=कंचन खटाना ने जीता मिस राजस्थान 2019 का खिताब|date=2019-08-14|website=News18 हिंदी|language=hi|access-date=2022-09-04}}</ref> |- | align="center" |2018 |आंचल बोहरा |जूही व्यास |अंशिका गोविल |<ref name=":142">{{Cite web|url=https://udaipurtimes.com/hindi/miss-rajasthan-2018-juhi-vyas-first-runner-up-of-aanchal/c74416-w2859-cid117871-s10696.htm|title=मिस राजस्थान 2018: जोधपुर की आँचल बोहरा विनर लेकसिटी की जूही व्यास फर्स्ट रनर अप|date=2018-08-14|website=udaipurtimes.com|language=hi|access-date=2022-09-04}}</ref><ref name=":152">{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2018/aug/20/jaipur-diary-1860083.html|title=Jaipur diary|date=20 August 2018|website=The New Indian Express|access-date=2022-09-04}}</ref> |- | align="center" |2017 |सिमरन शर्मा |अपर्णा जादौन |महक राठौड़ |<ref name=":162">{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jaipur-miss-rajasthan-2017-winner-is-simran-sharma-1084213.html|title=सिमरन शर्मा बनीं मिस राजस्थान 2017, ग्रैंड फिलाने में दिखा रॉयल लुक|date=2017-08-21|website=News18 हिंदी|language=hi|access-date=2022-09-04}}</ref> |- | align="center" |2016 |गीतांजलि सिंह |कनु पाराशर | |<ref name=":172">{{Cite web|url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/miss-india-contestants/2016/fmi-2016-delhi/contestantprofile/51139133.cms|title=Geetannjli-Miss India Contestants-Miss India-Beauty Pageant|website=Femina Miss India|access-date=2022-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904193547/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/miss-india-contestants/2016/fmi-2016-delhi/contestantprofile/51139133.cms|archive-date=4 सितंबर 2022|url-status=dead}}</ref><ref name=":182">{{Cite web|url=https://www.theindiapost.com/uncategorized/geetanjali-won-miss-rajasthan-2016-title/|title=Geetanjali won the MISS RAJASTHAN 2016 title {{!}} The India Post The India Post|last1=|first1=|date=2016-08-20|work=The India Post|language=en-US|access-date=2022-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904194111/https://www.theindiapost.com/uncategorized/geetanjali-won-miss-rajasthan-2016-title/|archive-date=4 सितंबर 2022|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" |2015 |कोमल महेचा | | |<ref name=":192">{{Cite web|url=https://www.archedu.org/blog/tag/miss-rajasthan-2015/|title=Miss Rajasthan 2015 Archives|date=16 May 2018|website=Arch College of Design & Business Blog|language=en-US|access-date=2022-09-04}}</ref> |- | align="center" |2004-2014 | colspan="3" |कोई डेटा मौजूद नहीं | |- | align="center" |2003 |पूनम गौड़ | | |<ref name=":202">{{Cite web|url=https://www.jaipurstuff.com/miss-rajasthan-2023-winner-crown-goes-to-vaishnavi-sharma/|title=Miss Rajasthan 2023 winner crown goes to Vaishnavi Sharma|last=Ayushi|date=2023-08-07|website=Jaipur Stuff|language=en-US|access-date=2026-09-30}}</ref><ref name=":212">{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/jaipur/news/vaishnavi-sharma-became-the-winner-of-miss-rajasthan-first-runner-up-akanksha-131648984.html|title=मिस राजस्थान की विनर बनीं वैष्णवी शर्मा, फर्स्ट रनरअप आकांक्षा: रॉयल अन्दाज में हुई ब्यूटी पैजेंट की क्राउनिंग, डिजाइनर ड्रेसेज को ग्लेमरस अंदाज में किया शोकेस - Jaipur News|date=2023-08-07|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2026-09-30}}</ref> |- | align="center" |2002 | colspan="3" |कोई डेटा मौजूद नहीं | |- | align="center" |2001 |गरिमा अग्रवाल | | |<ref name=":202" /><ref name=":212" /> |- | align="center" |2000 | colspan="3" |कोई डेटा मौजूद नहीं | |- | align="center" |1999 |जूही परमार | | |<ref name=":62">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/entertainment/kumkum-actress-juhi-parmar-is-unrecognisable-in-this-throwback-pic-1908250|title=Kumkum Actress Juhi Parmar Is Unrecognisable In This Throwback Pic|last=Goyal|first=Divya|date=Aug 29, 2018|work=NDTV}}</ref> |} == कार्यक्रम == === मिस राजस्थान 2025 === पेजेंट बिड़ला ऑडिटोरियम, जयपुर, राजस्थान में आयोजित किया गया था।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://hindi.sangritoday.com/twinkle-purohit-crowned-miss-rajasthan-2025|title=ट्विंकल पुरोहित ने जीता मिस राजस्थान 2025 का खिताब, 5000 प्रतिभागियों को पछाड़कर बनीं विजेता|last=Hindi|first=Sangri Today|date=2025-07-14|website=Sangri Today Hindi|language=hi|access-date=2025-07-17}}</ref> {| class="wikitable" !Result !Contestant |- |मिस राजस्थान 2025 |ट्विंकल पुरोहित<ref name=":0" /> |- |'''फर्स्ट रनर अप''' |मीनाक्षी छपोला |- |'''दूसरा रनर अप''' |ऋषिता काशीव |} === मिस राजस्थान 2024 === पेजेंट बिड़ला ऑडिटोरियम, जयपुर, राजस्थान में आयोजित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.glamstaan.com/harshika-batra-becomes-miss-rajasthan-2024-winner|title=हर्षिका बत्रा बनी मिस राजस्थान 2024|last=Hindi|first=Glamstaan|date=2024-05-25|website=Glamstaan Hindi|language=hindi|access-date=2025-07-17}}</ref> {| class="wikitable" |+'''अंतिम परिणाम''' !Result !Contestant |- |मिस राजस्थान 2024 |हर्षिका बत्रा |- |'''फर्स्ट रनर अप''' |अर्निका जैन |- |'''दूसरा रनर अप''' |ख़ुशी बेलवाला |} === मिस राजस्थान 2023 === पेजेंट बिड़ला ऑडिटोरियम, जयपुर, राजस्थान में आयोजित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/visualstories/news/in-jaipur-daughters-sizzle-on-the-ramp-in-beauty-pageant-miss-rajasthan-flight-of-dreams-lclcn-36812-16-05-2023|title=ब्यूटी पेजेंट मिस राजस्थान में रैंप पर बिखेरे जलवे, बेटियों ने भरी सपनों की उड़ान|date=2023-05-16|website=www.aajtak.in|language=hi|access-date=2025-07-17}}</ref> {| class="wikitable" |+'''अंतिम परिणाम''' !Result !Contestant !Note(s) |- |मिस राजस्थान 2023 |वैष्णवी शर्मा |फेमिना मिस इंडिया राजस्थान 2024 |- |फर्स्ट रनर अप |आकांक्षा चौधरी |मिस यूनिवर्स इंडिया 2025 नेशनल फाइनलिस्ट |- |दूसरा रनर अप |ओरजला | |} === मिस राजस्थान 2022 === पेजेंट 06 अगस्त 2022 को बिड़ला ऑडिटोरियम, जयपुर, राजस्थान में आयोजित किया गया था। कार्यक्रम के अंत में जयपुर की तरुशी राय को विजेता घोषित किया गया। <ref>{{Cite web|url=https://www.sangritoday.com/tarushee-rai-became-miss-rajasthan-2022-grand-finale-in-royal-and-grand-style|title=Tarushee Rai became Miss Rajasthan 2022, grand finale in royal and grand style|last=Today|first=Sangri|date=2022-08-07|website=Sangri Today|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> '''अंतिम परिणाम''' {| class="wikitable" !परिणाम ! प्रतियोगी |- | '''मिस राजस्थान 2022''' | '''तरुशी राय''' <ref>{{Cite web|url=https://thegreatpageantcommunity.com/2022/08/09/meet-the-winners-of-miss-rajasthan-2022/|title=Meet the winners of Miss Rajasthan 2022|last=thegreatpageantcommunity|date=2022-08-09|website=The Great Pageant Community|language=en-US|access-date=2022-09-04}}</ref> |- | '''फर्स्ट रनर अप''' | '''प्रियन सेन''' |- | '''दूसरा रनर अप''' | '''परिधि शर्मा''' |} === मिस राजस्थान 2021 === पेजेंट 05 अक्टूबर 2021 को बिड़ला ऑडिटोरियम, जयपुर, राजस्थान में आयोजित किया गया था। कार्यक्रम के अंत में मानसी राठौर को विजेता घोषित किया गया। <ref>{{Cite web|url=https://www.sangribuzz.com/mansi-rathore-became-miss-rajasthan-2021-grand-finale-with-grand-ceremony/|title=Mansi Rathore Became Miss Rajasthan 2021, grand finale with grand ceremony - Sangri Buzz|date=2021-10-08|language=en-US|access-date=2022-09-04}}</ref> '''अंतिम परिणाम''' {| class="wikitable" !परिणाम ! प्रतियोगी |- | '''मिस राजस्थान 2021''' | '''मानसी राठौर''' |- | '''फर्स्ट रनर अप''' | '''कशिश अश्विनी''' |- | '''दूसरा रनर अप''' | '''अंजलि जोधा''' |} === मिस राजस्थान 2020 === {| class="wikitable" !परिणाम ! प्रतियोगी ! टिप्पणियाँ) |- | '''मिस राजस्थान 2020''' | '''खुशी अजवानी''' <ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/hindi/rajasthan/city/jaipur/khushi-ajwani-became-miss-rajasthan/rj20210111055958645|title=खुशी अज्वानी बनीं मिस राजस्थान, रॉयल अंदाज में हुआ ग्रैंड फिनाले|website=ETV Bharat News|access-date=2022-09-04}}</ref> | कैंपस प्रिंसेस 2020 के फाइनलिस्ट <ref>{{Cite web|url=https://beautypageants.indiatimes.com/campus-princess/campus-princess/2020/khushi-ajwani/contestantprofile/84732037.cms|title=ABOUT-Campus Princess-Campus Princess-Beauty Pageant|website=Femina Miss India|access-date=2022-09-04|archive-date=4 सितंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904193038/https://beautypageants.indiatimes.com/campus-princess/campus-princess/2020/khushi-ajwani/contestantprofile/84732037.cms|url-status=dead}}</ref> |} === मिस राजस्थान 2019 === {| class="wikitable" !परिणाम ! प्रतियोगी ! टिप्पणियाँ) |- | '''मिस राजस्थान 2019''' | '''कंचन खटाना''' <ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jaipur-kanchan-khatana-won-the-title-of-miss-rajasthan-2019-hydak-2323858.html|title=कंचन खटाना ने जीता मिस राजस्थान 2019 का खिताब|date=2019-08-14|website=News18 हिंदी|language=hi|access-date=2022-09-04}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | मिस दिवा यूनिवर्स 2020 स्टेट फाइनलिस्ट <ref>{{Cite web|url=https://missosology.info/forum/viewtopic.php?f=8&t=1903600|title=MISS DIVA 2021: Miss Universe - Harnaaz {{!}} MS - Ritika|website=missosology.info|access-date=2022-09-04|archive-date=4 सितंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904195541/https://missosology.info/forum/viewtopic.php?f=8&t=1903600|url-status=dead}}</ref> |} === मिस राजस्थान 2018 === {| class="wikitable" !परिणाम ! प्रतियोगी |- | '''मिस राजस्थान 2018''' | '''आंचल बोहरा''' <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2018/aug/20/jaipur-diary-1860083.html|title=Jaipur diary|website=The New Indian Express|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://udaipurtimes.com/hindi/miss-rajasthan-2018-juhi-vyas-first-runner-up-of-aanchal/c74416-w2859-cid117871-s10696.htm|title=मिस राजस्थान 2018: जोधपुर की आँचल बोहरा विनर लेकसिटी की जूही व्यास फर्स्ट रनर अप|date=2018-08-14|website=udaipurtimes.com|language=hi|access-date=2022-09-04}}</ref> |} === मिस राजस्थान 2017 === {| class="wikitable" !परिणाम ! प्रतियोगी ! टिप्पणियाँ) |- | '''मिस राजस्थान 2017''' | '''सिमरन शर्मा''' <ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jaipur-miss-rajasthan-2017-winner-is-simran-sharma-1084213.html|title=सिमरन शर्मा बनीं मिस राजस्थान 2017, ग्रैंड फिलाने में दिखा रॉयल लुक|date=2017-08-21|website=News18 हिंदी|language=hi|access-date=2022-09-04}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | मिस ग्रैंड इंटरनेशनल 2020 में भारत का प्रतिनिधित्व किया <ref>{{Cite web|url=https://newslivetv.com/miss-grand-international-2020-guwahati-girl-simran-sharma-latest-photoshoot-in-thailand/|title=MISS GRAND INTERNATIONAL 2020: GUWAHATI GIRL SIMRAN SHARMA LATEST PHOTOSHOOT IN THAILAND - News Live|date=2021-02-26|language=en-GB|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.globalbeauties.com/news/2021/2/20/miss-grand-international-2020-meet-the-candidates-cuba-to-italy|title=Miss Grand International 2020: Meet the candidates (Cuba to Italy)|website=Global Beauties|language=en-US|access-date=2022-09-04|archive-date=4 सितंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904193046/https://www.globalbeauties.com/news/2021/2/20/miss-grand-international-2020-meet-the-candidates-cuba-to-italy|url-status=dead}}</ref> |} === मिस राजस्थान 2016 === {| class="wikitable" !परिणाम ! प्रतियोगी |- | '''मिस राजस्थान 2016''' | '''गीतांजलि''' <ref>{{Cite web|url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/miss-india-contestants/2016/fmi-2016-delhi/contestantprofile/51139133.cms|title=Geetannjli-Miss India Contestants-Miss India-Beauty Pageant|website=Femina Miss India|access-date=2022-09-04|archive-date=4 सितंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904193547/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/miss-india-contestants/2016/fmi-2016-delhi/contestantprofile/51139133.cms|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.theindiapost.com/uncategorized/geetanjali-won-miss-rajasthan-2016-title/|title=Geetanjali won the MISS RAJASTHAN 2016 title {{!}} The India Post The India Post|date=2016-08-20|language=en-US|access-date=2022-09-04|archive-date=4 सितंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904194111/https://www.theindiapost.com/uncategorized/geetanjali-won-miss-rajasthan-2016-title/|url-status=dead}}</ref> |} === मिस राजस्थान 2015 === {| class="wikitable" !परिणाम ! प्रतियोगी |- | '''मिस राजस्थान 2015''' | '''कोमल महेचा''' <ref>{{Cite web|url=https://www.archedu.org/blog/tag/miss-rajasthan-2015/|title=Miss Rajasthan 2015 Archives|website=Arch College of Design & Business Blog|language=en-US|access-date=2022-09-04}}</ref> |} == संदर्भ == {{Reflist}}{{सुंदरता प्रतियोगिता|state=राजस्थान}} [[श्रेणी:सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी:भारत में सौंदर्य प्रतियोगिताएं]] {{आधार}} rz6a4ic9x4qhsc00idie6sf9pkogp4q रुबिका 0 1453477 6631933 6540631 2026-10-22T05:44:43Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631933 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद}}{{Requested move notice|रिबका}}{{Infobox person|image=Benjamin West - Isaac's servant tying the bracelet on Rebecca's arm - Google Art Project (cropped).jpg|caption=''अब्राम का सेवक रिबका की बाँह पर कंगन बाँध रहा'' (1775), [[बेंजामिन वेस्ट]] द्वारा चित्र|name=रिबका|birth_date=|birth_place=[[पद्दनराम]], [[अरम्नहरैम]]|native_name={{Script/Hebrew|רִבְקָה}}|death_place=अज्ञात|spouse=[[इसहाक़]]|children=[[एसाव]], [[याक़ूब]]|father=[[बतूएल]]|relatives=[[लाबान]] (भाई)<br>[[नाहोर, तेरह का बेटा|नाहोर]] (दादा)<br>[[मिल्का]] (दादी)<br>[[इब्राहीम]] (ससुर)<br>[[सारा]] (ससुराल)<br>[[हारान]] (परदादा)<br>[[लूत]] (ससुर के भाई)<br>[[यिस्का]] (ससुर की भतीजी)}} [[श्रेणी:Articles with hCards]] '''रिबका''' ({{Langx|hbo|רִבְקָה}}, {{Langx|grc|Ῥεβέκκα}}) [[इब्रानी]] [[बाइबिल]] में [[इसहाक (इस्लाम)|इसहाक]] की पत्नी और [[याक़ूब (इस्लाम)|याकूब]] और [[एसाव]] की माँ के रूप में प्रकट होती है। बाइबिल की परंपरा के अनुसार रिबका के पिता पद्दन अराम के बेथुएल अरामियाई थे, जिन्हें अराम-नहरैम भी कहा जाता था।<ref>{{Cite book|title=Women's Divination in Biblical Literature: Prophecy, Necromancy, and Other Arts of Knowledge|url=https://archive.org/details/womensdivination0000hamo|last=Hamori|first=Esther J.|date=2015|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-17891-3}}</ref> रिबका का भाई अरामी लाबान था, और वह [[इब्राहीम|अब्राहम]] के भाई मिल्का और नाहोर की पोती थी।<ref>{{Cite book|title=The Passions of the Matriarchs|url=https://archive.org/details/passionsofmatria0000tuch|last=Tuchman|first=Shera Aranoff|last2=Rapoport|first2=Sandra E.|date=2004|publisher=KTAV Publishing House, Inc.|isbn=978-0-88125-847-9}}</ref> रिबका और इसहाक उन चार जोड़ों में से एक थे, जिनके बारे में कुछ लोगों का मानना है कि उन्हें पितृसत्ता की गुफा में दफनाया गया है, अन्य तीन [[आदम]] और [[हव्वा]], अब्राहम और सारा, और याकूब और लिआ हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.chabad.org/special/israel/points_of_interest_cdo/aid/588225/jewish/Cave-of-the-Patriarchs.htm|title=Cave of the Patriarchs|website=[[Chabad.org]]|access-date=4 February 2014}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == [[चित्र:Tissot_Abraham's_Servant_Meets_Rebecca.jpg|अंगूठाकार| [[जेम्स तिस्सो|जेम्स टिसोट]] द्वारा ''अब्राम का नौकर मीटेथ रिबका'' (१८९६-१९०२)]] इसहाक को बाँधे जाने के बाद सारा की मृत्यु हो गई। उसके दफनाने की देखभाल करने के बाद इब्राहीम अपने बेटे इसहाक के लिए एक पत्नी की तलाश में चला गया, जो पहले से ही ३७ साल का था। उसने अपने नौकर (जिसे तोराह टिप्पणीकार दमिश्क के एलीएज़र के रूप में पहचानते हैं)<ref>[[Nosson Scherman|Scherman, Rabbi Nosson]] (1993). </ref> को आज्ञा दी कि वह इसहाक को एक स्थानीय कनानी लड़की से मिलाने के बजाय अपने ही परिवार से एक दुल्हन का चयन करने के लिए अराम नाहरैम के अपने जन्मस्थान की यात्रा करे। [[इब्राहीम]] ने दुल्हन और उसके परिवार को उपहार के रूप में महंगे गहने, कपड़े और उपहार भेजे। अगर लड़की ने उसका पीछा करने से इनकार कर दिया होता, तो इब्राहीम ने कहा कि एलीएजेर को उसकी जिम्मेदारी से मुक्त कर दिया जाएगा। इसहाक के लिए सही पत्नी खोजने के लिए नौकर ने एक परीक्षा की योजना बनाई। जब वह अपने आदमियों और सामान से लदे दस ऊँटों के साथ इब्राहीम के जन्मस्थान में केंद्रीय कुएँ पर खड़ा हुआ, तो उसने परमेश्वर से प्रार्थना की: <blockquote>और ऐसा होने दे, कि जिस कन्या से मैं कहूँ, अपना घड़ा नीचे कर, कि मैं पीऊँ; और वह कहे, ले, पी ले, और मैं तेरे ऊँटोंको भी पिलाऊँगी; वह वही हो जिसे तूने अपके दास इसहाक के लिथे ठहराया हो; और इस प्रकार मैं जान लूंगा कि तूने मेरे स्वामी पर कृपा की है। : — उत्पत्ति २४:१४ </blockquote>उसके आश्चर्य करने के लिए एक जवान लड़की तुरंत बाहर आई और उसके पीने के लिए पानी लाने की पेशकश की, साथ ही साथ उसके सभी ऊँटों के लिए गर्त भरने के लिए पानी भी। रिबका ने तब तक पानी निकालना जारी रखा जब तक कि सभी ऊँट तृप्त नहीं हो गए, जिससे उसकी दयालु और उदार प्रकृति और अब्राहम के घर में प्रवेश करने की उसकी उपयुक्तता साबित हुई। नौकर ने तुरंत उसे एक सोने की नथ और दो सोने के कंगन दिए (उत्पत्ति २४:२२, उत्पत्ति २४:४७), जिसे रिबका ने अपनी माँ को दिखाने के लिए जल्दबाजी की। गहनों को देखकर रिबका का भाई लाबान अतिथि का अभिवादन करने और उसे अंदर लाने के लिए बाहर भागा। नौकर ने इब्राहीम को दी गई शपथ और रिबका के साथ अपनी यात्रा और मुलाकात के सभी विवरणों को विस्तार से बताया, जिसके बाद उसके भाई लाबान और उसके पिता बथुएल ने सहमति व्यक्त की कि वह उसके साथ वापस आ सकती है। हालांकि, रात भर पार्टी की मेजबानी करने के बाद परिवार ने रिबका को अपने साथ अधिक समय तक रखने की कोशिश की। नौकर ने जोर देकर कहा कि वे लड़की से खुद पूछें, और वह तुरंत जाने को तैयार हो गई। उसके परिवार ने उसे अपनी धाय, दबोरा (राशी के अनुसार) के साथ विदा किया, और उसे आशीर्वाद दिया, "हमारी बहन, क्या तुम हजारों असंख्य हो सकती हो, और तुम्हारी संतान अपने शत्रुओं के द्वार को प्राप्त कर सकती है।" जैसे ही रिबका और उसका दल इब्राहीम के घर के पास पहुँचा, उन्होंने इसहाक को बएर-लहै-रोई के खेतों में दूर से देखा। [[तालमुद]]<ref>[[Berakhot (Talmud)|Berachot]] 26b.</ref> और [[मिद्रश]] बताते हैं कि इसहाक प्रार्थना कर रहा था, जब उसने दोपहर की प्रार्थना मिनचा की स्थापना की। ऐसे आध्यात्मिक रूप से उन्नत व्यक्ति को देखकर, रिबका तुरंत अपने ऊँट से उतर गई और साथ के नौकर से पूछा कि वह कौन है। जब उसने सुना कि यह उसका भावी पति है, तो उसने नम्रता से खुद को घूंघट से ढक लिया। इसहाक उसे अपनी मृतक माता सारा के तंबू में ले आया, उससे विवाह किया और उससे प्रेम किया। राशी के अनुसार सारा के जीवित रहने के दौरान उसके तंबू की विशेषता वाले तीन चमत्कार, और जो उसकी मृत्यु के साथ गायब हो गए, रिबका के तंबू में प्रवेश करने पर फिर से प्रकट हुए। ये थे: शब्बत पूर्व संध्या से शब्बत पूर्व संध्या तक उसके तम्बू में एक दीपक जलता था, उसके आटे में एक आशीर्वाद था, और एक बादल उसके तम्बू पर मंडराता था (ईश्वरीय उपस्थिति का प्रतीक)। === शादी का इशारा === इसहाक और रिबका के विवाह तक की कुछ घटनाओं को पारंपरिक यहूदी विवाह समारोह में संस्थागत रूप दिया गया है। चौपड़े के नीचे दूल्हा और [[वर|दुल्हन के]] खड़े होने से पहले, वे एक विशेष समारोह में भाग लेते हैं जिसे ''बडेकेन'' (घूंघट) कहा जाता है। दूल्हे को दो एस्कॉर्ट्स द्वारा दुल्हन के पास ले जाया जाता है और उसे देखकर, अपना चेहरा घूंघट से ढक लेता है, जिस तरह रिबका ने इसहाक से शादी करने से पहले अपना चेहरा ढक लिया था। तब दूल्हा (या दुल्हन का पिता, या कार्यवाहक [[रब्बी]]) दुल्हन पर वही आशीर्वाद दोहराता है जो रिबका के परिवार ने उसके लिए सुनाया था, "हमारी बहन, तुम हजारों की संख्या में आ सकती हो, और तुम्हारा वंश द्वार का अधिकारी हो सकता है इसके दुश्मनों की।"<ref>{{Cite web|url=http://home.nyc.rr.com/tonymorris/Ceremony/Ceremony.html|title=Jewish Wedding Ceremony Explained|publisher=nyc.rr.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20040212080331/http://home.nyc.rr.com/tonymorris/Ceremony/Ceremony.html|archive-date=12 February 2004}}</ref> == विवाह और मातृत्व == [[चित्र:James_Jacques_Joseph_Tissot_-_Rebecca_Meets_Isaac_by_the_Way_-_Google_Art_Project.jpg|अंगूठाकार|237x237पिक्सेल| रिबका मीट्स इसहाक बाय द वे, [[जेम्स तिस्सो|जेम्स टिसोट]] द्वारा (१८९६-१९०२ में कभी)]] राशी द्वारा उद्धृत पारंपरिक गिनती के अनुसार इसहाक की बंधन के समय इसहाक ३७ वर्ष का था। उस उम्र के लिए तर्क यह है कि सारा, जिसने ९० वर्ष की उम्र में इसहाक को जन्म दिया था, जब वह १२७ वर्ष की थी, तब बंधन के बाद उसकी मृत्यु हो गई, जिससे उस समय इसहाक लगभग ३७ वर्ष का हो गया। इसहाक ४० साल का था जब उसने रिबका से शादी की।<ref>Genesis 25:20.</ref> उनके बच्चे होने से पहले बीस साल बीत गए; उस पूरे समय में इसहाक और रिबका दोनों ने संतान के लिए परमेश्वर से बहुत प्रार्थना की। परमेश्वर ने अंततः इसहाक की प्रार्थनाओं का उत्तर दिया और रिबका गर्भवती हुई।<ref>{{Cite web|url=http://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/246618/jewish/Jacob-and-Esau.htm|title=Jacob and Esau|website=[[Chabad.org]]|access-date=4 February 2014}}</ref> रिबका अपनी गर्भावस्था के दौरान बेहद असहज थी और भगवान से पूछने गई कि वह इतनी पीड़ा क्यों झेल रही है। मिडराश के अनुसार जब भी वह टोरा अध्ययन के एक घर से गुज़रती, तो जैकब को बाहर आने के लिए संघर्ष करना पड़ता; जब भी वह किसी [[मूर्तिपूजा]] के घर के पास से गुज़रती, एसाव बाहर निकलने के लिए व्याकुल हो उठता।<ref>Genesis Rabbah 63:6.</ref> यह सोचकर कि वह एक बच्चे को जन्म दे रही है जो परस्पर विरोधी प्रवृत्तियों को प्रदर्शित कर रहा है, रिबका ने शेम और एबर के येशिवा पर ज्ञान प्राप्त करने की माँग की। वहाँ उसे भविष्यवाणी मिली कि उसके गर्भ में जुड़वाँ बच्चे लड़ रहे हैं और जीवन भर लड़ते रहेंगे।<ref>{{Cite web|url=http://www.ujcvp.org/adath_jeshurun/vortify/toldot.html|title=Vortify Yourself: Parshat Toldot|last=Rosenzweig|first=Rabbi Yosil|date=29 November 1997|publisher=[[United Jewish Community of the Virginia Peninsula]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110518044704/http://www.ujcvp.org/adath_jeshurun/vortify/toldot.html|archive-date=18 May 2011|access-date=30 December 2010}}</ref> भविष्यवाणी में यह भी कहा गया था कि वृद्ध छोटे की सेवा करेगा; इसके कथन, "एक व्यक्ति दूसरे से अधिक शक्तिशाली होगा" का अर्थ यह लिया गया है कि दोनों राष्ट्र कभी भी एक साथ शक्ति प्राप्त नहीं करेंगे; जब एक गिरेगा, तो दूसरा उठेगा, और इसके विपरीत।<ref>Rashi on Genesis 25:23.</ref> परंपरा के अनुसार रिबका ने भविष्यवाणी को अपने पति के साथ साझा नहीं किया। जब रिबका को जन्म देने का समय आया, तो पहला बच्चा जो बाहर आया वह लाल और बालों से भरा हुआ निकला, उसकी एड़ी दूसरे के हाथ से पकड़ी हुई निकली। दर्शकों ने पहले עשו नाम दिया, एसाव ('एसाव या 'एसाव, जिसका अर्थ या तो "खुरदरा", "समझदारी से महसूस किया गया", "संभाला", {{भाषा-हिब्रू|עשה}} से, '<nowiki/>''आसाह'', "करो" या "बनाओ";<ref>[[Strong's Concordance]] 6215, 6213.</ref> या "पूरी तरह से विकसित", {{भाषा-हिब्रू|עשוי}} से, '<nowiki/>''assui'', चूंकि एसाव के बाल उतने ही थे जितने कि एक बच्चा था जो अधिक उम्र का था)<ref>Rashi on Genesis 50:50.</ref> दूसरे का नाम יעקב, याकूब (या'आकोब या याकोव, जिसका अर्थ है "एड़ी-पकड़ने वाला", "सप्लेंटर", "लेग) -पुलर", "वह जो एक की एड़ी पर चलता है", {{भाषा-हिब्रू|עקב}} से, '<nowiki/>''अकाब'' या '<nowiki/>''अकाव'', "एड़ी से पकड़ना", "बाधना", "रोकना", {{भाषा-हिब्रू|עקבה}} पर एक शब्दप्ले, '<nowiki/>''इक़क़बाह'' या '''इक़क़बाह'', "एड़ी")।<ref>[[Strong's Concordance]] 3290, 6117.</ref> बाइबल बताती है कि जुड़वा बच्चों के जन्म के समय इसहाक साठ साल का था।<ref>Genesis 25:26.</ref> मिडराश का कहना है कि लड़कों के तौर पर लोगों ने उनके बीच ज्यादा अंतर नहीं देखा। जब वे १३ वर्ष के हुए, तो याकूब अध्ययन के घर में व्यस्त हो गया, जबकि एसाव मूर्तिपूजा में व्यस्त हो गया।<ref>Genesis Rabbah 63:10.</ref> दो युवकों का विवरण उनके विरोधी आध्यात्मिक स्वभावों की ओर इशारा करता है: "लड़के बड़े हो गए और एसाव एक ऐसा व्यक्ति बन गया जो शिकार करना जानता था, जो मैदान का आदमी था; लेकिन याकूब एक अच्छा आदमी था, जो टेंट में रहता था"।<ref>Genesis 25:27.</ref> एक "शिकारी" के रूप में एसाव का वर्णन अपने मुंह से अपने पिता को फँसाने के अपने कौशल का संकेत देता है; उदाहरण के लिए वह इसहाक से पूछता था कि क्या नमक और पुआल से दशमाँश लिया जाना चाहिए, जिससे उसके पिता को लगता है कि वह मित्ज़वाहों को रखने में निपुण था।<ref>Genesis Rabbah 63:15.</ref> पवित्रशास्त्र नोट करता है कि लड़कों के प्रति उनके माता-पिता का रवैया अलग था: "इसहाक एसाव से प्यार करता था क्योंकि वह शिकार का खाना खाता था, लेकिन रिबका याकूब से प्यार करती थी"।<ref>Genesis 25:28.</ref> [[तालमुद|तल्मूड]] के अनुसार इब्राहीम की मृत्यु के तुरंत बाद याकूब ने अपने पिता, इसहाक के लिए एक पारंपरिक मातम के भोजन के रूप में [[मसूर|मसूर की]] दाल तैयार की।<ref>[[Bava Batra]] 16b.</ref> [[इब्रानी बाइबिल]] में कहा गया है कि एसाव, खेतों से भूखा होकर लौट रहा था, उसने याकूब से कुछ स्टू देने के लिए विनती की। (एसाव ने पकवान को "उस लाल, लाल सामग्री" के रूप में संदर्भित किया, जिससे उसका उपनाम, {{भाषा-हिब्रू|אדום}} (' ''एदोम'', जिसका अर्थ है "लाल")।) याकूब ने एसाव को उसके पहिलौठे के अधिकार (पहिलौठे के रूप में पहचाने जाने का अधिकार) के बदले में स्टू का कटोरा देने की पेशकश की, और एसाव सहमत हो गया। तल्मूडिक डेटिंग इंगित करती है कि उस समय दोनों पुरुष १५ वर्ष के थे।<ref>This is understood from the plain meaning of the verses. </ref> बाद के समय में इस्राएल की भूमि पर [[अकाल]] पड़ा और इसहाक ने अपने परिवार को परमेश्वर की आज्ञा पर गरार में स्थानांतरित कर दिया, जिस पर पलिश्तियों के राजा अबीमेलेक का शासन था। उसके पहले इब्राहीम की तरह, जिसने अपनी "पत्नी" के बजाय सारा को अपनी "बहन" कहा, ताकि [[प्राचीन मिस्र|मिस्र के लोग]] उसे मार न सकें और अपनी पत्नी को ले लें, इसहाक ने गरार के लोगों से कहा कि रिबका उसकी बहन थी। उसके साथ छेड़छाड़ नहीं की गई थी, लेकिन एक दिन अबीमेलेक ने खिड़की से देखा और इसहाक को उसके साथ "खेल" (यौन क्रीड़ा के लिए एक प्रेयोक्ति)<ref>Genesis Rabbah 64:5.</ref> देखा। अबीमेलेक ने इसहाक को उसके झूठ पर बुलाया, और फिर दूसरों को रिबका को न छूने की चेतावनी दी। अंत में इसहाक शांतिपूर्वक अबीमेलेक से अलग हो गया। ४० वर्ष की आयु में (उसी आयु में जब उसके पिता की शादी हुई थी), एसाव ने दो हित्ती पत्नियां, बेरी की बेटी जूदीत, और एलोन की बेटी बासमत से ब्याह किया, जिन्होंने इसहाक और रिबका को बिल्कुल भी परेशान नहीं किया, क्योंकि ये स्त्रियां थीं। मूर्तिपूजक भी। इसहाक के बुढ़ापे में अंधे होने का एक कारण उस धूप के धुएं के कारण था जो इन महिलाओं ने अपनी मूर्तियों को चढ़ाया था।<ref>Rashi on Genesis 52:1, citing [[Tanhuma]] 8.</ref> == इसहाक का धोखा == इसहाक अपने बुढ़ापे में अंधा हो गया और उसने एसाव को पहिलौठे का आशीर्वाद देने का फैसला किया। मिडराश के अनुसार इसहाक १३२ वर्ष की आयु तक पहुंच गया था, उसकी माँ सारा की उम्र से पांच साल पहले उसकी मृत्यु हो गई थी। उत्पत्ति के अनुसार इसहाक १३७ वर्ष की आयु तक पहुँच गया था। इस समय, संतों का कहना है कि किसी को यह सोचना शुरू कर देना चाहिए कि वह उस माता-पिता की उम्र से अधिक नहीं हो सकता है जो पहले मर गया।<ref name="Scherman">Scherman, Rabbi Nosson (1993). </ref> इसलिए इसहाक ने एसाव को मैदान में भेज दिया कि वह उसके लिये अहेर का टुकड़ा फंसाए और पकाए, कि वह उसको खाकर मरने से पहिले एसाव को आशीर्वाद दे। रिबका ने इस बातचीत को सुना और महसूस किया कि इसहाक का आशीर्वाद याकूब को जाना चाहिए, क्योंकि जुड़वा बच्चों के जन्म से पहले उसे बताया गया था कि बड़ा बेटा छोटे की सेवा करेगा।<ref name="Scherman">Scherman, Rabbi Nosson (1993). </ref> तब उसने याकूब को आज्ञा दी कि वह भेड़-बकरियों में से दो बकरे ले आए, जिन्हें वह इसहाक की प्रीति के अनुसार पकाकर एसाव की सन्ती अपके पिता के पास ले आए। जब याकूब ने विरोध किया कि उसके पिता धोखे को पहचान लेंगे और उसे महसूस करते ही उसे शाप देंगे, क्योंकि एसाव बालों वाला था और याकूब चिकनी-चमड़ी वाला था, रिबका ने कहा कि श्राप उसके बजाय उसके ऊपर होगा। इससे पहले कि वह याकूब को उसके पिता के पास भेजे, उसने उसे एसाव के कपड़े पहनाए और बालों वाली त्वचा की नकल करने के लिए उसकी बाँहों और गर्दन पर बकरी की खाल रख दी। इस प्रकार भेष बदलकर याकूब अपने पिता के कमरे में गया। यह देखकर आश्चर्य हुआ कि एसाव इतनी जल्दी वापस आ गया था, इसहाक ने पूछा कि ऐसा कैसे हो सकता है कि शिकार इतनी जल्दी हो गया। याकूब ने उत्तर दिया, "क्योंकि तेरे परमात्मा ने मेरे लिये यह व्यवस्था की है"; राशी (उत्पत्ति ५२:४६ पर) कहती है कि इसहाक का संदेह इसलिए जगाया गया क्योंकि एसाव ने कभी भी परमेश्वर के [[व्यक्तिगत नाम]] का इस्तेमाल नहीं किया। इसहाक ने माँग की कि याकूब करीब आए ताकि वह उसे महसूस कर सके, लेकिन बकरियों की खाल एसाव की बालों वाली त्वचा की तरह महसूस हुई। उलझन में इसहाक ने कहा, "आवाज याकूब की आवाज है, लेकिन हाथ एसाव के हाथ हैं!" (२७:२२)। फिर भी सच्चाई जानने की कोशिश करते हुए, इसहाक ने सीधे उससे पूछा, "क्या तुम सच में मेरे पुत्र एसाव हो?" और याकूब ने बस उत्तर दिया, "मैं हूं" (जिसे "मैं मैं हूं" के रूप में लिया जा सकता है, न कि "मैं एसाव हूं")। इसहाक ने भोजन किया और याकूब के दिए हुए दाखमधु को पिया, और उस पर आकाश की ओस, और पृथ्वी की उत्तम से उत्तम उपज, और बहुत सी जातियोंपर प्रभुता और उसके भाई को आशीष दी। याकूब कमरे से निकला ही था कि एसाव शिकार से आशीर्वाद लेने के लिए लौटा। यह एहसास कि उसे धोखा दिया गया है, इसहाक को झकझोर देता है, फिर भी उसने स्वीकार किया कि याकूब ने शपथ के अनुसार आशीर्वाद प्राप्त किया, "वास्तव में वह धन्य होगा [या रहेगा]!" (५२:८)। राशी बताती है कि जब जैकब ने अपने कमरे में प्रवेश किया तो इसहाक ने [[पैराडाइज|गण ईडन]] (स्वर्ग) की स्वर्गीय गंध को सूंघा। इसके विपरीत, इसहाक ने महसूस किया कि गेहन्ना एसाव के नीचे खुल रहा है जब बाद वाले ने कमरे में प्रवेश किया, इसहाक को दिखाते हुए कि वह एसाव के धर्मपरायणता के प्रदर्शन से धोखा खा गया था।<ref>''Pirkei d'Rav Kahana'', quoted in Scherman, p. 139.</ref> एसाव धोखे से टूट गया था, और अपने स्वयं के आशीर्वाद के लिए भीख माँग रहा था। याकूब को अपने भाइयों का शासक बनाने के बाद इसहाक केवल यह वादा कर सकता था, "अपनी तलवार के बल पर तू जीवित रहेगा, और अपने भाई के आधीन रहेगा; तेरी गर्दन" (उत्पत्ति २७:४०)। एसाव, याकूब से उसका पहिलौठे का अधिकार और आशीष दोनों छीन लेने के कारण उसके प्रति घृणा से भर गया। इसहाक के मरते ही उसने याकूब को मारने की प्रतिज्ञा की। यहाँ फिर से रिबका ने अपने जानलेवा इरादों को महसूस किया और याकूब को आदेश दिया कि जब तक एसाव का गुस्सा कम न हो जाए, तब तक वह हारान में अपने भाई लाबान के घर की यात्रा करे। फिर उसने इसहाक को याकूब को दूर भेजने के लिए राजी किया, यह कहकर कि वह कनान के मूर्ति-पूजक परिवारों की एक स्थानीय लड़की से शादी करने से निराश है (जैसा कि एसाव ने किया था)। जब इसहाक ने याकूब को (पत्नी खोजने के लिए) विदा किया, तो एसाव ने महसूस किया कि उसकी अपनी कनानी पत्नियाँ उसके पिता की दृष्टि में बुरी थीं। इसलिए एसाव ने इसहाक के सौतेले भाई [[इस्माईल|इश्माएल]] की बेटी महलत को दूसरी पत्नी बना लिया। == मृत्यु और समाधि == [[चित्र:Grave_rebecca,_wife_of_nabi_Ishaq.jpeg|अंगूठाकार| [[हेब्रोन]] में रिबका की कब्र]] याकूब लाबान के साथ बीस वर्ष तक रहा (उत्पत्ति ३१:४१), उसने लाबान की दो बेटियों और दो दासियों से विवाह किया। वह अपने बड़े परिवार, नौकरों और संपत्ति के साथ कनान लौट आया। जैसा कि उसने किया, दबोरा (रिबका की नर्स) की मृत्यु हो गई और उसे एक ऐसे स्थान पर दफनाया गया जहाँ याकूब ''अलोन बाचुथ'' (אלון בכות), "रोने का पेड़" (उत्प. ३५:८) कहता है। मिडराश के अनुसार<ref>Genesis Rabbah 81:5.</ref> शब्द "रोना" का बहुवचन एक दोहरे दुःख को इंगित करता है, जिसका अर्थ है कि रिबका की भी इस समय मृत्यु हो गई थी। रिबका को कनान देश में मम्रे के पास मकपेला की गुफा में दफनाया गया था (उत्प. ४९:३१)। तल्मूड के अनुसार टोरा की इश्माएल के जीवन की स्पष्ट डेटिंग, जैकब के जीवन में विभिन्न घटनाओं की तारीख और उसकी मृत्यु के समय रिबका की उम्र के निहितार्थ से मदद करती है। इश्माएल का जन्म तब हुआ जब इब्राहीम ८६ वर्ष का था (उत्पत्ति १६:१६) और १३७ वर्ष की आयु में उसकी मृत्यु हुई (उत्प. २५:१७)। इसहाक का जन्म तब हुआ जब इब्राहीम १०० वर्ष का था (उत्पत्ति २१:५); उस समय इश्माएल १४ वर्ष का था। याकूब और एसाव का जन्म तब हुआ जब इसहाक ६० वर्ष का था (उत्पत्ति २५:२६); उस समय इश्माएल ७४ वर्ष का था। याकूब के आशीर्वाद प्राप्त करने और लाबान के लिए भाग जाने के ठीक बाद तोराह ने कहा कि एसाव ने "इब्राहीम के बेटे इश्माएल की बेटी महलत, ''नेबायोट की बहन''" (जनरल २८: ९) से शादी की, जिस पर राशी ने मेगिलह १७ ए को उद्धृत करते हुए नोट किया सगाई और शादी के बीच इश्माएल की मृत्यु हो गई, इसलिए लड़की के भाई ने उसे विदा कर दिया। यदि इश्माएल अपनी मृत्यु के समय १३७ वर्ष का था, तो इसका मतलब यह है कि आशीर्वाद के समय याकूब और एसाव ६३ वर्ष के थे। तल्मूड कहता है कि लाबान जाने से पहले याकूब ने शेम और एबेर के यशैवा में १४ साल बिताए, जब वह ७७ वर्ष का था। लाबान के साथ जैकब के २० वर्षों के बाद रिबका की मृत्यु इंगित करती है कि जैकब ९७ वर्ष का था जब उसकी माँ की मृत्यु हो गई और रिबका या तो १२० या १३४ वर्ष की थी (विवाह के समय उसकी उम्र के बारे में पहले बताए गए अलग-अलग मिडराशिम पर आधारित)। == गेलरी == <gallery widths="150" heights="150" perrow="5"> चित्र:Bartolomé Esteban Perez Murillo 022.jpg|बरतोलोमे एस्तेबान मुरीलो द्वारा ''रिबका और एलीज़र'' (१७वीं सदी) चित्र:Giuseppe Molteni - Rebecca - Google Art Project.jpg|गिसेप मोलतेनी द्वारा ''रिबका'' चित्र:RebeccaAtTheWell Giovanni.jpg|जियोवनी अंटोनियो पेलेग्रीनी द्वारा ''कुएं के सामने रिबका'' चित्र:The Veiled Rebecca 02.jpg|जियोवनी मारिया बेंज़ोनि द्वारा ''परदे के पीछे रिबका'' (१८६३) </gallery> == यह सभी देखें == {{Portal|Bible|Judaism}} * रिबका (उत्पत्ति श्रृंखला की महिलाएं) == व्याख्यात्मक नोट == {{Notelist}} == संदर्भ == {{Reflist}}{{Prophets of the Tanakh|state=collapsed}}{{Honoured women in Islam}}{{Authority control}} [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] jich3ekz8qgpce8lvxyujxn1xqvof8b द ग्रेट इंडियन किचन 0 1464962 6631927 6608909 2026-10-22T05:43:24Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631927 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = द ग्रेट इंडियन किचन | image = The_Great_Indian_Kitchen.jpg | alt = | caption = | director = जियो बेबी | producer = डिजो ऑगस्टीन<br>जोमन जैकब<br>विष्णु राजन<br>साजिन एस राज | writer = जियो बेबी | starring = निमिषा सजयन<br>सूरज वेंजारामूडु | music = | cinematography = | editing = फ्रांसिस लुइस | studio = | distributor = नीस्ट्रीम<br />[[प्राइम वीडियो|अमेज़न प्राइम]] | runtime = 100 मिनट | released = {{Film date|df=y|2021|01|15}} | country = भारत | language = मलयालम }} '''द ग्रेट इंडियन किचन''' [[मलयालम भाषा]] की भारतीय ड्रामा फ़िल्म है। इसे जियो बेबी द्वारा लिखित और निर्देशित किया गया है।<ref>{{cite news |last1=सिंह |first1=आकांक्षा |title=रिव्यू: देश के अधिकतर घरों के किचन की कहानी ‘द ग्रेट इंडियन किचन’ |url=https://hindi.thequint.com/entertainment/movie-review/the-great-indian-kitchen-movie-review-nimisha-sajayan-suraj-venjaramoodu-jeo-baby |accessdate=23 जून 2023 |work=[[द क्विंट]] |date=5 अप्रैल 2021 |language=hi}}</ref> फिल्म एक नवविवाहित महिला (निमिषा सजयन) की कहानी बताती है जो विनम्र पत्नी बनने के लिए संघर्ष करती है जैसा कि उसका पति (सूरज वेंजारामूडु) और उसका परिवार उससे उम्मीद करते हैं।<ref>{{cite news |title=सान्या मल्होत्रा ने अपनी स्पेशल फिल्म की दिखाईं कुछ झलकियां, तस्वीरें साझा कर लिखी यह बात |url=https://www.amarujala.com/entertainment/bollywood/sanya-malhotra-shared-some-glimpse-of-wrap-up-celebrations-of-upcoming-film-the-great-indian-kitchen-2023-03-04?pageId=1 |accessdate=23 जून 2023 |work=अमर उजाला |language=hi}}</ref> संगीत सूरज एस. कुरुप और मैथ्यूज पुलिकन द्वारा तैयार किया गया था। यह फ़िल्म 15 जनवरी 2021 को नीस्ट्रीम पर जारी हुई थी। फिल्म को सार्वभौमिक आलोचनात्मक प्रशंसा मिली।<ref>{{cite news |title=FILM REVIEW 'द ग्रेट इंडियन किचन': सुस्वादु व्यंजनों की थाली और औरत की आजादी की लड़ाई |url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/film-review-film-review-the-great-indian-kitchen-feminism-cooked-on-a-slow-burn-tastes-wonderful-entpks-3563043.html |accessdate=23 जून 2023 |work=न्यूज़ 18 |date=19 अप्रैल 2021 |language=hi |archive-date=23 जून 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623144307/https://hindi.news18.com/news/entertainment/film-review-film-review-the-great-indian-kitchen-feminism-cooked-on-a-slow-burn-tastes-wonderful-entpks-3563043.html |url-status=dead }}</ref> इसने [[केरल]] राज्य फिल्म पुरस्कार में, सर्वश्रेष्ठ फिल्म और सर्वश्रेष्ठ पटकथा पुरस्कार जीता।<ref>{{cite news |title=मलयालम फिल्म 'द ग्रेट इंडियन किचन' हिंदी रीमेक के लिए है तैयार, हरमन बवेजा को मिले राइट्स |url=https://www.tv9hindi.com/entertainment/south-cinema/malayalam-film-the-great-indian-kitchen-ready-for-hindi-remake-harman-baweja-gets-the-rights-1059497.html |accessdate=23 जून 2023 |work=TV9 भारतवर्ष |date=13 फरवरी 2022 |language=hi}}</ref> फ़िल्म को 2023 में तमिल में इसी शीर्षक के तहत [[ऐश्वर्या राजेश]] और राहुल रवींद्रन के साथ बनाया गया था। एक हिंदी रीमेक बनाया जा रहा जिसमें [[सानिया मल्होत्रा]] और [[अंगद बेदी]] मुख्य भूमिका में हैं।<ref>{{cite news |title=हरमन बवेजा ने की एक बड़ी घोषणा, सान्या मल्होत्रा के साथ 'द ग्रेट इंडियन किचन' का करेंगे रीमेक {{!}} Navabharat (नवभारत) |url=https://www.enavabharat.com/entertainment/harman-baweja-made-a-big-announcement-will-remake-the-great-indian-kitchen-with-sanya-malhotra-509058/ |accessdate=23 जून 2023 |work=नवभारत |archive-date=23 जून 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623144307/https://www.enavabharat.com/entertainment/harman-baweja-made-a-big-announcement-will-remake-the-great-indian-kitchen-with-sanya-malhotra-509058/ |url-status=dead }}</ref> ==कहानी सारांश == बहरीन के [[मनामा]] में पली-बढ़ी शिक्षित नर्तकी की शादी एक बहुत ही पारंपरिक परिवार में हो जाती है। यहाँ रसोई का कठिन परिश्रम और इसकी कई अप्रियताएँ - सफाई, गंदे बर्तन और टपकते नल महिलाओं पर छोड़ दिए जाते हैं जबकि पुरुष इसे महिलाओं का ही काम मानते हैं। इस परिवार में पुरुष पहले अपना खाना खाते हैं और उनके बाद महिलाएं खाना खाती हैं। उनकी सुविधा और आराम हमेशा उनकी पत्नियों के लिए सबसे पहले आते हैं। नई दुल्हन को इस नए परिवेश में अपने को ढालने में थोड़ा समय लगता है। हालात तब बदतर हो जाते हैं जब उसकी सास अपनी गर्भवती बेटी की देखभाल करने चली जाती है। खाना पकाने, साफ-सफाई और घर के अन्य कामों की पूरी जिम्मेदारी उसी पर आ जाती है। उसका पति उसकी जरूरतों और भावनाओं के प्रति लापरवाह है। उसका ससुर उसे नौकरी करने नहीं देता। जब उसे [[मासिक धर्म]] आता है, तो वह यह जानकर हैरान रह जाती है कि मासिक धर्म के संबंध में परिवार की मान्यताएँ बेहद प्रतिकूल हैं। उसे एक कमरे में फर्श पर अकेले सोने, नदी में स्नान करने, अलग से खाने के लिए कहा जाता है। यहां तक कि उन दिनों में उसे किसी रिश्तेदार के यहां रहने या बाहर सोने के लिए भी कहा जाता है। ये सब घटनाएँ घटित हो रही है होती हैं। तभी केरल के [[सबरीमाला मन्दिर]] के सम्बन्ध में अदालतों ने फैसला किया कि मासिक धर्म अशुद्धता नहीं है और इसलिए महिलाओं को मंदिर में जाने की अनुमति दी जानी चाहिए। दूल्हे के परिवार समेत कई लोगों को यह फैसला मंजूर नहीं होता है। ये सभी ज़ुल्म के कारण अंत में पत्नी अपने पति और ससुर पर रसोई के सिंक का गंदा पानी फेंकती है और परिवार छोड़ देती है। फिल्म एक दृश्य के साथ समाप्त होती है जिसमें उसे एक स्वतंत्र नृत्य शिक्षक के रूप में अपनी कार में आते हुए दिखाया गया है। जबकि उसके पूर्व पति ने दूसरी शादी कर ली है। ==मुख्य कलाकार == * निमिषा सजयन — पत्नी, एक नर्तकी * सूरज वेंजारामूडु — पति, एक शिक्षक * टी. सुरेश बाबू — अचन * अजिता वी.एम. — अम्मा * रमादेवी — अम्मायी * कबानी — उषा, नौकर * सिद्धार्थ शिव — पति का चचेरा भाई * अनुपमा वी.पी — पत्नी की माँ * एम.वी. सुरेश बाबू — पत्नी के पिता * निशिता कलिंगल —पति के चचेरे भाई की पत्नी * गिरीश पेरिंचेरी — गुरुस्वामी * अपर्णा शिवकामी — कार्यकर्ता ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:मलयालम फ़िल्में]] ky6xx9qqhli0jt27ksbbs6lg4ncgk0q लॉरेंस बिश्नोई 0 1469302 6631842 6579255 2026-10-21T20:58:26Z ~2026-56440-91 955068 /* बाबा सिद्दीकी हत्या */ छोटा सा सुधार किया। 6631842 wikitext text/x-wiki {{Infobox serial killer |name=लॉरेंस बिश्नोई (राहड़) |subject_name= |native_name= |native_name_lang= |image= |image_name= |image_size= |caption=लॉरेंस बिश्नोई |birth_name= |birth_date={{birth date and age|1993|2|12|df=y}} |birth_place=[[फाजिल्का जिला]], [[पंजाब, भारत|पंजाब]], भारत |disappeared_date= |disappeared_place= |status= |death_date= |death_place= |death_cause= |cause= |restingplace= |nationality=[[भारत]]ीय |othername=बिशनोई (राहड़) |citizenship= |education= |alma_mater=[[डीएवी कॉलेज, चंडीगढ़|डीएवी कॉलेज]] ([[बी.ए.]])<br/> [[पंजाब विश्वविद्यालय]] ([[एल.एल.बी.]]) |occupation= |yearsactive=2010–वर्तमान |organization= |agent= |known_for= *[[सलमान ख़ान]] को जान से मारने की धमकी *[[सिद्धू मूसे वाला]] की हत्या की योजना<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/lawrence-bishnoi-admits-had-planned-to-kill-moosewala-but-executed-by-his-gang-members/articleshow/92288843.cms | title=लॉरेंस बिश्नोई ने मूसे वाला की हत्या की योजना बनाई थी, लेकिन उसके गिरोह के सदस्यों ने इसे अंजाम दिया &#124; चंडीगढ़ न्यूज़ - टाइम्स ऑफ़ इंडिया | website=[[टाइम्स ऑफ़ इंडिया]] | date=18 जून 2022 |access-date=4 मई 2024}}</ref> |known= |style= |networth= |height_cm= |title= |predecessor= |successor= |party= |opponents= |judicial_status= |criminal_status= |conviction_status= |parents= |relatives= |allegiance= |motive= |conviction= |criminal_charge= |charge= |trial= |criminal_penalty= |penalty= |sentence= |capture_status=[[कैद]] |wanted_by= |escaped= |victims= |country=[[भारत]] |states=[[पंजाब, भारत|पंजाब]]<br/>[[राजस्थान]]<br/>[[हरियाणा]] |imprisoned= }} '''लॉरेंस बिश्नोई''' (जन्म 12 फरवरी 1993 गाँव - दुतारावाली अबोहर, Dist - फाजिल्का, पंजाब) एक भारतीय गैंगस्टर है जो 2015 से जेल में बंद है। उस पर जबरन वसूली और हत्या सहित कई आपराधिक आरोप हैं, हालांकि उसने सभी आरोपों से इनकार किया है। कथित तौर पर उसका गिरोह भारत भर में सक्रिय 700 से अधिक शूटरों से जुड़ा हुआ है।<ref>{{Cite web|url=https://theasianpost.co.uk/notorious-gangster-threatens-to-kill-salman-khan/|title=Notorious gangster threatens to kill Salman Khan|date=2018-01-08|website=The Asian Post|access-date=2022-07-19|archive-date=5 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205020129/https://theasianpost.co.uk/notorious-gangster-threatens-to-kill-salman-khan/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/lawrence-bishnoi-sidhu-moose-wala-murder-earlier-threatened-salman-khan-life-7945017/|title=Lawrence Bishnoi, being investigated in the Sidhu Moose Wala murder, threatened Salman Khan's life in 2018: 'Jodhpur mein hi maarenge…'|date=2022-05-31|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-05-31}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/how-lawrence-bishnoi-fell-on-the-wrong-side-of-the-law/article65489111.ece|title=How Lawrence Bishnoi fell on the wrong side of the law|last=Anand|first=Jatin|date=2022-06-02|work=The Hindu|access-date=2022-06-03|last2=Sur|first2=Arnabjit|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name="ao">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/lawrence-bishnois-threat-to-kill-salman-khan-in-jodhpur-video-1956449-2022-05-31|title='Will kill Salman Khan in Jodhpur': Watch Lawrence Bishnoi's threat to Bollywood star in 2018 {{!}} Video|last=Ojha|first=Arvind|date=May 31, 2022|website=India Today|language=en|access-date=2022-05-31}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन और शिक्षा == लॉरेंस बिश्नोई का जन्म 12 फरवरी 1993 को पंजाब के फाजिल्का जिले के दुतारावली गाँव में एक राहड़ गौत्र के 'जट्ट विशनोई' परिवार में हुआ था। उनके पिता, हरियाणा पुलिस में एक पूर्व कांस्टेबल, ने 1997 में नौकरी छोड़कर खेती करना शुरू कर दिया। बिश्नोई ने पंजाब के अबोहर में अपनी प्रारंभिक शिक्षा पूरी करने के बाद 2010 में डीएवी कॉलेज में पढ़ाई के लिए चंडीगढ़ का रुख किया।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/long-reads/lawrence-bishnoi-baba-siddique-canada-salman-khan-9627848/|title=Lawrence & Co: The gangster and his band of trusted lieutenants|date=2024-10-19|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-10-26}}</ref> 2011 में, पंजाब विश्वविद्यालय में पढ़ाई के दौरान, बिश्नोई छात्र राजनीति में सक्रिय हो गए और पंजाब विश्वविद्यालय कैंपस छात्र परिषद में शामिल हो गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/lawrence-bishnoi-whose-gang-shot-sidhu-moose-wala-1955873-2022-05-30|title=Who is Lawrence Bishnoi, whose gang shot Sidhu Moose Wala|date=2022-05-30|website=India Today|language=en|access-date=2024-10-26}}</ref> इस दौरान उनकी मुलाकात गोल्डी बराड़ से हुई, जो बाद में कुख्यात गैंगस्टर बन गया। दोनों ने विश्वविद्यालय की राजनीति में मिलकर सक्रिय रूप से भाग लेना शुरू किया। ➡️ बाबा सिद्दीकी हत्याकांड:- महाराष्ट्र के पूर्व मंत्री और राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी के नेता बाबा सिद्दीकी की 12 अक्टूबर 2024 को मुंबई में गोली मारकर हत्या कर दी गई थी। पुलिस ने इस मामले में कथित बिश्नोई गिरोह से जुड़े लोगों की भूमिका की जांच की। लॉरेंस बिश्नोई का नाम इस व्यापक जांच के संदर्भ में सामने आया, लेकिन उसकी व्यक्तिगत भूमिका के बारे में अंतिम निष्कर्ष अदालत के फैसले और मामले के साक्ष्यों के आधार पर ही निकाला जाना चाहिए। ➡️ लॉरेंस बिश्नोई के प्रमुख सहयोगी:- मीडिया और जांच एजेंसियों की रिपोर्टों में निम्नलिखित नाम उसके कथित नेटवर्क से जुड़े बताए गए हैं। नाम रिपोर्टों में बताई गई भूमिका गोल्डी बराड़ विदेश में सक्रिय कथित सहयोगी अनमोल बिश्नोई उसका छोटा भाई; कई मामलों में आरोपी रोहित गोदारा राजस्थान से जुड़ा कथित गिरोह सदस्य काला जठेड़ी संगठित अपराध के मामलों में नामित व्यक्ति इन लोगों के बीच संबंध और प्रत्येक मामले में उनकी भूमिका अलग-अलग जांच और न्यायिक कार्यवाही का विषय है। ➡️ वर्तमान स्थिति: — अक्टूबर 2026उपलब्ध ताजा रिपोर्टों के अनुसार, लॉरेंस बिश्नोई गुजरात की साबरमती केंद्रीय जेल में है। == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] kqnun2bgy1my3m8h03ffa212fcmvtra 6631843 6631842 2026-10-21T21:04:33Z विक्रम प्रताप 911487 [[Special:Contributions/~2026-56440-91|~2026-56440-91]] ([[User talk:~2026-56440-91|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Lp0 on fire|Lp0 on fire]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6553632 wikitext text/x-wiki {{Infobox serial killer |name=लॉरेंस बिश्नोई (राहड़) |subject_name= |native_name= |native_name_lang= |image= |image_name= |image_size= |caption=लॉरेंस बिश्नोई |birth_name= |birth_date={{birth date and age|1993|2|12|df=y}} |birth_place=[[फाजिल्का जिला]], [[पंजाब, भारत|पंजाब]], भारत |disappeared_date= |disappeared_place= |status= |death_date= |death_place= |death_cause= |cause= |restingplace= |nationality=[[भारत]]ीय |othername=बिशनोई (राहड़) |citizenship= |education= |alma_mater=[[डीएवी कॉलेज, चंडीगढ़|डीएवी कॉलेज]] ([[बी.ए.]])<br/> [[पंजाब विश्वविद्यालय]] ([[एल.एल.बी.]]) |occupation= |yearsactive=2010–वर्तमान |organization= |agent= |known_for= *[[सलमान ख़ान]] को जान से मारने की धमकी *[[सिद्धू मूसे वाला]] की हत्या की योजना<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/lawrence-bishnoi-admits-had-planned-to-kill-moosewala-but-executed-by-his-gang-members/articleshow/92288843.cms | title=लॉरेंस बिश्नोई ने मूसे वाला की हत्या की योजना बनाई थी, लेकिन उसके गिरोह के सदस्यों ने इसे अंजाम दिया &#124; चंडीगढ़ न्यूज़ - टाइम्स ऑफ़ इंडिया | website=[[टाइम्स ऑफ़ इंडिया]] | date=18 जून 2022 |access-date=4 मई 2024}}</ref> |known= |style= |networth= |height_cm= |title= |predecessor= |successor= |party= |opponents= |judicial_status= |criminal_status= |conviction_status= |parents= |relatives= |allegiance= |motive= |conviction= |criminal_charge= |charge= |trial= |criminal_penalty= |penalty= |sentence= |capture_status=[[कैद]] |wanted_by= |escaped= |victims= |country=[[भारत]] |states=[[पंजाब, भारत|पंजाब]]<br/>[[राजस्थान]]<br/>[[हरियाणा]] |imprisoned= }} '''लॉरेंस बिश्नोई''' (जन्म 12 फरवरी 1993 गाँव - दुतारावाली अबोहर, Dist - फाजिल्का, पंजाब) एक भारतीय गैंगस्टर है जो 2015 से जेल में बंद है। उस पर जबरन वसूली और हत्या सहित कई आपराधिक आरोप हैं, हालांकि उसने सभी आरोपों से इनकार किया है। कथित तौर पर उसका गिरोह भारत भर में सक्रिय 700 से अधिक शूटरों से जुड़ा हुआ है।<ref>{{Cite web|url=https://theasianpost.co.uk/notorious-gangster-threatens-to-kill-salman-khan/|title=Notorious gangster threatens to kill Salman Khan|date=2018-01-08|website=The Asian Post|access-date=2022-07-19|archive-date=5 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205020129/https://theasianpost.co.uk/notorious-gangster-threatens-to-kill-salman-khan/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/lawrence-bishnoi-sidhu-moose-wala-murder-earlier-threatened-salman-khan-life-7945017/|title=Lawrence Bishnoi, being investigated in the Sidhu Moose Wala murder, threatened Salman Khan's life in 2018: 'Jodhpur mein hi maarenge…'|date=2022-05-31|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-05-31}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/how-lawrence-bishnoi-fell-on-the-wrong-side-of-the-law/article65489111.ece|title=How Lawrence Bishnoi fell on the wrong side of the law|last=Anand|first=Jatin|date=2022-06-02|work=The Hindu|access-date=2022-06-03|last2=Sur|first2=Arnabjit|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name="ao">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/lawrence-bishnois-threat-to-kill-salman-khan-in-jodhpur-video-1956449-2022-05-31|title='Will kill Salman Khan in Jodhpur': Watch Lawrence Bishnoi's threat to Bollywood star in 2018 {{!}} Video|last=Ojha|first=Arvind|date=May 31, 2022|website=India Today|language=en|access-date=2022-05-31}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन और शिक्षा == लॉरेंस बिश्नोई का जन्म 12 फरवरी 1993 को पंजाब के फाजिल्का जिले के दुतारावली गाँव में एक राहड़ गौत्र के 'जट्ट विशनोई' परिवार में हुआ था। उनके पिता, हरियाणा पुलिस में एक पूर्व कांस्टेबल, ने 1997 में नौकरी छोड़कर खेती करना शुरू कर दिया। बिश्नोई ने पंजाब के अबोहर में अपनी प्रारंभिक शिक्षा पूरी करने के बाद 2010 में डीएवी कॉलेज में पढ़ाई के लिए चंडीगढ़ का रुख किया।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/long-reads/lawrence-bishnoi-baba-siddique-canada-salman-khan-9627848/|title=Lawrence & Co: The gangster and his band of trusted lieutenants|date=2024-10-19|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-10-26}}</ref> 2011 में, पंजाब विश्वविद्यालय में पढ़ाई के दौरान, बिश्नोई छात्र राजनीति में सक्रिय हो गए और पंजाब विश्वविद्यालय कैंपस छात्र परिषद में शामिल हो गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/lawrence-bishnoi-whose-gang-shot-sidhu-moose-wala-1955873-2022-05-30|title=Who is Lawrence Bishnoi, whose gang shot Sidhu Moose Wala|date=2022-05-30|website=India Today|language=en|access-date=2024-10-26}}</ref> इस दौरान उनकी मुलाकात गोल्डी बराड़ से हुई, जो बाद में कुख्यात गैंगस्टर बन गया। दोनों ने विश्वविद्यालय की राजनीति में मिलकर सक्रिय रूप से भाग लेना शुरू किया। == बाबा सिद्दीकी हत्या == [[सलमान ख़ान|सलमान खान]] के साथ संबंध के कारण 12 अक्टूबर 2024 को '''बिश्नोई गैंग''' ने [[बाबा सिद्दीकी]] की हत्या के पीछे होने का दावा किया।{{who|date=October 2024}}.<ref>{{Cite web |date=13 October 2024 |title=Baba Siddique murder: Who is Lawrence Bishnoi, jailed gangster said to be involved in NCP leader’s killing? |url=https://www.financialexpress.com/india-news/baba-siddique-murder-who-is-lawrence-bishnoi-jailed-gangster-said-to-be-involved-in-ncp-leaders-killing/3638144/ |access-date=13 October 2024 |website=Financialexpress |language=en}}</ref> [[मुंबई पुलिस]] बिश्नोई को अपनी हिरासत में लेने के लिए आवेदन करती है, लेकिन फौजदारी कार्यविधि के तहत [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्रालय]] के आदेश पर हिरासत में देने से इनकार किया जाता है।<ref>{{Cite web |title=This Order Is Stopping Mumbai Police From Taking Lawrence Bishnoi's Custody |url=https://www.ndtv.com/india-news/lawrence-bishnoi-baba-siddique-killing-mumbai-police-this-order-is-stopping-mumbai-police-from-taking-lawrence-bishnois-custody-6792562 |access-date=2024-10-15 |website=NDTV.com}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 8ci9cfydylvkl05rbi0fb2bjfqnywyl सदस्य:Pustam.EGR 2 1478947 6631964 6538514 2026-10-22T07:36:09Z चाहर धर्मेंद्र 703114 प्रचार सामग्री हटाई 6631964 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ {{Clear}} {{top icon | imagename = Animated-Flag-Nepal.gif | description = यह उपयोगकर्ता नेपाल का नागरिक होने पर गर्व करता है। | height = 50 | width = 50 }} <div style="border:0.5em solid #393D38; padding:0.5em;"> {| style="width: 100%" | width="85%" style="vertical-align: top; clear: both;" | == जीवनी == [[File:Pustam Raut Gemini.png|right|250px]] '''पुस्तम राउत''' एक [[विकिमीडिया संस्थान|विकिमीडियन]] और मुक्त ज्ञान के समर्थक हैं, जो [[नेपाल]] से हैं — यह [[दक्षिण एशिया]] का एक देश है, जो [[हिमालय]] की गोद में स्थित है । विश्व की भौगोलिक, भाषाई, सांस्कृतिक और पारंपरिक विविधताओं के प्रति उनकी गहरी रुचि है । वे मानते हैं कि ज्ञान सभी के लिए सुलभ होना चाहिए । उनकी व्यापक रुचियाँ उन्हें सीखने और जानकारी साझा करने के प्रति प्रेरित करती हैं, जिससे ज्ञान की खाइयों को पाटा जा सके और वैश्विक विचार-विनिमय को बढ़ावा मिले । राउत विभिन्न मुक्त ज्ञान प्लेटफॉर्मों पर सक्रिय योगदानकर्ता हैं, जहाँ वे बाधाओं को कम करने और सभी लोगों को, चाहे वे कहीं भी हों, ज्ञान तक पहुँच और उसे साझा करने का अवसर सुनिश्चित करने के लिए कार्य करते हैं । वे मानते हैं कि जानकारी तक खुली पहुँच एक अधिक जागरूक और परस्पर जुड़ा हुआ वैश्विक समाज बनाने के लिए आवश्यक है । अपने प्रयासों के माध्यम से वे दूसरों को सशक्त बनाने, मूल्यवान जानकारी साझा करने और सामूहिक ज्ञान के विकास में योगदान देने का प्रयास करते हैं । | width="15%" style="vertical-align: top;" | == प्रोफ़ाइल == |} cxyikrjfjyk50h1r7q4wns7ciki2yj6 बार्बी 0 1543719 6631931 6577107 2026-10-22T05:44:12Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631931 wikitext text/x-wiki {{about|प्रसिद्ध अमेरिकी गुड़िया कंपनी|इसी मीडिया फ्रनचाईजी पर आधारित फिल्म|बार्बी (फिल्म)}} {{Infobox toy |name=बार्बी |image=[[File:Barbie Logo.svg|thumb|]] |type=भूषाचार गुड़िया |inventor=रूथ हैंडलर |company=[[मैटल]] |country=[[अमेरिका]] |from={{start date and age|1959|03|09}} |to=अबतक |materials=प्लास्टिक |website=https://shop.mattel.com/pages/barbie }} बार्बी एक फैशन डॉल (भूषाचार गुड़िया) है जिसे अमेरिकी व्यवसायी रूथ हैंडलर ने बनाया था, जिसका निर्माण अमेरिकी खिलौना और मनोरंजन कंपनी मैटल ने किया था और इसे 9 मार्च 1959 को पेश किया गया था। यह खिलौना जर्मन बिल्ड लिली डॉल पर आधारित था जिसे हैंडलर ने यूरोप में रहते हुए खरीदा था। एक ऐसे ब्रांड की मुखिया जिसमें फैशन डॉल और एक्सेसरीज़ की एक श्रृंखला शामिल है, बार्बी छह दशकों से अधिक समय से टॉय फैशन डॉल बाज़ार का एक महत्वपूर्ण हिस्सा रही है। मैटल ने एक अरब से अधिक बार्बी डॉल बेची हैं, जिससे यह कंपनी की सबसे बड़ी और सबसे अधिक लाभदायक लाइन बन गई है।<ref name="wsj.com">{{Cite web|last=Ziobro|first=Paul|date=28 January 2016|title=Mattel to Add Curvy, Petite, Tall Barbies: Sales of the doll have fallen at double-digit rate for past eight quarters|url=https://www.wsj.com/articles/mattel-to-add-curvy-petite-tall-barbies-1453991134|website=[[Wall Street Journal]]|access-date=23 September 2020}}</ref> ब्रांड ने 1984 से वीडियो गेम, एनिमेटेड फ़िल्में, टेलीविज़न/वेब सीरीज़ और एक लाइव-एक्शन फ़िल्म सहित मल्टीमीडिया फ़्रैंचाइज़ में विस्तार किया है। बार्बी और उसके पुरुष समकक्ष केन को दुनिया की दो सबसे लोकप्रिय गुड़िया बताया गया है।<ref>{{Cite journal|last1=Norton|first1=Kevin I.|last2=Olds|first2=Timothy S.|last3=Olive|first3=Scott|last4=Dank|first4=Stephen|date=1996-02-01|title=Ken and Barbie at life size|url=https://doi.org/10.1007/BF01544300|journal=Sex Roles|language=en|volume=34|issue=3|pages=287–294|doi=10.1007/BF01544300|s2cid=143568530|issn=1573-2762}}</ref> मैटल बार्बी के राजस्व का एक बड़ा हिस्सा संबंधित माल-एक्सेसरीज़, कपड़े, दोस्तों और बार्बी के रिश्तेदारों के माध्यम से उत्पन्न करता है। 1977 में जर्नल ऑफ पॉपुलर कल्चर के लिए लिखते हुए डॉन रिचर्ड कॉक्स ने कहा कि बार्बी महिला स्वतंत्रता की विशेषताओं को व्यक्त करके सामाजिक मूल्यों पर महत्वपूर्ण प्रभाव डालती है, तथा अपने विविध सामानों के साथ एक आदर्श उच्चस्तरीय जीवनशैली प्रस्तुत करती है जिसे धनी मित्रों के साथ साझा किया जा सकता है।<ref>Don Richard Cox, "Barbie and her playmates." ''Journal of Popular Culture'' 11.2 (1977): 303-307.</ref> ==उत्पाद== [[चित्र:Interior of the Barbie Cafe.jpg|right|अंगूठाकार]] [[चित्र:Barbie 1957 Corvette (2).jpg|left|अंगूठाकार|बार्बी मूवी में प्रयोग होऊ गाड़ी की एक नकल]] बार्बी गुड़िया और संबंधित सामान की मानक रेंज लगभग 1/6 पैमाने पर निर्मित की जाती है, जिसे प्लेस्केल के रूप में भी जाना जाता है। मानक गुड़िया लगभग 11+1⁄2 इंच (29 सेमी) लंबी होती हैं। मैटल का अनुमान है कि 100,000 से ज़्यादा उत्साही बार्बी संग्रहकर्ता हैं। नब्बे प्रतिशत महिलाएँ हैं, जिनकी औसत आयु 40 वर्ष है, जो हर साल बीस से ज़्यादा बार्बी गुड़िया खरीदती हैं। उनमें से पैंतालीस प्रतिशत सालाना 1000 डॉलर से ज़्यादा खर्च करती हैं। शुरुआती सालों की विंटेज बार्बी गुड़िया नीलामी में सबसे ज़्यादा कीमती होती हैं, और जबकि मूल बार्बी 1959 में $3.00 में बेची गई थी, 1959 की एक मिंट बॉक्स वाली बार्बी अक्टूबर 2004 में eBay पर $3552.50 में बिकी।<ref>{{Cite web|url=http://scoop.diamondgalleries.com/scoop_article.asp?ai=6539&si=123|archive-url=https://archive.today/20060223104353/http://scoop.diamondgalleries.com/scoop_article.asp?ai=6539&si=123|url-status=dead|archive-date=February 23, 2006|title=1959 Blonde Ponytail Barbie Brings Over $3,000!|date=October 16, 2004|work=Scoop|access-date=November 6, 2010}}</ref> 26 सितंबर, 2006 को, एक बार्बी गुड़िया ने लंदन में क्रिस्टी में £9,000 स्टर्लिंग (US$17,000) की नीलामी में विश्व रिकॉर्ड बनाया। यह गुड़िया 1965 की मिडनाइट रेड में बार्बी थी और दो डच महिलाओं, इत्जे रेबेल और उनकी बेटी मरीना द्वारा बेची जा रही 4,000 बार्बी गुड़िया के निजी संग्रह का हिस्सा थी।<ref>{{Cite web|url=http://au.news.yahoo.com/060926/15/10osv.html|title=Midnight Red Barbie Doll sets auction record|date=September 27, 2006|publisher=[[Yahoo!|Yahoo! Australia]]|access-date=November 6, 2010|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20061003010439/http://au.news.yahoo.com/060926/15/10osv.html|archive-date=October 3, 2006}}</ref> हाल के वर्षों में, मैटल ने विशेष रूप से कलेक्टरों को ध्यान में रखते हुए बार्बी गुड़िया की एक विस्तृत श्रृंखला बेची है, जिसमें चीनी मिट्टी के बरतन संस्करण, विंटेज प्रतिकृतियां और फिल्म और टेलीविज़न श्रृंखला जैसे कि द मुन्स्टर्स और स्टार ट्रेक के पात्रों की एक श्रृंखला के रूप में बार्बी का चित्रण शामिल है।<ref>{{Cite web|url=http://www.barbiecollector.com/showcase/product.aspx?id=1001084&t=modern |title=Welcome to the official Mattel site for Barbie Collector |publisher=BarbieCollector.com |access-date=March 3, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120311173241/http://www.barbiecollector.com/showcase/product.aspx?id=1001084&t=modern |archive-date=March 11, 2012 |df=mdy }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.barbiecollector.com/showcase/product.aspx?id=150303&t=modern |title=Welcome to the official Mattel site for Barbie Collector |publisher=BarbieCollector.com |access-date=March 3, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120311173251/http://www.barbiecollector.com/showcase/product.aspx?id=150303&t=modern |archive-date=March 11, 2012 |df=mdy }}</ref> कलेक्टर के संस्करण की गुड़िया भी हैं जो विभिन्न जातीय पहचानों की एक श्रृंखला के साथ बार्बी गुड़िया को दर्शाती हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.barbiecollector.com/showcase/gallery.aspx?t=modern&y=tmp1 |title=Welcome to the official Mattel site for Barbie Collector |publisher=BarbieCollector.com |access-date=March 3, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120311173304/http://www.barbiecollector.com/showcase/gallery.aspx?t=modern&y=tmp1 |archive-date=March 11, 2012 |df=mdy }}</ref> 2004 में, मैटल ने अपने कलेक्टर के संस्करण बार्बी गुड़िया के लिए गुलाबी, चांदी, सोना और प्लैटिनम सहित कलर टियर सिस्टम की शुरुआत की, जो इस बात पर निर्भर करता है कि कितनी गुड़िया का उत्पादन किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://barbie.mattel.com/shop/en-us/ba/barbie-signature|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828201824/http://www.barbiecollector.com/collecting/tiers/|url-status=dead|title=Collectible Barbie Dolls: Become A Barbie Collector : Barbie Signature|archivedate=August 28, 2008|website=Barbie by [[mattel|Mattel.com]]}}</ref> 2020 में, मैटल ने दीया डे लॉस मुर्टोस संग्रहणीय बार्बी गुड़िया पेश की, जो कंपनी की ला कैटरीना लाइन के हिस्से के रूप में जारी की गई दूसरी संग्रहणीय है जिसे २०१९ में लॉन्च किया गया था।<ref>{{Cite web|author=Kelly Murray|title=Mattel releases second edition of 'Day of the Dead' Barbie|url=https://www.cnn.com/style/article/barbie-dia-de-los-muertos-trnd/index.html|access-date=2020-09-13|website=[[सीएनएन]]|date=September 12, 2020 |language=en}}</ref> ==अन्य मीडिया में== [[File:Margot_Robbie_(53012385004).jpg|thumb|सिडनी, ऑस्ट्रेलिया में 2023 बार्बी प्रीमियर में मार्गोट रोबी]] 1984 से, डिजिटल और इंटरेक्टिव मीडिया के उदय और उस समय खिलौनों और गुड़ियों की बिक्री में धीरे-धीरे गिरावट के जवाब में, बार्बी को एक नामांकित मीडिया फ्रैंचाइज़ी में दिखाया गया है, जिसकी शुरुआत दो नामांकित वीडियो गेम की रिलीज़ से हुई, एक उस वर्ष और दूसरा 1991 में और दो सिंडिकेटेड टेलीविज़न स्पेशल 1987 में रिलीज़ हुए; बार्बी एंड द रॉकर्स: आउट ऑफ़ दिस वर्ल्ड और इसका सीक्वल। इसके बाद वह 2001 में बार्बी इन द नटक्रैकर के साथ डायरेक्ट-टू-वीडियो एनिमेटेड फीचर फिल्मों की एक श्रृंखला में एक आभासी अभिनेत्री के रूप में दिखाई देने लगीं,<ref>{{Cite web|title=Barbie Animated Film Series|url=http://www.imdb.com/list/ls063299924/|access-date=19 May 2021|website=[[इंटरनेट मूवी डेटाबेस]]}}</ref> जिन्हें 2017 तक संयुक्त राज्य अमेरिका में निकेलोडियन पर प्रचार विशेष के रूप में भी प्रसारित किया गया था।<ref name="Detroit Free Press">{{Cite web |date=18 April 2015 |title=Barbie shows signs of life as Mattel plots comeback |url=https://www.freep.com/story/life/2015/04/18/barbie-makeover-comeback-mattel/25981851/ |access-date=15 January 2017 |website=[[Detroit Free Press]]}}</ref> 2017 से, फिल्म श्रृंखला को स्ट्रीमिंग टेलीविजन फिल्मों के रूप में नया रूप दिया गया, एनिमेटेड "स्पेशल" के रूप में ब्रांडेड किया गया और स्ट्रीमिंग मीडिया सेवाओं, मुख्य रूप से नेटफ्लिक्स पर के माध्यम से रिलीज़ किया गया।<ref name="BPopC">{{Cite web |title=Barbie in pop culture |url=http://www.barbiemedia.com/pop-culture/entertainment.html |access-date=27 March 2022 |website=Barbie Media}}</ref><ref>{{Cite web |last=Laurie |first=Virginia |date=22 January 2022 |title=The Legacy of the Barbie Cinematic Universe |url=https://studybreaks.com/tvfilm/barbie-cinematic-universe/ |access-date=5 July 2022 |website=Study Breaks |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite press release |date=1 August 2020 |title=Barbie® Makes Music in Mattel Television's New Animated Movie |work=[[Mattel Television]] |publisher=[[Mattel]] |url=https://corporate.mattel.com/news/barbie-makes-music-in-mattel-television-s-new-animated-movie |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200907050140/https://corporate.mattel.com/news/barbie-makes-music-in-mattel-television-s-new-animated-movie |archive-date=7 September 2020 |access-date=2 November 2020 |archivedate=7 सितंबर 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200907050140/https://corporate.mattel.com/news/barbie-makes-music-in-mattel-television-s-new-animated-movie }}</ref> 26 फरवरी, 2013 को बार्बी इन द पिंक शूज़ की रिलीज़ के समय, फिल्म श्रृंखला ने वैश्विक स्तर पर 110 मिलियन से अधिक इकाइयां बेची थीं।<ref>{{Cite magazine|last=Strecker|first=Erin|date=26 February 2013|title=Barbie celebrates 25th DVD release today|url=https://ew.com/article/2013/02/26/barbie-25-dvd-release-pink-shoes/|magazine=[[Entertainment Weekly]]|access-date=6 February 2019|quote=...they’ve sold over 110 million Barbie DVDs to date!...}}</ref> 2012 से, वह कई टेलीविज़न और वेब सीरीज़ में नज़र आ चुकी हैं; जिसमें बार्बी: लाइफ़ इन द ड्रीमहाउस, बार्बी: ड्रीमटोपिया, बार्बी: ड्रीमहाउस एडवेंचर्स, बार्बी: इट टेक्स टू और बार्बी: ए टच ऑफ़ मैजिक शामिल हैं। मुख्य भूमिकाओं के अलावा, वह [[टॉय स्टोरी]] फ़िल्मों में दूसरे और तीसरे सीक्वल के बीच एक सहायक किरदार के रूप में दिखाई दी हैं, चौथे और माई सीन मीडिया फ़्रैंचाइज़ में विशेष पात्र के साथ रूप में प्रदर्शित रहती है।<ref name="BPopC" /> 2015 में, बार्बी ने YouTube पर बार्बी व्लॉगर के रूप में दिखाई देना शुरू किया, जहाँ वह अपने काल्पनिक जीवन, फैशन, दोस्तों और परिवार के बारे में बात करती है और यहाँ तक कि मानसिक स्वास्थ्य और नस्लवाद जैसे विषयों पर भी बात करती है।<ref>{{Cite web|title=Barbie Vlogger|date=19 June 2015|url=https://www.imdb.com/title/tt9425096/|type=Animation|work=[[Mattel Television]]|publisher=[[Mattel]]|access-date=27 March 2022}}</ref><ref>{{Cite web|last=Scott |first=Ellen|date=30 May 2017|title=Why it's so powerful for Barbie to talk about mental health |url=https://metro.co.uk/2017/05/30/why-its-so-powerful-for-barbie-to-talk-about-mental-health-6671475/|access-date=27 March 2022|website=[[Metro (British newspaper)|Metro]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mitchell|first=Skylar|date=10 October 2020|title=Barbie confronts racism in viral video and shows how to be a White ally|url=https://www.cnn.com/2020/10/10/us/barbie-vlog-teaches-allyship-trnd/index.html|access-date=27 March 2022|website=[[सीएनएन]]|language=en}}</ref> उन्हें ऑस्ट्रेलियाई अभिनेत्री मार्गोट रोबी द्वारा संयुक्त राज्य अमेरिका में [[वॉर्नर ब्रॉस.|वार्नर ब्रदर्स पिक्चर्स]] द्वारा 21 जुलाई, 2023 को रिलीज़ की गई एक लाइव-एक्शन फिल्म रूपांतरण<ref>{{Cite web|date=26 March 2022|title=Everything to Know About Margot Robbie's Live-Action 'Barbie' Movie |url=https://www.usmagazine.com/entertainment/pictures/barbie-everything-to-know-about-margot-robbies-live-action-movie/|access-date=27 March 2022|website=Us Weekly|language=en-US}}</ref> में चित्रित किया गया था।<ref>{{Cite web|last=Donnelly|first=Matt|date= 26 April 2022|url=https://variety.com/2022/film/news/margot-robbie-barbie-release-date-1235241864/|title=Margot Robbie's Barbie Sets 2023 Release Date, Unveils First-Look Photo|website=[[वैराइटी (पत्रिका)|वैराइटी]]|access-date=1 May 2022}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:खिलौना कंपनी]] [[श्रेणी:गुड़िया]] [[श्रेणी:अमेरिकी कंपनी]] [[श्रेणी:मैटल]] [[श्रेणी:बार्बी]] 7v0t2x91ts6p4vb5zh7g2yydpvvfxkb बिसान ओदा 0 1545870 6631921 6596983 2026-10-22T05:41:40Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631921 wikitext text/x-wiki '''बीसान औदा''' ([[अरबी भाषा]] :بيسان عودة ; जन्म 1997 या 1998) एक फ़िलिस्तीनी पत्रकार, कार्यकर्ता और फ़िल्म निर्माता हैं।<ref name="BBC-2024-10">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67116407|title=One week in Gaza: 'There are no safe places here'|last=Jon|first=Donnison|date=2023-10-15|work=BBC News|access-date=2023-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231107063005/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67116407|archive-date=2023-11-07|language=en-GB}}</ref> वह [[गाज़ा पट्टी|गाजा पट्टी]] में [[2023 इज़राइल-हमास युद्ध|इजरायल-हमास युद्ध]] के दौरान अपने अनुभवों को दर्ज करने वाले सोशल मीडिया वीडियो के लिए जानी जाती हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/2023-11-29/ty-article-magazine/.premium/the-war-influencers-watching-gaza-through-social-media/0000018c-1661-d5be-af9f-3ef9cf0f0000|title='This Is Bisan. I'm Still Alive': The Gazans Reporting From the Ground on Social Media|last=Saab|first=Sheren Falah|date=29 November 2023|work=Haaretz|access-date=2023-12-04|language=en}}</ref> उन्होंने [[अल जज़ीरा मीडिया नेटवर्क]] के शो, ''इट्स बीसान फ्रॉम गाजा और आई एम स्टिल अलाइव'' के लिए समाचार श्रेणी में 2024 पीबॉडी पुरस्कार जीता और उन्हें उत्कृष्ट हार्ड न्यूज फीचर स्टोरी: शॉर्ट फॉर्म के लिए 2024 समाचार और वृत्तचित्र एमी पुरस्कार के लिए नामांकित किया गया। जुलाई 2024 में, ओवडा की डॉक्यूमेंट्री ''इट्स बिसन फ्रॉम गाजा एंड आई एम स्टिल अलाइव को'' उत्कृष्ट हार्ड न्यूज फीचर स्टोरी: शॉर्ट फॉर्म के लिए 45वीँ न्यूज एंड डॉक्यूमेंट्री एमी अवार्ड्स के लिए नामांकित किया गया था।<ref name="emmy">{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/2024-news-documentary-emmy-awards-nominations-nominees-list-1235958210/|title=2024 News & Documentary Emmy Awards Nominations Revealed|last=Hilary|first=Lewis|date=25 July 2024|website=[[द हॉलीवुड रिपोर्टर]]}}</ref> ==आजीविका== [[2021 इज़राइल-फिलिस्तीन संकट|मई 2021]] में [[इजराइल-फिलिस्तीन संघर्ष|इज़रायली-फिलिस्तीनी संघर्ष]] में वृद्धि के दौरान, बीसान औदा ने गाजा की स्थितियों पर अंतर्राष्ट्रीय ध्यान आकर्षित करने के लक्ष्य के साथ [[इंस्टाग्राम]] पर वीडियो साझा किए।<ref>{{Cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-18/gaza-israel-living-either-side-of-the-line-amid-conflict/100139250|title='Are you still alive? Is there bombing around you?': These are the questions asked inside Gaza|date=2021-05-17|work=ABC News|access-date=2024-06-10|language=en-AU}}</ref> अक्टूबर 2023 में शुरू होने वाले इजरायल-हमास युद्ध के दौरान, ओवडा ने फिलिस्तीनी नागरिकों के अनुभवों को दर्ज करने वाले सोशल मीडिया पर अपने अर्ध-नियमित वीडियो और लाइवस्ट्रीम अपडेट के लिए ध्यान आकर्षित किया। वह अपने वीडियो की शुरुआत "मैं अभी भी जीवित हूँ" वाक्यांश के कुछ बदलाव के साथ करने के लिए जानी जाती हैं।<ref>{{Cite journal|date=3 December 2023|title=Gaza journalists Motaz Azaiza, Bisan decry world apathy towards Israel's onslaught|url=https://www.newarab.com/news/gaza-journalists-motaz-azaiza-bisan-decry-worlds-apathy|journal=The New Arab|access-date=6 अगस्त 2024|archive-date=4 दिसंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204041242/https://www.newarab.com/news/gaza-journalists-motaz-azaiza-bisan-decry-worlds-apathy|url-status=dead}}</ref> उनके वीडियो ज़्यादातर [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] में हैं, हालांकि कुछ अरबी में भी हैं।<ref name=":5">{{Cite web|url=https://nymag.com/intelligencer/article/bisan-plestia-motaz-gaza-through-my-instagram-feed.html|title=Witnessing Gaza Through My Instagram Feed|last=Arafat|first=Zaina|date=2023-11-20|website=Intelligencer|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120194711/https://nymag.com/intelligencer/article/bisan-plestia-motaz-gaza-through-my-instagram-feed.html|archive-date=2023-11-20|access-date=2023-11-20}}</ref> 15 अक्टूबर तक, औदा ने इंस्टाग्राम पर 180,000 से अधिक फॉलोअर्स जुटा लिए थे।<ref name="BBC-2024-102">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67116407|title=One week in Gaza: 'There are no safe places here'|last=Jon|first=Donnison|date=2023-10-15|work=BBC News|access-date=2023-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231107063005/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67116407|archive-date=2023-11-07|language=en-GB}}</ref> उन्होँ ने 3 नवंबर को [[अल-शिफा एम्बुलेंस हवाई हमला|अल-शिफा एम्बुलेंस हवाई हमले को]] देखा।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67316463|title=Red Crescent says 15 killed in strike on Gaza ambulance outside Al-Shifa hospital|date=2023-11-03|work=BBC News|access-date=2023-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104142849/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67316463|archive-date=2023-11-04|language=en-GB}}</ref> नवंबर के मध्य में अल-शिफा अस्पताल [[अल-शिफा अस्पताल पर घेराव|पर कब्जा होने]] के बाद उन्हें वहां से विस्थापित कर दिया गया था। उसने इन परिस्थितियों पर रिपोर्ट करना जारी रखा जैसा कि उसने उनका अनुभव किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/chicago/news/palestinian-journalists-gaza/|title=Palestinian journalists forced to flee to southern Gaza, can't report on events in north|last=Price|first=Mikayla|date=11 November 2023|website=CBS News}}</ref> 20 नवंबर में, उसके पास 2 उसके 10 लाख से ज़्यादा फ़ॉलोअर्स हैं और 5 दिसंबर तक उसके 3 लाख से ज़्यादा फ़ॉलोअर्स हो गए थे।<ref name=":52">{{Cite web|url=https://nymag.com/intelligencer/article/bisan-plestia-motaz-gaza-through-my-instagram-feed.html|title=Witnessing Gaza Through My Instagram Feed|last=Arafat|first=Zaina|date=2023-11-20|website=Intelligencer|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120194711/https://nymag.com/intelligencer/article/bisan-plestia-motaz-gaza-through-my-instagram-feed.html|archive-date=2023-11-20|access-date=2023-11-20}}</ref> मई 2024 तक, ओवडा ने 4.1 मिलियन फॉलोअर्स जमा कर लिये थे।<ref>{{Cite web|url=https://thewalrus.ca/gaza-press-freedom/|title=Attacks on Press Freedoms Have Chilling Effects Far beyond Gaza|last=Malik|first=Asmaa|last2=Fatah|first2=Sonya|date=2024-01-30|website=The Walrus|language=en-US|access-date=2024-06-10}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[मोतज़ अज़ायेज़ा]] == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{इंस्टाग्राम|wizard_bisan1}} [[श्रेणी:2023 इज़राइल-हमास युद्ध के लोग]] [[श्रेणी:इंस्टाग्राम लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1990 दशक में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:फिलिस्तीन के मुसलमान]] s7t0uhfsttz8xrwpwnbdu8u99a81s5g सदस्य वार्ता:Surajkumar9931 3 1564460 6631823 6625532 2026-10-21T17:56:49Z अनिरुद्ध कुमार 18906 /* विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 परिणाम */ 6631823 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Surajkumar9931}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 12:59, 3 दिसम्बर 2024 (UTC) == बिना चयन के लेख निर्माण == आपने [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/लेख सूची|प्रतियोगिता में आज कुछ लेख]] बिना चयन के निर्मित करके जमा भी करवा दिये हैं। मैंने इनमें से दो लेखों का मूल्यांकन किया है। कृपया मूल्यांकन को देखें और आगे सुझावों पर ध्यान दें। यदि आप लेखों का चयन नहीं करते हैं तो इनमें आपको अंक नहीं दिया जायेगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 14:26, 18 जनवरी 2025 (UTC) :धन्यवाद! [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 15:18, 18 जनवरी 2025 (UTC) ::क्या आपको [[वार्ता:पेलियो-इंडियन]] पर लिखे मेरे सन्देश के बारे में कुछ कहना या करना है?<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 09:00, 19 जनवरी 2025 (UTC) :::एक सवाल था सर हमें ये पुरस्कार कहाँ से प्राप्त होगा? क्या हमें कहीं जाना पड़ेगा इसे प्राप्त करने के लिए? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:48, 21 जनवरी 2025 (UTC) ==पहले से हस्ताक्षर/चयनित लेखों का निर्माण== आपने मेरे द्वारा [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/लेख सूची|चयनित एवं पहले से हस्ताक्षर किए गए तीन लेखों]] को निर्मित कर उन्हें जमा भी कर दिया है। कृपया पहले से चयनित एवं हस्ताक्षर किए गए लेखों का निर्माण नहीं करें। - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 01:49, 21 जनवरी 2025 (UTC) :आगे से ध्यान रखूंगा धन्यवाद [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:45, 21 जनवरी 2025 (UTC) ::एक प्रश्न था सर हमें ये पुरस्कार कहा से प्राप्त होगा? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:46, 21 जनवरी 2025 (UTC) :::पुरस्कार उनको प्राप्त होगा जो न्यूनतम अर्हता प्राप्त कर लेंगे। आप जिस तरह से लेखों का चयन किये बिना काम कर रहे हो, सम्भव है आपको कुछ न मिले। आपने अधिकतर लेखों में गलत अनुवाद लिखा है या मशीनी अनुवाद लिखा है। उदाहरण के लिए @[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी द्वारा वर्णित लेख "उत्तर-शास्त्रीय इतिहास" आपने कहाँ से उठाया है? classical के लिए हिन्दी में अलग-अलग अर्थ है, साहित्य और संगीत में शास्त्रीय हो सकता है लेकिन इतिहास के क्षेत्र में इसे "क्लासिकी" या "श्रेण्य" शब्द लिखा जाता है। [[पेलियो-इंडियन]] पर आपको सुझाव दिया जिसके उत्तर में आपने लेख सुधारने के स्थान पर पुरस्कार पर जोर दिया है। आपको [[विकिपीडिया वार्ता:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|4 दिन पहले]] इसका उत्तर दे चुका हूँ। कृपया पुरस्कार पाने के लिए पहले नियमावली ढ़ंग से पढ़ लें अन्यथा पुरस्कार भी नहीं मिलेगा और आपका समय भी बर्बाद हो जायेगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 16:17, 21 जनवरी 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] ठीक यही शिकायत मेरी भी थी, इन्होंने कयी मेरे चयन किये गये लेख को मशीनी अनुवद या कयी को गलत अनुवाद करके जमा भी करदिया, और वे मेरे द्वारा शीघ्र नामांकन को भी हटा रहे हैं [https://hi.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF&diff=prev&oldid=6345575] कृपया इनके यह समस्यात्मक लेख: [[अजुरान सल्तनत]], [[हांग बांग राजवंश]], [[रम सल्तनत]], [[आर्मेनिया साम्राज्य]] और [[अक्कादियन साम्राज्य]] शीघ्र हटाए। धन्यवाद। '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 22:41, 21 जनवरी 2025 (UTC) == जनवरी 2025 == [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]]। संभवतः आपकी ऐसी मंशा नहीं थी, परन्तु आपने आपके द्वारा निर्मित एक पृष्ठ [[:रम सल्तनत]], से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने की नामांकन]] सूचना हटाई। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के [[वार्ता:रम सल्तनत|संवाद पृष्ठ]]''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy1 --> '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 22:36, 21 जनवरी 2025 (UTC) :मैं आगे से ध्यान रखूंगा कृपया ऐसा नहीं करें [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 23:24, 21 जनवरी 2025 (UTC) [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] कृपया आपके द्वारा स्वयं बनाए गए पृष्ठों से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के नामांकन]] सूचना ना हटायें, जैसा कि आपने [[:रम सल्तनत]] पर किया। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के {{#if:रम सल्तनत| [[Talk:रम सल्तनत{{!}}संवाद पृष्ठ]]|संवाद पृष्ठ}}''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy2 --> '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 13:37, 24 जनवरी 2025 (UTC) == हस्ताक्षर == कृपया मेरा हस्ताक्षर कॉपी ना करे, यह विकिपीडिया गाइडलाइन का उलंघन है। '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 14:18, 23 जनवरी 2025 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा उत्कृष्टता पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि तथा प्रतिभागिता प्रमाण पत्र प्राप्त करने के लिए 10 अप्रैल 2025 तक [https://docs.google.com/forms/d/1ul_ASrq9lkzsPmGeziRNy7s5qktnNa66sxOVdUF1mnI/preview पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:21, 29 मार्च 2025 (UTC) :प्रिय अनिरुद्ध कुमार जी मैने पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिया| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 02:26, 30 मार्च 2025 (UTC) ::आपने [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/रपट|अपने विचार और प्रेक्षण]] लिखे जिसके लिए बहुत बहुत धन्यवाद। यहाँ आपने प्रशिक्षण की बात लिखी है ऐसा पिछले वर्ष किया गया था। लेकिन इस तरह के सामूहिक प्रशिक्षण से कुछ लाभ नहीं हुआ। अतः इसबार कोई प्रशिक्षण का कार्यक्रम नहीं रखा गया। फिर भी काम करते समय आपको सुझाव दिये जाते हैं और कभी भी किसी तरह की समस्या आने पर आप प्रबन्धकों और पुनरीक्षकों को सहायता के लिए लिख सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:16, 30 मार्च 2025 (UTC) :::नमस्कार :::संजीव कुमार जी मैंने पहली बार सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 भाग लिया था और मुझे पांचवां स्थान मिला, पुरस्कार मिलने मे कितना दिन लगेगा | :::पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिये हैं| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:55, 30 मार्च 2025 (UTC) ::::आपके पहली बार भाग लेने की जानकारी हमें थी अतः आपके लेखों की समीक्षा थोड़ी नरमी से की गई। यह अच्छी बात है कि आपने पहले प्रयास में पाँचवा स्थान प्राप्त किया। हम चाहते हैं कि आप अगली प्रतियोगिता में प्रथम स्थान प्राप्त करो और अन्य लोग भी प्रतियोगिता से जुड़ें। आप [https://fountain.toolforge.org/editathons/sampadanotsavjan25 लेख जमा किये जाने वाली] कड़ी पर अपने लेखों की समीक्षा भी देख सकते हो और आगे के लिए सम्बंधित सुधार कर सकते हो। पुरस्कार की राशि को जल्दी देना हमारे हाथ में नहीं है लेकिन अभी इसमें कुछ दिन का समय लगेगा। उपरोक्त सन्देश के अनुसार 10 अप्रैल तक हम सभी लोगों को जानकारी उपलब्ध करवाने का समय दे रहे हैं। इसके बाद हम सम्बंधित जानकारी आगे भेज देंगे जहाँ से सम्भवतः अमेज़न गिफ्ट कार्ड के रूप में आपको ईमेल पर पुरस्कार राशि प्राप्त होगी। इससे आप अमेज़न पर कुछ भी क्रय कर सकते हो। मैं अपेक्षा नहीं करता कि 15 अप्रैल से पहले राशि प्राप्त होगी लेकिन हम कोशिश करेंगे कि बहुत जल्दी सभी प्रतियोगिओं को पुरस्कार राशि प्राप्त हो जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:33, 30 मार्च 2025 (UTC) :::::: नमस्कार :::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया :::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:43, 5 मई 2025 (UTC) ::::::हाँ, अभी तक नहीं आया जबकि फॉर्म भरे एक माह हो गया है। @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी से बात करके पता करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:56, 5 मई 2025 (UTC) :::::::: नमस्कार :::::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया मई भी ख़त्म हो गई :::::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 11:57, 8 जून 2025 (UTC) ::::::::हाँ, तीन-चार दिन पहले ही अनिरुद्ध जी से मेरी बात हुई है और उन्हें मैंने शिकायत की है कि इतनी देरी अच्छी नहीं है। उन्होंने मुझे वो समस्या बतायी जिसके कारण देरी हो रही है। ये देरी अनिरुद्ध जी की तरफ से नहीं हो रही है बल्कि कुछ अन्य समस्या के कारण हो रही है। अनिरुद्ध जी इसकी कोशिश में लगे हुये हैं। अब देखते हैं नया अपडेट कब और क्या आता है! फिर भी देरी के लिए हम क्षमा प्रार्थी हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:21, 8 जून 2025 (UTC) :::::::::: नमस्कार :::::::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया, क्या अपडेट है? :::::::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:33, 21 जून 2025 (UTC) ::::::::::मैं स्वयं प्रतीक्षा में हूँ कि ये भुगतान हो जाये तो अगली प्रतियोगिता के करवायें। लेकिन @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी ही इसपर कुछ कह सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:20, 22 जून 2025 (UTC) :::::::::::क्या कोई अपडेट आया संजीव जी? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:55, 6 जुलाई 2025 (UTC) {{od|13}} अनिरुद्ध जी को सन्देश लिख दिया है, फोन करके जल्दी ही स्थिति का पता करूँगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 10:24, 7 जुलाई 2025 (UTC) :नमस्ते संजीव जी! मैंने Surajkumar9931 सहित सभी पुरस्कार प्राप्तकर्ताओं को वर्तमान स्थिति की सूचना ई-मेल द्वारा दे दी है। उम्मीद है कि जुलाई अंत तक सब व्यवस्थित हो जाएगा। हम १५ अगस्त तक पुरस्कार कूपन भिजवा सकेंगें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:02, 8 जुलाई 2025 (UTC) ::अभी तक नहीं मिला [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:40, 15 अगस्त 2025 (UTC) :::बहुत देरी से ही सही, लेकिन मुझे लगता है आपको उपरोक्त राशी का गिफ्ट कार्ड मिल चुका है। हालांकि यदि आपको नहीं मिला है तो आधिकारिक पुष्टि अनिरुद्ध जी से ही की जायेगी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:48, 16 सितंबर 2025 (UTC) :{{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] के पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में 16 सितंबर 2025 को भेजा जा चुका है। इस संबंध में कोई समस्या होने पर मेरे वार्ता पृष्ठ पर लिखें या मुझे ई-मेल करें। 2 अक्टूबर से आयोजित [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] में शामिल होकर लेख बनाने और पुरस्कार जीतने के लिए पुनः आपका स्वागत है। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 20:15, 29 सितंबर 2025 (UTC) ::क्या प्रतिभागिता प्रमाण पत्र भी मिलेगा ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 18:23, 30 सितंबर 2025 (UTC) :::पुरस्कार राशि मुझे मिल चुका [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 18:23, 30 सितंबर 2025 (UTC) ::::आपने मेरे वार्ता पृष्ठ पर प्रमाण पत्र और बार्नस्टार के बारे में लिखा है। बार्नस्टार तो मैं दे सकता हूँ, देखूंगा कि बना हुआ है या नहीं। नहीं हुआ तो बना लेंगे। प्रमाण-पत्र अनिरुद्ध जी उपलब्ध करवाते हैं, सम्भवतः भूल गये होंगे। आप एकबार उन्हें पूछ लीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:14, 21 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::मेने @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी को ईमेल किया लेकिन दो दिन हो गया कोई प्रतिक्रिया नही आई उम्मीद है वो देख लेंगे, पर इस तरह से एक '''सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव जनवरी 2025 मे''' हुई देर अच्छी नहीं है, और आप बार्नस्टार भेज दिजियेगा, इस पर आपकी क्या राय हैं? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:14, 25 दिसम्बर 2025 (UTC) ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|अनिरुद्ध कुमार}} से उनके चर्चा पृष्ठ पर [[सदस्य_वार्ता:अनिरुद्ध कुमार#सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025]] शीर्षक से वार्तालाप किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को हुए 7 दिन बीत चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी भी प्रबंधक के प्रति संतुष्टि या असंतुष्टि [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर दर्ज की जा सकती हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>(वार्ता)</sup>]] 03:43, 10 अप्रैल 2025 (UTC) == अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में == सूरज जी अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/&#126;2025-49619-4|&#126;2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-49619-4|talk]]) 10:07, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == संपादन संवर्धन प्रतियोगिता में आपके लेख == नमस्ते Surajkumar9931 जी, प्रतियोगिता में भागीदारी के लिये आपका स्वागत और अबतक बनाये गये लेखों के लिये आभार। आपके लेखों पर कुछ फीडबैक और प्रश्न हैं जिनको लेकर आपका रिस्पोंस चाहिये। मैंने आपके बनाये लेख [[नशे में गाड़ी चलाना]] को देखा: * यह 'आपराधिक अपराध' क्या होता है? (पहली पंक्ति में है) * "...या वाहन के नियंत्रण में पाया जाता है" कौन किसको नियंत्रित कर रहा है? कृपया इस तरह के मशीनी अनुवाद से बचें अन्यथा लेख अस्वीकृत कर दिये जायेंगे। ;संदर्भ: *''"इसका उद्देश्य सड़क सुरक्षा को बनाए रखना तथा नशे की अवस्था में वाहन चलाने से होने वाली दुर्घटनाओं को रोकना है।"'' केलिये आपने [https://www.cbsnews.com/news/ore-skateboarder-collides-with-van-charged-with-dui/ यह संदर्भ दिया है]। * केलिये आपने यह संदर्भ दिया है]। * ''"थोड़ी सी भी रक्त में शराब की मात्रा (Blood Alcohol Concentration – BAC) बढ़ने से दुर्घटना का खतरा बढ़ जाता है।"'' केलिये आपने [https://choosingwisely.org/ यह संदर्भ दिया है]। एक बार जाँच कर बताइये कि वाक्य और दिया गया संदर्भ आपस में किस प्रकार संबंधित हैं? एक भी श्रेणी नही, लेख को विकिडेटा से नहीं जोड़ा गया है, अंतर्विकि कड़ियाँ हैं नहीं। मैं यह लेख अस्वीकृत कर रहा और अभी तक आप ने जो लेख बनाये हैं उनमें सुधार करने के लिये आपको एक दिन का समय दे रहा। आपसे उत्तर और सुधार की अपेक्षा रखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:33, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) :नमस्कार SM7 जी :मुझे जानकारी देने के लिए धन्यवाद :लेख के संदर्भ गलत है श्रेणी, विकिडेटा ,अंतर्विकि कड़ियाँ नहीं हैं मैं इसे जल्द ही ठीक कर दूंगा और आगे लेख में ध्यान रखूंगा :आपने मुझे बताया ये काफी अच्छा लगा और आगे भी कोई गलती हो जाये तो मुझे बताइयेगा | :चरण स्पर्श :🙏 [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:56, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 11:54, 6 जनवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:J ansari|J ansari]] जी :Wikipedia asia month हिंदी का परिणाम प्रकाशित नहीं हुई है, on [[metawiki:Wikipedia_Asian_Month_2025/Golden_Award|Golden award]] [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:25, 6 जनवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा दूसरा स्थान और तृतीय पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 20 जनवरी 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:05, 13 जनवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी :मैने पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिए। [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:19, 14 जनवरी 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025]] की पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में आपके ई-मेल पर भेज दी गई है। यह ई-मेल “हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप sent you an Amazon Pay Gift Card!” शीर्षक से भेजा गया है। कूपन नहीं मिलने की स्थिति में अपने ई-मेल के स्पैम मेल को जाँच लें तथा हमें सूचित करें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:35, 29 जनवरी 2026 (UTC) == प्रतियोगिता में आपके लेख == नमस्ते सूरज कुमार जी, आपने अबतक [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|प्रतियोगिता]] में 4 लेख जमा किये हैं और उनमें मशीनी अनुवाद की भरमार है। पिछली प्रतियोगिताओं में आप नये सदस्य थे अतः आपका मूल्यांकन कुछ सरलता से किया गया था। कृपया आपके जमा लेखों को पहले सुधारें अन्यथा इनके अंक आपको बहुत कम मिलेंगे। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 17 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी :चेतावनी के लिए धन्यवाद मैं इसे जल्द ही सही कर दूंगा और आगे ध्यान रखूंगा। [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:37, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:58, 18 मार्च 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी :मैंने प्रपत्र भर दिया [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:19, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:24, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == आग्रह == @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय, आपसे निवेदन है कि आप मेरे लेखों को जांच दें मैथिली विकिपीडिया पर https://fountain.toolforge.org/editathons/feminism-and-folklore-maithili-2026 https://fountain.toolforge.org/editathons/wiki-loves-ramadan-maithili-2026 मैने आपका NEST का सम्पादन देखा| प्रार्थना [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 21 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी बिल्कुल :इस संपादन को पूरी कर दूंगा :धन्यवाद हमारे तरफ से आपको बहुत बहुत शुभकामनाएं [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 14:59, 21 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय आप मूल्यांकन नए संपादकों के लिए नियम https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Ramadan_2025/Rules#Suggested_Additional_Judging_Criteria_for_Best_Newcomer ::[https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AC नारीवाद और लोककथा में नियम] में है कि लेख कम स कम 3000 बाइट या 300 शब्द क लंबाई हेबाक चाही। :: इसके अनुसार नहीं कर रहे शायद| ::आवश्यक दोनों को देखें| ::आगे योगदान के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:10, 21 मार्च 2026 (UTC) == परिणाम == @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय, अपने अभी मैथिली विकिपीडिया का परिणाम घोषित नहीं किया है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:07, 1 अप्रैल 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी :परिणाम घोषित कर दिया जाएगा आज ही। :धन्यवाद! [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 13:16, 1 अप्रैल 2026 (UTC) == आपके द्वारा अनूदित लेख == नमस्ते, कृपया अंग्रेजी से अनुवाद करते समय हर चीज का आँख मूँद कर यथावत अनुवाद न करें बल्कि चीजों का उपयोग समझ कर उन्हें यहाँ शामिल करें। उदाहरण के लिये आपके अनुवादों में अंग्रेजी की पहली लाइन <nowiki>{{short description|उलास सैमचुक द्वारा 1934 में लिखा गया उपन्यास}}</nowiki> जैसी चीजें भी शामिल हैं; जबकि short description का हिंदी विकिपीडिया पर कोई इस्तेमाल नहीं होता। ऐसे में यह यहाँ निरर्थक है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:39, 2 अप्रैल 2026 (UTC) :धन्यवाद @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी :आगे से ध्यान रखूंगा और 'short description' की जगह 'संक्षिप्त वर्णन' का इस्तेमाल करूंगा। क्या ये सही रहेगा ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 15:47, 2 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी नहीं, वह साँचा ही अनावश्यक है। आपको वह पूरी लाइन लिखनी ही नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:21, 2 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को ''' रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:51, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Wikipedia Asian Month 2025 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|500px]] [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=30642887 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Betty2407@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:25, 7 जून 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 14:31, 18 जून 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Thank you for joining Wiki Loves Ramadan 2026! == Dear Participant, Thank you so much for participating in the Wiki Loves Ramadan 2026 campaign! Whether you were writing articles or uploading photos to Wikimedia Commons, your contributions have helped share beautiful traditions, Islamic history, and cultural heritage with the rest of the world. We want to make sure next year's campaign is even better, and we need your help to do it! We would love it if you could take 3–5 minutes to fill out our quick '''Participant Feedback Form'''. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform Thank you again for sharing your knowledge and creativity with the Wikimedia movement. Keep an eye on your talk page and our social media for the final winner announcements soon! Happy editing, Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:13, 29 जून 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&oldid=30750498 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Gentle Reminder: Share your Wiki Loves Ramadan 2026 experience with us! == Dear Participant Hope this message finds you in good health and high spirits. First of all, a massive thank you for participating in Wiki Loves Ramadan 2026! Whether you enriched Wikipedia with new articles or added beautiful photos to Wikimedia Commons, your valuable contributions have played a great role in preserving Ramadan traditions and heritage for the world to see. To help us understand your experience and improve our future campaigns, we kindly request you to share your thoughts through our short feedback form. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform * '''Deadline''': 31 July 2026 It will only take about 3 to 5 minutes of your time. You can tell us what you loved, what difficulties you faced, and even help us translate a short banner message into your native language for next year! Your voice matters a lot to us. Thank you once again for your wonderful contributions and for being such an active part of the Wikimedia movement. Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:52, 19 जुलाई 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&oldid=30831892 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 25 अगस्त 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 12:37, 21 अगस्त 2026 (UTC) == विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 10 अक्तूबर 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) == ई-मेल का उ्ततर == :नमस्ते। आपने मुझे ई-मेल लिखा है कि- "प्रिय अनिरुद्ध जी, सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (जून 2026) के परिणामों में मुझे 'उत्कृष्टता पुरस्कार' (70 अंक) प्राप्त हुआ था। मैंने 'पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र' पहले ही भर दिया था, लेकिन मुझे अभी तक पुरस्कार राशि (₹8,000 का कूपन/उपकरण) प्राप्त नहीं हुई है। कृपया इस पर संज्ञान लें और पुरस्कार जारी करने की कृपा करें। धन्यवाद!" इसका उत्तर नीचे लिख रहा हूं। संपादनोत्सव के कूपन भेजने की प्रक्रिया पूरी होने में १ से २ माह तक का समय लग जाता है। अभी किसी को भी कूपन नहीं भेजा गया है। जब कूपन भेजा जाएगा तो उसकी सूचना सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर भी दे दी जाएगी। अगले एक सप्ताह में सभी को कूपन भेजे जाने की उम्मीद है। दूसरी बात आपके परिणाम के संबंध में है। कृपया परिणाम को संपादनोत्सव पृष्ठ पर जाँच लें। आपको उत्कृष्टता नहीं बल्कि सांत्वना पुरस्कार: ₹2,000 के उपकरण या कूपन दिया गया है। लेख जमा किए गए फाउंटेन टूल के पृष्ठ पर आप अपने लेखों का मूल्यांकन देख सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:56, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) 9y9qhlj0aniahe7dqh1jh2m7uc8y1g0 6631824 6631823 2026-10-21T17:59:23Z अनिरुद्ध कुमार 18906 /* ई-मेल का उ्ततर */ 6631824 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Surajkumar9931}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 12:59, 3 दिसम्बर 2024 (UTC) == बिना चयन के लेख निर्माण == आपने [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/लेख सूची|प्रतियोगिता में आज कुछ लेख]] बिना चयन के निर्मित करके जमा भी करवा दिये हैं। मैंने इनमें से दो लेखों का मूल्यांकन किया है। कृपया मूल्यांकन को देखें और आगे सुझावों पर ध्यान दें। यदि आप लेखों का चयन नहीं करते हैं तो इनमें आपको अंक नहीं दिया जायेगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 14:26, 18 जनवरी 2025 (UTC) :धन्यवाद! [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 15:18, 18 जनवरी 2025 (UTC) ::क्या आपको [[वार्ता:पेलियो-इंडियन]] पर लिखे मेरे सन्देश के बारे में कुछ कहना या करना है?<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 09:00, 19 जनवरी 2025 (UTC) :::एक सवाल था सर हमें ये पुरस्कार कहाँ से प्राप्त होगा? क्या हमें कहीं जाना पड़ेगा इसे प्राप्त करने के लिए? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:48, 21 जनवरी 2025 (UTC) ==पहले से हस्ताक्षर/चयनित लेखों का निर्माण== आपने मेरे द्वारा [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/लेख सूची|चयनित एवं पहले से हस्ताक्षर किए गए तीन लेखों]] को निर्मित कर उन्हें जमा भी कर दिया है। कृपया पहले से चयनित एवं हस्ताक्षर किए गए लेखों का निर्माण नहीं करें। - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 01:49, 21 जनवरी 2025 (UTC) :आगे से ध्यान रखूंगा धन्यवाद [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:45, 21 जनवरी 2025 (UTC) ::एक प्रश्न था सर हमें ये पुरस्कार कहा से प्राप्त होगा? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:46, 21 जनवरी 2025 (UTC) :::पुरस्कार उनको प्राप्त होगा जो न्यूनतम अर्हता प्राप्त कर लेंगे। आप जिस तरह से लेखों का चयन किये बिना काम कर रहे हो, सम्भव है आपको कुछ न मिले। आपने अधिकतर लेखों में गलत अनुवाद लिखा है या मशीनी अनुवाद लिखा है। उदाहरण के लिए @[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी द्वारा वर्णित लेख "उत्तर-शास्त्रीय इतिहास" आपने कहाँ से उठाया है? classical के लिए हिन्दी में अलग-अलग अर्थ है, साहित्य और संगीत में शास्त्रीय हो सकता है लेकिन इतिहास के क्षेत्र में इसे "क्लासिकी" या "श्रेण्य" शब्द लिखा जाता है। [[पेलियो-इंडियन]] पर आपको सुझाव दिया जिसके उत्तर में आपने लेख सुधारने के स्थान पर पुरस्कार पर जोर दिया है। आपको [[विकिपीडिया वार्ता:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|4 दिन पहले]] इसका उत्तर दे चुका हूँ। कृपया पुरस्कार पाने के लिए पहले नियमावली ढ़ंग से पढ़ लें अन्यथा पुरस्कार भी नहीं मिलेगा और आपका समय भी बर्बाद हो जायेगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 16:17, 21 जनवरी 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] ठीक यही शिकायत मेरी भी थी, इन्होंने कयी मेरे चयन किये गये लेख को मशीनी अनुवद या कयी को गलत अनुवाद करके जमा भी करदिया, और वे मेरे द्वारा शीघ्र नामांकन को भी हटा रहे हैं [https://hi.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF&diff=prev&oldid=6345575] कृपया इनके यह समस्यात्मक लेख: [[अजुरान सल्तनत]], [[हांग बांग राजवंश]], [[रम सल्तनत]], [[आर्मेनिया साम्राज्य]] और [[अक्कादियन साम्राज्य]] शीघ्र हटाए। धन्यवाद। '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 22:41, 21 जनवरी 2025 (UTC) == जनवरी 2025 == [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]]। संभवतः आपकी ऐसी मंशा नहीं थी, परन्तु आपने आपके द्वारा निर्मित एक पृष्ठ [[:रम सल्तनत]], से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने की नामांकन]] सूचना हटाई। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के [[वार्ता:रम सल्तनत|संवाद पृष्ठ]]''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy1 --> '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 22:36, 21 जनवरी 2025 (UTC) :मैं आगे से ध्यान रखूंगा कृपया ऐसा नहीं करें [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 23:24, 21 जनवरी 2025 (UTC) [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] कृपया आपके द्वारा स्वयं बनाए गए पृष्ठों से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के नामांकन]] सूचना ना हटायें, जैसा कि आपने [[:रम सल्तनत]] पर किया। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के {{#if:रम सल्तनत| [[Talk:रम सल्तनत{{!}}संवाद पृष्ठ]]|संवाद पृष्ठ}}''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy2 --> '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 13:37, 24 जनवरी 2025 (UTC) == हस्ताक्षर == कृपया मेरा हस्ताक्षर कॉपी ना करे, यह विकिपीडिया गाइडलाइन का उलंघन है। '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 14:18, 23 जनवरी 2025 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा उत्कृष्टता पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि तथा प्रतिभागिता प्रमाण पत्र प्राप्त करने के लिए 10 अप्रैल 2025 तक [https://docs.google.com/forms/d/1ul_ASrq9lkzsPmGeziRNy7s5qktnNa66sxOVdUF1mnI/preview पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:21, 29 मार्च 2025 (UTC) :प्रिय अनिरुद्ध कुमार जी मैने पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिया| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 02:26, 30 मार्च 2025 (UTC) ::आपने [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/रपट|अपने विचार और प्रेक्षण]] लिखे जिसके लिए बहुत बहुत धन्यवाद। यहाँ आपने प्रशिक्षण की बात लिखी है ऐसा पिछले वर्ष किया गया था। लेकिन इस तरह के सामूहिक प्रशिक्षण से कुछ लाभ नहीं हुआ। अतः इसबार कोई प्रशिक्षण का कार्यक्रम नहीं रखा गया। फिर भी काम करते समय आपको सुझाव दिये जाते हैं और कभी भी किसी तरह की समस्या आने पर आप प्रबन्धकों और पुनरीक्षकों को सहायता के लिए लिख सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:16, 30 मार्च 2025 (UTC) :::नमस्कार :::संजीव कुमार जी मैंने पहली बार सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 भाग लिया था और मुझे पांचवां स्थान मिला, पुरस्कार मिलने मे कितना दिन लगेगा | :::पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिये हैं| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:55, 30 मार्च 2025 (UTC) ::::आपके पहली बार भाग लेने की जानकारी हमें थी अतः आपके लेखों की समीक्षा थोड़ी नरमी से की गई। यह अच्छी बात है कि आपने पहले प्रयास में पाँचवा स्थान प्राप्त किया। हम चाहते हैं कि आप अगली प्रतियोगिता में प्रथम स्थान प्राप्त करो और अन्य लोग भी प्रतियोगिता से जुड़ें। आप [https://fountain.toolforge.org/editathons/sampadanotsavjan25 लेख जमा किये जाने वाली] कड़ी पर अपने लेखों की समीक्षा भी देख सकते हो और आगे के लिए सम्बंधित सुधार कर सकते हो। पुरस्कार की राशि को जल्दी देना हमारे हाथ में नहीं है लेकिन अभी इसमें कुछ दिन का समय लगेगा। उपरोक्त सन्देश के अनुसार 10 अप्रैल तक हम सभी लोगों को जानकारी उपलब्ध करवाने का समय दे रहे हैं। इसके बाद हम सम्बंधित जानकारी आगे भेज देंगे जहाँ से सम्भवतः अमेज़न गिफ्ट कार्ड के रूप में आपको ईमेल पर पुरस्कार राशि प्राप्त होगी। इससे आप अमेज़न पर कुछ भी क्रय कर सकते हो। मैं अपेक्षा नहीं करता कि 15 अप्रैल से पहले राशि प्राप्त होगी लेकिन हम कोशिश करेंगे कि बहुत जल्दी सभी प्रतियोगिओं को पुरस्कार राशि प्राप्त हो जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:33, 30 मार्च 2025 (UTC) :::::: नमस्कार :::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया :::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:43, 5 मई 2025 (UTC) ::::::हाँ, अभी तक नहीं आया जबकि फॉर्म भरे एक माह हो गया है। @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी से बात करके पता करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:56, 5 मई 2025 (UTC) :::::::: नमस्कार :::::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया मई भी ख़त्म हो गई :::::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 11:57, 8 जून 2025 (UTC) ::::::::हाँ, तीन-चार दिन पहले ही अनिरुद्ध जी से मेरी बात हुई है और उन्हें मैंने शिकायत की है कि इतनी देरी अच्छी नहीं है। उन्होंने मुझे वो समस्या बतायी जिसके कारण देरी हो रही है। ये देरी अनिरुद्ध जी की तरफ से नहीं हो रही है बल्कि कुछ अन्य समस्या के कारण हो रही है। अनिरुद्ध जी इसकी कोशिश में लगे हुये हैं। अब देखते हैं नया अपडेट कब और क्या आता है! फिर भी देरी के लिए हम क्षमा प्रार्थी हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:21, 8 जून 2025 (UTC) :::::::::: नमस्कार :::::::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया, क्या अपडेट है? :::::::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:33, 21 जून 2025 (UTC) ::::::::::मैं स्वयं प्रतीक्षा में हूँ कि ये भुगतान हो जाये तो अगली प्रतियोगिता के करवायें। लेकिन @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी ही इसपर कुछ कह सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:20, 22 जून 2025 (UTC) :::::::::::क्या कोई अपडेट आया संजीव जी? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:55, 6 जुलाई 2025 (UTC) {{od|13}} अनिरुद्ध जी को सन्देश लिख दिया है, फोन करके जल्दी ही स्थिति का पता करूँगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 10:24, 7 जुलाई 2025 (UTC) :नमस्ते संजीव जी! मैंने Surajkumar9931 सहित सभी पुरस्कार प्राप्तकर्ताओं को वर्तमान स्थिति की सूचना ई-मेल द्वारा दे दी है। उम्मीद है कि जुलाई अंत तक सब व्यवस्थित हो जाएगा। हम १५ अगस्त तक पुरस्कार कूपन भिजवा सकेंगें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:02, 8 जुलाई 2025 (UTC) ::अभी तक नहीं मिला [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:40, 15 अगस्त 2025 (UTC) :::बहुत देरी से ही सही, लेकिन मुझे लगता है आपको उपरोक्त राशी का गिफ्ट कार्ड मिल चुका है। हालांकि यदि आपको नहीं मिला है तो आधिकारिक पुष्टि अनिरुद्ध जी से ही की जायेगी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:48, 16 सितंबर 2025 (UTC) :{{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] के पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में 16 सितंबर 2025 को भेजा जा चुका है। इस संबंध में कोई समस्या होने पर मेरे वार्ता पृष्ठ पर लिखें या मुझे ई-मेल करें। 2 अक्टूबर से आयोजित [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] में शामिल होकर लेख बनाने और पुरस्कार जीतने के लिए पुनः आपका स्वागत है। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 20:15, 29 सितंबर 2025 (UTC) ::क्या प्रतिभागिता प्रमाण पत्र भी मिलेगा ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 18:23, 30 सितंबर 2025 (UTC) :::पुरस्कार राशि मुझे मिल चुका [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 18:23, 30 सितंबर 2025 (UTC) ::::आपने मेरे वार्ता पृष्ठ पर प्रमाण पत्र और बार्नस्टार के बारे में लिखा है। बार्नस्टार तो मैं दे सकता हूँ, देखूंगा कि बना हुआ है या नहीं। नहीं हुआ तो बना लेंगे। प्रमाण-पत्र अनिरुद्ध जी उपलब्ध करवाते हैं, सम्भवतः भूल गये होंगे। आप एकबार उन्हें पूछ लीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:14, 21 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::मेने @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी को ईमेल किया लेकिन दो दिन हो गया कोई प्रतिक्रिया नही आई उम्मीद है वो देख लेंगे, पर इस तरह से एक '''सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव जनवरी 2025 मे''' हुई देर अच्छी नहीं है, और आप बार्नस्टार भेज दिजियेगा, इस पर आपकी क्या राय हैं? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:14, 25 दिसम्बर 2025 (UTC) ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|अनिरुद्ध कुमार}} से उनके चर्चा पृष्ठ पर [[सदस्य_वार्ता:अनिरुद्ध कुमार#सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025]] शीर्षक से वार्तालाप किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को हुए 7 दिन बीत चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी भी प्रबंधक के प्रति संतुष्टि या असंतुष्टि [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर दर्ज की जा सकती हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>(वार्ता)</sup>]] 03:43, 10 अप्रैल 2025 (UTC) == अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में == सूरज जी अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/&#126;2025-49619-4|&#126;2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-49619-4|talk]]) 10:07, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == संपादन संवर्धन प्रतियोगिता में आपके लेख == नमस्ते Surajkumar9931 जी, प्रतियोगिता में भागीदारी के लिये आपका स्वागत और अबतक बनाये गये लेखों के लिये आभार। आपके लेखों पर कुछ फीडबैक और प्रश्न हैं जिनको लेकर आपका रिस्पोंस चाहिये। मैंने आपके बनाये लेख [[नशे में गाड़ी चलाना]] को देखा: * यह 'आपराधिक अपराध' क्या होता है? (पहली पंक्ति में है) * "...या वाहन के नियंत्रण में पाया जाता है" कौन किसको नियंत्रित कर रहा है? कृपया इस तरह के मशीनी अनुवाद से बचें अन्यथा लेख अस्वीकृत कर दिये जायेंगे। ;संदर्भ: *''"इसका उद्देश्य सड़क सुरक्षा को बनाए रखना तथा नशे की अवस्था में वाहन चलाने से होने वाली दुर्घटनाओं को रोकना है।"'' केलिये आपने [https://www.cbsnews.com/news/ore-skateboarder-collides-with-van-charged-with-dui/ यह संदर्भ दिया है]। * केलिये आपने यह संदर्भ दिया है]। * ''"थोड़ी सी भी रक्त में शराब की मात्रा (Blood Alcohol Concentration – BAC) बढ़ने से दुर्घटना का खतरा बढ़ जाता है।"'' केलिये आपने [https://choosingwisely.org/ यह संदर्भ दिया है]। एक बार जाँच कर बताइये कि वाक्य और दिया गया संदर्भ आपस में किस प्रकार संबंधित हैं? एक भी श्रेणी नही, लेख को विकिडेटा से नहीं जोड़ा गया है, अंतर्विकि कड़ियाँ हैं नहीं। मैं यह लेख अस्वीकृत कर रहा और अभी तक आप ने जो लेख बनाये हैं उनमें सुधार करने के लिये आपको एक दिन का समय दे रहा। आपसे उत्तर और सुधार की अपेक्षा रखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:33, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) :नमस्कार SM7 जी :मुझे जानकारी देने के लिए धन्यवाद :लेख के संदर्भ गलत है श्रेणी, विकिडेटा ,अंतर्विकि कड़ियाँ नहीं हैं मैं इसे जल्द ही ठीक कर दूंगा और आगे लेख में ध्यान रखूंगा :आपने मुझे बताया ये काफी अच्छा लगा और आगे भी कोई गलती हो जाये तो मुझे बताइयेगा | :चरण स्पर्श :🙏 [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:56, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 11:54, 6 जनवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:J ansari|J ansari]] जी :Wikipedia asia month हिंदी का परिणाम प्रकाशित नहीं हुई है, on [[metawiki:Wikipedia_Asian_Month_2025/Golden_Award|Golden award]] [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:25, 6 जनवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा दूसरा स्थान और तृतीय पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 20 जनवरी 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:05, 13 जनवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी :मैने पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिए। [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:19, 14 जनवरी 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025]] की पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में आपके ई-मेल पर भेज दी गई है। यह ई-मेल “हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप sent you an Amazon Pay Gift Card!” शीर्षक से भेजा गया है। कूपन नहीं मिलने की स्थिति में अपने ई-मेल के स्पैम मेल को जाँच लें तथा हमें सूचित करें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:35, 29 जनवरी 2026 (UTC) == प्रतियोगिता में आपके लेख == नमस्ते सूरज कुमार जी, आपने अबतक [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|प्रतियोगिता]] में 4 लेख जमा किये हैं और उनमें मशीनी अनुवाद की भरमार है। पिछली प्रतियोगिताओं में आप नये सदस्य थे अतः आपका मूल्यांकन कुछ सरलता से किया गया था। कृपया आपके जमा लेखों को पहले सुधारें अन्यथा इनके अंक आपको बहुत कम मिलेंगे। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 17 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी :चेतावनी के लिए धन्यवाद मैं इसे जल्द ही सही कर दूंगा और आगे ध्यान रखूंगा। [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:37, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:58, 18 मार्च 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी :मैंने प्रपत्र भर दिया [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:19, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:24, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == आग्रह == @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय, आपसे निवेदन है कि आप मेरे लेखों को जांच दें मैथिली विकिपीडिया पर https://fountain.toolforge.org/editathons/feminism-and-folklore-maithili-2026 https://fountain.toolforge.org/editathons/wiki-loves-ramadan-maithili-2026 मैने आपका NEST का सम्पादन देखा| प्रार्थना [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 21 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी बिल्कुल :इस संपादन को पूरी कर दूंगा :धन्यवाद हमारे तरफ से आपको बहुत बहुत शुभकामनाएं [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 14:59, 21 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय आप मूल्यांकन नए संपादकों के लिए नियम https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Ramadan_2025/Rules#Suggested_Additional_Judging_Criteria_for_Best_Newcomer ::[https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AC नारीवाद और लोककथा में नियम] में है कि लेख कम स कम 3000 बाइट या 300 शब्द क लंबाई हेबाक चाही। :: इसके अनुसार नहीं कर रहे शायद| ::आवश्यक दोनों को देखें| ::आगे योगदान के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:10, 21 मार्च 2026 (UTC) == परिणाम == @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय, अपने अभी मैथिली विकिपीडिया का परिणाम घोषित नहीं किया है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:07, 1 अप्रैल 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी :परिणाम घोषित कर दिया जाएगा आज ही। :धन्यवाद! [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 13:16, 1 अप्रैल 2026 (UTC) == आपके द्वारा अनूदित लेख == नमस्ते, कृपया अंग्रेजी से अनुवाद करते समय हर चीज का आँख मूँद कर यथावत अनुवाद न करें बल्कि चीजों का उपयोग समझ कर उन्हें यहाँ शामिल करें। उदाहरण के लिये आपके अनुवादों में अंग्रेजी की पहली लाइन <nowiki>{{short description|उलास सैमचुक द्वारा 1934 में लिखा गया उपन्यास}}</nowiki> जैसी चीजें भी शामिल हैं; जबकि short description का हिंदी विकिपीडिया पर कोई इस्तेमाल नहीं होता। ऐसे में यह यहाँ निरर्थक है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:39, 2 अप्रैल 2026 (UTC) :धन्यवाद @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी :आगे से ध्यान रखूंगा और 'short description' की जगह 'संक्षिप्त वर्णन' का इस्तेमाल करूंगा। क्या ये सही रहेगा ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 15:47, 2 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी नहीं, वह साँचा ही अनावश्यक है। आपको वह पूरी लाइन लिखनी ही नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:21, 2 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को ''' रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:51, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Wikipedia Asian Month 2025 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|500px]] [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=30642887 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Betty2407@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:25, 7 जून 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 14:31, 18 जून 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Thank you for joining Wiki Loves Ramadan 2026! == Dear Participant, Thank you so much for participating in the Wiki Loves Ramadan 2026 campaign! Whether you were writing articles or uploading photos to Wikimedia Commons, your contributions have helped share beautiful traditions, Islamic history, and cultural heritage with the rest of the world. We want to make sure next year's campaign is even better, and we need your help to do it! We would love it if you could take 3–5 minutes to fill out our quick '''Participant Feedback Form'''. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform Thank you again for sharing your knowledge and creativity with the Wikimedia movement. Keep an eye on your talk page and our social media for the final winner announcements soon! Happy editing, Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:13, 29 जून 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&oldid=30750498 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Gentle Reminder: Share your Wiki Loves Ramadan 2026 experience with us! == Dear Participant Hope this message finds you in good health and high spirits. First of all, a massive thank you for participating in Wiki Loves Ramadan 2026! Whether you enriched Wikipedia with new articles or added beautiful photos to Wikimedia Commons, your valuable contributions have played a great role in preserving Ramadan traditions and heritage for the world to see. To help us understand your experience and improve our future campaigns, we kindly request you to share your thoughts through our short feedback form. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform * '''Deadline''': 31 July 2026 It will only take about 3 to 5 minutes of your time. You can tell us what you loved, what difficulties you faced, and even help us translate a short banner message into your native language for next year! Your voice matters a lot to us. Thank you once again for your wonderful contributions and for being such an active part of the Wikimedia movement. Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:52, 19 जुलाई 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&oldid=30831892 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 25 अगस्त 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 12:37, 21 अगस्त 2026 (UTC) == विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 10 अक्तूबर 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) == ई-मेल का उ्ततर == :नमस्ते। आपने मुझे ई-मेल लिखा है कि- "प्रिय अनिरुद्ध जी, सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (जून 2026) के परिणामों में मुझे 'उत्कृष्टता पुरस्कार' (70 अंक) प्राप्त हुआ था। मैंने 'पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र' पहले ही भर दिया था, लेकिन मुझे अभी तक पुरस्कार राशि (₹8,000 का कूपन/उपकरण) प्राप्त नहीं हुई है। कृपया इस पर संज्ञान लें और पुरस्कार जारी करने की कृपा करें। धन्यवाद!" इसका उत्तर नीचे लिख रहा हूं। संपादनोत्सव के कूपन भेजने की प्रक्रिया पूरी होने में १ से २ माह तक का समय लग जाता है। अभी किसी को भी कूपन नहीं भेजा गया है। जब कूपन भेजा जाएगा तो उसकी सूचना सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर भी दे दी जाएगी। अगले एक सप्ताह में सभी को कूपन भेजे जाने की उम्मीद है। दूसरी बात आपके परिणाम के संबंध में है। कृपया परिणाम को [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] पृष्ठ पर जाँच लें। आपको उत्कृष्टता नहीं बल्कि सांत्वना पुरस्कार: ₹2,000 के उपकरण या कूपन दिया गया है। लेख जमा किए गए फाउंटेन टूल के पृष्ठ पर आप अपने लेखों का मूल्यांकन देख सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:56, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) n163hbnlws6e9od4upn1o3dfy6o2od1 6631826 6631824 2026-10-21T18:06:13Z विक्रम प्रताप 911487 /* ई-मेल का उ्ततर */ उत्तर दिया ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 6631826 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Surajkumar9931}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 12:59, 3 दिसम्बर 2024 (UTC) == बिना चयन के लेख निर्माण == आपने [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/लेख सूची|प्रतियोगिता में आज कुछ लेख]] बिना चयन के निर्मित करके जमा भी करवा दिये हैं। मैंने इनमें से दो लेखों का मूल्यांकन किया है। कृपया मूल्यांकन को देखें और आगे सुझावों पर ध्यान दें। यदि आप लेखों का चयन नहीं करते हैं तो इनमें आपको अंक नहीं दिया जायेगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 14:26, 18 जनवरी 2025 (UTC) :धन्यवाद! [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 15:18, 18 जनवरी 2025 (UTC) ::क्या आपको [[वार्ता:पेलियो-इंडियन]] पर लिखे मेरे सन्देश के बारे में कुछ कहना या करना है?<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 09:00, 19 जनवरी 2025 (UTC) :::एक सवाल था सर हमें ये पुरस्कार कहाँ से प्राप्त होगा? क्या हमें कहीं जाना पड़ेगा इसे प्राप्त करने के लिए? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:48, 21 जनवरी 2025 (UTC) ==पहले से हस्ताक्षर/चयनित लेखों का निर्माण== आपने मेरे द्वारा [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/लेख सूची|चयनित एवं पहले से हस्ताक्षर किए गए तीन लेखों]] को निर्मित कर उन्हें जमा भी कर दिया है। कृपया पहले से चयनित एवं हस्ताक्षर किए गए लेखों का निर्माण नहीं करें। - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 01:49, 21 जनवरी 2025 (UTC) :आगे से ध्यान रखूंगा धन्यवाद [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:45, 21 जनवरी 2025 (UTC) ::एक प्रश्न था सर हमें ये पुरस्कार कहा से प्राप्त होगा? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:46, 21 जनवरी 2025 (UTC) :::पुरस्कार उनको प्राप्त होगा जो न्यूनतम अर्हता प्राप्त कर लेंगे। आप जिस तरह से लेखों का चयन किये बिना काम कर रहे हो, सम्भव है आपको कुछ न मिले। आपने अधिकतर लेखों में गलत अनुवाद लिखा है या मशीनी अनुवाद लिखा है। उदाहरण के लिए @[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी द्वारा वर्णित लेख "उत्तर-शास्त्रीय इतिहास" आपने कहाँ से उठाया है? classical के लिए हिन्दी में अलग-अलग अर्थ है, साहित्य और संगीत में शास्त्रीय हो सकता है लेकिन इतिहास के क्षेत्र में इसे "क्लासिकी" या "श्रेण्य" शब्द लिखा जाता है। [[पेलियो-इंडियन]] पर आपको सुझाव दिया जिसके उत्तर में आपने लेख सुधारने के स्थान पर पुरस्कार पर जोर दिया है। आपको [[विकिपीडिया वार्ता:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|4 दिन पहले]] इसका उत्तर दे चुका हूँ। कृपया पुरस्कार पाने के लिए पहले नियमावली ढ़ंग से पढ़ लें अन्यथा पुरस्कार भी नहीं मिलेगा और आपका समय भी बर्बाद हो जायेगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 16:17, 21 जनवरी 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] ठीक यही शिकायत मेरी भी थी, इन्होंने कयी मेरे चयन किये गये लेख को मशीनी अनुवद या कयी को गलत अनुवाद करके जमा भी करदिया, और वे मेरे द्वारा शीघ्र नामांकन को भी हटा रहे हैं [https://hi.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF&diff=prev&oldid=6345575] कृपया इनके यह समस्यात्मक लेख: [[अजुरान सल्तनत]], [[हांग बांग राजवंश]], [[रम सल्तनत]], [[आर्मेनिया साम्राज्य]] और [[अक्कादियन साम्राज्य]] शीघ्र हटाए। धन्यवाद। '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 22:41, 21 जनवरी 2025 (UTC) == जनवरी 2025 == [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]]। संभवतः आपकी ऐसी मंशा नहीं थी, परन्तु आपने आपके द्वारा निर्मित एक पृष्ठ [[:रम सल्तनत]], से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने की नामांकन]] सूचना हटाई। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के [[वार्ता:रम सल्तनत|संवाद पृष्ठ]]''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy1 --> '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 22:36, 21 जनवरी 2025 (UTC) :मैं आगे से ध्यान रखूंगा कृपया ऐसा नहीं करें [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 23:24, 21 जनवरी 2025 (UTC) [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] कृपया आपके द्वारा स्वयं बनाए गए पृष्ठों से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के नामांकन]] सूचना ना हटायें, जैसा कि आपने [[:रम सल्तनत]] पर किया। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के {{#if:रम सल्तनत| [[Talk:रम सल्तनत{{!}}संवाद पृष्ठ]]|संवाद पृष्ठ}}''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy2 --> '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 13:37, 24 जनवरी 2025 (UTC) == हस्ताक्षर == कृपया मेरा हस्ताक्षर कॉपी ना करे, यह विकिपीडिया गाइडलाइन का उलंघन है। '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 14:18, 23 जनवरी 2025 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा उत्कृष्टता पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि तथा प्रतिभागिता प्रमाण पत्र प्राप्त करने के लिए 10 अप्रैल 2025 तक [https://docs.google.com/forms/d/1ul_ASrq9lkzsPmGeziRNy7s5qktnNa66sxOVdUF1mnI/preview पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:21, 29 मार्च 2025 (UTC) :प्रिय अनिरुद्ध कुमार जी मैने पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिया| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 02:26, 30 मार्च 2025 (UTC) ::आपने [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/रपट|अपने विचार और प्रेक्षण]] लिखे जिसके लिए बहुत बहुत धन्यवाद। यहाँ आपने प्रशिक्षण की बात लिखी है ऐसा पिछले वर्ष किया गया था। लेकिन इस तरह के सामूहिक प्रशिक्षण से कुछ लाभ नहीं हुआ। अतः इसबार कोई प्रशिक्षण का कार्यक्रम नहीं रखा गया। फिर भी काम करते समय आपको सुझाव दिये जाते हैं और कभी भी किसी तरह की समस्या आने पर आप प्रबन्धकों और पुनरीक्षकों को सहायता के लिए लिख सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:16, 30 मार्च 2025 (UTC) :::नमस्कार :::संजीव कुमार जी मैंने पहली बार सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 भाग लिया था और मुझे पांचवां स्थान मिला, पुरस्कार मिलने मे कितना दिन लगेगा | :::पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिये हैं| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:55, 30 मार्च 2025 (UTC) ::::आपके पहली बार भाग लेने की जानकारी हमें थी अतः आपके लेखों की समीक्षा थोड़ी नरमी से की गई। यह अच्छी बात है कि आपने पहले प्रयास में पाँचवा स्थान प्राप्त किया। हम चाहते हैं कि आप अगली प्रतियोगिता में प्रथम स्थान प्राप्त करो और अन्य लोग भी प्रतियोगिता से जुड़ें। आप [https://fountain.toolforge.org/editathons/sampadanotsavjan25 लेख जमा किये जाने वाली] कड़ी पर अपने लेखों की समीक्षा भी देख सकते हो और आगे के लिए सम्बंधित सुधार कर सकते हो। पुरस्कार की राशि को जल्दी देना हमारे हाथ में नहीं है लेकिन अभी इसमें कुछ दिन का समय लगेगा। उपरोक्त सन्देश के अनुसार 10 अप्रैल तक हम सभी लोगों को जानकारी उपलब्ध करवाने का समय दे रहे हैं। इसके बाद हम सम्बंधित जानकारी आगे भेज देंगे जहाँ से सम्भवतः अमेज़न गिफ्ट कार्ड के रूप में आपको ईमेल पर पुरस्कार राशि प्राप्त होगी। इससे आप अमेज़न पर कुछ भी क्रय कर सकते हो। मैं अपेक्षा नहीं करता कि 15 अप्रैल से पहले राशि प्राप्त होगी लेकिन हम कोशिश करेंगे कि बहुत जल्दी सभी प्रतियोगिओं को पुरस्कार राशि प्राप्त हो जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:33, 30 मार्च 2025 (UTC) :::::: नमस्कार :::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया :::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:43, 5 मई 2025 (UTC) ::::::हाँ, अभी तक नहीं आया जबकि फॉर्म भरे एक माह हो गया है। @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी से बात करके पता करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:56, 5 मई 2025 (UTC) :::::::: नमस्कार :::::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया मई भी ख़त्म हो गई :::::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 11:57, 8 जून 2025 (UTC) ::::::::हाँ, तीन-चार दिन पहले ही अनिरुद्ध जी से मेरी बात हुई है और उन्हें मैंने शिकायत की है कि इतनी देरी अच्छी नहीं है। उन्होंने मुझे वो समस्या बतायी जिसके कारण देरी हो रही है। ये देरी अनिरुद्ध जी की तरफ से नहीं हो रही है बल्कि कुछ अन्य समस्या के कारण हो रही है। अनिरुद्ध जी इसकी कोशिश में लगे हुये हैं। अब देखते हैं नया अपडेट कब और क्या आता है! फिर भी देरी के लिए हम क्षमा प्रार्थी हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:21, 8 जून 2025 (UTC) :::::::::: नमस्कार :::::::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया, क्या अपडेट है? :::::::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:33, 21 जून 2025 (UTC) ::::::::::मैं स्वयं प्रतीक्षा में हूँ कि ये भुगतान हो जाये तो अगली प्रतियोगिता के करवायें। लेकिन @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी ही इसपर कुछ कह सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:20, 22 जून 2025 (UTC) :::::::::::क्या कोई अपडेट आया संजीव जी? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:55, 6 जुलाई 2025 (UTC) {{od|13}} अनिरुद्ध जी को सन्देश लिख दिया है, फोन करके जल्दी ही स्थिति का पता करूँगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 10:24, 7 जुलाई 2025 (UTC) :नमस्ते संजीव जी! मैंने Surajkumar9931 सहित सभी पुरस्कार प्राप्तकर्ताओं को वर्तमान स्थिति की सूचना ई-मेल द्वारा दे दी है। उम्मीद है कि जुलाई अंत तक सब व्यवस्थित हो जाएगा। हम १५ अगस्त तक पुरस्कार कूपन भिजवा सकेंगें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:02, 8 जुलाई 2025 (UTC) ::अभी तक नहीं मिला [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:40, 15 अगस्त 2025 (UTC) :::बहुत देरी से ही सही, लेकिन मुझे लगता है आपको उपरोक्त राशी का गिफ्ट कार्ड मिल चुका है। हालांकि यदि आपको नहीं मिला है तो आधिकारिक पुष्टि अनिरुद्ध जी से ही की जायेगी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:48, 16 सितंबर 2025 (UTC) :{{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] के पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में 16 सितंबर 2025 को भेजा जा चुका है। इस संबंध में कोई समस्या होने पर मेरे वार्ता पृष्ठ पर लिखें या मुझे ई-मेल करें। 2 अक्टूबर से आयोजित [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] में शामिल होकर लेख बनाने और पुरस्कार जीतने के लिए पुनः आपका स्वागत है। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 20:15, 29 सितंबर 2025 (UTC) ::क्या प्रतिभागिता प्रमाण पत्र भी मिलेगा ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 18:23, 30 सितंबर 2025 (UTC) :::पुरस्कार राशि मुझे मिल चुका [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 18:23, 30 सितंबर 2025 (UTC) ::::आपने मेरे वार्ता पृष्ठ पर प्रमाण पत्र और बार्नस्टार के बारे में लिखा है। बार्नस्टार तो मैं दे सकता हूँ, देखूंगा कि बना हुआ है या नहीं। नहीं हुआ तो बना लेंगे। प्रमाण-पत्र अनिरुद्ध जी उपलब्ध करवाते हैं, सम्भवतः भूल गये होंगे। आप एकबार उन्हें पूछ लीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:14, 21 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::मेने @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी को ईमेल किया लेकिन दो दिन हो गया कोई प्रतिक्रिया नही आई उम्मीद है वो देख लेंगे, पर इस तरह से एक '''सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव जनवरी 2025 मे''' हुई देर अच्छी नहीं है, और आप बार्नस्टार भेज दिजियेगा, इस पर आपकी क्या राय हैं? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:14, 25 दिसम्बर 2025 (UTC) ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|अनिरुद्ध कुमार}} से उनके चर्चा पृष्ठ पर [[सदस्य_वार्ता:अनिरुद्ध कुमार#सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025]] शीर्षक से वार्तालाप किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को हुए 7 दिन बीत चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी भी प्रबंधक के प्रति संतुष्टि या असंतुष्टि [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर दर्ज की जा सकती हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>(वार्ता)</sup>]] 03:43, 10 अप्रैल 2025 (UTC) == अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में == सूरज जी अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/&#126;2025-49619-4|&#126;2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-49619-4|talk]]) 10:07, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == संपादन संवर्धन प्रतियोगिता में आपके लेख == नमस्ते Surajkumar9931 जी, प्रतियोगिता में भागीदारी के लिये आपका स्वागत और अबतक बनाये गये लेखों के लिये आभार। आपके लेखों पर कुछ फीडबैक और प्रश्न हैं जिनको लेकर आपका रिस्पोंस चाहिये। मैंने आपके बनाये लेख [[नशे में गाड़ी चलाना]] को देखा: * यह 'आपराधिक अपराध' क्या होता है? (पहली पंक्ति में है) * "...या वाहन के नियंत्रण में पाया जाता है" कौन किसको नियंत्रित कर रहा है? कृपया इस तरह के मशीनी अनुवाद से बचें अन्यथा लेख अस्वीकृत कर दिये जायेंगे। ;संदर्भ: *''"इसका उद्देश्य सड़क सुरक्षा को बनाए रखना तथा नशे की अवस्था में वाहन चलाने से होने वाली दुर्घटनाओं को रोकना है।"'' केलिये आपने [https://www.cbsnews.com/news/ore-skateboarder-collides-with-van-charged-with-dui/ यह संदर्भ दिया है]। * केलिये आपने यह संदर्भ दिया है]। * ''"थोड़ी सी भी रक्त में शराब की मात्रा (Blood Alcohol Concentration – BAC) बढ़ने से दुर्घटना का खतरा बढ़ जाता है।"'' केलिये आपने [https://choosingwisely.org/ यह संदर्भ दिया है]। एक बार जाँच कर बताइये कि वाक्य और दिया गया संदर्भ आपस में किस प्रकार संबंधित हैं? एक भी श्रेणी नही, लेख को विकिडेटा से नहीं जोड़ा गया है, अंतर्विकि कड़ियाँ हैं नहीं। मैं यह लेख अस्वीकृत कर रहा और अभी तक आप ने जो लेख बनाये हैं उनमें सुधार करने के लिये आपको एक दिन का समय दे रहा। आपसे उत्तर और सुधार की अपेक्षा रखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:33, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) :नमस्कार SM7 जी :मुझे जानकारी देने के लिए धन्यवाद :लेख के संदर्भ गलत है श्रेणी, विकिडेटा ,अंतर्विकि कड़ियाँ नहीं हैं मैं इसे जल्द ही ठीक कर दूंगा और आगे लेख में ध्यान रखूंगा :आपने मुझे बताया ये काफी अच्छा लगा और आगे भी कोई गलती हो जाये तो मुझे बताइयेगा | :चरण स्पर्श :🙏 [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:56, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 11:54, 6 जनवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:J ansari|J ansari]] जी :Wikipedia asia month हिंदी का परिणाम प्रकाशित नहीं हुई है, on [[metawiki:Wikipedia_Asian_Month_2025/Golden_Award|Golden award]] [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:25, 6 जनवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा दूसरा स्थान और तृतीय पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 20 जनवरी 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:05, 13 जनवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी :मैने पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिए। [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:19, 14 जनवरी 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025]] की पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में आपके ई-मेल पर भेज दी गई है। यह ई-मेल “हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप sent you an Amazon Pay Gift Card!” शीर्षक से भेजा गया है। कूपन नहीं मिलने की स्थिति में अपने ई-मेल के स्पैम मेल को जाँच लें तथा हमें सूचित करें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:35, 29 जनवरी 2026 (UTC) == प्रतियोगिता में आपके लेख == नमस्ते सूरज कुमार जी, आपने अबतक [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|प्रतियोगिता]] में 4 लेख जमा किये हैं और उनमें मशीनी अनुवाद की भरमार है। पिछली प्रतियोगिताओं में आप नये सदस्य थे अतः आपका मूल्यांकन कुछ सरलता से किया गया था। कृपया आपके जमा लेखों को पहले सुधारें अन्यथा इनके अंक आपको बहुत कम मिलेंगे। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 17 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी :चेतावनी के लिए धन्यवाद मैं इसे जल्द ही सही कर दूंगा और आगे ध्यान रखूंगा। [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:37, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:58, 18 मार्च 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी :मैंने प्रपत्र भर दिया [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:19, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:24, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == आग्रह == @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय, आपसे निवेदन है कि आप मेरे लेखों को जांच दें मैथिली विकिपीडिया पर https://fountain.toolforge.org/editathons/feminism-and-folklore-maithili-2026 https://fountain.toolforge.org/editathons/wiki-loves-ramadan-maithili-2026 मैने आपका NEST का सम्पादन देखा| प्रार्थना [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 21 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी बिल्कुल :इस संपादन को पूरी कर दूंगा :धन्यवाद हमारे तरफ से आपको बहुत बहुत शुभकामनाएं [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 14:59, 21 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय आप मूल्यांकन नए संपादकों के लिए नियम https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Ramadan_2025/Rules#Suggested_Additional_Judging_Criteria_for_Best_Newcomer ::[https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AC नारीवाद और लोककथा में नियम] में है कि लेख कम स कम 3000 बाइट या 300 शब्द क लंबाई हेबाक चाही। :: इसके अनुसार नहीं कर रहे शायद| ::आवश्यक दोनों को देखें| ::आगे योगदान के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:10, 21 मार्च 2026 (UTC) == परिणाम == @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय, अपने अभी मैथिली विकिपीडिया का परिणाम घोषित नहीं किया है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:07, 1 अप्रैल 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी :परिणाम घोषित कर दिया जाएगा आज ही। :धन्यवाद! [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 13:16, 1 अप्रैल 2026 (UTC) == आपके द्वारा अनूदित लेख == नमस्ते, कृपया अंग्रेजी से अनुवाद करते समय हर चीज का आँख मूँद कर यथावत अनुवाद न करें बल्कि चीजों का उपयोग समझ कर उन्हें यहाँ शामिल करें। उदाहरण के लिये आपके अनुवादों में अंग्रेजी की पहली लाइन <nowiki>{{short description|उलास सैमचुक द्वारा 1934 में लिखा गया उपन्यास}}</nowiki> जैसी चीजें भी शामिल हैं; जबकि short description का हिंदी विकिपीडिया पर कोई इस्तेमाल नहीं होता। ऐसे में यह यहाँ निरर्थक है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:39, 2 अप्रैल 2026 (UTC) :धन्यवाद @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी :आगे से ध्यान रखूंगा और 'short description' की जगह 'संक्षिप्त वर्णन' का इस्तेमाल करूंगा। क्या ये सही रहेगा ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 15:47, 2 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी नहीं, वह साँचा ही अनावश्यक है। आपको वह पूरी लाइन लिखनी ही नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:21, 2 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को ''' रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:51, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Wikipedia Asian Month 2025 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|500px]] [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=30642887 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Betty2407@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:25, 7 जून 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 14:31, 18 जून 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Thank you for joining Wiki Loves Ramadan 2026! == Dear Participant, Thank you so much for participating in the Wiki Loves Ramadan 2026 campaign! Whether you were writing articles or uploading photos to Wikimedia Commons, your contributions have helped share beautiful traditions, Islamic history, and cultural heritage with the rest of the world. We want to make sure next year's campaign is even better, and we need your help to do it! We would love it if you could take 3–5 minutes to fill out our quick '''Participant Feedback Form'''. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform Thank you again for sharing your knowledge and creativity with the Wikimedia movement. Keep an eye on your talk page and our social media for the final winner announcements soon! Happy editing, Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:13, 29 जून 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&oldid=30750498 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Gentle Reminder: Share your Wiki Loves Ramadan 2026 experience with us! == Dear Participant Hope this message finds you in good health and high spirits. First of all, a massive thank you for participating in Wiki Loves Ramadan 2026! Whether you enriched Wikipedia with new articles or added beautiful photos to Wikimedia Commons, your valuable contributions have played a great role in preserving Ramadan traditions and heritage for the world to see. To help us understand your experience and improve our future campaigns, we kindly request you to share your thoughts through our short feedback form. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform * '''Deadline''': 31 July 2026 It will only take about 3 to 5 minutes of your time. You can tell us what you loved, what difficulties you faced, and even help us translate a short banner message into your native language for next year! Your voice matters a lot to us. Thank you once again for your wonderful contributions and for being such an active part of the Wikimedia movement. Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:52, 19 जुलाई 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&oldid=30831892 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 25 अगस्त 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 12:37, 21 अगस्त 2026 (UTC) == विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 10 अक्तूबर 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) == ई-मेल का उ्ततर == :नमस्ते। आपने मुझे ई-मेल लिखा है कि- "प्रिय अनिरुद्ध जी, सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (जून 2026) के परिणामों में मुझे 'उत्कृष्टता पुरस्कार' (70 अंक) प्राप्त हुआ था। मैंने 'पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र' पहले ही भर दिया था, लेकिन मुझे अभी तक पुरस्कार राशि (₹8,000 का कूपन/उपकरण) प्राप्त नहीं हुई है। कृपया इस पर संज्ञान लें और पुरस्कार जारी करने की कृपा करें। धन्यवाद!" इसका उत्तर नीचे लिख रहा हूं। संपादनोत्सव के कूपन भेजने की प्रक्रिया पूरी होने में १ से २ माह तक का समय लग जाता है। अभी किसी को भी कूपन नहीं भेजा गया है। जब कूपन भेजा जाएगा तो उसकी सूचना सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर भी दे दी जाएगी। अगले एक सप्ताह में सभी को कूपन भेजे जाने की उम्मीद है। दूसरी बात आपके परिणाम के संबंध में है। कृपया परिणाम को [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] पृष्ठ पर जाँच लें। आपको उत्कृष्टता नहीं बल्कि सांत्वना पुरस्कार: ₹2,000 के उपकरण या कूपन दिया गया है। लेख जमा किए गए फाउंटेन टूल के पृष्ठ पर आप अपने लेखों का मूल्यांकन देख सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:56, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी! पुरस्कार के सम्बन्ध में चर्चा है कि अभी [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]], [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] और [[w:so:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] के पुरस्कारों का वितरण नहीं हुआ है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:06, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) f65s2e4gavcnl4vtonrzeldzdwxk0hh 6631827 6631826 2026-10-21T18:08:51Z विक्रम प्रताप 911487 /* ई-मेल का उ्ततर */ कड़ी सुधार 6631827 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Surajkumar9931}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 12:59, 3 दिसम्बर 2024 (UTC) == बिना चयन के लेख निर्माण == आपने [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/लेख सूची|प्रतियोगिता में आज कुछ लेख]] बिना चयन के निर्मित करके जमा भी करवा दिये हैं। मैंने इनमें से दो लेखों का मूल्यांकन किया है। कृपया मूल्यांकन को देखें और आगे सुझावों पर ध्यान दें। यदि आप लेखों का चयन नहीं करते हैं तो इनमें आपको अंक नहीं दिया जायेगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 14:26, 18 जनवरी 2025 (UTC) :धन्यवाद! [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 15:18, 18 जनवरी 2025 (UTC) ::क्या आपको [[वार्ता:पेलियो-इंडियन]] पर लिखे मेरे सन्देश के बारे में कुछ कहना या करना है?<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 09:00, 19 जनवरी 2025 (UTC) :::एक सवाल था सर हमें ये पुरस्कार कहाँ से प्राप्त होगा? क्या हमें कहीं जाना पड़ेगा इसे प्राप्त करने के लिए? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:48, 21 जनवरी 2025 (UTC) ==पहले से हस्ताक्षर/चयनित लेखों का निर्माण== आपने मेरे द्वारा [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/लेख सूची|चयनित एवं पहले से हस्ताक्षर किए गए तीन लेखों]] को निर्मित कर उन्हें जमा भी कर दिया है। कृपया पहले से चयनित एवं हस्ताक्षर किए गए लेखों का निर्माण नहीं करें। - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 01:49, 21 जनवरी 2025 (UTC) :आगे से ध्यान रखूंगा धन्यवाद [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:45, 21 जनवरी 2025 (UTC) ::एक प्रश्न था सर हमें ये पुरस्कार कहा से प्राप्त होगा? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:46, 21 जनवरी 2025 (UTC) :::पुरस्कार उनको प्राप्त होगा जो न्यूनतम अर्हता प्राप्त कर लेंगे। आप जिस तरह से लेखों का चयन किये बिना काम कर रहे हो, सम्भव है आपको कुछ न मिले। आपने अधिकतर लेखों में गलत अनुवाद लिखा है या मशीनी अनुवाद लिखा है। उदाहरण के लिए @[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी द्वारा वर्णित लेख "उत्तर-शास्त्रीय इतिहास" आपने कहाँ से उठाया है? classical के लिए हिन्दी में अलग-अलग अर्थ है, साहित्य और संगीत में शास्त्रीय हो सकता है लेकिन इतिहास के क्षेत्र में इसे "क्लासिकी" या "श्रेण्य" शब्द लिखा जाता है। [[पेलियो-इंडियन]] पर आपको सुझाव दिया जिसके उत्तर में आपने लेख सुधारने के स्थान पर पुरस्कार पर जोर दिया है। आपको [[विकिपीडिया वार्ता:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|4 दिन पहले]] इसका उत्तर दे चुका हूँ। कृपया पुरस्कार पाने के लिए पहले नियमावली ढ़ंग से पढ़ लें अन्यथा पुरस्कार भी नहीं मिलेगा और आपका समय भी बर्बाद हो जायेगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 16:17, 21 जनवरी 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] ठीक यही शिकायत मेरी भी थी, इन्होंने कयी मेरे चयन किये गये लेख को मशीनी अनुवद या कयी को गलत अनुवाद करके जमा भी करदिया, और वे मेरे द्वारा शीघ्र नामांकन को भी हटा रहे हैं [https://hi.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF&diff=prev&oldid=6345575] कृपया इनके यह समस्यात्मक लेख: [[अजुरान सल्तनत]], [[हांग बांग राजवंश]], [[रम सल्तनत]], [[आर्मेनिया साम्राज्य]] और [[अक्कादियन साम्राज्य]] शीघ्र हटाए। धन्यवाद। '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 22:41, 21 जनवरी 2025 (UTC) == जनवरी 2025 == [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]]। संभवतः आपकी ऐसी मंशा नहीं थी, परन्तु आपने आपके द्वारा निर्मित एक पृष्ठ [[:रम सल्तनत]], से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने की नामांकन]] सूचना हटाई। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के [[वार्ता:रम सल्तनत|संवाद पृष्ठ]]''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy1 --> '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 22:36, 21 जनवरी 2025 (UTC) :मैं आगे से ध्यान रखूंगा कृपया ऐसा नहीं करें [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 23:24, 21 जनवरी 2025 (UTC) [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] कृपया आपके द्वारा स्वयं बनाए गए पृष्ठों से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के नामांकन]] सूचना ना हटायें, जैसा कि आपने [[:रम सल्तनत]] पर किया। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के {{#if:रम सल्तनत| [[Talk:रम सल्तनत{{!}}संवाद पृष्ठ]]|संवाद पृष्ठ}}''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy2 --> '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 13:37, 24 जनवरी 2025 (UTC) == हस्ताक्षर == कृपया मेरा हस्ताक्षर कॉपी ना करे, यह विकिपीडिया गाइडलाइन का उलंघन है। '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 14:18, 23 जनवरी 2025 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा उत्कृष्टता पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि तथा प्रतिभागिता प्रमाण पत्र प्राप्त करने के लिए 10 अप्रैल 2025 तक [https://docs.google.com/forms/d/1ul_ASrq9lkzsPmGeziRNy7s5qktnNa66sxOVdUF1mnI/preview पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:21, 29 मार्च 2025 (UTC) :प्रिय अनिरुद्ध कुमार जी मैने पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिया| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 02:26, 30 मार्च 2025 (UTC) ::आपने [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/रपट|अपने विचार और प्रेक्षण]] लिखे जिसके लिए बहुत बहुत धन्यवाद। यहाँ आपने प्रशिक्षण की बात लिखी है ऐसा पिछले वर्ष किया गया था। लेकिन इस तरह के सामूहिक प्रशिक्षण से कुछ लाभ नहीं हुआ। अतः इसबार कोई प्रशिक्षण का कार्यक्रम नहीं रखा गया। फिर भी काम करते समय आपको सुझाव दिये जाते हैं और कभी भी किसी तरह की समस्या आने पर आप प्रबन्धकों और पुनरीक्षकों को सहायता के लिए लिख सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:16, 30 मार्च 2025 (UTC) :::नमस्कार :::संजीव कुमार जी मैंने पहली बार सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 भाग लिया था और मुझे पांचवां स्थान मिला, पुरस्कार मिलने मे कितना दिन लगेगा | :::पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिये हैं| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:55, 30 मार्च 2025 (UTC) ::::आपके पहली बार भाग लेने की जानकारी हमें थी अतः आपके लेखों की समीक्षा थोड़ी नरमी से की गई। यह अच्छी बात है कि आपने पहले प्रयास में पाँचवा स्थान प्राप्त किया। हम चाहते हैं कि आप अगली प्रतियोगिता में प्रथम स्थान प्राप्त करो और अन्य लोग भी प्रतियोगिता से जुड़ें। आप [https://fountain.toolforge.org/editathons/sampadanotsavjan25 लेख जमा किये जाने वाली] कड़ी पर अपने लेखों की समीक्षा भी देख सकते हो और आगे के लिए सम्बंधित सुधार कर सकते हो। पुरस्कार की राशि को जल्दी देना हमारे हाथ में नहीं है लेकिन अभी इसमें कुछ दिन का समय लगेगा। उपरोक्त सन्देश के अनुसार 10 अप्रैल तक हम सभी लोगों को जानकारी उपलब्ध करवाने का समय दे रहे हैं। इसके बाद हम सम्बंधित जानकारी आगे भेज देंगे जहाँ से सम्भवतः अमेज़न गिफ्ट कार्ड के रूप में आपको ईमेल पर पुरस्कार राशि प्राप्त होगी। इससे आप अमेज़न पर कुछ भी क्रय कर सकते हो। मैं अपेक्षा नहीं करता कि 15 अप्रैल से पहले राशि प्राप्त होगी लेकिन हम कोशिश करेंगे कि बहुत जल्दी सभी प्रतियोगिओं को पुरस्कार राशि प्राप्त हो जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:33, 30 मार्च 2025 (UTC) :::::: नमस्कार :::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया :::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:43, 5 मई 2025 (UTC) ::::::हाँ, अभी तक नहीं आया जबकि फॉर्म भरे एक माह हो गया है। @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी से बात करके पता करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:56, 5 मई 2025 (UTC) :::::::: नमस्कार :::::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया मई भी ख़त्म हो गई :::::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 11:57, 8 जून 2025 (UTC) ::::::::हाँ, तीन-चार दिन पहले ही अनिरुद्ध जी से मेरी बात हुई है और उन्हें मैंने शिकायत की है कि इतनी देरी अच्छी नहीं है। उन्होंने मुझे वो समस्या बतायी जिसके कारण देरी हो रही है। ये देरी अनिरुद्ध जी की तरफ से नहीं हो रही है बल्कि कुछ अन्य समस्या के कारण हो रही है। अनिरुद्ध जी इसकी कोशिश में लगे हुये हैं। अब देखते हैं नया अपडेट कब और क्या आता है! फिर भी देरी के लिए हम क्षमा प्रार्थी हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:21, 8 जून 2025 (UTC) :::::::::: नमस्कार :::::::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया, क्या अपडेट है? :::::::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:33, 21 जून 2025 (UTC) ::::::::::मैं स्वयं प्रतीक्षा में हूँ कि ये भुगतान हो जाये तो अगली प्रतियोगिता के करवायें। लेकिन @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी ही इसपर कुछ कह सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:20, 22 जून 2025 (UTC) :::::::::::क्या कोई अपडेट आया संजीव जी? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:55, 6 जुलाई 2025 (UTC) {{od|13}} अनिरुद्ध जी को सन्देश लिख दिया है, फोन करके जल्दी ही स्थिति का पता करूँगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 10:24, 7 जुलाई 2025 (UTC) :नमस्ते संजीव जी! मैंने Surajkumar9931 सहित सभी पुरस्कार प्राप्तकर्ताओं को वर्तमान स्थिति की सूचना ई-मेल द्वारा दे दी है। उम्मीद है कि जुलाई अंत तक सब व्यवस्थित हो जाएगा। हम १५ अगस्त तक पुरस्कार कूपन भिजवा सकेंगें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:02, 8 जुलाई 2025 (UTC) ::अभी तक नहीं मिला [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:40, 15 अगस्त 2025 (UTC) :::बहुत देरी से ही सही, लेकिन मुझे लगता है आपको उपरोक्त राशी का गिफ्ट कार्ड मिल चुका है। हालांकि यदि आपको नहीं मिला है तो आधिकारिक पुष्टि अनिरुद्ध जी से ही की जायेगी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:48, 16 सितंबर 2025 (UTC) :{{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] के पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में 16 सितंबर 2025 को भेजा जा चुका है। इस संबंध में कोई समस्या होने पर मेरे वार्ता पृष्ठ पर लिखें या मुझे ई-मेल करें। 2 अक्टूबर से आयोजित [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] में शामिल होकर लेख बनाने और पुरस्कार जीतने के लिए पुनः आपका स्वागत है। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 20:15, 29 सितंबर 2025 (UTC) ::क्या प्रतिभागिता प्रमाण पत्र भी मिलेगा ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 18:23, 30 सितंबर 2025 (UTC) :::पुरस्कार राशि मुझे मिल चुका [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 18:23, 30 सितंबर 2025 (UTC) ::::आपने मेरे वार्ता पृष्ठ पर प्रमाण पत्र और बार्नस्टार के बारे में लिखा है। बार्नस्टार तो मैं दे सकता हूँ, देखूंगा कि बना हुआ है या नहीं। नहीं हुआ तो बना लेंगे। प्रमाण-पत्र अनिरुद्ध जी उपलब्ध करवाते हैं, सम्भवतः भूल गये होंगे। आप एकबार उन्हें पूछ लीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:14, 21 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::मेने @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी को ईमेल किया लेकिन दो दिन हो गया कोई प्रतिक्रिया नही आई उम्मीद है वो देख लेंगे, पर इस तरह से एक '''सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव जनवरी 2025 मे''' हुई देर अच्छी नहीं है, और आप बार्नस्टार भेज दिजियेगा, इस पर आपकी क्या राय हैं? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:14, 25 दिसम्बर 2025 (UTC) ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|अनिरुद्ध कुमार}} से उनके चर्चा पृष्ठ पर [[सदस्य_वार्ता:अनिरुद्ध कुमार#सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025]] शीर्षक से वार्तालाप किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को हुए 7 दिन बीत चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी भी प्रबंधक के प्रति संतुष्टि या असंतुष्टि [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर दर्ज की जा सकती हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>(वार्ता)</sup>]] 03:43, 10 अप्रैल 2025 (UTC) == अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में == सूरज जी अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/&#126;2025-49619-4|&#126;2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-49619-4|talk]]) 10:07, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == संपादन संवर्धन प्रतियोगिता में आपके लेख == नमस्ते Surajkumar9931 जी, प्रतियोगिता में भागीदारी के लिये आपका स्वागत और अबतक बनाये गये लेखों के लिये आभार। आपके लेखों पर कुछ फीडबैक और प्रश्न हैं जिनको लेकर आपका रिस्पोंस चाहिये। मैंने आपके बनाये लेख [[नशे में गाड़ी चलाना]] को देखा: * यह 'आपराधिक अपराध' क्या होता है? (पहली पंक्ति में है) * "...या वाहन के नियंत्रण में पाया जाता है" कौन किसको नियंत्रित कर रहा है? कृपया इस तरह के मशीनी अनुवाद से बचें अन्यथा लेख अस्वीकृत कर दिये जायेंगे। ;संदर्भ: *''"इसका उद्देश्य सड़क सुरक्षा को बनाए रखना तथा नशे की अवस्था में वाहन चलाने से होने वाली दुर्घटनाओं को रोकना है।"'' केलिये आपने [https://www.cbsnews.com/news/ore-skateboarder-collides-with-van-charged-with-dui/ यह संदर्भ दिया है]। * केलिये आपने यह संदर्भ दिया है]। * ''"थोड़ी सी भी रक्त में शराब की मात्रा (Blood Alcohol Concentration – BAC) बढ़ने से दुर्घटना का खतरा बढ़ जाता है।"'' केलिये आपने [https://choosingwisely.org/ यह संदर्भ दिया है]। एक बार जाँच कर बताइये कि वाक्य और दिया गया संदर्भ आपस में किस प्रकार संबंधित हैं? एक भी श्रेणी नही, लेख को विकिडेटा से नहीं जोड़ा गया है, अंतर्विकि कड़ियाँ हैं नहीं। मैं यह लेख अस्वीकृत कर रहा और अभी तक आप ने जो लेख बनाये हैं उनमें सुधार करने के लिये आपको एक दिन का समय दे रहा। आपसे उत्तर और सुधार की अपेक्षा रखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:33, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) :नमस्कार SM7 जी :मुझे जानकारी देने के लिए धन्यवाद :लेख के संदर्भ गलत है श्रेणी, विकिडेटा ,अंतर्विकि कड़ियाँ नहीं हैं मैं इसे जल्द ही ठीक कर दूंगा और आगे लेख में ध्यान रखूंगा :आपने मुझे बताया ये काफी अच्छा लगा और आगे भी कोई गलती हो जाये तो मुझे बताइयेगा | :चरण स्पर्श :🙏 [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:56, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 11:54, 6 जनवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:J ansari|J ansari]] जी :Wikipedia asia month हिंदी का परिणाम प्रकाशित नहीं हुई है, on [[metawiki:Wikipedia_Asian_Month_2025/Golden_Award|Golden award]] [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:25, 6 जनवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा दूसरा स्थान और तृतीय पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 20 जनवरी 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:05, 13 जनवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी :मैने पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिए। [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:19, 14 जनवरी 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025]] की पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में आपके ई-मेल पर भेज दी गई है। यह ई-मेल “हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप sent you an Amazon Pay Gift Card!” शीर्षक से भेजा गया है। कूपन नहीं मिलने की स्थिति में अपने ई-मेल के स्पैम मेल को जाँच लें तथा हमें सूचित करें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:35, 29 जनवरी 2026 (UTC) == प्रतियोगिता में आपके लेख == नमस्ते सूरज कुमार जी, आपने अबतक [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|प्रतियोगिता]] में 4 लेख जमा किये हैं और उनमें मशीनी अनुवाद की भरमार है। पिछली प्रतियोगिताओं में आप नये सदस्य थे अतः आपका मूल्यांकन कुछ सरलता से किया गया था। कृपया आपके जमा लेखों को पहले सुधारें अन्यथा इनके अंक आपको बहुत कम मिलेंगे। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 17 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी :चेतावनी के लिए धन्यवाद मैं इसे जल्द ही सही कर दूंगा और आगे ध्यान रखूंगा। [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:37, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:58, 18 मार्च 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी :मैंने प्रपत्र भर दिया [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:19, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:24, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == आग्रह == @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय, आपसे निवेदन है कि आप मेरे लेखों को जांच दें मैथिली विकिपीडिया पर https://fountain.toolforge.org/editathons/feminism-and-folklore-maithili-2026 https://fountain.toolforge.org/editathons/wiki-loves-ramadan-maithili-2026 मैने आपका NEST का सम्पादन देखा| प्रार्थना [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 21 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी बिल्कुल :इस संपादन को पूरी कर दूंगा :धन्यवाद हमारे तरफ से आपको बहुत बहुत शुभकामनाएं [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 14:59, 21 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय आप मूल्यांकन नए संपादकों के लिए नियम https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Ramadan_2025/Rules#Suggested_Additional_Judging_Criteria_for_Best_Newcomer ::[https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AC नारीवाद और लोककथा में नियम] में है कि लेख कम स कम 3000 बाइट या 300 शब्द क लंबाई हेबाक चाही। :: इसके अनुसार नहीं कर रहे शायद| ::आवश्यक दोनों को देखें| ::आगे योगदान के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:10, 21 मार्च 2026 (UTC) == परिणाम == @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय, अपने अभी मैथिली विकिपीडिया का परिणाम घोषित नहीं किया है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:07, 1 अप्रैल 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी :परिणाम घोषित कर दिया जाएगा आज ही। :धन्यवाद! [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 13:16, 1 अप्रैल 2026 (UTC) == आपके द्वारा अनूदित लेख == नमस्ते, कृपया अंग्रेजी से अनुवाद करते समय हर चीज का आँख मूँद कर यथावत अनुवाद न करें बल्कि चीजों का उपयोग समझ कर उन्हें यहाँ शामिल करें। उदाहरण के लिये आपके अनुवादों में अंग्रेजी की पहली लाइन <nowiki>{{short description|उलास सैमचुक द्वारा 1934 में लिखा गया उपन्यास}}</nowiki> जैसी चीजें भी शामिल हैं; जबकि short description का हिंदी विकिपीडिया पर कोई इस्तेमाल नहीं होता। ऐसे में यह यहाँ निरर्थक है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:39, 2 अप्रैल 2026 (UTC) :धन्यवाद @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी :आगे से ध्यान रखूंगा और 'short description' की जगह 'संक्षिप्त वर्णन' का इस्तेमाल करूंगा। क्या ये सही रहेगा ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 15:47, 2 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी नहीं, वह साँचा ही अनावश्यक है। आपको वह पूरी लाइन लिखनी ही नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:21, 2 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को ''' रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:51, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Wikipedia Asian Month 2025 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|500px]] [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=30642887 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Betty2407@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:25, 7 जून 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 14:31, 18 जून 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Thank you for joining Wiki Loves Ramadan 2026! == Dear Participant, Thank you so much for participating in the Wiki Loves Ramadan 2026 campaign! Whether you were writing articles or uploading photos to Wikimedia Commons, your contributions have helped share beautiful traditions, Islamic history, and cultural heritage with the rest of the world. We want to make sure next year's campaign is even better, and we need your help to do it! We would love it if you could take 3–5 minutes to fill out our quick '''Participant Feedback Form'''. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform Thank you again for sharing your knowledge and creativity with the Wikimedia movement. Keep an eye on your talk page and our social media for the final winner announcements soon! Happy editing, Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:13, 29 जून 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&oldid=30750498 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Gentle Reminder: Share your Wiki Loves Ramadan 2026 experience with us! == Dear Participant Hope this message finds you in good health and high spirits. First of all, a massive thank you for participating in Wiki Loves Ramadan 2026! Whether you enriched Wikipedia with new articles or added beautiful photos to Wikimedia Commons, your valuable contributions have played a great role in preserving Ramadan traditions and heritage for the world to see. To help us understand your experience and improve our future campaigns, we kindly request you to share your thoughts through our short feedback form. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform * '''Deadline''': 31 July 2026 It will only take about 3 to 5 minutes of your time. You can tell us what you loved, what difficulties you faced, and even help us translate a short banner message into your native language for next year! Your voice matters a lot to us. Thank you once again for your wonderful contributions and for being such an active part of the Wikimedia movement. Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:52, 19 जुलाई 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&oldid=30831892 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 25 अगस्त 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 12:37, 21 अगस्त 2026 (UTC) == विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 10 अक्तूबर 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) == ई-मेल का उ्ततर == :नमस्ते। आपने मुझे ई-मेल लिखा है कि- "प्रिय अनिरुद्ध जी, सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (जून 2026) के परिणामों में मुझे 'उत्कृष्टता पुरस्कार' (70 अंक) प्राप्त हुआ था। मैंने 'पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र' पहले ही भर दिया था, लेकिन मुझे अभी तक पुरस्कार राशि (₹8,000 का कूपन/उपकरण) प्राप्त नहीं हुई है। कृपया इस पर संज्ञान लें और पुरस्कार जारी करने की कृपा करें। धन्यवाद!" इसका उत्तर नीचे लिख रहा हूं। संपादनोत्सव के कूपन भेजने की प्रक्रिया पूरी होने में १ से २ माह तक का समय लग जाता है। अभी किसी को भी कूपन नहीं भेजा गया है। जब कूपन भेजा जाएगा तो उसकी सूचना सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर भी दे दी जाएगी। अगले एक सप्ताह में सभी को कूपन भेजे जाने की उम्मीद है। दूसरी बात आपके परिणाम के संबंध में है। कृपया परिणाम को [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] पृष्ठ पर जाँच लें। आपको उत्कृष्टता नहीं बल्कि सांत्वना पुरस्कार: ₹2,000 के उपकरण या कूपन दिया गया है। लेख जमा किए गए फाउंटेन टूल के पृष्ठ पर आप अपने लेखों का मूल्यांकन देख सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:56, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी! पुरस्कार के सम्बन्ध में चर्चा है कि अभी [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]], [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] और [[wikisource:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] के पुरस्कारों का वितरण नहीं हुआ है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:06, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) tliwm7m50a0o9q758apqkdd2qmbjyes 6631829 6631827 2026-10-21T18:11:43Z विक्रम प्रताप 911487 /* ई-मेल का उ्ततर */ उत्तर दिया ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 6631829 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Surajkumar9931}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 12:59, 3 दिसम्बर 2024 (UTC) == बिना चयन के लेख निर्माण == आपने [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/लेख सूची|प्रतियोगिता में आज कुछ लेख]] बिना चयन के निर्मित करके जमा भी करवा दिये हैं। मैंने इनमें से दो लेखों का मूल्यांकन किया है। कृपया मूल्यांकन को देखें और आगे सुझावों पर ध्यान दें। यदि आप लेखों का चयन नहीं करते हैं तो इनमें आपको अंक नहीं दिया जायेगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 14:26, 18 जनवरी 2025 (UTC) :धन्यवाद! [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 15:18, 18 जनवरी 2025 (UTC) ::क्या आपको [[वार्ता:पेलियो-इंडियन]] पर लिखे मेरे सन्देश के बारे में कुछ कहना या करना है?<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 09:00, 19 जनवरी 2025 (UTC) :::एक सवाल था सर हमें ये पुरस्कार कहाँ से प्राप्त होगा? क्या हमें कहीं जाना पड़ेगा इसे प्राप्त करने के लिए? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:48, 21 जनवरी 2025 (UTC) ==पहले से हस्ताक्षर/चयनित लेखों का निर्माण== आपने मेरे द्वारा [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/लेख सूची|चयनित एवं पहले से हस्ताक्षर किए गए तीन लेखों]] को निर्मित कर उन्हें जमा भी कर दिया है। कृपया पहले से चयनित एवं हस्ताक्षर किए गए लेखों का निर्माण नहीं करें। - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 01:49, 21 जनवरी 2025 (UTC) :आगे से ध्यान रखूंगा धन्यवाद [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:45, 21 जनवरी 2025 (UTC) ::एक प्रश्न था सर हमें ये पुरस्कार कहा से प्राप्त होगा? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:46, 21 जनवरी 2025 (UTC) :::पुरस्कार उनको प्राप्त होगा जो न्यूनतम अर्हता प्राप्त कर लेंगे। आप जिस तरह से लेखों का चयन किये बिना काम कर रहे हो, सम्भव है आपको कुछ न मिले। आपने अधिकतर लेखों में गलत अनुवाद लिखा है या मशीनी अनुवाद लिखा है। उदाहरण के लिए @[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी द्वारा वर्णित लेख "उत्तर-शास्त्रीय इतिहास" आपने कहाँ से उठाया है? classical के लिए हिन्दी में अलग-अलग अर्थ है, साहित्य और संगीत में शास्त्रीय हो सकता है लेकिन इतिहास के क्षेत्र में इसे "क्लासिकी" या "श्रेण्य" शब्द लिखा जाता है। [[पेलियो-इंडियन]] पर आपको सुझाव दिया जिसके उत्तर में आपने लेख सुधारने के स्थान पर पुरस्कार पर जोर दिया है। आपको [[विकिपीडिया वार्ता:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|4 दिन पहले]] इसका उत्तर दे चुका हूँ। कृपया पुरस्कार पाने के लिए पहले नियमावली ढ़ंग से पढ़ लें अन्यथा पुरस्कार भी नहीं मिलेगा और आपका समय भी बर्बाद हो जायेगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 16:17, 21 जनवरी 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] ठीक यही शिकायत मेरी भी थी, इन्होंने कयी मेरे चयन किये गये लेख को मशीनी अनुवद या कयी को गलत अनुवाद करके जमा भी करदिया, और वे मेरे द्वारा शीघ्र नामांकन को भी हटा रहे हैं [https://hi.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF&diff=prev&oldid=6345575] कृपया इनके यह समस्यात्मक लेख: [[अजुरान सल्तनत]], [[हांग बांग राजवंश]], [[रम सल्तनत]], [[आर्मेनिया साम्राज्य]] और [[अक्कादियन साम्राज्य]] शीघ्र हटाए। धन्यवाद। '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 22:41, 21 जनवरी 2025 (UTC) == जनवरी 2025 == [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]]। संभवतः आपकी ऐसी मंशा नहीं थी, परन्तु आपने आपके द्वारा निर्मित एक पृष्ठ [[:रम सल्तनत]], से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने की नामांकन]] सूचना हटाई। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के [[वार्ता:रम सल्तनत|संवाद पृष्ठ]]''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy1 --> '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 22:36, 21 जनवरी 2025 (UTC) :मैं आगे से ध्यान रखूंगा कृपया ऐसा नहीं करें [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 23:24, 21 जनवरी 2025 (UTC) [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] कृपया आपके द्वारा स्वयं बनाए गए पृष्ठों से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के नामांकन]] सूचना ना हटायें, जैसा कि आपने [[:रम सल्तनत]] पर किया। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के {{#if:रम सल्तनत| [[Talk:रम सल्तनत{{!}}संवाद पृष्ठ]]|संवाद पृष्ठ}}''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy2 --> '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 13:37, 24 जनवरी 2025 (UTC) == हस्ताक्षर == कृपया मेरा हस्ताक्षर कॉपी ना करे, यह विकिपीडिया गाइडलाइन का उलंघन है। '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 14:18, 23 जनवरी 2025 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा उत्कृष्टता पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि तथा प्रतिभागिता प्रमाण पत्र प्राप्त करने के लिए 10 अप्रैल 2025 तक [https://docs.google.com/forms/d/1ul_ASrq9lkzsPmGeziRNy7s5qktnNa66sxOVdUF1mnI/preview पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:21, 29 मार्च 2025 (UTC) :प्रिय अनिरुद्ध कुमार जी मैने पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिया| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 02:26, 30 मार्च 2025 (UTC) ::आपने [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/रपट|अपने विचार और प्रेक्षण]] लिखे जिसके लिए बहुत बहुत धन्यवाद। यहाँ आपने प्रशिक्षण की बात लिखी है ऐसा पिछले वर्ष किया गया था। लेकिन इस तरह के सामूहिक प्रशिक्षण से कुछ लाभ नहीं हुआ। अतः इसबार कोई प्रशिक्षण का कार्यक्रम नहीं रखा गया। फिर भी काम करते समय आपको सुझाव दिये जाते हैं और कभी भी किसी तरह की समस्या आने पर आप प्रबन्धकों और पुनरीक्षकों को सहायता के लिए लिख सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:16, 30 मार्च 2025 (UTC) :::नमस्कार :::संजीव कुमार जी मैंने पहली बार सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 भाग लिया था और मुझे पांचवां स्थान मिला, पुरस्कार मिलने मे कितना दिन लगेगा | :::पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिये हैं| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:55, 30 मार्च 2025 (UTC) ::::आपके पहली बार भाग लेने की जानकारी हमें थी अतः आपके लेखों की समीक्षा थोड़ी नरमी से की गई। यह अच्छी बात है कि आपने पहले प्रयास में पाँचवा स्थान प्राप्त किया। हम चाहते हैं कि आप अगली प्रतियोगिता में प्रथम स्थान प्राप्त करो और अन्य लोग भी प्रतियोगिता से जुड़ें। आप [https://fountain.toolforge.org/editathons/sampadanotsavjan25 लेख जमा किये जाने वाली] कड़ी पर अपने लेखों की समीक्षा भी देख सकते हो और आगे के लिए सम्बंधित सुधार कर सकते हो। पुरस्कार की राशि को जल्दी देना हमारे हाथ में नहीं है लेकिन अभी इसमें कुछ दिन का समय लगेगा। उपरोक्त सन्देश के अनुसार 10 अप्रैल तक हम सभी लोगों को जानकारी उपलब्ध करवाने का समय दे रहे हैं। इसके बाद हम सम्बंधित जानकारी आगे भेज देंगे जहाँ से सम्भवतः अमेज़न गिफ्ट कार्ड के रूप में आपको ईमेल पर पुरस्कार राशि प्राप्त होगी। इससे आप अमेज़न पर कुछ भी क्रय कर सकते हो। मैं अपेक्षा नहीं करता कि 15 अप्रैल से पहले राशि प्राप्त होगी लेकिन हम कोशिश करेंगे कि बहुत जल्दी सभी प्रतियोगिओं को पुरस्कार राशि प्राप्त हो जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:33, 30 मार्च 2025 (UTC) :::::: नमस्कार :::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया :::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:43, 5 मई 2025 (UTC) ::::::हाँ, अभी तक नहीं आया जबकि फॉर्म भरे एक माह हो गया है। @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी से बात करके पता करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:56, 5 मई 2025 (UTC) :::::::: नमस्कार :::::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया मई भी ख़त्म हो गई :::::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 11:57, 8 जून 2025 (UTC) ::::::::हाँ, तीन-चार दिन पहले ही अनिरुद्ध जी से मेरी बात हुई है और उन्हें मैंने शिकायत की है कि इतनी देरी अच्छी नहीं है। उन्होंने मुझे वो समस्या बतायी जिसके कारण देरी हो रही है। ये देरी अनिरुद्ध जी की तरफ से नहीं हो रही है बल्कि कुछ अन्य समस्या के कारण हो रही है। अनिरुद्ध जी इसकी कोशिश में लगे हुये हैं। अब देखते हैं नया अपडेट कब और क्या आता है! फिर भी देरी के लिए हम क्षमा प्रार्थी हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:21, 8 जून 2025 (UTC) :::::::::: नमस्कार :::::::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया, क्या अपडेट है? :::::::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:33, 21 जून 2025 (UTC) ::::::::::मैं स्वयं प्रतीक्षा में हूँ कि ये भुगतान हो जाये तो अगली प्रतियोगिता के करवायें। लेकिन @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी ही इसपर कुछ कह सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:20, 22 जून 2025 (UTC) :::::::::::क्या कोई अपडेट आया संजीव जी? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:55, 6 जुलाई 2025 (UTC) {{od|13}} अनिरुद्ध जी को सन्देश लिख दिया है, फोन करके जल्दी ही स्थिति का पता करूँगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 10:24, 7 जुलाई 2025 (UTC) :नमस्ते संजीव जी! मैंने Surajkumar9931 सहित सभी पुरस्कार प्राप्तकर्ताओं को वर्तमान स्थिति की सूचना ई-मेल द्वारा दे दी है। उम्मीद है कि जुलाई अंत तक सब व्यवस्थित हो जाएगा। हम १५ अगस्त तक पुरस्कार कूपन भिजवा सकेंगें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:02, 8 जुलाई 2025 (UTC) ::अभी तक नहीं मिला [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:40, 15 अगस्त 2025 (UTC) :::बहुत देरी से ही सही, लेकिन मुझे लगता है आपको उपरोक्त राशी का गिफ्ट कार्ड मिल चुका है। हालांकि यदि आपको नहीं मिला है तो आधिकारिक पुष्टि अनिरुद्ध जी से ही की जायेगी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:48, 16 सितंबर 2025 (UTC) :{{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] के पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में 16 सितंबर 2025 को भेजा जा चुका है। इस संबंध में कोई समस्या होने पर मेरे वार्ता पृष्ठ पर लिखें या मुझे ई-मेल करें। 2 अक्टूबर से आयोजित [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] में शामिल होकर लेख बनाने और पुरस्कार जीतने के लिए पुनः आपका स्वागत है। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 20:15, 29 सितंबर 2025 (UTC) ::क्या प्रतिभागिता प्रमाण पत्र भी मिलेगा ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 18:23, 30 सितंबर 2025 (UTC) :::पुरस्कार राशि मुझे मिल चुका [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 18:23, 30 सितंबर 2025 (UTC) ::::आपने मेरे वार्ता पृष्ठ पर प्रमाण पत्र और बार्नस्टार के बारे में लिखा है। बार्नस्टार तो मैं दे सकता हूँ, देखूंगा कि बना हुआ है या नहीं। नहीं हुआ तो बना लेंगे। प्रमाण-पत्र अनिरुद्ध जी उपलब्ध करवाते हैं, सम्भवतः भूल गये होंगे। आप एकबार उन्हें पूछ लीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:14, 21 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::मेने @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी को ईमेल किया लेकिन दो दिन हो गया कोई प्रतिक्रिया नही आई उम्मीद है वो देख लेंगे, पर इस तरह से एक '''सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव जनवरी 2025 मे''' हुई देर अच्छी नहीं है, और आप बार्नस्टार भेज दिजियेगा, इस पर आपकी क्या राय हैं? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:14, 25 दिसम्बर 2025 (UTC) ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|अनिरुद्ध कुमार}} से उनके चर्चा पृष्ठ पर [[सदस्य_वार्ता:अनिरुद्ध कुमार#सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025]] शीर्षक से वार्तालाप किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को हुए 7 दिन बीत चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी भी प्रबंधक के प्रति संतुष्टि या असंतुष्टि [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर दर्ज की जा सकती हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>(वार्ता)</sup>]] 03:43, 10 अप्रैल 2025 (UTC) == अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में == सूरज जी अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/&#126;2025-49619-4|&#126;2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-49619-4|talk]]) 10:07, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == संपादन संवर्धन प्रतियोगिता में आपके लेख == नमस्ते Surajkumar9931 जी, प्रतियोगिता में भागीदारी के लिये आपका स्वागत और अबतक बनाये गये लेखों के लिये आभार। आपके लेखों पर कुछ फीडबैक और प्रश्न हैं जिनको लेकर आपका रिस्पोंस चाहिये। मैंने आपके बनाये लेख [[नशे में गाड़ी चलाना]] को देखा: * यह 'आपराधिक अपराध' क्या होता है? (पहली पंक्ति में है) * "...या वाहन के नियंत्रण में पाया जाता है" कौन किसको नियंत्रित कर रहा है? कृपया इस तरह के मशीनी अनुवाद से बचें अन्यथा लेख अस्वीकृत कर दिये जायेंगे। ;संदर्भ: *''"इसका उद्देश्य सड़क सुरक्षा को बनाए रखना तथा नशे की अवस्था में वाहन चलाने से होने वाली दुर्घटनाओं को रोकना है।"'' केलिये आपने [https://www.cbsnews.com/news/ore-skateboarder-collides-with-van-charged-with-dui/ यह संदर्भ दिया है]। * केलिये आपने यह संदर्भ दिया है]। * ''"थोड़ी सी भी रक्त में शराब की मात्रा (Blood Alcohol Concentration – BAC) बढ़ने से दुर्घटना का खतरा बढ़ जाता है।"'' केलिये आपने [https://choosingwisely.org/ यह संदर्भ दिया है]। एक बार जाँच कर बताइये कि वाक्य और दिया गया संदर्भ आपस में किस प्रकार संबंधित हैं? एक भी श्रेणी नही, लेख को विकिडेटा से नहीं जोड़ा गया है, अंतर्विकि कड़ियाँ हैं नहीं। मैं यह लेख अस्वीकृत कर रहा और अभी तक आप ने जो लेख बनाये हैं उनमें सुधार करने के लिये आपको एक दिन का समय दे रहा। आपसे उत्तर और सुधार की अपेक्षा रखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:33, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) :नमस्कार SM7 जी :मुझे जानकारी देने के लिए धन्यवाद :लेख के संदर्भ गलत है श्रेणी, विकिडेटा ,अंतर्विकि कड़ियाँ नहीं हैं मैं इसे जल्द ही ठीक कर दूंगा और आगे लेख में ध्यान रखूंगा :आपने मुझे बताया ये काफी अच्छा लगा और आगे भी कोई गलती हो जाये तो मुझे बताइयेगा | :चरण स्पर्श :🙏 [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:56, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 11:54, 6 जनवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:J ansari|J ansari]] जी :Wikipedia asia month हिंदी का परिणाम प्रकाशित नहीं हुई है, on [[metawiki:Wikipedia_Asian_Month_2025/Golden_Award|Golden award]] [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:25, 6 जनवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा दूसरा स्थान और तृतीय पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 20 जनवरी 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:05, 13 जनवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी :मैने पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिए। [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:19, 14 जनवरी 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025]] की पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में आपके ई-मेल पर भेज दी गई है। यह ई-मेल “हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप sent you an Amazon Pay Gift Card!” शीर्षक से भेजा गया है। कूपन नहीं मिलने की स्थिति में अपने ई-मेल के स्पैम मेल को जाँच लें तथा हमें सूचित करें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:35, 29 जनवरी 2026 (UTC) == प्रतियोगिता में आपके लेख == नमस्ते सूरज कुमार जी, आपने अबतक [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|प्रतियोगिता]] में 4 लेख जमा किये हैं और उनमें मशीनी अनुवाद की भरमार है। पिछली प्रतियोगिताओं में आप नये सदस्य थे अतः आपका मूल्यांकन कुछ सरलता से किया गया था। कृपया आपके जमा लेखों को पहले सुधारें अन्यथा इनके अंक आपको बहुत कम मिलेंगे। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 17 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी :चेतावनी के लिए धन्यवाद मैं इसे जल्द ही सही कर दूंगा और आगे ध्यान रखूंगा। [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:37, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:58, 18 मार्च 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी :मैंने प्रपत्र भर दिया [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:19, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:24, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == आग्रह == @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय, आपसे निवेदन है कि आप मेरे लेखों को जांच दें मैथिली विकिपीडिया पर https://fountain.toolforge.org/editathons/feminism-and-folklore-maithili-2026 https://fountain.toolforge.org/editathons/wiki-loves-ramadan-maithili-2026 मैने आपका NEST का सम्पादन देखा| प्रार्थना [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 21 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी बिल्कुल :इस संपादन को पूरी कर दूंगा :धन्यवाद हमारे तरफ से आपको बहुत बहुत शुभकामनाएं [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 14:59, 21 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय आप मूल्यांकन नए संपादकों के लिए नियम https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Ramadan_2025/Rules#Suggested_Additional_Judging_Criteria_for_Best_Newcomer ::[https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AC नारीवाद और लोककथा में नियम] में है कि लेख कम स कम 3000 बाइट या 300 शब्द क लंबाई हेबाक चाही। :: इसके अनुसार नहीं कर रहे शायद| ::आवश्यक दोनों को देखें| ::आगे योगदान के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:10, 21 मार्च 2026 (UTC) == परिणाम == @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय, अपने अभी मैथिली विकिपीडिया का परिणाम घोषित नहीं किया है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:07, 1 अप्रैल 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी :परिणाम घोषित कर दिया जाएगा आज ही। :धन्यवाद! [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 13:16, 1 अप्रैल 2026 (UTC) == आपके द्वारा अनूदित लेख == नमस्ते, कृपया अंग्रेजी से अनुवाद करते समय हर चीज का आँख मूँद कर यथावत अनुवाद न करें बल्कि चीजों का उपयोग समझ कर उन्हें यहाँ शामिल करें। उदाहरण के लिये आपके अनुवादों में अंग्रेजी की पहली लाइन <nowiki>{{short description|उलास सैमचुक द्वारा 1934 में लिखा गया उपन्यास}}</nowiki> जैसी चीजें भी शामिल हैं; जबकि short description का हिंदी विकिपीडिया पर कोई इस्तेमाल नहीं होता। ऐसे में यह यहाँ निरर्थक है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:39, 2 अप्रैल 2026 (UTC) :धन्यवाद @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी :आगे से ध्यान रखूंगा और 'short description' की जगह 'संक्षिप्त वर्णन' का इस्तेमाल करूंगा। क्या ये सही रहेगा ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 15:47, 2 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी नहीं, वह साँचा ही अनावश्यक है। आपको वह पूरी लाइन लिखनी ही नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:21, 2 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को ''' रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:51, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Wikipedia Asian Month 2025 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|500px]] [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=30642887 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Betty2407@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:25, 7 जून 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 14:31, 18 जून 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Thank you for joining Wiki Loves Ramadan 2026! == Dear Participant, Thank you so much for participating in the Wiki Loves Ramadan 2026 campaign! Whether you were writing articles or uploading photos to Wikimedia Commons, your contributions have helped share beautiful traditions, Islamic history, and cultural heritage with the rest of the world. We want to make sure next year's campaign is even better, and we need your help to do it! We would love it if you could take 3–5 minutes to fill out our quick '''Participant Feedback Form'''. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform Thank you again for sharing your knowledge and creativity with the Wikimedia movement. Keep an eye on your talk page and our social media for the final winner announcements soon! Happy editing, Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:13, 29 जून 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&oldid=30750498 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Gentle Reminder: Share your Wiki Loves Ramadan 2026 experience with us! == Dear Participant Hope this message finds you in good health and high spirits. First of all, a massive thank you for participating in Wiki Loves Ramadan 2026! Whether you enriched Wikipedia with new articles or added beautiful photos to Wikimedia Commons, your valuable contributions have played a great role in preserving Ramadan traditions and heritage for the world to see. To help us understand your experience and improve our future campaigns, we kindly request you to share your thoughts through our short feedback form. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform * '''Deadline''': 31 July 2026 It will only take about 3 to 5 minutes of your time. You can tell us what you loved, what difficulties you faced, and even help us translate a short banner message into your native language for next year! Your voice matters a lot to us. Thank you once again for your wonderful contributions and for being such an active part of the Wikimedia movement. Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:52, 19 जुलाई 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&oldid=30831892 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 25 अगस्त 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 12:37, 21 अगस्त 2026 (UTC) == विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 10 अक्तूबर 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) == ई-मेल का उ्ततर == :नमस्ते। आपने मुझे ई-मेल लिखा है कि- "प्रिय अनिरुद्ध जी, सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (जून 2026) के परिणामों में मुझे 'उत्कृष्टता पुरस्कार' (70 अंक) प्राप्त हुआ था। मैंने 'पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र' पहले ही भर दिया था, लेकिन मुझे अभी तक पुरस्कार राशि (₹8,000 का कूपन/उपकरण) प्राप्त नहीं हुई है। कृपया इस पर संज्ञान लें और पुरस्कार जारी करने की कृपा करें। धन्यवाद!" इसका उत्तर नीचे लिख रहा हूं। संपादनोत्सव के कूपन भेजने की प्रक्रिया पूरी होने में १ से २ माह तक का समय लग जाता है। अभी किसी को भी कूपन नहीं भेजा गया है। जब कूपन भेजा जाएगा तो उसकी सूचना सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर भी दे दी जाएगी। अगले एक सप्ताह में सभी को कूपन भेजे जाने की उम्मीद है। दूसरी बात आपके परिणाम के संबंध में है। कृपया परिणाम को [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] पृष्ठ पर जाँच लें। आपको उत्कृष्टता नहीं बल्कि सांत्वना पुरस्कार: ₹2,000 के उपकरण या कूपन दिया गया है। लेख जमा किए गए फाउंटेन टूल के पृष्ठ पर आप अपने लेखों का मूल्यांकन देख सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:56, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी! पुरस्कार के सम्बन्ध में चर्चा है कि अभी [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]], [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] और [[wikisource:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] के पुरस्कारों का वितरण नहीं हुआ है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:06, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) : अनिरुद्ध जी! शायद @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] जी [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के पुरस्कार की चर्चा कर रहे होंगे[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:11, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) r2njwr70fa3uu3ntsl77hl341shnptn 6631847 6631829 2026-10-21T23:31:22Z Surajkumar9931 853179 /* ई-मेल का उ्ततर */ उत्तर 6631847 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Surajkumar9931}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 12:59, 3 दिसम्बर 2024 (UTC) == बिना चयन के लेख निर्माण == आपने [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/लेख सूची|प्रतियोगिता में आज कुछ लेख]] बिना चयन के निर्मित करके जमा भी करवा दिये हैं। मैंने इनमें से दो लेखों का मूल्यांकन किया है। कृपया मूल्यांकन को देखें और आगे सुझावों पर ध्यान दें। यदि आप लेखों का चयन नहीं करते हैं तो इनमें आपको अंक नहीं दिया जायेगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 14:26, 18 जनवरी 2025 (UTC) :धन्यवाद! [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 15:18, 18 जनवरी 2025 (UTC) ::क्या आपको [[वार्ता:पेलियो-इंडियन]] पर लिखे मेरे सन्देश के बारे में कुछ कहना या करना है?<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 09:00, 19 जनवरी 2025 (UTC) :::एक सवाल था सर हमें ये पुरस्कार कहाँ से प्राप्त होगा? क्या हमें कहीं जाना पड़ेगा इसे प्राप्त करने के लिए? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:48, 21 जनवरी 2025 (UTC) ==पहले से हस्ताक्षर/चयनित लेखों का निर्माण== आपने मेरे द्वारा [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/लेख सूची|चयनित एवं पहले से हस्ताक्षर किए गए तीन लेखों]] को निर्मित कर उन्हें जमा भी कर दिया है। कृपया पहले से चयनित एवं हस्ताक्षर किए गए लेखों का निर्माण नहीं करें। - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 01:49, 21 जनवरी 2025 (UTC) :आगे से ध्यान रखूंगा धन्यवाद [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:45, 21 जनवरी 2025 (UTC) ::एक प्रश्न था सर हमें ये पुरस्कार कहा से प्राप्त होगा? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:46, 21 जनवरी 2025 (UTC) :::पुरस्कार उनको प्राप्त होगा जो न्यूनतम अर्हता प्राप्त कर लेंगे। आप जिस तरह से लेखों का चयन किये बिना काम कर रहे हो, सम्भव है आपको कुछ न मिले। आपने अधिकतर लेखों में गलत अनुवाद लिखा है या मशीनी अनुवाद लिखा है। उदाहरण के लिए @[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी द्वारा वर्णित लेख "उत्तर-शास्त्रीय इतिहास" आपने कहाँ से उठाया है? classical के लिए हिन्दी में अलग-अलग अर्थ है, साहित्य और संगीत में शास्त्रीय हो सकता है लेकिन इतिहास के क्षेत्र में इसे "क्लासिकी" या "श्रेण्य" शब्द लिखा जाता है। [[पेलियो-इंडियन]] पर आपको सुझाव दिया जिसके उत्तर में आपने लेख सुधारने के स्थान पर पुरस्कार पर जोर दिया है। आपको [[विकिपीडिया वार्ता:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|4 दिन पहले]] इसका उत्तर दे चुका हूँ। कृपया पुरस्कार पाने के लिए पहले नियमावली ढ़ंग से पढ़ लें अन्यथा पुरस्कार भी नहीं मिलेगा और आपका समय भी बर्बाद हो जायेगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 16:17, 21 जनवरी 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] ठीक यही शिकायत मेरी भी थी, इन्होंने कयी मेरे चयन किये गये लेख को मशीनी अनुवद या कयी को गलत अनुवाद करके जमा भी करदिया, और वे मेरे द्वारा शीघ्र नामांकन को भी हटा रहे हैं [https://hi.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF&diff=prev&oldid=6345575] कृपया इनके यह समस्यात्मक लेख: [[अजुरान सल्तनत]], [[हांग बांग राजवंश]], [[रम सल्तनत]], [[आर्मेनिया साम्राज्य]] और [[अक्कादियन साम्राज्य]] शीघ्र हटाए। धन्यवाद। '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 22:41, 21 जनवरी 2025 (UTC) == जनवरी 2025 == [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]]। संभवतः आपकी ऐसी मंशा नहीं थी, परन्तु आपने आपके द्वारा निर्मित एक पृष्ठ [[:रम सल्तनत]], से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने की नामांकन]] सूचना हटाई। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के [[वार्ता:रम सल्तनत|संवाद पृष्ठ]]''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy1 --> '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 22:36, 21 जनवरी 2025 (UTC) :मैं आगे से ध्यान रखूंगा कृपया ऐसा नहीं करें [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 23:24, 21 जनवरी 2025 (UTC) [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] कृपया आपके द्वारा स्वयं बनाए गए पृष्ठों से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के नामांकन]] सूचना ना हटायें, जैसा कि आपने [[:रम सल्तनत]] पर किया। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के {{#if:रम सल्तनत| [[Talk:रम सल्तनत{{!}}संवाद पृष्ठ]]|संवाद पृष्ठ}}''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy2 --> '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 13:37, 24 जनवरी 2025 (UTC) == हस्ताक्षर == कृपया मेरा हस्ताक्षर कॉपी ना करे, यह विकिपीडिया गाइडलाइन का उलंघन है। '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 14:18, 23 जनवरी 2025 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा उत्कृष्टता पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि तथा प्रतिभागिता प्रमाण पत्र प्राप्त करने के लिए 10 अप्रैल 2025 तक [https://docs.google.com/forms/d/1ul_ASrq9lkzsPmGeziRNy7s5qktnNa66sxOVdUF1mnI/preview पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:21, 29 मार्च 2025 (UTC) :प्रिय अनिरुद्ध कुमार जी मैने पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिया| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 02:26, 30 मार्च 2025 (UTC) ::आपने [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/रपट|अपने विचार और प्रेक्षण]] लिखे जिसके लिए बहुत बहुत धन्यवाद। यहाँ आपने प्रशिक्षण की बात लिखी है ऐसा पिछले वर्ष किया गया था। लेकिन इस तरह के सामूहिक प्रशिक्षण से कुछ लाभ नहीं हुआ। अतः इसबार कोई प्रशिक्षण का कार्यक्रम नहीं रखा गया। फिर भी काम करते समय आपको सुझाव दिये जाते हैं और कभी भी किसी तरह की समस्या आने पर आप प्रबन्धकों और पुनरीक्षकों को सहायता के लिए लिख सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:16, 30 मार्च 2025 (UTC) :::नमस्कार :::संजीव कुमार जी मैंने पहली बार सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 भाग लिया था और मुझे पांचवां स्थान मिला, पुरस्कार मिलने मे कितना दिन लगेगा | :::पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिये हैं| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:55, 30 मार्च 2025 (UTC) ::::आपके पहली बार भाग लेने की जानकारी हमें थी अतः आपके लेखों की समीक्षा थोड़ी नरमी से की गई। यह अच्छी बात है कि आपने पहले प्रयास में पाँचवा स्थान प्राप्त किया। हम चाहते हैं कि आप अगली प्रतियोगिता में प्रथम स्थान प्राप्त करो और अन्य लोग भी प्रतियोगिता से जुड़ें। आप [https://fountain.toolforge.org/editathons/sampadanotsavjan25 लेख जमा किये जाने वाली] कड़ी पर अपने लेखों की समीक्षा भी देख सकते हो और आगे के लिए सम्बंधित सुधार कर सकते हो। पुरस्कार की राशि को जल्दी देना हमारे हाथ में नहीं है लेकिन अभी इसमें कुछ दिन का समय लगेगा। उपरोक्त सन्देश के अनुसार 10 अप्रैल तक हम सभी लोगों को जानकारी उपलब्ध करवाने का समय दे रहे हैं। इसके बाद हम सम्बंधित जानकारी आगे भेज देंगे जहाँ से सम्भवतः अमेज़न गिफ्ट कार्ड के रूप में आपको ईमेल पर पुरस्कार राशि प्राप्त होगी। इससे आप अमेज़न पर कुछ भी क्रय कर सकते हो। मैं अपेक्षा नहीं करता कि 15 अप्रैल से पहले राशि प्राप्त होगी लेकिन हम कोशिश करेंगे कि बहुत जल्दी सभी प्रतियोगिओं को पुरस्कार राशि प्राप्त हो जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:33, 30 मार्च 2025 (UTC) :::::: नमस्कार :::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया :::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:43, 5 मई 2025 (UTC) ::::::हाँ, अभी तक नहीं आया जबकि फॉर्म भरे एक माह हो गया है। @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी से बात करके पता करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:56, 5 मई 2025 (UTC) :::::::: नमस्कार :::::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया मई भी ख़त्म हो गई :::::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 11:57, 8 जून 2025 (UTC) ::::::::हाँ, तीन-चार दिन पहले ही अनिरुद्ध जी से मेरी बात हुई है और उन्हें मैंने शिकायत की है कि इतनी देरी अच्छी नहीं है। उन्होंने मुझे वो समस्या बतायी जिसके कारण देरी हो रही है। ये देरी अनिरुद्ध जी की तरफ से नहीं हो रही है बल्कि कुछ अन्य समस्या के कारण हो रही है। अनिरुद्ध जी इसकी कोशिश में लगे हुये हैं। अब देखते हैं नया अपडेट कब और क्या आता है! फिर भी देरी के लिए हम क्षमा प्रार्थी हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:21, 8 जून 2025 (UTC) :::::::::: नमस्कार :::::::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया, क्या अपडेट है? :::::::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:33, 21 जून 2025 (UTC) ::::::::::मैं स्वयं प्रतीक्षा में हूँ कि ये भुगतान हो जाये तो अगली प्रतियोगिता के करवायें। लेकिन @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी ही इसपर कुछ कह सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:20, 22 जून 2025 (UTC) :::::::::::क्या कोई अपडेट आया संजीव जी? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:55, 6 जुलाई 2025 (UTC) {{od|13}} अनिरुद्ध जी को सन्देश लिख दिया है, फोन करके जल्दी ही स्थिति का पता करूँगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 10:24, 7 जुलाई 2025 (UTC) :नमस्ते संजीव जी! मैंने Surajkumar9931 सहित सभी पुरस्कार प्राप्तकर्ताओं को वर्तमान स्थिति की सूचना ई-मेल द्वारा दे दी है। उम्मीद है कि जुलाई अंत तक सब व्यवस्थित हो जाएगा। हम १५ अगस्त तक पुरस्कार कूपन भिजवा सकेंगें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:02, 8 जुलाई 2025 (UTC) ::अभी तक नहीं मिला [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:40, 15 अगस्त 2025 (UTC) :::बहुत देरी से ही सही, लेकिन मुझे लगता है आपको उपरोक्त राशी का गिफ्ट कार्ड मिल चुका है। हालांकि यदि आपको नहीं मिला है तो आधिकारिक पुष्टि अनिरुद्ध जी से ही की जायेगी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:48, 16 सितंबर 2025 (UTC) :{{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] के पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में 16 सितंबर 2025 को भेजा जा चुका है। इस संबंध में कोई समस्या होने पर मेरे वार्ता पृष्ठ पर लिखें या मुझे ई-मेल करें। 2 अक्टूबर से आयोजित [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] में शामिल होकर लेख बनाने और पुरस्कार जीतने के लिए पुनः आपका स्वागत है। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 20:15, 29 सितंबर 2025 (UTC) ::क्या प्रतिभागिता प्रमाण पत्र भी मिलेगा ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 18:23, 30 सितंबर 2025 (UTC) :::पुरस्कार राशि मुझे मिल चुका [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 18:23, 30 सितंबर 2025 (UTC) ::::आपने मेरे वार्ता पृष्ठ पर प्रमाण पत्र और बार्नस्टार के बारे में लिखा है। बार्नस्टार तो मैं दे सकता हूँ, देखूंगा कि बना हुआ है या नहीं। नहीं हुआ तो बना लेंगे। प्रमाण-पत्र अनिरुद्ध जी उपलब्ध करवाते हैं, सम्भवतः भूल गये होंगे। आप एकबार उन्हें पूछ लीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:14, 21 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::मेने @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी को ईमेल किया लेकिन दो दिन हो गया कोई प्रतिक्रिया नही आई उम्मीद है वो देख लेंगे, पर इस तरह से एक '''सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव जनवरी 2025 मे''' हुई देर अच्छी नहीं है, और आप बार्नस्टार भेज दिजियेगा, इस पर आपकी क्या राय हैं? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:14, 25 दिसम्बर 2025 (UTC) ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|अनिरुद्ध कुमार}} से उनके चर्चा पृष्ठ पर [[सदस्य_वार्ता:अनिरुद्ध कुमार#सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025]] शीर्षक से वार्तालाप किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को हुए 7 दिन बीत चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी भी प्रबंधक के प्रति संतुष्टि या असंतुष्टि [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर दर्ज की जा सकती हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>(वार्ता)</sup>]] 03:43, 10 अप्रैल 2025 (UTC) == अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में == सूरज जी अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/&#126;2025-49619-4|&#126;2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-49619-4|talk]]) 10:07, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == संपादन संवर्धन प्रतियोगिता में आपके लेख == नमस्ते Surajkumar9931 जी, प्रतियोगिता में भागीदारी के लिये आपका स्वागत और अबतक बनाये गये लेखों के लिये आभार। आपके लेखों पर कुछ फीडबैक और प्रश्न हैं जिनको लेकर आपका रिस्पोंस चाहिये। मैंने आपके बनाये लेख [[नशे में गाड़ी चलाना]] को देखा: * यह 'आपराधिक अपराध' क्या होता है? (पहली पंक्ति में है) * "...या वाहन के नियंत्रण में पाया जाता है" कौन किसको नियंत्रित कर रहा है? कृपया इस तरह के मशीनी अनुवाद से बचें अन्यथा लेख अस्वीकृत कर दिये जायेंगे। ;संदर्भ: *''"इसका उद्देश्य सड़क सुरक्षा को बनाए रखना तथा नशे की अवस्था में वाहन चलाने से होने वाली दुर्घटनाओं को रोकना है।"'' केलिये आपने [https://www.cbsnews.com/news/ore-skateboarder-collides-with-van-charged-with-dui/ यह संदर्भ दिया है]। * केलिये आपने यह संदर्भ दिया है]। * ''"थोड़ी सी भी रक्त में शराब की मात्रा (Blood Alcohol Concentration – BAC) बढ़ने से दुर्घटना का खतरा बढ़ जाता है।"'' केलिये आपने [https://choosingwisely.org/ यह संदर्भ दिया है]। एक बार जाँच कर बताइये कि वाक्य और दिया गया संदर्भ आपस में किस प्रकार संबंधित हैं? एक भी श्रेणी नही, लेख को विकिडेटा से नहीं जोड़ा गया है, अंतर्विकि कड़ियाँ हैं नहीं। मैं यह लेख अस्वीकृत कर रहा और अभी तक आप ने जो लेख बनाये हैं उनमें सुधार करने के लिये आपको एक दिन का समय दे रहा। आपसे उत्तर और सुधार की अपेक्षा रखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:33, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) :नमस्कार SM7 जी :मुझे जानकारी देने के लिए धन्यवाद :लेख के संदर्भ गलत है श्रेणी, विकिडेटा ,अंतर्विकि कड़ियाँ नहीं हैं मैं इसे जल्द ही ठीक कर दूंगा और आगे लेख में ध्यान रखूंगा :आपने मुझे बताया ये काफी अच्छा लगा और आगे भी कोई गलती हो जाये तो मुझे बताइयेगा | :चरण स्पर्श :🙏 [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:56, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 11:54, 6 जनवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:J ansari|J ansari]] जी :Wikipedia asia month हिंदी का परिणाम प्रकाशित नहीं हुई है, on [[metawiki:Wikipedia_Asian_Month_2025/Golden_Award|Golden award]] [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:25, 6 जनवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा दूसरा स्थान और तृतीय पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 20 जनवरी 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:05, 13 जनवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी :मैने पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिए। [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:19, 14 जनवरी 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025]] की पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में आपके ई-मेल पर भेज दी गई है। यह ई-मेल “हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप sent you an Amazon Pay Gift Card!” शीर्षक से भेजा गया है। कूपन नहीं मिलने की स्थिति में अपने ई-मेल के स्पैम मेल को जाँच लें तथा हमें सूचित करें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:35, 29 जनवरी 2026 (UTC) == प्रतियोगिता में आपके लेख == नमस्ते सूरज कुमार जी, आपने अबतक [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|प्रतियोगिता]] में 4 लेख जमा किये हैं और उनमें मशीनी अनुवाद की भरमार है। पिछली प्रतियोगिताओं में आप नये सदस्य थे अतः आपका मूल्यांकन कुछ सरलता से किया गया था। कृपया आपके जमा लेखों को पहले सुधारें अन्यथा इनके अंक आपको बहुत कम मिलेंगे। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 17 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी :चेतावनी के लिए धन्यवाद मैं इसे जल्द ही सही कर दूंगा और आगे ध्यान रखूंगा। [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:37, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:58, 18 मार्च 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी :मैंने प्रपत्र भर दिया [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:19, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:24, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == आग्रह == @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय, आपसे निवेदन है कि आप मेरे लेखों को जांच दें मैथिली विकिपीडिया पर https://fountain.toolforge.org/editathons/feminism-and-folklore-maithili-2026 https://fountain.toolforge.org/editathons/wiki-loves-ramadan-maithili-2026 मैने आपका NEST का सम्पादन देखा| प्रार्थना [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 21 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी बिल्कुल :इस संपादन को पूरी कर दूंगा :धन्यवाद हमारे तरफ से आपको बहुत बहुत शुभकामनाएं [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 14:59, 21 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय आप मूल्यांकन नए संपादकों के लिए नियम https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Ramadan_2025/Rules#Suggested_Additional_Judging_Criteria_for_Best_Newcomer ::[https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AC नारीवाद और लोककथा में नियम] में है कि लेख कम स कम 3000 बाइट या 300 शब्द क लंबाई हेबाक चाही। :: इसके अनुसार नहीं कर रहे शायद| ::आवश्यक दोनों को देखें| ::आगे योगदान के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:10, 21 मार्च 2026 (UTC) == परिणाम == @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय, अपने अभी मैथिली विकिपीडिया का परिणाम घोषित नहीं किया है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:07, 1 अप्रैल 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी :परिणाम घोषित कर दिया जाएगा आज ही। :धन्यवाद! [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 13:16, 1 अप्रैल 2026 (UTC) == आपके द्वारा अनूदित लेख == नमस्ते, कृपया अंग्रेजी से अनुवाद करते समय हर चीज का आँख मूँद कर यथावत अनुवाद न करें बल्कि चीजों का उपयोग समझ कर उन्हें यहाँ शामिल करें। उदाहरण के लिये आपके अनुवादों में अंग्रेजी की पहली लाइन <nowiki>{{short description|उलास सैमचुक द्वारा 1934 में लिखा गया उपन्यास}}</nowiki> जैसी चीजें भी शामिल हैं; जबकि short description का हिंदी विकिपीडिया पर कोई इस्तेमाल नहीं होता। ऐसे में यह यहाँ निरर्थक है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:39, 2 अप्रैल 2026 (UTC) :धन्यवाद @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी :आगे से ध्यान रखूंगा और 'short description' की जगह 'संक्षिप्त वर्णन' का इस्तेमाल करूंगा। क्या ये सही रहेगा ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 15:47, 2 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी नहीं, वह साँचा ही अनावश्यक है। आपको वह पूरी लाइन लिखनी ही नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:21, 2 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को ''' रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:51, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Wikipedia Asian Month 2025 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|500px]] [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=30642887 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Betty2407@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:25, 7 जून 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 14:31, 18 जून 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Thank you for joining Wiki Loves Ramadan 2026! == Dear Participant, Thank you so much for participating in the Wiki Loves Ramadan 2026 campaign! Whether you were writing articles or uploading photos to Wikimedia Commons, your contributions have helped share beautiful traditions, Islamic history, and cultural heritage with the rest of the world. We want to make sure next year's campaign is even better, and we need your help to do it! We would love it if you could take 3–5 minutes to fill out our quick '''Participant Feedback Form'''. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform Thank you again for sharing your knowledge and creativity with the Wikimedia movement. Keep an eye on your talk page and our social media for the final winner announcements soon! Happy editing, Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:13, 29 जून 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&oldid=30750498 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Gentle Reminder: Share your Wiki Loves Ramadan 2026 experience with us! == Dear Participant Hope this message finds you in good health and high spirits. First of all, a massive thank you for participating in Wiki Loves Ramadan 2026! Whether you enriched Wikipedia with new articles or added beautiful photos to Wikimedia Commons, your valuable contributions have played a great role in preserving Ramadan traditions and heritage for the world to see. To help us understand your experience and improve our future campaigns, we kindly request you to share your thoughts through our short feedback form. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform * '''Deadline''': 31 July 2026 It will only take about 3 to 5 minutes of your time. You can tell us what you loved, what difficulties you faced, and even help us translate a short banner message into your native language for next year! Your voice matters a lot to us. Thank you once again for your wonderful contributions and for being such an active part of the Wikimedia movement. Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:52, 19 जुलाई 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&oldid=30831892 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 25 अगस्त 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 12:37, 21 अगस्त 2026 (UTC) == विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 10 अक्तूबर 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=dialog पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र] भरें। यदि यह प्रपत्र आपने पिछले संपादनोत्सव में भरा है तो दुबारा भरने की जरूरत नहीं है। पुरस्कार प्राप्त होने पर इसकी सूचना दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) == ई-मेल का उ्ततर == :नमस्ते। आपने मुझे ई-मेल लिखा है कि- "प्रिय अनिरुद्ध जी, सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (जून 2026) के परिणामों में मुझे 'उत्कृष्टता पुरस्कार' (70 अंक) प्राप्त हुआ था। मैंने 'पुरस्कार विजेता सूचना प्रपत्र' पहले ही भर दिया था, लेकिन मुझे अभी तक पुरस्कार राशि (₹8,000 का कूपन/उपकरण) प्राप्त नहीं हुई है। कृपया इस पर संज्ञान लें और पुरस्कार जारी करने की कृपा करें। धन्यवाद!" इसका उत्तर नीचे लिख रहा हूं। संपादनोत्सव के कूपन भेजने की प्रक्रिया पूरी होने में १ से २ माह तक का समय लग जाता है। अभी किसी को भी कूपन नहीं भेजा गया है। जब कूपन भेजा जाएगा तो उसकी सूचना सदस्यों के वार्ता पृष्ठ पर भी दे दी जाएगी। अगले एक सप्ताह में सभी को कूपन भेजे जाने की उम्मीद है। दूसरी बात आपके परिणाम के संबंध में है। कृपया परिणाम को [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] पृष्ठ पर जाँच लें। आपको उत्कृष्टता नहीं बल्कि सांत्वना पुरस्कार: ₹2,000 के उपकरण या कूपन दिया गया है। लेख जमा किए गए फाउंटेन टूल के पृष्ठ पर आप अपने लेखों का मूल्यांकन देख सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:56, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी! पुरस्कार के सम्बन्ध में चर्चा है कि अभी [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]], [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]] और [[wikisource:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] के पुरस्कारों का वितरण नहीं हुआ है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:06, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) : अनिरुद्ध जी! शायद @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] जी [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के पुरस्कार की चर्चा कर रहे होंगे[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:11, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) ::नमस्ते @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी जैसा कि @[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी ने बताया कि मैं जून वाले संपादनोत्सव कि बात कर रहा था। ::धन्यवाद! ::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 23:31, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) frnpq21ugtbnpbe7qi4lhgi1oxqcg1j अज़रबैजान एयरलाइंस की उड़ान 8243 0 1568074 6631779 6330884 2026-10-21T14:57:17Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6631779 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} '''अज़रबैजान एयरलाइंस की उड़ान 8243''' [[बाकू]] से [[ग्रोज़नी]] तक की एक अनुसूचित अंतरराष्ट्रीय यात्री उड़ान थी जिसे [[अज़रबैजान एयरलाइंस]] द्वारा संचालित किया गया था, जो [[अक्तौ अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] के पास दुर्घटनाग्रस्त हो गई। ==संदर्भ== {{reflist}} {{stub}} [[श्रेणी:दिसंबर 2024 की घटनाएँ]] 3xa95u7xlxv2bmutsulvu5ov06xuf20 सिमी चहल 0 1603323 6631924 6536952 2026-10-22T05:42:41Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6631924 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=दिसम्बर 2025}} {{Infobox person | name = सिमी चहल | image = Simi Chahal.jpg | birth_date = 9 मई<ref>{{cite news |last1=वशिष्ट |first1=नेहा |date=9 मई 2019 |title=Birthday Special! Simi Chahal: Lesser known facts about the actress |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movies/news/birthday-special-simi-chahal-lesser-known-facts-about-the-actress/photostory/69246279.cms |access-date=10 मई 2019 |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |language=en}}</ref> | nationality = भारतीय | occupation = अभिनेत्री, मॉडल | years_active = 2014–अबतक | known_for = ''बम्बुकाट''<br />''रब दा रेडियो''<br />''दाना पानी'' <br />''चल मेरा पुत्त''<br />''मास्टरनी'' }} '''सिमरप्रीत कौर "सिमी" चहल''' एक भारतीय अभिनेत्री हैं जो मुख्य रूप से पंजाबी फिल्मों में काम करती हैं। ==जीवन और करियर== चहल का जन्म [[अम्बाला]] में हुआ और वो सन् 2014 में पहली बार मनोरंजन उद्योग से जुड़ीं। शुरूआत में उन्होंने कुछ पंजाबी गानों में अभिनय किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/gyan-zone/life-is-good-382610/|title=Life is good|website=द ट्रिब्यून|language=en|access-date=2026-04-06}}</ref> प्रतिभा स्काउट्स द्वारा खोजे जाने के बाद, उन्होंने पंकज बत्रा द्वारा निर्देशित २०१६ की फिल्म बंबूकाट के साथ पंजाबी फिल्म की शुरुआत की और एमी विर्क के साथ अभिनय किया जो सफल रही। उनका अगला उद्यम [[प्रियंका चोपड़ा]] के साथ था जहाँ उन्होंने एक फिल्म में अभिनय किया, जिसे उन्होंने अपने प्रोडक्शन बैनर पर्पल पेबल पिक्चर्स के तहत निर्मित किया था, जिसे [[अमरिंदर गिल]] के साथ सरवण कहा जाता था । चहल ने बंबूकाट में अपनी भूमिका के लिए २०९७ में सर्वश्रेष्ठ डेब्यू अभिनेत्री का फिल्मफेयर पुरस्कार (पंजाबी) जीता ,<ref name=aad>{{cite news |title=Jio Filmfare Awards (Punjabi) 2017: Gurdas Maan to Diljit Dosanjh, here's list of winners |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/features/jio-filmfare-awards-punjabi-2017-gurdas-maan-to-diljit-dosanjh-here-s-list-of-winners-385598 |access-date=10 May 2022 |work=Tribune |date=1 April 2017 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=30 March 2017|url=https://www.filmfare.com/features/who-will-win-the-best-actor-in-a-leading-role-female-award-at-the-jio-filmfare-awards-punjabi-19668-1.html|title=Who will win the Best Actor In A Leading Role (Female) Award at the Jio Filmfare Awards (Punjabi)?|work=filmfare.com|access-date=16 April 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170417071350/http://www.filmfare.com/features/who-will-win-the-best-actor-in-a-leading-role-female-award-at-the-jio-filmfare-awards-punjabi-19668-1.html|archivedate=17 April 2017}}</ref> और, २०१८ में, पीटीसी पंजाबी फिल्म पुरस्कारों में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री क्रिटिक्स पुरस्कार जीता।<ref name=sss>{{cite web|url=http://thepunjabicinema.com/ptc-punjabi-film-awards-2018-winners-list/|title=PTC Punjabi Film Awards 2018 Winners list - The Punjabi Cinema|date=30 March 2018|website=thepunjabicinema.com|access-date=2 April 2018|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180402122710/http://thepunjabicinema.com/ptc-punjabi-film-awards-2018-winners-list/|archivedate=2 April 2018}}</ref> ==पुरस्कार और नामांकन== * पीटीसी पंजाबी फिल्म पुरस्कार २०१७ - सर्वश्रेष्ठ नवोदित अभिनेत्री पुरस्कार जीता * फ़िल्मफ़ेयर २०१७ - सर्वश्रेष्ठ नवोदित अभिनेत्री पुरस्कार जीता <ref name=aaa>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/most-desirable-women/simi-chahal/articleshow/61851668.cms|title=Simi Chahal|date=29 November 2017|work=The Times of India|access-date=31 March 2018|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180331134630/https://timesofindia.indiatimes.com/most-desirable-women/simi-chahal/articleshow/61851668.cms|archivedate=31 March 2018}}</ref> * पीटीसी पंजाबी फिल्म पुरस्कार २०१८ - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री क्रिटिक्स पुरस्कार जीता ==सन्दर्भ== <references /> == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|8324884}} * {{Instagram|simichahal9}} {{Authority control}} [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेत्री]] [[श्रेणी:पंजाबी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:२१वीं सदी की भारतीय अभिनेत्रियाँ]] hnpddfr8msy62mp42r2hh3af47kyrrp कुलराज रंधावा 0 1603563 6631923 6549852 2026-10-22T05:42:24Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6631923 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = कुलराज रंधावा | image = Kulraj Randhawa at 'Aarna' Exhibition 4 (Cropped).jpg | image size = | alt = टिकटप्लीज.कॉम लॉन्च पर कुलराज रंधावा | caption = रंधावा 2024 में | birthname = कुलराज कौर रंधावा | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1983|05|16}} | birth_place = [[देहरादून]], [[पंजाब, भारत]], भारत | othername = | nationality = भारतीय | occupation = अभिनेत्री | height = | homepage = | known for = }} '''कुलराज कौर रंधावा''' (जन्म 16 मई 1983)<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/hi/name/nm2430007/|title=Kulraj Randhawa {{!}} एक्ट्रेस|website=IMDb|language=hi-IN|access-date=2025-10-11}}</ref> जिन्हें कुलराज रंधावा के नाम से जाना जाता है, एक भारतीय [[अभिनेत्री]] हैं जो [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] और [[हिन्दी|हिंदी]] भाषा की फ़िल्मों में अभिनय करती हैं। वह [[दूरदर्शन|टीवी]] धारावाहिक ''करीना करीना'' में "करीना" की भूमिका के लिए प्रसिद्ध हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/supplement/story/20101206-foodie-kulraj-744875-2010-11-25|title=Foodie Kulraj|date=2010-11-26|website=India Today|language=en|access-date=2025-10-11}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन और करियर== कुलराज रंधावा का जन्म 16 मई 1983 को उत्तराखंड के देहरादून में एक सिख परिवार में हुआ था। उन्होंने बैंगलोर विश्वविद्यालय, बैंगलोर से स्नातक की शिक्षा प्राप्त की। उन्होंने अपने अभिनय करियर की शुरुआत 2006 में [[जिमी शेरगिल]] के साथ फ़िल्म ''मनत'' से की, और हिंदी सिनेमा में उनकी पहली फ़िल्म ''जाने भी दो यारों'' (2007) थी।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movies/news/jimmy-sheirgill-and-kulraj-randhawa-pair-up-for-punjabi-no-1/articleshow/20064638.cms|title=Jimmy Sheirgill and Kulraj Randhawa pair up for Punjabi No 1|date=2017-01-10|work=The Times of India|access-date=2025-10-11|issn=0971-8257}}</ref> ==फिल्मोग्राफी== उन्होंने अपने फिल्मी करियर की शुरुआत पंजाबी फिल्मों से की, जिनमें मन्नत (2006), तेरा मेरा की रिश्ता (2009), नीधि सिंह (2016), और नौकर वहुति दा (2019) शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.ptcpunjabi.co.in/happy-birthday-kulraj-randhawa-here-are-her-10-beautiful-pictures|title=Happy Birthday Kulraj Randhawa: Here Are Her 10 Beautiful Pictures|date=2019-05-16|website=PTC Punjabi|language=en|access-date=2025-10-11}}</ref> उनकी हिंदी फ़िल्मों में जाने भी दो यारो (2007), चिंटूजी (2009), [[यमला पगला दीवाना]] (2011), और लंदन कॉन्फिडेंशियल (2020) शामिल हैं। 2025 में, वह पंजाबी फिल्म बड़ा करारा पुदना में दिखाई देंगी, जिसे उसी वर्ष 31 अक्टूबर को दुनिया भर में रिलीज करने के लिए पुनर्निर्धारित किया गया हैं।<ref>{{Citation|title=Apne Ghar Begane Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movie-details/apne-ghar-begane/movieshow/115299984.cms|access-date=2025-10-11}}</ref> ==टेलीविजन करियर== रंधावा को सबसे पहले [[ज़ी टीवी]] के कॉमेडी-ड्रामा धारावाहिक करीना करीना में मुख्य भूमिका के लिए प्रसिद्धि मिली, जो 2004 से 2005 तक प्रसारित हुआ। इस धारावाहिक में उन्होंने एक युवा लड़की का किरदार निभाया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.indianetzone.com/t_v_actresskulraj_randhawa_aka_kareena#:~:text=Career%20of%20Kulraj%20Randhawa,Mastang%20Mama%20in%202009%20etc.|title=Kulraj Randhawa|website=www.indianetzone.com|access-date=2025-10-12}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:देहरादून के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] f1lij5r84izuso7ur56qo3vosg0w2nc तेहरान विश्वविद्यालय 0 1605592 6631904 6546501 2026-10-22T05:32:48Z अमर तिवारी 932885 6631904 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = तेहरान विश्वविद्यालय | native_name = {{naskh|دانشگاه تهران}} | native_name_lang = fa | image = University of Tehran logo.svg | image_size = 200px | caption = कुल चिह्न | motto = {{lang|fa|{{nastaliq|میاسای زآموختن یک زمان}}}} | motto_eng = सीखने का एक पल ना गँवाओ | type = [[सार्वजनिक विश्वविद्यालय|सार्वजनिक]] [[अनुसंधान विश्वविद्यालय]] | established = 1851 ([[दारुल फ़ुनून]]) 1899 ([[तेहरान राजनीतिक विज्ञान विद्यालय]]) {{start date and age|df=yes|1934}} (आधुनिक) | founders = [[रेज़ा शाह]]<ref>problematic</ref><br />[[ईसा सेदीग़]] | endowment = 3,31,09,412 रियाल (राष्ट्रीय बजट, 2023-24)<ref>{{cite news |title=سهم ۱۰ دانشگاه بزرگ پایتخت از لایحة بودجة ۱۴۰۲ |url=https://www.mehrnews.com/news/5683791/ |agency=Mehrnews}}</ref> | president = [[मोहम्मद होसैन ओमीद]]<ref>{{cite news|title=تغییر رئیس ۲ دانشگاه مطرح کشور|url=https://www.hamshahrionline.ir/news/882219/%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%DB%B2-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1|work=همشهری آنلاین|date=17 September 2024|language=fa}}</ref> | city = [[तेहरान]] | country = [[ईरान]] | coordinates = {{coord|type:edu_scale:10000_region:IR-EA_globe:earth|display=inline}} | campus = शहरी | language = [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] / [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] | faculty = ~2,000 (2023) | administrative_staff = ~3,500 (2023) | students = ~41,000 (2023)<ref>{{Cite web|url=http://ut.ac.ir/en/page/756/facts-and-figures|title=Facts and Figures|access-date=15 April 2016|archive-date=9 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209233008/http://ut.ac.ir/en/page/756/facts-and-figures|url-status=dead}}</ref> | undergrad = ~20,000 (2023) | postgrad = ~21,000 (2023) | colors = {{color box|#0BAEDD}} फ़िरोज़ा | affiliations = [[ICESCO]] | logo = [[File:University of Tehran logo.png|तेहरान विश्वविद्यालय का लोगो]] | website = {{URL|https://ut.ac.ir}} }} '''तेहरान विश्वविद्यालय''' ({{langx|fa|{{naskh|دانشگاه تهران}}}}) [[ईरान]] का सबसे पुराना और सबसे प्रतिष्ठित विश्वविद्यालय है। इसकी स्थापना १९३४ में हुई थी, हालाँकि इसकी जड़ें १९वीं शताब्दी के मध्य के शैक्षिक संस्थानों, विशेषकर दार अल-फुनुन से जुड़ी हैं। यह विश्वविद्यालय ईरान का सबसे बड़ा और सबसे व्यापक उच्च शिक्षा संस्थान है, जो स्नातक, स्नातकोत्तर और पीएचडी स्तर पर शिक्षा प्रदान करता है। साथ ही यह देश का प्रमुख [[अनुसंधान केंद्र]] भी है। === स्थापना और इतिहास === ईरान में तेहरान विश्वविद्यालय के वर्तमान रूप की स्थापना के लिए पहला आधिकारिक कदम ३१ मार्च १९३१<ref name="b057">{{cite web | last=Centre | first=UNESCO World Heritage | title=University of Tehran | website=UNESCO World Heritage Centre | url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6201/ | access-date=14 December 2025}}</ref> को उठाया गया जब अदालत के मंत्री अब्दोलहोसैन तैमौरताश ने ईसा सेदीग को लिखा। उस समय ईसा सेदीग न्यूयॉर्क के [[कोलंबिया विश्वविद्यालय]] में अपना डॉक्टरेट शोध प्रबंध पूरा कर रहे थे। पत्र में उनसे तेहरान में एक विश्वविद्यालय की स्थापना के आवश्यकताओं के बारे में पूछताछ की गई। ईसा सेदीग ने इस पत्र को एक निमंत्रण के रूप में लिया और एक नए विश्वविद्यालय की स्थापना के लिए एक व्यापक योजना का रूपरेखा तैयार किया। १९३३ में मंत्रिमंडल की बैठक के दौरान यह विषय पुनः उठाया गया। शिक्षा मंत्रालय के कार्यवाहक मंत्री अली असगर हेकमत ने वहाँ कहा: ''"बेशक, संपन्न राज्य और राजधानी की महिमा में कोई संदेह नहीं है, लेकिन एकमात्र स्पष्ट कमी यह है कि इस शहर में कोई 'विश्वविद्यालय' नहीं है। यह अफसोस की बात है कि यह शहर विश्व के अन्य महान देशों से बहुत पीछे है।"'' उनके शब्दों का बैठक में उपस्थित सभी पर गहरा प्रभाव पड़ा और परिणामस्वरूप प्रस्ताव स्वीकार कर लिया गया। २५०,००० टोमन का प्रारंभिक बजट आवंटित किया गया और शिक्षा मंत्रालय को विश्वविद्यालय की स्थापना के लिए उपयुक्त भूमि खोजने तथा भवन निर्माण के लिए आवश्यक कदम उठाने का अधिकार दिया गया। 'अली असगर हेकमतने फ्रांसीसी वास्तुकार आंद्रे गोडार्डके सहयोग से विश्वविद्यालय के मैदान के लिए स्थान खोजा। रेजा शाह के आदेश से जलालियेह बगीचा का परिसर चुना गया। यह बगीचा अमीराबाद गाँव और तेहरान की उत्तरी खाई के बीच स्थित था और १९०० के दशक की शुरुआत में राजकुमार 'जलाल अद-दौलाह के आदेश से स्थापित किया गया था। परिसर की इमारतों का मास्टर प्लान फ्रांसीसी वास्तुकार रोलैंड डुब्रुल और मैक्सिम सिरोक्स, स्विस वास्तुकार अलेक्जेंडर मोजर, साथ ही आंद्रे गोडार्ड, निकोलाई मार्कोव और '''मोहसेन फोरोगी''' द्वारा तैयार किया गया। * तेहरान विश्वविद्यालय का आधिकारिक उद्घाटन: '''१९३४''' <ref name="b057"/> * अमीर-आबाद (उत्तर करेगर) परिसर का जोड़ा जाना: '''१९४५''' ([[द्वितीय विश्व युद्ध]] के बाद अमेरिकी सैनिकों की संपत्ति छोड़ने पर) * महिलाओं को छात्र के रूप में प्रवेश: '''१९३७''' (पहली बार) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ईरान]] [[श्रेणी:विश्वविद्यालय देशानुसार]] 4uej0kz7u0rxljn2fxu81bsms93o4fz अली खामेनेई की हत्या 0 1609141 6631899 6537570 2026-10-22T05:14:29Z अमर तिवारी 932885 6631899 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25.5em;border-spacing:2px;" ! colspan="2" class="infobox-above summary" style="background-color:#C3D6EF;color:inherit;text-align:center;vertical-align:middle;font-size:110%;" |अली खामेनेई की हत्या |- | colspan="2" class="infobox-subheader" style="background-color:#DCDCDC;color:inherit;text-align:center;vertical-align:middle;" |ईरान पर 2026 के इजरायल-संयुक्त राज्य अमेरिका के हमलों का हिस्सा[[2026 Israeli–United States strikes on Iran|2026 इजरायल-अमेरिका ने ईरान पर हमला किया]] |- | colspan="2" class="infobox-image" style="text-align:center;border-bottom:1px solid #aaa;line-height:1.5em;" |[[File:Ali_Khamenei_2026.02.12_(cropped).jpg|फ़्रेमहीन]]<div class="infobox-caption">खामेनेई 12 फरवरी 2026 को, उनकी हत्या से 16 दिन पहले</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right: 1em;" |टाइप करें | class="infobox-data" |[[हवाई हमला]], [[Decapitation (military strategy)|सिर कलम करने की हड़ताल]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right: 1em;" |स्थान | class="infobox-data" |<div class="location" style="display:inline;">[[तेहरान]], ईरान</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right: 1em;" |लक्ष्य | class="infobox-data" |[[अली खामेनेई]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right: 1em;" |तिथि | class="infobox-data" |28 फरवरी 2026 <span class="noprint">1 दिन पहले&#x20;</span> (ID1) &nbsp;<span style="display:none"> (<span class="bday dtstart published updated">2026-02-28</span>)&nbsp;</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right: 1em;" |द्वारा निष्पादित&nbsp; | class="infobox-data" |[[इसराइली वायुसेना]] [[United States Air Force|संयुक्त राज्य वायु सेना]]<span class="flagicon">[[File:Israel_Air_Force_Flag.svg|कड़ी=|पाठ=|बॉर्डर|23x23पिक्सेल]]&nbsp;</span><br /><span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_United_States_Air_Force.svg|कड़ी=|पाठ=|बॉर्डर|19x19पिक्सेल]]&nbsp;</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right: 1em;" |हताहतों की संख्या | class="infobox-data" |5 (खामेनेई सहित मारे गए<ref name=":0"><cite class="citation news cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="323">[https://www.reuters.com/world/middle-east/daughter-grandchild-irans-khamenei-killed-us-israeli-strikes-state-media-says-2026-03-01/ "Daughter and grandchild of Iran's Khamenei killed in US-Israeli strikes, state media says"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="324">''Reuters''. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="325">1 March 2026.</span></cite></ref> |} 28 फरवरी 2026 को [[इजरायल]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ने मिसाइल से आक्रमण करके [[ईरान का सर्वोच्च नेता|ईरान के सर्वोच्च नेता]] [[अली ख़ामेनेई|अली खामेनेई]] की हत्या कर दी। इन हमलों के द्वारा इरान के उच्च पदस्थ अधिकारियों तथा प्रमुख स्थानों को निशाना बनाय गया। उपग्रह से प्राप्त चित्रों से पता चलता है कि इस हमले के में खामेनेई का निवास गंभीर रूप से क्षतिग्रस्त हो गया। इन दावों के बाद, अमेरिकी राष्ट्रपति [[डोनाल्ड ट्रम्प]] और इजरायल के प्रधान मंत्री [[बेंजामिन नेतन्याहू]] ने कहा कि खामेनेई को मारा जा चुका है। ईरान की मीडिया ने अगले दिन खोमेनेई की हत्या की पुष्टि की, और सरकार ने ४० दिनों के राजकीय शोक की घोषणा की।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t|title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says|date=2026-03-01|website=BBC News|language=en-GB|access-date=2026-03-01}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/|title=Live updates: Iran’s supreme leader killed in U.S.-Israeli attack; Tehran strikes Israel, Arab states|date=2026-02-28|work=The Washington Post|access-date=2026-03-01|language=en-US|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.axios.com/2026/02/28/iran-khamenei-killed-israel|title=Iranian state media confirms Supreme Leader Khamenei is dead|last=Lotz|first=Barak Ravid,Zachary Basu,Avery|date=2026-03-01|website=Axios|language=en|access-date=2026-03-01}}</ref> खामेनेई के परिवार के चार सदस्य और निकट सम्बन्धी भी उसी ऑपरेशन के दौरान मारे गए हैं।{{Nbsp}} == पहले भी हुए हत्या के प्रयास == 27 जून 1981 को, जब अली खामेनेई ईरान के राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार थे, तो एक विस्फोटक का उपयोग करके उनकी हत्या का प्रयास किया गया था। इस हमले में उनकी स्वर रज्जु (वोकल चॉर्ड), फेफड़े और उनका दाहिना हाथ क्षतिग्रस्त हो गया था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Rk178rd9DkkC&q=bombing++Beheshti+MEK&pg=PT53|title=Iran's Revolutionary Guard: The Threat that Grows While America Sleeps|last=O'Hern|first=Steven K.|publisher=Potomac Books|year=2012|isbn=978-1597977012}}</ref> 15 जून 2025 को, बारह दिवसीय युद्ध के दौरान, इज़राइल ने खामेनेई की हत्या करने की योजना बनाई, जिसे अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प ने वीटो कर दिया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-vetoed-an-israeli-plan-kill-irans-supreme-leader-us-officials-say-2025-06-15/|title=Trump vetoed Israeli plan to kill Iran's supreme leader, US officials say|last=Holland|first=Steve|date=15 June 2025|work=[[Reuters]]|access-date=28 February 2026|last2=Nichols|first2=Michelle|last3=Craft|first3=Diane}}</ref> ==इन्हें भी देखें== *[[२०२६ इजरायल-अमेरिका का ईरान पर हमला|इजरायल और अमेरिका का ईरान पर आक्रमण (२०२६)]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ईरान का इतिहास]] dtymblpqx7bldz8l76x7qqevw1ahdqy रुद्र पर्वत 0 1612973 6631797 6630381 2026-10-21T16:22:22Z चाहर धर्मेंद्र 703114 टैग {{[[साँचा:एक स्रोत|एक स्रोत]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6631797 wikitext text/x-wiki {{एक स्रोत|date=अक्टूबर 2026}} रुद्र पर्वत [[रुद्र]] पर्वत [[हिमाचल प्रदेश]], भारत में स्थित एक ऊँचा हिमालयी पर्वत है। इसके निर्देशांक 32°10′54.43″N और 78°36′07.65″E हैं। यह पर्वत 5,100 मीटर से अधिक ऊँचाई पर स्थित है और ट्रांस‑हिमालयी पर्वत श्रृंखला का हिस्सा है। रुद्र पर्वत अपने बर्फ़ीले ग्लेशियरों, खड़ी ढलानों और कठिन पहुँच वाले रास्तों के लिए जाना जाता है। यह पर्वत न केवल भौगोलिक दृष्टि से महत्वपूर्ण है, बल्कि पर्यावरणीय, सांस्कृतिक और ऐतिहासिक दृष्टि से भी महत्वपूर्ण माना जाता है।<ref>{{cite web |last1=Ashu |first1=Mann |title=The Storm Peak: Rudra's Unyielding Watch |url=https://www.republicworld.com/opinion/the-storm-peak-rudra-s-unyielding-watch-2026-06-01-126425 |website=Republic World |publisher=Republic World |access-date=3 जून 2026 |language=en-IN |date=1 जून 2026}}</ref> =='''भौगोलिक स्थिति'''== रुद्र पर्वत उस क्षेत्र में स्थित है जहाँ भारतीय मानसून की नम हवाएँ और तिब्बती पठार की ठंडी, शुष्क हवाएँ मिलती हैं। इस कारण यहाँ मौसम बहुत जल्दी बदलता है। तेज़ हवाएँ, अचानक बर्फबारी और अत्यधिक ठंड इस क्षेत्र की आम विशेषताएँ हैं। पर्वत की ऊँचाइयों पर मौजूद ग्लेशियरों से पिघला हुआ पानी छोटी नदियों में बहकर घाटियों तक पहुँचता है और बाद में बड़े नदी तंत्र से जुड़ जाता है। यह पानी स्थानीय समुदायों, कृषि और पशुपालन के लिए जीवनदायिनी है। =='''भूविज्ञान और भूभाग'''== रुद्र पर्वत बर्फ़ीली चोटियों, ग्लेशियरों और चट्टानी ढलानों से बना है। इसका भूभाग कठोर और दुर्गम है। ग्लेशियर यहाँ के जल चक्र के लिए महत्वपूर्ण हैं, क्योंकि वे पानी का संग्रह करते हैं और धीरे-धीरे इसे नीचे के क्षेत्रों में छोड़ते हैं। इस पानी के बिना स्थानीय कृषि और पशुपालन संभव नहीं है। इसके अलावा, पर्वत का भूभाग स्थानीय पारिस्थितिकी तंत्र और वन्य जीवन को भी प्रभावित करता है। =='''सांस्कृतिक और ऐतिहासिक महत्व'''== रुद्र पर्वत प्राचीन काल से भारत, [[तिब्बत]] और मध्य एशिया को जोड़ने वाले व्यापार और यात्रा मार्गों का हिस्सा रहा है। इन मार्गों के माध्यम से लोग नमक, ऊन, रेशम, धार्मिक ग्रंथ और विचार ले जाते थे। स्थानीय हिमालयी समुदायों में पर्वतों को केवल प्राकृतिक संरचना नहीं माना जाता, बल्कि उन्हें सांस्कृतिक और धार्मिक दृष्टि से महत्वपूर्ण माना जाता है। रुद्र पर्वत स्थानीय संस्कृति और जीवनशैली का भी हिस्सा है। =='''सर्वेक्षण और रणनीतिक महत्व'''== 19वीं सदी में ब्रिटिश शासन ने हिमालय का वैज्ञानिक सर्वेक्षण किया। ग्रेट ट्रिगोनोमेट्रिकल सर्वे के दौरान रुद्र पर्वत और आसपास के क्षेत्रों का मापन किया गया। इस सर्वेक्षण ने प्रशासनिक और रणनीतिक दृष्टि से क्षेत्र की समझ बढ़ाई और उच्च हिमालयी क्षेत्रों के भूगोल और ऊँचाई का सटीक ज्ञान प्रदान किया। =='''उच्च हिमालयी चुनौतियाँ'''== उच्च हिमालयी क्षेत्रों में जीवन कठिन है। यहाँ ऑक्सीजन कम होती है और तापमान बहुत ठंडा रहता है। हिमस्खलन और भूस्खलन का खतरा भी रहता है। दूरस्थ और दुर्गम रास्तों के कारण यहाँ पहुँच सीमित होती है। स्थानीय लोग और यात्रियों को इन परिस्थितियों में जीवित रहने के लिए अनुभव, तैयारी और सावधानी बरतनी पड़ती है। =='''पर्यावरणीय चिंता'''== जलवायु परिवर्तन के कारण रुद्र पर्वत के ग्लेशियर पीछे हट रहे हैं और पिघलने के पैटर्न बदल रहे हैं। इससे नदियों और जल स्रोतों पर असर पड़ सकता है। इसके परिणामस्वरूप नीचे बसे लोग, खेती, पशुपालन और वन्य जीवन प्रभावित हो सकते हैं। वैज्ञानिक लगातार इन परिवर्तनों का अध्ययन कर रहे हैं ताकि भविष्य में जल सुरक्षा और पर्यावरणीय संतुलन बनाए रखा जा सके। रुद्र पर्वत हिमालय की एक महत्वपूर्ण शिखर है। इसकी बर्फ़ीली चोटियाँ, ग्लेशियर और नदियाँ न केवल भौगोलिक रूप से, बल्कि स्थानीय जीवन और पर्यावरण के लिए भी अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। यह पर्वत हिमालयी जीवन, पारिस्थितिकी और सांस्कृतिक इतिहास को समझने का एक महत्वपूर्ण संदर्भ प्रदान करता है। rfsz55vm1kcnwshyhrns4jyox7o818o साइक्लोस्पोरा 0 1616355 6631858 6630340 2026-10-22T02:17:26Z QuestForTrueTruth 852879 2026 ग्रीष्मकालीन प्रकोप के बारे में जानकारी दी गई है। 6631858 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = साइक्लोस्पोरियासिस | image = Cyclospora cayetanensis.jpg | caption = ''Cyclospora cayetanensis'' | pronounce = | field = [[संक्रामक रोग]] | synonyms = साइक्लोस्पोरोसिस | symptoms = {{hlist|पानी जैसा [[दस्त]]|भूख न लगना|वजन कम होना|[[पेट दर्द]]|[[मतली]]|[[थकान]]}} | complications = {{hlist|[[निर्जलीकरण]]|[[कुपोषण]]}} | onset = 2–14 दिन | duration = 6 सप्ताह तक | types = | causes = ''Cyclospora cayetanensis'' का मल–मुख मार्ग द्वारा संचरण | risks = दूषित भोजन (आमतौर पर ताज़ी उपज) या पानी का सेवन | diagnosis = {{hlist|मल की जाँच|पॉलीमरेज़ शृंखला अभिक्रिया|PCR}} | differential = | prevention = भोजन को पकाना और अच्छी तरह धोना | treatment = | medication = ट्राइमेथोप्रिम/सल्फामेथोक्साज़ोल | prognosis = | frequency = | deaths = }} {{Update after|2027}} '''साइक्लोस्पोरियासिस''' ({{Langx|en|Cyclosporiasis}}) एक रोग है, जो ''Cyclospora cayetanensis'' के ऊओसाइटों द्वारा होने वाले संक्रमण के कारण होता है। यह एक रोगजनक ''एपिकॉम्प्लेक्सा प्रोटोज़ोआ'' है, जो मल से दूषित भोजन और पानी के माध्यम से फैलता है।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms">{{Cite journal |last1=Mathison |first1=Blaine A. |last2=Pritt |first2=Bobbi S. |date=2021-09-02 |title=Cyclosporiasis-Updates on Clinical Presentation, Pathology, Clinical Diagnosis, and Treatment |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=9 |pages=1863 |doi=10.3390/microorganisms9091863 |doi-access=free |issn=2076-2607 |pmc=8471761 |pmid=34576758}}</ref><ref>Talaro, Kathleen P., and Arthur Talaro. ''Foundations in Microbiology: Basic Principles''. Dubuque, Iowa: McGraw-Hill, 2002.</ref> यह खाद्य विषाक्तता का एक कारण है।<ref>{{Cite web|url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17957-cyclosporiasis|title=What Is Cyclosporiasis?|website=Cleveland Clinic}}</ref>क्योंकि ''Cyclospora'' के ऊसिस्ट संक्रामक बनने से पहले पर्यावरण में 1–2 सप्ताह तक बीजाणुकरण (sporulate) करते हैं, इसलिए एक व्यक्ति से दूसरे व्यक्ति में प्रत्यक्ष संचरण की संभावना कम होती है।<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2024-09-04 |title=About Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/about/index.html |access-date=2025-10-24 |website=Cyclosporiasis |language=en-us}}</ref> संक्रमण विश्वभर में होते हैं, मुख्य रूप से [[उष्णकटिबंधीय]] और [[उपोष्णकटिबंधीय]] क्षेत्रों में, लेकिन 2010 के दशक से संयुक्त राज्य अमेरिका में भी ग्रीष्म ऋतु के दौरान मौसमी रूप से होते रहे हैं।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> प्रकोपों को संयुक्त राज्य अमेरिका में दूषित फलों और सब्ज़ियों से जोड़ा गया है, और अन्य स्थानों पर संक्रमण कभी-कभी अधिक व्यापक रूप से खराब स्वच्छता मानकों से संबंधित होता है।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> साइक्लोस्पोरियासिस का प्राथमिक लक्षण पानी जैसा [[दस्त]] है। साइक्लोस्पोरियासिस के अधिकांश मामलों में लक्षण हल्के होते हैं या बिल्कुल भी नहीं होते, लेकिन गंभीर रोग या यहाँ तक कि मृत्यु (आमतौर पर गंभीर [[निर्जलीकरण]] के कारण) हो सकती है, विशेष रूप से शिशुओं तथा प्रतिरक्षी-क्षीण लोगों में।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> == संकेत और लक्षण == [[File:Cyclospora Lifecycle.gif|thumb|साइक्लोस्पोरियासिस का जीवन चक्र।]] ''Cyclospora cayetanensis'' [[आंत्रशोथ]] का कारण बनता है, जिसमें बीमारी की गंभीरता आयु, मेज़बान की स्थिति तथा संक्रामक खुराक की मात्रा के आधार पर भिन्न होती है। साइक्लोस्पोरियासिस के लक्षणों में पानी जैसा दस्त, भूख में कमी, वजन कम होना, पेट में सूजन और ऐंठन, बढ़ी हुई वायु त्याग, [[मतली]], थकान तथा हल्का [[ज्वर]] शामिल हैं। कभी-कभी इसके साथ उल्टी, पर्याप्त वजन में कमी, अत्यधिक दस्त तथा मांसपेशियों में दर्द भी हो सकता है।<ref>{{Cite web |last= |date=14 July 2026 |title=Symptoms of Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/signs-symptoms/index.html |access-date=16 July 2026 |website=Cyclosporiasis |language=en-us|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref><ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> मेज़बान में [[ऊष्मायन अवधि]] आमतौर पर संक्रामक ऊओसिस्ट (oocysts) के सेवन के लगभग एक सप्ताह बाद होती है, और बीमारी स्व-सीमित होने से पहले 6 सप्ताह तक रह सकती है। उपचार न किए जाने पर, बीमारी दोबारा उभर सकती है। यह रोग शिशुओं, वृद्ध लोगों, उन लोगों सहित जो बीमार तो हो जाते हैं लेकिन स्थानिक (एंडेमिक) देशों में निवास नहीं करते, तथा कमज़ोर प्रतिरक्षा तंत्र वाले लोगों, जैसे एचआईवी/एड्स से ग्रस्त लोगों में, अधिक गंभीर होने की प्रवृत्ति रखता है।<ref>{{cite web |title=Symptoms of cyclosporiasis. Disease |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/disease.html |access-date=January 10, 2013 |publisher=Global Health - Division of Parasitic Diseases and Malaria Notice |archive-date=July 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709093822/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/disease.html |url-status=dead }}</ref> गंभीर दस्त होने पर [[निर्जलीकरण]] और [[कुपोषण]] साइक्लोस्पोरायसिस के मामलों को जटिल बना सकते हैं।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> मध्यम से गंभीर निर्जलीकरण की घटना असामान्य होती है,<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> लेकिन जब यह उपस्थित होता है, तो इसके लक्षणों में प्रतिपूरक क्षिप्रहृदयता, [[निम्न रक्तचाप]], तथा त्वचा की प्रत्यास्थता में कमी जैसे लक्षण शामिल हो सकते हैं। हालांकि, निर्जलीकरण के नैदानिक लक्षण असंगत होते हैं, और निर्जलीकरण गंभीर होने पर भी बहुत सूक्ष्म हो सकते हैं।<ref>{{Cite news |title=Dehydration-Dehydration - Symptoms & causes - Mayo Clinic |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dehydration/symptoms-causes/syc-20354086 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260623223654/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dehydration/symptoms-causes/syc-20354086 |archive-date=2026-06-23 |access-date=2026-07-19 |work=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lacey |first=Jonathan |last2=Corbett |first2=Jo |last3=Forni |first3=Lui |last4=Hooper |first4=Lee |last5=Hughes |first5=Fintan |last6=Minto |first6=Gary |last7=Moss |first7=Charlotte |last8=Price |first8=Susanna |last9=Whyte |first9=Greg |last10=Woodcock |first10=Tom |last11=Mythen |first11=Michael |last12=Montgomery |first12=Hugh |date=2019 |title=A multidisciplinary consensus on dehydration: definitions, diagnostic methods and clinical implications |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31204514 |journal=Annals of Medicine |volume=51 |issue=3-4 |pages=232–251 |doi=10.1080/07853890.2019.1628352 |issn=1365-2060 |pmc=7877883 |pmid=31204514}}</ref> प्रतिरक्षादुर्बल रोगियों में कभी-कभी इन्फ्लुएंज़ा-जैसी बीमारी के अविशिष्ट लक्षण भी देखे जाते हैं। == जोखिम कारक == विकासशील उष्णकटिबंधीय या उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में रहने वाले या यात्रा करने वाले व्यक्तियों में ''C. cayetanensis'' से संक्रमित होने का जोखिम बढ़ सकता है, क्योंकि यह इन क्षेत्रों में स्थानिक (एंडेमिक) है। स्थानिक क्षेत्रों में संक्रमण मौसमी प्रवृत्ति प्रदर्शित करते हैं, जिसे अभी तक अच्छी तरह से समझा नहीं गया है, जबकि उत्तरी अमेरिका में प्रकोप सबसे अधिक प्रायः वसंत ऋतु के उत्तरार्ध और ग्रीष्म ऋतु के दौरान होते हैं, जहाँ बड़ी संख्या में ऊओसिस्टों के स्पोरुलेट होने के लिए गर्म तापमान आवश्यक होता है।.<ref name="k-state.edu">{{cite web |title=Cyclospora cayetanensis |url=http://www.k-state.edu/parasitology/cyclospora/cyclospora.html |access-date=31 October 2001 |publisher=Division of Biology, Kansas State University}}</ref> विकासशील देशों की यात्रा के दौरान दूषित भोजन या पानी का सेवन करना [[यात्रियों का दस्त]] विकसित होने का एक सुविदित तरीका है, हालांकि विकासशील देशों से आयातित उपज भी अंतरराष्ट्रीय यात्रा के बिना इसका कारण बन सकती है।<ref>{{cite web |date=Fall 2002 |editor=NaTashua Davis |title=The McNair Journal |url=http://mcnair.missouri.edu/journal02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926005459/https://mcnair.missouri.edu/journal02.pdf |archive-date=2020-09-26 |access-date=2015-04-30 |publisher=University of Missouri-Columbia}}</ref> दूषित पानी या मानव मल का [[उर्वरक]] के रूप में उपयोग किए जाने के परिणामस्वरूप ओओसिस्ट प्रायः पर्यावरण में उपस्थित होते हैं। चूँकि ऊसिस्ट (oocysts) संक्रमित व्यक्तियों के मल में उत्सर्जित होते हैं और फिर संक्रामक बनने से पहले उन्हें पर्यावरण में 2–14 दिनों तक परिपक्व होना पड़ता है, इसलिए किसी व्यक्ति के सीधे किसी अन्य व्यक्ति, जैसे कि किसी संक्रमित खाद्य-प्रबंधक (food handler), से संक्रमित होने की संभावना कम होती है।<ref name="pmid-20065331">{{cite journal |last1=Ortega |first1=Ynés R. |last2=Sanchez |first2=Roxana |date=January 2010 |title=Update on Cyclospora cayetanensis , a Food-Borne and Waterborne Parasite |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=1 |pages=218–234 |doi=10.1128/CMR.00026-09 |pmc=2806662 |pmid=20065331}}</ref> == निदान == [[निदान]] मल में पहचानने योग्य oocysts की कमी के कारण कठिन हो सकता है। PCR-आधारित DNA परीक्षण और अम्ल-तीव्र धुंधलाकरण पहचान में सहायता कर सकते हैं।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> सुसंगत अतिसार संबंधी बीमारी के दौरान गर्मियों में, दो सप्ताह के भीतर ''Cyclospora'' oocysts से अधिक दूषित होने की संभावना वाले खाद्य पदार्थों, जैसे ताजी पत्तेदार सब्जियों, तुलसी, धनिया, या ताजी बेरीज के हाल ही में सेवन का इतिहास, साइक्लोस्पोरियासिस के संदेह को उत्पन्न करना चाहिए।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> PCR प्रवर्धन को छोड़कर, एक बार संदिग्ध oocysts वाले नमूने को प्राप्त कर लेने के बाद, ''C. cayetanensis'' की पहचान करने के लिए मानक परीक्षण किए जाते हैं; गोलाकार oocysts के लिए फेज़-कंट्रास्ट ऑप्टिकल माइक्रोस्कोपी, परिवर्तनीय धुंधलापन (हल्के से लाल तक) के लिए संशोधित एसिड-फास्ट धुंधलाकरण, और autofluorescence के लिए ultraviolet प्रकाश का उपयोग किया जाता है। इन oocysts को प्राप्त करना आमतौर पर चुनौतीपूर्ण होता है, हालांकि हाल के अध्ययनों से उन्हें प्राप्त करने के आसान तरीकों का पता चलता है। oocysts की पहचान करने के लिए मल की जाँच में उपयोग की जाने वाली विभिन्न तकनीकों पर हाल के एक अध्ययन में, मल के एक नमूने को सुक्रोज़ विलयन में अपकेंद्रित करने और फिर उसकी थोड़ी मात्रा को एक स्लाइड पर स्थानांतरित करने की विधि ''C. cayetanensis'' oocysts का पता लगाने में उल्लेखनीय रूप से प्रभावी पाई गई—दोनों, पाए गए oocysts की संख्या और श्रम की सापेक्ष आसानी के संदर्भ में। वास्तव में, शोधपत्र ने निष्कर्ष निकाला कि प्राप्त सकारात्मक नमूने लगभग 84% थे।<ref>{{cite journal |last1=Riner |first1=Diana K. |last2=Mullin |first2=Andrew S. |last3=Lucas |first3=Sasha Y. |last4=Cross |first4=John H. |last5=Lindquist |first5=H.D. Alan |date=October 2007 |title=Enhanced concentration and isolation of Cyclospora cayetanensis oocysts from human fecal samples |journal=Journal of Microbiological Methods |volume=71 |issue=1 |pages=75–77 |doi=10.1016/j.mimet.2007.06.021 |pmid=17698229}}</ref> कम से कम एक न्यूक्लिक अम्ल प्रवर्धन परीक्षण <!-- (NAAT) --> संयुक्त राज्य अमेरिका और यूरोप दोनों में व्यावसायिक रूप से उपलब्ध है, और कई अतिरिक्त परीक्षण पैनल यूरोप में उपयोग के लिए अनुमोदित हैं लेकिन संयुक्त राज्य अमेरिका में नहीं।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms"/>{{Update inline|date=July 2026|reason=More have likely been approved in recent years in the USA}} === निदान की चुनौतियाँ === अपने छोटे आकार, अंतःकोशिकीय आवास और अनेक हिस्टोलॉजिकल अभिरंजकों को ठीक से ग्रहण न कर पाने के कारण, ''C. cayetanensis'' का निदान बहुत कठिन हो सकता है। अब तक इस प्रोटोज़ोआन के सकारात्मक निदान के लिए चार विधियाँ स्थापित की गई हैं - मल के नमूनों में माइक्रोस्कोप द्वारा ओओसिस्ट का पता लगाना, आंतों के द्रव/छोटी आंत की बायोप्सी के नमूनों में ओओसिस्ट को पुनः प्राप्त करना, ओओसिस्ट के स्पोरुलेशन का प्रदर्शन करना, और PCR द्वारा ''C. cayetanensis'' DNA का प्रवर्धन। चूँकि इसका पता लगाना इतना कठिन है, इसलिए एक नकारात्मक परिणाम से ''C. cayetanensis'' की संभावना को नकारा नहीं जाना चाहिए; अगले कुछ दिनों में लिए गए ताज़ा मल के नमूनों से संबंधित परीक्षणों पर भी विचार किया जाना चाहिए।{{cn|date=May 2023}} [[File:Egg_Comparison.gif|thumb|साइक्लोस्पोरा के साथ अंडों की तुलना: Giardia-Cyclospora-Cryptosporidium-बैक्टीरियम-वायरस]] ''C. cayetanensis'' को अतीत में अन्य प्रोटोजोआ संक्रमणों के साथ भ्रमित किया गया है, जिसमें सबसे अधिक इसे गलत पहचान के कारण ''Cryptosporidium parvum'' समझ लिया जाता था। कई अंतर देखे जा सकते हैं, जिनमें आकार—''C. parvum'' छोटा होता है; संशोधित एसिड-फास्ट स्टेनिंग से प्राप्त भिन्न परिणाम—''C. parvum'' में लगातार लाल रंग की स्टेनिंग होती है, जबकि ''C. cayetanensis'' में परिवर्तनशील स्टेनिंग दिखाई देती है; और UV प्रकाश के तहत ऑटोफ्लोरेसेंस—''C. cayetanensis'' इसे प्रदर्शित करता है, जबकि ''C. parvum'' ऐसा नहीं करता है।{{cn|date=May 2023}} == उपचार == अधिकांश लोग जिनकी प्रतिरक्षा प्रणाली स्वस्थ होती है, बिना उपचार के ठीक हो जाते हैं।<ref name="CDC-2026">{{Cite news |date=2026-07-14 |title=Clinical Care of Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/hcp/clinical-care/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260715203534/https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/hcp/clinical-care/index.html |archive-date=2026-07-15 |access-date=2026-07-16 |work=CDC |language=en-us}}</ref>यदि उपचार न किया जाए, तो बीमारी कुछ दिनों से लेकर एक महीने या उससे अधिक समय तक रह सकती है। संकेत और लक्षण दूर होते हुए प्रतीत हो सकते हैं और फिर एक या अधिक बार वापस आ सकते हैं (पुनरावृत्ति)। दस्त-रोधी दवा दस्त को कम करने में मदद कर सकती है, लेकिन इसे लेने से पहले स्वास्थ्य-सेवा प्रदाता से परामर्श करने की सलाह दी जाती है। जिन लोगों का स्वास्थ्य खराब है या जिनकी प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर है, उनमें गंभीर या लंबे समय तक चलने वाली बीमारी का जोखिम अधिक हो सकता है।<ref name="cdc.gov">{{cite web |date=2018-10-18 |title=CDC - Cyclosporiasis - Treatment |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/treatment.html |website=CDC |access-date=2026-07-16 |archive-date=2022-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208174745/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/treatment.html |url-status=dead }}</ref> === प्रथम-पंक्ति उपचार === ट्राइमेथोप्रिम/सल्फामेथोक्साज़ोल (TMP-SMX), जिसे बैक्ट्रीम या को-ट्राइमेथोप्रिम के नाम से भी जाना जाता है, साइक्लोस्पोरियासिस के लिए पसंद का उपचार है। प्रतिरक्षाविहीन वयस्कों के लिए अनुशंसित खुराक 7–10 दिनों तक प्रतिदिन 160 mg TMP + 800 mg SMX की दो खुराक है; प्रतिरक्षाविहीन वयस्कों को आमतौर पर यही खुराक दी जाती है, लेकिन अधिक लंबी अवधि के लिए।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms"/><ref name="CDC-2026"/> The cure rate with TMP-SMX is around 96%.<ref name="Pyzocha N">Pyzocha N, Cuda A. Common Intestinal Parasites. ''American family physician''. 2023;108(5):487-493. Accessed July 16, 2026. </ref> TMP-SMX के प्रभावों में ऊओसिस्ट उत्सर्जन की अवधि में उल्लेखनीय कमी, दस्त का समाप्त होना, तथा दो से तीन दिनों के भीतर मल के नमूनों में ऊओसिस्ट का नकारात्मक पाया जाना शामिल है।<ref name="cdc.gov"/> गर्भावस्था के दौरान TMP-SMX को श्रेणी C में वर्गीकृत किया गया है, जिसका अर्थ है कि संभावित प्रतिकूल प्रभाव (जैसे टेराटोजेनिक, भ्रूण-घातक, या अन्य) उत्पन्न हो सकते हैं, और इसे केवल तभी दिया जाना चाहिए जब संभावित लाभ जोखिम को पर्याप्त रूप से उचित ठहराता हो। गर्भावस्था के अंतिम चरण के निकट इस औषधि से बचना चाहिए, क्योंकि नवजात शिशुओं में hyperbilirubinemia और kernicterus की उच्च संभावना होती है। इसके अतिरिक्त, TMP-SMX स्तन दुग्ध में उत्सर्जित हो सकता है, जो स्वस्थ, पूर्ण-अवधि वाले नवजात शिशुओं में संगत माना जाता है, किंतु समय से पूर्व जन्मे, बीमार, तनावग्रस्त, या पीलिया-ग्रस्त शिशुओं में इससे बचना चाहिए।<ref>{{cite web |date=2018-05-14 |title=CDC - Cyclosporiasis - Resources for Health Professionals - Treatment for Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/health_professionals/tx.html |website=CDC |access-date=2026-07-16 |archive-date=2022-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214005723/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/health_professionals/tx.html |url-status=dead }}</ref> === विकल्प === उन लोगों के लिए जो ट्राइमेथोप्रिम/सल्फामेथोक्साज़ोल ले पाने में असमर्थ हैं (जैसे, सल्फोनामाइड से एलर्जी के कारण), nitazoxanide या ciprofloxacin को वैकल्पिक लेकिन बहुत कम प्रभावी एजेंट के रूप में अनुशंसित किया जाता है।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms"/><ref>{{cite web |title=Cyclospora infection Treatments and drugs |url=http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/cyclospora/basics/treatment/con-20032789 |publisher=Mayo Clinic |access-date=19 अगस्त 2026 |archive-date=26 जुलाई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170726223235/http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/cyclospora/basics/treatment/con-20032789 |url-status=dead }}</ref>कुछ स्रोत सिप्रोफ्लोक्सासिन को व्यापक रूप से अप्रभावी मानते हैं।<ref name="CDC-2026"/> कई सामान्य परजीवीरोधी दवाएँ ''Cyclospora'' के विरुद्ध अप्रभावी हैं, जिनमें शामिल हैं:<ref name="CDC-2026"/> *एल्बेंडाज़ोल *अज़िथ्रोमाइसिन *टेट्रासाइक्लिन और डॉक्सीसाइक्लिन *मेट्रोनिडाज़ोल *ट्राइमेथोप्रिम (सल्फामेथॉक्साज़ोल के बिना) *टिनिडाज़ोल *क्विनाक्रिन *नैलिडिक्सिक एसिड *डिलोक्सानाइड फ्यूरोएट == रोकथाम == इस रोगजनक के विरुद्ध कोई टीका उपलब्ध नहीं है।<ref>{{cite web |date=2018-06-15 |title=Cyclosporiasis - Prevention & Control |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/prevent.html |publisher=CDC |access-date=2026-07-16 |archive-date=2022-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129231453/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/prevent.html |url-status=dead }}</ref> संक्रमण मल से दूषित भोजन और पानी के माध्यम से होता है, और भोजन को पकाना तथा पानी को उबालना ''Cyclospora'' को मारने का एकमात्र तरीका है।<ref>{{Cite web |last=Wallace |first=Katrine |date=2026-07-15 |title=Why we still don't know what foods are the source of the cyclospora outbreak |url=https://www.statnews.com/2026/07/15/why-cyclospora-source-remains-unknown-epidemiologist-explains/ |access-date=2026-07-15 |website=STAT |language=en-US}}</ref>भोजन तैयार करने से पहले साबुन और पानी से हाथ धोना तथा फलों और सब्जियों को बहते पानी के नीचे धोने से जोखिम कम हो सकता है, लेकिन रोगजनक को विश्वसनीय रूप से हटाया नहीं जा सकता। नियमित स्वच्छता द्वारा इसके मारे जाने की संभावना नहीं है।<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2024-08-08 |title=Preventing Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/prevention/index.html |access-date=2026-07-02 |website=Cyclosporiasis |language=en-us}}</ref> अन्य सलाह यात्रियों को उन क्षेत्रों में जाने से बचने की चेतावनी देती है जहाँ यह प्रोटोज़ोआ स्थानिक है (खराब स्वच्छता वाले उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्र, और इन क्षेत्रों से उपज के आयातक, जैसे कि संयुक्त राज्य अमेरिका, पेरू, ब्राज़ील और हैती), विशेष रूप से जब परिस्थितियाँ ''Cyclospora'' के प्रसार के लिए सबसे अनुकूल हों। पानी या भोजन का क्लोरीन या आयोडीन से उपचार ''Cyclospora'' ओओसिस्ट को मारने की संभावना नहीं रखता है।<ref>{{cite web |date=2018-05-10 |title=CDC - Cyclosporiasis - Epidemiology & Risk Factors |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/epi.html |publisher=CDC |access-date=2026-07-16 |archive-date=2022-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214005747/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/epi.html |url-status=dead }}</ref> उद्गम कृषि परिवेश में बेहतर स्वास्थ्य प्रथाएँ, जैसे यह सुनिश्चित करना कि उपज की सिंचाई प्रणालियाँ ऐसे जल का उपयोग नहीं कर रही हैं, जिसकी मानव मल तक पहुँच हो, इसके प्रसार को कम कर सकती हैं। इसके अतिरिक्त, 1-माइक्रोन एब्सोल्यूट कार्बन जैसी फ़िल्टरिंग प्रणालियाँ ''Cyclospora'' की उपस्थिति को कम कर देंगी, जिससे इस परजीवी के प्रसार की घटनाओं में नाटकीय रूप से कमी आएगी।<ref name="pmid-20065331"/>''Cyclospora'', और कई अन्य खाद्य-जनित रोगजनकों से संक्रमित होने की संभावना को उपभोग से पहले फलों और सब्जियों को स्वच्छ पानी में अच्छी तरह से धोने से काफी हद तक कम किया जा सकता है। हालाँकि, केवल भोजन को धोने से मौजूद 100% ओओसिस्ट समाप्त नहीं होते हैं।<ref name="k-state.edu"/> == महामारी विज्ञान == === उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्र === Cyclosporiasis उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में एक सामान्य बीमारी है, जो मनुष्यों में दुनिया भर में लगभग 3.5% की कुल [[प्रसार]] दर में योगदान देती है।<ref name="Kataria-2026">{{Cite journal |last1=Kataria |first1=Shaveta |last2=Singla |first2=Ashina |last3=Mamoria |first3=Ved Prakash |last4=Sharma |first4=Ishan |date=July 2026 |title=The burden of cyclosporiasis in immuno-compromised patients: A growing public health issue lessons from case studies |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00494755261437456 |journal=Tropical Doctor |language=en |volume=56 |issue=3 |pages=514–520 |doi=10.1177/00494755261437456 |pmid=41919665 |issn=0049-4755}}</ref> मनुष्यों में साइक्लोस्पोरियासिस के पहले औपचारिक रूप से दर्ज किए गए मामले हाल ही में 1977, 1978 और 1979 में सामने आए थे। इनकी रिपोर्ट एशफोर्ड द्वारा की गई थी, जो एक ब्रिटिश परजीवी विज्ञानी थे और जिन्होंने [[Papua New Guinea]] में काम करते समय तीन मामलों की खोज की थी। एशफोर्ड ने पाया कि परजीवी में बहुत देर से sporulation होता था, जो 8–11 दिनों का था, जिससे बीमारी का निदान करना कठिन हो गया। मल की जांच करते समय, असंपुटित ओओसिस्ट को आसानी से कवक के बीजाणु समझ लिया जा सकता है, इस प्रकार वे नजरअंदाज हो जाते हैं।<ref>{{cite journal |last=Herwaldt |first=Barbara L. |date=October 2000 |title=Cyclospora cayetanensis: A Review, Focusing on the Outbreaks of Cyclosporiasis in the 1990s |url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2000-10_31_4/page/1040 |journal=Clinical Infectious Diseases |volume=31 |issue=4 |pages=1040–1057 |doi=10.1086/314051 |pmid=11049789 |doi-access=free}}</ref> {{Clear}} नेपाल में साइक्लोस्पोरियासिस संक्रमण की सूचना मिली है। एक अध्ययन में, घिमिरे ''et al.'' ने 2002 से 2004 तक काठमांडू घाटी में सब्जियों, सीवेज और तालाबों, नदियों, कुओं तथा नगरपालिका के नलों से पानी के नमूने एकत्र किए। उन्होंने मूली, फूलगोभी, पत्तागोभी और सरसों के पत्तों के साथ-साथ सीवेज और नदी के पानी में ''Cyclospora'' पाया। इस प्रथम महामारी-विज्ञान संबंधी अध्ययन ने नेपाल में साइक्लोस्पोरियासिस के प्रकोपों के मौसमी स्वरूप का निर्धारण किया, जो मई से सितंबर तक वर्षा ऋतु के दौरान होते हैं।<ref>{{cite journal |last1=Sherchand |first1=J. B. |last2=Ghimire |first2=T. R. |last3=Mishra |first3=P. N. |date=2005 |title=The seasonal outbreaks of cyclospora and cryptosporidium in Kathmandu, Nepal |url=https://jnhrc.com.np/index.php/jnhrc/article/view/2335 |journal=[[Journal of Nepal Health Research Council]] |volume=3 |issue=1 |pages=39–48 |doi=10.33314/jnhrc.v0i0.99 |doi-broken-date=July 15, 2026}}</ref> ===संयुक्त राज्य अमेरिका=== [[File:CyclosporiasisUSACases2026.jpg|thumb|left|upright=1.6|20 अगस्त 2026 तक संयुक्त राज्य अमेरिका में साइक्लोस्पोरियासिस के मामले<ref>{{cite web |title=This week: Arizona reaches 1 year of measles, Ebola passes 5K cases, and cyclosporiasis cases slow down! |url=https://mailchi.mp/messages/pandemic-center-tracking-report-8-20-2026 |website=us21.campaign-archive.com |publisher=The Pandemic Center}}</ref>]] संयुक्त राज्य अमेरिका में साइक्लोस्पोरियासिस का ग्रीष्मकालीन प्रकोप कम से कम 2010 के दशक से अक्सर होता रहा है,<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms"/> हालांकि इससे पहले भी प्रकोप हुए हैं, जैसे कि शिकागो में 1990 में दूषित नल के पानी के कारण हुआ एक प्रकोप।<ref name="Kataria-2026"/>2018 और 2021 के बीच, साइक्लोस्पोरियासिस के लगभग 6,000 स्थानिक रूप से अर्जित मामलों का Centers for Disease Control and Prevention (CDC) द्वारा निदान और ट्रैक किया गया था।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms"/> संयुक्त राज्य अमेरिका में, ''Cyclospora'' की व्यापकता को 2025 तक Foodborne Diseases Active Surveillance Network (FoodNet) प्रणाली के माध्यम से ट्रैक किया गया, जब <!-- Trump did this? no evidence (the guardian is unreliable) Donald Trump's --> बजट कटौती के परिणामस्वरूप CDC ने इस बीमारी की रिपोर्टिंग को अनिवार्य करना बंद कर दिया।<ref>{{cite news |last=Cerullo |first=Megan |date=15 July 2026 |title=As cyclosporiasis cases rise, consumers are left guessing which foods to avoid |url=https://www.cbsnews.com/news/cyclospora-outbreak-foods-to-avoid/ |work=CBS News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Shpiner |first=Robert B. |date=2026-07-16 |title=Cyclospora is easy for doctors to miss. The US made it even harder to spot |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jul/16/diarrhea-outbreak-cyclospora-parasite-cdc |access-date=2026-07-17 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिका में प्रकोपों ​​को ताजा उपज के सेवन से जोड़ा गया है, जो मुख्य रूप से आयातित<ref>{{cite journal | last1=Almeria | first1=Sonia | last2=Cinar | first2=Hediye N. | last3=Dubey | first3=Jitender P. | title=Cyclospora cayetanensis and Cyclosporiasis: An Update | journal=Microorganisms | volume=7 | issue=9 | date=2019-09-04 | issn=2076-2607 | pmid=31487898 | pmc=6780905 | doi=10.3390/microorganisms7090317 | doi-access=free | page=317}}</ref> लेकिन घरेलू भी है।<ref>{{cite journal | last1=Markon | first1=André O. | last2=Karasick | first2=Andrew | last3=Punzalan | first3=Cecile | last4=da Silva | first4=Alexandre J. | last5=Wolpert | first5=Beverly | title=Evaluating Foodborne Cyclosporiasis Using Foodborne Diseases Active Surveillance Network and Foodborne Disease Outbreak Surveillance System Data, 2015–2019 | journal=[[The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene]] | volume=112 | issue=2 | date=2025-02-05 | issn=0002-9637 | pmid=39561398 | pmc=11803675 | doi=10.4269/ajtmh.24-0208 | pages=319–326 | url=https://www.ajtmh.org/view/journals/tpmd/112/2/article-p319.xml | access-date=2026-07-28}}</ref> ==== <!--Updated above{{Update|section|date=July 2018}}--> खाद्यजनित प्रकोप 2000–2014 ==== यद्यपि ''Cyclospora'' को शुरू में उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों तक सीमित माना जाता था, उत्तरी अमेरिका में साइक्लोस्पोरियासिस के प्रकोप अधिक लगातार हो रहे हैं। CDC के अनुसार, 1990 के दशक से अमेरिका और कनाडा में साइक्लोस्पोरियासिस के कम से कम 11 प्रलेखित प्रकोप हुए हैं। CDC ने 1997 से 2008 तक साइक्लोस्पोरियासिस के 1,110 प्रयोगशाला-पुष्ट छिटपुट मामलों को भी दर्ज किया।<ref>{{cite web |title=Surveillance for Laboratory-Confirmed Sporadic Cases of Cyclosporiasis—United States, 1997–2008 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss6002a1.htm |publisher=CDC}}</ref> साइक्लोस्पोरियासिस के खाद्यजनित प्रकोपों को विभिन्न प्रकार की आयातित ताज़ी उपज से जोड़ा गया है, जिसमें [[रसभरी]], [[तुलसी]], मेस्क्लुन लेट्यूस, और [[धनिया]] शामिल हैं; आज तक किसी भी व्यावसायिक रूप से जमी हुई उपज को इसके लिए जिम्मेदार नहीं ठहराया गया है। 2000 से पहले हुए साइक्लोस्पोरियासिस के अमेरिकी खाद्यजनित प्रकोपों का पहले ही सारांश दिया जा चुका था,<ref name="Cyclosporiasis Publications">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/publications.html|title=CDC - Cyclosporiasis - Publications|date=June 14, 2021|website=cdc.gov|access-date=10 सितंबर 2026|archive-date=26 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326070926/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/publications.html|url-status=dead}}</ref>जैसे कि 2013<ref name="cdc.gov-2020">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/parasites/Cyclosporiasis/outbreaks/investigation-2013.html|title=Outbreak Investigations 2013 &#124; Cyclosporiasis &#124; CDC|date=October 22, 2020|website=cdc.gov|access-date=10 सितंबर 2026|archive-date=24 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324233605/https://www.cdc.gov/parasites/Cyclosporiasis/outbreaks/investigation-2013.html|url-status=dead}}</ref> और 2014 में हुए प्रमुख दस्तावेजीकृत प्रकोपों का भी।<ref name="outbreaks 2014">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/outbreaks/2014/index.html|title=Outbreak Investigations 2014 &#124; Cyclosporiasis &#124; CDC|date=January 6, 2022|website=cdc.gov|access-date=10 सितंबर 2026|archive-date=8 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208174833/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/outbreaks/2014/index.html|url-status=dead}}</ref> 2000–2014 के दौरान खाद्य-जनित प्रकोपों को तालिका में संक्षेपित किया गया है। तालिका 2000–2014 के दौरान संयुक्त राज्य अमेरिका में हुए साइक्लोस्पोरियासिस के 31 रिपोर्ट किए गए खाद्य-जनित प्रकोपों के बारे में जानकारी प्रदान करती है; मामलों की कुल संख्या 1,562 थी। 2003, 2007 या 2010 में कोई प्रकोप रिपोर्ट नहीं किया गया। कुल मिलाकर, प्रति वर्ष प्रकोपों की माध्यिका दो थी, जिसमें प्रति प्रकोप मामलों की माध्यिका 20 थी (सीमा, 3 से 582 मामले)। यद्यपि प्रकोप आठ महीनों (दिसंबर से जुलाई तक) के दौरान हुए, चरम महीने मई, जून और जुलाई थे। जैसा कि तालिका में दर्शाया गया है, 31 में से 15 प्रकोपों के लिए संक्रमण के खाद्य माध्यम की पहचान की गई थी। {| class="wikitable" |+ '''संयुक्त राज्य अमेरिका में साइक्लोस्पोरोसिस के खाद्यजनित प्रकोपों का सारांश, 2000–2014''' |- ! वर्ष(*)* ! माह(*)* ! अधिकार-क्षेत्र(*)* ! मामलों की संख्या† ! खाद्य वाहन और स्रोत, यदि पहचाना गया‡ |- |2006 |जून |न्यूयॉर्क |20 | |- |2006 |जुलाई |जॉर्जिया |3 | |- |2008 |मार्च |विस्कॉन्सिन |4 |शुगर स्नैप मटर (संभावित) |- |2008 |जुलाई |कैलिफ़ोर्निया |45 |रसभरी और/या ब्लैकबेरी (संभावित) |- |2009 |जून |डिस्ट्रिक्ट ऑफ़ कोलंबिया |34 | |- |2011 |जून |फ्लोरिडा |12 | |- |2011 |जुलाई |जॉर्जिया |100 | |- |2012 |जून–जुलाई |टेक्सास |16 | |- |2013** |जून |आयोवा और नेब्रास्का |161 |मेक्सिको से पैकेटबंद सलाद मिश्रण |- |2013** |जून–जुलाई |टेक्सास |38 |मेक्सिको से धनिया |- |2013 |जुलाई |विस्कॉन्सिन |8 |बेरी सलाद (संदिग्ध) |- |2014 |जून |मिशिगन |14 | |- |2014†† |जून–जुलाई |टेक्सास |26 |मेक्सिको से धनिया |- |2014 |जुलाई |दक्षिण कैरोलाइना |13 | |} <nowiki>*</nowiki> पहले तीन स्तंभों में दी गई प्रविष्टियाँ उस ज्ञात या संभावित वर्ष (वर्षों), महीने (महीनों) और अधिकार-क्षेत्र (अधिकार-क्षेत्रों) को दर्शाती हैं, जिनमें ''Cyclospora'' के संपर्क में आना हुआ था। <nowiki>**</nowiki> अतिरिक्त विवरण के लिए, 2013 में प्रकोप की जाँच के बारे में सारांश जानकारी देखें।<ref name="cdc.gov-2020"/> इस तालिका के प्रयोजनों के लिए, संपर्क के महीने (महीनों) और मामलों की संख्या केवल उन मामलों तक सीमित हैं, जिन्हें जाँच में अंतिम स्तंभ में निर्दिष्ट खाद्य पदार्थ से स्पष्ट रूप से जोड़ा गया था। † मामले की संख्या में साइक्लोस्पोरियासिस के प्रयोगशाला-पुष्ट और संभावित मामले शामिल हैं। परिभाषा के अनुसार, प्रत्येक प्रकोप में कम से कम दो जुड़े हुए मामले शामिल थे, जिनमें से कम से कम एक प्रयोगशाला-पुष्ट था। ‡ खाद्य माध्यम तभी निर्दिष्ट किया जाता है जब किसी प्रकोप की जाँच में किसी एकल घटक या वस्तु की पहचान की गई हो। ¶ संयुक्त राज्य अमेरिका की यात्रा करने वाले कनाडाई यात्रियों में होने वाले मामलों को शामिल नहीं किया गया था। †† अतिरिक्त परिप्रेक्ष्य के लिए, 2014 में प्रकोप की जाँच के बारे में सारांश जानकारी देखें।<ref name="outbreaks 2014"/> इस तालिका के लिए, टेक्सास में हुए प्रकोप के लिए संपर्क के महीनों और मामलों की संख्या उन मामलों तक सीमित है जो जाँच में अंतिम कॉलम में निर्दिष्ट खाद्य पदार्थ से स्पष्ट रूप से जुड़े हुए थे। ===== 2013 प्रकोप ===== [[File:States_Reporting_Cyclospora_Infections.png|thumb|upright=1.3|CIDRAP से 19 अगस्त, 2013 तक ''Cyclospora'' संक्रमण की रिपोर्ट करने वाले राज्यों का मानचित्र]] जून और अगस्त 2013 के बीच, अमेरिका में इस रोग के कई स्वतंत्र प्रकोपों ने 25 राज्यों में कम से कम 631 लोगों को बीमार कर दिया।<ref>{{cite web |date=2019-04-12 |title=Case Count Maps - Outbreak Investigations 2013 - Cyclosporiasis - CDC |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/outbreaks/investigation-2013-maps.html |work=cdc.gov |access-date=17 सितंबर 2026 |archive-date=12 अप्रैल 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412151145/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/outbreaks/investigation-2013-maps.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=5 August 2013 |title=CDC: 425 cases of cyclospora infection identified across 16 states |url=https://www.cbsnews.com/news/cdc-425-cases-of-cyclospora-infection-identified-across-16-states/ |work=cbsnews.com}}</ref> 26 जुलाई, 2013 तक 11 राज्यों में कम से कम 285 लोग संक्रमित हो चुके थे। CDC के अनुसार, प्रकोप का सटीक कारण अभी तक पहचाना नहीं गया था। अधिकांश मामले मिडवेस्ट में स्थित थे, जिनमें [[आयोवा]] में 138 और [[नेब्रास्का]] में 70 मामले दर्ज किए गए थे। प्रभावित अन्य राज्य [[टेक्सास]], [[फ्लोरिडा]], [[जॉर्जिया (अमेरिकी राज्य)|जॉर्जिया]], [[विस्कॉन्सिन]], [[कनेक्टिकट]], [[इलिनॉय]], कैनसस, [[मिनेसोटा]], [[न्यू जर्सी]], और [[ओहायो]] हैं।{{cn|date=मई 2023}} 29 जुलाई, 2013 तक, CDC ने बताया कि 15 राज्यों में 373 लोग इस प्रकोप से प्रभावित हुए थे, और तीन राज्यों के 21 मरीजों को अस्पताल में भर्ती कराया गया था, जिसमें किसी भी मौत की सूचना नहीं थी। खाद्य पदार्थ के किसी स्रोत की पहचान नहीं की गई थी, लेकिन आयोवा में स्वास्थ्य अधिकारियों—वह राज्य जहाँ सबसे अधिक मामले सामने आए थे—ने कहा कि उन्हें आयातित सब्जियों पर संदेह था।<ref>{{cite news |last=Schnirring |first=Lisa |date=July 29, 2013 |title=More states report Cyclospora cases; total reaches 373 |url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2013/07/more-states-report-cyclospora-cases-total-reaches-373 |newspaper=CIDRAP News}}</ref> 30 जुलाई 2013 को, नेब्रास्का स्वास्थ्य एवं मानव सेवा विभाग और आयोवा स्वास्थ्य विभाग ने घोषणा की कि एक रेस्तरां श्रृंखला का पैकेज्ड सलाद परजीवी के लिए रोग-वाहक था।<ref>{{cite news |last1=Moisse |first1=Katie |date=30 July 2013 |title=Stomach Bug Outbreak Linked to Salad Mix |url=https://abcnews.com/blogs/health/2013/07/30/stomach-bug-outbreak-linked-to-salad-mix/ |work=ABC News}}</ref> हालांकि, CDC और U.S. Food and Drug Administration (FDA) ने यह देखने के लिए अन्य राज्यों से प्राप्त जानकारी का आकलन करना जारी रखा कि क्या ये निष्कर्ष वहाँ की बीमारियों पर लागू होते थे।<ref>{{cite news |last=Schnirring |first=Lisa |date=July 30, 2013 |title=Iowa, Nebraska link Cyclospora cases to bagged salad mix |url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2013/07/iowa-nebraska-link-cyclospora-cases-bagged-salad-mix |newspaper=CIDRAP News}}</ref> 1 अगस्त, 2013 के एक अपडेट में, CDC ने 397 मामलों की सूचना दी, जबकि आयोवा और टेक्सास ने 22 और मामले जोड़े। इससे अनौपचारिक संख्या 400 से अधिक मामलों तक पहुँच गई। इसके अतिरिक्त, लुइसियाना ने अपने पहले मामले की सूचना दी, जिससे प्रभावित राज्यों की कुल संख्या 16 हो गई।<ref>{{cite news |last=Schnirring |first=Lisa |date=August 1, 2013 |title=Iowa, Texas cases push Cyclospora count over 400 |url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2013/08/iowa-texas-cases-push-cyclospora-count-over-400 |newspaper=CIDRAP News}}</ref> 3 अगस्त, 2013 को, CNN ने रिपोर्ट किया कि इस प्रकोप का पता Olive Garden और Red Lobster रेस्तरां में परोसे गए पैकेज्ड सलाद से लगाया गया, जिसका निर्माण Taylor Farms de Mexico द्वारा किया गया था। 15 अगस्त, 2013 को, CDC ने ''Cyclospora'' संक्रमण के नौ और मामलों की सूचना दी, जिससे इसके मामलों की संख्या बढ़कर 548 हो गई। प्रभावित राज्यों की संख्या 19 पर बनी रही, लेकिन CDC ने कहा कि सभी मामलों के आयोवा और नेब्रास्का में हुए प्रकोप से जुड़े होने की पुष्टि नहीं हुई थी, जिसका पता मेक्सिको से आए दूषित सलाद मिश्रण से चला था।<ref>{{cite news |date=August 14, 2013 |title=NEWS SCAN: Cyclospora case count rises; Meningitis in NYC |url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2013/08/news-scan-aug-14-2013 |newspaper=CIDRAP News}}</ref> 19 अगस्त 2013 को, CDC ने ''Cyclospora'' के 10 और मामलों की सूचना दी, जिससे अनौपचारिक संख्या 600 से अधिक हो गई। टेनेसी ने भी अपने पहले मामले की सूचना दी, जिससे प्रभावित राज्यों की संख्या 20 हो गई। CDC अभी भी सावधान करता है कि क्या सभी राज्यों में मामले आयोवा और नेब्रास्का में हुए प्रकोपों ​​से संबंधित हैं, यह अभी भी स्पष्ट नहीं है।<ref>{{cite news |date=Aug 19, 2013 |title=News Scan for Aug 19, 2013 |url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2013/08/news-scan-aug-19-2013 |newspaper=CIDRAP News}}</ref> 27 अगस्त 2013 तक, प्रकोप का स्रोत एक रहस्य बना हुआ था। FDA ने कहा कि उसे Taylor Farms de Mexico सलाद संयंत्र में खाद्य सुरक्षा के कोई उल्लंघन नहीं मिले, जो कुछ बीमारियों से जुड़ा हुआ था।<ref>{{cite web |date=August 27, 2013 |title=Salad plant linked to cyclospora outbreak resumes operations |url=https://www.cbsnews.com/news/salad-plant-linked-to-cyclospora-outbreak-resumes-operations/ |access-date=27 August 2013 |work=CBS News}}</ref> बाद की जांचों में आयोवा और नेब्रास्का में हुए एक प्रकोप के कारण के रूप में पैकेट में बंद सलाद मिश्रण की पहचान की गई।<ref>http://www.idph.state.ia.us/IDPHChannelsService/file.ashx?file=2721EA4A-DB6B-4746-9FF4-0BF09C9BF3BE {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304030708/http://www.idph.state.ia.us/IDPHChannelsService/file.ashx?file=2721EA4A-DB6B-4746-9FF4-0BF09C9BF3BE|date=2016-03-04}} ''Iowa Cyclospora Outbreak 2013 /Outbreak Update 7.31.13'', Iowa State Department of Public Health. Downloaded 6 Aug 2013.</ref> ==== 2015 टेक्सास प्रकोप ==== 2015 में, CDC को 31 राज्यों में साइक्लोस्पोरियासिस संक्रमण से पीड़ित 546 पुष्ट व्यक्तियों के बारे में सूचित किया गया। टेक्सास में क्लस्टर जाँचों, जहाँ संक्रमणों की सबसे अधिक संख्या रिपोर्ट की गई थी, ने संकेत दिया कि दूषित [[धनिया]] इसका कारण था।<ref>{{cite web |date=2019-04-12 |title=Outbreak Investigations 2015 &#124; Cyclosporiasis &#124; CDC |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/outbreaks/2015/index.html |access-date=2019-08-21 |publisher=Cdc.gov |archive-date=2019-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615075108/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/outbreaks/2015/index.html |url-status=dead }}</ref> एक FDA वक्तव्य में, CDC को उद्धृत किया गया है, "संयुक्त राज्य अमेरिका में वर्तमान में (जुलाई 2015 में) साइक्लोस्पोरियासिस का एक और प्रकोप जारी है, जिसमें टेक्सास डिपार्टमेंट ऑफ स्टेट हेल्थ सर्विसेज और विस्कॉन्सिन डिपार्टमेंट ऑफ हेल्थ सर्विसेज तथा विस्कॉन्सिन डिपार्टमेंट ऑफ एग्रीकल्चर, ट्रेड एंड कंज्यूमर प्रोटेक्शन, दोनों ने अलग-अलग बीमारी समूहों के संबंध में मेक्सिको के पुएब्ला राज्य से प्राप्त धनिया को एक संदिग्ध माध्यम के रूप में पहचाना है।"<ref name=":1" /> पिछले वर्ष, टेक्सास में 200 मामले थे, जिनमें से कुछ पुएब्ला क्षेत्र के धनिया से जुड़े थे।<ref name=":1">{{cite news |last1=Heinz |first1=Frank |date=27 July 2015 |title=Mexican Cilantro Again Blamed for Texas Cyclospora Outbreak After Feces Found in Growing Field |url=https://www.nbcdfw.com/news/local/mexican-cilantro-again-blamed-for-texas-cyclospora-outbreak/82108/ |work=NBC 5 Dallas-Fort Worth}}</ref> ==== 2016 टेक्सास प्रकोप ==== स्वास्थ्य अधिकारियों ने कहा कि उत्तरी टेक्सास के चार प्रमुख काउंटियों में साइक्लोस्पोरियासिस के एक दर्जन से अधिक मामलों की पुष्टि की गई थी और स्रोत संभवतः दूषित भोजन था। टेक्सास डिपार्टमेंट ऑफ स्टेट हेल्थ सर्विसेज ने बुधवार को कहा कि परजीवी डलास, टैरंट, कॉलिन और डेंटन काउंटियों में पाया गया था और इसकी उत्पत्ति संभवतः किसी ताजा उपज से जुड़ी हो सकती है।{{cn|date=May 2023}} काउंटी अधिकारियों ने NBC 5 को बताया कि डलास काउंटी में चार मामले, कॉलिन काउंटी में तीन, डेंटन काउंटी में चार और टैरंट काउंटी में सात मामले दर्ज किए गए थे। डेंटन काउंटी के मामलों और टैरंट काउंटी के कम से कम चार मामलों में हाल ही में देश से बाहर यात्रा की गई थी, जिससे उत्पत्ति के बिंदु पर सवाल उठे। पूरे राज्य में साइक्लोस्पोरियासिस के 66 मामलों की पुष्टि हुई, हालांकि संक्रमण के स्रोतों की पुष्टि नहीं हुई थी। अधिकांश लोगों के लिए, लक्षण गंभीर नहीं थे। "लेकिन जो लोग बहुत कम उम्र के हैं और जो अधिक उम्र के हैं, या जिनकी प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर है, उनके लिए यह बीमारी बड़ी समस्याएं पैदा कर सकती है," प्लानो के मेडिकल सेंटर के मुख्य चिकित्सा अधिकारी खांग ट्रान ने कहा। हाल के वर्षों, 2012–2015 में, ''Cyclospora'' के प्रकोपों ​​का संबंध मेक्सिको के पुएब्ला से आयातित ताजे धनिए से था। 2015 की गर्मियों से, खाद्य एवं औषधि प्रशासन ने अप्रैल से अगस्त तक उस क्षेत्र से आयात पर प्रतिबंध लगा दिया है।<ref>{{cite web |date=August 3, 2016 |title=Cyclospora Found in North Texas Counties Likely Food Borne |first1=Frank |last1=Heinz |url=http://www.nbcdfw.com/news/health/Cyclospora-Found-in-North-Texas-Counties-Likely-Food-Borne-389100491.html |access-date=3 August 2016 |publisher=NBC 5 Dallas-Fort Worth}}</ref> ==== 2018 के प्रकोप ==== 31 जुलाई 2018 को, संयुक्त राज्य अमेरिका के कृषि विभाग (USDA) ने कुछ बीफ, पोर्क और पोल्ट्री सलाद तथा रैप उत्पादों के लिए सार्वजनिक स्वास्थ्य चेतावनी जारी की, जो संभवतः ''Cyclospora'' से दूषित थे।<ref name="fsis_1">{{cite press release |date=31 July 2018 |title=FSIS Issues Public Health Alert for Beef, Pork and Poultry Salad and Wrap Products Due to Concerns About Contamination with Cyclospora |url=https://www.fsis.usda.gov/wps/portal/fsis/newsroom/news-releases-statements-and-transcripts/news-release-archives-by-year/archive/2018/pha-07302018-1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180801190433/https://www.fsis.usda.gov/wps/portal/fsis/newsroom/news-releases-statements-and-transcripts/news-release-archives-by-year/archive/2018/pha-07302018-1 |archive-date=August 1, 2018 |publisher=United States Department of Agriculture |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210119083140/https://www.fsis.usda.gov/wps/portal/fsis/newsroom/news-releases-statements-and-transcripts/news-release-archives-by-year/archive/2018/pha-07302018-1 |archivedate=19 जनवरी 2021 |access-date=2 अक्तूबर 2026}}</ref> संदूषण इन उत्पादों में उपयोग किए गए कटे हुए रोमेन लेट्यूस से आया था।<ref name="fsis_1" /> CDC के अनुसार, Del Monte ने कुछ खुदरा विक्रेताओं, जिनमें Kwik Trip और Peapod शामिल हैं, से Del Monte Fresh Produce की पैक की गई सब्ज़ियों की ट्रे वापस मंगाई, जिनमें ब्रोकोली, गाजर, फूलगोभी, अजवाइन की स्टिक्स और डिल डिप शामिल थे। Iowa, Michigan, Minnesota और Wisconsin के निवासी ''Cyclospora'' से बीमार हो गए।<ref name="washingtonpost.com">{{cite news |title=McDonald's pulls salad from thousands of locations after people are sickened by parasite |url=https://www.washingtonpost.com/news/to-your-health/wp/2018/07/13/mcdonalds-pulls-salad-from-thousands-of-locations-after-people-sickened-by-parasite/ |access-date=14 July 2018 |newspaper=The Washington Post |language=en}}</ref> McDonald's ने देश भर में<ref name="washingtonpost.com"/> लगभग 3,000 स्थानों पर Fresh Express द्वारा आपूर्ति किए गए सलाद बेचना बंद कर दिया, जिनमें से अधिकांश स्थान मध्य-पश्चिमी संयुक्त राज्य अमेरिका में थे, क्योंकि ''Cyclospora'' के कारण हुए एक बहु-राज्यीय परजीवी प्रकोप से 551 लोग बीमार पड़ गए थे।<ref name="foodpoisoningbulletin.com">{{cite web |date=2018-09-14 |title=McDonald's Fresh Express Salad Cyclospora Outbreak ends |url=https://foodpoisoningbulletin.com/2018/mcdonalds-fresh-express-salad-cyclospora-outbreak-ends-lawsuits-filed/ |access-date=12 July 2019 |website=Food Poisoning Bulletin |language=en}}</ref> ==== 2020 मध्य-पश्चिमी प्रकोप ==== जून 2020 में, CDC और अन्य नियामक निकायों ने संयुक्त राज्य अमेरिका के मध्य-पश्चिम में बैग में पैक किए गए सलाद मिश्रण से जुड़े साइक्लोस्पोरियासिस के प्रकोप की जांच शुरू की।<ref>{{Cite web |date=24 September 2020 |title=Cyclosporiasis Outbreak Investigations — United States, 2020 |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/outbreaks/2020/index.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209102945/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/outbreaks/2020/index.html |archive-date=9 February 2023 |url-status=dead}}</ref>27 जून 2020 को, Fresh Express ने 91 से अधिक Fresh Express और निजी-लेबल सलाद उत्पादों को स्वैच्छिक रूप से वापस लेने की घोषणा की।<ref>{{Cite web |date=30 June 2020 |title=Update: New Bagged Salad Products Linked to Cyclospora Outbreak |url=https://www.foodpoisoningnews.com/update-new-bagged-salad-products-linked-to-cyclospora-outbreak/}}</ref> ==== 2026 ग्रीष्मकालीन प्रकोप ==== 2026 में, 1 मई और 16 जून के बीच, अमेरिका के 17 राज्यों में साइक्लोस्पोरियासिस के कम से कम 145 मामले दर्ज किए गए, जिसके कारण सार्वजनिक स्वास्थ्य अधिकारियों ने दूषित ताज़ी उपज से संभावित संबंधों की जाँच शुरू की, जिसमें न्यूयॉर्क, इलिनॉय और टेक्सास में सबसे अधिक मामले दर्ज किए गए।<ref>{{Cite web |date=2026-07-01 |title=Surveillance of Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/php/surveillance/index.html |access-date=2026-07-07 |website=CDC |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-07-06 |title='Explosive Diarrhea Parasite' Is on the Rise in the US. These States Have the Most Cases, CDC Says |url=https://www.today.com/health/disease/explosive-diarrhea-parasite-cyclospora-cayetanensis-outbreak-rcna352540 |access-date=2026-07-07 |website=TODAY.com |language=en}}</ref> जुलाई 2026 की शुरुआत में, CDC ने Alabama, Kentucky, Michigan, Ohio, Pennsylvania, Tennessee, Virginia, और West Virginia में साइक्लोस्पोरियासिस के कम से कम आठ अतिरिक्त क्लस्टरों की पहचान की। इन क्लस्टरों के मामलों के लिए साक्षात्कार अभी लंबित थे, और एजेंसी ने सावधान किया कि जाँच अभी अपने शुरुआती चरणों में थी।<ref name="cnn-cyclospora">{{cite web |date=7 July 2026 |title=What to know about cyclospora, the gut-churning parasite causing illness in several U.S. states, and how to avoid it |url=https://www.cnn.com/2026/07/07/health/cyclosporiasis-parasite-symptoms-causes |publisher=CNN}}</ref> 14 जुलाई तक, यह बीमारी 34 राज्यों में फैल चुकी थी और लगभग 7,000 लोगों को संक्रमित कर चुकी थी।<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title='Explosive diarrhoea' outbreak remains a mystery as officials strugle to find sources |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2jl23k2l2o |website=BBC News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=Nearly 7,000 cases of cyclosporiasis confirmed or under investigation nationwide, CDC says |url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/cyclosporiasis-7000-cases-us-cdc-parasite-explosive-diarrhea-rcna587445 |website=NBC News |language=en}}</ref> 15 जुलाई को, कनाडा में इस बीमारी की सूचना मिली, विशेष रूप से क्यूबेक में 85 मामले दर्ज किए गए। <ref>{{Cite web |date=2026-07-15 |title=Quebec says there is an increase in cyclosporiasis cases, a parasitic illness causing severe diarrhea |url=https://www.ctvnews.ca/montreal/article/quebec-says-there-is-an-increase-in-cyclosporiasis-cases-a-parasitic-illness-causing-severe-diarrhea/ |website=CTV News |language=en}}</ref>22 जुलाई तक, 41 राज्यों में 11,500 से अधिक लोग संक्रमित हो चुके थे।<ref>{{Cite web |date=2026-07-22 |title=More than 11,500 cyclosporiasis cases reported in 41 states: CDC |url=https://abcnews.com/Health/11500-cyclosporiasis-cases-reported-41-states-cdc/story?id=134979908 |website=ABC News |language=en}}</ref> मिशिगन के स्वास्थ्य अधिकारियों ने बताया कि महामारी विज्ञान संबंधी साक्ष्य संकेत देते हैं कि लेट्यूस या अन्य पत्तेदार सलाद साग जून 2026 के मध्य में शुरू हुए साइक्लोस्पोरियासिस के एक बड़े प्रकोप का स्रोत हो सकते हैं।<ref>{{Cite news |last=Callahan |first=Alice |date=2026-07-13 |title='Lettuce or Salad Greens' Identified as Potential Source of Cyclospora Outbreak |url=https://www.nytimes.com/2026/07/13/well/eat/michigan-cyclospora-outbreak-lettuce-salad-greens.html |access-date=2026-07-14 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> 13 जुलाई तक, इस प्रकोप के परिणामस्वरूप 2,640 पुष्ट मामले और 44 अस्पताल में भर्ती होने के मामले सामने आए थे, जो पिछले सप्ताह की रिपोर्टों की तुलना में उल्लेखनीय वृद्धि को दर्शाते हैं और राज्य में अब तक दर्ज किए गए साइक्लोस्पोरियासिस के सबसे बड़े वार्षिक प्रकोप का संकेत देते हैं।<ref name="cnn-cyclospora"/><ref>{{cite news |last=Romero |first=Dennis |date=13 July 2026 |title=Lettuce or salad greens could be source of diarrhea-causing illness, Michigan health officials say |url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/michigan-cyclosporiasis-lettuce-salad-greens-rcna587395 |work=NBC News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Glenza |first=Jessica |date=2026-07-13 |title=Michigan health officials identify 'potential source' of parasite outbreak |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/jul/13/cyclospora-outbreak-parasite-explosive-diarrhea |access-date=2026-07-14 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> मामले राज्य के दक्षिण-पूर्वी हिस्से में केंद्रित हैं, विशेष रूप से वेन काउंटी में, जहाँ [[Detroit|डेट्रॉइट]] स्थित है।<ref name="bagdasarian">{{cite news |last1=Kekatos |first1=Mary |last2=Cobern |first2=Jade |date=6 July 2026 |title=Cases of parasitic infection growing in 2 states: Health officials |url=https://abcnews.com/Health/cases-parasitic-infection-growing-2-states-health-officials/story?id=134512356 |work=ABC News}}</ref>मिशिगन की मुख्य चिकित्सा कार्यकारी नताशा बगदासारियन ने मामलों की संख्या को एक "बदलता हुआ लक्ष्य" बताया, जिसके बढ़ते रहने की संभावना है।<ref name="bagdasarian"/>मिशिगन में आमतौर पर हर साल इस बीमारी के लगभग 40 से 50 मामले सामने आते हैं। जांचकर्ताओं ने संदूषित भोजन के विशिष्ट स्रोत की पहचान करने और प्रकोप की सीमा निर्धारित करने के प्रयास जारी रखे। अलग से, संघीय अधिकारी इलिनॉय, न्यूयॉर्क (जिसमें न्यूयॉर्क शहर भी शामिल है), पेंसिल्वेनिया और टेक्सास में पहले सामने आए उन समूहों की जाँच कर रहे थे, जो मैक्सिकन रेस्तराँ, एक किराना शृंखला और एक खानपान कार्यक्रम से जुड़े हुए प्रतीत होते थे, [[CNN]] द्वारा प्राप्त CDC के एक आंतरिक ईमेल के अनुसार।<ref name="cnn-cyclospora"/> संघीय स्वास्थ्य अधिकारियों ने इंडियाना, केंटकी, मिशिगन, ओहायो और वेस्ट वर्जीनिया में टैको बेल के स्थानों पर परोसे गए दूषित सलाद पत्तों (लेट्यूस) को इस प्रकोप के स्रोत के रूप में पहचाना, हालाँकि विशेषज्ञों ने कहा कि यह आवश्यक नहीं है कि हर बीमारी का स्रोत एक ही हो।<ref>{{Cite web |last=Barrow |first=Bill |last2=Stobbe |first2=Mike |date=2026-07-17 |title=Lettuce at Taco Bell in 5 states confirmed as a source of diarrhea-causing parasite |url=https://apnews.com/article/cyclospora-lettuce-taco-bell-cdc-fda-13d9e9ebdc46a4d05a58da2ae8e8d0de |access-date=2026-07-17 |website=AP News |language=en}}</ref> कृषि कंपनी टेलर फार्म्स ने बाद में स्वेच्छा से आइसबर्ग लेट्यूस युक्त कई उत्पादों को वापस मंगाया, जिन्हें 27 राज्यों में बेचा गया था और जिनका साइक्लोस्पोरियासिस के प्रकोप से संभावित संबंध था।<ref>{{Cite web |date=2026-07-18 |title=Taylor Farms recalls lettuce shipped to 27 states over cyclospora risk |url=https://apnews.com/article/cyclospora-lettuce-recall-taylor-farms-taco-bell-8c8bb30fbd100e0c246cffeff6983753 |access-date=2026-07-19 |website=AP News |language=en}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:रोग]] 3k7595a6tbnclcjag4gmta9mnb6sitd एक देश बारह दुनिया 0 1617398 6631814 6621385 2026-10-21T16:58:03Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6631814 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{ज्ञानसन्दूक पुस्तक | name = एक देश बारह दुनिया | image = [[File:एक देश बारह दुनिया.jpg|एक_देश_बारह_दुनिया]] | image_caption = 'एक देश बारह दुनिया' पर बात करते हुए लेखक शिरीष खरे | author = [[शिरीष खरे]] | language = हिंदी | subject = ग्रामीण भारत और सामाजिक यथार्थ | publisher = राजपाल एण्ड सन्ज़, दिल्ली | pages = 208 (पेपरबैक संस्करण) | isbn = 9789389373608 }} कुछ लोग देश के नक्शे पर होते हैं, लेकिन देश की तस्वीर में नहीं। ‘एक देश बारह दुनिया’ उन्हीं लोगों और भूगोलों की बारह वास्तविक कथाएँ हैं, जिन्हें [[शिरीष खरे]] ने दो दशक की पत्रकारिता में करीब से देखा है। आदिवासी बस्तियों, खेतों, उजड़ते गाँवों और शहरों के अँधेरे इलाकों से गुजरती ये कहानियाँ विकास के पीछे छूटते जीवन का चेहरा सामने लाती हैं। यह किताब हाशिये को देखने भर की नहीं, उस देश को समझने की किताब है जिसके भीतर हम सब रहते हैं। [[https://www.aajtak.in/literature/review/story/ek-desh-barah-duniya-book-review-of-shirish-khare-1366681-2021-12-02 आज तक]] == पुस्तक के बारे में == एक देश बारह दुनिया (2021) महाराष्ट्र के विदर्भ और मराठवाड़ा से मुंबई तक, मध्यप्रदेश के महाकौशल से निमाड़ तक, राजस्थान के थार से गुजरात के सूरत तक और छत्तीसगढ़ के सरगुजा से बस्तर तक, इन दुनियाओं का भूगोल बदलता है, भाषा बदलती है, जीवन की परिस्थितियाँ बदलती हैं। कहीं खेत और सूखे की मार है, कहीं शहर की ओर खिंचता पलायन, कहीं जंगल और जमीन का सवाल तो कहीं रोज़गार की तलाश में बदलता हुआ जीवन। अलग-अलग जगहों की ये कथाएँ साथ रखे जाने पर बताती हैं कि भारत की विविधता के भीतर उसके संकटों और संघर्षों के भी कई साझा चेहरे हैं। यही दुनिया मिलकर एक ऐसे बड़े भारत का परिदृश्य रचती हैं, जिसे किसी एक जगह खड़े होकर पूरा नहीं देखा जा सकता। <ref name="auto">{{cite web |url=https://hindi.newslaundry.com/2021/07/04/book-review-ek-desh-barah-duniya-documents-related-to-current-and-future-crises |title=पुस्तक- एक देश बारह दुनिया: मौजूदा और भावी संकटों से संबंधित दस्तावेज |website=न्यूज़लॉन्ड्री |date=4 जुलाई 2021 |access-date=22 अगस्त 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.aajtak.in/literature/review/story/ek-desh-barah-duniya-book-review-of-shirish-khare-1366681-2021-12-02 |title=एक देश बारह दुनियाः अछूते, अदेखे सच का मार्मिक आख्यान |website=आज तक |date=2 दिसंबर 2021 |access-date=22 अगस्त 2026}}</ref> लेकिन इन जगहों को केवल उनके संकटों से देखना भी उनके साथ न्याय नहीं होगा। इन कहानियों में हाशिये पर मौजूद लोग केवल अभाव, विस्थापन या दमन के पात्र नहीं हैं। उनके जीवन में दुख और संघर्ष के साथ प्रेम, रिश्ते, छोटी-छोटी खुशियाँ और बेहतर कल की उम्मीदें भी हैं। लेखक ने उनकी आवाज़ को किसी बाहरी व्याख्या के सहारे बोलने के बजाय उनके अपने अनुभवों और जीवन-स्थितियों के भीतर से सुनने की कोशिश की है। इसलिए ये कथाएँ केवल यह नहीं बतातीं कि उनके साथ क्या हुआ; वे यह भी दर्ज करती हैं कि उन परिस्थितियों के बीच वे कैसे जीते, सोचते और अपने हिस्से की दुनिया बचाए रखते हैं। <ref name="auto"/> यही मानवीय दृष्टि इन कथाओं को खबर के क्षण से आगे ले जाती है। यहाँ उस जीवन को दर्ज करने की कोशिश है, जो खबर बीत जाने के बाद भी चलता रहता है। आँकड़ों में भूख एक संख्या हो सकती है, विस्थापन एक आँकड़ा और बेरोज़गारी एक प्रतिशत; लेकिन किसी इंसान की जिंदगी में ये संख्याएँ घर, देह और रिश्तों पर घटती हुई घटनाएँ हैं। ‘एक देश बारह दुनिया’ इन्हीं आँकड़ों के पीछे छूटे चेहरों तक जाती है। सपाट सूचनाओं से आगे बढ़कर लोगों के अनुभवों और उनकी अपनी आवाज़ों में दर्ज ये कथाएँ आँकड़ों को फिर से मनुष्य का चेहरा देती हैं। <ref>{{cite web |url=https://hindi.newsclick.in/Ek-Desh-Barah-Duniya-A-picture-of-India-left-on-the-margins |title='एक देश बारह दुनिया'- हाशिये पर छूटे भारत की तस्वीर |website=न्यूज़क्लिक |date=16 अगस्त 2021 |access-date=22 अगस्त 2026}}</ref> और इन चेहरों को समझते हुए सामने आता है एक ऐसा भारत जो लगातार बदल रहा है। गाँवों की पुरानी दुनिया पर बाजार, सड़क, शहर और रोज़गार की नई जरूरतें असर डाल रही हैं; जीवन के तौर-तरीके बदल रहे हैं, रिश्तों और काम की पुरानी व्यवस्थाएँ टूट रही हैं और उनके बीच नई आकांक्षाएँ जन्म ले रही हैं। लेकिन नया हमेशा पुराने की जगह पूरी तरह नहीं लेता। कई बार दोनों लंबे समय तक एक-दूसरे के साथ बने रहते हैं। इसी संक्रमण में कहीं उम्मीद है, कहीं असमंजस, कहीं टूटन और कहीं अपने ढंग से टिके रहने की कोशिश। <ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.amarujala.com/kavya/book-review/ek-desh-baarah-duniya-book-review-in-hindi |title=एक देश बारह दुनिया - विकास की वास्तविकता पर ग्रामीण भारत का शोध-विवेचन |website=अमर उजाला |access-date=22 अगस्त 2026}}</ref> इसी वजह से कुछ घटनाएँ खबर बनकर गुजर जाने के बाद भी लेखक के मन में बनी रहीं। पहली बार लिख देने के बाद भी सवाल बचे रहे, पात्र याद आते रहे और घटना का अर्थ समय के साथ बदलता हुआ दिखाई देता रहा। इसीलिए यहाँ लेखन उस समय को दर्ज करने तक सीमित नहीं रहता जिसमें घटना घटी थी; वह बीते हुए अनुभव को बाद के समय की रोशनी में फिर से देखने की कोशिश भी करता है। इस पूरी प्रक्रिया के पीछे लेखक की अपनी यात्राएँ हैं, जिनकी सादगी भी इस पुस्तक का एक महत्वपूर्ण हिस्सा है। इन यात्राओं में महँगे होटलों या आरामदेह गाड़ियों के बजाय सार्वजनिक और सस्ते साधनों का सहारा रहा। जहाँ बस मिली, वहाँ तक बस से और जहाँ सड़क खत्म हुई, वहाँ से पैदल; कभी साधारण धर्मशाला, कभी किसी परिचित का घर और कभी किसी गाँव में स्थानीय लोगों के बीच ठहरना। यात्रा का इंतज़ाम भी उसी जीवन के करीब रहा जिसे देखने लेखक निकला था। रास्ते में मिलने वाला जीवन धीरे-धीरे यात्रा का हिस्सा बनता गया—उसकी असुविधाएँ, आत्मीयताएँ, इंतज़ार और अनायास मिले ठिकाने भी। <ref name="auto1"/> [[श्रेणी:पुस्तकें]] hxpjp0fc7av0cgu70ysc8lbfggasdzw बनास जन 0 1617815 6631813 6606721 2026-10-21T16:55:34Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6631813 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} [[File:बनास जन.jpg|thumb|‘बनास जन’ पढ़ते हुए लेखक काशीनाथ सिंह]] '''बनास जन''' हिन्दी की एक साहित्यिक पत्रिका है। इसका संपादन और प्रकाशन [[पल्लव (लेखक)|पल्लव]] करते हैं। पत्रिका की शुरुआत [[चित्तौड़गढ़]] से हुई थी। इसके शुरुआती अंकों में पहला अंक कथाकार [[स्वयं प्रकाश]] पर केंद्रित था।<ref>{{cite web |title=पश्चिम के सांस्कृतिक आक्रमण का उत्तर है लघु पत्रिकाएं – पल्लव |url=https://sammukh.com/gurdip-bhosle-pallav/ |website=सम्मुख |date=10 August 2026}}</ref> इसके शुरुआती दो विशेषांकों में स्वयं प्रकाश तथा [[काशीनाथ सिंह]] की कृति ''काशी का अस्सी'' पर केंद्रित अंक का उल्लेख मिलता है।<ref>{{cite web |title=बनास जन में रंगमंच |url=https://daayari.blogspot.com/2012/08/blog-post_30.html |date=30 August 2012}}</ref> बनास जन में साहित्यिक आलोचना, संस्मरण और अन्य साहित्यिक सामग्री प्रकाशित होती है। पत्रिका ने हिन्दी के अनेक प्रमुख रचनाकारों पर केंद्रित विशेषांक प्रकाशित किए हैं। इनमें [[मीरा]], [[नज़ीर अकबराबादी]], [[भीष्म साहनी]], [[नामवर सिंह]], [[फणीश्वरनाथ रेणु]], [[अमरकांत]], [[मृणाल पांडे]], स्वयं प्रकाश, [[असग़र वजाहत]], [[ओमप्रकाश वाल्मीकि]] और [[अखिलेश (लेखक)|अखिलेश]] पर केंद्रित अंक शामिल हैं।<ref>{{cite web |title=पंकज मित्र विशेषांक का लोकार्पण |url=https://hindimedia.in/launch-of-banas-jan-pankaj-mitra-special-issue/ |website=हिंदी मीडिया}}</ref> 2019 में सरकारी पत्रिका ''[[आजकल (पत्रिका)|आजकल]]'' में बनास जन के विशेषांक और संपादक पल्लव का उल्लेख प्रकाशित हुआ।<ref>{{cite journal |title=आजकल |date=November 2019 |url=https://www.publicationsdivision.nic.in/journals/Journalarchives/Ajkal/Ajkal-Hindi/2019/November/Ajkal_2019_November_pdf.pdf |publisher=प्रकाशन विभाग}}</ref> पत्रिका का ISSN 2231-6558 है।<ref>{{cite web |title=Banaas Jan |url=https://irgu.unigoa.ac.in/drs/bitstream/handle/unigoa/7659/Banas_Jan_17%2879%29_2025_129-142.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=गोवा विश्वविद्यालय}}</ref> ;संपादक :पल्लव ;भाषा :[[हिन्दी]] ;प्रथम अंक :2008 ;प्रकाशन स्थान :[[दिल्ली]] ;ISSN :2231-6558 oh7fz0sct47tcf32r2929n2fm5amuf0 कबाड़खाना 0 1617988 6631812 6616781 2026-10-21T16:54:24Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6631812 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{Infobox book | name = कबाड़खाना | image = ज्ञानररंजन जी.jpg | caption = कबाड़खाना के लेखक ज्ञानरंजन | author = [[ज्ञानरंजन]] | language = हिन्दी | genre = गद्य | publisher = [[राजकमल प्रकाशन]] | published = 2002 | pages = 195 | isbn = 8126702990 }} '''कबाड़खाना''' [[ज्ञानरंजन]] की चर्चित हिन्दी गद्य-कृति है। इसका प्रकाशन [[राजकमल प्रकाशन]] से 2002 में हुआ। उपलब्ध पुस्तक-विवरण में इसे ज्ञानरंजन के संस्मरणों की पुस्तक के रूप में दर्ज किया गया है।<ref>{{cite web |title=कबाड़खाना |url=https://prayog.pustak.org/index.php/books/bookdetails/13943/Kabaadkhana |website=पुस्तक.ऑर्ग |access-date=31 अगस्त 2026 }}</ref> पुस्तक का स्वरूप केवल संस्मरण तक सीमित नहीं है। इसमें संस्मरण, व्याख्यान, संपादकीय, रचनात्मक निबंध, साक्षात्कार, अखबारी टिप्पणियाँ, एक उपन्यास-अंश और पत्र जैसी विविध गद्य-विधाएँ शामिल हैं। इस तरह ''कबाड़खाना'' ज्ञानरंजन के कहानीकार के साथ-साथ उनके विचारशील गद्यकार और साहित्यिक व्यक्तित्व को भी सामने लाता है।<ref>{{cite web |title=कृतित्व के आईने में ज्ञानरंजन |url=https://aabohawa.org/asmita-singh-decoding-gyan-ranjan-writings/ |website=आबोहवा |access-date=31 अगस्त 2026 }}</ref> == पुस्तक का स्वरूप == ''कबाड़खाना'' को किसी एक विधा की पुस्तक की तरह पढ़ना कठिन है। इसके भीतर अलग-अलग समय और प्रसंगों में लिखे गए गद्य-टुकड़े एक ऐसे रचनात्मक संसार का निर्माण करते हैं जिसमें निजी स्मृति, साहित्यिक अनुभव, मित्रता, समकालीन समाज और लेखक की वैचारिक बेचैनी एक-दूसरे से जुड़ते हैं। ज्ञानरंजन के बाद के गद्य पर लिखे गए आलोचनात्मक विवरणों में भी ''कबाड़खाना'' को संस्मरण, साक्षात्कार, व्याख्यान और अन्य गद्य-विधाओं के बीच उनकी विशिष्ट रचनात्मक उपस्थिति का उदाहरण माना गया है।<ref>{{cite web |title=उपस्थिति का अर्थ |url=https://www.setuprakashan.com/books/upasthiti-ka-arth-by-gyanranjan/ |website=सेतु प्रकाशन |access-date=31 अगस्त 2026 }}</ref> == स्मृति और आत्मीयता == पुस्तक का एक महत्त्वपूर्ण आयाम स्मृति है। इसमें व्यक्ति और साहित्यिक संसार से जुड़े अनुभव केवल घटनाओं के रूप में नहीं आते, बल्कि उनके माध्यम से संबंधों, मित्रताओं, असहमतियों और बीते समय की मानसिकता को समझने का अवसर मिलता है। ज्ञानरंजन की पुस्तक के कई अंशों में स्मृति की उपस्थिति और उसकी चमक की ओर आलोचनात्मक लेखों ने भी ध्यान दिलाया है।<ref>{{cite web |title=ज्ञानरंजन के बहाने |url=https://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87_/_%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AD_/_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0-12 |website=गद्य कोश |access-date=31 अगस्त 2026 }}</ref> == साहित्यिक संसार == ''कबाड़खाना'' को ज्ञानरंजन के साहित्यिक संसार का दस्तावेज भी माना गया है। इसमें लेखक, संपादक, मित्र, समकालीन रचनाकार और साहित्यिक संस्थान केवल व्यक्तियों के रूप में नहीं, बल्कि हिन्दी के एक विशेष साहित्यिक समय के प्रतिनिधि रूप में दिखाई देते हैं। इस दृष्टि से पुस्तक को ज्ञानरंजन की कहानी-कला से बाहर निकलकर उनके व्यापक साहित्यिक व्यक्तित्व को समझने के एक स्रोत के रूप में देखा जा सकता है।<ref>{{cite web |title=ज्ञानरंजन की रचनात्मकता का बहुमूल्य दस्तावेज |url=https://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%9C_/_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE |website=गद्य कोश |access-date=31 अगस्त 2026 }}{{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == साठोत्तरी बेचैनी == ज्ञानरंजन की रचनात्मकता को साठोत्तरी हिन्दी कहानी की उस पीढ़ी से जोड़ा गया है जिसने स्वतंत्रता के बाद के सामाजिक अनुभवों, असंतोष और बदलते मध्यवर्गीय जीवन को अपनी रचनाओं में व्यक्त किया। ''कबाड़खाना'' के बारे में प्रकाशित टिप्पणी भी इसकी भाषा और स्वर में उसी बेचैनी और छटपटाहट को रेखांकित करती है।<ref>{{cite web |title=कबाड़खाना |url=https://rekhtabooks.com/hi/products/kabaadkhana |website=रेख़्ता बुक्स |access-date=31 अगस्त 2026 }}</ref> == भाषा और शैली == ''कबाड़खाना'' का महत्त्व उसकी विषय-विविधता के साथ उसकी भाषा में भी है। पुस्तक पर प्रकाशित टिप्पणी में इसकी भाषा को ऐसी रचनात्मक बेचैनी से जोड़ा गया है जो ज्ञानरंजन की कहानी-कला से अलग होते हुए भी उसी रचनात्मक ताप को बनाए रखती है। इस गद्य में कथात्मकता, आत्मीयता, व्यंग्य और विचार एक साथ दिखाई देते हैं।<ref>{{cite web |title=कबाड़खाना |url=https://rekhtabooks.com/hi/products/kabaadkhana |website=रेख़्ता बुक्स |access-date=31 अगस्त 2026 }}</ref> == साहित्यिक महत्व == ''कबाड़खाना'' का साहित्यिक महत्व इस बात में है कि यह ज्ञानरंजन के कहानीकार व्यक्तित्व के बाहर मौजूद उनके व्यापक गद्य-संसार को सामने लाती है। पुस्तक में विधाओं की विविधता के बावजूद एक विशिष्ट लेखक-स्वर बना रहता है। संस्मरण और निजी अनुभव यहाँ साहित्यिक समय, मित्रता, असहमति और सामाजिक यथार्थ को देखने के माध्यम बनते हैं। ज्ञानरंजन की बाद की गद्य-कृति ''उपस्थिति का अर्थ'' के परिचय में भी ''कबाड़खाना'' को उनके गद्य का महत्त्वपूर्ण और विशिष्ट उदाहरण बताया गया है। इससे ''कबाड़खाना'' को उनके कथा-साहित्य के साथ उनके समग्र गद्य-लेखन को समझने वाली कृति के रूप में देखने का आधार मिलता है।<ref>{{cite web |title=उपस्थिति का अर्थ |url=https://www.setuprakashan.com/books/upasthiti-ka-arth-by-gyanranjan/ |website=सेतु प्रकाशन |access-date=31 अगस्त 2026 }}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ज्ञानरंजन की कृतियाँ]] [[श्रेणी:हिन्दी पुस्तकें]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्य]] == रचना-विधा और विषय == ''कबाड़खाना'' में ज्ञानरंजन के गद्य का वह रूप सामने आता है जो संस्मरण, टिप्पणी, व्याख्यान और अन्य गद्य-विधाओं के बीच आवाजाही करता है। पुस्तक में साहित्य, समाज, राजनीति और सांस्कृतिक जीवन से जुड़े अनुभवों तथा विचारों को अलग-अलग गद्य रूपों में दर्ज किया गया है।<ref>{{cite web |title=Kabaadkhana |url=https://rekhtabooks.com/hi/products/kabaadkhana |website=Rekhta Books |access-date=31 अगस्त 2026 }}</ref> ज्ञानरंजन की पुस्तक को उनके कहानी-लेखन के अतिरिक्त गद्य-सृजन की एक महत्त्वपूर्ण कृति के रूप में भी देखा गया है। लेखक-परिचय में ''कबाड़खाना'' को उनकी लोकप्रिय गद्य रचनाओं की पुस्तक बताया गया है।<ref>{{cite web |title=ज्ञानरंजन |url=https://prayog.pustak.org/index.php/books/authorbooks/Gyanranjan/viewall |website=पुस्तक.ऑर्ग |access-date=31 अगस्त 2026 }}</ref> == संस्करण == ''कबाड़खाना'' का 2002 का संस्करण [[राजकमल प्रकाशन]] से प्रकाशित हुआ था। उपलब्ध पुस्तक-सूची में इसका ISBN 8126702990 और पृष्ठ संख्या 195 दी गई है।<ref>{{cite web |title=कबाड़खाना |url=https://prayog.pustak.org/index.php/books/bookdetails/13943/Kabaadkhana/ |website=पुस्तक.ऑर्ग |access-date=31 अगस्त 2026 }}</ref> बाद के संस्करणों में पुस्तक का नया ISBN 978-93-93768-54-1 दर्ज है। राजकमल प्रकाशन की 2023 की पुस्तक-सूची में ''कबाड़खाना'' को ज्ञानरंजन की पुस्तक के रूप में सूचीबद्ध किया गया है।<ref>{{cite web |title=राजकमल प्रकाशन पुस्तक सूची |url=https://rajkamalprakashan.com/rajkamalsamauh.pdf |website=राजकमल प्रकाशन |access-date=31 अगस्त 2026 |archive-date=21 जून 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621193320/https://rajkamalprakashan.com/rajkamalsamauh.pdf |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ज्ञानरंजन की कृतियाँ]] [[श्रेणी:हिन्दी पुस्तकें]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्य]] 8d4syx4vhtr0tbbzdzscunyjxlnx7gx सदस्य:विक्रम प्रताप/common.js 2 1618477 6632016 6631003 2026-10-22T11:08:57Z विक्रम प्रताप 911487 अनुमति जोड़ी 6632016 javascript text/javascript // (Twinkle) // (StatusSetter) mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:TypeInfo/StatusSetter.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:TypeInfo/StatusSetter.js]] // (सदस्य:TypeInfo/EasySummary) mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:TypeInfo/EasySummary.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:TypeInfo/EasySummary.js]] // आधार लेखों को उचित आधार टैग लगाने के लिए उपकरण mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:SM7/stubsorter.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:SM7/stubsorter.js]] // Backlink: [[सदस्य:Max/ReportUser.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Max/ReportUser.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:Max/ReportUser.js]] // (Max/AfdVote) mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Max/AfdVote.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:Max/AfdVote.js]] // (SM7/CloseAFD) mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:SM7/closeAFD.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:SM7/closeAFD.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Siddhartha_Ghai/twinkleprotect.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:Siddhartha_Ghai/twinkleprotect.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:TypeInfo/Redlinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:TypeInfo/Redlinks.js]] mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:DannyS712/EasyResolve.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // यह उपकरण केवल यूआरएल मात्र संदर्भों को उचित संदर्भ साँचे द्वारा व्यवस्थिति करता है। $.when( mw.loader.using( ['mediawiki.util'] ), $.ready ).then(function () { mw.util.addPortletLink( "p-tb", // toolbox portlet "http://69.142.160.183/~dispenser/cgi-bin/reflinks.py?lang=" + mw.config.get('wgContentLanguage') + "&page=" + mw.config.get('wgPageName') + "&autoclick=wpPreview", // updated tool URL as of 27 December 2020 "Reflinks" // link label )}); // दूसरा यूआरएल संदर्भ विस्तारक उपकरण mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Zhaofeng_Li/Reflinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[meta:User:Zhaofeng_Li/Reflinks.js]] mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Max/MaxEdit.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[meta:User:Max/MaxEdit.js]] importScript('सदस्य:विक्रम प्रताप/DuplicateReferences.js'); // Backlink: [[सदस्य:AMAN KUMAR/DuplicateReferences.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Max/common.css&action=raw&ctype=text/css'); // Backlink: [[सदस्य:Max/common.css]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Max/JWB.css&action=raw&ctype=text/css'); // Backlink: [[सदस्य:Max/JWB.css]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Max/JWB.js/load.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:Max/JWB.js/load.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA/AddSitelink.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:विक्रम प्रताप/AddSitelink.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA/AutoWikiLinker.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:विक्रम प्रताप/AutoWikiLinker.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA/DupRefFixer.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:विक्रम प्रताप/DupRefFixer.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA/DiscussionArchiver.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA/DiscussionMaintainer.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionMaintainer.js]] mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA/LintFixer.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Backlink: [[सदस्य:विक्रम प्रताप/LintFixer.js]] mw.loader.load('https://vikrampratap-wiki.github.io/Discussion-arcriever-tool/DiscussionArchiver.js'); 7hyowd4p54v977hu0zn914y9yex27k0 उपस्थिति का अर्थ 0 1618503 6631811 6616646 2026-10-21T16:53:54Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6631811 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{Infobox book | name = उपस्थिति का अर्थ | author = [[ज्ञानरंजन]] | language = हिन्दी | genre = कथेतर गद्य | publisher = सेतु प्रकाशन, नई दिल्ली | published = 2020 | pages = 192 | isbn = 9789389830132 }} [[File:ज्ञानररंजन जी.jpg|thumb|right|ज्ञानरंजन]] '''उपस्थिति का अर्थ''' [[ज्ञानरंजन]] की कथेतर गद्य की पुस्तक है... '''उपस्थिति का अर्थ''' [[ज्ञानरंजन]] की कथेतर गद्य की पुस्तक है, जिसका प्रकाशन 2020 में सेतु प्रकाशन से हुआ। पुस्तक में मुख्यतः ज्ञानरंजन के व्याख्यान, वक्तव्य, संस्मरण, रेडियो संवाद, बातचीत और साक्षात्कार आदि संकलित हैं। पुस्तक का संपादन कवि [[मंगलेश डबराल]] ने किया था।<ref>{{cite web |title=उपस्थिति का अर्थ |url=https://www.setuprakashan.com/books/upasthiti-ka-arth-by-gyanranjan/ |website=सेतु प्रकाशन |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=उपस्थिति का अर्थ (ज्ञानरंजन) : सूरज पालीवाल |url=https://samalochan.blogspot.com/2020/12/blog-post_31.html |website=समालोचन |date=31 दिसंबर 2020 |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref> == पुस्तक का स्वरूप == ''उपस्थिति का अर्थ'' ज्ञानरंजन के कथा-साहित्य से अलग उनके विचारपरक और आत्मपरक गद्य को सामने लाती है। इसमें व्याख्यानों और वक्तव्यों के साथ संस्मरण, बातचीत, रेडियो-वार्ता और साक्षात्कार जैसी विधाओं की सामग्री शामिल है। इस विविधता के कारण पुस्तक को ज्ञानरंजन के रचनात्मक व्यक्तित्व और उनकी वैचारिक दृष्टि को समझने वाले दस्तावेज के रूप में देखा गया है।<ref>{{cite web |title=ज्ञानरंजन की रचनात्मकता का बहुमूल्य दस्तावेज |url=https://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%9C_/_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4ा |website=गद्य कोश |access-date=5 सितंबर 2026 }}{{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == साहित्य और समाज की दृष्टि == पुस्तक में ज्ञानरंजन के वक्तव्यों और व्याख्यानों के माध्यम से साहित्य को व्यापक सामाजिक संदर्भ में देखने की दृष्टि सामने आती है। आलोचक सूरज पालीवाल के अनुसार, पुस्तक में देश, समाज, साहित्य और धर्म के समकालीन संकटों पर विचार मिलता है। उनके अनुसार यह पुस्तक पाठक को लेखक के भीतर की उन परतों तक ले जाती है जो केवल उनकी कहानियों से पूरी तरह सामने नहीं आतीं।<ref>{{cite web |title=उपस्थिति का अर्थ (ज्ञानरंजन) : सूरज पालीवाल |url=https://samalochan.blogspot.com/2020/12/blog-post_31.html |website=समालोचन |date=31 दिसंबर 2020 |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref> == राजनीति, पूँजी और बाजार == ''उपस्थिति का अर्थ'' में ज्ञानरंजन के विचार साहित्यिक संसार तक सीमित नहीं रहते। पुस्तक में विकास की अवधारणाओं, पूँजी, बाजारवाद, संचार क्रांति और समकालीन राजनीतिक परिस्थितियों पर उनकी टिप्पणियाँ भी संकलित हैं। सेतु प्रकाशन द्वारा प्रकाशित पुस्तक के परिचय में इन विषयों को ज्ञानरंजन की सामाजिक और राजनीतिक दृष्टि से जोड़ा गया है।<ref>{{cite web |title=उपस्थिति का अर्थ |url=https://www.setuprakashan.com/books/upasthiti-ka-arth-by-gyanranjan/ |website=सेतु प्रकाशन |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref> == साहित्यिक संसार और 'पहल' == पुस्तक का एक महत्वपूर्ण आयाम ज्ञानरंजन के संपादकीय अनुभव और [[पहल]] पत्रिका से जुड़ी उनकी दृष्टि है। उनके वक्तव्यों और बातचीत में साहित्यिक संस्थाओं, लेखन की स्थितियों, लघु पत्रिकाओं और साहित्यिक जीवन के अंतर्विरोधों पर विचार मिलता है। गद्य कोश में प्रकाशित पुस्तक-समीक्षा के अनुसार, ''उपस्थिति का अर्थ'' ज्ञानरंजन के 'पहल' संपादन की अंतर्दृष्टि और उनके साहित्यिक व्यक्तित्व को समझने में सहायक है।<ref>{{cite web |title=ज्ञानरंजन की रचनात्मकता का बहुमूल्य दस्तावेज |url=https://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%9C_/_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%क्ला |website=गद्य कोश |access-date=5 सितंबर 2026 }}{{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == कविता और दूसरे साहित्यकार == पुस्तक में ज्ञानरंजन की साहित्यिक दृष्टि का एक पक्ष दूसरे रचनाकारों पर उनके वक्तव्यों और व्याख्यानों से सामने आता है। इनमें [[मुक्तिबोध]] और उनकी कविता 'अँधेरे में' तथा मराठी कवि श्रीपाद भालचंद्र जोशी पर दिए गए व्याख्यान शामिल हैं। इससे यह भी स्पष्ट होता है कि कहानीकार ज्ञानरंजन की साहित्यिक दृष्टि कविता और अन्य भारतीय भाषाओं के साहित्य तक विस्तृत थी।<ref>{{cite web |title=ज्ञानरंजन की रचनात्मकता का बहुमूल्य दस्तावेज |url=https://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%ञानरंजन_%E0%A4%की_%E0%A4रचनात्मकता_%E0%A4का_%E0%A4बहुमूल्य_%E0%A4दस्तावेज_/_स्मृति_शुक्ला |website=गद्य कोश |access-date=5 सितंबर 2026 }}{{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == संस्मरण और निजी जीवन == ''उपस्थिति का अर्थ'' में संस्मरणात्मक सामग्री ज्ञानरंजन के निजी और साहित्यिक जीवन के कुछ प्रसंगों को सामने लाती है। इनमें मुक्तिबोध से पहली मुलाकात और इलाहाबाद से जुड़ी स्मृतियों का उल्लेख विशेष रूप से किया गया है। पुस्तक के संस्मरणात्मक अंशों से लेखक के निजी अनुभव और उनके साहित्यिक संस्कारों के बीच संबंध को समझने का अवसर मिलता है।<ref>{{cite web |title=ज्ञानरंजन की रचनात्मकता का बहुमूल्य दस्तावेज |url=https://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%ज्ञानरंजन_की_%E0%A4रचनात्मकता_का_%E0%A4बहुमूल्य_%E0%A4दस्तावेज_/_स्मृति_शुक्ला |website=गद्य कोश |access-date=5 सितंबर 2026 }}{{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == साहित्यिक महत्व == ''उपस्थिति का अर्थ'' का महत्व इस बात में है कि यह ज्ञानरंजन के कहानीकार व्यक्तित्व से आगे उनके विचारक, वक्ता, संपादक और संस्मरणकार रूपों को एक साथ सामने लाती है। पुस्तक में साहित्यिक अनुभव और सामाजिक-राजनीतिक चिंतन एक-दूसरे से जुड़े हुए दिखाई देते हैं। आलोचक सूरज पालीवाल ने इसे ज्ञानरंजन के व्यक्तित्व की उन परतों को खोलने वाली पुस्तक माना है, जो उनके कथा-साहित्य से अलग माध्यमों में व्यक्त होती हैं।<ref>{{cite web |title=उपस्थिति का अर्थ (ज्ञानरंजन) : सूरज पालीवाल |url=https://samalochan.blogspot.com/2020/12/blog-post_31.html |website=समालोचन |date=31 दिसंबर 2020 |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref> इस दृष्टि से ''उपस्थिति का अर्थ'' को ज्ञानरंजन के कथेतर गद्य और उनके साहित्यिक-वैचारिक व्यक्तित्व को समझने वाली पुस्तक के रूप में देखा जा सकता है। यह ''कबाड़खाना'' के बाद उनके गद्य-संसार का विस्तार भी प्रस्तुत करती है।<ref>{{cite web |title=उपस्थिति का अर्थ |url=https://www.setuprakashan.com/books/upasthiti-ka-arth-by-gyanranjan/ |website=सेतु प्रकाशन |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ज्ञानरंजन की कृतियाँ]] [[श्रेणी:हिन्दी पुस्तकें]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्य]] rrqrsseozyyk0oefr8oddh56mwnlgha शिरीष खरे 0 1618809 6631805 6622852 2026-10-21T16:39:37Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6631805 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''शिरीष खरे''' शिरीष खरे की पत्रकारिता ग्रामीण भारत से संबंधित रही है। उन्होंने ''[[एक देश बारह दुनिया]]'' और ''[[नदी सिंदूरी]]'' पुस्तकें लिखी हैं।<ref>{{Cite web |url=https://www.ideasforindia.in/profile/shirish |title=Shirish Khare - Profile |website=Ideas for India |access-date=2026-09-08 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://scroll.in/article/1070383/hindi-nonfiction-an-excerpt-from-ek-desh-barah-duniya-by-shirish-khare |title=Hindi nonfiction: An excerpt from ‘Ek Desh, Barah Duniya’ by Shirish Khare |website=Scroll.in |date=16 July 2024 |access-date=2026-09-09 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.aajtak.in/literature/review/story/ek-desh-barah-duniya-book-review-of-shirish-khare-1366681-2021-12-02 |title=एक देश बारह दुनिया- हाशिये पर छूटे भारत की तस्वीर, एक खोजी रिपोर्ताज |website=आज तक |date=2 December 2021 |access-date=2026-09-08 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/news-archive/web/three-express-staffers-get-journalism-award/ |title=Three Express staffers get journalism award |website=The Indian Express |date=17 November 2013 |access-date=2026-09-08 }}</ref> ''[[एक देश बारह दुनिया]]'' भारत के विभिन्न वंचित समुदायों से संबंधित रिपोर्ताजों का संग्रह है। पुस्तक में ग्रामीण जीवन, आजीविका, विस्थापन और विकास से जुड़े विषयों का उल्लेख किया गया है।<ref>{{Cite web |url=https://scroll.in/article/1070383/hindi-nonfiction-an-excerpt-from-ek-desh-barah-duniya-by-shirish-khare |title=Hindi nonfiction: An excerpt from ‘Ek Desh, Barah Duniya’ by Shirish Khare |website=Scroll.in |date=16 July 2024 |access-date=2026-09-09 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.aajtak.in/literature/review/story/ek-desh-barah-duniya-book-review-of-shirish-khare-1366681-2021-12-02 |title=एक देश बारह दुनिया- हाशिये पर छूटे भारत की तस्वीर, एक खोजी रिपोर्ताज |website=आज तक |date=2 December 2021 |access-date=2026-09-08 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.thebookreviewindia.org/of-the-poor-and-the-marginalized/ |title=Of the Poor and the Marginalized |website=The Book Review |date=October 2022 |access-date=2026-09-12 }}</ref> ''[[नदी सिंदूरी]]'' में सिंदूरी नदी के आसपास के गाँव-अंचल और सामाजिक-सांस्कृतिक संबंधों को संस्मरणात्मक कथाओं के माध्यम से प्रस्तुत किया गया है।<ref>{{Cite web |url=https://scroll.in/article/1070448/hindi-memoir-an-excerpt-from-nadi-sinduri-by-shirish-khare |title=Hindi memoir: An excerpt from ‘Nadi Sinduri’ by Shirish Khare |website=Scroll.in |date=16 August 2024 |access-date=2026-09-09 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.aajtak.in/literature/review/story/nadi-sinduri-by-shirish-khare-reviewed-by-jai-prakash-pandey-in-sahitya-tak-book-cafe-1688239-2023-05-04 |title=साहित्य तक बुक कैफे में शिरीष खरे की पुस्तक 'नदी सिंदूरी' की समीक्षा |website=आज तक |date=4 May 2023 |access-date=2026-09-08 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ndtv.in/literature/book-nadi-sindoori-shirish-khare-pulls-village-left-behind-with-words-5369584 |title=नदी सिंदूरी: पीछे छूटे गांव को शब्दों से खींचते शिरीष खरे |website=NDTV |date=4 April 2024 |access-date=2026-09-08 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.amarujala.com/kavya/book-review/shirish-khare-book-nadi-sinduri-review-in-hindi-2023-03-31 |title='नदी सिंदूरी' में एक गोंड बहुल गांव में खो रही संस्कृति की स्मृति कथा |website=अमर उजाला काव्य |date=31 March 2023 |access-date=2026-09-12 }} {{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> खरे को 2013 में [[भारतीय प्रेस परिषद]] का राष्ट्रीय पत्रकारिता उत्कृष्टता पुरस्कार मिला।<ref>{{Cite web |url=https://www.presscouncil.nic.in/WriteReadData/PDF/AnnualReport2014.pdf |title=Annual Report 2013-14 |website=Press Council of India |access-date=2026-09-08 }}</ref> उन्हें [[पापुलेशन फर्स्ट]] द्वारा [[संयुक्त राष्ट्र जनसंख्या कोष]] के सहयोग से दिया जाने वाला [[लाडली मीडिया अवॉर्ड]] भी मिला है।<ref>{{Cite web |url=https://www.exchange4media.com/media-others-news/unfpa-laadli-media-awardswinners-for-gender-sensitivitywestern-region2009-10-announced-36702.html |title=UNFPA-Laadli Media Awards: Winners for Gender Sensitivity announced |website=Exchange4Media |date=10 December 2009 |access-date=2026-09-08 }}</ref> ''एक देश बारह दुनिया'' के लिए उन्हें 2022 में [[स्वयं प्रकाश स्मृति सम्मान]] दिया गया।<ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/national/shirish-khare-will-awarded-swayam-prakash-smriti-samman-for-ek-desh-barah-duniya-rjh |title=शिरीष खरे को 'एक देश बारह दुनिया' के लिए स्वयं प्रकाश स्मृति सम्मान |website=प्रभात खबर |date=20 October 2022 |access-date=2026-09-08 }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ}} eszlivovq0mzcy3d8e0oqqn0mtdzeiy नर्मदा की सहायक नदियाँ 0 1618822 6631810 6621549 2026-10-21T16:52:00Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[नर्मदा नदी]] को अनुप्रेषित 6631810 wikitext text/x-wiki #अनुप्रेषित[[नर्मदा नदी]] b06pjwjjvzejbql180j8x48bnw2ouw2 अकहानी 0 1618852 6631809 6613902 2026-10-21T16:47:14Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6631809 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''अकहानी''' [[हिन्दी साहित्य]] में 1960 के दशक में उभरी कहानी की एक प्रवृत्ति थी, जिसे [[नई कहानी]] के बाद विकसित हुई [[साठोत्तरी कहानी]] की आरंभिक धाराओं में गिना जाता है। [[ज्ञानरंजन]], [[गंगाप्रसाद विमल]], [[रवीन्द्र कालिया]], [[दूधनाथ सिंह]], [[जगदीश चतुर्वेदी]], [[राजकमल चौधरी]] और अन्य कहानीकारों की रचनाओं के संदर्भ में अकहानी की चर्चा हुई है। इसके साथ जुड़े लेखकों की रचनात्मक दृष्टि और शिल्प में पर्याप्त भिन्नता थी, इसलिए इसे एक संगठित साहित्यिक आंदोलन मानने को लेकर आलोचकों में मतभेद भी रहा है।<ref name="inflibnet">{{cite web |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/hinp01/chapter/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B8/ |title=हिन्दी कहानी का विकास |publisher=INFLIBNET Centre |access-date=13 सितंबर 2026}}</ref> अकहानी की पृष्ठभूमि [[नई कहानी]] के बाद हिन्दी कहानी में आए बदलावों से जुड़ी थी। 1960 के आसपास कहानीकारों की एक पीढ़ी पारंपरिक कथानक, घटना-केंद्रितता और पूर्वनिर्धारित जीवन-मूल्यों से अलग कहानी लिखने की ओर बढ़ रही थी। इस प्रवृत्ति में व्यक्ति की मानसिक स्थिति, अकेलापन, अजनबीपन, ऊब, संत्रास, निरर्थकता-बोध और संबंधों में पैदा होने वाले तनाव को कथा का आधार बनाया गया। अकहानी को पश्चिमी साहित्य में विकसित 'एंटी-स्टोरी' की अवधारणा से प्रभावित प्रवृत्ति के रूप में भी देखा गया है।<ref name="hindwi">{{cite web |url=https://www.hindwi.org/aalochna/ikai-do-hindwi-desk-aalochna |title=इकाई–दो : आलोचनात्मक लेखन |publisher=[[हिन्दवी]] |access-date=13 सितंबर 2026}}</ref> अकहानी में कहानी के पारंपरिक ढाँचे की जगह अनुभव और मनःस्थितियों को प्राथमिकता दी गई। घटनाओं के क्रम और स्पष्ट कथानक की अपेक्षा पात्र के आंतरिक द्वंद्व, संबंधों की जटिलता और जीवन के असंगत अनुभवों को अभिव्यक्ति देने पर जोर दिखाई देता है। शिल्प के स्तर पर भी रैखिक कथानक से हटकर प्रयोग किए गए। इस कारण अकहानी की कई रचनाओं में कहानी कहने की पारंपरिक अपेक्षाएँ टूटती हुई दिखाई देती हैं।<ref name="ignou">{{cite web |url=https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/80917/1/Block-1.pdf |title=हिंदी कहानी का विकास, नई कहानी, साठोत्तरी कहानी |publisher=[[इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय]] |access-date=13 सितंबर 2026}}</ref> [[ज्ञानरंजन]] की कहानियों को भी अकहानी और साठोत्तरी कहानी की चर्चा में रखा जाता है। इसी दौर के [[गंगाप्रसाद विमल]], [[रवीन्द्र कालिया]], [[दूधनाथ सिंह]], [[जगदीश चतुर्वेदी]], [[राजकमल चौधरी]] और अन्य कहानीकारों की रचनाओं में कथा और शिल्प के स्तर पर अलग-अलग प्रयोग दिखाई देते हैं। हालांकि इन सभी लेखकों को एक ही साहित्यिक कार्यक्रम या घोषणापत्र से जोड़ना उचित नहीं माना गया है।<ref name="inflibnet" /> अकहानी का प्रभाव अपेक्षाकृत सीमित अवधि तक रहा। इसके बाद हिन्दी कहानी में [[सचेतन कहानी]], [[सहज कहानी]], [[समान्तर कहानी]] और [[जनवादी कहानी]] जैसी विभिन्न प्रवृत्तियाँ सामने आईं। इस प्रकार अकहानी को हिन्दी कहानी के उस संक्रमणकाल की प्रवृत्ति के रूप में देखा जा सकता है, जिसमें कहानीकारों ने कथानक, चरित्र और कहानी की पारंपरिक संरचना को नए ढंग से देखने का प्रयास किया।<ref name="ignou" /> अकहानी को लेकर आलोचना में मतभेद बना रहा है। कुछ साहित्येतिहासों और आलोचनात्मक अध्ययनों में इसे हिन्दी कहानी के एक आंदोलन या प्रवृत्ति के रूप में दर्ज किया गया है, जबकि स्वयं इससे जुड़े कुछ लेखकों ने बाद में इसे संगठित आंदोलन मानने से इनकार किया। गंगाप्रसाद विमल ने 2006 के एक साक्षात्कार में कहा था कि 'अकहानी' नाम से कोई लिखित और संगठित आंदोलन नहीं था।<ref name="ajkal">{{cite web |url=https://www.publicationsdivision.nic.in/journals/Journalarchives/Ajkal/Ajkal-Hindi/2006/August/Ajkal_2006_August_pdf.pdf |title=अकहानी और हिन्दी कहानी के आंदोलन |publisher=[[प्रकाशन विभाग]] |work=[[आजकल]] |date=अगस्त 2006 |access-date=13 सितंबर 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ}} [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:हिन्दी कहानी]] [[श्रेणी:साहित्यिक आंदोलन]] 6f7t25wqp3cds94odadyyzdri3i1ky1 देहाती दुनिया - 1926 0 1619170 6631808 6616556 2026-10-21T16:46:47Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6631808 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''देहाती दुनिया''' [[हिंदी साहित्य]] के [[उपन्यास]]कार और संपादक [[शिवपूजन सहाय]] द्वारा रचित हिंदी उपन्यास है। इसका प्रथम पूर्ण प्रकाशन 1926 में लहेरियासराय स्थित हिन्दी पुस्तक भंडार से हुआ था।<ref>{{cite web |title=देहाती दुनिया |url=https://www.hindwi.org/ebooks/detail/dehati-duniya-shivpujan-sahay-ebooks |website=हिन्दवी |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> उपन्यास में [[बिहार]] के भोजपुर अंचल के ग्रामीण जीवन, उसकी सामाजिक संरचना, लोक-संस्कृति, बोली-बानी और दैनिक जीवन का चित्रण किया गया है।<ref>{{cite web |title=आँचलिकता की अवधारणा और हिन्दी उपन्यास |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/hinp06/chapter/61/ |website=INFLIBNET |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> == प्रकाशन == देहाती दुनिया का लेखन और प्रकाशन एक से अधिक चरणों में हुआ। इसका आरंभिक रूप 1922-23 के आसपास तैयार हुआ था। बाद में पांडुलिपि के नष्ट हो जाने के कारण शिवपूजन सहाय ने इसे पुनः लिखा। इसका पूर्ण रूप 1926 में प्रकाशित हुआ।<ref>{{cite web |title='देहाती दुनिया': शती-प्रसंग |url=https://vagishwari.blogspot.com/2025/08/ |website=वागीश्वरी |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> == कथावस्तु == देहाती दुनिया में किसी एक केंद्रीय पात्र की कथा के बजाय ग्रामीण समाज के विभिन्न पात्रों और प्रसंगों के माध्यम से एक पूरे अंचल का सामाजिक जीवन प्रस्तुत किया गया है। उपन्यास में ग्रामीण परिवार, जातिगत संबंध, आर्थिक विषमता, जमींदारी व्यवस्था, स्त्री की सामाजिक स्थिति, लोकविश्वास, रीति-रिवाज और ग्रामीण जीवन की विविध गतिविधियाँ दिखाई देती हैं। उपन्यास का ग्रामीण संसार किसी एक काल्पनिक या सामान्यीकृत 'भारतीय गाँव' के रूप में नहीं, बल्कि एक विशिष्ट अंचल की भाषा और सामाजिक व्यवहार के साथ प्रस्तुत होता है। इसी कारण आलोचना में अंचल को इस उपन्यास के प्रमुख संरचनात्मक तत्व के रूप में देखा गया है।<ref>{{cite web |title=देहाती दुनिया |url=https://vibhutimurty.blogspot.com/2020/01/1926.html |website=विभूतिमूर्ति |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> == भाषा और शैली == उपन्यास की प्रमुख विशेषताओं में इसकी ग्रामीण और आंचलिक भाषा है। इसमें भोजपुरी क्षेत्र की बोलचाल, स्थानीय शब्दावली, मुहावरों, कहावतों और लोकगीतों का प्रयोग मिलता है। आलोचकों ने इसकी भाषा को ग्रामीण जीवन की अभिव्यक्ति से जोड़कर देखा है।<ref>{{cite web |title=आँचलिकता की अवधारणा और हिन्दी उपन्यास |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/hinp06/chapter/61/ |website=INFLIBNET |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> शिवपूजन सहाय की रचना-भाषा का उद्देश्य केवल ग्रामीण वातावरण उत्पन्न करना नहीं था, बल्कि ग्रामीण पात्रों के अनुभवों और सामाजिक व्यवहार को उनकी अपनी बोलचाल के निकट प्रस्तुत करना भी था। == आंचलिक उपन्यास के रूप में == देहाती दुनिया को हिंदी के आरंभिक [[आंचलिक उपन्यास]]ों में गिना जाता है। कई स्रोत इसे हिंदी का पहला आंचलिक उपन्यास मानते हैं।<ref>{{cite web |title=100 साल बाद भी अमर है 'देहाती दुनिया' |url=https://www.jagran.com/bihar/buxar-dehati-duniya-100-years-iconic-hindi-novel-of-acharya-shivpujan-sahay-40332394.html |website=दैनिक जागरण |date=7 अगस्त 2026 |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=देहाती दुनिया |url=https://www.publicationsdivision.nic.in/journals/Journalarchives/Ajkal/Ajkal-Hindi/1993/June/Ajkal_1993_June_pdf.pdf |website=प्रकाशन विभाग, भारत सरकार |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> हालाँकि हिंदी साहित्य के इतिहास में इसे लेकर मतभेद भी हैं। INFLIBNET के अनुसार कुछ विद्वान मन्नन द्विवेदी के रामलाल (1914; कुछ मतों के अनुसार 1917) को हिंदी का पहला आंचलिक उपन्यास मानते हैं, जबकि नलिन विलोचन शर्मा ने देहाती दुनिया को महत्वपूर्ण आंचलिक उपन्यास माना। बाद में [[फणीश्वरनाथ रेणु]] के [[मैला आँचल]] (1954) के प्रकाशन के बाद आंचलिक उपन्यास की अवधारणा हिंदी आलोचना में अधिक स्पष्ट रूप से स्थापित हुई।<ref>{{cite web |title=आँचलिकता की अवधारणा और हिन्दी उपन्यास |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/hinp06/chapter/61/ |website=INFLIBNET |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> इस प्रकार देहाती दुनिया को हिंदी के आंचलिक उपन्यास की परंपरा की एक प्रारंभिक और महत्वपूर्ण कृति माना जाता है। == 'माता का आँचल' == उपन्यास का एक अंश ''''माता का आँचल'''' हिंदी की पाठ्यपुस्तकों में शामिल रहा है। इसमें बालक भोलानाथ, उसके पिता के साथ उसके संबंध, ग्रामीण बच्चों के खेल, घरेलू जीवन और भय की स्थिति में माँ की शरण लेने का प्रसंग प्रमुख है।<ref>{{cite web |title=शिवपूजन सहाय |url=https://www.hindwi.org/authors/shivpujan-sahay/profile |website=हिन्दवी |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> 'माता का आँचल' के माध्यम से ग्रामीण बचपन, पारिवारिक संबंधों और लोकजीवन का चित्रण सामने आता है। यह अंश देहाती दुनिया की लोकप्रियता का एक प्रमुख कारण रहा है। == साहित्यिक महत्त्व == देहाती दुनिया का महत्व मुख्यतः ग्रामीण जीवन को उसके विशिष्ट भौगोलिक और सांस्कृतिक संदर्भ में प्रस्तुत करने के कारण माना जाता है। इसमें ग्रामीण समाज को केवल प्राकृतिक सौंदर्य या लोक-संस्कृति के रूप में नहीं, बल्कि सामाजिक संबंधों, आर्थिक विषमता, जातिगत संरचना और लैंगिक संबंधों सहित प्रस्तुत किया गया है। उपन्यास की एक विशेषता यह भी है कि इसमें अंचल की भाषा और लोक-संस्कृति कथा की संरचना का हिस्सा बनती है। इसी कारण इसे हिंदी में आंचलिक कथा-परंपरा के आरंभिक विकास के संदर्भ में देखा जाता है।<ref>{{cite web |title=हिन्दी के आँचलिक उपन्यास |url=https://www.publicationsdivision.nic.in/journals/Journalarchives/Ajkal/Ajkal-Hindi/1991/September/Ajkal_1991_September_pdf.pdf |website=प्रकाशन विभाग, भारत सरकार |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> == लेखक == [[शिवपूजन सहाय]] (1893–1963) हिंदी के उपन्यासकार, कथाकार, संपादक और भाषा-संशोधक थे। उन्हें 1960 में [[पद्म भूषण]] से सम्मानित किया गया था। उनकी प्रमुख रचनाओं में देहाती दुनिया, विभूति, वे दिन वे लोग, बिंब-प्रतिबिंब और ग्राम सुधार शामिल हैं।<ref>{{cite web |title=शिवपूजन सहाय का जीवन परिचय |url=https://www.hindwi.org/authors/shivpujan-sahay/profile |website=हिन्दवी |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ}} aanrf072cvx6zgahgg3hjtuq1uliz2h तूफ़ानों के बीच 0 1619171 6631807 6624757 2026-10-21T16:46:33Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6631807 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''तूफानों के बीच''' [[रांगेय राघव]] द्वारा रचित हिंदी [[रिपोर्ताज]] है। यह [[बंगाल का अकाल 1943|बंगाल के अकाल]] की पृष्ठभूमि में लिखा गया है। रांगेय राघव ने 1942 में अकालग्रस्त बंगाल की यात्रा की थी और इस यात्रा के अनुभवों के आधार पर यह रिपोर्ताज लिखा।<ref>{{cite web |title=रांगेय राघव का जीवन परिचय |url=https://www.hindwi.org/authors/rangey-raghav/profile |website=हिन्दवी |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rangey Raghav |url=https://books.google.com/books/about/Murdon_Ka_Tila.html?id=4evo34_M4U8C |website=Google Books |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> == रचना और प्रकाशन == तूफानों के बीच रांगेय राघव की कथेत्तर रचनाओं में प्रमुख है और इसे उनके एकमात्र रिपोर्ताज के रूप में भी उल्लेखित किया गया है।<ref>{{cite web |title=रांगेय राघव का जीवन परिचय |url=https://www.hindwi.org/authors/rangey-raghav/profile |website=हिन्दवी |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> रचना का आधार 1942 में रांगेय राघव की बंगाल-यात्रा और वहाँ अकाल की स्थिति का प्रत्यक्ष अनुभव था।<ref>{{cite web |title=रांगेय राघव का जीवन परिचय |url=https://www.hindwi.org/authors/rangey-raghav/profile |website=हिन्दवी |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> उपलब्ध आधुनिक संस्करणों में तूफानों के बीच राधाकृष्ण प्रकाशन और अन्य प्रकाशकों से प्रकाशित हुआ है। राधाकृष्ण प्रकाशन के एक संस्करण में इसके 96 पृष्ठ हैं और ISBN 9788183615365 दिया गया है।<ref>{{cite web |title=तूफानों के बीच |url=https://prayog.pustak.org/index.php/books/bookdetails/13650 |website=पुस्तक.ऑर्ग |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> == विषयवस्तु == तूफानों के बीच में बंगाल के अकाल से उत्पन्न मानवीय संकट का वर्णन किया गया है। रचना में अकाल को केवल खाद्यान्न की कमी के रूप में नहीं, बल्कि उससे उत्पन्न सामाजिक और मानवीय संकट के रूप में देखा गया है। रांगेय राघव अकालग्रस्त लोगों की स्थिति, भूख, निर्धनता और जीवन-संघर्ष को प्रत्यक्ष अनुभवों और दृश्यात्मक वर्णन के माध्यम से प्रस्तुत करते हैं। इस कारण रचना को बंगाल के अकाल का एक महत्वपूर्ण साहित्यिक दस्तावेज माना गया है।<ref>{{cite web |title=रिपोर्ताज एवं विभिन्न क्षेत्रों में फीचर लेखन |url=https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/111883/1/Unit-1.pdf |website=ई-ज्ञानकोश, इग्नू |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> == संरचना == तूफानों के बीच को चार प्रमुख खंडों में विभाजित बताया गया है। इनके नाम ''''बाँध भाँगे दाओ'''', ''''एक रात'''', ''''मरेंगे साथ जिएंगे साथ'''' और ''''अदम्य जीवन'''' हैं।<ref>{{cite web |title=रांगेय राघव का रिपोर्ताज ‘तूफानों के बीच’- बंगाल के अकाल का एक संवेदनशील वर्णन |url=https://www.opiniontandoor.in/rangey-raghav-reportage-bengal-famine/ |website=Opinion Tandoor |date=10 अगस्त 2020 |access-date=18 सितंबर 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इन खंडों में अकाल की अलग-अलग परिस्थितियों और उससे प्रभावित मनुष्यों के जीवन को प्रस्तुत किया गया है। रचना का केंद्र घटनाओं के समाचारात्मक विवरण के साथ-साथ उनके मानवीय प्रभावों पर है। == रिपोर्ताज के रूप में == रिपोर्ताज हिंदी गद्य की वह विधा है जिसमें किसी घटना या परिस्थिति के प्रत्यक्ष अनुभव, घटनास्थल और तथ्यात्मक आधार को साहित्यिक अभिव्यक्ति के साथ प्रस्तुत किया जाता है। रांगेय राघव ने तूफानों के बीच में प्रत्यक्ष अनुभव और साहित्यिक वर्णन को जोड़ा। इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय के अध्ययन-सामग्री में इसे 1942 के बंगाल अकाल का जीवंत दस्तावेज बताया गया है।<ref>{{cite web |title=रिपोर्ताज एवं विभिन्न क्षेत्रों में फीचर लेखन |url=https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/111883/1/Unit-1.pdf |website=ई-ज्ञानकोश, इग्नू |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> भारत सरकार के प्रकाशन विभाग की अध्ययन-सामग्री में भी रांगेय राघव को प्रमुख रिपोर्ताज लेखकों में शामिल करते हुए तूफानों के बीच का उल्लेख किया गया है।<ref>{{cite web |title=रिपोर्ताज एवं रेखाचित्र |url=https://www.chdpublication.education.gov.in/pdf/CRC%20Advance%20Diploma-kit-2%20%28%20Final%20Book%29.pdf |website=प्रकाशन विभाग, भारत सरकार |access-date=18 सितंबर 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == बंगाल का अकाल == तूफानों के बीच का संबंध [[बंगाल का अकाल 1943|1943 के बंगाल अकाल]] से है। यह अकाल [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान बंगाल में उत्पन्न हुआ और इसमें बड़ी संख्या में लोगों की मृत्यु हुई। अकाल के कारणों और उसमें औपनिवेशिक शासन की नीतियों की भूमिका पर इतिहासकारों के बीच विस्तृत चर्चा हुई है। रांगेय राघव की रचना में अकाल को उसके मानवीय प्रभावों के स्तर पर देखा गया है। भूख और अभाव से उत्पन्न परिस्थितियाँ रचना के केंद्र में हैं। इस दृष्टि से यह कृति अकाल के आर्थिक या राजनीतिक इतिहास के साथ-साथ उसके मानवीय अनुभव को समझने के लिए साहित्यिक स्रोत के रूप में भी देखी जाती है। == मानवीय दृष्टि == रचना की प्रमुख विशेषता अकालग्रस्त मनुष्यों के प्रति लेखक की संवेदनशील दृष्टि है। तूफानों के बीच में अकाल केवल एक ऐतिहासिक घटना नहीं रहता, बल्कि भूख, मृत्यु, विस्थापन और जीवन बचाने के संघर्ष के रूप में सामने आता है। रांगेय राघव ने अपनी विशिष्ट वर्णन शैली और मानवीय सरोकारों के माध्यम से अकाल की परिस्थितियों को प्रस्तुत किया। पुस्तक के आधुनिक प्रकाशकीय परिचय में भी इसकी वर्णन शैली और व्यापक मानवीय सरोकारों को इसकी प्रमुख विशेषताओं में रखा गया है।<ref>{{cite web |title=तूफानों के बीच |url=https://rekhtabooks.com/products/toofano-ke-beech |website=रेख़्ता बुक्स |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> == साहित्यिक महत्त्व == तूफानों के बीच हिंदी रिपोर्ताज के विकास में महत्वपूर्ण रचना मानी जाती है। इसमें पत्रकारिता से प्राप्त प्रत्यक्ष अनुभव और साहित्यिक अभिव्यक्ति का संयोजन दिखाई देता है। रचना का महत्व इस बात में भी है कि लेखक ने अकाल जैसी व्यापक ऐतिहासिक घटना को सामान्य लोगों के जीवन और अनुभवों के स्तर पर प्रस्तुत किया। इस कारण यह कृति हिंदी के कथेत्तर साहित्य में बंगाल अकाल के साहित्यिक दस्तावेज के रूप में चर्चित रही है।<ref>{{cite web |title=शून्यकाल : रांगेय राघव की संवेदनाओं को समझने का प्रवेश द्वार है रिपोर्ताज “तूफानों के बीच” |url=https://sharadakshara.blogspot.com/2025/03/blog-post_28.html |website=शारदाक्षरा |date=28 मार्च 2025 |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> रांगेय राघव के साहित्यिक परिचय में भी तूफानों के बीच को उनके एकमात्र रिपोर्ताज के रूप में दर्ज किया गया है।<ref>{{cite web |title=रांगेय राघव का जीवन परिचय |url=https://www.hindwi.org/authors/rangey-raghav/profile |website=हिन्दवी |access-date=18 सितंबर 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ}} 8nnn3besry77dfm06bi505sjhne21cx मेरी माँ मेरी गैंगस्टर 0 1619186 6631806 6616801 2026-10-21T16:40:30Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6631806 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''मेरी माँ मेरी गैंगस्टर''' [[अरुंधति रॉय]] की संस्मरणात्मक पुस्तक है। यह उनकी अंग्रेज़ी पुस्तक ''Mother Mary Comes to Me'' का हिंदी अनुवाद है, जो 2025 में प्रकाशित हुई थी। पुस्तक में रॉय अपनी माँ [[मैरी रॉय]] के साथ संबंधों, बचपन और पारिवारिक जीवन से जुड़ी स्मृतियों को प्रस्तुत करती हैं। [[File:मेरी माँ मेरी गैंगस्टर.jpg|thumb|right|''मेरी माँ मेरी गैंगस्टर'' का पहला संस्करण]] == विषयवस्तु == पुस्तक में अरुंधति रॉय अपनी माँ मैरी रॉय के साथ अपने संबंधों और उनसे जुड़ी स्मृतियों को केंद्र में रखती हैं। इसमें उनके बचपन, परिवार, आयमनम में बिताए समय, दिल्ली आने और बाद के जीवन के प्रसंग शामिल हैं। माँ-बेटी के बीच निकटता, मतभेद, दूरी और संबंधों में आए बदलावों को रॉय अपने दृष्टिकोण से प्रस्तुत करती हैं। रॉय के अनुसार, यह पुस्तक उनकी आत्मकथा या उनकी माँ की जीवनी नहीं है। उन्होंने इसे दो स्त्रियों के जीवन और उनके संबंधों को देखने वाली पुस्तक के रूप में बताया है। == प्रकाशन == ''मेरी माँ मेरी गैंगस्टर'' का हिंदी अनुवाद [[प्रभात सिंह]] ने किया है। इसका हिंदी संस्करण [[राजकमल प्रकाशन]] द्वारा 2026 में प्रकाशित किया गया। पुस्तक 376 पृष्ठों की है और इसका ISBN 9789377370107 है। ddub27umj2ebsmzwj7h955sl7ie7s43 विकिपीडिया:आँकड़े/2026/अक्टूबर 4 1619641 6631762 6631485 2026-10-21T12:14:19Z NeechalBOT 98381 statistics 6631762 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =1-10-2026 6:14 |Pages = 1394004 |dPages = 53 |Articles = 171815 |dArticles = 37 |Edits = 6606382 |dEdits = 583 |Files = 4702 |dFiles = 0 |Users = 928402 |dUsers = 162 |Ausers = 1129 |dAusers = 4 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =2-10-2026 6:14 |Pages = 1394058 |dPages = 54 |Articles = 171836 |dArticles = 21 |Edits = 6606949 |dEdits = 567 |Files = 4702 |dFiles = 0 |Users = 928597 |dUsers = 195 |Ausers = 1129 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =3-10-2026 6:14 |Pages = 1394150 |dPages = 92 |Articles = 171864 |dArticles = 28 |Edits = 6607670 |dEdits = 721 |Files = 4704 |dFiles = 2 |Users = 928786 |dUsers = 189 |Ausers = 1129 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =4-10-2026 6:14 |Pages = 1394089 |dPages = -61 |Articles = 171851 |dArticles = -13 |Edits = 6608106 |dEdits = 436 |Files = 4705 |dFiles = 1 |Users = 928958 |dUsers = 172 |Ausers = 1076 |dAusers = -53 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =5-10-2026 6:14 |Pages = 1394104 |dPages = 15 |Articles = 171871 |dArticles = 20 |Edits = 6608420 |dEdits = 314 |Files = 4707 |dFiles = 2 |Users = 929124 |dUsers = 166 |Ausers = 1076 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =6-10-2026 6:14 |Pages = 1394107 |dPages = 3 |Articles = 171867 |dArticles = -4 |Edits = 6608839 |dEdits = 419 |Files = 4711 |dFiles = 4 |Users = 929293 |dUsers = 169 |Ausers = 1076 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =7-10-2026 6:14 |Pages = 1394121 |dPages = 14 |Articles = 171894 |dArticles = 27 |Edits = 6609465 |dEdits = 626 |Files = 4714 |dFiles = 3 |Users = 929487 |dUsers = 194 |Ausers = 1061 |dAusers = -15 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =8-10-2026 6:14 |Pages = 1394148 |dPages = 27 |Articles = 171941 |dArticles = 47 |Edits = 6610059 |dEdits = 594 |Files = 4715 |dFiles = 1 |Users = 929672 |dUsers = 185 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =9-10-2026 6:14 |Pages = 1394180 |dPages = 32 |Articles = 171966 |dArticles = 25 |Edits = 6610624 |dEdits = 565 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 929832 |dUsers = 160 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =10-10-2026 6:14 |Pages = 1394178 |dPages = -2 |Articles = 171996 |dArticles = 30 |Edits = 6611178 |dEdits = 554 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 930023 |dUsers = 191 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =11-10-2026 6:14 |Pages = 1394191 |dPages = 13 |Articles = 172012 |dArticles = 16 |Edits = 6611655 |dEdits = 477 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 930195 |dUsers = 172 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =12-10-2026 6:14 |Pages = 1394210 |dPages = 19 |Articles = 172018 |dArticles = 6 |Edits = 6611908 |dEdits = 253 |Files = 4717 |dFiles = 2 |Users = 930362 |dUsers = 167 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =13-10-2026 6:14 |Pages = 1394248 |dPages = 38 |Articles = 172033 |dArticles = 15 |Edits = 6612179 |dEdits = 271 |Files = 4717 |dFiles = 0 |Users = 930545 |dUsers = 183 |Ausers = 1042 |dAusers = -19 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =14-10-2026 6:14 |Pages = 1394297 |dPages = 49 |Articles = 172054 |dArticles = 21 |Edits = 6612586 |dEdits = 407 |Files = 4717 |dFiles = 0 |Users = 930709 |dUsers = 164 |Ausers = 1042 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =15-10-2026 6:14 |Pages = 1394297 |dPages = 0 |Articles = 172053 |dArticles = -1 |Edits = 6612990 |dEdits = 404 |Files = 4716 |dFiles = -1 |Users = 930896 |dUsers = 187 |Ausers = 1042 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =16-10-2026 6:14 |Pages = 1394330 |dPages = 33 |Articles = 172082 |dArticles = 29 |Edits = 6613377 |dEdits = 387 |Files = 4717 |dFiles = 1 |Users = 931071 |dUsers = 175 |Ausers = 1020 |dAusers = -22 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =17-10-2026 6:14 |Pages = 1394349 |dPages = 19 |Articles = 172088 |dArticles = 6 |Edits = 6613584 |dEdits = 207 |Files = 4718 |dFiles = 1 |Users = 931256 |dUsers = 185 |Ausers = 1020 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =18-10-2026 6:14 |Pages = 1394370 |dPages = 21 |Articles = 172098 |dArticles = 10 |Edits = 6613890 |dEdits = 306 |Files = 4719 |dFiles = 1 |Users = 931441 |dUsers = 185 |Ausers = 1020 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =19-10-2026 6:14 |Pages = 1394389 |dPages = 19 |Articles = 172110 |dArticles = 12 |Edits = 6614185 |dEdits = 295 |Files = 4720 |dFiles = 1 |Users = 931615 |dUsers = 174 |Ausers = 1015 |dAusers = -5 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =20-10-2026 6:14 |Pages = 1394407 |dPages = 18 |Articles = 172115 |dArticles = 5 |Edits = 6614632 |dEdits = 447 |Files = 4720 |dFiles = 0 |Users = 931810 |dUsers = 195 |Ausers = 1015 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =21-10-2026 6:14 |Pages = 1394430 |dPages = 23 |Articles = 172126 |dArticles = 11 |Edits = 6614908 |dEdits = 276 |Files = 4720 |dFiles = 0 |Users = 931954 |dUsers = 144 |Ausers = 1015 |dAusers = 0 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> f2l9m5q870l7tlx625zrbcfk6datlnh 2025 भारत–पाकिस्तान बाढ़ 0 1619899 6631872 6627757 2026-10-22T04:05:06Z QuestForTrueTruth 852879 2026 में आई बाढ़ के बारे में जानकारी दी गई है। 6631872 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} अगस्त और सितंबर 2025 में, व्यापक बाढ़ ने पूर्वी पाकिस्तान और उत्तरी भारत के कुछ हिस्सों को प्रभावित किया। यह बाढ़ भारतीय राज्य [[हिमाचल प्रदेश]] और भारत-प्रशासित केंद्र शासित प्रदेश [[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]] के पर्वतीय क्षेत्रों में हुई विशेष रूप से भारी मानसूनी वर्षा के कारण आई थी। परिणामस्वरूप आई अचानक बाढ़ ने भारतीय अधिकारियों को भारत और पाकिस्तानी पंजाब दोनों में बहने वाली कई नदियों पर बांध खोलने के लिए मजबूर किया, जिससे निचले इलाकों में व्यापक बाढ़ आ गई। पाकिस्तान के पंजाब प्रांत में 1400 से अधिक गाँव बाढ़ से प्रभावित हुए,<ref>{{Cite news |last=Khan |first=Aina J. |date=2025-08-30 |title='The water left nothing': Pakistan's Punjab province reels from deadly floods |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/aug/30/pakistan-punjab-province-deadly-floods-disease |access-date=2025-09-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2025-09-03 |title=Punjab: Floods ravage Indian state killing 30 and submerging 1,400 villages |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg4g95y7pjo |access-date=2025-09-06 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> जबकि भारतीय राज्य पंजाब में भी 1400 गाँव, तथा हरियाणा के 2748 गांव प्रभावित हुए,<ref>{{cite web |title=Haryana Flood: 5 जिलों में माइनर, ड्रेनें-तटबंध टूटे...यहां घग्गर ओवरफ्लो, 2748 गांव डूबे, यमुना में कटाव जारी |url=https://www.amarujala.com/amp/photo-gallery/haryana/chandigarh-haryana/haryana-flood-2025-waterlogging-breached-embankments-in-5-districts-100-villages-affected-2025-09-07 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> जिससे पाकिस्तान में 1.2 मिलियन से अधिक और भारत में 300,000 लोग विस्थापित हुए।<ref>{{Cite web |date=2025-08-28 |title=Punjab floods kill 17 as Chenab, Ravi, Sutlej rivers remain dangerously high |url=https://tribune.com.pk/story/2563685/punjab-floods-devastate-over-1400-villages-displace-12m-people |access-date=2025-09-06 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref name=":0" /> == प्रभावित क्षेत्र == अगस्त भर भारत-प्रशासित कश्मीर में भारी बारिश होती रही, जिसमें 14 अगस्त को किश्तवाड़ में बड़े पैमाने पर बादल फटने की घटना हुई, जिसमें 68 लोगों की मौत हो गई। अगस्त के अंत में, जम्मू और कश्मीर में और अधिक नदियों का जलस्तर बढ़ने लगा। दो दिन बाद, कठुआ में बादल फटा, जिसमें 7 लोगों की मौत हो गई और कई अन्य घायल हो गए।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/jammu-and-kashmir/heavy-overnight-rains-cloudburst-cut-off-remote-village-in-jks-kathua-death/article69943070.ece|title=Kathua cloudbursts, landslip: At least seven dead, five injured|work=The Hindu|date=17 August 2025|access-date=17 November 2025}}</ref> 25 अगस्त को, भारत सरकार ने पाकिस्तान को तवी नदी पर बने बांधों से पानी छोड़े जाने के बारे में सूचित किया, जो जम्मू से होकर पाकिस्तान के पंजाब प्रांत के सियालकोट जिले में बहती है।<ref>{{Cite web |date=2025-08-25 |title=First contact since May: India sounds flood alarm for Pakistan on Tawi River - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/first-contact-since-may-india-sounds-flood-alarm-for-pakistan-on-tawi-river-490918-2025-08-25 |access-date=2025-09-10 |website=Business Today |language=en}}</ref> इसके बाद पाकिस्तान ने प्रांत के उत्तरपूर्वी क्षेत्रों से कम से कम 125,000 लोगों को भी सुरक्षित स्थानों पर पहुँचाया।<ref>{{Cite web |title=Pakistan evacuates thousands as India releases water from swollen rivers |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/8/26/pakistan-evacuates-thousands-as-india-releases-water-from-swollen-rivers |access-date=2025-09-10 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>कसूर में, 75,000 लोगों को सुरक्षित स्थानों पर पहुँचाया गया, जबकि सतलुज के किनारे बहावलनगर में, 35,000 लोगों को सुरक्षित स्थानों पर पहुँचाया गया। इसके बाद [[जम्मू|जम्मू शहर]] बाढ़ से प्रभावित हुआ, जिसके कारण कम से कम 3500 लोग विस्थापित हुए।<ref>{{Cite web |date=2025-08-27 |title=Jammu floods: Train services hit as city witnesses heaviest rainfall in decades, over 3,500 evacuated |url=https://www.financialexpress.com/india-news/jammu-floods-train-services-hit-as-city-witnesses-heaviest-rainfall-in-decades-over-3500-evacuated/3958585/ |access-date=2025-09-10 |website=The Financial Express |language=en}}</ref>[[सतलुज]] और ब्यास का जलस्तर 27 अगस्त तक तेज़ी से बढ़ गया, जिसके कारण भारतीय पंजाब और जम्मू संभाग में स्कूल बंद करने की घोषणा की गई। शुरुआत में 13 जिले प्रभावित हुए, जिनमें सभी सीमावर्ती जिले और ब्यास तथा सतलुज के किनारे स्थित जिले शामिल थे।<ref>{{Cite web |author=India Today Education Desk|date=2025-08-26 |title=Punjab and Jammu schools closed due to heavy rains, floods and weather warnings |url=https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/punjab-and-jammu-schools-closed-due-to-heavy-rains-floods-and-weather-warnings-2777177-2025-08-26 |access-date=2025-09-10 |website=India Today |language=en}}</ref> इन बाढ़ों ने पंजाब और इसके पड़ोसी राज्यों जैसे [[हरियाणा]] [[हिमाचल प्रदेश|हिमाचल प्रदेश]], [[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[उत्तराखंड]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[बिहार]], [[छत्तीसगढ़]], [[पश्चिम बंगाल]] और पाकिस्तान के [[पंजाब, पाकिस्तान|पंजाब प्रांत]] को भी प्रभावित किया।<ref>{{Cite news |last1=Bukhari |first1=Fayaz |last2=Shahzad |first2=Asif |last3=Das |first3=Krishna N. |last4=Shahzad |first4=Asif |last5=Das |first5=Krishna N. |date=2025-08-27 |title=Heavy rains hit Himalayas, spread havoc in India and Pakistan |url=https://www.reuters.com/sustainability/climate-energy/heavy-rains-hit-himalayas-spread-havoc-india-pakistan-2025-08-27/ |access-date=2025-08-31 |work=Reuters |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-08-27 |title=Vaishno Devi: Heavy rainfall causes floods in northern India |url=https://www.bbc.com/news/videos/cp94eg1p7rvo |access-date=2025-08-31 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=At least 30 people killed in landslide as heavy rains batter northern India |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/8/27/at-least-30-people-killed-in-landslide-as-heavy-rains-batter-northern-india |access-date=2025-08-31 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=ANI |date=2025-09-03 |title=IMD issues red alert in J&K, Punjab, Himachal Pradesh and other states |url=https://www.thehindu.com/news/national/india-rain-showers-red-alert-for-north-indian-states-updates-september-3/article70006986.ece |access-date=2025-09-03 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{cite web |last1=Hussain |first1=Abid |title=Has India 'weaponised water' to deliberately flood Pakistan? |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/5/has-india-weaponised-water-to-deliberately-flood-pakistan |website=Al Jazeera |access-date=6 September 2025 |language=en}}</ref> [[श्रेणी:2025 में भारत]] qp92q2hzbpv87z3gxrw26ox7n6dak2g अहवर रिज़वी 0 1619983 6631768 6627391 2026-10-21T14:46:41Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6631768 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = अहवर रिज़वी | image = Ahvar rizvi.jpg | nationality = भारतीय | birth_date = {{Birth date and age|1999|12|15|df=y}} | birth_place = [[मेरठ]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत | country = भारत | sport = [[निशानेबाज़ी]] | event = डबल ट्रैप, ट्रैप | show_medals = yes | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुषों की [[निशानेबाज़ी]]}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{Medal|Competition|[[ISSF विश्व निशानेबाज़ी चैंपियनशिप]]}} {{MedalSilver|2017 मॉस्को|जूनियर डबल ट्रैप}} {{MedalGold|2017 मॉस्को|जूनियर डबल ट्रैप टीम}} {{MedalGold|2018 चांगवोन|जूनियर डबल ट्रैप}} {{MedalGold|2018 चांगवोन|जूनियर डबल ट्रैप टीम}} }} अहवर रिज़वी (जन्म 15 दिसंबर 1999) एक भारतीय निशानेबाज़ हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.issf-sports.org/athletes/athlete.ashx?personissfid=SHINDM1512199901|title=ISSF - International Shooting Sport Federation - issf-sports.org|website=www.issf-sports.org|access-date=2023-03-28}}</ref> उन्होंने रूस के मॉस्को में आईएसएसएफ शॉटगन वर्ल्ड चैंपियनशिप 2017 में एक स्वर्ण पदक और एक टीम [[रजत पदक]] जीता। उन्होंने [[दक्षिण कोरिया]] के चांगवोन में विश्व चैम्पियनशिप 2018 में स्वर्ण पदक और एक टीम स्वर्ण पदक जीता।<ref>{{Cite web|url=https://www.espn.in/shooting/story/_/id/20590186/ankur-mittal-ahvar-rizvi-win-silver-shotgun-world-championship|title=Mittal, Rizvi win silver at Shotgun World Championship|date=2017-09-05|website=ESPN|language=en|access-date=2023-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/ankur-mittal-ahvar-rizvi-win-silver-medals-at-issf-shotgun-world-championships-4830379/|title=Ankur Mittal, Ahvar Rizvi win silver medals at ISSF Shotgun World Championships|date=2017-09-05|website=The Indian Express|language=en|access-date=2023-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/ankur-mittal-mens-double-trap-world-shotgun-championships-issf-1038709-2017-09-05|title=Ankur Mittal wins silver in men's double trap at World Shotgun Championship|website=India Today|language=en|access-date=2023-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/other-sports/world-shotgun-championship-indias-ankur-mittal-wins-silver-in-mens-double-trap-event-in-moscow-2039735.html|title=World Shotgun Championship: India's Ankur Mittal wins silver in Men's Double Trap event in Moscow|website=Zee News|language=en|access-date=2023-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/sports/good-news-ankur-mittal-wins-silver-medal-at-the-issf-world-shotgun-championship/842625/|title=Good news: Ankur Mittal wins silver medal at the ISSF World Shotgun Championship|website=Financialexpress|language=en|access-date=2023-03-28}}</ref> == शुरुआती जीवन == रिज़वी का जन्म 15 दिसंबर 1999 को उत्तर प्रदेश के [[मेरठ]] ज़िले के महल गाँव में हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/meerut/story-shooter-ahvar-rizvi-2169244.html|title=मां की दुआ ने बढ़ाया मनोबल, साधा गोल्ड पर निशाना|website=Hindustan|language=hindi|access-date=2023-03-28}}</ref> == करियर == रिज़वी ने 2015 में निशानेबाज़ी का प्रशिक्षण शुरू किया।<ref>{{Cite web |title=Mohd Asab and Ahvar Rizvi ensure U.P sweep in Mens Double Trap at the Shooting Nationals |url=https://www.sportskeeda.com/shooting/mohd-asab-and-ahvar-rizvi-ensure-u-p-sweep-in-mens-double-trap-at-the-shooting-nationals |website=Sportskeeda |access-date=9 October 2026 }}</ref> 2017 में [[रूस]] के मॉस्को में आयोजित आईएसएसएफ शॉटगन विश्व चैंपियनशिप में रिज़वी ने जूनियर पुरुष डबल ट्रैप स्पर्धा में रजत पदक जीता। उन्होंने फाइनल में 66 अंक हासिल किए।<ref>{{Cite news |title=Ankur Mittal, Ahvar Rizvi win silver medals at ISSF Shotgun World Championships |url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/ankur-mittal-ahvar-rizvi-win-silver-medals-at-issf-shotgun-world-championships-4830379/ |date=5 September 2017 |work=[[The Indian Express]] |access-date=9 October 2026 }}</ref> इसी प्रतियोगिता की जूनियर पुरुष टीम स्पर्धा में रिज़वी, शार्दुल विहान और शपथ भारद्वाज की भारतीय टीम ने स्वर्ण पदक जीता।<ref>{{Cite web |title=British talent James Dedman with the Double Trap world title |url=https://www.issf-sports.org/news/2888 |website=International Shooting Sport Federation |date=5 September 2017 |access-date=9 October 2026 }}</ref> 2018 में दक्षिण कोरिया के चांगवोन में आयोजित विश्व निशानेबाज़ी चैंपियनशिप की जूनियर पुरुष डबल ट्रैप स्पर्धा में रिज़वी ने व्यक्तिगत स्वर्ण पदक जीता। उन्होंने 141 लक्ष्य भेदे।<ref>{{Cite news |title=No medal at Tokyo 2020, double trap guns to fall silent |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/sport/no-medal-at-tokyo-2020-double-trap-guns-to-fall-silent-651659/ |work=The Tribune |date=12 September 2018 |access-date=9 October 2026 }}</ref> रिज़वी ने शपथ भारद्वाज और लक्षजीत सिंह सिंधु के साथ जूनियर टीम स्पर्धा में भी स्वर्ण पदक जीता।<ref>{{Cite web |title=Ankur Mittal climbs atop the Double Trap podium, Italy takes team gold |url=https://issf-sports.org/news/3153 |website=International Shooting Sport Federation |access-date=9 October 2026 }}</ref> डबल ट्रैप स्पर्धा को ओलंपिक कार्यक्रम से हटाए जाने के बाद रिज़वी ने ट्रैप निशानेबाज़ी पर ध्यान केंद्रित किया। 2018 में वह एशियाई खेलों के लिए भारतीय टीम में चयन से एक अंक से चूक गए थे।<ref>{{Cite news |title=One point short in 2018, Trap Shooter Ahvar Rizvi gets his Asian Games chance eight years later |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/asian-games-2026/one-point-short-in-2018-trap-shooter-ahvar-rizvi-gets-his-asian-games-chance-eight-years-later/articleshow/134515385.cms |work=[[The Times of India]] |date=27 September 2026 |access-date=9 October 2026 }}</ref> 2026 में रिज़वी ने जापान में आयोजित एशियाई खेलों की पुरुष ट्रैप स्पर्धा में भारत का प्रतिनिधित्व किया। वह क्वालीफिकेशन में 107 अंकों के साथ 32वें स्थान पर रहे।<ref>{{Cite web |title=Asian Games Aichi-Nagoya 2026: Trap Men Results |url=https://www.issf-sports.org/competitions/results?catId=1&compId=3314&ei=36&eiv=2&view=rsList |website=International Shooting Sport Federation |access-date=9 October 2026 }}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:रिज़वी, अहवर}} [[श्रेणी:1999 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय पुरुष निशानेबाज़]] [[श्रेणी:मेरठ के खिलाड़ी]] dvyubjhglnsttlpu9fp8b2rgk05lap5 6631771 6631768 2026-10-21T14:47:57Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6631771 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = अहवर रिज़वी | image = Ahvar rizvi.jpg | nationality = भारतीय | birth_date = {{Birth date and age|1999|12|15|df=y}} | birth_place = [[मेरठ]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत | country = भारत | sport = [[निशानेबाज़ी]] | event = डबल ट्रैप, ट्रैप | show_medals = yes | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुषों की [[निशानेबाज़ी]]}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{Medal|Competition|[[ISSF विश्व निशानेबाज़ी चैंपियनशिप]]}} {{MedalSilver|2017 मॉस्को|जूनियर डबल ट्रैप}} {{MedalGold|2017 मॉस्को|जूनियर डबल ट्रैप टीम}} {{MedalGold|2018 चांगवोन|जूनियर डबल ट्रैप}} {{MedalGold|2018 चांगवोन|जूनियर डबल ट्रैप टीम}} }} अहवर रिज़वी (जन्म 15 दिसंबर 1999) एक भारतीय निशानेबाज़ हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.issf-sports.org/athletes/athlete.ashx?personissfid=SHINDM1512199901|title=ISSF - International Shooting Sport Federation - issf-sports.org|website=www.issf-sports.org|access-date=2023-03-28}}</ref> उन्होंने रूस के मॉस्को में आईएसएसएफ शॉटगन वर्ल्ड चैंपियनशिप 2017 में एक स्वर्ण पदक और एक टीम [[रजत पदक]] जीता। उन्होंने [[दक्षिण कोरिया]] के चांगवोन में विश्व चैम्पियनशिप 2018 में स्वर्ण पदक और एक टीम स्वर्ण पदक जीता।<ref>{{Cite web|url=https://www.espn.in/shooting/story/_/id/20590186/ankur-mittal-ahvar-rizvi-win-silver-shotgun-world-championship|title=Mittal, Rizvi win silver at Shotgun World Championship|date=2017-09-05|website=ESPN|language=en|access-date=2023-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/ankur-mittal-ahvar-rizvi-win-silver-medals-at-issf-shotgun-world-championships-4830379/|title=Ankur Mittal, Ahvar Rizvi win silver medals at ISSF Shotgun World Championships|date=2017-09-05|website=The Indian Express|language=en|access-date=2023-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/ankur-mittal-mens-double-trap-world-shotgun-championships-issf-1038709-2017-09-05|title=Ankur Mittal wins silver in men's double trap at World Shotgun Championship|website=India Today|language=en|access-date=2023-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/other-sports/world-shotgun-championship-indias-ankur-mittal-wins-silver-in-mens-double-trap-event-in-moscow-2039735.html|title=World Shotgun Championship: India's Ankur Mittal wins silver in Men's Double Trap event in Moscow|website=Zee News|language=en|access-date=2023-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/sports/good-news-ankur-mittal-wins-silver-medal-at-the-issf-world-shotgun-championship/842625/|title=Good news: Ankur Mittal wins silver medal at the ISSF World Shotgun Championship|website=Financialexpress|language=en|access-date=2023-03-28}}</ref> == शुरुआती जीवन == रिज़वी का जन्म 15 दिसंबर 1999 को उत्तर प्रदेश के [[मेरठ]] ज़िले के महल गाँव में हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/meerut/story-shooter-ahvar-rizvi-2169244.html|title=मां की दुआ ने बढ़ाया मनोबल, साधा गोल्ड पर निशाना|website=Hindustan|language=hindi|access-date=2023-03-28}}</ref> == करियर == रिज़वी ने 2015 में निशानेबाज़ी का प्रशिक्षण शुरू किया।<ref>{{Cite web |title=Mohd Asab and Ahvar Rizvi ensure U.P sweep in Mens Double Trap at the Shooting Nationals |url=https://www.sportskeeda.com/shooting/mohd-asab-and-ahvar-rizvi-ensure-u-p-sweep-in-mens-double-trap-at-the-shooting-nationals |website=Sportskeeda |access-date=9 October 2026 }}</ref> 2017 में [[रूस]] के मॉस्को में आयोजित आईएसएसएफ शॉटगन विश्व चैंपियनशिप में रिज़वी ने जूनियर पुरुष डबल ट्रैप स्पर्धा में रजत पदक जीता। उन्होंने फाइनल में 66 अंक हासिल किए।<ref>{{Cite news |title=Ankur Mittal, Ahvar Rizvi win silver medals at ISSF Shotgun World Championships |url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/ankur-mittal-ahvar-rizvi-win-silver-medals-at-issf-shotgun-world-championships-4830379/ |date=5 September 2017 |work=[[The Indian Express]] |access-date=9 October 2026 }}</ref> इसी [[प्रतियोगिता]] की जूनियर पुरुष टीम स्पर्धा में रिज़वी, शार्दुल विहान और शपथ भारद्वाज की भारतीय टीम ने स्वर्ण पदक जीता।<ref>{{Cite web |title=British talent James Dedman with the Double Trap world title |url=https://www.issf-sports.org/news/2888 |website=International Shooting Sport Federation |date=5 September 2017 |access-date=9 October 2026 }}</ref> 2018 में दक्षिण कोरिया के चांगवोन में आयोजित विश्व [[निशानेबाजी|निशानेबाज़ी]] चैंपियनशिप की जूनियर पुरुष डबल ट्रैप स्पर्धा में रिज़वी ने व्यक्तिगत स्वर्ण पदक जीता। उन्होंने 141 लक्ष्य भेदे।<ref>{{Cite news |title=No medal at Tokyo 2020, double trap guns to fall silent |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/sport/no-medal-at-tokyo-2020-double-trap-guns-to-fall-silent-651659/ |work=The Tribune |date=12 September 2018 |access-date=9 October 2026 }}</ref> रिज़वी ने शपथ भारद्वाज और लक्षजीत सिंह सिंधु के साथ जूनियर टीम स्पर्धा में भी स्वर्ण पदक जीता।<ref>{{Cite web |title=Ankur Mittal climbs atop the Double Trap podium, Italy takes team gold |url=https://issf-sports.org/news/3153 |website=International Shooting Sport Federation |access-date=9 October 2026 }}</ref> डबल ट्रैप स्पर्धा को [[ओलम्पिक खेल|ओलंपिक]] कार्यक्रम से हटाए जाने के बाद रिज़वी ने ट्रैप निशानेबाज़ी पर ध्यान केंद्रित किया। 2018 में वह एशियाई खेलों के लिए भारतीय टीम में चयन से एक अंक से चूक गए थे।<ref>{{Cite news |title=One point short in 2018, Trap Shooter Ahvar Rizvi gets his Asian Games chance eight years later |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/asian-games-2026/one-point-short-in-2018-trap-shooter-ahvar-rizvi-gets-his-asian-games-chance-eight-years-later/articleshow/134515385.cms |work=[[The Times of India]] |date=27 September 2026 |access-date=9 October 2026 }}</ref> 2026 में रिज़वी ने [[जापान]] में आयोजित एशियाई खेलों की पुरुष ट्रैप स्पर्धा में [[भारत]] का प्रतिनिधित्व किया। वह क्वालीफिकेशन में 107 अंकों के साथ 32वें स्थान पर रहे।<ref>{{Cite web |title=Asian Games Aichi-Nagoya 2026: Trap Men Results |url=https://www.issf-sports.org/competitions/results?catId=1&compId=3314&ei=36&eiv=2&view=rsList |website=International Shooting Sport Federation |access-date=9 October 2026 }}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:रिज़वी, अहवर}} [[श्रेणी:1999 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय पुरुष निशानेबाज़]] [[श्रेणी:मेरठ के खिलाड़ी]] bzgn5f3a5e2j9g56z5lty58273wd287 २०२६ 0 1620124 6631816 6630386 2026-10-21T17:05:06Z चाहर धर्मेंद्र 703114 /* अक्टूबर */ 6631816 wikitext text/x-wiki {{Year nav|2029}} 2026 ( [[रोमन संख्यांक|MMXXVI]] ) वर्तमान वर्ष है, और यह [[ग्रेगोरी पंचांग|ग्रेगोरियन कैलेंडर]] के अनुसार गुरुवार से शुरू होने वाला एक सामान्य वर्ष है , जो [[आम युग]] (CE) और [[ईसवी|एनो डोमिनी]] (AD) पदनामों का 2026वां वर्ष, [[३री सहस्राब्दी|तीसरी सहस्राब्दी]] और [[२१वीं शताब्दी|21वीं शताब्दी]] का 26वां वर्ष और 2020 के दशक का 7वां वर्ष है। == कार्यक्रम == === जनवरी === * [[१ जनवरी|1 जनवरी]] ** [[बुल्गारिया]] ने [[यूरो]] को अपनाया और [[यूरोक्षेत्र|यूरोज़ोन]] का 21वां सदस्य देश बन गया।<ref>{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=जुलाई 8, 2025 |publisher=यूरोपीय संघ परिषद|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/ |access-date=अगस्त 14, 2025 |archive-date=जुलाई 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716223419/https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/ |url-status=live}}</ref> === फ़रवरी === * [[१ फ़रवरी|1 फरवरी]] – 2026 कोस्टा रिका के आम चुनाव : [[लौरा फ़ेर्नान्देज़ देल्गादो]] [[कोस्टा रिका के राष्ट्रपति|कोस्टा रिका की राष्ट्रपति]] चुनी गईं , और उनकी पार्टी ने विधान सभा में भी बहुमत हासिल किया।<ref>{{Cite web |last= मोरा|first=कार्लोस|date=2024-11-28 |title=TSE fija cronograma para elecciones nacionales de 2026 |url=https://crhoy.com/tse-fija-cronograma-para-elecciones-nacionales-de-2026/ |access-date=2025-10-26 |website=सीआर होय|language=es}}</ref> === मार्च === * [[१ मार्च|1 मार्च]] – अबीम्नोम नरसंहार : [[दक्षिण सूडान]] के अबीम्नोम काउंटी में यूनिटी स्टेट के सशस्त्र युवाओं के हमले में कम से कम 169 लोग मारे गए और 50 घायल हो गए।<ref>{{cite web |title=Nearly 170 killed, 50 injured in armed youth attack on South Sudan county |website=अनादोलु अजंसी|date=2026-03-02 |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/nearly-170-killed-50-injured-in-armed-youth-attack-on-south-sudan-county/3846437 |access-date=2026-03-02}}</ref> === अप्रैल === * [[१ अप्रैल|1 अप्रैल]] – [[नासा]] ने आर्टेमिस II चंद्र फ्लाईबाई मिशन लॉन्च किया, जो 1972 में [[अपोलो 17]] के बाद [[निचली पृथ्वी कक्षा]] से परे पहली मानवयुक्त उड़ान थी।<ref>{{Cite web |last=लो|first=लॉरेन ई. |date=2026-04-01 |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |access-date=2026-04-01 |website=नासा |archive-date=मई 7, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260507230901/https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |url-status=live}}</ref> === मई === * [[१ मई|1 मई]] – [[संयुक्त अरब अमीरात]] ने [[ओपेक]] छोड़ दिया, जिससे छह दशकों की सदस्यता समाप्त हो गई और संगठन के सबसे बड़े तेल उत्पादकों में से एक को हटा दिया गया।<ref>{{Cite web |date=2026-04-30 |title=OPEC just lost one of its biggest players — here's the inside story of the UAE's exit and what the Saudi-UAE split really means for OPEC's market power |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/articleshow/130634333.cms?from=mdr |access-date=2026-04-30 |website=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |language=en |archive-date=मई 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260501064232/https://m.economictimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/amp_articleshow/130634333.cms |url-status=live }}</ref> === जून === * [[१ जून|1 जून]] – 2026 इथियोपियाई आम चुनाव : मौजूदा प्रधानमंत्री [[अबी अहमद]] के नेतृत्व वाली प्रॉस्पेरिटी पार्टी ने फिर से चुनाव जीता।<ref>{{Cite news|title=National Election Board Says Most Constituencies Declared Election Results|url=https://www.ena.et/web/eng/w/eng_8993217|access-date=जून 6, 2026|language=en|agency= इथियोपियन न्यूज़ एजेंसी}}</ref> === जुलाई === * [[१ जुलाई|1 जुलाई]] – 2026 इकोन अभिषेक : स्विट्जरलैंड के इकोन में सोसाइटी ऑफ सेंट पायस एक्स (एसएसपीएक्स) के सदस्यों ने [[चौदहवें पोप लियो|पोप लियो XIV]] के सीधे आदेशों के विरुद्ध चार बिशपों का अभिषेक किया , जिससे एसएसपीएक्स और [[कैथोलिक गिरजाघर|कैथोलिक चर्च]] के बीच एक धार्मिक विभाजन उत्पन्न हुआ।<ref name="osv-may13">{{cite web |last=वुडेन|first=सिंडी|title=Doctrinal office says SSPX bishop consecrations constitute 'schismatic act' subject to excommunication |url=https://www.osvnews.com/doctrinal-office-says-sspx-bishop-consecrations-constitute-schismatic-act-subject-to-excommunication/ |website=ओएसवी न्यूज़ |date=13 मई 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref><ref name="fsspx-live">{{cite web |title=Episcopal Consecrations at Écône – July 1, 2026 – Watch the Ceremony Live |url=https://fsspx.news/en/news/episcopal-consecrations-econe-july-1-2026-watch-ceremony-live-59868 |website=एफएसएसपीएक्स न्यूज़ |date=30 जून 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref><ref name="nbc">{{cite web |last=विनफील्ड|first=निकोल|title=Pope begs breakaway traditionalist group to back off plan to consecrate its own bishops |url=https://www.nbcnews.com/world/pope-leo-xiv/pope-begs-traditionalist-catholic-group-not-consecrate-bishops-sspx-rcna352359 |website=एनबीसी न्यूज़ |publisher=एसोसिएटेड प्रेस |date=30 जून 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref> === अगस्त === * [[२ अगस्त|2 अगस्त]] – पोलैंड ने [[निंग्बो]], चीन में आयोजित 2026 एफआईवीबी पुरुष वॉलीबॉल नेशंस लीग का खिताब फाइनल में संयुक्त राज्य अमेरिका को 3-2 से हराकर जीता।<ref>{{cite web |title=Poland defend VNL title, outlasting USA in spectacular five-set final |url=https://en.volleyballworld.com/volleyball/competitions/volleyball-nations-league/news/poland-defend-vnl-title-outlasting-usa-in-five-set-ningbo-final |website=वॉलीबॉल वर्ल्ड |date=2 अगस्त 2026}}</ref> === सितम्बर === * [[२ सितम्बर|2 सितंबर]] - 2026 एस्टोनियाई राष्ट्रपति चुनाव : एले मैडिस को रिइगीकोगु द्वारा एस्टोनिया का राष्ट्रपति चुना गया।<ref>{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Riigikogu presidential election votes set for early September |url=https://news.err.ee/1609937210/riigikogu-presidential-election-votes-set-for-early-september |access-date=2026-03-11 |website=ERR |language=en |archive-date=अप्रैल 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430024818/https://news.err.ee/1609937210/riigikogu-presidential-election-votes-set-for-early-september |url-status=live}}</ref> === अक्टूबर === * [[२ अक्तूबर|2 अक्टूबर]] - [[जी७|जी7]] नेताओं ने वैश्विक [[डीज़ल]] आपूर्ति पर चर्चा करने के लिए एक आपातकालीन बैठक की और 100 मिलियन बैरल तेल जारी करने पर सहमति व्यक्त की, क्योंकि [[२०२६ इजरायल-अमेरिका का ईरान पर हमला|2026 के ईरान युद्ध]] से व्यवधान के बीच कीमतें रिकॉर्ड ऊंचाई पर पहुंच गईं।<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cqd0801d2y3vt |title=G7 leaders hold urgent meeting over diesel supply as UK prices hit record £2 a litre |date=2 अक्टूबर 2026 |website=बीबीसी न्यूज़|publisher=बीबीसी |accessdate=2 अक्टूबर 2026}}</ref> * [[३ अक्तूबर|3 अक्टूबर]] – 2026 लातवियाई संसदीय चुनाव : मौजूदा प्रधानमंत्री एंड्रीस कुलबर्ग की यूनाइटेड लिस्ट ने [[साएईमा]] में सीटों का बहुमत जीता।<ref>{{Cite web |title=Latvian Saeima elections 2026: Myths and Misconceptions |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/election/04.09.2026-latvian-saeima-elections-2026-myths-and-misconceptions.a661764/ |access-date=2026-09-04 |website=eng.lsm.lv |language=en}}</ref> * [[४ अक्टूबर|4 अक्टूबर]] – 2026 बोस्नियाई आम चुनाव आयोजित किए गए।<ref name="Bosnia">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/en/elections/2026|title=Stranica / dokument ne postoje|website=www.izbori.ba|access-date=अप्रैल 29, 2026|archive-date=अप्रैल 30, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430003735/https://www.izbori.ba/en/elections/2026|url-status=live}}</ref> * [[५ अक्टूबर|5 अक्टूबर]] – हौथी-सऊदी संघर्ष : [[तुर्की]], [[पाकिस्तान]] और [[सउदी अरब]], सऊदी अरब पर [[हूती आंदोलन|हूती हमलों]] के जवाब में [[मक्का संयुक्त रक्षा समझौता|मक्का रक्षा संधि]] को सक्रिय करने पर सहमत हुए।<ref>{{Cite web |title=Mecca alliance agrees to activate collective deterrence measures |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/5/mecca-alliance-agrees-to-activate-collective-deterrence-measures |access-date=2026-10-05 |website=अल जज़ीरा |language=en}}</ref> * [[६ अक्टूबर|6 अक्टूबर]] – 2026 कोसोवन राष्ट्रपति चुनाव : कोसोवो की विधानसभा ने जस्टिना शिरोका पुला को कोसोवो के नए राष्ट्रपति के रूप में चुना, जिससे 2025-2026 का राजनीतिक गतिरोध समाप्त हो गया।<ref>{{cite news |title=Kosovo Elects President Dodging New Political Deadlock |work=प्रिष्टिना इनसाइट|url=https://prishtinainsight.com/kosovo-elects-president-dodging-new-political-deadlock/ |date=7 अक्टूबर 2026}}</ref> * 6-12 [[६ अक्टूबर|अक्टूबर]] - हौथी-सऊदी संघर्ष : सऊदी अरब के [[रियाद]], आभा और [[दम्माम]] में [[हूती आंदोलन|हौथियों]] द्वारा [[अक्तूबर २०२६ में सऊदी अरब के विमानक्षेत्रों पर आक्रमण|हवाई अड्डों पर किए गए हमलों की श्रृंखला]] में कम से कम 20 लोग मारे गए और 350 से अधिक लोग घायल हो गए।<ref name=":2">{{Cite news |last=नेरीम|first=विवियन|last2=वार्ड|first2=यूआन|date=2026-10-10|title=Saudi Arabia’s Riyadh Airport Attacked Again, After Days of Houthi Strikes|url=https://www.nytimes.com/2026/10/10/world/middleeast/riyadh-airport-attack-energy-congress.html|access-date=2026-10-10|work=द न्यूयॉर्क टाइम्स|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-11 |title=Saudi Arabia's Riyadh airport hit by second Houthi strike in two days |url=https://www.bbc.com/news/articles/cr93znyk44e1o |access-date=2026-10-11 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web|url= https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-trump-us-attack-iran-ahead?id=137063637&entryId=137188731&utm_source=facebook&utm_medium=social&utm_campaign=dhfacebook&utm_content=null|title= At least 20 killed in week of attacks on Saudi airports, officials say |work=एबीसी न्यूज़ |date=2026-10-12|access-date=2026-10-12}}</ref> * 8-9 [[८ अक्तूबर|अक्टूबर]] - [[यमन]] जा रही एक प्रवासी नाव के [[जिबूती]] के तट पर पलट जाने से कम से कम 139 लोग मारे गए और 84 लापता हो गए।<ref>{{Cite news |last=मुरेथी|first=कार्लोस|date=2026-10-11 |title=At least 139 dead including children after migrant boat capsizes off Djibouti |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/11/deaths-migrant-boat-capsizes-djibouti |access-date=2026-10-11 |work=द गार्जियन |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> * 11–12 [[११ अक्टूबर|अक्टूबर]] [[१२ अक्तूबर|2026]] — फ्रांस में सैकड़ों सुपरमार्केटों की प्रशीतन प्रणालियों को निशाना बनाकर किए गए [[साइबर आक्रमण|साइबर हमले]] के कारण कई दुकानों के रेफ्रिजरेटरों और फ्रीजरों का तापमान लगभग 50 °C (122 °F) तक पहुँच गया। इसके परिणामस्वरूप बड़ी मात्रा में [[खाद्य विकृति|खाद्य सामग्री खराब]] हो गई और कुछ स्थानों पर आग लगने की घटनाएँ भी सामने आईं। इस हमले से करोड़ों [[यूरो]] के नुकसान की आशंका जताई गई। अन्य यूरोपीय देशों में भी संबंधित प्रणालियों की सुरक्षा को लेकर चिंता व्यक्त की गई। [[फ़्रान्स|फ्रांसीसी]] अधिकारियों ने घटना की जाँच शुरू की।<ref>{{Cite news|date=2026-10-12 |title=Hackers force French supermarket fridges to heat up to 50C in ‘unprecedented’ cyber-attack |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/12/cyber-attack-defrosts-refrigerators-france-supermarket-chains-intermarche-cooperative-u |access-date=2026-10-15 |work= द गार्जियन |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |last=मार्चंडन|first=लियो|last2=स्टारगार्डटर|first2=गैब्रियल|date=2026-10-12 |title=Hackers heat French supermarket fridges, sparking fires and spoiling food |url=https://www.reuters.com/business/retail-consumer/french-supermarket-chain-intermarche-hit-by-cyberattack-150-stories-targeted-2026-10-12/ |access-date=2026-10-15 |work=रॉयटर्स |language=en}}</ref> * 12–18 [[१२ अक्तूबर|अक्टूबर]] [[१८ अक्टूबर|2026]] — [[२०२६ ईरान युद्ध ईंधन संकट|ईरान से जुड़े युद्ध के आर्थिक प्रभावों]] और वैश्विक अर्थव्यवस्था की चुनौतियों पर चर्चा के बीच, [[अन्तर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष]] (IMF) और [[विश्व बैंक समूह|विश्व बैंक]] की वार्षिक बैठकें [[थाईलैण्ड]] की राजधानी बैंकॉक में आयोजित की गईं। इन बैठकों के साथ [[जी-20]] देशों के वित्त मंत्रियों और केंद्रीय बैंक के गवर्नरों की बैठकें भी हुईं।<ref>{{Cite web |last=पॉवर|first=जॉन|title=G20 finance ministers, central bankers gather amid fallout from Iran war |url=https://www.aljazeera.com/economy/2026/10/15/g20-finance-ministers-central-bankers-gather-amid-fallout-from-iran-war |access-date=2026-10-15 |website=अल जज़ीरा |language=en}}</ref> * 13–14 [[१३ अक्टूबर|अक्टूबर]] 2026 — [[तुर्की|तुर्किये]] के दक्षिणी अंताल्या प्रांत में केकोवा द्वीप के निकट पानी के भीतर की गई पुरातात्त्विक खुदाई में लगभग 4,700 वर्ष पुराने माने जाने वाले मिट्टी के भंडारण पात्र मिले। तुर्किये के संस्कृति मंत्री ने इस खोज को दुनिया के सबसे पुराने ज्ञात जहाज़ के अवशेषों से संबंधित बताया। हालाँकि, जहाज़ का लकड़ी का ढाँचा सुरक्षित नहीं मिला है। इस खोज से प्रारंभिक [[कांस्य युग]] में पूर्वी भूमध्यसागर में समुद्री व्यापार के बारे में महत्त्वपूर्ण जानकारी मिलने की उम्मीद है।<ref>{{Cite web |date=2026-10-14 |title=World's oldest shipwreck found off Kekova Island in Turkey |url=https://www.bbc.com/news/articles/c6gr80rk1yyko |access-date=2026-10-15 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> * [[१५ अक्टूबर|15 अक्टूबर]] 2026 — [[भार एवं मापों पर अन्तरराष्ट्रीय ब्यूरो|अंतरराष्ट्रीय भार एवं माप ब्यूरो]] (BIPM) द्वारा लीप सेकंड को समाप्त करने के निर्णय की खबर सामने आई। प्रस्तावित बदलाव के अनुसार, 20 मई 2027 से [[सार्व निर्देशांकित काल|समन्वित सार्वभौमिक समय]] (UTC) में नियमित लीप सेकंड जोड़ने की व्यवस्था समाप्त की जाएगी। इसके बाद [[अन्तरराष्ट्रीय परमाण्विक काल|परमाणु समय]] और पृथ्वी के घूर्णन पर आधारित समय के बीच अंतर धीरे-धीरे बढ़ने दिया जाएगा। भविष्य में इस अंतर को समायोजित करने के लिए लीप आवर जैसी व्यवस्था की संभावना पर चर्चा की गई है, लेकिन इसे तत्काल लागू होने वाली व्यवस्था नहीं समझना चाहिए।<ref>{{cite news |last1= सैम्पल|first1=इयान |title=How an accelerating Earth led experts to adopt the leap hour |url=https://www.theguardian.com/science/2026/oct/15/times-up-for-the-leap-second-as-scientists-swap-it-for-the-leap-hour |access-date=15 October 2026 |work= द गार्जियन |date=15 अक्टूबर 2026}}</ref> * [[१९ अक्टूबर|19 अक्टूबर]] - एंडोरा और सैन मैरिनो ने यूरोपीय संघ के साथ एक सहयोग समझौते पर हस्ताक्षर किए।<ref>{{cite news |title=EU agreement brings Andorra, San Marino into internal market |url=https://www.brusselstimes.com/eu-affairs/2368520/eu-agreement-brings-andorra-san-marino-into-internal-market?utm_term=Autofeed&utm_medium=Social&utm_source=Twitter |access-date=19 अक्टूबर 2026 |work=द ब्रसेल्स टाइम्स |date=19 अक्टूबर 2026}}</ref> === नवम्बर === === दिसम्बर === == अनुमानित और निर्धारित घटनाएँ == * [[२४ अक्टूबर|24 अक्टूबर]] – जूनियर यूरोविज़न सॉन्ग कॉन्टेस्ट 2026 माल्टा के अटार्ड में आयोजित होने वाला है।<ref>{{cite web |title=Junior Eurovision |url=https://www.eurovision.com/junior-eurovision/ |website=यूरोविज़न |access-date=13 मई 2026 |archive-date=मई 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516211055/https://www.eurovision.com/junior-eurovision/ |url-status=live }}</ref> * [[२५ अक्टूबर|25 अक्टूबर]] ** 2026 के ब्राज़ीलियाई आम चुनाव का दूसरा दौर आयोजित होने वाला है।<ref>{{cite web |last=वेल्स|first=आयोनी|url=https://www.bbc.com/news/articles/ck1l34ed592no |title=Brazil election goes to run-off as right-wing Flávio Bolsonaro wins first round |website=बीबीसी न्यूज़ |date=4 अक्टूबर 2026 |access-date=4 अक्टूबर 2026}}</ref> ** 2026 में बुल्गारिया के राष्ट्रपति चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{Cite news |date=6 मार्च 2026 |title=Osmani shpërndan Kuvendin: Këtu na sollën njerëz me qëllime të rrezikshme |language=sq |url=https://www.koha.net/arberi/presidentja-mban-konference?fbclid=IwY2xjawQXfKNleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFhc2dEM3FGM1RrajZ4cmtOc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHvaC23zlFCKLjx7GGDWHzGSV_vlap3vbhP4rOAGJ7Iffm-pQNOSnM_CPGAKk_aem_kbqBRMClUJATDX7CJxx6Ag|access-date=6 मार्च 2026 |newspaper=Koha.net}}</ref> ** 2026 में सर्बियाई संसदीय चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{cite web |website=[[डॉयचे वेले]] |url=https://www.dw.com/en/serbia-dissolves-parliament-as-snap-elections-called/a-79200868 |title=Serbia dissolves parliament as snap elections called |date=9 सितंबर 2026 |access-date=9 सितंबर 2026|last= रेयनोसो|first=एमिलियो}}</ref> * [[२७ अक्टूबर|27 अक्टूबर]] – 2026 के इजरायली विधायी चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{Cite news|last1=एटिंजर|first1=अमीर|date=16 जुलाई 2026 |title=Israel heads to election on October 27 after Knesset dissolves itself |url=https://www.ynetnews.com/article/h1nremv4gl |access-date=16 जुलाई 2026 |work=Ynet|language=en-US}}</ref> * [[३१ अक्टूबर|31 अक्टूबर]] – [[१३ नवम्बर|13 नवंबर]] – 2026 ग्रीष्मकालीन युवा ओलंपिक का आयोजन सेनेगल के [[डाकार]] में होगा।<ref>{{Cite news |last=मिलर|first=कॉलिन|date=2025-12-12 |title=Russian and Belarusian Athletes Should Compete Under National Flags at Youth Level, says IOC |url=https://www.nytimes.com/athletic/6884457/2025/12/12/russia-ban-belarus-athletes/ |access-date=2025-12-18 |work=द न्यूयॉर्क टाइम्स |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=दिसंबर 13, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213213613/https://www.nytimes.com/athletic/6884457/2025/12/12/russia-ban-belarus-athletes/ |url-status=live }}</ref> * [[३ नवम्बर|3 नवंबर]] – 2026 के संयुक्त राज्य अमेरिका के मध्यावधि चुनाव होंगे।<ref>{{cite news |last1= स्टीन|first1=क्रिस|last2=लेविन|first2=सैम|last3=विदरस्पून|first3=एंड्रयू|title=Midterm 'blue wave' could block Trump's agenda and launch investigations – here's what's at stake |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/feb/28/midterms-democrats-house-senate |access-date=7 अप्रैल 2026 |work=द गार्जियन |date=28 फरवरी 2026}}</ref> * 6-21 [[६ नवम्बर|नवंबर]] - उद्घाटन राष्ट्र चैम्पियनशिप - उत्तरी गोलार्ध श्रृंखला - आयोजित की जाएगी।<ref name="nations_championship">{{Cite web|url=https://nationschampionshiprugby.com/en|title=Nations Championship}}</ref> * [[७ नवम्बर|7 नवंबर]] – न्यूजीलैंड में 2026 के आम चुनाव होने निर्धारित हैं।<ref>{{cite news |url= https://www.rnz.co.nz/news/political/584605/watch-live-prime-minister-christopher-luxon-announces-election-day-2026-date |title=As it happened: Election to be held on 7 November, Christopher Luxon announces |date=21 जनवरी 2026 |access-date=21 जनवरी 2026 |work=रेडियो न्यूजीलैंड }}</ref> * 10-12 [[१० नवम्बर|नवंबर]] - 2026 आसियान शिखर सम्मेलन फिलीपींस में आयोजित होने वाला है।<ref>{{Cite web |title=ASEAN 2026 Homepage |url=https://asean2026.gov.ph/ |access-date=2026-07-31 |website=asean2026.gov.ph}}</ref> * [[१४ नवम्बर|14 नवंबर]] – यूरोविज़न सॉन्ग कॉन्टेस्ट एशिया का उद्घाटन [[बैंकॉक]], थाईलैंड में होने वाला है।<ref name="RulesEurovoix">{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/03/31/eurovision-song-contest-asia-launches/|title=Eurovision Song Contest Asia Launches With Final in Bangkok This November|date=31 मार्च 2026|access-date=31 मार्च 2026|first=एंथोनी|last= ग्रेंजर|website=यूरोवोइक्स }}</ref> * [[१५ नवम्बर|15 नवंबर]] – 2026 केप वर्डे के राष्ट्रपति चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Legislative elections on May 17 and presidential elections on November 15 – President of the Republic |url=https://inforpress.cv/en/legislative-elections-on-may-17-and-presidential-elections-on-november-15-president-of-the-republic |access-date=2026-03-02 |website=इन्फोरप्रेस }}</ref> * [[२९ नवम्बर|29 नवंबर]] – 2026 के स्पेनिश आम चुनाव होने वाले हैं।<ref name="EP051026">{{cite news |last1=एलोर्डी क्यू|first1=कार्लोस|last2=हर्मिडा|first2=ज़ोसे |date=5 अक्टूबर 2026 |url=https://elpais.com/espana/2026-10-05/sanchez-adelanta-las-elecciones-al-29-de-noviembre-necesitamos-una-mayoria-progresista-mucho-mas-amplia.html |title=Sánchez adelanta las elecciones al 29 de noviembre: “Necesitamos una mayoría progresista mucho más amplia” |language=es |newspaper=एल पेस |location=मैड्रिड |access-date=5 अक्टूबर 2026}}</ref> किफायती आवास को लेकर देशव्यापी विरोध प्रदर्शनों के जवाब में चुनाव समय से पहले बुलाए गए थे।<ref>{{Cite web |date=2026-10-05 |title=Spain's Prime Minister Pedro Sánchez calls early election |url=https://www.bbc.com/news/articles/cmdx39k49xw0o |access-date=2026-10-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> * 3-20 [[३ दिसम्बर|दिसंबर]] - [[२० दिसम्बर|2026]] यूरोपीय महिला हैंडबॉल चैंपियनशिप चेक गणराज्य, पोलैंड, रोमानिया, स्लोवाकिया और तुर्की में आयोजित होने वाली है।<ref>{{Cite web|url=https://www.eurohandball.com/en/news/en/organisers-for-women-s-ehf-euro-2026-confirmed/|title=Organisers for Women's EHF EURO 2026 confirmed|website=ईएचएफ |publisher= यूरोपीय हैंडबॉल महासंघ|date=8 मार्च 2024|access-date=अक्टूबर 23, 2025|archive-date=सितंबर 7, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250907203356/https://www.eurohandball.com/en/news/en/organisers-for-women-s-ehf-euro-2026-confirmed/|url-status=live}}</ref> * [[५ दिसम्बर|5 दिसंबर]] – 2026 में गाम्बिया में राष्ट्रपति चुनाव होने वाला है।<ref>{{Cite web|title=2026 presidential election set for Dec 5 – IEC Chairman|url=https://thepoint.gm/africa/gambia/headlines/2026-presidential-election-set-for-dec-5-iec-chairman|website=thepoint.gm|access-date=2025-11-28|language=en-US|date=2025-10-10}}</ref> * [[६ दिसम्बर|6 दिसंबर]] – अबू धाबी ग्रांड प्रिक्स का आयोजन निर्धारित है।<ref>{{Cite web | title=Abu Dhabi Grand Prix 2026 - F1 Race | url=https://www.formula1.com/en/racing/2026/united-arab-emirates | access-date=2026-08-01 | website=www.formula1.com}}</ref> * [[२२ दिसम्बर|22 दिसंबर]] – 2026 दक्षिण सूडानी आम चुनाव आयोजित होने वाले हैं, जो 2011 में देश की स्वतंत्रता के बाद पहला चुनाव होगा।<ref>{{Cite web |last=माचोल|first=डेंग|date=14 सितंबर 2024 |title=South Sudan postpones December elections by 2 years citing incomplete preparations |url=https://apnews.com/article/south-sudan-elections-postponed-10a4e41a1b967cc51ec52a354a86d489 |access-date=14 सितंबर 2024 |work=एसोसिएटेड प्रेस न्यूज़ |language=en-us |archive-date=जनवरी 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114013801/https://apnews.com/article/south-sudan-elections-postponed-10a4e41a1b967cc51ec52a354a86d489 |url-status=live}}</ref> * [[२६ दिसम्बर|26 दिसंबर]] - यदि इससे पहले कोई घटना न घटित होती है, तो 2026 के सर्बियाई राष्ट्रपति चुनाव इस तिथि से पहले ही आयोजित किए जाएंगे। == नोबल पुरस्कार == * [[रसायन शास्त्र में नोबेल पुरस्कार|रसायन विज्ञान]] – हेनरी बी. कागन और केंसो सोई, असममित [[कार्बनिक संश्लेषण]] में गैर-रेखीय प्रभावों और स्व-उत्प्रेरण की खोज के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 7, 2026 |title=Nobel Prize in Chemistry 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 7, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[अर्थशास्त्र में नोबेल पुरस्कार|अर्थशास्त्र]] – रॉबर्ट ई. हॉल और माइकल वुडफोर्ड, [[आर्थिक नीति|मैक्रोइकॉनॉमिक स्थिरीकरण]] के माइक्रोइकॉनॉमिक आधारों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 12, 2026 |title=Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 12, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[साहित्य में नोबेल पुरस्कार|साहित्य]] – [[ऐनी कार्सन]], उनके साहसिक और आविष्कारशील कार्यों के लिए , जिन्होंने शास्त्रीय परंपरा के साथ चंचल संवाद में समकालीन साहित्य के लिए नए रूप बनाए हैं।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 8, 2026 |title=Nobel Prize in Literature 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 8, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[नोबल शांति पुरस्कार|शांति]] – [[नवी पिल्लै]], [[अन्तरराष्ट्रीय विधि|शांति और अंतर्राष्ट्रीय कानून]] को बढ़ावा देने के उनके प्रयासों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 9, 2026 |title=Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 9, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार|भौतिकी]] – फ्रांसिस हाल्ज़ेन , आइसक्यूब न्यूट्रिनो वेधशाला में निर्णायक योगदान और खगोल भौतिकी मूल के उच्च-ऊर्जा [[न्यूट्रिनो]] की खोज के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 6, 2026 |title=Nobel Prize in Physics 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 6, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[शरीरक्रिया विज्ञान या चिकित्सा में नोबेल पुरस्कार|फिजियोलॉजी या मेडिसिन]] - कार्ल डीसेरोथ , पीटर हेगेमैन और जॉर्ज नागल , प्रकाश-गेटेड आयन चैनलों और ऑप्टोजेनेटिक्स से संबंधित उनकी खोजों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 5, 2026 |title=Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 5, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:2026]] n62if8pluat3ypz66s7dzfg4ugt4j4y 6631817 6631816 2026-10-21T17:06:10Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6631817 wikitext text/x-wiki {{Year nav|2029}} 2026 ( [[रोमन संख्यांक|MMXXVI]] ) वर्तमान वर्ष है, और यह [[ग्रेगोरी पंचांग|ग्रेगोरियन कैलेंडर]] के अनुसार गुरुवार से शुरू होने वाला एक सामान्य वर्ष है , जो [[आम युग]] (CE) और [[ईसवी|एनो डोमिनी]] (AD) पदनामों का 2026वां वर्ष, [[३री सहस्राब्दी|तीसरी सहस्राब्दी]] और [[२१वीं शताब्दी|21वीं शताब्दी]] का 26वां वर्ष और 2020 के दशक का 7वां वर्ष है। == कार्यक्रम == === जनवरी === * [[१ जनवरी|1 जनवरी]] ** [[बुल्गारिया]] ने [[यूरो]] को अपनाया और [[यूरोक्षेत्र|यूरोज़ोन]] का 21वां सदस्य देश बन गया।<ref>{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=जुलाई 8, 2025 |publisher=यूरोपीय संघ परिषद|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/ |access-date=अगस्त 14, 2025 |archive-date=जुलाई 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716223419/https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/ |url-status=live}}</ref> === फ़रवरी === * [[१ फ़रवरी|1 फरवरी]] – 2026 कोस्टा रिका के आम चुनाव : [[लौरा फ़ेर्नान्देज़ देल्गादो]] [[कोस्टा रिका के राष्ट्रपति|कोस्टा रिका की राष्ट्रपति]] चुनी गईं , और उनकी पार्टी ने विधान सभा में भी बहुमत हासिल किया।<ref>{{Cite web |last= मोरा|first=कार्लोस|date=2024-11-28 |title=TSE fija cronograma para elecciones nacionales de 2026 |url=https://crhoy.com/tse-fija-cronograma-para-elecciones-nacionales-de-2026/ |access-date=2025-10-26 |website=सीआर होय|language=es}}</ref> === मार्च === * [[१ मार्च|1 मार्च]] – अबीम्नोम नरसंहार : [[दक्षिण सूडान]] के अबीम्नोम काउंटी में यूनिटी स्टेट के सशस्त्र युवाओं के हमले में कम से कम 169 लोग मारे गए और 50 घायल हो गए।<ref>{{cite web |title=Nearly 170 killed, 50 injured in armed youth attack on South Sudan county |website=अनादोलु अजंसी|date=2026-03-02 |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/nearly-170-killed-50-injured-in-armed-youth-attack-on-south-sudan-county/3846437 |access-date=2026-03-02}}</ref> === अप्रैल === * [[१ अप्रैल|1 अप्रैल]] – [[नासा]] ने आर्टेमिस II चंद्र फ्लाईबाई मिशन लॉन्च किया, जो 1972 में [[अपोलो 17]] के बाद [[निचली पृथ्वी कक्षा]] से परे पहली मानवयुक्त उड़ान थी।<ref>{{Cite web |last=लो|first=लॉरेन ई. |date=2026-04-01 |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |access-date=2026-04-01 |website=नासा |archive-date=मई 7, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260507230901/https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |url-status=live}}</ref> === मई === * [[१ मई|1 मई]] – [[संयुक्त अरब अमीरात]] ने [[ओपेक]] छोड़ दिया, जिससे छह दशकों की सदस्यता समाप्त हो गई और संगठन के सबसे बड़े तेल उत्पादकों में से एक को हटा दिया गया।<ref>{{Cite web |date=2026-04-30 |title=OPEC just lost one of its biggest players — here's the inside story of the UAE's exit and what the Saudi-UAE split really means for OPEC's market power |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/articleshow/130634333.cms?from=mdr |access-date=2026-04-30 |website=[[द इकॉनोमिक टाइम्स]] |language=en |archive-date=मई 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260501064232/https://m.economictimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/amp_articleshow/130634333.cms |url-status=live }}</ref> === जून === * [[१ जून|1 जून]] – 2026 इथियोपियाई आम चुनाव : मौजूदा प्रधानमंत्री [[अबी अहमद]] के नेतृत्व वाली प्रॉस्पेरिटी पार्टी ने फिर से चुनाव जीता।<ref>{{Cite news|title=National Election Board Says Most Constituencies Declared Election Results|url=https://www.ena.et/web/eng/w/eng_8993217|access-date=जून 6, 2026|language=en|agency= इथियोपियन न्यूज़ एजेंसी}}</ref> === जुलाई === * [[१ जुलाई|1 जुलाई]] – 2026 इकोन अभिषेक : स्विट्जरलैंड के इकोन में सोसाइटी ऑफ सेंट पायस एक्स (एसएसपीएक्स) के सदस्यों ने [[चौदहवें पोप लियो|पोप लियो XIV]] के सीधे आदेशों के विरुद्ध चार बिशपों का अभिषेक किया , जिससे एसएसपीएक्स और [[कैथोलिक गिरजाघर|कैथोलिक चर्च]] के बीच एक धार्मिक विभाजन उत्पन्न हुआ।<ref name="osv-may13">{{cite web |last=वुडेन|first=सिंडी|title=Doctrinal office says SSPX bishop consecrations constitute 'schismatic act' subject to excommunication |url=https://www.osvnews.com/doctrinal-office-says-sspx-bishop-consecrations-constitute-schismatic-act-subject-to-excommunication/ |website=ओएसवी न्यूज़ |date=13 मई 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref><ref name="fsspx-live">{{cite web |title=Episcopal Consecrations at Écône – July 1, 2026 – Watch the Ceremony Live |url=https://fsspx.news/en/news/episcopal-consecrations-econe-july-1-2026-watch-ceremony-live-59868 |website=एफएसएसपीएक्स न्यूज़ |date=30 जून 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref><ref name="nbc">{{cite web |last=विनफील्ड|first=निकोल|title=Pope begs breakaway traditionalist group to back off plan to consecrate its own bishops |url=https://www.nbcnews.com/world/pope-leo-xiv/pope-begs-traditionalist-catholic-group-not-consecrate-bishops-sspx-rcna352359 |website=एनबीसी न्यूज़ |publisher=एसोसिएटेड प्रेस |date=30 जून 2026 |access-date=30 जून 2026}}</ref> === अगस्त === * [[२ अगस्त|2 अगस्त]] – पोलैंड ने [[निंग्बो]], चीन में आयोजित 2026 एफआईवीबी पुरुष वॉलीबॉल नेशंस लीग का खिताब फाइनल में संयुक्त राज्य अमेरिका को 3-2 से हराकर जीता।<ref>{{cite web |title=Poland defend VNL title, outlasting USA in spectacular five-set final |url=https://en.volleyballworld.com/volleyball/competitions/volleyball-nations-league/news/poland-defend-vnl-title-outlasting-usa-in-five-set-ningbo-final |website=वॉलीबॉल वर्ल्ड |date=2 अगस्त 2026}}</ref> === सितम्बर === * [[२ सितम्बर|2 सितंबर]] - 2026 एस्टोनियाई राष्ट्रपति चुनाव : एले मैडिस को रिइगीकोगु द्वारा एस्टोनिया का राष्ट्रपति चुना गया।<ref>{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Riigikogu presidential election votes set for early September |url=https://news.err.ee/1609937210/riigikogu-presidential-election-votes-set-for-early-september |access-date=2026-03-11 |website=ERR |language=en |archive-date=अप्रैल 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430024818/https://news.err.ee/1609937210/riigikogu-presidential-election-votes-set-for-early-september |url-status=live}}</ref> === अक्टूबर === * [[२ अक्तूबर|2 अक्टूबर]] - [[जी७|जी7]] नेताओं ने वैश्विक [[डीज़ल]] आपूर्ति पर चर्चा करने के लिए एक आपातकालीन बैठक की और 100 मिलियन बैरल तेल जारी करने पर सहमति व्यक्त की, क्योंकि [[२०२६ इजरायल-अमेरिका का ईरान पर हमला|2026 के ईरान युद्ध]] से व्यवधान के बीच कीमतें रिकॉर्ड ऊंचाई पर पहुंच गईं।<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cqd0801d2y3vt |title=G7 leaders hold urgent meeting over diesel supply as UK prices hit record £2 a litre |date=2 अक्टूबर 2026 |website=बीबीसी न्यूज़|publisher=बीबीसी |accessdate=2 अक्टूबर 2026}}</ref> * [[३ अक्तूबर|3 अक्टूबर]] – 2026 लातवियाई संसदीय चुनाव : मौजूदा प्रधानमंत्री एंड्रीस कुलबर्ग की यूनाइटेड लिस्ट ने [[साएईमा]] में सीटों का बहुमत जीता।<ref>{{Cite web |title=Latvian Saeima elections 2026: Myths and Misconceptions |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/election/04.09.2026-latvian-saeima-elections-2026-myths-and-misconceptions.a661764/ |access-date=2026-09-04 |website=eng.lsm.lv |language=en}}</ref> * [[४ अक्टूबर|4 अक्टूबर]] – 2026 बोस्नियाई आम चुनाव आयोजित किए गए।<ref name="Bosnia">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/en/elections/2026|title=Stranica / dokument ne postoje|website=www.izbori.ba|access-date=अप्रैल 29, 2026|archive-date=अप्रैल 30, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430003735/https://www.izbori.ba/en/elections/2026|url-status=live}}</ref> * [[५ अक्टूबर|5 अक्टूबर]] – हौथी-सऊदी संघर्ष : [[तुर्की]], [[पाकिस्तान]] और [[सउदी अरब]], सऊदी अरब पर [[हूती आंदोलन|हूती हमलों]] के जवाब में [[मक्का संयुक्त रक्षा समझौता|मक्का रक्षा संधि]] को सक्रिय करने पर सहमत हुए।<ref>{{Cite web |title=Mecca alliance agrees to activate collective deterrence measures |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/5/mecca-alliance-agrees-to-activate-collective-deterrence-measures |access-date=2026-10-05 |website=अल जज़ीरा |language=en}}</ref> * [[६ अक्टूबर|6 अक्टूबर]] – 2026 कोसोवन राष्ट्रपति चुनाव : कोसोवो की विधानसभा ने जस्टिना शिरोका पुला को कोसोवो के नए राष्ट्रपति के रूप में चुना, जिससे 2025-2026 का राजनीतिक गतिरोध समाप्त हो गया।<ref>{{cite news |title=Kosovo Elects President Dodging New Political Deadlock |work=प्रिष्टिना इनसाइट|url=https://prishtinainsight.com/kosovo-elects-president-dodging-new-political-deadlock/ |date=7 अक्टूबर 2026}}</ref> * 6-12 [[६ अक्टूबर|अक्टूबर]] - हौथी-सऊदी संघर्ष : सऊदी अरब के [[रियाद]], आभा और [[दम्माम]] में [[हूती आंदोलन|हौथियों]] द्वारा [[अक्तूबर २०२६ में सऊदी अरब के विमानक्षेत्रों पर आक्रमण|हवाई अड्डों पर किए गए हमलों की श्रृंखला]] में कम से कम 20 लोग मारे गए और 350 से अधिक लोग घायल हो गए।<ref name=":2">{{Cite news |last=नेरीम|first=विवियन|last2=वार्ड|first2=यूआन|date=2026-10-10|title=Saudi Arabia’s Riyadh Airport Attacked Again, After Days of Houthi Strikes|url=https://www.nytimes.com/2026/10/10/world/middleeast/riyadh-airport-attack-energy-congress.html|access-date=2026-10-10|work=द न्यूयॉर्क टाइम्स|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-11 |title=Saudi Arabia's Riyadh airport hit by second Houthi strike in two days |url=https://www.bbc.com/news/articles/cr93znyk44e1o |access-date=2026-10-11 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web|url= https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-trump-us-attack-iran-ahead?id=137063637&entryId=137188731&utm_source=facebook&utm_medium=social&utm_campaign=dhfacebook&utm_content=null|title= At least 20 killed in week of attacks on Saudi airports, officials say |work=एबीसी न्यूज़ |date=2026-10-12|access-date=2026-10-12}}</ref> * 8-9 [[८ अक्तूबर|अक्टूबर]] - [[यमन]] जा रही एक प्रवासी नाव के [[जिबूती]] के तट पर पलट जाने से कम से कम 139 लोग मारे गए और 84 लापता हो गए।<ref>{{Cite news |last=मुरेथी|first=कार्लोस|date=2026-10-11 |title=At least 139 dead including children after migrant boat capsizes off Djibouti |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/11/deaths-migrant-boat-capsizes-djibouti |access-date=2026-10-11 |work=द गार्जियन |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> * 11–12 [[११ अक्टूबर|अक्टूबर]] [[१२ अक्तूबर|2026]] — फ्रांस में सैकड़ों सुपरमार्केटों की प्रशीतन प्रणालियों को निशाना बनाकर किए गए [[साइबर आक्रमण|साइबर हमले]] के कारण कई दुकानों के रेफ्रिजरेटरों और फ्रीजरों का तापमान लगभग 50 °C (122 °F) तक पहुँच गया। इसके परिणामस्वरूप बड़ी मात्रा में [[खाद्य विकृति|खाद्य सामग्री खराब]] हो गई और कुछ स्थानों पर आग लगने की घटनाएँ भी सामने आईं। इस हमले से करोड़ों [[यूरो]] के नुकसान की आशंका जताई गई। अन्य यूरोपीय देशों में भी संबंधित प्रणालियों की सुरक्षा को लेकर चिंता व्यक्त की गई। [[फ़्रान्स|फ्रांसीसी]] अधिकारियों ने घटना की जाँच शुरू की।<ref>{{Cite news|date=2026-10-12 |title=Hackers force French supermarket fridges to heat up to 50C in ‘unprecedented’ cyber-attack |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/12/cyber-attack-defrosts-refrigerators-france-supermarket-chains-intermarche-cooperative-u |access-date=2026-10-15 |work= द गार्जियन |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |last=मार्चंडन|first=लियो|last2=स्टारगार्डटर|first2=गैब्रियल|date=2026-10-12 |title=Hackers heat French supermarket fridges, sparking fires and spoiling food |url=https://www.reuters.com/business/retail-consumer/french-supermarket-chain-intermarche-hit-by-cyberattack-150-stories-targeted-2026-10-12/ |access-date=2026-10-15 |work=रॉयटर्स |language=en}}</ref> * 12–18 [[१२ अक्तूबर|अक्टूबर]] [[१८ अक्टूबर|2026]] — [[२०२६ ईरान युद्ध ईंधन संकट|ईरान से जुड़े युद्ध के आर्थिक प्रभावों]] और वैश्विक अर्थव्यवस्था की चुनौतियों पर चर्चा के बीच, [[अन्तर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष]] (IMF) और [[विश्व बैंक समूह|विश्व बैंक]] की वार्षिक बैठकें [[थाईलैण्ड]] की राजधानी बैंकॉक में आयोजित की गईं। इन बैठकों के साथ [[जी-20]] देशों के वित्त मंत्रियों और केंद्रीय बैंक के गवर्नरों की बैठकें भी हुईं।<ref>{{Cite web |last=पॉवर|first=जॉन|title=G20 finance ministers, central bankers gather amid fallout from Iran war |url=https://www.aljazeera.com/economy/2026/10/15/g20-finance-ministers-central-bankers-gather-amid-fallout-from-iran-war |access-date=2026-10-15 |website=अल जज़ीरा |language=en}}</ref> * 13–14 [[१३ अक्टूबर|अक्टूबर]] 2026 — [[तुर्की|तुर्किये]] के दक्षिणी अंताल्या प्रांत में केकोवा द्वीप के निकट पानी के भीतर की गई पुरातात्त्विक खुदाई में लगभग 4,700 वर्ष पुराने माने जाने वाले मिट्टी के भंडारण पात्र मिले। तुर्किये के संस्कृति मंत्री ने इस खोज को दुनिया के सबसे पुराने ज्ञात जहाज़ के अवशेषों से संबंधित बताया। हालाँकि, जहाज़ का लकड़ी का ढाँचा सुरक्षित नहीं मिला है। इस खोज से प्रारंभिक [[कांस्य युग]] में पूर्वी भूमध्यसागर में समुद्री व्यापार के बारे में महत्त्वपूर्ण जानकारी मिलने की उम्मीद है।<ref>{{Cite web |date=2026-10-14 |title=World's oldest shipwreck found off Kekova Island in Turkey |url=https://www.bbc.com/news/articles/c6gr80rk1yyko |access-date=2026-10-15 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> * [[१५ अक्टूबर|15 अक्टूबर]] 2026 — [[भार एवं मापों पर अन्तरराष्ट्रीय ब्यूरो|अंतरराष्ट्रीय भार एवं माप ब्यूरो]] (BIPM) द्वारा लीप सेकंड को समाप्त करने के निर्णय की खबर सामने आई। प्रस्तावित बदलाव के अनुसार, 20 मई 2027 से [[सार्व निर्देशांकित काल|समन्वित सार्वभौमिक समय]] (UTC) में नियमित लीप सेकंड जोड़ने की व्यवस्था समाप्त की जाएगी। इसके बाद [[अन्तरराष्ट्रीय परमाण्विक काल|परमाणु समय]] और पृथ्वी के घूर्णन पर आधारित समय के बीच अंतर धीरे-धीरे बढ़ने दिया जाएगा। भविष्य में इस अंतर को समायोजित करने के लिए लीप आवर जैसी व्यवस्था की संभावना पर चर्चा की गई है, लेकिन इसे तत्काल लागू होने वाली व्यवस्था नहीं समझना चाहिए।<ref>{{cite news |last1= सैम्पल|first1=इयान |title=How an accelerating Earth led experts to adopt the leap hour |url=https://www.theguardian.com/science/2026/oct/15/times-up-for-the-leap-second-as-scientists-swap-it-for-the-leap-hour |access-date=15 October 2026 |work= द गार्जियन |date=15 अक्टूबर 2026}}</ref> * [[१९ अक्टूबर|19 अक्टूबर]] - एंडोरा और सैन मैरिनो ने यूरोपीय संघ के साथ एक सहयोग समझौते पर हस्ताक्षर किए।<ref>{{cite news |title=EU agreement brings Andorra, San Marino into internal market |url=https://www.brusselstimes.com/eu-affairs/2368520/eu-agreement-brings-andorra-san-marino-into-internal-market?utm_term=Autofeed&utm_medium=Social&utm_source=Twitter |access-date=19 अक्टूबर 2026 |work=द ब्रसेल्स टाइम्स |date=19 अक्टूबर 2026}}</ref> === नवम्बर === === दिसम्बर === == अनुमानित और निर्धारित घटनाएँ == * [[२४ अक्टूबर|24 अक्टूबर]] – जूनियर यूरोविज़न सॉन्ग कॉन्टेस्ट 2026 माल्टा के अटार्ड में आयोजित होने वाला है।<ref>{{cite web |title=Junior Eurovision |url=https://www.eurovision.com/junior-eurovision/ |website=यूरोविज़न |access-date=13 मई 2026 |archive-date=मई 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516211055/https://www.eurovision.com/junior-eurovision/ |url-status=live }}</ref> * [[२५ अक्टूबर|25 अक्टूबर]] ** 2026 के ब्राज़ीलियाई आम चुनाव का दूसरा दौर आयोजित होने वाला है।<ref>{{cite web |last=वेल्स|first=आयोनी|url=https://www.bbc.com/news/articles/ck1l34ed592no |title=Brazil election goes to run-off as right-wing Flávio Bolsonaro wins first round |website=बीबीसी न्यूज़ |date=4 अक्टूबर 2026 |access-date=4 अक्टूबर 2026}}</ref> ** 2026 में बुल्गारिया के राष्ट्रपति चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{Cite news |date=6 मार्च 2026 |title=Osmani shpërndan Kuvendin: Këtu na sollën njerëz me qëllime të rrezikshme |language=sq |url=https://www.koha.net/arberi/presidentja-mban-konference?fbclid=IwY2xjawQXfKNleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFhc2dEM3FGM1RrajZ4cmtOc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHvaC23zlFCKLjx7GGDWHzGSV_vlap3vbhP4rOAGJ7Iffm-pQNOSnM_CPGAKk_aem_kbqBRMClUJATDX7CJxx6Ag|access-date=6 मार्च 2026 |newspaper=Koha.net}}</ref> ** 2026 में सर्बियाई संसदीय चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{cite web |website=[[डॉयचे वेले]] |url=https://www.dw.com/en/serbia-dissolves-parliament-as-snap-elections-called/a-79200868 |title=Serbia dissolves parliament as snap elections called |date=9 सितंबर 2026 |access-date=9 सितंबर 2026|last= रेयनोसो|first=एमिलियो}}</ref> * [[२७ अक्टूबर|27 अक्टूबर]] – 2026 के इजरायली विधायी चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{Cite news|last1=एटिंजर|first1=अमीर|date=16 जुलाई 2026 |title=Israel heads to election on October 27 after Knesset dissolves itself |url=https://www.ynetnews.com/article/h1nremv4gl |access-date=16 जुलाई 2026 |work=Ynet|language=en-US}}</ref> * [[३१ अक्टूबर|31 अक्टूबर]] – [[१३ नवम्बर|13 नवंबर]] – 2026 ग्रीष्मकालीन युवा ओलंपिक का आयोजन सेनेगल के [[डाकार]] में होगा।<ref>{{Cite news |last=मिलर|first=कॉलिन|date=2025-12-12 |title=Russian and Belarusian Athletes Should Compete Under National Flags at Youth Level, says IOC |url=https://www.nytimes.com/athletic/6884457/2025/12/12/russia-ban-belarus-athletes/ |access-date=2025-12-18 |work=द न्यूयॉर्क टाइम्स |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=दिसंबर 13, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213213613/https://www.nytimes.com/athletic/6884457/2025/12/12/russia-ban-belarus-athletes/ |url-status=live }}</ref> * [[३ नवम्बर|3 नवंबर]] – 2026 के संयुक्त राज्य अमेरिका के मध्यावधि चुनाव होंगे।<ref>{{cite news |last1= स्टीन|first1=क्रिस|last2=लेविन|first2=सैम|last3=विदरस्पून|first3=एंड्रयू|title=Midterm 'blue wave' could block Trump's agenda and launch investigations – here's what's at stake |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/feb/28/midterms-democrats-house-senate |access-date=7 अप्रैल 2026 |work=द गार्जियन |date=28 फरवरी 2026}}</ref> * 6-21 [[६ नवम्बर|नवंबर]] - उद्घाटन राष्ट्र चैम्पियनशिप - उत्तरी गोलार्ध श्रृंखला - आयोजित की जाएगी।<ref name="nations_championship">{{Cite web|url=https://nationschampionshiprugby.com/en|title=Nations Championship}}</ref> * [[७ नवम्बर|7 नवंबर]] – न्यूजीलैंड में 2026 के आम चुनाव होने निर्धारित हैं।<ref>{{cite news |url= https://www.rnz.co.nz/news/political/584605/watch-live-prime-minister-christopher-luxon-announces-election-day-2026-date |title=As it happened: Election to be held on 7 November, Christopher Luxon announces |date=21 जनवरी 2026 |access-date=21 जनवरी 2026 |work=रेडियो न्यूजीलैंड }}</ref> * 10-12 [[१० नवम्बर|नवंबर]] - 2026 आसियान शिखर सम्मेलन फिलीपींस में आयोजित होने वाला है।<ref>{{Cite web |title=ASEAN 2026 Homepage |url=https://asean2026.gov.ph/ |access-date=2026-07-31 |website=asean2026.gov.ph}}</ref> * [[१४ नवम्बर|14 नवंबर]] – यूरोविज़न सॉन्ग कॉन्टेस्ट एशिया का उद्घाटन [[बैंकॉक]], थाईलैंड में होने वाला है।<ref name="RulesEurovoix">{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/03/31/eurovision-song-contest-asia-launches/|title=Eurovision Song Contest Asia Launches With Final in Bangkok This November|date=31 मार्च 2026|access-date=31 मार्च 2026|first=एंथोनी|last= ग्रेंजर|website=यूरोवोइक्स }}</ref> * [[१५ नवम्बर|15 नवंबर]] – 2026 केप वर्डे के राष्ट्रपति चुनाव होने वाले हैं।<ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Legislative elections on May 17 and presidential elections on November 15 – President of the Republic |url=https://inforpress.cv/en/legislative-elections-on-may-17-and-presidential-elections-on-november-15-president-of-the-republic |access-date=2026-03-02 |website=इन्फोरप्रेस }}</ref> * [[२९ नवम्बर|29 नवंबर]] – 2026 के स्पेनिश आम चुनाव होने वाले हैं।<ref name="EP051026">{{cite news |last1=एलोर्डी क्यू|first1=कार्लोस|last2=हर्मिडा|first2=ज़ोसे |date=5 अक्टूबर 2026 |url=https://elpais.com/espana/2026-10-05/sanchez-adelanta-las-elecciones-al-29-de-noviembre-necesitamos-una-mayoria-progresista-mucho-mas-amplia.html |title=Sánchez adelanta las elecciones al 29 de noviembre: “Necesitamos una mayoría progresista mucho más amplia” |language=es |newspaper=एल पेस |location=मैड्रिड |access-date=5 अक्टूबर 2026}}</ref> किफायती आवास को लेकर देशव्यापी विरोध प्रदर्शनों के जवाब में चुनाव समय से पहले बुलाए गए थे।<ref>{{Cite web |date=2026-10-05 |title=Spain's Prime Minister Pedro Sánchez calls early election |url=https://www.bbc.com/news/articles/cmdx39k49xw0o |access-date=2026-10-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> * 3-20 [[३ दिसम्बर|दिसंबर]] - [[२० दिसम्बर|2026]] यूरोपीय महिला हैंडबॉल चैंपियनशिप चेक गणराज्य, पोलैंड, रोमानिया, स्लोवाकिया और तुर्की में आयोजित होने वाली है।<ref>{{Cite web|url=https://www.eurohandball.com/en/news/en/organisers-for-women-s-ehf-euro-2026-confirmed/|title=Organisers for Women's EHF EURO 2026 confirmed|website=ईएचएफ |publisher= यूरोपीय हैंडबॉल महासंघ|date=8 मार्च 2024|access-date=अक्टूबर 23, 2025|archive-date=सितंबर 7, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250907203356/https://www.eurohandball.com/en/news/en/organisers-for-women-s-ehf-euro-2026-confirmed/|url-status=live}}</ref> * [[५ दिसम्बर|5 दिसंबर]] – 2026 में गाम्बिया में राष्ट्रपति चुनाव होने वाला है।<ref>{{Cite web|title=2026 presidential election set for Dec 5 – IEC Chairman|url=https://thepoint.gm/africa/gambia/headlines/2026-presidential-election-set-for-dec-5-iec-chairman|website=thepoint.gm|access-date=2025-11-28|language=en-US|date=2025-10-10}}</ref> * [[६ दिसम्बर|6 दिसंबर]] – अबू धाबी ग्रांड प्रिक्स का आयोजन निर्धारित है।<ref>{{Cite web | title=Abu Dhabi Grand Prix 2026 - F1 Race | url=https://www.formula1.com/en/racing/2026/united-arab-emirates | access-date=2026-08-01 | website=www.formula1.com}}</ref> * [[२२ दिसम्बर|22 दिसंबर]] – 2026 दक्षिण सूडानी आम चुनाव आयोजित होने वाले हैं, जो 2011 में देश की स्वतंत्रता के बाद पहला चुनाव होगा।<ref>{{Cite web |last=माचोल|first=डेंग|date=14 सितंबर 2024 |title=South Sudan postpones December elections by 2 years citing incomplete preparations |url=https://apnews.com/article/south-sudan-elections-postponed-10a4e41a1b967cc51ec52a354a86d489 |access-date=14 सितंबर 2024 |work=एसोसिएटेड प्रेस न्यूज़ |language=en-us |archive-date=जनवरी 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114013801/https://apnews.com/article/south-sudan-elections-postponed-10a4e41a1b967cc51ec52a354a86d489 |url-status=live}}</ref> * [[२६ दिसम्बर|26 दिसंबर]] - यदि इससे पहले कोई घटना न घटित होती है, तो 2026 के सर्बियाई राष्ट्रपति चुनाव इस तिथि से पहले ही आयोजित किए जाएंगे। == नोबल पुरस्कार == * [[रसायन शास्त्र में नोबेल पुरस्कार|रसायन विज्ञान]] – हेनरी बी. कागन और केंसो सोई, असममित [[कार्बनिक संश्लेषण]] में गैर-रेखीय प्रभावों और स्व-उत्प्रेरण की खोज के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 7, 2026 |title=Nobel Prize in Chemistry 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 7, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[अर्थशास्त्र में नोबेल पुरस्कार|अर्थशास्त्र]] – रॉबर्ट ई. हॉल और माइकल वुडफोर्ड, [[आर्थिक नीति|मैक्रोइकॉनॉमिक स्थिरीकरण]] के माइक्रोइकॉनॉमिक आधारों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 12, 2026 |title=Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 12, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[साहित्य में नोबेल पुरस्कार|साहित्य]] – [[ऐनी कार्सन]], उनके साहसिक और आविष्कारशील कार्यों के लिए , जिन्होंने शास्त्रीय परंपरा के साथ चंचल संवाद में समकालीन साहित्य के लिए नए रूप बनाए हैं।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 8, 2026 |title=Nobel Prize in Literature 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 8, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[नोबल शांति पुरस्कार|शांति]] – [[नवी पिल्लै]], [[अन्तरराष्ट्रीय विधि|शांति और अंतर्राष्ट्रीय कानून]] को बढ़ावा देने के उनके प्रयासों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 9, 2026 |title=Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 9, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार|भौतिकी]] – फ्रांसिस हाल्ज़ेन , आइसक्यूब न्यूट्रिनो वेधशाला में निर्णायक योगदान और खगोल भौतिकी मूल के उच्च-ऊर्जा [[न्यूट्रिनो]] की खोज के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 6, 2026 |title=Nobel Prize in Physics 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 6, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> * [[शरीरक्रिया विज्ञान या चिकित्सा में नोबेल पुरस्कार|फिजियोलॉजी या मेडिसिन]] - कार्ल डीसेरोथ , पीटर हेगेमैन और जॉर्ज नागल , प्रकाश-गेटेड आयन चैनलों और ऑप्टोजेनेटिक्स से संबंधित उनकी खोजों के लिए।<ref>{{Cite web |date=अक्टूबर 5, 2026 |title=Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/summary/ |access-date=अक्टूबर 5, 2026 |website=[[नोबेल पुरस्कार]]}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:2026]] ik3ugaji65fp5izsfggyz9qq55cmrbk आकाश नंदा 0 1620149 6631850 6631616 2026-10-22T01:19:35Z OHC2024 954720 adhik jankari 6631850 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''आकाश नंदा''' एक अधिवक्ता, कानूनी शोधकर्ता और लेखक हैं। उनकी गतिविधियों में कानूनी अभ्यास, विधि संबंधी लेखन तथा भारतीय संस्कृति पर आधारित साहित्यिक परियोजनाएँ शामिल हैं।<ref>{{Cite news|url=https://hindustaninsider.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness/|title=Advocate Akash Nanda: A Young Legal Professional Bridging Law, Literature and Public Awareness -|last=Patel|first=Kamlesh|date=2026-09-11|access-date=2026-10-15|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://urbanchronicle.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/chhattisgarh/raigad/news/chhattisgarh-news-student-akash-nande-enhanced-district-and-state-values-025539-3595114.html|title=छात्र आकाश नंदे ने बढ़ाया जिले व प्रदेश का मान - Raigarh News|date=2019-01-06|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2026-10-15}}</ref> {{Infobox person | name = आकाश नंदा | image =Akash Nanda in Debrigarh.jpg | caption = | birth_date = | birth_place = तुरचा, ओडिशा, भारत | nationality = भारतीय | occupation = अधिवक्ता, लेखक | education = | known_for = लेखन और कानूनी अनुसंधान | notable_works = | website = }} =प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा= आकाश नंदा का संबंध तुर्चा गाँव, गाइसिलेट क्षेत्र, ओडिशा से है। उन्होंने बरगढ़ स्थित विकास लॉ स्कूल से बी.ए., एलएल.बी. की पढ़ाई की और भुवनेश्वर में एस.एन.आई.एल. से एलएल.एम. की शिक्षा प्राप्त की।<ref>{{Cite web|url=https://hindustanmetro.com/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://desispotlight.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theentrepreneurbytes.com/meet-akash-nanda-the-odisha-based-advocate-and-author-bridging-law-literature-and-legal-awareness/|title=Meet Akash Nanda the Odisha based advocate and author.}}</ref> =साहित्यिक कार्य= नंदा ने कानूनी विषयों के अतिरिक्त भारतीय संस्कृति और रामायण पर आधारित लेखन परियोजनाओं पर भी काम किया है। उनकी पुस्तक Ramayana: The Journey from Man to Maryada का उल्लेख सितंबर 2026 में प्रकाशित एक ऑनलाइन लेख में मिलता है।<ref>{{Cite web|url=https://entrepreneursaathi.com/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness/|title=Advocate Akash Nanda|last=Desk|first=News|date=2026-09-11|website=Entrepreneur Saathi|language=en-US|access-date=2026-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://primenewsofindia.com/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://entrepreneursaathi.com/advocate-akash-nanda-expands-into-music-and-comic-books/|title=Advocate Akash Nanda Expands into Music and Comic Books|last=Desk|first=News|date=2026-10-12|website=Entrepreneur Saathi|language=en-US|access-date=2026-10-15}}</ref> =संदर्भ= 3gnnmpn7li4yw50sh28jxey82d28dqc 6631851 6631850 2026-10-22T01:20:35Z OHC2024 954720 /* प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा */ 6631851 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''आकाश नंदा''' एक अधिवक्ता, कानूनी शोधकर्ता और लेखक हैं। उनकी गतिविधियों में कानूनी अभ्यास, विधि संबंधी लेखन तथा भारतीय संस्कृति पर आधारित साहित्यिक परियोजनाएँ शामिल हैं।<ref>{{Cite news|url=https://hindustaninsider.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness/|title=Advocate Akash Nanda: A Young Legal Professional Bridging Law, Literature and Public Awareness -|last=Patel|first=Kamlesh|date=2026-09-11|access-date=2026-10-15|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://urbanchronicle.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/chhattisgarh/raigad/news/chhattisgarh-news-student-akash-nande-enhanced-district-and-state-values-025539-3595114.html|title=छात्र आकाश नंदे ने बढ़ाया जिले व प्रदेश का मान - Raigarh News|date=2019-01-06|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2026-10-15}}</ref> {{Infobox person | name = आकाश नंदा | image =Akash Nanda in Debrigarh.jpg | caption = | birth_date = | birth_place = तुरचा, ओडिशा, भारत | nationality = भारतीय | occupation = अधिवक्ता, लेखक | education = | known_for = लेखन और कानूनी अनुसंधान | notable_works = | website = }} =प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा= आकाश नंदा का संबंध तुर्चा गाँव, गाइसिलेट क्षेत्र, ओडिशा से है। उन्होंने बरगढ़ स्थित विकास लॉ स्कूल से बी.ए., एलएल.बी. की पढ़ाई की और भुवनेश्वर में एस.एन.आई.एल. से एलएल.एम. की शिक्षा प्राप्त की।<ref>{{Cite web|url=https://hindustanmetro.com/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://desispotlight.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theentrepreneurbytes.com/meet-akash-nanda-the-odisha-based-advocate-and-author-bridging-law-literature-and-legal-awareness/|title=Meet Akash Nanda the Odisha based advocate and author.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theentrepreneurbytes.com/meet-akash-nanda-the-odisha-based-advocate-and-author-bridging-law-literature-and-legal-awareness/|title=https://theentrepreneurbytes.com/meet-akash-nanda-the-odisha-based-advocate-and-author-bridging-law-literature-and-legal-awareness/|website=https://theentrepreneurbytes.com}}</ref> =साहित्यिक कार्य= नंदा ने कानूनी विषयों के अतिरिक्त भारतीय संस्कृति और रामायण पर आधारित लेखन परियोजनाओं पर भी काम किया है। उनकी पुस्तक Ramayana: The Journey from Man to Maryada का उल्लेख सितंबर 2026 में प्रकाशित एक ऑनलाइन लेख में मिलता है।<ref>{{Cite web|url=https://entrepreneursaathi.com/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness/|title=Advocate Akash Nanda|last=Desk|first=News|date=2026-09-11|website=Entrepreneur Saathi|language=en-US|access-date=2026-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://primenewsofindia.com/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://entrepreneursaathi.com/advocate-akash-nanda-expands-into-music-and-comic-books/|title=Advocate Akash Nanda Expands into Music and Comic Books|last=Desk|first=News|date=2026-10-12|website=Entrepreneur Saathi|language=en-US|access-date=2026-10-15}}</ref> =संदर्भ= 4bk0torr3iq4e1vtfmqxhq7t3euiscv 6631852 6631851 2026-10-22T01:29:16Z OHC2024 954720 /* */ adhik jankari 6631852 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''आकाश नंदा''' एक अधिवक्ता, कानूनी शोधकर्ता और लेखक हैं। उनकी गतिविधियों में कानूनी अभ्यास, विधि संबंधी लेखन तथा भारतीय संस्कृति पर आधारित साहित्यिक परियोजनाएँ शामिल हैं।<ref>{{Cite news|url=https://hindustaninsider.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness/|title=Advocate Akash Nanda: A Young Legal Professional Bridging Law, Literature and Public Awareness -|last=Patel|first=Kamlesh|date=2026-09-11|access-date=2026-10-15|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://urbanchronicle.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/chhattisgarh/raigad/news/chhattisgarh-news-student-akash-nande-enhanced-district-and-state-values-025539-3595114.html|title=छात्र आकाश नंदे ने बढ़ाया जिले व प्रदेश का मान - Raigarh News|date=2019-01-06|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2026-10-15}}</ref> {{Infobox person | name = आकाश नंदा | image =Akash Nanda in Cuttack high court.webp | caption = | birth_date = | birth_place = तुरचा, ओडिशा, भारत | nationality = भारतीय | occupation = अधिवक्ता, लेखक | education = | known_for = लेखन और कानूनी अनुसंधान | notable_works = | website = }} =प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा= आकाश नंदा का संबंध तुर्चा गाँव, गाइसिलेट क्षेत्र, ओडिशा से है। उन्होंने बरगढ़ स्थित विकास लॉ स्कूल से बी.ए., एलएल.बी. की पढ़ाई की और भुवनेश्वर में एस.एन.आई.एल. से एलएल.एम. की शिक्षा प्राप्त की।<ref>{{Cite web|url=https://hindustanmetro.com/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://desispotlight.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theentrepreneurbytes.com/meet-akash-nanda-the-odisha-based-advocate-and-author-bridging-law-literature-and-legal-awareness/|title=Meet Akash Nanda the Odisha based advocate and author.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theentrepreneurbytes.com/meet-akash-nanda-the-odisha-based-advocate-and-author-bridging-law-literature-and-legal-awareness/|title=https://theentrepreneurbytes.com/meet-akash-nanda-the-odisha-based-advocate-and-author-bridging-law-literature-and-legal-awareness/|website=https://theentrepreneurbytes.com}}</ref> =साहित्यिक कार्य= नंदा ने कानूनी विषयों के अतिरिक्त भारतीय संस्कृति और रामायण पर आधारित लेखन परियोजनाओं पर भी काम किया है। उनकी पुस्तक Ramayana: The Journey from Man to Maryada का उल्लेख सितंबर 2026 में प्रकाशित एक ऑनलाइन लेख में मिलता है।<ref>{{Cite web|url=https://entrepreneursaathi.com/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness/|title=Advocate Akash Nanda|last=Desk|first=News|date=2026-09-11|website=Entrepreneur Saathi|language=en-US|access-date=2026-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://primenewsofindia.com/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://entrepreneursaathi.com/advocate-akash-nanda-expands-into-music-and-comic-books/|title=Advocate Akash Nanda Expands into Music and Comic Books|last=Desk|first=News|date=2026-10-12|website=Entrepreneur Saathi|language=en-US|access-date=2026-10-15}}</ref> =संदर्भ= cc2y5typg7q0fdg9gdphk0vp7teqoa0 6631853 6631852 2026-10-22T01:35:12Z OHC2024 954720 /* */ 6631853 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''आकाश नंदा''' एक अधिवक्ता, कानूनी शोधकर्ता और लेखक हैं। उनकी गतिविधियों में कानूनी अभ्यास, विधि संबंधी लेखन तथा भारतीय संस्कृति पर आधारित साहित्यिक परियोजनाएँ शामिल हैं।<ref>{{Cite news|url=https://hindustaninsider.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness/|title=Advocate Akash Nanda: A Young Legal Professional Bridging Law, Literature and Public Awareness -|last=Patel|first=Kamlesh|date=2026-09-11|access-date=2026-10-15|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://urbanchronicle.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/chhattisgarh/raigad/news/chhattisgarh-news-student-akash-nande-enhanced-district-and-state-values-025539-3595114.html|title=छात्र आकाश नंदे ने बढ़ाया जिले व प्रदेश का मान - Raigarh News|date=2019-01-06|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2026-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianflux.com/frequently-asked-questions-about-akash-nanda-indian-advocate-author-and-legal-researcher/|title=Frequently Asked Questions About : Akash Nanda, Indian Advocate, Author and Legal Researcher {{!}} Indianflux|date=2026-10-21|language=en-US|access-date=2026-10-22}}</ref> {{Infobox person | name = आकाश नंदा | image =Akash Nanda in Cuttack high court.webp | caption = | birth_date = | birth_place = तुरचा, ओडिशा, भारत | nationality = भारतीय | occupation = अधिवक्ता, लेखक | education = | known_for = लेखन और कानूनी अनुसंधान | notable_works = | website = }} =प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा= आकाश नंदा का संबंध तुर्चा गाँव, गाइसिलेट क्षेत्र, ओडिशा से है। उन्होंने बरगढ़ स्थित विकास लॉ स्कूल से बी.ए., एलएल.बी. की पढ़ाई की और भुवनेश्वर में एस.एन.आई.एल. से एलएल.एम. की शिक्षा प्राप्त की।<ref>{{Cite web|url=https://hindustanmetro.com/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://desispotlight.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theentrepreneurbytes.com/meet-akash-nanda-the-odisha-based-advocate-and-author-bridging-law-literature-and-legal-awareness/|title=Meet Akash Nanda the Odisha based advocate and author.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theentrepreneurbytes.com/meet-akash-nanda-the-odisha-based-advocate-and-author-bridging-law-literature-and-legal-awareness/|title=https://theentrepreneurbytes.com/meet-akash-nanda-the-odisha-based-advocate-and-author-bridging-law-literature-and-legal-awareness/|website=https://theentrepreneurbytes.com}}</ref> =साहित्यिक कार्य= नंदा ने कानूनी विषयों के अतिरिक्त भारतीय संस्कृति और रामायण पर आधारित लेखन परियोजनाओं पर भी काम किया है। उनकी पुस्तक Ramayana: The Journey from Man to Maryada का उल्लेख सितंबर 2026 में प्रकाशित एक ऑनलाइन लेख में मिलता है।<ref>{{Cite web|url=https://entrepreneursaathi.com/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness/|title=Advocate Akash Nanda|last=Desk|first=News|date=2026-09-11|website=Entrepreneur Saathi|language=en-US|access-date=2026-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://primenewsofindia.com/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://entrepreneursaathi.com/advocate-akash-nanda-expands-into-music-and-comic-books/|title=Advocate Akash Nanda Expands into Music and Comic Books|last=Desk|first=News|date=2026-10-12|website=Entrepreneur Saathi|language=en-US|access-date=2026-10-15}}</ref> =संदर्भ= kr9kha59o4zcv3g1xwu1btkgdcbmmz9 6631854 6631853 2026-10-22T01:39:03Z OHC2024 954720 /* साहित्यिक कार्य */ 6631854 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''आकाश नंदा''' एक अधिवक्ता, कानूनी शोधकर्ता और लेखक हैं। उनकी गतिविधियों में कानूनी अभ्यास, विधि संबंधी लेखन तथा भारतीय संस्कृति पर आधारित साहित्यिक परियोजनाएँ शामिल हैं।<ref>{{Cite news|url=https://hindustaninsider.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness/|title=Advocate Akash Nanda: A Young Legal Professional Bridging Law, Literature and Public Awareness -|last=Patel|first=Kamlesh|date=2026-09-11|access-date=2026-10-15|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://urbanchronicle.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/chhattisgarh/raigad/news/chhattisgarh-news-student-akash-nande-enhanced-district-and-state-values-025539-3595114.html|title=छात्र आकाश नंदे ने बढ़ाया जिले व प्रदेश का मान - Raigarh News|date=2019-01-06|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2026-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianflux.com/frequently-asked-questions-about-akash-nanda-indian-advocate-author-and-legal-researcher/|title=Frequently Asked Questions About : Akash Nanda, Indian Advocate, Author and Legal Researcher {{!}} Indianflux|date=2026-10-21|language=en-US|access-date=2026-10-22}}</ref> {{Infobox person | name = आकाश नंदा | image =Akash Nanda in Cuttack high court.webp | caption = | birth_date = | birth_place = तुरचा, ओडिशा, भारत | nationality = भारतीय | occupation = अधिवक्ता, लेखक | education = | known_for = लेखन और कानूनी अनुसंधान | notable_works = | website = }} =प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा= आकाश नंदा का संबंध तुर्चा गाँव, गाइसिलेट क्षेत्र, ओडिशा से है। उन्होंने बरगढ़ स्थित विकास लॉ स्कूल से बी.ए., एलएल.बी. की पढ़ाई की और भुवनेश्वर में एस.एन.आई.एल. से एलएल.एम. की शिक्षा प्राप्त की।<ref>{{Cite web|url=https://hindustanmetro.com/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://desispotlight.in/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theentrepreneurbytes.com/meet-akash-nanda-the-odisha-based-advocate-and-author-bridging-law-literature-and-legal-awareness/|title=Meet Akash Nanda the Odisha based advocate and author.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theentrepreneurbytes.com/meet-akash-nanda-the-odisha-based-advocate-and-author-bridging-law-literature-and-legal-awareness/|title=https://theentrepreneurbytes.com/meet-akash-nanda-the-odisha-based-advocate-and-author-bridging-law-literature-and-legal-awareness/|website=https://theentrepreneurbytes.com}}</ref> =साहित्यिक कार्य= नंदा ने कानूनी विषयों के अतिरिक्त भारतीय संस्कृति और रामायण पर आधारित लेखन परियोजनाओं पर भी काम किया है। उनकी पुस्तक Ramayana: The Journey from Man to Maryada का उल्लेख सितंबर 2026 में प्रकाशित एक ऑनलाइन लेख में मिलता है।<ref>{{Cite web|url=https://entrepreneursaathi.com/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness/|title=Advocate Akash Nanda|last=Desk|first=News|date=2026-09-11|website=Entrepreneur Saathi|language=en-US|access-date=2026-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://primenewsofindia.com/2026/09/11/advocate-akash-nanda-a-young-legal-professional-bridging-law-literature-and-public-awareness|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://entrepreneursaathi.com/advocate-akash-nanda-expands-into-music-and-comic-books/|title=Advocate Akash Nanda Expands into Music and Comic Books|last=Desk|first=News|date=2026-10-12|website=Entrepreneur Saathi|language=en-US|access-date=2026-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bharatexclusive.com/who-is-akash-nanda-indian-advocate-author-legal-researcher-and-founder-of-office-of-akash-nanda/|title=who-is-akash-nanda-indian-advocate-author-legal-researcher-and-founder-of-office-of-akash-nanda|website=https://bharatexclusive.com/who-is-akash-nanda-indian-advocate-author-legal-researcher-and-founder-of-office-of-akash-nanda/}}</ref> =संदर्भ= 8zett16se6nlmfqki08drtbjoj44mb0 सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js 2 1620257 6631764 6630960 2026-10-21T13:10:23Z विक्रम प्रताप 911487 अद्यतन किया 6631764 javascript text/javascript // <nowiki> /** * उपकरण: चर्चा समापन एवं पुरालेखण उपकरण (Discussion Closer & Archiver - v3.1 Hindi Wikipedia Verified) * लेखक: सदस्य:विक्रम प्रताप * स्थान: सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js * विशेष पृष्ठ: Special:BlankPage/DiscussionArchiver * * v3.1 मुख्य सुधार (हिन्दी विकिपीडिया अनुकूलित): * 1. वास्तविक पृष्ठ शीर्षक: केवल वे चर्चा पटल शामिल किए गए हैं जो हिन्दी विकिपीडिया पर वास्तव में अस्तित्व में हैं (अनुपस्थित/रेडलिंक पटल हटा दिए गए हैं)। * - चौपाल (मुख्य), चौपाल/समाचार, दूतावास * - प्रबन्धक सूचनापट, सुरक्षा अनुरोध * - अधिकार निवेदन: प्रबन्धन, प्रशासक, रोलबैकर्स, स्वतः परीक्षित, बॉट/अनुमोदन, प्रबन्धन निवृति * - हटाने व रखरखाव: पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा, पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें, स्थानांतरण, अनुरोधित लेख * 2. वास्तविक स्थिति साँचे (Badges): केवल वे स्थिति चिह्न शामिल किए गए हैं जो हिन्दी विकिपीडिया पर सक्रिय व उपलब्ध हैं: * - {{पूर्ण}}, {{Done}}, {{स्वीकृत}}, {{अस्वीकार}}, {{Not done}}, {{Resolved}}, {{Withdrawn}}, {{लंबित}}, {{विलय}}, {{टिप्पणी}}, {{समर्थन}}, {{विरोध}}, {{असमर्थन}}, {{हाँ}}, {{नहीं}}। * 3. मान्य पुरालेख शीर्षक साँचे: {{पुरालेख पेटी}}, {{पुरालेख पेटी|auto=yes}}, {{पुरालेख पेटी|auto=yes|search=yes}}, {{Archives}}, {{Archive box}}, {{TOC right}}। * 4. तार्किक सुधार: {{चर्चा शीर्ष|1=...}} प्राचल का मानक समर्थन (जो स्वतः बॉक्स व विभाजक रेखा बनाता है), Hat/Hab क्लोजर समर्थन, समय-मोहर आधारित टिप्पणी गणना, कन्फ़्लिक्ट-सुरक्षित संपादन। */ mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.api', 'mediawiki.Title'], function () { jQuery(function () { var specialPageUrl = mw.util.getUrl('Special:BlankPage/DiscussionArchiver'); // 1. बाएँ साइडबार (उपकरण मेन्यू) में स्वतंत्र कड़ी mw.util.addPortletLink( 'p-tb', specialPageUrl, 'चर्चा समापन एवं पुरालेखण', 't-discarchiver-special', 'चर्चाओं को समाप्त करने तथा पुरालेख पृष्ठ में स्थानांतरित करने का सरल पटल खोलें' ); // 2. वार्ता पृष्ठ या विकिपीडिया परियोजना पृष्ठ पर त्वरित विकल्प var currentNs = mw.config.get('wgNamespaceNumber'); var currentAction = mw.config.get('wgAction'); var currentPageName = (mw.config.get('wgPageName') || '').replace(/_/g, ' '); var isDiscussionNamespace = (currentNs > 0 && (currentNs % 2 === 1 || currentNs === 4)); if (isDiscussionNamespace && currentAction === 'view') { var directUrl = mw.util.getUrl('Special:BlankPage/DiscussionArchiver', { targetpage: currentPageName }); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', directUrl, 'इस पृष्ठ की चर्चाएँ प्रबंधित करें', 't-discarchiver-current', 'वर्तमान पृष्ठ को चर्चा समापन एवं पुरालेखण उपकरण में खोलें' ); if (document.getElementById('p-cactions')) { mw.util.addPortletLink( 'p-cactions', directUrl, 'चर्चा समापन / पुरालेखण', 'ca-discarchiver-current', 'इस पृष्ठ की चर्चाओं को समाप्त अथवा पुरालेखित करें' ); } initOnPageSectionLinks(currentPageName); } // 3. विशेष पृष्ठ (Special:BlankPage/DiscussionArchiver) की पहचान var canonicalSpecial = mw.config.get('wgCanonicalSpecialPageName') || ''; var wgTitle = mw.config.get('wgTitle') || ''; var isExactArchiverPage = ( canonicalSpecial === 'Blankpage' && (wgTitle === 'BlankPage/DiscussionArchiver' || wgTitle === 'खाली पृष्ठ/DiscussionArchiver' || /\/DiscussionArchiver(?:$|[?#&])/.test(window.location.href)) ); if (isExactArchiverPage) { initDiscussionArchiverUI(); } }); // ========================================================================= // तार्किक विश्लेषण, स्थिरांक एवं विकिटेक्स्ट प्रसंस्करण इंजन // ========================================================================= var OPEN_TPL = '{' + '{'; var CLOSE_TPL = '}' + '}'; var OPEN_LINK = '[' + '['; var CLOSE_LINK = ']' + ']'; var SIGN_TILDES = '~' + '~' + '~' + '~'; var ARCHIVE_DIV_OPEN = '<div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f8f9fa; overflow:auto; margin: 1.5em 0; padding: 10px 14px; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 4px solid #3366cc; border-radius: 4px;">'; var ARCHIVE_DIV_CLOSE = '</div>'; var HINDI_MONTH_MAP = { 'जनवरी': 0, 'फ़रवरी': 1, 'फरवरी': 1, 'मार्च': 2, 'अप्रैल': 3, 'मई': 4, 'जून': 5, 'जुलाई': 6, 'अगस्त': 7, 'सितम्बर': 8, 'सितंबर': 8, 'अक्टूबर': 9, 'अक्तूबर': 9, 'नवम्बर': 10, 'नवंबर': 10, 'दिसम्बर': 11, 'दिसंबर': 11, 'january': 0, 'february': 1, 'march': 2, 'april': 3, 'may': 4, 'june': 5, 'july': 6, 'august': 7, 'september': 8, 'october': 9, 'november': 10, 'december': 11, 'jan': 0, 'feb': 1, 'mar': 2, 'apr': 3, 'jun': 5, 'jul': 6, 'aug': 7, 'sep': 8, 'oct': 9, 'nov': 10, 'dec': 11 }; function convertDevanagariDigits(str) { if (!str) return ''; var devDigits = ['०', '१', '२', '३', '४', '५', '६', '७', '८', '९']; var out = String(str); for (var i = 0; i < 10; i++) { out = out.split(devDigits[i]).join(String(i)); } return out; } // विकिटेक्स्ट एंकर शुद्धिकरण (शीर्षक में मौजूद विकि-कड़ियों या मार्कअप को हटाना) function sanitizeSectionAnchor(title) { if (!title) return ''; return title .replace(/\[\[(?:[^|\]]*\|)?([^\]]+)\]\]/g, '$1') .replace(/'''?/g, '') .replace(/<!--[\s\S]*?-->/g, '') .replace(/\s+/g, ' ') .trim(); } // अनुभाग गतिविधि, टिप्पणी संख्या एवं अंतिम समय का यथार्थपरक विश्लेषण function analyzeSectionActivity(sectionBody) { var cleanTrim = (sectionBody || '').replace(/<!--[\s\S]*?-->/g, '').trim(); if (!cleanTrim) { return { lastDateStr: 'रिक्त अनुभाग', daysInactive: 9999, commentCount: 0, isEmpty: true, uniqueUsers: 0 }; } var normalizedText = convertDevanagariDigits(cleanTrim); // 1. टिप्पणी संख्या विश्लेषण: समय मोहर (Timestamp) के आधार पर सटीक गणना var timeStampRegex = /(\d{1,2}:\d{2}(?::\d{2})?|\b\d{4}-\d{2}-\d{2}\b)/g; var tsMatches = normalizedText.match(timeStampRegex) || []; // प्रतिभागी सदस्यों की पहचान var userLinkMatches = normalizedText.match(/\[\[\s*(?:सदस्य|User|सदस्य[ _]वार्ता|User[ _]talk)\s*:([^\]|]+)/gi) || []; var uniqueUsers = new Set(); for (var u = 0; u < userLinkMatches.length; u++) { var rawU = userLinkMatches[u].replace(/^\[\[\s*(?:सदस्य|User|सदस्य[ _]वार्ता|User[ _]talk)\s*:/i, '').trim().toLowerCase(); if (rawU) uniqueUsers.add(rawU); } var commentCount = tsMatches.length > 0 ? tsMatches.length : (uniqueUsers.size > 0 ? uniqueUsers.size : (userLinkMatches.length > 0 ? 1 : 0)); // 2. अंतिम गतिविधि तिथि विश्लेषण (हिंदी, अंग्रेजी एवं ISO प्रारूप) var dateRegex = /(\d{1,2})\s+([^\s\d,()]{3,12})\s+(\d{4})/g; var isoRegex = /\b(\d{4})-(\d{2})-(\d{2})\b/g; var maxTimestamp = 0; var latestDateLabel = 'तिथि अज्ञात'; var m; while ((m = dateRegex.exec(normalizedText)) !== null) { var day = parseInt(m[1], 10); var monthName = m[2].toLowerCase().replace(/[.,]/g, ''); var year = parseInt(m[3], 10); var monthIdx = HINDI_MONTH_MAP[monthName]; if (monthIdx !== undefined && year >= 2000 && year <= 2035 && day >= 1 && day <= 31) { var dt = new Date(year, monthIdx, day).getTime(); if (dt > maxTimestamp && dt <= Date.now() + 86400000) { maxTimestamp = dt; latestDateLabel = day + ' ' + m[2] + ' ' + year; } } } while ((m = isoRegex.exec(normalizedText)) !== null) { var isoYear = parseInt(m[1], 10); var isoMonth = parseInt(m[2], 10) - 1; var isoDay = parseInt(m[3], 10); if (isoYear >= 2000 && isoYear <= 2035 && isoMonth >= 0 && isoMonth <= 11 && isoDay >= 1 && isoDay <= 31) { var isoDt = new Date(isoYear, isoMonth, isoDay).getTime(); if (isoDt > maxTimestamp && isoDt <= Date.now() + 86400000) { maxTimestamp = isoDt; latestDateLabel = isoDay + '-' + (isoMonth + 1) + '-' + isoYear; } } } var daysInactive = -1; if (maxTimestamp > 0) { daysInactive = Math.max(0, Math.floor((Date.now() - maxTimestamp) / (1000 * 60 * 60 * 24))); } return { lastDateStr: latestDateLabel, daysInactive: daysInactive, commentCount: commentCount, uniqueUsers: uniqueUsers.size, isEmpty: false }; } function getIgnoredRanges(wikitext) { var nwOpen = '<now' + 'iki>'; var nwClose = '</now' + 'iki>'; var pattern = '<!--[\\s\\S]*?-->|' + nwOpen + '[\\s\\S]*?' + nwClose + '|<pre>[\\s\\S]*?</pre>|<syntaxhighlight[\\s\\S]*?</syntaxhighlight>'; var regex = new RegExp(pattern, 'gi'); var ranges = []; var m; while ((m = regex.exec(wikitext)) !== null) { ranges.push({ start: m.index, end: m.index + m[0].length }); } return ranges; } function isIndexIgnored(index, ranges) { for (var i = 0; i < ranges.length; i++) { if (index >= ranges[i].start && index < ranges[i].end) { return true; } } return false; } function isSectionClosedInWikitext(sectionBody) { if (!sectionBody) return false; var closeRegex = new RegExp( '(\\{\\{\\s*(?:चर्चा[_ ]शीर्ष|चर्चा[_ ]तल|चर्चा[_ ]बंद|बंद[_ ]चर्चा|Archive[_ ]top|Archive[_ ]bottom|Atop|Abot|Cot|Cob|Hat|Hab|Discussion[_ ]top|Discussion[_ ]bottom)|' + 'class\\s*=\\s*"[^"]*(?:discussion-archived|boilerplate[^"]*archived))', 'i' ); return closeRegex.test(sectionBody); } function hasArchiveBoxInLead(leadText) { if (!leadText) return false; var boxRegex = new RegExp('\\{\\{\\s*(?:पुरालेख[_ ]पेटी|पुरालेख|Archives|Archive[_ ]box)', 'i'); return boxRegex.test(leadText); } // अनुभाग पार्सिंग (Level 2 शीर्षकों की शुद्ध पहचान) function parseWikitextIntoSections(wikitext) { if (!wikitext) { return { lead: '', sections: [], hasArchiveBox: false }; } var ignoredRanges = getIgnoredRanges(wikitext); var headingRegex = /^[ \t]*==([^=\n][^\n]*?)==[ \t]*(?:<!--[\s\S]*?-->[ \t]*)*$/gm; var matches = []; var m; while ((m = headingRegex.exec(wikitext)) !== null) { if (!isIndexIgnored(m.index, ignoredRanges)) { matches.push({ start: m.index, endOfHeading: m.index + m[0].length, rawHeading: m[0], title: m[1].trim(), cleanTitle: sanitizeSectionAnchor(m[1].trim()) }); } } if (matches.length === 0) { return { lead: wikitext, sections: [], hasArchiveBox: hasArchiveBoxInLead(wikitext) }; } var leadText = wikitext.substring(0, matches[0].start); var sections = []; for (var i = 0; i < matches.length; i++) { var current = matches[i]; var nextStart = (i + 1 < matches.length) ? matches[i + 1].start : wikitext.length; var fullText = wikitext.substring(current.start, nextStart); var bodyText = wikitext.substring(current.endOfHeading, nextStart); var activity = analyzeSectionActivity(bodyText); sections.push({ index: i + 1, title: current.title, cleanTitle: current.cleanTitle, rawHeading: current.rawHeading, bodyText: bodyText, fullText: fullText, sizeBytes: fullText.length, isClosed: isSectionClosedInWikitext(bodyText), isEmpty: activity.isEmpty, lastDateStr: activity.lastDateStr, daysInactive: activity.daysInactive, commentCount: activity.commentCount, uniqueUsers: activity.uniqueUsers }); } return { lead: leadText, sections: sections, hasArchiveBox: hasArchiveBoxInLead(leadText) }; } function reconstructWikitext(parsedObj) { var result = parsedObj.lead || ''; for (var i = 0; i < parsedObj.sections.length; i++) { result += parsedObj.sections[i].fullText; } return result; } // चर्चा समापन विकिटेक्स्ट निर्माण function buildClosedSectionText(sectionObj, statusLabel, badgeTemplate, verdictText, formatType) { var cleanBody = sectionObj.bodyText.replace(/^\r?\n/, '').replace(/\s+$/, ''); var badgeStr = badgeTemplate ? (OPEN_TPL + badgeTemplate + CLOSE_TPL + ' ') : ''; var verdictBody = verdictText ? (verdictText.trim() + ' --' + SIGN_TILDES) : ('--' + SIGN_TILDES); var fullVerdictLine = badgeStr + "'''" + statusLabel + ":''' " + verdictBody; var wrappedBody = ''; if (formatType === 'charcha_tpl_param') { // हिन्दी विकिपीडिया का मानक प्रारूप: साँचा:चर्चा शीर्ष प्राचल 1 से स्वतः परिणाम बॉक्स बनाता है wrappedBody = '\n' + OPEN_TPL + 'चर्चा शीर्ष|1=' + fullVerdictLine + CLOSE_TPL + '\n\n' + cleanBody + '\n\n' + OPEN_TPL + 'चर्चा तल' + CLOSE_TPL + '\n\n'; } else if (formatType === 'charcha_tpl') { wrappedBody = '\n' + OPEN_TPL + 'चर्चा शीर्ष' + CLOSE_TPL + '\n' + ':' + fullVerdictLine + '\n\n' + cleanBody + '\n\n' + OPEN_TPL + 'चर्चा तल' + CLOSE_TPL + '\n\n'; } else if (formatType === 'archive_top_bottom') { wrappedBody = '\n' + OPEN_TPL + 'Archive top|result=' + fullVerdictLine + CLOSE_TPL + '\n\n' + cleanBody + '\n\n' + OPEN_TPL + 'Archive bottom' + CLOSE_TPL + '\n\n'; } else if (formatType === 'cot_cob') { wrappedBody = '\n' + OPEN_TPL + 'cot|शीर्षक=' + statusLabel + (verdictText ? (': ' + verdictText.trim()) : '') + CLOSE_TPL + '\n' + ':' + fullVerdictLine + '\n\n' + cleanBody + '\n\n' + OPEN_TPL + 'cob' + CLOSE_TPL + '\n\n'; } else if (formatType === 'hat_hab') { wrappedBody = '\n' + OPEN_TPL + 'Hat|1=' + fullVerdictLine + CLOSE_TPL + '\n\n' + cleanBody + '\n\n' + OPEN_TPL + 'Hab' + CLOSE_TPL + '\n\n'; } else { // archive_div (मानक HTML div प्रारूप) wrappedBody = '\n' + ARCHIVE_DIV_OPEN + '\n' + ":''निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।''\n" + ':' + fullVerdictLine + '\n\n' + cleanBody + '\n\n' + ARCHIVE_DIV_CLOSE + '\n\n'; } return sectionObj.rawHeading + wrappedBody; } // बंद चर्चा पुनः खोलने का परिष्कृत तर्क function reopenClosedSectionText(sectionObj, cleanVerdict) { var body = sectionObj.bodyText; // 1. समापन शीर्ष साँचे हटाएँ body = body.replace(/\{\{\s*(?:चर्चा[_ ]शीर्ष|Archive[_ ]top|Atop|Cot|Hat|Discussion[_ ]top)(?:\|[^\}]*)?\}\}\s*\n?/gi, ''); // 2. समापन तल साँचे हटाएँ body = body.replace(/\n?\s*\{\{\s*(?:चर्चा[_ ]तल|Archive[_ ]bottom|Abot|Cob|Hab|Discussion[_ ]bottom)\s*\}\}/gi, ''); // 3. discussion-archived div हटाएँ body = body.replace(/<div[^>]*class\s*=\s*"[^"]*(?:discussion-archived|boilerplate)[^"]*"[^>]*>\s*\n?/gi, ''); body = body.replace(/\n?\s*<\/div>\s*/gi, '\n'); // 4. मानक सूचना पंक्ति हटाएँ body = body.replace(/^:''निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।''\s*\n?/gm, ''); // 5. यदि अनुरोधित हो तो पिछली निर्णय/परिणाम पंक्ति हटाएँ if (cleanVerdict) { body = body.replace(/^:(?:\{\{[^}]+\}\}\s*)?'''(?:परिणाम|निष्कर्ष|स्वीकृत|अस्वीकृत|अस्वीकार|निस्तारित|सहमति|सहमति बनी|सहमति नहीं|हटाया गया|रखा गया|स्थानांतरित|विलय|चर्चा समाप्त|वापस लिया)[^']*''':?.*?(?:--\s*~{3,5}|\d{4}\s*\([A-Z]+\))\s*\n+/im, ''); } return sectionObj.rawHeading + '\n' + body.replace(/^\r?\n/, ''); } // ========================================================================= // भाग 1: पृष्ठ-स्तरीय अनुभाग कड़ियाँ (वेक्टर 2022 एवं लीगेसी संगत) // ========================================================================= function initOnPageSectionLinks(pageTitle) { var headingNodes = document.querySelectorAll('#mw-content-text .mw-heading2, #mw-content-text h2'); var seenHeadings = new Set(); var secCounter = 0; for (var i = 0; i < headingNodes.length; i++) { var hEl = headingNodes[i]; // वेक्टर 2022 में .mw-heading2 के भीतर स्थित h2 को दोबारा प्रोसेस न करें if (hEl.tagName === 'H2' && hEl.closest('.mw-heading2')) { continue; } if (hEl.id === 'mw-toc-heading' || hEl.closest('#toc') || hEl.closest('.toc')) { continue; } if (seenHeadings.has(hEl)) continue; seenHeadings.add(hEl); var editSectionSpan = hEl.querySelector('.mw-editsection'); if (!editSectionSpan) continue; secCounter++; var headlineEl = hEl.querySelector('h2') || hEl.querySelector('.mw-headline') || hEl; var secTitleText = (headlineEl.textContent || '').replace(/\[.*?\]/g, '').trim(); var editLabel = editSectionSpan.textContent || ''; if (editLabel && secTitleText.endsWith(editLabel)) { secTitleText = secTitleText.substring(0, secTitleText.length - editLabel.length).trim(); } var actionLink = document.createElement('a'); actionLink.href = mw.util.getUrl('Special:BlankPage/DiscussionArchiver', { targetpage: pageTitle, secindex: secCounter, sectitle: secTitleText }); actionLink.textContent = 'चर्चा समापन / पुरालेखण'; actionLink.title = 'इस अनुभाग को समाप्त करें अथवा पुरालेख पृष्ठ में भेजें'; actionLink.style.marginLeft = '6px'; actionLink.style.fontSize = '12px'; actionLink.className = 'da-onpage-action-link'; var bracketClose = editSectionSpan.querySelector('.mw-editsection-bracket:last-of-type'); var divider = document.createTextNode(' | '); if (bracketClose) { editSectionSpan.insertBefore(divider, bracketClose); editSectionSpan.insertBefore(actionLink, bracketClose); } else { editSectionSpan.appendChild(divider); editSectionSpan.appendChild(actionLink); } } } // ========================================================================= // भाग 2: परिष्कृत विशेष पृष्ठ इंटरफ़ेस (Special:BlankPage/DiscussionArchiver) // ========================================================================= function initDiscussionArchiverUI() { var currentParsedData = null; var currentLoadedTitle = ''; var currentPageBaseTimestamp = ''; var currentArchiveSizeKB = 0; var nextSuggestedArchiveTitle = ''; var currentUser = mw.config.get('wgUserName') || ''; document.title = 'चर्चा समापन एवं पुरालेखण - विकिपीडिया'; jQuery('#firstHeading').text('चर्चा समापन एवं पुरालेखण पटल (Discussion Closer & Archiver)'); var styleSheet = '<style>' + '.da-card { background:#fff; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:6px; padding:18px; max-width:1080px; font-family:sans-serif; box-shadow:0 2px 4px rgba(0,0,0,0.05); }' + '.da-bar { background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; padding:14px; border-radius:5px; margin-bottom:14px; }' + '.da-tabs { display:flex; border-bottom:2px solid #3366cc; margin-bottom:14px; gap:4px; }' + '.da-tab-btn { padding:9px 18px; border:1px solid #a2a9b1; border-bottom:none; background:#eaecf0; cursor:pointer; font-weight:bold; font-size:13px; border-radius:5px 5px 0 0; color:#202122; transition:all 0.15s ease; }' + '.da-tab-btn:hover { background:#dfe1e5; }' + '.da-tab-btn.active { background:#fff; border:1px solid #3366cc; border-bottom:2px solid #fff; color:#3366cc; margin-bottom:-2px; padding-bottom:10px; }' + '.da-tab-pane { display:none; background:#fff; border:1px solid #c8ccd1; border-top:none; padding:16px; border-radius:0 0 5px 5px; }' + '.da-tab-pane.active { display:block; }' + '.da-mini-grid { display:grid; grid-template-columns:repeat(auto-fit, minmax(240px, 1fr)); gap:12px; }' + '.da-mini-box { background:#fcfcfc; border:1px solid #c8ccd1; padding:12px; border-radius:5px; display:flex; flex-direction:column; justify-content:space-between; }' + '.da-badge { display:inline-block; padding:2px 6px; border-radius:3px; font-size:11px; font-weight:bold; }' + '.da-badge-open { background:#eaf3ff; color:#3366cc; border:1px solid #c8d8f0; }' + '.da-badge-closed { background:#e6f6ee; color:#14866d; border:1px solid #bce6d0; }' + '.da-badge-empty { background:#fee7e6; color:#d33; border:1px solid #fcc; }' + '.da-table tr:hover { background-color:#f8f9fa; }' + '</style>'; var currentYear = new Date().getFullYear(); var html = styleSheet + '<div class="da-card">' + // === 1. शीर्ष चयन पट्टी === '<div class="da-bar">' + '<div style="display:flex; gap:10px; flex-wrap:wrap; align-items:flex-end;">' + '<div style="flex:1.4; min-width:240px;">' + '<label style="display:block; font-size:12px; font-weight:bold; color:#202122; margin-bottom:4px;">वार्ता अथवा चर्चा पृष्ठ का नाम:</label>' + '<input type="text" id="da-source-page" placeholder="उदाहरण: विकिपीडिया:चौपाल अथवा वार्ता:भारत" style="width:100%; padding:6px 8px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; box-sizing:border-box;" />' + '</div>' + '<div style="flex:1.3; min-width:230px;">' + '<label style="display:block; font-size:12px; font-weight:bold; color:#54595d; margin-bottom:4px;">प्रमुख चर्चा पटल (हिन्दी विकिपीडिया सत्यापित):</label>' + '<select id="da-quick-pages" style="width:100%; padding:6px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; background:#fff;">' + '<option value="">-- प्रमुख पटल से चुनें --</option>' + '<optgroup label="चौपाल एवं सामुदायिक पटल">' + '<option value="विकिपीडिया:चौपाल">विकिपीडिया:चौपाल (मुख्य)</option>' + '<option value="विकिपीडिया:चौपाल/समाचार">विकिपीडिया:चौपाल/समाचार</option>' + '<option value="विकिपीडिया:दूतावास">विकिपीडिया:दूतावास</option>' + '</optgroup>' + '<optgroup label="प्रबंधकीय एवं सुरक्षा पटल">' + '<option value="विकिपीडिया:प्रबन्धक सूचनापट">विकिपीडिया:प्रबन्धक सूचनापट</option>' + '<option value="विकिपीडिया:सुरक्षा अनुरोध">विकिपीडिया:सुरक्षा अनुरोध (पृष्ठ संरक्षण)</option>' + '</optgroup>' + '<optgroup label="अधिकार एवं अनुमति निवेदन">' + '<option value="विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन">विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन</option>' + '<option value="विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन">विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन</option>' + '<option value="विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन">विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन</option>' + '<option value="विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु निवेदन">विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित अधिकार निवेदन</option>' + '<option value="विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध">विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध</option>' + '<option value="विकिपीडिया:प्रबन्धन निवृति हेतु निवेदन">विकिपीडिया:प्रबन्धन निवृति हेतु निवेदन</option>' + '</optgroup>' + '<optgroup label="हटाने एवं रखरखाव चर्चा पटल">' + '<option value="विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा">विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा (AfD)</option>' + '<option value="विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें">विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें</option>' + '<option value="विकिपीडिया:स्थानांतरण">विकिपीडिया:स्थानांतरण (पृष्ठ नाम परिवर्तन)</option>' + '<option value="विकिपीडिया:अनुरोधित लेख">विकिपीडिया:अनुरोधित लेख</option>' + '</optgroup>' + '<optgroup label="व्यक्तिगत वार्ता">' + '<option value="सदस्य वार्ता:' + mw.html.escape(currentUser) + '">मेरा सदस्य वार्ता पृष्ठ</option>' + '</optgroup>' + '</select>' + '</div>' + '<div>' + '<button id="da-load-btn" type="button" class="mw-ui-button mw-ui-progressive" style="padding:6px 16px; font-weight:bold; cursor:pointer;">अनुभाग लोड करें</button>' + '<button id="da-toggle-finder" type="button" class="mw-ui-button" style="padding:6px 10px; font-size:12px; cursor:pointer; margin-left:4px;" title="किसी भी वार्ता नामस्थान से पृष्ठ खोजें">नामस्थान खोजक</button>' + '</div>' + '</div>' + // संकुचनीय नामस्थान खोजक '<div id="da-finder-drawer" style="display:none; margin-top:10px; padding-top:10px; border-top:1px dashed #c8ccd1;">' + '<div style="display:flex; gap:8px; flex-wrap:wrap; align-items:flex-end;">' + '<select id="da-find-ns" style="padding:5px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; background:#fff; font-size:12px;">' + '<option value="1">वार्ता (लेख वार्ता)</option>' + '<option value="3">सदस्य वार्ता</option>' + '<option value="4" selected>विकिपीडिया (परियोजना)</option>' + '<option value="5">विकिपीडिया वार्ता</option>' + '<option value="11">साँचा वार्ता</option>' + '<option value="15">श्रेणी वार्ता</option>' + '<option value="13">सहायता वार्ता</option>' + '<option value="101">प्रवेशद्वार वार्ता</option>' + '</select>' + '<input type="text" id="da-find-prefix" placeholder="प्रारंभिक अक्षर लिखें..." style="padding:5px 8px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; font-size:12px; width:180px;" />' + '<button id="da-search-pages-btn" type="button" class="mw-ui-button" style="padding:4px 10px; font-size:12px; cursor:pointer;">खोजें</button>' + '<select id="da-search-results" style="flex:1; min-width:200px; padding:5px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; background:#fff; font-size:12px;">' + '<option value="">-- खोज परिणाम यहाँ से चुनें --</option>' + '</select>' + '</div>' + '</div>' + '<div id="da-page-meta" style="margin-top:8px; font-size:12px; color:#14866d; font-weight:bold; display:none;"></div>' + '</div>' + // === 2. मध्य पट्टी: अनुभाग सूची, त्वरित फ़िल्टर एवं तार्किक चयन === '<div id="da-workspace" style="display:none;">' + '<div style="display:flex; justify-content:space-between; align-items:center; flex-wrap:wrap; gap:8px; margin-bottom:8px;">' + '<div style="font-weight:bold; font-size:13px; color:#202122;">अनुभाग सूची (चयनित: <span id="da-selected-count" style="color:#3366cc;">0</span>)</div>' + '<div style="display:flex; gap:5px; flex-wrap:wrap; align-items:center;">' + '<input type="text" id="da-search-filter" placeholder="शीर्षक खोजें..." style="padding:3px 8px; font-size:11px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; width:130px;" title="अनुभागों को शीर्षक द्वारा फ़िल्टर करें" />' + '<button id="da-select-all" type="button" class="mw-ui-button" style="padding:2px 8px; font-size:11px; cursor:pointer;">सभी</button>' + '<button id="da-select-closed" type="button" class="mw-ui-button" style="padding:2px 8px; font-size:11px; cursor:pointer;">समाप्त</button>' + '<button id="da-select-open" type="button" class="mw-ui-button" style="padding:2px 8px; font-size:11px; cursor:pointer;">सक्रिय</button>' + '<button id="da-select-empty" type="button" class="mw-ui-button" style="padding:2px 8px; font-size:11px; cursor:pointer;">रिक्त</button>' + '<button id="da-select-invert" type="button" class="mw-ui-button" style="padding:2px 8px; font-size:11px; cursor:pointer;" title="वर्तमान चयन को उल्टा करें">उल्टा चयन</button>' + '<select id="da-inactive-days-filter" style="padding:2px 6px; border:1px solid #3366cc; border-radius:3px; font-size:11px; background:#eaf3ff; font-weight:bold;">' + '<option value="">निष्क्रियता से चुनें...</option>' + '<option value="7">7+ दिन पुराने</option>' + '<option value="15">15+ दिन पुराने</option>' + '<option value="30">30+ दिन (1 माह)</option>' + '<option value="60">60+ दिन (2 माह)</option>' + '<option value="90">90+ दिन (3 माह)</option>' + '<option value="180">180+ दिन (6 माह)</option>' + '<option value="365">365+ दिन (1 वर्ष)</option>' + '</select>' + '<button id="da-select-none" type="button" class="mw-ui-button" style="padding:2px 8px; font-size:11px; cursor:pointer;">चयन हटाएँ</button>' + '</div>' + '</div>' + '<div style="max-height:300px; overflow-y:auto; border:1px solid #a2a9b1; margin-bottom:12px; border-radius:4px;">' + '<table class="wikitable da-table" style="width:100%; margin:0; font-size:12.5px;">' + '<thead>' + '<tr style="background:#eaecf0; position:sticky; top:0; z-index:1;">' + '<th style="width:5%; text-align:center;">चयन</th>' + '<th style="width:6%; text-align:center;">क्र.</th>' + '<th style="width:40%;">अनुभाग शीर्षक एवं आकार</th>' + '<th style="width:10%; text-align:center;">टिप्पणियाँ / सदस्य</th>' + '<th style="width:17%; text-align:center;">अंतिम गतिविधि</th>' + '<th style="width:10%; text-align:center;">स्थिति</th>' + '<th style="width:12%; text-align:center;">त्वरित साधन</th>' + '</tr>' + '</thead>' + '<tbody id="da-sections-tbody"></tbody>' + '</table>' + '</div>' + // अवलोकन / आउटपुट बॉक्स '<div id="da-preview-box" style="margin-bottom:14px; display:none; background:#fff; border:1px solid #3366cc; padding:10px; border-radius:4px;">' + '<div style="display:flex; justify-content:space-between; margin-bottom:6px; font-weight:bold; font-size:12px; color:#3366cc;">' + '<span id="da-preview-title">विकिटेक्स्ट आउटपुट / अवलोकन:</span>' + '<div>' + '<a href="#" id="da-copy-preview" style="margin-right:12px; color:#14866d; text-decoration:none; font-weight:bold;">[📋 कॉपी करें]</a>' + '<a href="#" id="da-close-preview" style="color:#d33; text-decoration:none; font-weight:bold;">[✕ बंद करें]</a>' + '</div>' + '</div>' + '<textarea id="da-preview-text" rows="6" readonly style="width:100%; font-family:monospace; font-size:12px; padding:6px; box-sizing:border-box; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:3px;"></textarea>' + '</div>' + // === 3. निचली पट्टी: 3 मुख्य टैब कार्यप्रणाली === '<div style="display:flex; justify-content:space-between; align-items:center; flex-wrap:wrap;">' + '<div class="da-tabs" style="flex:1;">' + '<button type="button" class="da-tab-btn active" data-tab="tab-close">1. चर्चा समापन (बंद करें)</button>' + '<button type="button" class="da-tab-btn" data-tab="tab-archive">2. पुरालेख स्थानांतरण</button>' + '<button type="button" class="da-tab-btn" data-tab="tab-minitools">3. सहायक पुरालेख उपकरण (लघु-उपकरण)</button>' + '</div>' + '<label style="font-size:12px; font-weight:bold; cursor:pointer; margin-bottom:8px; color:#3366cc;" title="विकिपीडिया पर पृष्ठ सुरक्षित किए बिना केवल परिणाम देखने हेतु">' + '<input type="checkbox" id="da-dryrun-mode" /> परीक्षण मोड (Dry Run)' + '</label>' + '</div>' + // --- टैब 1: चर्चा समापन (Close Discussion) --- '<div id="tab-close" class="da-tab-pane active">' + '<div style="display:flex; gap:10px; flex-wrap:wrap; margin-bottom:10px;">' + '<div style="flex:1.4; min-width:240px;">' + '<label style="display:block; font-size:12px; font-weight:bold; color:#54595d; margin-bottom:3px;">समापन साँचा / बॉक्स प्रारूप:</label>' + '<select id="da-close-format" style="width:100%; padding:6px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; background:#fff; font-weight:bold;">' + '<option value="charcha_tpl_param" selected>साँचा (मानक): ' + OPEN_TPL + 'चर्चा शीर्ष|1=परिणाम...' + CLOSE_TPL + ' एवं ' + OPEN_TPL + 'चर्चा तल' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="charcha_tpl">साँचा: ' + OPEN_TPL + 'चर्चा शीर्ष' + CLOSE_TPL + ' एवं ' + OPEN_TPL + 'चर्चा तल' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="archive_top_bottom">अंतर्राष्ट्रीय साँचा: ' + OPEN_TPL + 'Archive top|result=...' + CLOSE_TPL + ' एवं ' + OPEN_TPL + 'Archive bottom' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="cot_cob">संकुचनीय बॉक्स: ' + OPEN_TPL + 'cot' + CLOSE_TPL + ' एवं ' + OPEN_TPL + 'cob' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="hat_hab">शीर्षक बॉक्स: ' + OPEN_TPL + 'Hat' + CLOSE_TPL + ' एवं ' + OPEN_TPL + 'Hab' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="archive_div">डिविजन बॉक्स: class="boilerplate metadata discussion-archived"</option>' + '</select>' + '</div>' + '<div style="flex:1; min-width:160px;">' + '<label style="display:block; font-size:12px; font-weight:bold; color:#54595d; margin-bottom:3px;">परिणाम स्थिति (Status):</label>' + '<select id="da-close-status" style="width:100%; padding:6px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; background:#fff;">' + '<option value="परिणाम" selected>परिणाम (सामान्य)</option>' + '<option value="निष्कर्ष">निष्कर्ष</option>' + '<option value="स्वीकृत">स्वीकृत (Accepted)</option>' + '<option value="अस्वीकृत">अस्वीकृत (Declined)</option>' + '<option value="सहमति बनी">सहमति बनी (Consensus)</option>' + '<option value="सहमति नहीं">सहमति नहीं (No Consensus)</option>' + '<option value="हटाया गया">हटाया गया (Deleted - AfD)</option>' + '<option value="रखा गया">रखा गया (Kept - AfD)</option>' + '<option value="स्थानांतरित">स्थानांतरित (Moved)</option>' + '<option value="विलय किया गया">विलय किया गया (Merged)</option>' + '<option value="पुनर्निर्देशित">पुनर्निर्देशित (Redirected)</option>' + '<option value="निस्तारित">निस्तारित (Resolved)</option>' + '<option value="वापस लिया गया">वापस लिया गया (Withdrawn)</option>' + '<option value="स्थगित">स्थगित (Postponed)</option>' + '<option value="स्वतः समाप्त">स्वतः समाप्त (निष्क्रिय)</option>' + '<option value="अमान्य">अमान्य (Invalid)</option>' + '<option value="चर्चा समाप्त">चर्चा समाप्त (Closed)</option>' + '</select>' + '</div>' + '<div style="flex:1; min-width:160px;">' + '<label style="display:block; font-size:12px; font-weight:bold; color:#54595d; margin-bottom:3px;">स्थिति चिह्न (सत्यापित साँचे):</label>' + '<select id="da-close-badge" style="width:100%; padding:6px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; background:#fff;">' + '<option value="" selected>-- कोई चिह्न नहीं --</option>' + '<option value="पूर्ण">' + OPEN_TPL + 'पूर्ण' + CLOSE_TPL + ' (Done - हरा टिक)</option>' + '<option value="Done">' + OPEN_TPL + 'Done' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="स्वीकृत">' + OPEN_TPL + 'स्वीकृत' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="अस्वीकार">' + OPEN_TPL + 'अस्वीकार' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="Not done">' + OPEN_TPL + 'Not done' + CLOSE_TPL + ' (लाल क्रॉस)</option>' + '<option value="Resolved">' + OPEN_TPL + 'Resolved' + CLOSE_TPL + ' (हल हुआ)</option>' + '<option value="Withdrawn">' + OPEN_TPL + 'Withdrawn' + CLOSE_TPL + ' (वापस लिया)</option>' + '<option value="लंबित">' + OPEN_TPL + 'लंबित' + CLOSE_TPL + ' (Pending)</option>' + '<option value="विलय">' + OPEN_TPL + 'विलय' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="टिप्पणी">' + OPEN_TPL + 'टिप्पणी' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="समर्थन">' + OPEN_TPL + 'समर्थन' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="विरोध">' + OPEN_TPL + 'विरोध' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="असमर्थन">' + OPEN_TPL + 'असमर्थन' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="हाँ">' + OPEN_TPL + 'हाँ' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="नहीं">' + OPEN_TPL + 'नहीं' + CLOSE_TPL + '</option>' + '</select>' + '</div>' + '</div>' + '<div style="display:flex; gap:10px; flex-wrap:wrap; align-items:flex-end;">' + '<div style="flex:1; min-width:260px;">' + '<div style="display:flex; justify-content:space-between; margin-bottom:3px;">' + '<label style="font-size:12px; font-weight:bold; color:#54595d;">निष्कर्ष टिप्पणी (हस्ताक्षर स्वतः जुड़ेंगे):</label>' + '<select id="da-verdict-preset" style="padding:1px 6px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:2px; font-size:11px; background:#fff;">' + '<option value="">+ मानक निष्कर्ष वाक्य जोड़ें...</option>' + '<optgroup label="चौपाल एवं सामान्य चर्चाएँ">' + '<option value="समुदाय की आम सहमति के अनुसार प्रस्ताव स्वीकृत किया गया।">आम सहमति से स्वीकृत</option>' + '<option value="चर्चा में आवश्यक सहमति न बनने के कारण प्रस्ताव अस्वीकृत किया गया।">सहमति न बनने से अस्वीकृत</option>' + '<option value="लंबे समय से कोई नई टिप्पणी न होने व निष्क्रिय रहने के कारण चर्चा समाप्त की जाती है।">निष्क्रिय चर्चा समाप्त</option>' + '<option value="अनुरोधकर्ता द्वारा स्वयं अपना अनुरोध वापस ले लिया गया।">अनुरोध वापस लिया</option>' + '</optgroup>' + '<optgroup label="हटाने एवं स्थानांतरण चर्चाएँ">' + '<option value="उल्लेखनीयता एवं सत्यापन नीतियों के अनुरूप न होने के कारण पृष्ठ हटाया गया।">उल्लेखनीयता अभाव में हटाया गया</option>' + '<option value="विश्वसनीय स्रोतों व सन्दर्भों की पुष्टि के आधार पर पृष्ठ को बनाए रखने (रखा गया) का निर्णय हुआ।">पृष्ठ बनाए रखा गया</option>' + '<option value="सामग्री को संबंधित मुख्य लेख में विलय करने पर सहमति बनी।">सामग्री विलय स्वीकृत</option>' + '<option value="प्रस्ताव के अनुसार पृष्ठ को नए शीर्षक पर स्थानांतरित किया गया।">शीर्षक स्थानांतरण स्वीकृत</option>' + '</optgroup>' + '<optgroup label="प्रशासनिक, अधिकार एवं सुरक्षा निवेदन">' + '<option value="अपेक्षित प्रशासनिक एवं तकनीकी कार्य पूर्ण कर दिया गया है।">कार्य निस्तारित</option>' + '<option value="समुदाय की आम सहमति व नीतिगत मानदंडों के आधार पर अधिकार प्रदान किए गए।">अधिकार प्रदत्त</option>' + '<option value="नीतिगत मानदंडों की पूर्ति न होने के कारण अनुरोध अस्वीकार किया गया।">मानदंड अपूर्ण (अस्वीकार)</option>' + '<option value="अनुरोध के अनुसार पृष्ठ को सुरक्षा प्रदान की गई / हटाई गई।">सुरक्षा अनुरोध निस्तारित</option>' + '</optgroup>' + '</select>' + '</div>' + '<input type="text" id="da-close-verdict" placeholder="यहाँ चर्चा का अंतिम निर्णय या निष्कर्ष लिखें..." style="width:100%; padding:7px 8px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; box-sizing:border-box;" />' + '</div>' + '<div>' + '<button id="da-exec-close-btn" type="button" class="mw-ui-button mw-ui-progressive" style="padding:7px 18px; font-weight:bold; cursor:pointer;">चयनित चर्चा समाप्त (बंद) करें</button>' + '</div>' + '</div>' + '</div>' + // --- टैब 2: पुरालेख स्थानांतरण (Archive Transfer) --- '<div id="tab-archive" class="da-tab-pane">' + '<div style="display:flex; gap:10px; flex-wrap:wrap; align-items:flex-end; margin-bottom:10px;">' + '<div style="flex:1.4; min-width:250px;">' + '<label style="display:block; font-size:12px; font-weight:bold; color:#54595d; margin-bottom:3px;">लक्षित पुरालेख पृष्ठ का नाम:</label>' + '<input type="text" id="da-archive-target" placeholder="उदाहरण: विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 1" style="width:100%; padding:6px 8px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; box-sizing:border-box;" />' + '</div>' + '<div style="flex:1; min-width:200px;">' + '<label style="display:block; font-size:12px; font-weight:bold; color:#54595d; margin-bottom:3px;">नए पुरालेख पृष्ठ हेतु शीर्षक साँचा:</label>' + '<select id="da-archive-header-tpl" style="width:100%; padding:6px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; background:#fff;">' + '<option value="' + OPEN_TPL + 'पुरालेख पेटी' + CLOSE_TPL + '" selected>' + OPEN_TPL + 'पुरालेख पेटी' + CLOSE_TPL + ' (मानक पुरालेख बॉक्स)</option>' + '<option value="' + OPEN_TPL + 'पुरालेख पेटी|auto=yes' + CLOSE_TPL + '">' + OPEN_TPL + 'पुरालेख पेटी|auto=yes' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="' + OPEN_TPL + 'पुरालेख पेटी|auto=yes|search=yes' + CLOSE_TPL + '">' + OPEN_TPL + 'पुरालेख पेटी|auto=yes|search=yes' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="' + OPEN_TPL + 'Archives' + CLOSE_TPL + '">' + OPEN_TPL + 'Archives' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="' + OPEN_TPL + 'Archive box' + CLOSE_TPL + '">' + OPEN_TPL + 'Archive box' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="' + OPEN_TPL + 'पुरालेख पेटी' + CLOSE_TPL + '\n' + OPEN_TPL + 'TOC right' + CLOSE_TPL + '">' + OPEN_TPL + 'पुरालेख पेटी' + CLOSE_TPL + ' + ' + OPEN_TPL + 'TOC right' + CLOSE_TPL + '</option>' + '<option value="">कोई शीर्षक साँचा न जोड़ें</option>' + '</select>' + '</div>' + '<div style="display:flex; gap:4px; flex-wrap:wrap;">' + '<button type="button" class="mw-ui-button da-preset-arch" data-suffix="/पुरालेख 1" style="padding:6px 8px; font-size:11px; cursor:pointer;">/पुरालेख 1</button>' + '<button type="button" class="mw-ui-button da-preset-arch" data-suffix="/पुरालेख ' + currentYear + '" style="padding:6px 8px; font-size:11px; cursor:pointer;">/पुरालेख ' + currentYear + '</button>' + '<button type="button" id="da-find-archives" class="mw-ui-button" style="padding:6px 10px; font-size:11px; cursor:pointer; color:#3366cc; font-weight:bold;">मौजूदा पुरालेख व आकार जाँचें</button>' + '</div>' + '</div>' + '<div id="da-existing-archives-list" style="margin-bottom:10px; font-size:12px; color:#54595d;"></div>' + // पुरालेखण के अतिरिक्त विकल्प '<div style="background:#f8f9fa; border:1px solid #e1e4e8; border-radius:4px; padding:8px 12px; margin-bottom:12px; font-size:12px;">' + '<div style="display:flex; gap:16px; flex-wrap:wrap; align-items:center;">' + '<label style="cursor:pointer; display:flex; align-items:center; gap:4px;">' + '<input type="checkbox" id="da-auto-split-size" checked />' + '<span>यदि पुरालेख पृष्ठ आकार सीमा पार करे तो स्वतः अगला क्रमांक चुनें: </span>' + '<select id="da-max-size-threshold" style="padding:1px 4px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:2px; font-size:11px; background:#fff;">' + '<option value="50">50 KB</option>' + '<option value="75">75 KB</option>' + '<option value="100" selected>100 KB</option>' + '<option value="150">150 KB</option>' + '<option value="200">200 KB</option>' + '</select>' + '</label>' + '<label style="cursor:pointer; display:flex; align-items:center; gap:4px;" title="मूल पृष्ठ पर चर्चा शीर्षक के नीचे पुरालेख की कड़ी छोड़ें">' + '<input type="checkbox" id="da-leave-archive-stub" />' + '<span>मूल पृष्ठ पर पुरालेख सूचना स्टब छोड़ें (Leave Archive Stub Note)</span>' + '</label>' + '<label style="cursor:pointer; display:flex; align-items:center; gap:4px;" title="यदि मूल पृष्ठ पर पुरालेख पेटी नहीं है तो स्वतः शीर्ष पर जोड़ें">' + '<input type="checkbox" id="da-auto-add-box-on-arch" checked />' + '<span>मूल पृष्ठ पर पुरालेख पेटी न होने पर स्वतः जोड़ें</span>' + '</label>' + '</div>' + '</div>' + '<div style="display:flex; justify-content:flex-end; align-items:center; flex-wrap:wrap; gap:8px; border-top:1px solid #eaecf0; padding-top:10px;">' + '<button id="da-exec-archive-btn" type="button" class="mw-ui-button mw-ui-progressive" style="padding:7px 16px; font-weight:bold; cursor:pointer;">चयनित अनुभाग पुरालेख में भेजें</button>' + '<button id="da-exec-close-and-archive-btn" type="button" class="mw-ui-button" style="padding:7px 14px; font-weight:bold; cursor:pointer; background:#e8f2f8; border-color:#3366cc; color:#3366cc;" title="चयनित चर्चा को बंद करके तुरंत पुरालेख पृष्ठ में स्थानांतरित करें">चर्चा बंद करें + पुरालेख में भेजें</button>' + '</div>' + '</div>' + // --- टैब 3: सहायक पुरालेख लघु-उपकरण (Mini-Tools) --- '<div id="tab-minitools" class="da-tab-pane">' + '<div class="da-mini-grid">' + // लघु-उपकरण 1: बंद चर्चा पुनः खोलें '<div class="da-mini-box">' + '<div>' + '<div style="font-weight:bold; font-size:13px; margin-bottom:4px; color:#202122;">1. बंद चर्चा पुनः खोलें (Reopen)</div>' + '<p style="font-size:11.5px; color:#54595d; margin:0 0 6px 0;">चयनित समाप्त अनुभागों से समापन साँचा अथवा पुरालेख बॉक्स हटाकर चर्चा पुनः सक्रिय करें।</p>' + '<label style="font-size:11px; color:#54595d; cursor:pointer; display:block; margin-bottom:8px;">' + '<input type="checkbox" id="da-reopen-clean-verdict" checked /> पूर्व निर्णय / निष्कर्ष पंक्ति भी हटाएँ' + '</label>' + '</div>' + '<button id="da-mini-reopen" type="button" class="mw-ui-button" style="width:100%; padding:5px; font-size:12px; cursor:pointer; font-weight:bold;">चयनित बंद चर्चा पुनः खोलें</button>' + '</div>' + // लघु-उपकरण 2: मुख्य पृष्ठ पर पुरालेख पेटी जोड़ें '<div class="da-mini-box">' + '<div>' + '<div style="font-weight:bold; font-size:13px; margin-bottom:4px; color:#202122;">2. शीर्ष पर पुरालेख पेटी जोड़ें</div>' + '<p style="font-size:11.5px; color:#54595d; margin:0 0 8px 0;">मूल वार्ता पृष्ठ के शीर्ष पर <code>' + OPEN_TPL + 'पुरालेख पेटी|auto=yes|search=yes' + CLOSE_TPL + '</code> साँचा स्थापित करें।</p>' + '</div>' + '<button id="da-mini-addbox" type="button" class="mw-ui-button" style="width:100%; padding:5px; font-size:12px; cursor:pointer; font-weight:bold;">शीर्ष पर पुरालेख पेटी जोड़ें</button>' + '</div>' + // लघु-उपकरण 3: पुरालेख अनुक्रमणिका जनरेटर '<div class="da-mini-box">' + '<div>' + '<div style="font-weight:bold; font-size:13px; margin-bottom:4px; color:#202122;">3. पुरालेख अनुक्रमणिका (Index)</div>' + '<p style="font-size:11.5px; color:#54595d; margin:0 0 6px 0;">चयनित अनुभागों की विकिटेक्स्ट सारणी या बुलेट सूची तैयार करें।</p>' + '<div style="display:flex; gap:6px; margin-bottom:8px;">' + '<label style="font-size:11px; cursor:pointer;"><input type="radio" name="da-index-fmt" value="table" checked /> सारणी</label>' + '<label style="font-size:11px; cursor:pointer;"><input type="radio" name="da-index-fmt" value="list" /> बुलेट सूची</label>' + '</div>' + '</div>' + '<button id="da-mini-makeindex" type="button" class="mw-ui-button" style="width:100%; padding:5px; font-size:12px; cursor:pointer; font-weight:bold;">अनुक्रमणिका तैयार करें</button>' + '</div>' + // लघु-उपकरण 4: रिक्त अनुभाग विलोपन '<div class="da-mini-box">' + '<div>' + '<div style="font-weight:bold; font-size:13px; margin-bottom:4px; color:#202122;">4. रिक्त अनुभाग सफ़ाई (Clean Empty)</div>' + '<p style="font-size:11.5px; color:#54595d; margin:0 0 8px 0;">जिन अनुभागों में केवल शीर्षक है और कोई पाठ या टिप्पणी नहीं है, उन्हें पृष्ठ से हटाएँ।</p>' + '</div>' + '<button id="da-mini-cleanempty" type="button" class="mw-ui-button mw-ui-destructive" style="width:100%; padding:5px; font-size:12px; cursor:pointer; font-weight:bold;">सभी रिक्त अनुभाग हटाएँ</button>' + '</div>' + // लघु-उपकरण 5: चर्चा अन्य पृष्ठ पर स्थानांतरित करें (Cross-Page Thread Move) '<div class="da-mini-box" style="grid-column: span 2;">' + '<div>' + '<div style="font-weight:bold; font-size:13px; margin-bottom:4px; color:#202122;">5. चर्चा अन्य वार्ता / परियोजना पृष्ठ पर स्थानांतरित करें (Move Thread)</div>' + '<p style="font-size:11.5px; color:#54595d; margin:0 0 6px 0;">गलत स्थान पर शुरू की गई चर्चा को किसी अन्य वार्ता या परियोजना पृष्ठ पर सुरक्षित रूप से स्थानांतरित करें।</p>' + '<div style="display:flex; gap:8px; margin-bottom:8px;">' + '<input type="text" id="da-relocate-target" placeholder="गंतव्य पृष्ठ: जैसे विकिपीडिया:प्रबन्धक सूचनापट" style="flex:1; padding:4px 6px; font-size:12px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px;" />' + '<label style="font-size:11px; display:flex; align-items:center; cursor:pointer;"><input type="checkbox" id="da-relocate-leave-stub" checked /> मूल पृष्ठ पर पुनर्निर्देशन सूचना छोड़ें</label>' + '</div>' + '</div>' + '<button id="da-mini-relocate" type="button" class="mw-ui-button" style="width:100%; padding:5px; font-size:12px; cursor:pointer; font-weight:bold; color:#3366cc; border-color:#3366cc;">चयनित चर्चा नए पृष्ठ पर स्थानांतरित करें</button>' + '</div>' + '</div>' + '</div>' + '</div>' + // अंत: da-workspace // === 4. प्रणाली लॉग पट्टी === '<div style="margin-top:12px;">' + '<div id="da-log" style="background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; padding:8px 10px; max-height:160px; overflow-y:auto; font-family:monospace; font-size:12px; line-height:1.5; border-radius:4px;">' + '<em style="color:#72777d;">कार्यवाही का विवरण यहाँ प्रदर्शित होगा...</em>' + '</div>' + '</div>' + '</div>'; jQuery('#mw-content-text').html(html); function logMsg(msg, color) { var logBox = jQuery('#da-log'); if (logBox.find('em').length > 0) logBox.empty(); logBox.append(jQuery('<div>').css({ color: color || '#202122', marginBottom: '3px' }).html(msg)); logBox.scrollTop(logBox[0].scrollHeight); } function updateSelectedCounter() { var c = jQuery('.da-sec-checkbox:checked').length; jQuery('#da-selected-count').text(c); } // टैब परिवर्तन jQuery('.da-tab-btn').on('click', function () { var targetId = jQuery(this).attr('data-tab'); jQuery('.da-tab-btn').removeClass('active'); jQuery(this).addClass('active'); jQuery('.da-tab-pane').removeClass('active'); jQuery('#' + targetId).addClass('active'); }); jQuery('#da-toggle-finder').on('click', function () { jQuery('#da-finder-drawer').slideToggle(150); }); jQuery('#da-quick-pages').on('change', function () { var val = jQuery(this).val(); if (val) { jQuery('#da-source-page').val(val); loadPageSections(val, null, null); } }); jQuery('#da-verdict-preset').on('change', function () { var preset = jQuery(this).val(); if (preset) { var cur = (jQuery('#da-close-verdict').val() || '').trim(); jQuery('#da-close-verdict').val(cur ? (cur + ' ' + preset) : preset); jQuery(this).val(''); } }); jQuery('#da-close-preview').on('click', function (e) { e.preventDefault(); jQuery('#da-preview-box').hide(); }); jQuery('#da-copy-preview').on('click', function (e) { e.preventDefault(); var txt = jQuery('#da-preview-text').val() || ''; if (txt && navigator.clipboard && navigator.clipboard.writeText) { navigator.clipboard.writeText(txt).then(function () { mw.notify('विकिटेक्स्ट क्लिपबोर्ड पर कॉपी कर लिया गया।', { type: 'success' }); }); } }); // नामस्थान खोजक jQuery('#da-search-pages-btn').on('click', async function () { var nsVal = jQuery('#da-find-ns').val(); var prefixVal = (jQuery('#da-find-prefix').val() || '').trim(); var selectEl = jQuery('#da-search-results').empty(); var btn = jQuery(this).prop('disabled', true).text('खोजा जा रहा...'); try { var api = new mw.Api(); var params = { action: 'query', list: 'allpages', apnamespace: nsVal, apfilterredir: 'nonredirects', aplimit: 50 }; if (prefixVal) params.apprefix = prefixVal; var data = await api.get(params); var list = (data.query && data.query.allpages) ? data.query.allpages : []; if (list.length === 0) { selectEl.append('<option value="">कोई पृष्ठ नहीं मिला</option>'); } else { selectEl.append('<option value="">-- ' + list.length + ' पृष्ठ मिले (चुनें) --</option>'); for (var i = 0; i < list.length; i++) { selectEl.append(jQuery('<option>').val(list[i].title).text(list[i].title)); } } } catch (e) { selectEl.append('<option value="">खोज में त्रुटि</option>'); } btn.prop('disabled', false).text('खोजें'); }); jQuery('#da-search-results').on('change', function () { var chosen = jQuery(this).val(); if (chosen) { jQuery('#da-source-page').val(chosen); loadPageSections(chosen, null, null); } }); jQuery('.da-preset-arch').on('click', function () { var suffix = jQuery(this).attr('data-suffix'); var base = currentLoadedTitle || (jQuery('#da-source-page').val() || '').trim(); if (base) jQuery('#da-archive-target').val(base + suffix); }); // मौजूदा पुरालेखों और आकार की जाँच async function checkExistingArchivesForPage(basePage) { if (!basePage) return; var parts = basePage.split(':'); var nsId = 0; var titleWithoutNs = basePage; if (parts.length > 1) { var nsName = parts[0].trim().replace(/ /g, '_'); var nsMap = mw.config.get('wgNamespaceIds') || {}; if (nsMap[nsName.toLowerCase()] !== undefined) { nsId = nsMap[nsName.toLowerCase()]; titleWithoutNs = parts.slice(1).join(':'); } } var listEl = jQuery('#da-existing-archives-list').text('पुरालेख उप-पृष्ठों की जाँच की जा रही है...'); try { var api = new mw.Api(); var data = await api.get({ action: 'query', generator: 'allpages', gapnamespace: nsId, gapprefix: titleWithoutNs + '/', gaplimit: 500, prop: 'info', formatversion: 2 }); var pages = (data.query && data.query.pages) ? data.query.pages : []; pages.sort(function (a, b) { return a.title.localeCompare(b.title, 'hi'); }); var maxArchiveNum = 0; var latestArchiveTitle = ''; var latestArchiveKB = 0; var numRegex = /\/(?:पुरालेख|Archive)[ _]*(\d+)$/i; for (var p = 0; p < pages.length; p++) { var cleanNumTitle = convertDevanagariDigits(pages[p].title); var nm = cleanNumTitle.match(numRegex); if (nm && nm[1]) { var nVal = parseInt(nm[1], 10); if (nVal < 1900 && nVal >= maxArchiveNum) { maxArchiveNum = nVal; latestArchiveTitle = pages[p].title; latestArchiveKB = Math.round((pages[p].length || 0) / 1024); } else if (nVal >= 1900 && !latestArchiveTitle) { latestArchiveTitle = pages[p].title; latestArchiveKB = Math.round((pages[p].length || 0) / 1024); } } } nextSuggestedArchiveTitle = basePage + '/पुरालेख ' + (maxArchiveNum > 0 ? (maxArchiveNum + 1) : 1); currentArchiveSizeKB = latestArchiveKB; if (pages.length === 0) { listEl.html('कोई मौजूदा पुरालेख नहीं मिला। प्रथम पुरालेख सुझाव: <a href="#" class="da-pick-arch" data-title="' + mw.html.escape(nextSuggestedArchiveTitle) + '" style="font-weight:bold; color:#14866d;">' + mw.html.escape(nextSuggestedArchiveTitle) + '</a>'); jQuery('#da-archive-target').val(nextSuggestedArchiveTitle); } else { if (latestArchiveTitle) { jQuery('#da-archive-target').val(latestArchiveTitle); } var htmlLinks = '<span><strong>उपलब्ध पुरालेख:</strong> '; for (var i = 0; i < pages.length; i++) { var sp = pages[i]; var kb = Math.round((sp.length || 0) / 1024); htmlLinks += '<a href="#" class="da-pick-arch" data-title="' + mw.html.escape(sp.title) + '" data-kb="' + kb + '" style="margin-right:8px; font-weight:bold;">' + mw.html.escape(sp.title) + ' (' + kb + ' KB)</a>'; } htmlLinks += ' | <strong>अगला नया:</strong> <a href="#" class="da-pick-arch" data-title="' + mw.html.escape(nextSuggestedArchiveTitle) + '" data-kb="0" style="font-weight:bold; color:#14866d;">' + mw.html.escape(nextSuggestedArchiveTitle) + '</a></span>'; listEl.html(htmlLinks); } } catch (err) { listEl.text('उप-पृष्ठ जाँच में त्रुटि: ' + String(err)); } } jQuery('#da-find-archives').on('click', function () { var base = currentLoadedTitle || (jQuery('#da-source-page').val() || '').trim(); checkExistingArchivesForPage(base); }); jQuery('#da-existing-archives-list').on('click', '.da-pick-arch', function (e) { e.preventDefault(); var t = jQuery(this).attr('data-title'); var kb = parseInt(jQuery(this).attr('data-kb'), 10) || 0; if (t) { jQuery('#da-archive-target').val(t); currentArchiveSizeKB = kb; } }); // अनुभाग सारणी रेंडरिंग function renderSectionsTable(preselectIndex, preselectTitle) { var tbody = jQuery('#da-sections-tbody').empty(); var sections = currentParsedData ? currentParsedData.sections : []; if (sections.length === 0) { tbody.append('<tr><td colspan="7" style="text-align:center; color:#72777d; padding:12px;">इस पृष्ठ पर कोई द्वितीय-स्तरीय अनुभाग (== शीर्षक ==) उपलब्ध नहीं है।</td></tr>'); updateSelectedCounter(); return; } for (var i = 0; i < sections.length; i++) { var sec = sections[i]; var isChecked = false; if (preselectIndex && parseInt(preselectIndex, 10) === sec.index) { isChecked = true; } else if (preselectTitle && sec.cleanTitle.toLowerCase() === preselectTitle.toLowerCase()) { isChecked = true; } var statusHtml = ''; if (sec.isEmpty) { statusHtml = '<span class="da-badge da-badge-empty">रिक्त</span>'; } else if (sec.isClosed) { statusHtml = '<span class="da-badge da-badge-closed">समाप्त</span>'; } else { statusHtml = '<span class="da-badge da-badge-open">सक्रिय</span>'; } var dateInfoHtml = mw.html.escape(sec.lastDateStr); if (!sec.isEmpty && sec.daysInactive >= 0) { var dayColor = sec.daysInactive >= 30 ? '#d33' : '#54595d'; dateInfoHtml += ' <small style="color:' + dayColor + '; font-weight:bold;">(' + sec.daysInactive + ' दिन)</small>'; } var participantInfo = sec.commentCount + (sec.uniqueUsers > 0 ? (' / ' + sec.uniqueUsers) : ''); var quickBtns = '<button type="button" class="mw-ui-button da-view-sec-btn" data-idx="' + i + '" style="padding:1px 6px; font-size:11px; cursor:pointer; margin-right:3px;" title="विकिटेक्स्ट देखें">देखें</button>' + '<button type="button" class="mw-ui-button da-copy-link-btn" data-idx="' + i + '" style="padding:1px 6px; font-size:11px; cursor:pointer;" title="इस अनुभाग की विकि-कड़ी कॉपी करें">कड़ी</button>'; var tr = jQuery('<tr>').attr('data-title', sec.cleanTitle.toLowerCase()).append( jQuery('<td style="text-align:center;">').html('<input type="checkbox" class="da-sec-checkbox" data-idx="' + i + '"' + (isChecked ? ' checked' : '') + ' />'), jQuery('<td style="text-align:center; font-weight:bold; color:#72777d;">').text(sec.index), jQuery('<td>').html('<strong>' + mw.html.escape(sec.title) + '</strong> <small style="color:#72777d;">(' + sec.sizeBytes + ' B)</small>'), jQuery('<td style="text-align:center;">').text(participantInfo), jQuery('<td style="text-align:center;">').html(dateInfoHtml), jQuery('<td style="text-align:center;">').html(statusHtml), jQuery('<td style="text-align:center;">').html(quickBtns) ); tbody.append(tr); } updateSelectedCounter(); } // रीयल-टाइम शीर्षक फ़िल्टर jQuery('#da-search-filter').on('input', function () { var q = (jQuery(this).val() || '').trim().toLowerCase(); jQuery('#da-sections-tbody tr').each(function () { var title = jQuery(this).attr('data-title') || ''; if (!q || title.indexOf(q) !== -1) { jQuery(this).show(); } else { jQuery(this).hide(); } }); }); jQuery('#da-sections-tbody').on('change', '.da-sec-checkbox', updateSelectedCounter); jQuery('#da-sections-tbody').on('click', '.da-view-sec-btn', function () { var idx = parseInt(jQuery(this).attr('data-idx'), 10); if (!currentParsedData || !currentParsedData.sections[idx]) return; var sec = currentParsedData.sections[idx]; jQuery('#da-preview-title').text('अनुभाग #' + sec.index + ' (' + sec.cleanTitle + ') का विकिटेक्स्ट:'); jQuery('#da-preview-text').val(sec.fullText); jQuery('#da-preview-box').show(); }); jQuery('#da-sections-tbody').on('click', '.da-copy-link-btn', function () { var idx = parseInt(jQuery(this).attr('data-idx'), 10); if (!currentParsedData || !currentParsedData.sections[idx]) return; var sec = currentParsedData.sections[idx]; var wikiLink = OPEN_LINK + currentLoadedTitle + '#' + sec.cleanTitle + CLOSE_LINK; if (navigator.clipboard && navigator.clipboard.writeText) { navigator.clipboard.writeText(wikiLink).then(function () { mw.notify('कड़ी कॉपी की गई: ' + wikiLink, { type: 'success' }); }); } }); jQuery('#da-select-all').on('click', function () { jQuery('#da-sections-tbody tr:visible .da-sec-checkbox').prop('checked', true); updateSelectedCounter(); }); jQuery('#da-select-none').on('click', function () { jQuery('.da-sec-checkbox').prop('checked', false); updateSelectedCounter(); }); jQuery('#da-select-invert').on('click', function () { jQuery('#da-sections-tbody tr:visible .da-sec-checkbox').each(function () { jQuery(this).prop('checked', !jQuery(this).prop('checked')); }); updateSelectedCounter(); }); jQuery('#da-select-closed').on('click', function () { if (!currentParsedData) return; jQuery('#da-sections-tbody tr:visible .da-sec-checkbox').each(function () { var idx = parseInt(jQuery(this).attr('data-idx'), 10); var isClosed = currentParsedData.sections[idx] && currentParsedData.sections[idx].isClosed; jQuery(this).prop('checked', Boolean(isClosed)); }); updateSelectedCounter(); }); jQuery('#da-select-open').on('click', function () { if (!currentParsedData) return; jQuery('#da-sections-tbody tr:visible .da-sec-checkbox').each(function () { var idx = parseInt(jQuery(this).attr('data-idx'), 10); var isOpen = currentParsedData.sections[idx] && !currentParsedData.sections[idx].isClosed; jQuery(this).prop('checked', Boolean(isOpen)); }); updateSelectedCounter(); }); jQuery('#da-select-empty').on('click', function () { if (!currentParsedData) return; jQuery('#da-sections-tbody tr:visible .da-sec-checkbox').each(function () { var idx = parseInt(jQuery(this).attr('data-idx'), 10); var isEmpty = currentParsedData.sections[idx] && currentParsedData.sections[idx].isEmpty; jQuery(this).prop('checked', Boolean(isEmpty)); }); updateSelectedCounter(); }); jQuery('#da-inactive-days-filter').on('change', function () { var minDays = parseInt(jQuery(this).val(), 10); if (isNaN(minDays) || !currentParsedData) return; var matchedCount = 0; jQuery('#da-sections-tbody tr:visible .da-sec-checkbox').each(function () { var idx = parseInt(jQuery(this).attr('data-idx'), 10); var sec = currentParsedData.sections[idx]; var isOldEnough = (sec && !sec.isEmpty && sec.daysInactive >= minDays); jQuery(this).prop('checked', Boolean(isOldEnough)); if (isOldEnough) matchedCount++; }); updateSelectedCounter(); mw.notify(minDays + '+ दिन पुराने ' + matchedCount + ' अनुभाग चुने गए।', { type: 'success' }); jQuery(this).val(''); }); // पृष्ठ लोड करना एवं स्थिति सहेजना async function loadPageSections(pageTitle, preselectSecIndex, preselectSecTitle) { var cleanTitle = (pageTitle || '').split(OPEN_LINK).join('').split(CLOSE_LINK).join('').trim(); if (!cleanTitle) { mw.notify('कृपया पृष्ठ का नाम दर्ज करें।', { type: 'warn' }); return; } var btn = jQuery('#da-load-btn').prop('disabled', true).text('लोड हो रहा...'); try { var api = new mw.Api(); var data = await api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: cleanTitle, rvprop: ['content', 'timestamp'], rvslots: 'main', redirects: 1, formatversion: 2 }); var page = (data.query && data.query.pages) ? data.query.pages[0] : null; if (!page || page.missing) { mw.notify('निर्दिष्ट पृष्ठ अस्तित्व में नहीं है।', { type: 'error' }); logMsg('त्रुटि: पृष्ठ <b>' + mw.html.escape(cleanTitle) + '</b> उपलब्ध नहीं है।', '#d33'); btn.prop('disabled', false).text('अनुभाग लोड करें'); return; } currentLoadedTitle = page.title; currentPageBaseTimestamp = (page.revisions && page.revisions[0]) ? page.revisions[0].timestamp : ''; var wikitext = (page.revisions && page.revisions[0] && page.revisions[0].slots && page.revisions[0].slots.main) ? page.revisions[0].slots.main.content : ''; currentParsedData = parseWikitextIntoSections(wikitext); jQuery('#da-source-page').val(currentLoadedTitle); var closedCount = currentParsedData.sections.filter(function (s) { return s.isClosed; }).length; var emptyCount = currentParsedData.sections.filter(function (s) { return s.isEmpty; }).length; var boxBadge = currentParsedData.hasArchiveBox ? 'उपस्थित है' : 'अनुपस्थित (लघु-उपकरण से जोड़ें)'; jQuery('#da-page-meta').show().html( 'सक्रिय पृष्ठ: <a href="' + mw.util.getUrl(currentLoadedTitle) + '" target="_blank">' + mw.html.escape(currentLoadedTitle) + '</a> | ' + 'कुल अनुभाग: ' + currentParsedData.sections.length + ' (समाप्त: ' + closedCount + ', सक्रिय: ' + (currentParsedData.sections.length - closedCount) + ', रिक्त: ' + emptyCount + ') | ' + 'पुरालेख पेटी: ' + boxBadge ); renderSectionsTable(preselectSecIndex, preselectSecTitle); jQuery('#da-workspace').show(); checkExistingArchivesForPage(currentLoadedTitle); logMsg('पृष्ठ <b>' + mw.html.escape(currentLoadedTitle) + '</b> से ' + currentParsedData.sections.length + ' अनुभाग सफलतापूर्वक लोड किए गए।', '#14866d'); } catch (err) { logMsg('पृष्ठ लोड करने में त्रुटि: ' + mw.html.escape(String(err)), '#d33'); mw.notify('त्रुटि: ' + String(err), { type: 'error' }); } btn.prop('disabled', false).text('अनुभाग लोड करें'); } jQuery('#da-load-btn').on('click', function () { loadPageSections(jQuery('#da-source-page').val(), null, null); }); function getSelectedSectionIndices() { var indices = []; jQuery('.da-sec-checkbox:checked').each(function () { indices.push(parseInt(jQuery(this).attr('data-idx'), 10)); }); return indices; } // पृष्ठ सुरक्षित करने का सुरक्षित फ़ंक्शन (कन्फ़्लिक्ट सुरक्षा सहित) async function saveSourcePageWikitext(newWikitext, summaryText) { var isDryRun = jQuery('#da-dryrun-mode').is(':checked'); if (isDryRun) { jQuery('#da-preview-title').text('[परीक्षण मोड] विकिटेक्स्ट पूर्वावलोकन (' + summaryText + '):'); jQuery('#da-preview-text').val(newWikitext); jQuery('#da-preview-box').show(); logMsg('[परीक्षण मोड] संपादन सारांश: <code>' + mw.html.escape(summaryText) + '</code>', '#3366cc'); return false; } var api = new mw.Api({ ajax: { headers: { 'Api-User-Agent': 'DiscussionArchiver/3.1 (Hindi Wikipedia)' } } }); var editParams = { action: 'edit', title: currentLoadedTitle, text: newWikitext, summary: summaryText, nocreate: 1 }; if (currentPageBaseTimestamp) { editParams.basetimestamp = currentPageBaseTimestamp; } await api.postWithToken('csrf', editParams); return true; } // === टैब 1 क्रिया: चयनित चर्चाओं को समाप्त (बंद) करना === jQuery('#da-exec-close-btn').on('click', async function () { if (!currentParsedData || !currentLoadedTitle) return; var selectedIndices = getSelectedSectionIndices(); if (selectedIndices.length === 0) { mw.notify('कृपया समाप्त करने हेतु कम से कम एक अनुभाग चुनें।', { type: 'warn' }); return; } var statusLabel = jQuery('#da-close-status').val(); var badgeTpl = jQuery('#da-close-badge').val(); var formatType = jQuery('#da-close-format').val(); var verdictText = (jQuery('#da-close-verdict').val() || '').trim(); var closedTitles = []; var clonedSections = currentParsedData.sections.map(function (s) { return jQuery.extend({}, s); }); for (var i = 0; i < selectedIndices.length; i++) { var idx = selectedIndices[i]; var sec = clonedSections[idx]; if (sec.isClosed) continue; sec.fullText = buildClosedSectionText(sec, statusLabel, badgeTpl, verdictText, formatType); sec.isClosed = true; closedTitles.push(sec.cleanTitle); } if (closedTitles.length === 0) { mw.notify('चयनित अनुभाग पूर्व से ही समाप्त (बंद) हैं।', { type: 'warn' }); return; } var newPageWikitext = reconstructWikitext({ lead: currentParsedData.lead, sections: clonedSections }); var toolCredit = OPEN_LINK + 'सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|चर्चा समापन उपकरण' + CLOSE_LINK; var editSummary = 'चर्चा समापन (' + statusLabel + '): ' + closedTitles.join(', ') + ' (' + toolCredit + ')'; var btn = jQuery(this).prop('disabled', true); try { var saved = await saveSourcePageWikitext(newPageWikitext, editSummary); if (saved) { var diffUrl = mw.util.getUrl(currentLoadedTitle, { diff: 'cur', oldid: 'prev' }); logMsg('चर्चा समाप्त की गई (<a href="' + diffUrl + '" target="_blank">अंतर देखें</a>): ' + mw.html.escape(closedTitles.join(', ')), '#14866d'); mw.notify('चयनित चर्चा समाप्त घोषित की गई।', { type: 'success' }); await loadPageSections(currentLoadedTitle, null, null); } } catch (err) { logMsg('त्रुटि: ' + mw.html.escape(String(err)), '#d33'); mw.notify('संपादन में त्रुटि: ' + String(err), { type: 'error' }); } btn.prop('disabled', false); }); // === टैब 2 क्रिया: पुरालेख स्थानांतरण (उन्नत आकार जाँच व स्टब समर्थन) === async function executeArchiveWorkflow(closeBeforeArchive) { if (!currentParsedData || !currentLoadedTitle) return; var selectedIndices = getSelectedSectionIndices(); if (selectedIndices.length === 0) { mw.notify('कृपया पुरालेखण हेतु कम से कम एक अनुभाग चुनें।', { type: 'warn' }); return; } var targetArchiveTitle = (jQuery('#da-archive-target').val() || '').split(OPEN_LINK).join('').split(CLOSE_LINK).join('').trim(); if (!targetArchiveTitle || targetArchiveTitle === currentLoadedTitle) { mw.notify('कृपया मान्य पुरालेख पृष्ठ का नाम दर्ज करें।', { type: 'warn' }); return; } // कॉन्फ़िगर करने योग्य सीमा पर स्वचालित विभाजन var maxSizeLimit = parseInt(jQuery('#da-max-size-threshold').val(), 10) || 100; if (jQuery('#da-auto-split-size').is(':checked') && currentArchiveSizeKB >= maxSizeLimit && nextSuggestedArchiveTitle) { logMsg('सूचना: वर्तमान पुरालेख (' + mw.html.escape(targetArchiveTitle) + ') का आकार ' + currentArchiveSizeKB + ' KB है (सीमा ' + maxSizeLimit + ' KB), अतः स्वतः अगला क्रमांक <b>' + mw.html.escape(nextSuggestedArchiveTitle) + '</b> चुना गया।', '#ac6600'); targetArchiveTitle = nextSuggestedArchiveTitle; jQuery('#da-archive-target').val(targetArchiveTitle); } var headerTplChoice = jQuery('#da-archive-header-tpl').val(); var isDryRun = jQuery('#da-dryrun-mode').is(':checked'); var leaveStub = jQuery('#da-leave-archive-stub').is(':checked'); var autoAddBox = jQuery('#da-auto-add-box-on-arch').is(':checked'); var statusLabel = jQuery('#da-close-status').val(); var badgeTpl = jQuery('#da-close-badge').val(); var formatType = jQuery('#da-close-format').val(); var verdictText = (jQuery('#da-close-verdict').val() || '').trim(); var selectedSet = new Set(selectedIndices); var sectionsToArchive = []; var remainingSections = []; var archivedTitles = []; for (var i = 0; i < currentParsedData.sections.length; i++) { var secCopy = jQuery.extend({}, currentParsedData.sections[i]); if (selectedSet.has(i)) { if (closeBeforeArchive && !secCopy.isClosed) { secCopy.fullText = buildClosedSectionText(secCopy, statusLabel, badgeTpl, verdictText, formatType); secCopy.isClosed = true; } sectionsToArchive.push(secCopy); archivedTitles.push(secCopy.cleanTitle); // यदि उपयोगकर्ता ने स्टब छोड़ने का विकल्प चुना हो if (leaveStub) { var stubText = secCopy.rawHeading + '\n' + ":''यह चर्चा " + OPEN_LINK + targetArchiveTitle + '#' + secCopy.cleanTitle + '|' + targetArchiveTitle + CLOSE_LINK + " में स्थानांतरित कर दी गई है।''\n\n"; remainingSections.push({ fullText: stubText }); } } else { remainingSections.push(secCopy); } } var archiveBlockText = sectionsToArchive.map(function (s) { return s.fullText.replace(/\s+$/, ''); }).join('\n\n'); var newLeadText = currentParsedData.lead || ''; if (autoAddBox && !currentParsedData.hasArchiveBox) { var boxTpl = OPEN_TPL + 'पुरालेख पेटी|auto=yes|search=yes' + CLOSE_TPL + '\n'; newLeadText = boxTpl + newLeadText; } var newSourceWikitext = reconstructWikitext({ lead: newLeadText, sections: remainingSections }); var toolCredit = OPEN_LINK + 'सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|पुरालेखण उपकरण' + CLOSE_LINK; var actionPrefix = closeBeforeArchive ? 'चर्चा समापन एवं पुरालेखण: ' : 'पुरालेखण: '; var sourceSummary = actionPrefix + archivedTitles.length + ' चर्चा अनुभाग ' + OPEN_LINK + targetArchiveTitle + CLOSE_LINK + ' में स्थानांतरित (' + toolCredit + ')'; var targetSummary = actionPrefix + OPEN_LINK + currentLoadedTitle + CLOSE_LINK + ' से ' + archivedTitles.length + ' चर्चा अनुभाग जोड़े गए (' + toolCredit + ')'; if (isDryRun) { jQuery('#da-preview-title').text('[परीक्षण मोड] पुरालेख पृष्ठ (' + targetArchiveTitle + ') में जोड़ा जाने वाला पाठ:'); jQuery('#da-preview-text').val(archiveBlockText); jQuery('#da-preview-box').show(); logMsg('[परीक्षण मोड] स्रोत संपादन सारांश: <code>' + mw.html.escape(sourceSummary) + '</code>', '#3366cc'); logMsg('[परीक्षण मोड] पुरालेख संपादन सारांश: <code>' + mw.html.escape(targetSummary) + '</code>', '#3366cc'); return; } jQuery('#da-exec-archive-btn, #da-exec-close-and-archive-btn').prop('disabled', true); try { var api = new mw.Api({ ajax: { headers: { 'Api-User-Agent': 'DiscussionArchiver/3.1 (Hindi Wikipedia)' } } }); var archCheck = await api.get({ action: 'query', titles: targetArchiveTitle, formatversion: 2 }); var archPageObj = (archCheck.query && archCheck.query.pages) ? archCheck.query.pages[0] : null; var isNewArchive = (!archPageObj || archPageObj.missing); var textToAppend = '\n\n' + archiveBlockText + '\n'; if (isNewArchive && headerTplChoice) { textToAppend = headerTplChoice + '\n\n' + archiveBlockText + '\n'; } var archEditParams = { action: 'edit', title: targetArchiveTitle, summary: targetSummary }; if (isNewArchive) archEditParams.text = textToAppend; else archEditParams.appendtext = textToAppend; await api.postWithToken('csrf', archEditParams); var srcEditParams = { action: 'edit', title: currentLoadedTitle, text: newSourceWikitext, summary: sourceSummary, nocreate: 1 }; if (currentPageBaseTimestamp) srcEditParams.basetimestamp = currentPageBaseTimestamp; await api.postWithToken('csrf', srcEditParams); var srcDiffUrl = mw.util.getUrl(currentLoadedTitle, { diff: 'cur', oldid: 'prev' }); var archUrl = mw.util.getUrl(targetArchiveTitle); logMsg('पुरालेखण पूर्ण: ' + archivedTitles.length + ' अनुभाग <a href="' + archUrl + '" target="_blank"><b>' + mw.html.escape(targetArchiveTitle) + '</b></a> में भेजे गए (<a href="' + srcDiffUrl + '" target="_blank">अंतर देखें</a>)।', '#14866d'); mw.notify(archivedTitles.length + ' अनुभाग सफलतापूर्वक पुरालेखित कर दिए गए।', { type: 'success' }); await loadPageSections(currentLoadedTitle, null, null); } catch (err) { logMsg('पुरालेखण त्रुटि: ' + mw.html.escape(String(err)), '#d33'); mw.notify('त्रुटि: ' + String(err), { type: 'error' }); } jQuery('#da-exec-archive-btn, #da-exec-close-and-archive-btn').prop('disabled', false); } jQuery('#da-exec-archive-btn').on('click', function () { executeArchiveWorkflow(false); }); jQuery('#da-exec-close-and-archive-btn').on('click', function () { executeArchiveWorkflow(true); }); // === टैब 3: सहायक पुरालेख लघु-उपकरण (Mini-Tools) === // लघु-उपकरण 1: बंद चर्चा पुनः खोलें jQuery('#da-mini-reopen').on('click', async function () { if (!currentParsedData || !currentLoadedTitle) return; var selectedIndices = getSelectedSectionIndices(); if (selectedIndices.length === 0) { mw.notify('कृपया पुनः खोलने हेतु कम से कम एक बंद अनुभाग चुनें।', { type: 'warn' }); return; } var cleanVerdict = jQuery('#da-reopen-clean-verdict').is(':checked'); var reopenedTitles = []; var clonedSections = currentParsedData.sections.map(function (s) { return jQuery.extend({}, s); }); for (var i = 0; i < selectedIndices.length; i++) { var idx = selectedIndices[i]; var sec = clonedSections[idx]; if (!sec.isClosed) continue; sec.fullText = reopenClosedSectionText(sec, cleanVerdict); sec.isClosed = false; reopenedTitles.push(sec.cleanTitle); } if (reopenedTitles.length === 0) { mw.notify('चयनित अनुभागों में कोई बंद चर्चा नहीं है।', { type: 'warn' }); return; } var newWt = reconstructWikitext({ lead: currentParsedData.lead, sections: clonedSections }); var toolCredit = OPEN_LINK + 'सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|चर्चा प्रबंधन उपकरण' + CLOSE_LINK; var summary = 'चर्चा पुनः सक्रिय की गई: ' + reopenedTitles.join(', ') + ' (' + toolCredit + ')'; var saved = await saveSourcePageWikitext(newWt, summary); if (saved) { logMsg('चर्चा पुनः खोली गई: ' + mw.html.escape(reopenedTitles.join(', ')), '#14866d'); mw.notify('चयनित चर्चा पुनः सक्रिय कर दी गई।', { type: 'success' }); await loadPageSections(currentLoadedTitle, null, null); } }); // लघु-उपकरण 2: मुख्य पृष्ठ पर पुरालेख पेटी जोड़ें jQuery('#da-mini-addbox').on('click', async function () { if (!currentParsedData || !currentLoadedTitle) return; if (currentParsedData.hasArchiveBox) { mw.notify('इस पृष्ठ के शीर्ष भाग में पहले से ही पुरालेख पेटी मौजूद है।', { type: 'warn' }); return; } var boxTpl = OPEN_TPL + 'पुरालेख पेटी|auto=yes|search=yes' + CLOSE_TPL + '\n'; var newLead = boxTpl + (currentParsedData.lead || ''); var newWt = reconstructWikitext({ lead: newLead, sections: currentParsedData.sections }); var toolCredit = OPEN_LINK + 'सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|पुरालेखण उपकरण' + CLOSE_LINK; var summary = 'रखरखाव: पृष्ठ के शीर्ष पर ' + OPEN_TPL + 'पुरालेख पेटी' + CLOSE_TPL + ' साँचा जोड़ा गया (' + toolCredit + ')'; var saved = await saveSourcePageWikitext(newWt, summary); if (saved) { logMsg('पृष्ठ <b>' + mw.html.escape(currentLoadedTitle) + '</b> पर पुरालेख पेटी सफलतापूर्वक जोड़ी गई।', '#14866d'); mw.notify('पुरालेख पेटी साँचा जोड़ दिया गया।', { type: 'success' }); await loadPageSections(currentLoadedTitle, null, null); } }); // लघु-उपकरण 3: पुरालेख अनुक्रमणिका (Index) जनरेटर jQuery('#da-mini-makeindex').on('click', function () { if (!currentParsedData || !currentLoadedTitle) return; var selectedIndices = getSelectedSectionIndices(); var targetList = selectedIndices.length > 0 ? selectedIndices.map(function (idx) { return currentParsedData.sections[idx]; }) : currentParsedData.sections; if (targetList.length === 0) { mw.notify('अनुक्रमणिका बनाने हेतु कोई अनुभाग उपलब्ध नहीं है।', { type: 'warn' }); return; } var isTable = jQuery('input[name="da-index-fmt"]:checked').val() === 'table'; var output = ''; if (isTable) { output = '{| class="wikitable sortable"\n' + '! क्र. !! चर्चा विषय !! टिप्पणियाँ !! अंतिम गतिविधि !! स्थिति !! कड़ी\n'; for (var i = 0; i < targetList.length; i++) { var s = targetList[i]; var linkStr = OPEN_LINK + currentLoadedTitle + '#' + s.cleanTitle + '|चर्चा देखें' + CLOSE_LINK; var stStr = s.isEmpty ? 'रिक्त' : (s.isClosed ? 'समाप्त' : 'सक्रिय'); output += '|-\n| ' + (i + 1) + ' || ' + s.title + ' || ' + s.commentCount + ' || ' + s.lastDateStr + ' || ' + stStr + ' || ' + linkStr + '\n'; } output += '|}'; } else { for (var j = 0; j < targetList.length; j++) { var s2 = targetList[j]; output += '* ' + OPEN_LINK + currentLoadedTitle + '#' + s2.cleanTitle + '|' + s2.cleanTitle + CLOSE_LINK + ' (' + s2.commentCount + ' टिप्पणियाँ, अंतिम: ' + s2.lastDateStr + ')\n'; } } jQuery('#da-preview-title').text('पुरालेख अनुक्रमणिका (' + (isTable ? 'सारणी' : 'सूची') + ' प्रारूप - क्लिपबोर्ड पर कॉपी करने हेतु):'); jQuery('#da-preview-text').val(output); jQuery('#da-preview-box').show(); mw.notify('अनुक्रमणिका तैयार कर दी गई है।', { type: 'success' }); }); // लघु-उपकरण 4: रिक्त अनुभाग विलोपन jQuery('#da-mini-cleanempty').on('click', async function () { if (!currentParsedData || !currentLoadedTitle) return; var emptyTitles = []; var nonEmptySections = []; for (var i = 0; i < currentParsedData.sections.length; i++) { var s = currentParsedData.sections[i]; if (s.isEmpty) { emptyTitles.push(s.cleanTitle); } else { nonEmptySections.push(s); } } if (emptyTitles.length === 0) { mw.notify('इस पृष्ठ पर कोई भी रिक्त अनुभाग नहीं है।', { type: 'warn' }); return; } var newWt = reconstructWikitext({ lead: currentParsedData.lead, sections: nonEmptySections }); var toolCredit = OPEN_LINK + 'सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|चर्चा प्रबंधन उपकरण' + CLOSE_LINK; var summary = 'सफ़ाई: ' + emptyTitles.length + ' रिक्त अनुभाग हटाए गए (' + toolCredit + ')'; var saved = await saveSourcePageWikitext(newWt, summary); if (saved) { logMsg('रिक्त अनुभाग हटाए गए: ' + mw.html.escape(emptyTitles.join(', ')), '#14866d'); mw.notify(emptyTitles.length + ' रिक्त अनुभाग हटा दिए गए।', { type: 'success' }); await loadPageSections(currentLoadedTitle, null, null); } }); // लघु-उपकरण 5: चर्चा अन्य पृष्ठ पर स्थानांतरित करें (Relocate Thread) jQuery('#da-mini-relocate').on('click', async function () { if (!currentParsedData || !currentLoadedTitle) return; var selectedIndices = getSelectedSectionIndices(); if (selectedIndices.length === 0) { mw.notify('कृपया स्थानांतरित करने हेतु कम से कम एक अनुभाग चुनें।', { type: 'warn' }); return; } var destTitle = (jQuery('#da-relocate-target').val() || '').split(OPEN_LINK).join('').split(CLOSE_LINK).join('').trim(); if (!destTitle || destTitle === currentLoadedTitle) { mw.notify('कृपया मान्य गंतव्य चर्चा पृष्ठ का नाम दर्ज करें।', { type: 'warn' }); return; } var leaveStub = jQuery('#da-relocate-leave-stub').is(':checked'); var selectedSet = new Set(selectedIndices); var movingSections = []; var remainingSections = []; var movedTitles = []; for (var i = 0; i < currentParsedData.sections.length; i++) { var sec = currentParsedData.sections[i]; if (selectedSet.has(i)) { movingSections.push(sec); movedTitles.push(sec.cleanTitle); if (leaveStub) { var stub = sec.rawHeading + '\n' + ":''यह चर्चा " + OPEN_LINK + destTitle + '#' + sec.cleanTitle + '|' + destTitle + CLOSE_LINK + " पर स्थानांतरित कर दी गई है।''\n\n"; remainingSections.push({ fullText: stub }); } } else { remainingSections.push(sec); } } var movingBlockText = movingSections.map(function (s) { return s.fullText.replace(/\s+$/, ''); }).join('\n\n'); var newSourceWikitext = reconstructWikitext({ lead: currentParsedData.lead, sections: remainingSections }); var toolCredit = OPEN_LINK + 'सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionArchiver.js|चर्चा प्रबंधन उपकरण' + CLOSE_LINK; var srcSummary = 'स्थानांतरण: ' + movedTitles.length + ' चर्चा अनुभाग ' + OPEN_LINK + destTitle + CLOSE_LINK + ' पर स्थानांतरित (' + toolCredit + ')'; var destSummary = 'स्थानांतरण: ' + OPEN_LINK + currentLoadedTitle + CLOSE_LINK + ' से ' + movedTitles.length + ' चर्चा अनुभाग जोड़े गए (' + toolCredit + ')'; var isDryRun = jQuery('#da-dryrun-mode').is(':checked'); if (isDryRun) { jQuery('#da-preview-title').text('[परीक्षण मोड] नए पृष्ठ (' + destTitle + ') पर जोड़ा जाने वाला पाठ:'); jQuery('#da-preview-text').val(movingBlockText); jQuery('#da-preview-box').show(); logMsg('[परीक्षण मोड] स्रोत संपादन सारांश: <code>' + mw.html.escape(srcSummary) + '</code>', '#3366cc'); return; } var btn = jQuery(this).prop('disabled', true); try { var api = new mw.Api({ ajax: { headers: { 'Api-User-Agent': 'DiscussionArchiver/3.1 (Hindi Wikipedia)' } } }); await api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: destTitle, appendtext: '\n\n' + movingBlockText + '\n', summary: destSummary }); var srcEditParams = { action: 'edit', title: currentLoadedTitle, text: newSourceWikitext, summary: srcSummary, nocreate: 1 }; if (currentPageBaseTimestamp) srcEditParams.basetimestamp = currentPageBaseTimestamp; await api.postWithToken('csrf', srcEditParams); logMsg('सफलतापूर्वक स्थानांतरित: ' + movedTitles.length + ' अनुभाग <a href="' + mw.util.getUrl(destTitle) + '" target="_blank"><b>' + mw.html.escape(destTitle) + '</b></a> पर भेजे गए।', '#14866d'); mw.notify('चर्चा सफलतापूर्वक नए पृष्ठ पर स्थानांतरित कर दी गई।', { type: 'success' }); await loadPageSections(currentLoadedTitle, null, null); } catch (err) { logMsg('स्थानांतरण में त्रुटि: ' + mw.html.escape(String(err)), '#d33'); mw.notify('त्रुटि: ' + String(err), { type: 'error' }); } btn.prop('disabled', false); }); // प्रारंभिक URL पैरामीटर जाँच (secindex अथवा sectitle दोनों का समर्थन) var initTargetPage = mw.util.getParamValue('targetpage'); var initSecIndex = mw.util.getParamValue('secindex'); var initSecTitle = mw.util.getParamValue('sectitle'); if (initTargetPage) { loadPageSections(initTargetPage, initSecIndex, initSecTitle); } } }); // </nowiki> gjr2hsqkrc11d3cidbd3xvknrekbqwn सदस्य:विक्रम प्रताप/LintFixer.js 2 1620260 6631791 6631218 2026-10-21T15:31:00Z विक्रम प्रताप 911487 अद्यतन किया 6631791 javascript text/javascript // <nowiki> /** * उपकरण: लिंट त्रुटि निस्तारक एवं विश्लेषक (LintFixer Pro - v8.0 Logical Core & Parsoid-Accurate Edition) * लेखक: सदस्य:विक्रम प्रताप * स्थान: सदस्य:विक्रम प्रताप/LintFixer.js * स्वतंत्र विशेष पृष्ठ: Special:BlankPage/LintFixer * * संस्करण 8.0 के प्रमुख तार्किक एवं तकनीकी सुधार: * 1. सटीक UTF-16 / UCS-2 अक्षर इंडेक्सिंग: Parsoid REST API तथा Action API (list=linterrors) दोनों * JavaScript स्ट्रिंग इंडेक्स (UTF-16 code units) में DSR एवं location प्रदान करते हैं। पुराने * utf8ByteToCharIndex बाइट रूपांतरण के कारण देवनागरी पाठ वाले पृष्ठों पर इंडेक्स 60%+ पीछे खिसक * जाते थे और त्रुटियाँ कभी नहीं सुधर पाती थीं। इसे पूर्णतः सुधारा गया। * 2. शीर्षक में अपूर्ण उद्धरण (unclosed-quotes-in-heading) का पूर्ण निवारण: Parsoid DSR केवल उद्धरण * टोकन पर केंद्रित रहता है। अब टूल पूरे शीर्षक की पंक्ति की पहचान करके अप्रचलित बोल्ड चिह्नों को * हटाता है या उद्धरण चिह्नों को संतुलित करता है। * 3. साँचों (Templates) हेतु सुधार सुरक्षा: getProtectedRanges से <includeonly>, <onlyinclude> तथा * <noinclude> को हटाया गया ताकि साँचा नामस्थान (10) के कोड को सुधारा जा सके। * 4. स्व-बंद टैग (self-closed-tag) की द्विदिशी पहचान: यदि पंक्ति में आगे समापन टैग मौजूद हो तो <tag/> * को प्रारंभिक <tag> में, और यदि पहले खुला टैग हो तो समापन </tag> में बदलता है। * 5. अनाथ टैग (stripped-tag) एवं विकि-सूचियों का संरक्षण: यदि अनाथ टैग अलग पंक्ति पर हो तो लाइन-ब्रेक * को संतुलित किया जाता है ताकि विकि-सूचियाँ (*, #) टूटने से बचें। * 6. अनुचित क्रम टैग (misnested-tag) का व्यापक समर्थन: HTML टैगों के उलझे जोड़ों * (जैसे <b><i>...</b></i> अथवा <small><b>...</b></small>) का सटीक समाधान। * 7. चित्र विकल्प (bogus-image-options): बिना नुक्ता 'फाइल:' का समर्थन, 'कोई नहीं', 'आधार रेखा' * सहित रिक्त या अमान्य विकल्पों का सुरक्षित निष्कासन। * 8. एकल पृष्ठ इनपुट में URL स्वतः पहचान (Auto URL extraction) एवं बैच पेजिनेशन। */ mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.api'], function () { jQuery(function () { var specialUrl = mw.util.getUrl('Special:BlankPage/LintFixer'); // 1. बाएँ साइडबार (उपकरण मेन्यू) में स्वतंत्र कड़ी जोड़ें mw.util.addPortletLink( 'p-tb', specialUrl, 'लिंट त्रुटि निस्तारक (v8.0)', 't-lintfixer-special', 'विशेष:LintErrors से लिंट त्रुटियों को लोड करके Parsoid श्रेणी-डेल्टा सत्यापन के साथ सुधारें' ); // 2. किसी भी पृष्ठ को देखते समय उसकी लिंट जाँचने की त्वरित कड़ी var currentNs = mw.config.get('wgNamespaceNumber'); var currentPage = (mw.config.get('wgPageName') || '').replace(/_/g, ' '); if (currentNs >= 0 && mw.config.get('wgAction') === 'view') { var pageLintUrl = mw.util.getUrl('Special:BlankPage/LintFixer', { lntpage: currentPage }); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', pageLintUrl, 'इस पृष्ठ की लिंट त्रुटियाँ जाँचें', 't-lintfixer-current', 'वर्तमान पृष्ठ को लिंट त्रुटि निस्तारक कार्यशाला में खोलें' ); } // 3. विशेष:LintErrors पृष्ठ पर त्वरित नियंत्रण पट्टी जोड़ें if (mw.config.get('wgCanonicalSpecialPageName') === 'LintErrors') { var subpage = (mw.config.get('wgTitle') || '').split('/')[1] || ''; var targetLink = subpage ? mw.util.getUrl('Special:BlankPage/LintFixer', { lntcat: subpage }) : specialUrl; var bannerHtml = '<div style="background:#eaf3ff; border:1px solid #3366cc; padding:10px 14px; margin-bottom:12px; border-radius:4px; font-size:13px;">' + '<strong>लिंट त्रुटि निस्तारक सहायक (v8.0 - Parsoid-Accurate Edition):</strong> इस श्रेणी के पृष्ठों को बिना किसी प्रतिगामी त्रुटि के सुधारने के लिए ' + '<a href="' + targetLink + '" style="font-weight:bold; color:#3366cc; text-decoration:underline;">लिंट त्रुटि निस्तारक नियंत्रण पटल (Special:BlankPage/LintFixer) खोलें</a>।' + '</div>'; jQuery('#mw-content-text').prepend(bannerHtml); } // 4. विशेष पृष्ठ (Special:BlankPage/LintFixer) की पहचान var canonicalSpecial = (mw.config.get('wgCanonicalSpecialPageName') || '').toLowerCase(); var wgTitle = mw.config.get('wgTitle') || ''; var decodedHref = ''; try { decodedHref = decodeURIComponent(window.location.href); } catch (err) { decodedHref = window.location.href; } var isExactLintFixerPage = ( (canonicalSpecial === 'blankpage' && /LintFixer/i.test(wgTitle)) || /\/LintFixer(?:$|[?#&/])/i.test(decodedHref) ); if (isExactLintFixerPage) { initLintFixerUI(); } }); // ========================================================================= // नियतांक एवं मानक MediaWiki Linter श्रेणियाँ // ========================================================================= var OPEN_LINK = '[' + '['; var CLOSE_LINK = ']' + ']'; var TOOL_CREDIT_MARKUP = OPEN_LINK + 'सदस्य:विक्रम प्रताप/LintFixer.js|लिंट त्रुटि निस्तारक v8.0' + CLOSE_LINK; var AUTO_SAFE_CATEGORIES = { 'stripped-tag': 'अनाथ/हटाए गए समापन टैग (stripped-tag)', 'self-closed-tag': 'अमान्य स्व-बंद टैग (self-closed-tag)', 'unclosed-quotes-in-heading': 'शीर्षक में अपूर्ण उद्धरण चिह्न (unclosed-quotes-in-heading)', 'bogus-image-options': 'अमान्य चित्र विकल्प (bogus-image-options)', 'deletable-table-tag': 'हटाने योग्य सारणी टैग (deletable-table-tag)' }; var REVIEW_ONLY_CATEGORIES = { 'obsolete-tag': 'अप्रचलित HTML टैग (obsolete-tag: font, center, tt, strike, big)', 'missing-end-tag': 'अनुपस्थित समापन टैग (missing-end-tag)', 'misnested-tag': 'अनुचित क्रम में बंद टैग (misnested-tag)', 'tidy-font-bug': 'कड़ी का रंग बदलने वाला फ़ॉन्ट टैग (tidy-font-bug)', 'wikilink-in-extlink': 'बाहरी कड़ी के भीतर विकि-कड़ी (wikilink-in-extlink)', 'multiple-unclosed-formatting-tags': 'एकाधिक अपूर्ण प्रारूपण टैग (multiple-unclosed-formatting-tags)' }; var COMBINED_SAFE_PIPE = 'stripped-tag|self-closed-tag|unclosed-quotes-in-heading|bogus-image-options|deletable-table-tag'; var COMBINED_ALL_PIPE = COMBINED_SAFE_PIPE + '|obsolete-tag|missing-end-tag|misnested-tag|tidy-font-bug|wikilink-in-extlink|multiple-unclosed-formatting-tags'; function isCategorySelectionAutoSafe(catPipeString, namespaceVal) { if (String(namespaceVal) === '10') return false; if (!catPipeString) return false; var parts = catPipeString.split('|').map(function (s) { return s.trim(); }).filter(Boolean); if (parts.length === 0) return false; for (var i = 0; i < parts.length; i++) { if (!Object.prototype.hasOwnProperty.call(AUTO_SAFE_CATEGORIES, parts[i])) { return false; } } return true; } // ========================================================================= // 1. लाइव Parsoid Linter API एवं सख्त श्रेणी-डेल्टा सत्यापन इंजन // ========================================================================= async function queryParsoidLinterRestApi(pageTitle, wikitext) { try { var cleanTitle = (pageTitle || 'मुख्य_पृष्ठ').replace(/ /g, '_'); var restBase = mw.config.get('wgScriptPath') ? (mw.config.get('wgScriptPath') + '/rest.php/v1/transform/wikitext/to/lint/') : '/api/rest_v1/transform/wikitext/to/lint/'; var url = '/api/rest_v1/transform/wikitext/to/lint/' + encodeURIComponent(cleanTitle); var response; try { response = await jQuery.ajax({ url: url, type: 'POST', data: JSON.stringify({ wikitext: wikitext }), contentType: 'application/json; charset=utf-8', dataType: 'json', timeout: 15000 }); } catch (primaryErr) { response = await jQuery.ajax({ url: restBase + encodeURIComponent(cleanTitle), type: 'POST', data: JSON.stringify({ wikitext: wikitext }), contentType: 'application/json; charset=utf-8', dataType: 'json', timeout: 15000 }); } if (Array.isArray(response)) { return response.map(function (item) { var tName = (item.templateInfo && item.templateInfo.name) ? item.templateInfo.name.trim() : ''; var multiPart = Boolean(item.templateInfo && item.templateInfo.multiPartTemplateBlock); var hasValidDsr = Array.isArray(item.dsr) && item.dsr.length >= 2 && typeof item.dsr[0] === 'number' && typeof item.dsr[1] === 'number'; return { category: item.type, location: hasValidDsr ? [item.dsr[0], item.dsr[1]] : null, dsr: hasValidDsr ? item.dsr : null, offsetUnit: 'ucs2', // Parsoid DSR हमेशा UTF-16 कोड यूनिट (JS स्ट्रिंग इंडेक्स) होता है params: item.params || {}, templateName: tName, isTemplateInternal: Boolean((tName && tName !== pageTitle) || multiPart) }; }); } } catch (err) { return null; } return null; } /** * सख्त श्रेणी-डेल्टा सत्यापन (Strict Category-Delta Verification) * यह सुनिश्चित करता है कि: * 1. कुल त्रुटि संख्या घटी है (after < before)। * 2. किसी भी पुरानी श्रेणी में त्रुटि की संख्या नहीं बढ़ी है। * 3. कोई भी नई लिंट त्रुटि श्रेणी उत्पन्न नहीं हुई है। */ function verifyStrictLintReduction(beforeErrors, afterErrors) { if (!Array.isArray(beforeErrors) || !Array.isArray(afterErrors)) { return { valid: false, reason: 'Parsoid सत्यापन डेटा अनुपलब्ध (नेटवर्क या API त्रुटि)' }; } if (afterErrors.length >= beforeErrors.length) { return { valid: false, reason: 'कुल लिंट त्रुटियाँ नहीं घटीं (' + beforeErrors.length + ' → ' + afterErrors.length + ')' }; } var beforeMap = {}; var afterMap = {}; var i, cat; for (i = 0; i < beforeErrors.length; i++) { cat = beforeErrors[i].category || 'unknown'; beforeMap[cat] = (beforeMap[cat] || 0) + 1; } for (i = 0; i < afterErrors.length; i++) { cat = afterErrors[i].category || 'unknown'; afterMap[cat] = (afterMap[cat] || 0) + 1; } for (cat in afterMap) { if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(afterMap, cat)) { var prevCount = beforeMap[cat] || 0; var newCount = afterMap[cat]; if (prevCount === 0) { return { valid: false, reason: 'प्रतिगामी दोष (Regression): सुधार के कारण नई लिंट त्रुटि श्रेणी "' + cat + '" उत्पन्न हुई!' }; } if (newCount > prevCount) { return { valid: false, reason: 'प्रतिगामी दोष (Regression): श्रेणी "' + cat + '" की त्रुटियाँ बढ़ गईं (' + prevCount + ' → ' + newCount + ')!' }; } } } return { valid: true, reason: 'सत्यापित (' + beforeErrors.length + ' → ' + afterErrors.length + ', 0 प्रतिगामी त्रुटि)' }; } // ========================================================================= // 2. संरक्षित क्षेत्र एवं बॉट नीति जाँच (Protected Ranges & Bot Policy) // ========================================================================= function isBotEditPermitted(wikitext, username) { if (!wikitext) return true; if (/\{\{\s*nobots\s*\}\}/i.test(wikitext)) return false; var denyMatch = wikitext.match(/\{\{\s*bots\s*\|\s*deny\s*=\s*([^}|]+)\s*\}\}/i); if (denyMatch) { var deniedList = denyMatch[1].split(',').map(function (s) { return s.trim().toLowerCase(); }); if (deniedList.indexOf('all') !== -1 || (username && deniedList.indexOf(username.toLowerCase()) !== -1)) { return false; } } var allowMatch = wikitext.match(/\{\{\s*bots\s*\|\s*allow\s*=\s*([^}|]+)\s*\}\}/i); if (allowMatch) { var allowedList = allowMatch[1].split(',').map(function (s) { return s.trim().toLowerCase(); }); if (allowedList.indexOf('none') !== -1 || (username && allowedList.indexOf(username.toLowerCase()) === -1)) { return false; } } return true; } /** * संरक्षित क्षेत्र: केवल वे टैग जिनके भीतर विकिटेक्स्ट पार्स नहीं होता (कच्चा/अपरिवर्तनीय कोड)। * महत्वपूर्ण सुधार: <includeonly>, <onlyinclude>, <noinclude> को संरक्षित सूची से हटाया गया है, * ताकि साँचा नामस्थान (Namespace 10) के वास्तविक कोड में मौजूद लिंट त्रुटियों को सुधारा जा सके। */ function getProtectedRanges(wikitext) { var nwOpen = '<now' + 'iki\\b[^>]*>'; var nwClose = '</now' + 'iki>'; var nwSelf = '<now' + 'iki\\b[^>]*\\/>'; var pattern = '<!--[\\s\\S]*?-->|' + nwOpen + '[\\s\\S]*?' + nwClose + '|' + nwSelf + '|' + '<pre\\b[^>]*>[\\s\\S]*?<\\/pre>|' + '<syntaxhighlight\\b[^>]*>[\\s\\S]*?<\\/syntaxhighlight>|' + '<source\\b[^>]*>[\\s\\S]*?<\\/source>|' + '<math\\b[^>]*>[\\s\\S]*?<\\/math>|' + '<chem\\b[^>]*>[\\s\\S]*?<\\/chem>|' + '<ce\\b[^>]*>[\\s\\S]*?<\\/ce>|' + '<score\\b[^>]*>[\\s\\S]*?<\\/score>|' + '<timeline\\b[^>]*>[\\s\\S]*?<\\/timeline>|' + '<mapframe\\b[^>]*>[\\s\\S]*?<\\/mapframe>|' + '<maplink\\b[^>]*>[\\s\\S]*?<\\/maplink>|' + '<graph\\b[^>]*>[\\s\\S]*?<\\/graph>|' + '<templatestyles\\b[^>]*\\/?>'; var regex = new RegExp(pattern, 'gi'); var ranges = []; var m; while ((m = regex.exec(wikitext)) !== null) { ranges.push({ start: m.index, end: m.index + m[0].length }); } return ranges; } function isSpanIntersectingProtected(spanStart, spanEnd, ranges) { for (var i = 0; i < ranges.length; i++) { if (spanStart < ranges[i].end && spanEnd > ranges[i].start) { return true; } } return false; } function crossesUnbalancedTemplateBoundary(sliceText) { var openCount = (sliceText.match(/\{\{/g) || []).length; var closeCount = (sliceText.match(/\}\}/g) || []).length; return openCount !== closeCount; } function convertFontAttrsToCss(attrString) { if (!attrString) return ''; var styles = []; // यदि साँचा प्राचल {{{1}}} या {{...}} एट्रिब्यूट के अंदर हो, तो रूपांतरण न करें if (/\{\{|\}\}/.test(attrString)) { return null; } var colorMatch = attrString.match(/\bcolor\s*=\s*(?:"([^"]*)"|'([^']*)'|([^\s>"']+))/i); if (colorMatch) { var cVal = (colorMatch[1] || colorMatch[2] || colorMatch[3] || '').trim(); if (cVal) styles.push('color:' + cVal); } var faceMatch = attrString.match(/\bface\s*=\s*(?:"([^"]*)"|'([^']*)'|([^\s>"']+))/i); if (faceMatch) { var fVal = (faceMatch[1] || faceMatch[2] || faceMatch[3] || '').trim(); if (fVal) styles.push('font-family:' + fVal); } var sizeMatch = attrString.match(/\bsize\s*=\s*(?:"([^"]*)"|'([^']*)'|([^\s>"']+))/i); if (sizeMatch) { var sVal = (sizeMatch[1] || sizeMatch[2] || sizeMatch[3] || '').trim(); var sizeMap = { '1': 'x-small', '2': 'small', '3': 'medium', '4': 'large', '5': 'x-large', '6': 'xx-large', '7': 'xxx-large', '-2': 'x-small', '-1': 'smaller', '+1': 'larger', '+2': 'x-large', '+3': 'xx-large' }; if (sizeMap[sVal]) { styles.push('font-size:' + sizeMap[sVal]); } } var existingStyle = attrString.match(/\bstyle\s*=\s*(?:"([^"]*)"|'([^']*)')/i); if (existingStyle) { var exVal = (existingStyle[1] || existingStyle[2] || '').trim().replace(/;$/, ''); if (exVal) styles.push(exVal); } return styles.join('; '); } // ========================================================================= // 3. सटीक स्थानीयकृत सुधार नियम (DSR-Exact Rules) // ========================================================================= /** * नियम 1: चित्र विकल्प सुधारक (MessagesHi.php के 100% आधिकारिक जादुई शब्दों पर आधारित) */ function fixImageOptionsFluxbot(imgSlice, bogusItemsList) { var cleanImg = imgSlice.trim(); if (!/^\[\[\s*(?:फ़ाइल|फाइल|चित्र|File|Image)\s*:/i.test(cleanImg) || !/\]\]$/.test(cleanImg)) { return imgSlice; } var inner = cleanImg.substring(2, cleanImg.length - 2); var parts = []; var current = ''; var linkDepth = 0; var tplDepth = 0; var tagDepth = 0; for (var i = 0; i < inner.length; i++) { var twoChar = inner.substring(i, i + 2); if (twoChar === '[[') { linkDepth++; current += '[['; i++; continue; } if (twoChar === ']]' && linkDepth > 0) { linkDepth--; current += ']]'; i++; continue; } if (twoChar === '{{') { tplDepth++; current += '{{'; i++; continue; } if (twoChar === '}}' && tplDepth > 0) { tplDepth--; current += '}}'; i++; continue; } if (inner.charAt(i) === '<') { tagDepth++; } else if (inner.charAt(i) === '>' && tagDepth > 0) { tagDepth--; } if (inner.charAt(i) === '|' && linkDepth === 0 && tplDepth === 0 && tagDepth === 0) { parts.push(current); current = ''; } else { current += inner.charAt(i); } } parts.push(current); if (parts.length <= 1) return imgSlice; var fileHeader = parts[0]; var rawOpts = parts.slice(1); var bogusSet = new Set((bogusItemsList || []).map(function (x) { return (x || '').trim(); })); var validOptions = []; var hasFormatOpt = false; var hasHorizAlign = false; var hasVertAlign = false; var sizeOptIdx = -1; // MessagesHi.php आधिकारिक प्रारूप, संरेखण और प्राचल var formatOptRegex = /^(?:thumb|thumbnail|अंगूठाकार|अंगूठा|frame|framed|enframed|फ्रेम|फ़्रेम|frameless|फ़्रेमहीन|फ्रेमहीन)$/i; var horizAlignRegex = /^(?:right|दाएँ|दायें|दाएं|left|बाएँ|बाएं|बायें|center|centre|केंद्र|केन्द्र|केन्द्रित|केंद्रित|none|कोई_नहीं|कोई नहीं)$/i; var vertAlignRegex = /^(?:baseline|आधार_रेखा|आधार रेखा|middle|मध्य|sub|पद|super|sup|मूर्ध|text-top|text-bottom|top|शीर्ष|bottom|तल|पाठ-शीर्ष|पाठ-तल|पाठ_शीर्ष|पाठ_तल)$/i; var sizeOptRegex = /^\d*(?:x\d+)?\s*(?:px|पिक्सेल)$/i; var otherKnownOptRegex = /^(?:border|बॉर्डर|किनारा|upright(?:\s*=.*|\s+.*)?|खड़ी(?:\s*=.*|_\S+|\s+\S+)?|(?:अंगूठाकार|अंगूठा|thumbnail|thumb)\s*=.+|(?:alt|पाठ)\s*=.*|(?:link|कड़ी)\s*=.*|(?:page|पृष्ठ)(?:\s*=.*|_\S+|\s+\S+)|(?:class|वर्ग)\s*=.*|lang\s*=.*|thumbtime\s*=.*|start\s*=.*|end\s*=.*|lossy\s*=.*)$/i; for (var k = 0; k < rawOpts.length; k++) { var rawOpt = rawOpts[k]; var trimOpt = rawOpt.trim(); if (!trimOpt) continue; // सामान्य टंकण त्रुटियों (Typos) का मानकीकरण if (/^(?:thum|thmb|thumbb|tumb|thumnail)$/i.test(trimOpt)) { trimOpt = 'thumb'; } else if (/^(?:rightt|rigth|righ)$/i.test(trimOpt)) { trimOpt = 'right'; } else if (/^(?:leftt|lef)$/i.test(trimOpt)) { trimOpt = 'left'; } else if (/^centerr$/i.test(trimOpt)) { trimOpt = 'center'; } else if (/^align\s*=\s*(left|right|center|centre|none|दाएँ|दायें|दाएं|बाएँ|बाएं|बायें|केंद्र|केन्द्र)$/i.test(trimOpt)) { trimOpt = trimOpt.replace(/^align\s*=\s*/i, '').trim(); } else if (/^(?:width|size|चौड़ाई)\s*=\s*(\d+)\s*(?:px|पिक्सेल)?$/i.test(trimOpt)) { trimOpt = trimOpt.match(/(\d+)/)[1] + 'px'; } else if (/^(\d+)\s+(?:px|पिक्सेल)$/i.test(trimOpt) || /^(\d+)\s*px\s*px$/i.test(trimOpt)) { trimOpt = trimOpt.match(/(\d+)/)[1] + 'px'; } else if (/^(\d{2,4})$/.test(trimOpt) && bogusSet.has(trimOpt)) { trimOpt = trimOpt + 'px'; } // स्पष्ट रूप से टूटे/निरर्थक प्राचल हटाएँ if (/^(?:px|पिक्सेल|upright\s*=|खड़ी\s*=|border\s*=\s*\d+|nonee|def|auto)$/i.test(trimOpt)) { if (/^border\s*=/i.test(trimOpt)) { validOptions.push('border'); } continue; } // द्विरुक्त प्रारूप विकल्प (thumb/frame/frameless) रोकें if (formatOptRegex.test(trimOpt)) { if (hasFormatOpt) continue; hasFormatOpt = true; validOptions.push(trimOpt); continue; } // द्विरुक्त क्षैतिज संरेखण (right/left/center/none) रोकें if (horizAlignRegex.test(trimOpt)) { if (hasHorizAlign) continue; hasHorizAlign = true; validOptions.push(trimOpt); continue; } // द्विरुक्त ऊर्ध्वाधर संरेखण रोकें if (vertAlignRegex.test(trimOpt)) { if (hasVertAlign) continue; hasVertAlign = true; validOptions.push(trimOpt); continue; } // द्विरुक्त आकार होने पर अंतिम आकार रखें if (sizeOptRegex.test(trimOpt)) { var normSize = trimOpt.replace(/\s+/g, ''); if (sizeOptIdx !== -1) { validOptions[sizeOptIdx] = normSize; } else { sizeOptIdx = validOptions.length; validOptions.push(normSize); } continue; } // अन्य मान्य विकल्प if (otherKnownOptRegex.test(trimOpt)) { validOptions.push(trimOpt); continue; } // यदि Parsoid ने इसे स्पष्ट रूप से bogus-image-options में चिह्नित किया है if (bogusSet.has(trimOpt)) { continue; } validOptions.push(rawOpt); } return OPEN_LINK + [fileHeader].concat(validOptions).join('|') + CLOSE_LINK; } /** * नियम 2: अनुभाग शीर्षक में अपूर्ण उद्धरण चिह्न सुधार (unclosed-quotes-in-heading) * विकिपीडिया शैली मार्गदर्शक के अनुसार शीर्षक में बोल्ड चिह्नों की आवश्यकता नहीं होती। */ function fixHeadingQuotesFluxbot(headingLine) { var m = headingLine.match(/^([ \t]*={2,6})([ \t]*)(.+?)([ \t]*)(={2,6}[ \t]*(?:<!--[\s\S]*?-->[ \t]*)?)$/); if (!m) return headingLine; var eqOpen = m[1]; var sp1 = m[2] || ' '; var body = m[3]; var sp2 = m[4] || ' '; var eqClose = m[5]; if (crossesUnbalancedTemplateBoundary(body)) { return headingLine; } var trimBody = body.trim(); // 1. पूरे शीर्षक पर असंतुलित जोड़े ('''पाठ'' या ''पाठ''') if (/^'''([^']+)''$/.test(trimBody)) { body = trimBody.replace(/^'''([^']+)''$/, "'''$1'''"); return eqOpen + sp1 + body + sp2 + eqClose; } if (/^''([^']+)'''$/.test(trimBody)) { body = trimBody.replace(/^''([^']+)'''$/, "''$1''"); return eqOpen + sp1 + body + sp2 + eqClose; } // 2. [[कड़ी|'''शीर्षक]] के भीतर छूटे उद्धरण संतुलित करें body = body.replace(/\[\[([^\]|\n]+)\|([^\]\n]+)\]\]/g, function (full, target, lbl) { var qTokens = lbl.match(/'''''|'''|''/g) || []; var bOpen = false; var iOpen = false; for (var t = 0; t < qTokens.length; t++) { if (qTokens[t] === "'''''") { bOpen = !bOpen; iOpen = !iOpen; } else if (qTokens[t] === "'''") { bOpen = !bOpen; } else if (qTokens[t] === "''") { iOpen = !iOpen; } } if (iOpen) lbl += "''"; if (bOpen) lbl += "'''"; return OPEN_LINK + target + '|' + lbl + CLOSE_LINK; }); // 3. पूरे शीर्षक में उद्धरण चिह्न टोकन का स्टेट-मशीन विश्लेषण var tokens = body.match(/'''''|'''|''/g) || []; var boldState = false; var italicState = false; for (var idx = 0; idx < tokens.length; idx++) { if (tokens[idx] === "'''''") { boldState = !boldState; italicState = !italicState; } else if (tokens[idx] === "'''") { boldState = !boldState; } else if (tokens[idx] === "''") { italicState = !italicState; } } // शैली निर्देश: शीर्षकों में बोल्ड को हटाना सबसे शुद्ध माना जाता है if (boldState && !italicState) { if (/^'''[^']*$/.test(body.trim())) { body = body.trim().replace(/^'''\s*/, ''); } else if (/^[^']*'''$/.test(body.trim())) { body = body.trim().replace(/\s*'''$/, ''); } else { body = body + "'''"; } } else if (italicState && !boldState) { if (/^''[^']*$/.test(body.trim())) { body = body.trim().replace(/^''\s*/, ''); } else if (/^[^']*''$/.test(body.trim())) { body = body.trim().replace(/\s*''$/, ''); } else { body = body + "''"; } } else if (boldState && italicState) { body = body + "'''''"; } return eqOpen + sp1 + body + sp2 + eqClose; } /** * एकल Parsoid DSR रिकॉर्ड पर सटीक सुधार लागू करने वाला फ़ंक्शन (v8.0) */ function applySingleDsrFix(fullText, errItem, charStart, charEnd, openCharLen, closeCharLen, options) { var cat = errItem.category || ''; var tagName = (errItem.params && errItem.params.name) ? errItem.params.name.toLowerCase() : ''; var slice = fullText.substring(charStart, charEnd); var trimmed = slice.trim(); // सुरक्षा नियम: यदि स्लाइस के भीतर असंतुलित साँचा हो, तो हस्तक्षेप न करें if (cat !== 'bogus-image-options' && crossesUnbalancedTemplateBoundary(slice)) { return null; } if (/^\{\{[\s\S]*\}\}$/.test(trimmed) && cat !== 'bogus-image-options') { return null; } // 1. stripped-tag (अनाथ समापन टैग या टूटा </br> टैग) if (cat === 'stripped-tag' && options.fixStripped) { if (/^<\s*\/?\s*br\b[^>]*>$/i.test(trimmed)) { // यदि ठीक पहले ही <br> मौजूद है तो दोहरा <br> न बनाएँ, सिर्फ हटाएँ var prevSlice = fullText.substring(Math.max(0, charStart - 10), charStart); if (/<br\b[^>]*\/?>$/i.test(prevSlice.trim())) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '', desc: 'अनावश्यक दोहरा </br> टैग हटाया' }; } return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '<br />', desc: 'टूटे <br /> टैग का मानकीकरण' }; } var stripMatch = trimmed.match(/^<\s*\/?\s*([a-zA-Z0-9]+)\b[^>]*>$/); if (stripMatch) { var matchedTag = stripMatch[1].toLowerCase(); if (!tagName || matchedTag === tagName) { // यदि अनाथ टैग अपनी अलग पंक्ति पर है, तो सूची/अनुच्छेद विखंडन से बचाने हेतु पंक्ति-ब्रेक समेटें var startPos = charStart; var endPos = charEnd; if (charStart > 0 && fullText.charAt(charStart - 1) === '\n' && fullText.charAt(charEnd) === '\n') { endPos = charEnd + 1; } return { start: startPos, end: endPos, replacement: '', desc: 'अनाथ टैग (' + trimmed + ') हटाया' }; } } } // 2. self-closed-tag (अमान्य स्व-बंद टैग) if (cat === 'self-closed-tag' && options.fixSelfClosed) { if (/^<\s*\/?\s*br\b[^>]*\/?\s*>$/i.test(trimmed)) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '<br />', desc: 'स्व-बंद <br /> टैग सुधारा' }; } if (/^<\s*p\s*\/\s*>$/i.test(trimmed)) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '<br />', desc: '<p/> को <br /> में बदला' }; } var scMatch = trimmed.match(/^<\s*([a-zA-Z0-9]+)\b([^>]*?)\/\s*>$/); if (scMatch) { var sTag = scMatch[1].toLowerCase(); var sAttrs = scMatch[2] || ''; if (!sAttrs.trim()) { var lineStartIdx = fullText.lastIndexOf('\n', charStart) + 1; var lineEndIdx = fullText.indexOf('\n', charEnd); if (lineEndIdx === -1) lineEndIdx = fullText.length; var beforeOnLine = fullText.substring(lineStartIdx, charStart); var afterOnLine = fullText.substring(charEnd, lineEndIdx); var openTagOnLineRgx = new RegExp('<' + sTag + '\\b[^/>]*>', 'gi'); var closeTagOnLineRgx = new RegExp('<\\/' + sTag + '\\s*>', 'gi'); var openCnt = (beforeOnLine.match(openTagOnLineRgx) || []).length; var closeCnt = (beforeOnLine.match(closeTagOnLineRgx) || []).length; var afterCloseCnt = (afterOnLine.match(closeTagOnLineRgx) || []).length; var afterOpenCnt = (afterOnLine.match(openTagOnLineRgx) || []).length; // यदि पहले खुला टैग मौजूद था तो यह समापन टैग था (जैसे <span>पाठ<span/>) if (openCnt > closeCnt) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '</' + sTag + '>', desc: 'स्व-बंद <' + sTag + '/> को समापन टैग </' + sTag + '> में बदला' }; } // यदि बाद में समापन टैग मौजूद है तो यह प्रारंभिक टैग था (जैसे <small/>छोटा पाठ</small>) if (afterCloseCnt > afterOpenCnt) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '<' + sTag + '>', desc: 'स्व-बंद <' + sTag + '/> को प्रारंभिक टैग <' + sTag + '> में बदला' }; } return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '', desc: 'रिक्त स्व-बंद टैग (' + trimmed + ') हटाया' }; } if (/^(?:span|div|b|i|small|big|sub|sup|s|u|code|center|font)$/i.test(sTag)) { var safeAttrs = sAttrs.trim() ? (' ' + sAttrs.trim()) : ''; return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '<' + sTag + safeAttrs + '></' + sTag + '>', desc: 'स्व-बंद <' + sTag + '/> टैग को विधिवत बंद किया' }; } } } // 3. deletable-table-tag (हटाने योग्य सारणी टैग) if (cat === 'deletable-table-tag' && options.fixTableTags) { if (/^<\s*\/?\s*(?:tr|td|th)\b[^>]*>$/i.test(trimmed)) { var delStart = charStart; var delEnd = charEnd; if (charStart > 0 && fullText.charAt(charStart - 1) === '\n' && fullText.charAt(charEnd) === '\n') { delEnd = charEnd + 1; } return { start: delStart, end: delEnd, replacement: '', desc: 'हटाने योग्य सारणी टैग (' + trimmed + ') हटाया' }; } } // 4. unclosed-quotes-in-heading (शीर्षक में अपूर्ण उद्धरण चिह्न) if (cat === 'unclosed-quotes-in-heading' && options.fixHeadings) { var hLineStart = fullText.lastIndexOf('\n', charStart) + 1; var hLineEnd = fullText.indexOf('\n', charEnd); if (hLineEnd === -1) hLineEnd = fullText.length; var headingLine = fullText.substring(hLineStart, hLineEnd); var fixedHeading = fixHeadingQuotesFluxbot(headingLine); if (fixedHeading !== headingLine) { return { start: hLineStart, end: hLineEnd, replacement: fixedHeading, desc: 'शीर्षक में अपूर्ण उद्धरण चिह्न संतुलित किए' }; } } // 5. bogus-image-options (अमान्य चित्र विकल्प) if (cat === 'bogus-image-options' && options.fixBogusImage) { var bItems = (errItem.params && errItem.params.items) ? errItem.params.items : []; var fixedImg = fixImageOptionsFluxbot(slice, bItems); if (fixedImg !== slice) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: fixedImg, desc: 'अमान्य चित्र विकल्प सुधारा' }; } } // 6. wikilink-in-extlink (बाहरी कड़ी के भीतर विकि-कड़ी) if (cat === 'wikilink-in-extlink' && options.fixExtLink) { if (/^\[(?:https?:|\/\/|ftp:)/i.test(trimmed) && /\]$/.test(trimmed)) { var fixedExt = slice.replace(/\[\[([^\]|\n]+)(?:\|([^\]\n]+))?\]\]/g, function (f, target, label) { return label || target; }); if (fixedExt !== slice) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: fixedExt, desc: 'बाहरी कड़ी के भीतर मौजूद विकि-कड़ी सुधारी' }; } } } // 7. obsolete-tag एवं tidy-font-bug (<font>, <center>, <tt>, <strike>, <big>) if ((cat === 'obsolete-tag' || cat === 'tidy-font-bug') && options.fixObsolete) { var strictObsRegex = new RegExp('^<(' + (tagName || 'font|center|tt|strike|big') + ')(\\b[^>]*)>([\\s\\S]*?)<\\/\\1\\s*>$', 'i'); var obsMatch = slice.match(strictObsRegex); if (obsMatch) { var oTag = obsMatch[1].toLowerCase(); var oAttrs = obsMatch[2] || ''; var oInner = obsMatch[3] || ''; if (new RegExp('<\\/?' + oTag + '\\b', 'i').test(oInner)) { return null; } if (!oInner.trim()) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: oInner, desc: 'रिक्त अप्रचलित <' + oTag + '> टैग हटाया' }; } if (oTag === 'tt' && oInner.indexOf('\n\n') === -1) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '<code>' + oInner + '</code>', desc: '<tt> को <code> में बदला' }; } if (oTag === 'strike' && oInner.indexOf('\n\n') === -1) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '<s>' + oInner + '</s>', desc: '<strike> को <s> में बदला' }; } if (oTag === 'big' && oInner.indexOf('\n') === -1) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '<span style="font-size:larger;">' + oInner + '</span>', desc: '<big> को मानक <span> में बदला' }; } if (oTag === 'center' && !/\{\||\|\}/.test(oInner)) { var lineStartC = fullText.lastIndexOf('\n', charStart) + 1; var lineEndC = fullText.indexOf('\n', charEnd); if (lineEndC === -1) lineEndC = fullText.length; var prefixOnLine = fullText.substring(lineStartC, charStart); var suffixOnLine = fullText.substring(charEnd, lineEndC); var hasInlineWrapper = /<(?:span|small|big|b|i|s|u|sub|sup|code|a)\b[^>]*>$/i.test(prefixOnLine.trim()) || /^<\/(?:span|small|big|b|i|s|u|sub|sup|code|a)\s*>/i.test(suffixOnLine.trim()); var isInlineTableCell = /^\s*[|!]/.test(prefixOnLine) && !/\|\s*$/.test(prefixOnLine) && (prefixOnLine.trim().length > 1 || /\|\||!!/.test(suffixOnLine)); if (!hasInlineWrapper && !isInlineTableCell) { var divAttrs = 'style="text-align:center;"'; if (oAttrs.trim()) { if (/style\s*=/i.test(oAttrs)) { divAttrs = oAttrs.replace(/style\s*=\s*(["'])/i, 'style=$1text-align:center; '); } else { divAttrs = oAttrs.trim() + ' style="text-align:center;"'; } } return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '<div ' + divAttrs + '>' + oInner + '</div>', desc: '<center> को मानक <div> में बदला' }; } } if (oTag === 'font' && oInner.indexOf('\n') === -1) { var css = convertFontAttrsToCss(oAttrs); if (css === null) return null; if (!css) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: oInner, desc: 'अनावश्यक <font> टैग हटाया' }; } var singleLnk = oInner.trim().match(/^\[\[([^\]|\n]+)(?:\|([^\]\n]+))?\]\]$/); if (singleLnk) { var t = singleLnk[1]; var l = singleLnk[2] || singleLnk[1]; var leadWS = (oInner.match(/^(\s*)/) || [''])[0]; var trailWS = (oInner.match(/(\s*)$/) || [''])[0]; return { start: charStart, end: charEnd, replacement: leadWS + OPEN_LINK + t + '|<span style="' + css + ';">' + l + '</span>' + CLOSE_LINK + trailWS, desc: '<font> को कड़ी के भीतर मानक <span> में बदला' }; } return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '<span style="' + css + ';">' + oInner + '</span>', desc: '<font> को मानक <span> में बदला' }; } } } // 8. missing-end-tag एवं multiple-unclosed-formatting-tags if ((cat === 'missing-end-tag' || cat === 'multiple-unclosed-formatting-tags') && options.fixMissingEnd) { // 8A. अपूर्ण बोल्ड (''') या इटैलिक ('') उद्धरण चिह्न if ((tagName === 'b' || tagName === 'i') && /^''/.test(slice) && slice.indexOf('\n') === -1) { var lStart = fullText.lastIndexOf('\n', charStart) + 1; var beforeSlice = fullText.substring(lStart, charStart); if (tagName === 'i' && !/^'''/.test(slice) && /'''[^']*$/.test(beforeSlice)) { return { start: charStart, end: charStart + 2, replacement: "'''", desc: "असंतुलित '''शब्द'' में अपूर्ण बोल्ड उद्धरण (''') पूर्ण किया" }; } var qMark = (tagName === 'b') ? "'''" : "''"; var afterQ = slice.substring(qMark.length); if (!afterQ.trim()) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: afterQ, desc: 'रिक्त अपूर्ण उद्धरण चिह्न (' + qMark + ') हटाया' }; } if (tagName === 'b' && /[^']''$/.test(slice)) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: slice + "'", desc: 'अपूर्ण बोल्ड उद्धरण चिह्न पूर्ण किया' }; } if (!/\|\||!!|<ref\b|<\/ref>|\{\{|\}\}/i.test(afterQ)) { var trailSp = (afterQ.match(/(\s*)$/) || [''])[0]; var cleanBodyQ = afterQ.substring(0, afterQ.length - trailSp.length); return { start: charStart, end: charEnd, replacement: qMark + cleanBodyQ + qMark + trailSp, desc: 'अनुपस्थित उद्धरण चिह्न (' + qMark + ') बंद किया' }; } } // 8B. अपूर्ण HTML टैग (<small>, <span>, <s>, <sub>, <sup>, <b>, <i>, <center>, <font>, <p>) if (tagName) { var escapedTag = tagName.replace(/[.*+?^${}()|[\]\\]/g, '\\$&'); var openTagRgx = new RegExp('^<' + escapedTag + '(\\b[^>]*)>', 'i'); var openM = slice.match(openTagRgx); if (openM) { var fullOpenTag = openM[0]; var openAttrs = openM[1] || ''; var innerRest = slice.substring(fullOpenTag.length); if (!innerRest.trim()) { var lnStart = fullText.lastIndexOf('\n', charStart) + 1; var prevTextOnLine = fullText.substring(lnStart, charStart); var prevOpenRgx = new RegExp('<' + escapedTag + '\\b[^/>]*>', 'gi'); var prevCloseRgx = new RegExp('<\\/' + escapedTag + '\\s*>', 'gi'); var prevOpens = (prevTextOnLine.match(prevOpenRgx) || []).length; var prevCloses = (prevTextOnLine.match(prevCloseRgx) || []).length; if (prevOpens > prevCloses && !openAttrs.trim()) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '</' + tagName + '>' + innerRest, desc: 'त्रुटिपूर्ण दूसरे खुले <' + tagName + '> को समापन टैग </' + tagName + '> में बदला' }; } return { start: charStart, end: charEnd, replacement: innerRest, desc: 'रिक्त अपूर्ण <' + tagName + '> टैग हटाया' }; } // यदि अंत में </tag> के बजाय पुनः <tag> लिखा हो (जैसे <small>पाठ<small>) var dupEndRgx = new RegExp('^(.*?)<' + escapedTag + '\\s*>(\\s*)$', 'i'); var dupMatch = innerRest.match(dupEndRgx); if (dupMatch && dupMatch[1].trim() && !new RegExp('<\\/?' + escapedTag + '\\b', 'i').test(dupMatch[1])) { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: fullOpenTag + dupMatch[1] + '</' + tagName + '>' + dupMatch[2], desc: 'अंत में लिखे खुले <' + tagName + '> को समापन टैग </' + tagName + '> में बदला' }; } if (tagName === 'p') { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: innerRest, desc: 'अनावश्यक खुला <p> टैग हटाया' }; } // एकल-पंक्ति इनलाइन टैग को सुरक्षित रूप से बंद करें if ( innerRest.indexOf('\n') === -1 && !/\|\||!!|<ref\b|<\/ref>/i.test(innerRest) && !new RegExp('<\\/?' + escapedTag + '\\b', 'i').test(innerRest) && /^(?:small|big|span|sub|sup|s|u|b|i|code|tt|strike|font)$/i.test(tagName) ) { var trailM = (innerRest.match(/(\s*)$/) || [''])[0]; var bodyClean = innerRest.substring(0, innerRest.length - trailM.length); if (tagName === 'font') { var fCss = convertFontAttrsToCss(openAttrs); if (fCss === null) return null; var fRep = fCss ? ('<span style="' + fCss + ';">' + bodyClean + '</span>') : bodyClean; return { start: charStart, end: charEnd, replacement: fRep + trailM, desc: 'अपूर्ण <font> को मानक <span> में बदला' }; } if (tagName === 'tt') { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '<code>' + bodyClean + '</code>' + trailM, desc: 'अपूर्ण <tt> को <code> में बदला' }; } if (tagName === 'strike') { return { start: charStart, end: charEnd, replacement: '<s>' + bodyClean + '</s>' + trailM, desc: 'अपूर्ण <strike> को <s> में बदला' }; } return { start: charStart, end: charEnd, replacement: fullOpenTag + bodyClean + '</' + tagName + '>' + trailM, desc: 'अनुपस्थित समापन टैग (</' + tagName + '>) जोड़ा' }; } } } } // 9. misnested-tag (अनुचित क्रम टैग) if (cat === 'misnested-tag' && options.fixMisnested) { var ctxStart = Math.max(fullText.lastIndexOf('\n', charStart) + 1, charStart - 120); var lineEndPos = fullText.indexOf('\n', charEnd); if (lineEndPos === -1) lineEndPos = fullText.length; var ctxEnd = Math.min(lineEndPos, charEnd + 120); if (ctxEnd > ctxStart && (ctxEnd - ctxStart) <= 350) { var origCtx = fullText.substring(ctxStart, ctxEnd); if (crossesUnbalancedTemplateBoundary(origCtx)) return null; var modCtx = origCtx; // पैटर्न क: '''<tag>पाठ'''</tag> modCtx = modCtx.replace(/(^|[^'])('''|'')<([a-zA-Z0-9]+)(\b[^>\n]*)>([^\n<'"]+?)\2<\/\3>(?!')/gi, '$1$2<$3$4>$5</$3>$2'); // पैटर्न ख: <tag>'''पाठ</tag>''' -> '''<tag>पाठ</tag>''' modCtx = modCtx.replace(/<([a-zA-Z0-9]+)(\b[^>\n]*)>('''|'')([^\n<'"]+?)<\/\1>\3(?!')/gi, '$3<$1$2>$4</$1>$3'); // पैटर्न ग: <tag>[[कड़ी|पाठ</tag>]] -> [[कड़ी|<tag>पाठ</tag>]] modCtx = modCtx.replace(/<([a-zA-Z0-9]+)(\b[^>\n]*)>\[\[([^\]|\n]+)\|([^\]\n<]+?)<\/\1>\]\]/gi, '[[$3|<$1$2>$4</$1>]]'); // पैटर्न घ: [[कड़ी|<tag>पाठ]]</tag> -> [[कड़ी|<tag>पाठ</tag>]] modCtx = modCtx.replace(/\[\[([^\]|\n]+)\|<([a-zA-Z0-9]+)(\b[^>\n]*)>([^\]\n<]+?)\]\]<\/\2>/gi, '[[$1|<$2$3>$4</$2>]]'); // पैटर्न ङ: <tag>[[कड़ी</tag>]] -> [[कड़ी|<tag>कड़ी</tag>]] modCtx = modCtx.replace(/<([a-zA-Z0-9]+)(\b[^>\n]*)>\[\[([^\]|\n<]+?)<\/\1>\]\]/gi, '[[$3|<$1$2>$3</$1>]]'); // पैटर्न च: <tag1><tag2>पाठ</tag1></tag2> (HTML टैगों का अनुचित क्रम) modCtx = modCtx.replace(/<([a-zA-Z0-9]+)(\b[^>\n]*)><([a-zA-Z0-9]+)(\b[^>\n]*)>([^\n<]+?)<\/\1\s*><\/\3\s*>/gi, '<$1$2><$3$4>$5</$3></$1>'); if (modCtx !== origCtx) { return { start: ctxStart, end: ctxEnd, replacement: modCtx, desc: 'अनुचित क्रम (misnested) वाले टैग सुलझाए' }; } } } return null; } /** * मुख्य तार्किक लिंट निस्तारण इंजन (v8.0) */ function applyTargetedFluxbotFixes(wikitext, lintErrorsList, options, isAutoExecution) { var text = wikitext; var appliedFixes = []; var protectedRanges = getProtectedRanges(text); if (!Array.isArray(lintErrorsList) || lintErrorsList.length === 0) { return { newWikitext: text, changed: false, fixesSummary: [] }; } var mappedErrors = []; for (var i = 0; i < lintErrorsList.length; i++) { var err = lintErrorsList[i]; if (!err.location || err.location.length !== 2) continue; if (err.isTemplateInternal) continue; // साँचा-जनित आंतरिक त्रुटियों को लेख में कभी न छेड़ें var cStart = err.location[0]; var cEnd = err.location[1]; var openCLen = (err.dsr && typeof err.dsr[2] === 'number') ? err.dsr[2] : 0; var closeCLen = (err.dsr && typeof err.dsr[3] === 'number') ? err.dsr[3] : 0; if (cStart >= 0 && cEnd <= text.length && cStart <= cEnd) { mappedErrors.push({ err: err, cStart: cStart, cEnd: cEnd, openCLen: openCLen, closeCLen: closeCLen }); } } // पीछे से आगे (Descending) क्रम में सॉर्ट करें ताकि ऊपर के इंडेक्स कभी न खिसकें mappedErrors.sort(function (a, b) { if (b.cStart !== a.cStart) return b.cStart - a.cStart; return b.cEnd - a.cEnd; }); var modifiedSpans = []; for (var k = 0; k < mappedErrors.length; k++) { var item = mappedErrors[k]; var cat = item.err.category; if (isAutoExecution && !Object.prototype.hasOwnProperty.call(AUTO_SAFE_CATEGORIES, cat)) { continue; } if (isSpanIntersectingProtected(item.cStart, item.cEnd, protectedRanges)) { continue; } var fixOp = applySingleDsrFix( text, item.err, item.cStart, item.cEnd, item.openCLen, item.closeCLen, options ); if (fixOp && fixOp.replacement !== text.substring(fixOp.start, fixOp.end)) { if (isSpanIntersectingProtected(fixOp.start, fixOp.end, protectedRanges)) { continue; } var overlaps = modifiedSpans.some(function (s) { return (fixOp.start < s.end && fixOp.end > s.start); }); if (overlaps) continue; text = text.substring(0, fixOp.start) + fixOp.replacement + text.substring(fixOp.end); appliedFixes.push(fixOp.desc); modifiedSpans.push({ start: fixOp.start, end: fixOp.end }); protectedRanges = getProtectedRanges(text); } } return { newWikitext: text, changed: (text !== wikitext), fixesSummary: Array.from(new Set(appliedFixes)) }; } // ========================================================================= // 4. वाक्य-स्तरीय रंगीन अंतर दर्शक (Sentence-level Diff) // ========================================================================= function highlightSingleLineDiff(oldLine, newLine) { var prefixLen = 0; var minLen = Math.min(oldLine.length, newLine.length); while (prefixLen < minLen && oldLine.charAt(prefixLen) === newLine.charAt(prefixLen)) { prefixLen++; } var suffixLen = 0; while ( suffixLen < (minLen - prefixLen) && oldLine.charAt(oldLine.length - 1 - suffixLen) === newLine.charAt(newLine.length - 1 - suffixLen) ) { suffixLen++; } var prefix = oldLine.substring(0, prefixLen); var suffix = suffixLen > 0 ? oldLine.substring(oldLine.length - suffixLen) : ''; var oldMid = oldLine.substring(prefixLen, oldLine.length - suffixLen); var newMid = newLine.substring(prefixLen, newLine.length - suffixLen); var oldHighlighted = mw.html.escape(prefix) + (oldMid ? '<span style="background:#ffb3b3; color:#800000; font-weight:bold; padding:1px 5px; border:1px solid #d33; border-radius:2px; text-decoration:line-through;">' + mw.html.escape(oldMid) + '</span>' : '') + mw.html.escape(suffix); var newHighlighted = mw.html.escape(prefix) + (newMid ? '<span style="background:#99f2c8; color:#004d26; font-weight:bold; padding:1px 5px; border:1px solid #14866d; border-radius:2px;">' + mw.html.escape(newMid) + '</span>' : '<span style="background:#e6fff2; color:#14866d; font-weight:bold; font-size:11px; padding:1px 6px; border:1px dashed #14866d; border-radius:2px;">✓ [अनाथ/अमान्य टैग हटाया गया]</span>') + mw.html.escape(suffix); return { oldHtml: oldHighlighted, newHtml: newHighlighted }; } function buildChangedLinesDiffHtml(oldText, newText, lintRecords) { if (oldText === newText) { var tplHint = ''; if (lintRecords && lintRecords.length > 0 && lintRecords[0].templateName) { var tName = lintRecords[0].templateName; tplHint = '<br /><span style="color:#202122;">यह त्रुटि इस लेख में नहीं, बल्कि इसमें प्रयुक्त साँचे <strong>' + mw.html.escape(tName) + '</strong> के आंतरिक कोड में है।</span>'; } return '<div style="color:#ac6600; font-weight:bold; padding:6px;">इस पृष्ठ के विकिटेक्स्ट में कोई प्रत्यक्ष बदलाव नहीं है।' + tplHint + '</div>'; } var oldLines = oldText.split('\n'); var newLines = newText.split('\n'); var maxLines = Math.max(oldLines.length, newLines.length); var diffRows = []; for (var i = 0; i < maxLines; i++) { var oLine = oldLines[i] !== undefined ? oldLines[i] : ''; var nLine = newLines[i] !== undefined ? newLines[i] : ''; if (oLine !== nLine) { var hl = highlightSingleLineDiff(oLine, nLine); diffRows.push( '<div style="margin-bottom:10px; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:4px; overflow:hidden;">' + '<div style="background:#eaecf0; padding:3px 8px; font-size:11.5px; font-weight:bold; color:#202122;">पंक्ति क्रमांक ' + (i + 1) + ' में किया गया सुधार:</div>' + '<div style="background:#fff5f5; padding:6px 10px; font-family:monospace; font-size:12.5px; word-break:break-all; border-bottom:1px solid #f0d0d0;"><strong style="color:#b32424;">🔴 पहले:</strong> ' + hl.oldHtml + '</div>' + '<div style="background:#f2fff8; padding:6px 10px; font-family:monospace; font-size:12.5px; word-break:break-all;"><strong style="color:#14866d;">🟢 अब:</strong>&nbsp;&nbsp; ' + hl.newHtml + '</div>' + '</div>' ); if (diffRows.length >= 15) break; } } return diffRows.join(''); } // ========================================================================= // 5. विशेष पृष्ठ नियंत्रण पटल (Special:BlankPage/LintFixer - v8.0) // ========================================================================= function initLintFixerUI() { var directQueue = []; var templateCausedList = []; var isRunning = false; var stopRequested = false; var hasLoadedUnsafeErrors = false; var currentWorkbenchPage = ''; var currentWorkbenchOrigWt = ''; var nextBatchContinueToken = null; var currentUser = mw.config.get('wgUserName') || ''; document.title = 'लिंट त्रुटि निस्तारक एवं विश्लेषक (v8.0) - विकिपीडिया'; jQuery('#firstHeading').text('लिंट त्रुटि निस्तारक एवं विश्लेषक (संस्करण 8.0 - Logical Core & Parsoid Accurate)'); var catOptionsHtml = '<optgroup label="प्रथम स्तर (Tier-1): स्वचालित एवं समीक्षा दोनों हेतु सुरक्षित श्रेणियाँ">' + '<option value="' + COMBINED_SAFE_PIPE + '" selected>सभी सुरक्षित स्वचालित श्रेणियाँ (संयुक्त Tier-1)</option>'; for (var safeKey in AUTO_SAFE_CATEGORIES) { if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(AUTO_SAFE_CATEGORIES, safeKey)) { catOptionsHtml += '<option value="' + safeKey + '">' + mw.html.escape(AUTO_SAFE_CATEGORIES[safeKey]) + '</option>'; } } catOptionsHtml += '</optgroup>'; catOptionsHtml += '<optgroup label="द्वितीय स्तर (Tier-2): समीक्षा मोड (Parsoid श्रेणी-डेल्टा सत्यापित सुधार + एक-क्लिक पुष्टि)">' + '<option value="' + COMBINED_ALL_PIPE + '">सभी प्रमुख लिंट श्रेणियाँ (संयुक्त Tier-1 + Tier-2)</option>'; for (var revKey in REVIEW_ONLY_CATEGORIES) { if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(REVIEW_ONLY_CATEGORIES, revKey)) { catOptionsHtml += '<option value="' + revKey + '">' + mw.html.escape(REVIEW_ONLY_CATEGORIES[revKey]) + '</option>'; } } catOptionsHtml += '</optgroup>'; var styleSheet = '<style>' + '.lf-wrap { background:#fff; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:4px; padding:16px; max-width:1080px; font-family:sans-serif; }' + '.lf-panel { background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; padding:14px; border-radius:4px; margin-bottom:14px; }' + '.lf-title { font-weight:bold; font-size:14px; color:#202122; border-bottom:1px solid #eaecf0; padding-bottom:6px; margin-bottom:10px; display:flex; justify-content:space-between; align-items:center; }' + '.lf-grid-2 { display:grid; grid-template-columns:repeat(auto-fit, minmax(320px, 1fr)); gap:14px; margin-bottom:14px; }' + '.lf-confirm-bar { display:flex; gap:10px; flex-wrap:wrap; align-items:center; justify-content:space-between; background:#eaf3ff; border:2px solid #3366cc; padding:10px 14px; border-radius:4px; margin-bottom:12px; }' + '</style>'; var html = styleSheet + '<div class="lf-wrap">' + '<p style="margin-top:0; color:#202122; line-height:1.5;">यह उपकरण <strong>Parsoid DSR एवं सख्त श्रेणी-डेल्टा सत्यापन (Strict Category-Delta Verification)</strong> पर आधारित है। यह केवल तभी किसी संपादन को स्वीकार करता है जब कुल लिंट त्रुटियाँ घटें, किसी पुरानी श्रेणी की त्रुटि संख्या न बढ़े, और कोई भी नई त्रुटि श्रेणी उत्पन्न न हो।</p>' + // पटल 1: लिंट त्रुटि लोडर '<div class="lf-panel">' + '<div class="lf-title"><span>पटल 1: विशेष:LintErrors अथवा एकल पृष्ठ से लोडर</span><a href="' + mw.util.getUrl('Special:LintErrors') + '" target="_blank" style="font-size:12px;">[विशेष:LintErrors खोलें]</a></div>' + '<div style="display:flex; gap:10px; flex-wrap:wrap; align-items:flex-end; margin-bottom:10px;">' + '<div style="flex:1.6; min-width:250px;">' + '<label style="display:block; font-size:12px; font-weight:bold; color:#54595d; margin-bottom:4px;">1. लिंट त्रुटि श्रेणी (Lint Category):</label>' + '<select id="lf-category-select" style="width:100%; padding:6px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; background:#fff;">' + catOptionsHtml + '</select>' + '</div>' + '<div style="flex:0.8; min-width:150px;">' + '<label style="display:block; font-size:12px; font-weight:bold; color:#54595d; margin-bottom:4px;">2. नामस्थान:</label>' + '<select id="lf-namespace-select" style="width:100%; padding:6px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; background:#fff;">' + '<option value="">सभी नामस्थान</option>' + '<option value="0" selected>मुख्य (लेख - 0)</option>' + '<option value="10">साँचा (10) [समीक्षा]</option>' + '<option value="4">विकिपीडिया (4)</option>' + '<option value="2">सदस्य (2)</option>' + '<option value="14">श्रेणी (14)</option>' + '</select>' + '</div>' + '<div style="width:95px;">' + '<label style="display:block; font-size:12px; font-weight:bold; color:#54595d; margin-bottom:4px;">3. सीमा:</label>' + '<input type="number" id="lf-fetch-limit" value="100" min="10" max="500" style="width:100%; padding:6px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; box-sizing:border-box;" />' + '</div>' + '<div style="display:flex; gap:6px;">' + '<button id="lf-fetch-btn" type="button" class="mw-ui-button mw-ui-progressive" style="padding:6px 14px; font-weight:bold; cursor:pointer;">लिंट त्रुटियाँ लोड करें</button>' + '<button id="lf-fetch-next-btn" type="button" class="mw-ui-button" style="padding:6px 10px; font-size:12px; cursor:pointer; display:none;">अगले लोड करें</button>' + '</div>' + '</div>' + '<div style="border-top:1px dashed #c8ccd1; padding-top:10px; display:flex; gap:10px; flex-wrap:wrap; align-items:flex-end;">' + '<div style="flex:1; min-width:220px;">' + '<label style="display:block; font-size:11.5px; font-weight:bold; color:#54595d; margin-bottom:3px;">किसी एकल पृष्ठ, साँचे या विकिपीडिया URL को सीधे Parsoid जाँच हेतु खोलें:</label>' + '<div style="display:flex; gap:4px;">' + '<input type="text" id="lf-single-page-input" placeholder="पृष्ठ का नाम अथवा URL (उदा: भारत या https://hi.wikipedia.org/wiki/भारत)..." style="flex:1; padding:5px 8px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; font-size:12px;" />' + '<button id="lf-single-page-btn" type="button" class="mw-ui-button mw-ui-progressive" style="padding:5px 12px; font-size:12px; font-weight:bold; cursor:pointer;">पृष्ठ खोलें व जाँचें</button>' + '<button id="lf-clear-queues-btn" type="button" class="mw-ui-button" style="padding:5px 10px; font-size:12px; cursor:pointer;">सूची साफ़ करें</button>' + '</div>' + '</div>' + '</div>' + '<div id="lf-fetch-status" style="margin-top:8px; font-size:12px; font-weight:bold; color:#14866d;">स्थिति: उपकरण तैयार है।</div>' + '</div>' + // पटल 2: कतार बॉक्स '<div class="lf-grid-2">' + '<div class="lf-panel" style="margin-bottom:0; background:#fff;">' + '<div style="display:flex; justify-content:space-between; align-items:center; margin-bottom:6px;">' + '<strong style="font-size:13px; color:#14866d;">पटल 2A: प्रत्यक्ष विकिटेक्स्ट सुधार कतार (<span id="lf-direct-count">0</span>)</strong>' + '<small style="color:#54595d;">(केवल प्रत्यक्ष त्रुटि वाले पृष्ठ)</small>' + '</div>' + '<textarea id="lf-direct-textarea" rows="5" placeholder="प्रत्यक्ष लिंट त्रुटि वाले पृष्ठ यहाँ लोड होंगे..." style="width:100%; font-family:monospace; font-size:12px; padding:6px; box-sizing:border-box; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px;"></textarea>' + '</div>' + '<div class="lf-panel" style="margin-bottom:0; background:#fff;">' + '<div style="display:flex; justify-content:space-between; align-items:center; margin-bottom:6px;">' + '<strong style="font-size:13px; color:#ac6600;">पटल 2B: साँचे जिनके कारण त्रुटि है (<span id="lf-tpl-count">0</span>)</strong>' + '<button id="lf-move-tpls-to-direct" type="button" class="mw-ui-button" style="padding:1px 8px; font-size:11px; cursor:pointer;">इन साँचों को कतार (2A) में जोड़ें</button>' + '</div>' + '<div id="lf-tpl-detective-box" style="height:95px; overflow-y:auto; border:1px solid #c8ccd1; background:#f8f9fa; padding:6px; font-size:12px; border-radius:3px;">' + '<em style="color:#72777d;">जिन लेखों में त्रुटि किसी साँचे से आ रही है, उन लेखों को कतार 2A से अलग रखकर उनके मूल साँचे यहाँ प्रदर्शित होते हैं।</em>' + '</div>' + '</div>' + '</div>' + // पटल 3: तार्किक सुधार नियम एवं निष्पादन नियंत्रण '<div class="lf-panel">' + '<div class="lf-title"><span>पटल 3: Parsoid सुधार नियम एवं श्रेणी-डेल्टा सत्यापन नियंत्रण</span></div>' + '<div style="display:grid; grid-template-columns:repeat(auto-fit, minmax(220px, 1fr)); gap:8px; margin-bottom:12px; font-size:12.5px;">' + '<label style="cursor:pointer;"><input type="checkbox" id="lf-opt-parsoid" checked /> <strong>सख्त Parsoid श्रेणी-डेल्टा सत्यापन</strong></label>' + '<label style="cursor:pointer;"><input type="checkbox" id="lf-opt-stripped" checked /> अनाथ समापन टैग (<code>stripped-tag</code>)</label>' + '<label style="cursor:pointer;"><input type="checkbox" id="lf-opt-selfclosed" checked /> स्व-बंद एवं टूटे <code>&lt;br /&gt;</code></label>' + '<label style="cursor:pointer;"><input type="checkbox" id="lf-opt-tabletags" checked /> हटाने योग्य सारणी टैग</label>' + '<label style="cursor:pointer;"><input type="checkbox" id="lf-opt-headings" checked /> शीर्षक में अपूर्ण उद्धरण सुधार</label>' + '<label style="cursor:pointer;"><input type="checkbox" id="lf-opt-bogusimg" checked /> चित्र विकल्प (<code>MessagesHi.php</code> मानक)</label>' + '<label style="cursor:pointer;"><input type="checkbox" id="lf-opt-obsolete" checked /> अप्रचलित टैग (<code>font, center, tt, strike</code>)</label>' + '<label style="cursor:pointer;"><input type="checkbox" id="lf-opt-misnested" checked /> अनुचित क्रम टैग (<code>misnested-tag</code>)</label>' + '<label style="cursor:pointer;"><input type="checkbox" id="lf-opt-missingend" checked /> अनुपस्थित समापन एवं दोहरे टैग</label>' + '<label style="cursor:pointer;"><input type="checkbox" id="lf-opt-extlink" checked /> बाहरी कड़ी में विकि-कड़ी सुधार</label>' + '</div>' + '<div id="lf-mode-safety-banner" style="margin-bottom:10px; padding:6px 10px; border-radius:3px; font-size:12px; font-weight:bold;"></div>' + '<div style="display:flex; gap:12px; flex-wrap:wrap; align-items:center; justify-content:space-between; border-top:1px solid #eaecf0; padding-top:10px;">' + '<div style="display:flex; gap:16px; flex-wrap:wrap; align-items:center; font-size:12.5px;">' + '<label id="lf-review-mode-label" style="cursor:pointer; font-weight:bold; color:#3366cc;">' + '<input type="radio" name="lf-exec-mode" value="review" checked /> समीक्षा मोड (Parsoid सत्यापित सुधार दिखेगा -> पुष्टि पर सहेजेगा)' + '</label>' + '<label id="lf-auto-mode-label" style="cursor:pointer; font-weight:bold; color:#14866d;">' + '<input type="radio" name="lf-exec-mode" value="auto" /> स्वचालित बैच मोड (केवल Tier-1 + श्रेणी-डेल्टा सत्यापित)' + '</label>' + '<span id="lf-delay-wrap">समयांतराल (सेकंड): <input type="number" id="lf-delay-sec" value="5" min="2" max="60" style="width:55px; padding:3px 5px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px;" /></span>' + '</div>' + '<div style="display:flex; gap:8px;">' + '<button id="lf-start-btn" type="button" class="mw-ui-button mw-ui-progressive" style="padding:7px 18px; font-weight:bold; cursor:pointer;">निस्तारण प्रारंभ करें</button>' + '<button id="lf-stop-btn" type="button" class="mw-ui-button mw-ui-destructive" style="padding:7px 14px; font-weight:bold; cursor:pointer; display:none;">रोकें</button>' + '</div>' + '</div>' + '</div>' + // पटल 4: स्पष्ट वाक्य-स्तरीय समीक्षा एवं एक-क्लिक पुष्टि पटल '<div id="lf-review-panel" class="lf-panel" style="border:2px solid #3366cc; background:#fff;">' + '<div class="lf-title" style="color:#3366cc;">' + '<span id="lf-review-heading">पटल 4: Parsoid-सत्यापित समीक्षा एवं पुष्टि पटल</span>' + '<span id="lf-review-badges" style="font-size:12px; font-weight:bold; color:#14866d;">तैयार</span>' + '</div>' + '<div class="lf-confirm-bar">' + '<div id="lf-confirm-status-text" style="font-size:13px; font-weight:bold; color:#202122;">' + 'नीचे लाल और हरे रंग में Parsoid द्वारा सत्यापित सुधार देखें। सही होने पर दाएँ बटन से पुष्टि करें:' + '</div>' + '<div style="display:flex; gap:8px; flex-wrap:wrap;">' + '<button id="lf-review-save-btn" type="button" class="mw-ui-button mw-ui-progressive" style="padding:7px 18px; font-weight:bold; font-size:13px; cursor:pointer;">✓ सुधार की पुष्टि करें — सहेजें एवं आगे बढ़ें</button>' + '<button id="lf-review-skip-btn" type="button" class="mw-ui-button" style="padding:7px 14px; font-weight:bold; cursor:pointer;">✗ यह पृष्ठ छोड़ें (अगला पृष्ठ)</button>' + '<button id="lf-tool-verify-now" type="button" class="mw-ui-button" style="padding:7px 10px; font-size:12px; cursor:pointer;" title="नीचे के विकिटेक्स्ट की अभी Parsoid से लिंट जाँच करें">Parsoid जाँच</button>' + '</div>' + '</div>' + '<div style="margin-bottom:12px;">' + '<strong style="display:block; font-size:13px; color:#202122; margin-bottom:6px;">पृष्ठ में किया गया नवीन संपादन (वाक्य-स्तरीय तुलना):</strong>' + '<div id="lf-line-diff-box" style="max-height:240px; overflow-y:auto; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px; background:#fcfcfc; border-radius:4px; font-size:12.5px;">' + '<em style="color:#72777d;">जब ऊपर "निस्तारण प्रारंभ करें" दबाया जाएगा, तो Parsoid द्वारा सत्यापित सुधार यहाँ लाल और हरे रंग में साफ दिखाई देगा।</em>' + '</div>' + '</div>' + '<label style="display:block; font-size:12px; font-weight:bold; color:#54595d; margin-bottom:4px;">पूर्ण सुधारा गया विकिटेक्स्ट:</label>' + '<textarea id="lf-review-wikitext" rows="6" placeholder="सुधारा गया विकिटेक्स्ट यहाँ प्रदर्शित होगा..." style="width:100%; font-family:monospace; font-size:12px; padding:8px; box-sizing:border-box; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; margin-bottom:8px;"></textarea>' + '<div style="display:flex; gap:10px; flex-wrap:wrap; align-items:center;">' + '<label style="font-size:12px; font-weight:bold; color:#54595d;">संपादन सारांश:</label>' + '<input type="text" id="lf-review-summary" style="flex:1; min-width:260px; padding:6px 8px; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:3px; font-size:12px;" />' + '</div>' + '</div>' + // प्रणाली लॉग '<div style="margin-top:12px;">' + '<div style="font-weight:bold; font-size:12px; color:#54595d; margin-bottom:4px;">प्रणाली लॉग एवं निस्तारण विवरण:</div>' + '<div id="lf-log" style="background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; padding:10px; max-height:200px; overflow-y:auto; font-family:monospace; font-size:12px; line-height:1.6; border-radius:3px;">' + '<div style="color:#14866d;">[प्रणाली तैयार] लिंट त्रुटि निस्तारक (संस्करण 8.0 - Logical Core & Parsoid Accurate) सक्रिय है।</div>' + '</div>' + '</div>' + '</div>'; jQuery('#mw-content-text').html(html); var pageLintMap = {}; var activeReviewResolver = null; function logMsg(msg, color) { var logBox = jQuery('#lf-log'); logBox.append(jQuery('<div>').css({ color: color || '#202122', marginBottom: '4px' }).html(msg)); logBox.scrollTop(logBox[0].scrollHeight); } function updateExecutionModeVisibility() { var selectedCat = jQuery('#lf-category-select').val() || ''; var selectedNs = jQuery('#lf-namespace-select').val() || ''; var isSafeCat = isCategorySelectionAutoSafe(selectedCat, selectedNs) && !hasLoadedUnsafeErrors; var autoLabel = jQuery('#lf-auto-mode-label'); var delayWrap = jQuery('#lf-delay-wrap'); var banner = jQuery('#lf-mode-safety-banner'); if (isSafeCat) { autoLabel.show(); delayWrap.show(); banner.css({ background: '#d5fdf4', border: '1px solid #14866d', color: '#096450' }).text('सुरक्षा स्थिति: चयनित श्रेणी प्रथम स्तर (Tier-1) के अंतर्गत है — प्रत्येक सुधार को सहेजने से पूर्व सख्त Parsoid श्रेणी-डेल्टा नियम से सत्यापित किया जाएगा।'); } else { autoLabel.hide(); delayWrap.hide(); jQuery('input[name="lf-exec-mode"][value="review"]').prop('checked', true); banner.css({ background: '#fef6e7', border: '1px solid #ac6600', color: '#7a4800' }).text('समीक्षा मोड सक्रिय: टूल प्रत्येक पृष्ठ की त्रुटि को सुधार कर Parsoid श्रेणी-डेल्टा नियम से जाँचेगा और केवल शून्य-प्रतिगामी सुधार ही पुष्टि हेतु सामने लाएगा।'); } } jQuery('#lf-category-select, #lf-namespace-select').on('change', function () { hasLoadedUnsafeErrors = false; nextBatchContinueToken = null; jQuery('#lf-fetch-next-btn').hide(); updateExecutionModeVisibility(); }); updateExecutionModeVisibility(); function syncDirectTextareaToCount() { var raw = (jQuery('#lf-direct-textarea').val() || '').split('\n').map(function (s) { return s.trim(); }).filter(Boolean); var unique = Array.from(new Set(raw)); directQueue = unique; jQuery('#lf-direct-count').text(unique.length); var hasTemplatePage = unique.some(function (title) { return /^(?:साँचा|Template)\s*:/i.test(title); }); if (hasTemplatePage) { hasLoadedUnsafeErrors = true; updateExecutionModeVisibility(); } } jQuery('#lf-direct-textarea').on('input change', syncDirectTextareaToCount); jQuery('#lf-review-wikitext').on('input', function () { if (currentWorkbenchOrigWt) { var edited = jQuery(this).val() || ''; var recs = currentWorkbenchPage ? (pageLintMap[currentWorkbenchPage] || []) : []; jQuery('#lf-line-diff-box').html(buildChangedLinesDiffHtml(currentWorkbenchOrigWt, edited, recs)); } }); jQuery('#lf-clear-queues-btn').on('click', function () { directQueue = []; templateCausedList = []; pageLintMap = {}; hasLoadedUnsafeErrors = false; nextBatchContinueToken = null; jQuery('#lf-direct-textarea').val(''); jQuery('#lf-direct-count').text('0'); jQuery('#lf-tpl-count').text('0'); jQuery('#lf-fetch-next-btn').hide(); jQuery('#lf-tpl-detective-box').html('<em style="color:#72777d;">सूची साफ़ कर दी गई।</em>'); updateExecutionModeVisibility(); }); function getActiveFixOptions() { return { verifyWithParsoid: jQuery('#lf-opt-parsoid').is(':checked'), fixStripped: jQuery('#lf-opt-stripped').is(':checked'), fixSelfClosed: jQuery('#lf-opt-selfclosed').is(':checked'), fixTableTags: jQuery('#lf-opt-tabletags').is(':checked'), fixHeadings: jQuery('#lf-opt-headings').is(':checked'), fixBogusImage: jQuery('#lf-opt-bogusimg').is(':checked'), fixObsolete: jQuery('#lf-opt-obsolete').is(':checked'), fixMisnested: jQuery('#lf-opt-misnested').is(':checked'), fixMissingEnd: jQuery('#lf-opt-missingend').is(':checked'), fixExtLink: jQuery('#lf-opt-extlink').is(':checked') }; } jQuery('#lf-tool-verify-now').on('click', async function () { var wt = jQuery('#lf-review-wikitext').val() || ''; if (!wt.trim()) { mw.notify('जाँचने हेतु विकिटेक्स्ट खाली है।', { type: 'warn' }); return; } var btn = jQuery(this).prop('disabled', true).text('जाँच हो रही...'); var liveErrs = await queryParsoidLinterRestApi(currentWorkbenchPage || 'मुख्य_पृष्ठ', wt); btn.prop('disabled', false).text('Parsoid जाँच'); if (liveErrs === null) { mw.notify('Parsoid API से संपर्क नहीं हो सका।', { type: 'error' }); } else if (liveErrs.length === 0) { jQuery('#lf-review-badges').css('color', '#14866d').text('✓ Parsoid रिपोर्ट: 0 लिंट त्रुटियाँ (पृष्ठ 100% स्वच्छ है!)'); mw.notify('बधाई! इस विकिटेक्स्ट में अब 0 लिंट त्रुटियाँ हैं।', { type: 'success' }); } else { var cats = liveErrs.map(function (e) { return e.category; }).join(', '); jQuery('#lf-review-badges').css('color', '#b32424').text('शेष लिंट त्रुटियाँ: ' + liveErrs.length + ' (' + cats + ')'); mw.notify('इस विकिटेक्स्ट में अभी ' + liveErrs.length + ' लिंट त्रुटियाँ शेष हैं।', { type: 'warn' }); } }); function extractCleanTitleFromInput(rawInput) { var clean = (rawInput || '').trim(); clean = clean.split(OPEN_LINK).join('').split(CLOSE_LINK).join('').trim(); if (/^https?:\/\//i.test(clean)) { try { var u = new URL(clean); var p = u.pathname; if (p.indexOf('/wiki/') !== -1) { clean = decodeURIComponent(p.split('/wiki/')[1] || ''); } else if (u.searchParams && u.searchParams.get('title')) { clean = u.searchParams.get('title') || ''; } } catch (e) { // ignore } } return clean.replace(/_/g, ' ').trim(); } async function loadSinglePageIntoWorkbench(pageTitle) { var cleanTitle = extractCleanTitleFromInput(pageTitle); if (!cleanTitle) { mw.notify('कृपया पृष्ठ का नाम या URL दर्ज करें।', { type: 'warn' }); return; } logMsg('पृष्ठ <b>' + mw.html.escape(cleanTitle) + '</b> का Parsoid Linter विश्लेषण किया जा रहा है...', '#3366cc'); try { var api = new mw.Api({ ajax: { headers: { 'Api-User-Agent': 'LintFixer/8.0 (Hindi Wikipedia)' } } }); var revData = await api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: cleanTitle, rvprop: 'ids|content', rvslots: 'main', redirects: 1, formatversion: 2 }); var pageObj = (revData.query && revData.query.pages) ? revData.query.pages[0] : null; if (!pageObj || pageObj.missing || !pageObj.revisions) { mw.notify('पृष्ठ अस्तित्व में नहीं है: ' + cleanTitle, { type: 'error' }); return; } currentWorkbenchPage = pageObj.title; currentWorkbenchOrigWt = pageObj.revisions[0].slots.main.content; var liveErrors = await queryParsoidLinterRestApi(currentWorkbenchPage, currentWorkbenchOrigWt); if (!liveErrors) { var lData = await api.get({ action: 'query', list: 'linterrors', lnttitle: currentWorkbenchPage, lntlimit: 50, formatversion: 2 }); var pErrors = (lData.query && lData.query.linterrors) ? lData.query.linterrors : []; liveErrors = pErrors.map(function (e) { var tName = (e.templateInfo && e.templateInfo.name) ? e.templateInfo.name.trim() : ''; var multiPart = Boolean(e.templateInfo && e.templateInfo.multiPartTemplateBlock); return { category: e.category, location: e.location || null, dsr: e.location ? [e.location[0], e.location[1], 0, 0] : null, offsetUnit: 'ucs2', params: e.params || {}, templateName: tName, isTemplateInternal: Boolean((tName && tName !== currentWorkbenchPage) || multiPart) }; }); } pageLintMap[currentWorkbenchPage] = liveErrors; var lintRes = applyTargetedFluxbotFixes(currentWorkbenchOrigWt, liveErrors, getActiveFixOptions(), false); var verifyStatusText = ''; if (lintRes.changed) { var afterErrors = await queryParsoidLinterRestApi(currentWorkbenchPage, lintRes.newWikitext); var vCheck = verifyStrictLintReduction(liveErrors, afterErrors); verifyStatusText = ' | ' + vCheck.reason; if (!vCheck.valid) { logMsg('⚠️ चेतावनी: ' + mw.html.escape(vCheck.reason), '#d33'); } } jQuery('#lf-review-heading').html('पटल 4: सक्रिय पृष्ठ — <a href="' + mw.util.getUrl(currentWorkbenchPage) + '" target="_blank">' + mw.html.escape(currentWorkbenchPage) + '</a>'); jQuery('#lf-review-badges').text('सुधार: ' + (lintRes.fixesSummary.join(', ') || 'साँचा-जनित या कोई प्रत्यक्ष बदलाव नहीं') + verifyStatusText); jQuery('#lf-review-wikitext').val(lintRes.newWikitext); jQuery('#lf-line-diff-box').html(buildChangedLinesDiffHtml(currentWorkbenchOrigWt, lintRes.newWikitext, liveErrors)); jQuery('#lf-review-summary').val('लिंट त्रुटि सुधार: ' + (lintRes.fixesSummary.join(', ') || 'विकिटेक्स्ट सिंटैक्स सुधार') + ' (' + TOOL_CREDIT_MARKUP + ')'); } catch (err) { logMsg('पृष्ठ खोलने में त्रुटि: ' + mw.html.escape(String(err)), '#d33'); } } jQuery('#lf-single-page-btn').on('click', function () { loadSinglePageIntoWorkbench(jQuery('#lf-single-page-input').val()); }); function processFetchedLintErrors(errorsArray, appendMode) { var directTitles = []; var tplCounterMap = {}; var foundAnyReviewOnlyCat = false; for (var i = 0; i < errorsArray.length; i++) { var err = errorsArray[i]; var pageTitle = err.title; if (!pageTitle) continue; if (!Object.prototype.hasOwnProperty.call(AUTO_SAFE_CATEGORIES, err.category)) { foundAnyReviewOnlyCat = true; } var tplName = (err.templateInfo && err.templateInfo.name) ? err.templateInfo.name.trim() : ''; var isMultiPart = Boolean(err.templateInfo && err.templateInfo.multiPartTemplateBlock); var isFromTemplate = Boolean((tplName && tplName !== pageTitle) || isMultiPart); var hasLoc = Array.isArray(err.location) && err.location.length >= 2; var errRecord = { lintId: err.lintId, category: err.category, location: hasLoc ? [err.location[0], err.location[1]] : null, dsr: hasLoc ? [err.location[0], err.location[1], 0, 0] : null, offsetUnit: 'ucs2', params: err.params || {}, templateName: tplName, isTemplateInternal: isFromTemplate }; if (!pageLintMap[pageTitle]) { pageLintMap[pageTitle] = []; } pageLintMap[pageTitle].push(errRecord); if (isFromTemplate) { if (tplName) { if (!tplCounterMap[tplName]) { tplCounterMap[tplName] = { count: 0, samplePage: pageTitle, category: err.category }; } tplCounterMap[tplName].count++; } } else { directTitles.push(pageTitle); } } if (foundAnyReviewOnlyCat) { hasLoadedUnsafeErrors = true; } updateExecutionModeVisibility(); var existingDirect = appendMode ? (jQuery('#lf-direct-textarea').val() || '').split('\n').map(function (s) { return s.trim(); }).filter(Boolean) : []; var combinedDirect = Array.from(new Set(existingDirect.concat(directTitles))); directQueue = combinedDirect; jQuery('#lf-direct-textarea').val(combinedDirect.join('\n')); syncDirectTextareaToCount(); var tplKeys = Object.keys(tplCounterMap); templateCausedList = tplKeys; jQuery('#lf-tpl-count').text(tplKeys.length); var tplBox = jQuery('#lf-tpl-detective-box').empty(); if (tplKeys.length === 0) { tplBox.html('<em style="color:#14866d;">कोई बाहरी साँचा संबद्ध नहीं है। सभी त्रुटियाँ सीधे लेखों में हैं।</em>'); } else { for (var k = 0; k < tplKeys.length; k++) { var tName = tplKeys[k]; var info = tplCounterMap[tName]; var rowHtml = '<div style="margin-bottom:4px; border-bottom:1px dashed #eaecf0; padding-bottom:3px; display:flex; justify-content:space-between; align-items:center;">' + '<span><a href="' + mw.util.getUrl(tName) + '" target="_blank" style="font-weight:bold; color:#ac6600;">' + mw.html.escape(tName) + '</a> (प्रभावित लेख: ' + info.count + ')</span>' + '<button type="button" class="mw-ui-button lf-open-tpl-btn" data-tpl="' + mw.html.escape(tName) + '" style="padding:1px 6px; font-size:11px; cursor:pointer;">साँचा खोलें</button>' + '</div>'; tplBox.append(rowHtml); } } } jQuery('#lf-tpl-detective-box').on('click', '.lf-open-tpl-btn', function () { var tName = jQuery(this).attr('data-tpl'); if (tName) loadSinglePageIntoWorkbench(tName); }); async function fetchLintErrorsBatch(categoryPipeStr, namespaceStr, limitNum, isNextBatch) { var btn = isNextBatch ? jQuery('#lf-fetch-next-btn') : jQuery('#lf-fetch-btn'); btn.prop('disabled', true).text('लोड हो रहा...'); try { var api = new mw.Api({ ajax: { headers: { 'Api-User-Agent': 'LintFixer/8.0 (Hindi Wikipedia)' } } }); var params = { action: 'query', list: 'linterrors', lntlimit: limitNum || 100, formatversion: 2 }; if (categoryPipeStr) params.lntcategories = categoryPipeStr; if (namespaceStr !== '') params.lntnamespace = parseInt(namespaceStr, 10); if (isNextBatch && nextBatchContinueToken) { jQuery.extend(params, nextBatchContinueToken); } var data; try { data = await api.get(params); } catch (firstErr) { params.lntcategories = 'obsolete-tag|stripped-tag|missing-end-tag|self-closed-tag|bogus-image-options|misnested-tag'; data = await api.get(params); } var errors = (data.query && data.query.linterrors) ? data.query.linterrors : []; if (data.continue) { nextBatchContinueToken = data.continue; jQuery('#lf-fetch-next-btn').show(); } else { nextBatchContinueToken = null; jQuery('#lf-fetch-next-btn').hide(); } if (errors.length === 0) { mw.notify('इस श्रेणी/नामस्थान में 0 लिंट त्रुटियाँ हैं।', { type: 'warn' }); jQuery('#lf-fetch-status').text('स्थिति: चयनित लिंट श्रेणी में 0 त्रुटियाँ हैं। कृपया दूसरी श्रेणी चुनें।'); } else { processFetchedLintErrors(errors, Boolean(isNextBatch)); jQuery('#lf-fetch-status').text( 'कुल प्राप्त लिंट त्रुटियाँ: ' + errors.length + ' | प्रत्यक्ष सुधार योग्य लेख (पटल 2A): ' + directQueue.length + ' | साँचा-जनित स्रोत (पटल 2B): ' + templateCausedList.length ); logMsg('विशेष:LintErrors से <b>' + errors.length + '</b> त्रुटियाँ लोड की गईं (प्रत्यक्ष लेख: ' + directQueue.length + ')।', '#14866d'); } } catch (err) { logMsg('Linter API त्रुटि: ' + mw.html.escape(String(err)), '#d33'); } btn.prop('disabled', false).text(isNextBatch ? 'अगले लोड करें' : 'लिंट त्रुटियाँ लोड करें'); } jQuery('#lf-fetch-btn').on('click', function () { hasLoadedUnsafeErrors = false; nextBatchContinueToken = null; var cat = jQuery('#lf-category-select').val(); var ns = jQuery('#lf-namespace-select').val(); var lim = parseInt(jQuery('#lf-fetch-limit').val(), 10) || 100; updateExecutionModeVisibility(); fetchLintErrorsBatch(cat, ns, lim, false); }); jQuery('#lf-fetch-next-btn').on('click', function () { var cat = jQuery('#lf-category-select').val(); var ns = jQuery('#lf-namespace-select').val(); var lim = parseInt(jQuery('#lf-fetch-limit').val(), 10) || 100; fetchLintErrorsBatch(cat, ns, lim, true); }); jQuery('#lf-move-tpls-to-direct').on('click', function () { if (templateCausedList.length === 0) return; var existing = (jQuery('#lf-direct-textarea').val() || '').split('\n').map(function (s) { return s.trim(); }).filter(Boolean); var merged = Array.from(new Set(templateCausedList.concat(existing))); jQuery('#lf-direct-textarea').val(merged.join('\n')); hasLoadedUnsafeErrors = true; syncDirectTextareaToCount(); updateExecutionModeVisibility(); mw.notify(templateCausedList.length + ' साँचे सुधार कतार के शीर्ष पर जोड़े गए।', { type: 'success' }); }); jQuery('#lf-review-save-btn').on('click', async function () { var editedWt = jQuery('#lf-review-wikitext').val(); var editedSum = jQuery('#lf-review-summary').val() || ('लिंट त्रुटि सुधार (' + TOOL_CREDIT_MARKUP + ')'); if (activeReviewResolver) { if (editedWt === currentWorkbenchOrigWt) { mw.notify('इस पृष्ठ में कोई बदलाव नहीं है। कृपया "यह पृष्ठ छोड़ें" दबाएँ।', { type: 'warn' }); return; } var fn = activeReviewResolver; activeReviewResolver = null; fn({ action: 'save', wikitext: editedWt, summary: editedSum }); return; } if (!currentWorkbenchPage || editedWt === currentWorkbenchOrigWt) { mw.notify('सहेजने के लिए कोई नया विकिटेक्स्ट परिवर्तन नहीं है।', { type: 'warn' }); return; } var btn = jQuery(this).prop('disabled', true).text('सहेजा जा रहा है...'); try { var api = new mw.Api({ ajax: { headers: { 'Api-User-Agent': 'LintFixer/8.0 (Hindi Wikipedia)' } } }); await api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: currentWorkbenchPage, text: editedWt, summary: editedSum, nocreate: true, minor: true }); var diffUrl = mw.util.getUrl(currentWorkbenchPage, { diff: 'cur', oldid: 'prev' }); logMsg('✓ सहेजा गया (<a href="' + diffUrl + '" target="_blank">अंतर देखें</a>): <b>' + mw.html.escape(currentWorkbenchPage) + '</b>', '#14866d'); mw.notify('पृष्ठ सफलतापूर्वक सहेज दिया गया!', { type: 'success' }); } catch (e) { logMsg('सहेजने में त्रुटि: ' + mw.html.escape(String(e)), '#d33'); } btn.prop('disabled', false).text('✓ सुधार की पुष्टि करें — सहेजें एवं आगे बढ़ें'); }); jQuery('#lf-review-skip-btn').on('click', function () { if (activeReviewResolver) { var fn = activeReviewResolver; activeReviewResolver = null; fn({ action: 'skip' }); } }); function waitForUserReviewDecision(pageTitle, indexNum, totalNum, origWt, lintResult, lintRecords, beforeCount, afterCount) { return new Promise(function (resolve) { currentWorkbenchPage = pageTitle; currentWorkbenchOrigWt = origWt; var verifyBadge = (beforeCount !== null && afterCount !== null) ? ('✓ Parsoid श्रेणी-डेल्टा सत्यापित (त्रुटियाँ: ' + beforeCount + ' → ' + afterCount + ') | ') : ''; jQuery('#lf-review-heading').html('पटल 4: समीक्षा पृष्ठ [' + indexNum + '/' + totalNum + ']: <a href="' + mw.util.getUrl(pageTitle) + '" target="_blank">' + mw.html.escape(pageTitle) + '</a>'); jQuery('#lf-review-badges').css('color', '#14866d').text(verifyBadge + lintResult.fixesSummary.join(', ')); jQuery('#lf-confirm-status-text').html('<span style="color:#14866d;">' + mw.html.escape(verifyBadge) + 'पृष्ठ <strong>' + mw.html.escape(pageTitle) + '</strong> में सुधार तैयार है!</span> पुष्टि करें:'); jQuery('#lf-line-diff-box').html(buildChangedLinesDiffHtml(origWt, lintResult.newWikitext, lintRecords)); var defaultSummary = 'लिंट त्रुटि सुधार: ' + lintResult.fixesSummary.join(', ') + ' (' + TOOL_CREDIT_MARKUP + ')'; jQuery('#lf-review-wikitext').val(lintResult.newWikitext); jQuery('#lf-review-summary').val(defaultSummary); var panelElem = document.getElementById('lf-review-panel'); if (panelElem) { panelElem.scrollIntoView({ behavior: 'smooth', block: 'nearest' }); } activeReviewResolver = resolve; }); } // मुख्य निस्तारण लूप (Strict Category-Delta Pre-Save Verification के साथ) jQuery('#lf-start-btn').on('click', async function () { if (isRunning) return; syncDirectTextareaToCount(); updateExecutionModeVisibility(); if (directQueue.length === 0) { mw.notify('निस्तारण हेतु पटल 2A में कोई पृष्ठ नहीं है। पहले ऊपर "लिंट त्रुटियाँ लोड करें" दबाएँ।', { type: 'warn' }); return; } isRunning = true; stopRequested = false; jQuery('#lf-start-btn').hide(); jQuery('#lf-stop-btn').show(); var isAutoVisible = jQuery('#lf-auto-mode-label').is(':visible'); var rawMode = jQuery('input[name="lf-exec-mode"]:checked').val(); var mode = (isAutoVisible && rawMode === 'auto') ? 'auto' : 'review'; var delayMs = Math.max(2000, (parseInt(jQuery('#lf-delay-sec').val(), 10) || 5) * 1000); var fixOpts = getActiveFixOptions(); var api = new mw.Api({ ajax: { headers: { 'Api-User-Agent': 'LintFixer/8.0 (Hindi Wikipedia)' } } }); var queueCopy = directQueue.slice(); for (var i = 0; i < queueCopy.length; i++) { if (stopRequested) { logMsg('उपयोगकर्ता द्वारा प्रक्रिया रोकी गई।', '#d33'); break; } var pageTitle = queueCopy[i]; try { var revData = await api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: pageTitle, rvprop: 'ids|content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }); var pageObj = (revData.query && revData.query.pages) ? revData.query.pages[0] : null; if (!pageObj || pageObj.missing || !pageObj.revisions) { directQueue = directQueue.filter(function (t) { return t !== pageTitle; }); jQuery('#lf-direct-textarea').val(directQueue.join('\n')); jQuery('#lf-direct-count').text(directQueue.length); continue; } var baseRevId = pageObj.revisions[0].revid; var origWikitext = pageObj.revisions[0].slots.main.content; if (!isBotEditPermitted(origWikitext, currentUser)) { logMsg('बॉट निषेध साँचा लगा है, छोड़ा गया: <b>' + mw.html.escape(pageTitle) + '</b>', '#ac6600'); continue; } // चरण 1: Parsoid REST API से लाइव लिंट त्रुटियाँ मँगाएँ var liveErrors = await queryParsoidLinterRestApi(pageTitle, origWikitext); if (liveErrors === null) { logMsg('[' + (i + 1) + '/' + queueCopy.length + '] Parsoid REST API से संपर्क न होने के कारण सुरक्षावश छोड़ा गया: <b>' + mw.html.escape(pageTitle) + '</b>', '#ac6600'); continue; } if (liveErrors.length === 0) { logMsg('[' + (i + 1) + '/' + queueCopy.length + '] पृष्ठ <b>' + mw.html.escape(pageTitle) + '</b> पहले ही स्वच्छ हो चुका है (0 त्रुटियाँ)।', '#14866d'); directQueue = directQueue.filter(function (t) { return t !== pageTitle; }); jQuery('#lf-direct-textarea').val(directQueue.join('\n')); jQuery('#lf-direct-count').text(directQueue.length); continue; } pageLintMap[pageTitle] = liveErrors; var isAutoExec = (mode === 'auto'); var lintResult = applyTargetedFluxbotFixes(origWikitext, liveErrors, fixOpts, isAutoExec); if (!lintResult.changed) { logMsg('[' + (i + 1) + '/' + queueCopy.length + '] छोड़ा गया: <b>' + mw.html.escape(pageTitle) + '</b> (जटिल या साँचा-जनित संरचना)।', '#ac6600'); directQueue = directQueue.filter(function (t) { return t !== pageTitle; }); jQuery('#lf-direct-textarea').val(directQueue.join('\n')); jQuery('#lf-direct-count').text(directQueue.length); continue; } // चरण 2: सख्त श्रेणी-डेल्टा पूर्व-सहेजें सत्यापन var beforeCount = liveErrors.length; var afterCount = null; if (fixOpts.verifyWithParsoid || isAutoExec) { var afterErrors = await queryParsoidLinterRestApi(pageTitle, lintResult.newWikitext); var deltaCheck = verifyStrictLintReduction(liveErrors, afterErrors); if (!deltaCheck.valid) { logMsg('[' + (i + 1) + '/' + queueCopy.length + '] 🛡️ सुरक्षा कवच ने रोका (<b>' + mw.html.escape(pageTitle) + '</b>): ' + mw.html.escape(deltaCheck.reason) + ' — संपादन निरस्त किया गया।', '#d33'); directQueue = directQueue.filter(function (t) { return t !== pageTitle; }); jQuery('#lf-direct-textarea').val(directQueue.join('\n')); jQuery('#lf-direct-count').text(directQueue.length); continue; } afterCount = afterErrors.length; } if (mode === 'review') { var decision = await waitForUserReviewDecision( pageTitle, i + 1, queueCopy.length, origWikitext, lintResult, liveErrors, beforeCount, afterCount ); if (decision.action === 'skip') { logMsg('छोड़ा गया: <b>' + mw.html.escape(pageTitle) + '</b>', '#72777d'); directQueue = directQueue.filter(function (t) { return t !== pageTitle; }); jQuery('#lf-direct-textarea').val(directQueue.join('\n')); jQuery('#lf-direct-count').text(directQueue.length); continue; } jQuery('#lf-review-save-btn').prop('disabled', true).text('सहेजा जा रहा है...'); await api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: pageTitle, text: decision.wikitext, summary: decision.summary, baserevid: baseRevId, nocreate: true, minor: true }); jQuery('#lf-review-save-btn').prop('disabled', false).text('✓ सुधार की पुष्टि करें — सहेजें एवं आगे बढ़ें'); var diffUrl = mw.util.getUrl(pageTitle, { diff: 'cur', oldid: 'prev' }); logMsg('✓ Parsoid श्रेणी-डेल्टा सत्यापित एवं सहेजा गया (<a href="' + diffUrl + '" target="_blank">अंतर देखें</a>): <b>' + mw.html.escape(pageTitle) + '</b> (' + beforeCount + ' → ' + (afterCount !== null ? afterCount : 0) + ')', '#14866d'); mw.notify('सहेजा गया: ' + pageTitle, { type: 'success' }); } else { var autoSummary = 'लिंट त्रुटि सुधार: ' + lintResult.fixesSummary.join(', ') + ' (' + TOOL_CREDIT_MARKUP + ')'; await api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: pageTitle, text: lintResult.newWikitext, summary: autoSummary, baserevid: baseRevId, nocreate: true, minor: true }); var autoDiffUrl = mw.util.getUrl(pageTitle, { diff: 'cur', oldid: 'prev' }); logMsg('स्वचालित सुधार पूर्ण (<a href="' + autoDiffUrl + '" target="_blank">अंतर देखें</a>): <b>' + mw.html.escape(pageTitle) + '</b> (' + beforeCount + ' → ' + (afterCount !== null ? afterCount : 0) + ')', '#14866d'); if (i + 1 < queueCopy.length && !stopRequested) { await new Promise(function (r) { setTimeout(r, delayMs); }); } } directQueue = directQueue.filter(function (t) { return t !== pageTitle; }); jQuery('#lf-direct-textarea').val(directQueue.join('\n')); jQuery('#lf-direct-count').text(directQueue.length); } catch (err) { jQuery('#lf-review-save-btn').prop('disabled', false).text('✓ सुधार की पुष्टि करें — सहेजें एवं आगे बढ़ें'); logMsg('त्रुटि (' + mw.html.escape(pageTitle) + '): ' + mw.html.escape(String(err)), '#d33'); } } isRunning = false; activeReviewResolver = null; jQuery('#lf-stop-btn').hide(); jQuery('#lf-start-btn').show(); jQuery('#lf-confirm-status-text').text('निस्तारण चक्र पूर्ण हुआ।'); logMsg('लिंट निस्तारण चक्र पूर्ण हुआ।', '#14866d'); }); jQuery('#lf-stop-btn').on('click', function () { stopRequested = true; if (activeReviewResolver) { var fn = activeReviewResolver; activeReviewResolver = null; fn({ action: 'skip' }); } mw.notify('रोकने का अनुरोध दर्ज किया गया...', { type: 'warn' }); }); var paramPage = mw.util.getParamValue('lntpage'); var paramCat = mw.util.getParamValue('lntcat'); if (paramPage) { jQuery('#lf-single-page-input').val(paramPage); loadSinglePageIntoWorkbench(paramPage); } else if (paramCat) { if (jQuery('#lf-category-select option[value="' + paramCat + '"]').length > 0) { jQuery('#lf-category-select').val(paramCat); } updateExecutionModeVisibility(); fetchLintErrorsBatch(paramCat, '0', 100, false); } } }); // </nowiki> tf3awcyas5qx12nwjopbpejr4hc9uw3 चथमंगलम 0 1620285 6632002 6631554 2026-10-22T10:03:36Z Profpremnitcalicut 954861 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6632002 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = चाथमंगलम |other_name = Chathamangalam<br />ചാത്തമംഗലം |native_name_lang = ml |settlement_type = [[उपनगर]] |nickname = |image = |image_caption = |pushpin_label = |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|11.296|75.915|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[कोड़िकोड ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 90,402 |population_as_of = 2026 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 40.23 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = चाथमंगलमवासी, [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="चाथमंगलम जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=20 अक्टूबर 2026}}</ref> |government_type = [[पंचायत]] |governing_body = ग्राम [[पंचायत]]=चाथमंगलम |subdivision_type5 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name5 = [[कोडुवल्ली]] |subdivision_type4 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name4 = [[कोष़िक्कोड लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कोष़िक्कोड]] |elevation_m = 36 |elevation_footnotes = <ref name="topo">{{cite web |url=https://topographic-map.com |title=चाथमंगलम स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊँचाई, भूभाग |publisher=topographic-map.com |accessdate=20 अक्टूबर 2026}}</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 673601 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 495 |registration_plate = KL-11 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1061 [[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 95.03% (पुरुष: 97.53%, महिला: 92.28%) |blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी |blank4_info_sec1 = {{convert|2493|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1145|km|mi}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[बंगलुरु]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|392|km|mi}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec2 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec2 = {{convert|659|km|mi}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) |blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] |blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> |blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] |blank2_info_sec2 = {{convert|3266|mm|in|abbr=on}} |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://chathamangalampanchayat.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = }} '''चाथमंगलम''' ({{lang-ml|ചാത്തമംഗലം}})({{langx|en|Chathamangalam}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[कोड़िकोड ज़िले]] में स्थित एक नगर है। 'चाथमंगलम' शब्द की उत्पत्ति के संबंध में दो प्रमुख ऐतिहासिक दृष्टिकोण हैं। प्रथम मत के अनुसार, यह शब्द 'कुट्टिचाथन' से प्रेरित है, क्योंकि प्राचीन काल में यहाँ तांत्रिक साधना करने वाले परिवारों का निवास था, जिसके कारण इसे 'चाथन का निवास स्थान' या चाथमंगलम कहा गया। चेथुकडावु की ऐतिहासिक घटना: एक अन्य क्षेत्रीय किंवदंती के अनुसार, प्राचीन काल में 'चेथुकडावु' उत्सव के दौरान दो समूहों के बीच एक भीषण संघर्ष हुआ था। इस संघर्ष में हताहत हुए लोगों (पीड़ितों) को 'चाथमंगलम' कहा गया और जहाँ यह युद्ध लड़ा गया उसे 'पदनीलम' नाम दिया गया। नारनाथु भ्रांथन की कथा: स्थानीय जनश्रुतियों के अनुसार, यहाँ के प्राचीन 'चाथमंगलथप्पन मंदिर' (श्री कृष्ण मंदिर) की आधारशिला प्रसिद्ध पौराणिक चरित्र नारनाथु भ्रांथन द्वारा रखी गई थी, जिनका संबंध गुरुवायूर परंपरा से जोड़ा जाता है। आधुनिक इतिहास में चाथमंगलम ग्राम पंचायत का औपचारिक गठन 24 सितंबर 1956 को हुआ था। केट्टांगल का ऐतिहासिक महत्व: चाथमंगलम का मुख्य वाणिज्यिक केंद्र 'केट्टांगल' है। इसका नाम मूल रूप से 'केट्टूथांगल' था। प्राचीन काल में जब मुक्कम-कोझिकोड मार्ग पर श्रमिक और व्यापारी भारी वजन लेकर यात्रा करते थे, तब यह स्थान उनके विश्राम और भार को टिकाने (थांगल) का एक प्रमुख आश्रय स्थल हुआ करता था। यह क्षेत्र चारों ओर से नदियों से घिरा एक द्वीप-सदृश कृषि क्षेत्र है। इसके दक्षिण, पश्चिम और उत्तर दिशा में चेरुपुझा नदी बहती है, जबकि पूर्व में इरुवझिंजी नदी सीमा बनाती है। ये दोनों नदियाँ आगे चलकर केरल की प्रमुख चालियाड़ नदी में विलीन हो जाती हैं। यहाँ की स्थलाकृति में लेटराइट पहाड़ियाँ , ढलाऊ घाटियाँ और [[जलोढ़क]] मिट्टी से समृद्ध [[धान]] के खेत शामिल हैं। यहाँ का औसत वार्षिक वर्षपात अत्यधिक है जो लगभग 3,266 मिमी दर्ज किया जाता है। यह चाथमंगलम का एक अत्यंत शांत और प्राकृतिक रूप से समृद्ध हरित क्षेत्र है, जो अपनी स्थानीय जैव विविधता और ठंडी जलवायु के लिए जाना जाता है। सकेतम्: कला और सांस्कृतिक गतिविधियों का एक प्रमुख केंद्र, जो स्थानीय समुदायों को जोड़ने का कार्य करता है। चालियाड़ - इरुवझिंजी व्यू पॉइंट: यह चाथमंगलम के निकट एक मनोरम पर्यटन स्थल है जहाँ चालियाड़ और इरुवझिंजी नदियों का त्रिवेणी संगम देखा जा सकता है। यहाँ से सूर्यास्त और प्राकृतिक दृश्यों का विहंगम नजारा दिखाई देता है। यहाँ विभिन्न धार्मिक आस्थाओं का सह-अस्तित्व है, जिनमें प्रमुख हिंदू मंदिर निम्नलिखित हैं: चाथमंगलम श्री [[कृष्ण]] [[मन्दिर]], पूलाक्कोड: अत्यंत प्राचीन और दिव्य ऊर्जा से भरपूर मंदिर, जिसे चाथमंगलथप्पन भी कहा जाता है। कोट्टोल परादेवता मंदिर: पहाड़ियों पर स्थित एक प्राचीन 'कावू' जहां वार्षिक 'थिरा महोत्सव' अत्यधिक धूमधाम से मनाया जाता है। कूझिकोड [[धन्वन्तरि]] [[नरसिंह]] मूर्ति मंदिर: एक अनूठा पुरातात्विक विस्मय जहाँ भगवान नरसिंह का मुख पूर्व की ओर और धन्वन्तरि मूर्ति का मुख पश्चिम की ओर एक ही श्रीकोविल में स्थापित है। प्रमुख [[उत्सव]]: यहाँ नागाकाली, कुट्टिचाथन और भगवती थिरा उत्सव स्थानीय संस्कृति के अभिन्न अंग हैं। एक कृषि प्रधान गांव रहा है। यहाँ 'वेल्लनूर' जैसे क्षेत्र विशेष रूप से बड़े पैमाने पर केले की खेती के लिए प्रसिद्ध हैं। इसके अलावा धान और [[रबड़]] की खेती भी प्रमुख है। वाणिज्य : एनआईटी कालीकट के आने के बाद से केट्टांगल और चाथमंगलम की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से बदल गई है। यहाँ छात्रों और संकायों की उपस्थिति के कारण रियल एस्टेट, हॉस्टल, रसद और खाद्य जनित व्यापार का व्यापक विकास हुआ है। [[राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान, कालीकट]] - भारत का एक शीर्ष स्वायत्त इंजीनियरिंग संस्थान जो इसी पंचायत के कट्टांगल में स्थित है। चाथमंगलम कोझिकोड-मुक्कम रोड पर स्थित है। यह पश्चिम में कोझिकोड शहर (20 किमी) और पूर्व में मुक्कम (8 किमी) तथा थामरस्सेरी को जोड़ता है। राज्य राजमार्ग इस क्षेत्र को मजबूत कनेक्टिविटी प्रदान करते हैं। केरल राज्य सड़क परिवहन निगम और निजी बसें कोझिकोड के मफास्सिल बस स्टैंड और केएसआरटीसी टर्मिनल से नियमित अंतराल पर कट्टांगल और चाथमंगलम के लिए संचालित होती हैं। निकटतम रेलवे स्टेशन [[कोष़िक्कोड रेलवे स्टेशन]] है जो लगभग 22 किलोमीटर दूर है। निकटतम हवाई अड्डा [[कालीकट अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]], करिप्पुर है, जो यहाँ से लगभग 30 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। एनआईटी कालीकट के अनुसंधान विंग और विभिन्न स्टार्ट-अप इनक्यूबेटर्स की वजह से इस क्षेत्र को एक 'सॉफ्टवेयर और टेक्नोलॉजी सब-हब' के रूप में विकसित करने की योजनाएं हैं। इसके अलावा चलियाड़ नदी के किनारे रिवर-क्रूज़ पर्यटन और जलमार्ग को बढ़ावा देने के लिए भी राज्य सरकार बुनियादी ढांचे का विस्तार कर रही है। <ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[कोड़िकोड ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:कोड़िकोड ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:कोड़िकोड ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:केरल के गाँव]] [[श्रेणी:कोड़िकोड ज़िले के गाँव]] ruyf51oy4my83csqcl47ynhsefzybeb भानु देव प्रथम 0 1620303 6631775 2026-10-21T14:54:04Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: {{Infobox royalty | name = भानु देव प्रथम | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1264–1279 | coronation = | predecessor = [[नरसिंह देव प्रथम]] | successor = [[नरसिंह देव द्वितीय]] | birth_name = |... 6631775 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = भानु देव प्रथम | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1264–1279 | coronation = | predecessor = [[नरसिंह देव प्रथम]] | successor = [[नरसिंह देव द्वितीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = नरसिंह देव प्रथम | mother = सीता देवी | religion = }} नरसिंहदेव के बाद उसका पुत्र भानु देव प्रथम उत्तराधिकारी बना। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 58xe8r1ghm97pn34u3gziesm4tbw5q0 6631788 6631775 2026-10-21T15:20:17Z Mundhalia746 934684 6631788 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = भानु देव प्रथम | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1264–1279 | coronation = | predecessor = [[नरसिंह देव प्रथम]] | successor = [[नरसिंह देव द्वितीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = नरसिंह देव प्रथम | mother = सीता देवी | religion = }} '''भानु देव प्रथम''', नरसिंहदेव के पुत्र, ने 1264 में शासन प्रारम्भ किया। उसके समय तक गंगा साम्राज्य के विघटन की प्रवृत्ति शुरू हो चुकी थी। उसके सामंत राज्य, ओड्डाडी के मत्स्य, एलमंचिली के चालुक्य और वीरकुटम के पल्लव, उसके विरुद्ध तो नहीं हुए परन्तु उन्होंने अपना एक स्वंतंत्र अस्तित्व बनाना शुरू कर दिया। अभिलेखों के अनुसार भानुदेव एक उदार शासक था। ब्राह्मणों को भूमि, आम के बगीचे और वृक्ष दान करने की जानकारी से पता चलता है कि उसने ब्राह्मणवाद को बढ़ावा दिया। द्वैत वेदांती [[नरहरितीर्थ]] उसी के समय पूर्वी गंगवंश के राज्य में पहुंचा। उस के शासनकाल में ही उसकी बुआ, [[अनंगभीम देव तृतीय]] की पुत्री, [[नरसिंह देव प्रथम]] की बहन और [[रतनपुर के कलचुरी|कलचुरी]] शासक परमाद्रिदेव की पत्नी चंद्रिका देवी ने [[भुवनेश्वर]] में [[अनंतवासुदेव मंदिर]] का निर्माण करवाया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] dtif9ps62xz85zl7g2q1c6ixxp97en6 6631815 6631788 2026-10-21T17:04:38Z Mundhalia746 934684 6631815 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = भानु देव प्रथम | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1264–1279 | coronation = | predecessor = [[नरसिंह देव प्रथम]] | successor = [[नरसिंह देव द्वितीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = नरसिंह देव प्रथम | mother = सीता देवी | religion = }} '''भानु देव प्रथम''', नरसिंहदेव के पुत्र, ने 1264 में शासन प्रारम्भ किया। उसके समय तक गंगा साम्राज्य के विघटन की प्रवृत्ति शुरू हो चुकी थी। उसके सामंत राज्य, ओड्डाडी के मत्स्य, एलमंचिली के चालुक्य और वीरकुटम के पल्लव, उसके विरुद्ध तो नहीं हुए परन्तु उन्होंने अपना एक स्वंतंत्र अस्तित्व बनाना शुरू कर दिया। अभिलेखों के अनुसार भानुदेव एक उदार शासक था। ब्राह्मणों को भूमि, आम के बगीचे और वृक्ष दान करने की जानकारी से पता चलता है कि उसने ब्राह्मणवाद को बढ़ावा दिया। द्वैत वेदांती [[नरहरितीर्थ]] उसी के समय पूर्वी गंगवंश के राज्य में पहुंचा। उस के शासनकाल में ही उसकी बुआ, [[अनंगभीम देव तृतीय]] की पुत्री, [[नरसिंह देव प्रथम]] की बहन और [[रतनपुर के कलचुरी|कलचुरी]] शासक परमाद्रिदेव की पत्नी चंद्रिका देवी ने [[भुवनेश्वर]] में [[अनंतवासुदेव मंदिर]] का निर्माण करवाया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 3xbdbzdl471cwu7ax4bz9oujwsorabj वार्ता:पी. वी. दीक्षित 1 1620304 6631780 2026-10-21T14:58:28Z HulkNorris 955018 /* English version */ नया अनुभाग 6631780 wikitext text/x-wiki == English version == Despite clearly showing that he died in 1986 there still is the category possibly living. Plese change it! [[सदस्य:HulkNorris|HulkNorris]] ([[सदस्य वार्ता:HulkNorris|वार्ता]]) 14:58, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) harzedargqkqfnmurffmfgu0xz6x420 ताबूत 0 1620305 6631784 2026-10-21T15:04:01Z हिंदुस्थान वासी 89741 नया पृष्ठ: '''ताबूत''' वह बक्सा होता जिसमें मरे हुए व्यक्ति का शव रखा जाता है। ये हर उस संस्कृति में प्रयोग किया जाता है जिसमें मृत व्यक्ति को दफ़नाया जाता है। ये परंपरा उस संस्कृति में भी है जि... 6631784 wikitext text/x-wiki '''ताबूत''' वह बक्सा होता जिसमें मरे हुए व्यक्ति का शव रखा जाता है। ये हर उस संस्कृति में प्रयोग किया जाता है जिसमें मृत व्यक्ति को दफ़नाया जाता है। ये परंपरा उस संस्कृति में भी है जिसमें [[इब्राहिम धर्म]] का चलन है, जैसे [[यहूदी धर्म]], [[ईसाई धर्म]] और [[इस्लाम]]। यह बक्सा अधिकतर लड़की का बना होता है। 1ww4y4eokpouykzfv6nyaqces5rfwn1 6631785 6631784 2026-10-21T15:10:18Z हिंदुस्थान वासी 89741 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:मृत्यु-सम्बन्धित प्रथाएँ]] जोड़ी 6631785 wikitext text/x-wiki '''ताबूत''' वह बक्सा होता जिसमें मरे हुए व्यक्ति का शव रखा जाता है। ये हर उस संस्कृति में प्रयोग किया जाता है जिसमें मृत व्यक्ति को दफ़नाया जाता है। ये परंपरा उस संस्कृति में भी है जिसमें [[इब्राहिम धर्म]] का चलन है, जैसे [[यहूदी धर्म]], [[ईसाई धर्म]] और [[इस्लाम]]। यह बक्सा अधिकतर लड़की का बना होता है। [[श्रेणी:मृत्यु-सम्बन्धित प्रथाएँ]] nskt0zigctn9hd2a2gucxhvk8vn1rot 6631789 6631785 2026-10-21T15:25:10Z हिंदुस्थान वासी 89741 स्रोत 6631789 wikitext text/x-wiki '''ताबूत''' वह बक्सा होता जिसमें मरे हुए व्यक्ति का शव रखा जाता है।<ref>{{cite news |title='काम पर जाते देखा, ताबूत में लौटे', निमरत कौर का पिता की शहादत पर छलका दर्द, नकली सैनिक बन आतंकियों ने किया था किडनैप |url=https://www.indiatv.in/amp/entertainment/bollywood/nimrat-kaur-remembers-father-martyrdom-as-terrorists-kidnapped-him-wearing-army-uniforms-says-saw-him-leave-for-work-and-came-in-coffin-2026-10-02-1246566}}</ref> ये हर उस संस्कृति में प्रयोग किया जाता है जिसमें मृत व्यक्ति को दफ़नाया जाता है। ये परंपरा उस संस्कृति में भी है जिसमें [[इब्राहिम धर्म]] का चलन है, जैसे [[यहूदी धर्म]], [[ईसाई धर्म]] और [[इस्लाम]]। यह बक्सा अधिकतर लड़की का बना होता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मृत्यु-सम्बन्धित प्रथाएँ]] p2db7b2g4te2eycbojur6wekq3l3nh1 6631790 6631789 2026-10-21T15:30:12Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* */ पूर्ण 6631790 wikitext text/x-wiki '''ताबूत''' वह बक्सा होता जिसमें मरे हुए व्यक्ति का शव रखा जाता है।<ref>{{cite news |title='काम पर जाते देखा, ताबूत में लौटे', निमरत कौर का पिता की शहादत पर छलका दर्द, नकली सैनिक बन आतंकियों ने किया था किडनैप |url=https://www.indiatv.in/amp/entertainment/bollywood/nimrat-kaur-remembers-father-martyrdom-as-terrorists-kidnapped-him-wearing-army-uniforms-says-saw-him-leave-for-work-and-came-in-coffin-2026-10-02-1246566}}</ref> ये हर उस संस्कृति में प्रयोग किया जाता है जिसमें मृत व्यक्ति को दफ़नाया जाता है। चीन, अफ्रीका के कई देश और मध्य एशिया में ये कई हज़ार वर्ष पुरानी परम्परा है। ये परम्परा उस संस्कृति में भी है जिसमें [[इब्राहिमी धर्म]] का चलन है, जैसे [[यहूदी धर्म]], [[ईसाई धर्म]] और [[इस्लाम]]। यह बक्सा अधिकतर लड़की का बना होता है। परन्तु धातु और पत्थर का भी इसे बनाया जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मृत्यु-सम्बन्धित प्रथाएँ]] sk84dc77yn7slfdb7z23hw9ycgj1zgu 6631795 6631790 2026-10-21T16:12:38Z RJ Raawat 670084 पाठ में सुधार (छोटा) 6631795 wikitext text/x-wiki '''ताबूत''' वह बक्सा होता जिसमें मरे हुए व्यक्ति का शव रखा जाता है।<ref>{{cite news |title='काम पर जाते देखा, ताबूत में लौटे', निमरत कौर का पिता की शहादत पर छलका दर्द, नकली सैनिक बन आतंकियों ने किया था किडनैप |url=https://www.indiatv.in/amp/entertainment/bollywood/nimrat-kaur-remembers-father-martyrdom-as-terrorists-kidnapped-him-wearing-army-uniforms-says-saw-him-leave-for-work-and-came-in-coffin-2026-10-02-1246566}}</ref> इसे सामान्यत लकड़ी या अन्य सामग्रियों से बनाया जाता है। कई संस्कृतियों में मृत व्यक्ति के शव को ताबूत में रखकर दफनाया जाता है। चीन, अफ्रीका के कई देश और मध्य एशिया में ये कई हज़ार वर्ष पुरानी परम्परा है। ये परम्परा उस संस्कृति में भी है जिसमें [[इब्राहिमी धर्म]] का चलन है, जैसे [[यहूदी धर्म]], [[ईसाई धर्म]] और [[इस्लाम]]। यह बक्सा अधिकतर लड़की का बना होता है। परन्तु धातु और पत्थर का भी इसे बनाया जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मृत्यु-सम्बन्धित प्रथाएँ]] pm3uvts1tyawj5o10hz3mm94igexudd 6631796 6631795 2026-10-21T16:14:19Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6631796 wikitext text/x-wiki '''ताबूत''' वह बक्सा होता जिसमें मरे हुए व्यक्ति का शव रखा जाता है।<ref>{{cite news |title='काम पर जाते देखा, ताबूत में लौटे', निमरत कौर का पिता की शहादत पर छलका दर्द, नकली सैनिक बन आतंकियों ने किया था किडनैप |url=https://www.indiatv.in/amp/entertainment/bollywood/nimrat-kaur-remembers-father-martyrdom-as-terrorists-kidnapped-him-wearing-army-uniforms-says-saw-him-leave-for-work-and-came-in-coffin-2026-10-02-1246566}}</ref> कई संस्कृतियों में मृत व्यक्ति के [[शव]] को ताबूत में रखकर दफनाया जाता है। चीन, अफ्रीका के कई देश और मध्य [[एशिया]] में ये कई हज़ार वर्ष पुरानी परम्परा है। ये परम्परा उस संस्कृति में भी है जिसमें [[इब्राहिमी धर्म]] का चलन है, जैसे [[यहूदी धर्म]], [[ईसाई धर्म]] और [[इस्लाम]]। यह बक्सा अधिकतर लड़की का बना होता है। परन्तु धातु और पत्थर का भी इसे बनाया जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मृत्यु-सम्बन्धित प्रथाएँ]] 39m8aa0zz6qz9tpv3xjytwebn1w0sbz 6631798 6631796 2026-10-21T16:23:59Z RJ Raawat 670084 सन्दर्भ जोड़े/सुधारे गये 6631798 wikitext text/x-wiki '''ताबूत''' वह बक्सा होता जिसमें मरे हुए व्यक्ति का शव रखा जाता है।<ref>{{cite news |title='काम पर जाते देखा, ताबूत में लौटे', निमरत कौर का पिता की शहादत पर छलका दर्द, नकली सैनिक बन आतंकियों ने किया था किडनैप |url=https://www.indiatv.in/amp/entertainment/bollywood/nimrat-kaur-remembers-father-martyrdom-as-terrorists-kidnapped-him-wearing-army-uniforms-says-saw-him-leave-for-work-and-came-in-coffin-2026-10-02-1246566}}</ref> कई संस्कृतियों में मृत व्यक्ति के [[शव]] को ताबूत में रखकर दफनाया जाता है। चीन, अफ्रीका के कई देश और मध्य [[एशिया]] में ये कई हज़ार वर्ष पुरानी परम्परा है। ये परम्परा उस संस्कृति में भी है जिसमें [[इब्राहिमी धर्म]] का चलन है, जैसे [[यहूदी धर्म]], [[ईसाई धर्म]] और [[इस्लाम]]। यह बक्सा अधिकतर लड़की का बना होता है। परन्तु धातु और पत्थर<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/whose-body-found-in-1600-year-old-roman-coffin-mystery-of-westminster-abbey-skeleton-solved-after-150-years-10926103.html|title=चौथी सदी के ताबूत में 11वीं सदी का कंकाल! 150 साल बाद कैसे सुलझी रहस्यमयी कब्र की कहानी? क्रॉस बना सुराग|last=राय|first=ऐश्वर्य कुमार|date=21 अक्टूबर 2026|work=News18|access-date=21 अक्टूबर 2026}}</ref> का भी इसे बनाया जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मृत्यु-सम्बन्धित प्रथाएँ]] 2to4g60fhvcnll4ko98x3qtigoss6d5 6631799 6631798 2026-10-21T16:24:42Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6631799 wikitext text/x-wiki '''ताबूत''' वह बक्सा होता जिसमें मरे हुए व्यक्ति का शव रखा जाता है।<ref>{{cite news |title='काम पर जाते देखा, ताबूत में लौटे', निमरत कौर का पिता की शहादत पर छलका दर्द, नकली सैनिक बन आतंकियों ने किया था किडनैप |url=https://www.indiatv.in/amp/entertainment/bollywood/nimrat-kaur-remembers-father-martyrdom-as-terrorists-kidnapped-him-wearing-army-uniforms-says-saw-him-leave-for-work-and-came-in-coffin-2026-10-02-1246566}}</ref> कई संस्कृतियों में मृत व्यक्ति के [[शव]] को ताबूत में रखकर दफनाया जाता है। चीन, अफ्रीका के कई देश और मध्य [[एशिया]] में ये कई हज़ार वर्ष पुरानी परम्परा है। ये परम्परा उस संस्कृति में भी है जिसमें [[इब्राहिमी धर्म]] का चलन है, जैसे [[यहूदी धर्म]], [[ईसाई धर्म]] और [[इस्लाम]]। यह बक्सा अधिकतर लड़की का बना होता है। परन्तु धातु और [[पत्थर]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/whose-body-found-in-1600-year-old-roman-coffin-mystery-of-westminster-abbey-skeleton-solved-after-150-years-10926103.html|title=चौथी सदी के ताबूत में 11वीं सदी का कंकाल! 150 साल बाद कैसे सुलझी रहस्यमयी कब्र की कहानी? क्रॉस बना सुराग|last=राय|first=ऐश्वर्य कुमार|date=21 अक्टूबर 2026|work=News18|access-date=21 अक्टूबर 2026}}</ref> का भी इसे बनाया जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मृत्यु-सम्बन्धित प्रथाएँ]] 0e3d9yjte538zf1d6in0wuwj1k9li7g 6631800 6631799 2026-10-21T16:25:23Z RJ Raawat 670084 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:मृत्यु संस्कार]] जोड़ी 6631800 wikitext text/x-wiki '''ताबूत''' वह बक्सा होता जिसमें मरे हुए व्यक्ति का शव रखा जाता है।<ref>{{cite news |title='काम पर जाते देखा, ताबूत में लौटे', निमरत कौर का पिता की शहादत पर छलका दर्द, नकली सैनिक बन आतंकियों ने किया था किडनैप |url=https://www.indiatv.in/amp/entertainment/bollywood/nimrat-kaur-remembers-father-martyrdom-as-terrorists-kidnapped-him-wearing-army-uniforms-says-saw-him-leave-for-work-and-came-in-coffin-2026-10-02-1246566}}</ref> कई संस्कृतियों में मृत व्यक्ति के [[शव]] को ताबूत में रखकर दफनाया जाता है। चीन, अफ्रीका के कई देश और मध्य [[एशिया]] में ये कई हज़ार वर्ष पुरानी परम्परा है। ये परम्परा उस संस्कृति में भी है जिसमें [[इब्राहिमी धर्म]] का चलन है, जैसे [[यहूदी धर्म]], [[ईसाई धर्म]] और [[इस्लाम]]। यह बक्सा अधिकतर लड़की का बना होता है। परन्तु धातु और [[पत्थर]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/whose-body-found-in-1600-year-old-roman-coffin-mystery-of-westminster-abbey-skeleton-solved-after-150-years-10926103.html|title=चौथी सदी के ताबूत में 11वीं सदी का कंकाल! 150 साल बाद कैसे सुलझी रहस्यमयी कब्र की कहानी? क्रॉस बना सुराग|last=राय|first=ऐश्वर्य कुमार|date=21 अक्टूबर 2026|work=News18|access-date=21 अक्टूबर 2026}}</ref> का भी इसे बनाया जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मृत्यु-सम्बन्धित प्रथाएँ]] [[श्रेणी:मृत्यु संस्कार]] f5yp8wm9658djg2481grk368cb4srhr सदस्य वार्ता:RAJA PANDEY BUXAR 3 1620306 6631819 2026-10-21T17:21:37Z RAJA PANDEY BUXAR 954867 /* राजा पाण्डेय — परिचय व्यक्तिगत परिचय नाम: राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय संगठनात्मक कार्य राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त किए जाने से संबंधित जानकारी साझा करते हैं। उनके अनुसार, उन्हें 25 सितंबर 2026 को यह जिम्मेदारी सौंपी गई। इस भूमिका से संबंधित उनके घोषित उद्देश्य युवाओं की... 6631819 wikitext text/x-wiki == राजा पाण्डेय — परिचय व्यक्तिगत परिचय नाम: राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय संगठनात्मक कार्य राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त किए जाने से संबंधित जानकारी साझा करते हैं। उनके अनुसार, उन्हें 25 सितंबर 2026 को यह जिम्मेदारी सौंपी गई। इस भूमिका से संबंधित उनके घोषित उद्देश्य युवाओं की सहभागिता को प्रोत्साहित करना, कार्यकर्ताओं के बीच समन्वय स्थापित करना और सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को बढ़ावा देना हैं। शिक्षा राजा पाण्डेय ने पटना विश्वविद्यालय से राजनीति विज्ञान में कला स्नातक (बी.ए.) की शिक्षा प्राप्त की है सामाजिक दृष्टिकोण राजा पाण्डेय युवाओं की भागीदारी, आपसी सहयोग, संवाद और सामाजिक जिम्मेदारी को महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके बताए गए उद्देश्यों में युवाओं को रचनात्मक गतिविधियों से जोड़ना तथा समाजहित से संबंधित विषयों पर जागरूकता को प्रोत्साहित करना शामिल है। निवास एवं कार्यक्षेत्र राजा पाण्डेय बिहार के बक्सर जिले से संबंधित हैं। उनके बताए गए संगठनात्मक कार्य का क्षेत्र बक्सर जिला है। == राजा [[सदस्य:RAJA PANDEY BUXAR|RAJA PANDEY BUXAR]] ([[सदस्य वार्ता:RAJA PANDEY BUXAR|वार्ता]]) 17:21, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) hguq4b3jbf37efl8b4x1ccrc2dwyizp 6631864 6631819 2026-10-22T03:27:34Z अमर तिवारी 932885 /* राजा पाण्डेय — परिचय व्यक्तिगत परिचय नाम: राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय संगठनात्मक कार्य राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त किए जाने से संबंधित जानकारी साझा करते हैं। उनके अनुसार, उन्हें 25 सितंबर 2026 को यह जिम्मेदारी सौंपी गई। इस भूमिका से संबंधित उनके घोषित उद्देश्य युवाओं की... 6631864 wikitext text/x-wiki == राजा पाण्डेय — परिचय व्यक्तिगत परिचय नाम: राजा पाण्डेय निवास: बक्सर, बिहार, भारत संगठन: राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) पद: जिला अध्यक्ष, युवा मोर्चा, बक्सर नियुक्ति की तिथि: 25 सितंबर 2026 पिता: स्वर्गीय हरेराम पाण्डेय संगठनात्मक कार्य राजा पाण्डेय राष्ट्रीय सनातन सेना भारत (RSSB) के युवा मोर्चा में बक्सर जिला अध्यक्ष के पद पर नियुक्त किए जाने से संबंधित जानकारी साझा करते हैं। उनके अनुसार, उन्हें 25 सितंबर 2026 को यह जिम्मेदारी सौंपी गई। इस भूमिका से संबंधित उनके घोषित उद्देश्य युवाओं की सहभागिता को प्रोत्साहित करना, कार्यकर्ताओं के बीच समन्वय स्थापित करना और सामाजिक जागरूकता से जुड़े प्रयासों को बढ़ावा देना हैं। शिक्षा राजा पाण्डेय ने पटना विश्वविद्यालय से राजनीति विज्ञान में कला स्नातक (बी.ए.) की शिक्षा प्राप्त की है सामाजिक दृष्टिकोण राजा पाण्डेय युवाओं की भागीदारी, आपसी सहयोग, संवाद और सामाजिक जिम्मेदारी को महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके बताए गए उद्देश्यों में युवाओं को रचनात्मक गतिविधियों से जोड़ना तथा समाजहित से संबंधित विषयों पर जागरूकता को प्रोत्साहित करना शामिल है। निवास एवं कार्यक्षेत्र राजा पाण्डेय बिहार के बक्सर जिले से संबंधित हैं। उनके बताए गए संगठनात्मक कार्य का क्षेत्र बक्सर जिला है। == राजा [[सदस्य:RAJA PANDEY BUXAR|RAJA PANDEY BUXAR]] ([[सदस्य वार्ता:RAJA PANDEY BUXAR|वार्ता]]) 17:21, 21 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:RAJA PANDEY BUXAR|RAJA PANDEY BUXAR]] कृपया अपना गू कहीं और फहलाएँ। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 03:27, 22 अक्टूबर 2026 (UTC) nfegozw370fb3rnft486ji77naoe59m नरसिंह देव द्वितीय 0 1620307 6631820 2026-10-21T17:23:38Z Mundhalia746 934684 Creating नरसिंह देव द्वितीय 6631820 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = नरसिंह देव द्वितीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1279–1306 | coronation = | predecessor = [[भानु देव प्रथम]] | successor = [[भानु देव द्वितीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = भानु देव प्रथम | mother = | religion = }} नरसिंह देव द्वितीय अपने पिता [[भानु देव प्रथम]] की मृत्यु के समय उम्र में बहुत छोटे थे अतः लगभग 12 वर्ष तक वैष्णव विद्वान् [[नरहरितीर्थ]] उनके सरंक्षक बने रहे।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१४वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] orm6919xz52qnw3a68f0bda6vn2uot0 भानु देव द्वितीय 0 1620308 6631822 2026-10-21T17:45:20Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: {{Infobox royalty | name = भानु देव द्वितीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1306–1328 | coronation = | predecessor = [[नरसिंह देव द्वितीय]] | successor = [[नरसिंह देव तृतीय]] | birth_name... 6631822 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = भानु देव द्वितीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1306–1328 | coronation = | predecessor = [[नरसिंह देव द्वितीय]] | successor = [[नरसिंह देव तृतीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = | mother = | religion = }} '''भानु देव द्वितीय''' के शासनकाल में पूर्वी गंगवंश का पतन प्रारम्भ हो चूका था। 1323 में [[मुहम्मद बिन तुग़लक़]] [[काकतीय वंश]] को [[वरंगल]] में हराकर [[कलिंग]] पहुंचा और भानु देव द्वितीय को परास्त कर 40 हाथियों को छीन कर भेंट के रूप में ले गया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१४वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] t76tu0jrunjt9rr0ierab4rrtzungyj नरसिंह देव तृतीय 0 1620309 6631836 2026-10-21T19:43:34Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: {{Infobox royalty | name = नरसिंह देव तृतीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1328–1352 | coronation = | predecessor = [[भानु देव द्वितीय]] | successor = [[भानु देव तृतीय]] | birth_name = | birth... 6631836 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = नरसिंह देव तृतीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1328–1352 | coronation = | predecessor = [[भानु देव द्वितीय]] | successor = [[भानु देव तृतीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = | mother = | religion = }} '''नरसिंह देव तृतीय''' 1328 ईस्वी में भानुदेव द्वितीय की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुए।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१४वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] rfhwep7pjku37l0umsnes8wudkijjc1 6631951 6631836 2026-10-22T06:07:22Z Mundhalia746 934684 6631951 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = नरसिंह देव तृतीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1328–1352 | coronation = | predecessor = [[भानु देव द्वितीय]] | successor = [[भानु देव तृतीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] |spouse= * कमला देवी * गंगाम्बिका * कोम्मीदेवाम्मा | father = भानु देव द्वितीय | mother = लक्ष्मी देवी | religion = }} '''नरसिंह देव तृतीय''' 1328 ईस्वी में भानुदेव द्वितीय की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुए।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१४वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] pm62r6w9lrkasetzuygqeiw1bbwbb7e राजराजा देव द्वितीय 0 1620310 6631838 2026-10-21T20:03:32Z Mundhalia746 934684 Creating राजराजा देव द्वितीय 6631838 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = राजराजा देव द्वितीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1170–1178 | coronation = | predecessor = [[राघव देव]] | successor = [[अनंगभीम देव द्वितीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] | mother = चंद्रलेखा | religion = }} '''राजराजा देव द्वितीय''' अपने भाई [[राघव देव]] की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुए।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 3wosuv4c8ei5hyih8ozlfcaxtcg325k अनंगभीम देव द्वितीय 0 1620311 6631839 2026-10-21T20:15:14Z Mundhalia746 934684 Creating अनंगभीम देव द्वितीय 6631839 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनंगभीम देव द्वितीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1178–1198 | coronation = | predecessor = [[राजराजा देव द्वितीय]] | successor = [[राजराजा देव तृतीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] | mother = | religion = }} '''अनंगभीम देव द्वितीय''' अपने भाई [[राजराजा देव द्वितीय]] की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुए। ==<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref>सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 02mio6lcxuh95ehpbhsnwpwr8vmfvhr 6631840 6631839 2026-10-21T20:16:22Z Mundhalia746 934684 6631840 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अनंगभीम देव द्वितीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1178–1198 | coronation = | predecessor = [[राजराजा देव द्वितीय]] | successor = [[राजराजा देव तृतीय]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] | mother = | religion = }} '''अनंगभीम देव द्वितीय''' अपने भाई [[राजराजा देव द्वितीय]] की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुए।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] opmiief1vfq1tdme0ktw8qypuz25m8l रत्नाकर सालवी 0 1620312 6631844 2026-10-21T21:07:51Z Kishorr Ratanakar salvi 954899 //१००// 6631844 wikitext text/x-wiki ये मराठी अभिनेता किशोर सालवी के पिता हैं 0axf8rfzcf73mvffm85dntfmf9kkmtz 6631846 6631844 2026-10-21T21:21:30Z Kishorr Ratanakar salvi 954899 /* */ 6631846 wikitext text/x-wiki ये मराठी अभिनेता किशोर सालवी के पिता हैं। p0lac3ls9oskgos0xedml5byy3crccp 6631959 6631846 2026-10-22T06:41:45Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व2|शीह व2]]) 6631959 wikitext text/x-wiki {{db-test}} ये मराठी अभिनेता किशोर सालवी के पिता हैं। p6k2sowajc8oopsk6vrf0xfhzho1fvt आलड़ी 0 1620313 6631848 2026-10-21T23:38:33Z NewwsArticles 955078 नया लेख: जालोर जिले के आलड़ी ग्राम पंचायत का विस्तृत परिचय 6631848 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = आलड़ी | native_name = Aaldi / Alri | native_name_lang = hi | settlement_type = ग्राम एवं ग्राम पंचायत | pushpin_map = India Rajasthan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = राजस्थान में आलड़ी की स्थिति | coordinates = {{coord|24.78|N|72.15|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_type2 = ज़िला | subdivision_name2 = [[जालोर ज़िला|जालोर]] | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = [[रानीवाड़ा तहसील|रानीवाड़ा]] | subdivision_type4 = पटवार मंडल | subdivision_name4 = रोपसी | subdivision_type5 = आई.एल.आर. वृत्त | subdivision_name5 = चितरोड़ी | government_type = ग्राम पंचायत | governing_body = ग्राम पंचायत आलड़ी | leader_title = स्थानीय प्रशासन | leader_name = निर्वाचित सरपंच | area_total_km2 = 10.44 | area_total_ha = 1044 | population_total = 2885 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_male = 1496 | population_female = 1389 | population_est = 3563 | pop_est_as_of = 2026 | households = 522 | households_est = 683 | postal_code_type = [[पिन कोड]] | postal_code = 343049 | registration_plate = RJ-46 | blank_name = एल.जी.डी. कोड (LGD Code) | blank_info = 89782 | blank1_name = निकटतम नगर | blank1_info = [[भीनमाल]] (~7 किमी) }} '''आलड़ी''' (अंग्रेज़ी: Aaldi या Alri) भारत के [[राजस्थान]] राज्य के [[जालोर ज़िला|जालोर ज़िले]] की [[रानीवाड़ा तहसील]] में स्थित एक ऐतिहासिक, कृषि-प्रधान एवं सांस्कृतिक रूप से समृद्ध ग्राम और ग्राम पंचायत है।<ref name="onefivenine">{{cite web |title=Alri Village - Raniwara |url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Jalore/Raniwara/Alri |website=Onefivenine.com |access-date=2026-10-22}}</ref><ref name="villageinfo">{{cite web |title=Alri Village in Raniwara, Jalore, Rajasthan |url=https://villageinfo.in/rajasthan/jalore/raniwara/alri/ |website=VillageInfo.in |access-date=2026-10-22}}</ref> प्रशासनिक दृष्टि से आलड़ी स्वयं एक स्वतंत्र ग्राम पंचायत मुख्यालय है, जिसके क्षेत्राधिकार के अंतर्गत निकटवर्ती गाँव 'कोड़ी चौपतवान' भी सम्मिलित है। गाँव का स्थानीय निकाय कोड (LGD Code) 89782, वाहन पंजीकरण कोड RJ-46 (भीनमाल डीटीओ) तथा [[पिन कोड]] 343049 है।<ref name="villageinfo" /> पश्चिमी राजस्थान के थार मरुस्थल के समीपवर्ती उपजाऊ मैदानी क्षेत्र में बसा यह गाँव अपनी पारंपरिक ग्रामीण संस्कृति, सदियों पुराने देवालयों, उन्नत काश्तकारी और सामुदायिक एकता के लिए जाना जाता है। == भूगोल एवं अवस्थिति == आलड़ी गाँव भौगोलिक रूप से लगभग 24.78° उत्तरी अक्षांश और 72.15° पूर्वी देशांतर पर स्थित है। गाँव का कुल भौगोलिक क्षेत्रफल लगभग 1,044 हेक्टेयर (10.44 वर्ग किलोमीटर) में फैला हुआ है।<ref name="villageinfo" /> प्रशासनिक स्तर पर गाँव का पटवार मंडल 'रोपसी' तथा भू-अभिलेख निरीक्षक वृत्त (ILR Circle) 'चितरोड़ी' लगता है। भौगोलिक निकटता की दृष्टि से यह अपने तहसील मुख्यालय [[रानीवाड़ा]] से लगभग 35 किलोमीटर तथा ज़िला मुख्यालय [[जालोर]] से लगभग 85 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। ऐतिहासिक एवं व्यापारिक कस्बा [[भीनमाल]] यहाँ से मात्र 7 किलोमीटर की दूरी पर स्थित सबसे नजदीकी शहरी केंद्र है, जहाँ से स्थानीय स्तर पर व्यापार और रेल-परिवहन की सुविधा उपलब्ध होती है।<ref name="onefivenine" /> == जनसांख्यिकी एवं सामाजिक विकास == वर्ष 2011 की आधिकारिक भारत जनगणना के अनुसार, आलड़ी गाँव में 522 परिवारों का निवास था, जिनकी कुल जनसंख्या 2,885 थी। इसमें 1,496 पुरुष और 1,389 महिलाएँ सम्मिलित थीं। गाँव में 0 से 6 वर्ष के बच्चों की संख्या 511 थी। सामाजिक अनुपात के अनुसार, अनुसूचित जाति (SC) की जनसंख्या 406 और अनुसूचित जनजाति (ST) की जनसंख्या 684 दर्ज की गई थी। वर्ष 2011 में गाँव की समग्र साक्षरता दर 48.57% (पुरुष साक्षरता 68.16% तथा महिला साक्षरता 27.57%) थी।<ref name="census2011">भारत की जनगणना २०११: ज़िला जनगणना पुस्तिका, जालोर (राजस्थान)</ref> पिछले डेढ़ दशक में शिक्षा के प्रचार-प्रसार और ढांचागत विकास के चलते वर्ष 2026 के अनुमानों के अनुसार गाँव की कुल जनसंख्या बढ़कर लगभग 3,563 हो गई है तथा परिवारों की संख्या 683 तक पहुँच चुकी है। गाँव की साक्षरता दर में उल्लेखनीय प्रगति हुई है और यह अनुमानित रूप से 75.8% (2,702 साक्षर नागरिक) तक पहुँच गई है, जिसमें महिलाओं और बालिकाओं की शिक्षा दर में व्यापक सुधार हुआ है। {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ जनसांख्यिकी तुलनात्मक सारणी (2011 बनाम 2026 अनुमानित) |- style="background-color:#eaecf0;" ! संकेतक !! जनगणना 2011 !! प्रोजेक्टेड 2026 !! अनुपात / विवरण |- | '''कुल जनसंख्या''' || 2,885 || 3,563 || +23.5% वृद्धि |- | पुरुष जनसंख्या || 1,496 || 1,839 || कुल आबादी का 52% |- | महिला जनसंख्या || 1,389 || 1,724 || कुल आबादी का 48% |- | '''कुल परिवार (घर)''' || 522 || 683 || +30.8% वृद्धि |- | '''साक्षर जनसंख्या''' || 1,153 (40.0%) || 2,702 (75.8%) || पुरुष: 1,579 | महिला: 1,122 |- | '''कार्यशील आबादी (Workers)''' || 974 (33.8%) || 1,740 (48.8%) || पुरुष: 1,191 | महिला: 548 |- | निरक्षर जनसंख्या || 1,732 || 861 || साक्षरता विस्तार से कमी |} == कृषि, अर्थव्यवस्था एवं जल संपदा == आलड़ी की अर्थव्यवस्था मूलतः कृषि, पशुपालन एवं छोटे व्यापार पर आधारित है। 2011 के आंकड़ों के अनुसार, कुल 974 कार्यशील व्यक्तियों में से 99.49% (969 व्यक्ति) मुख्य श्रमिक थे। इन मुख्य श्रमिकों में 496 स्वयं के भूमि मालिक (काश्तकार/कृषक) तथा 320 कृषि मजदूर थे, जो दर्शाता है कि गाँव का मुख्य आर्थिक आधार भूमि और किसानी है। === प्रमुख फसलें === यहाँ की उपजाऊ भूमि में साल भर मौसमी फसलें लहलहाती हैं: * '''रबी एवं नकदी फसलें:''' [[जीरा]] (गाँव की प्रमुख वाणिज्यिक फसल), [[गेहूँ]] और [[अरंडी]]। * '''खरीफ फसल:''' [[बाजरा]] (गाँव का मुख्य खाद्यान्न)। === जल संसाधन एवं संरक्षण === गाँव में पेयजल और फसलों की सिंचाई का प्राथमिक साधन 'बोरवेल' (ट्यूबवेल) है, जिसके माध्यम से किसान वर्ष भर खेती करते हैं। इसके अतिरिक्त गाँव में प्राचीन काल से वर्षा जल संचयन हेतु '''नवां नाड़ी''' नामक एक प्रसिद्ध पारंपरिक तालाब स्थित है। मानसून के दौरान एकत्रित होने वाला यह वर्षा जल गाँव के मवेशियों, पालतू पशुओं तथा प्राकृतिक पारिस्थितिकी तंत्र के लिए जीवनदायिनी भूमिका निभाता है। == सामाजिक संरचना, पर्व एवं संस्कृति == गाँव में विभिन्न जातियों एवं समुदायों के लोग परस्पर सौहार्द, सद्भाव और भाईचारे के साथ निवास करते हैं। यहाँ मुख्य रूप से चौधरी (कलबी), पुरोहित, देवासी (रबारी), सुथार, सैन, माहेश्वरी, रावणा राजपूत, प्रजापत, रावजी, मिरासी, भील और मेघवाल समाज के परिवार पीढ़ियों से बसे हुए हैं। गाँव में सभी त्यौहार बड़े उत्साह और पारंपरिक रीति-रिवाजों के साथ मनाए जाते हैं। विशेष रूप से '''श्री कृष्ण जन्माष्टमी''' का जन्मोत्सव और '''होलिका दहन''' का सामूहिक पर्व पूरे गाँव में अत्यंत श्रद्धा, उमंग और सांस्कृतिक कार्यक्रमों के साथ संपन्न होता है। इसके अलावा दीपावली, नवरात्रि, महाशिवरात्रि और स्थानीय लोकदेवताओं के जागरण भी गाँव के सामाजिक जीवन का अटूट हिस्सा हैं। == धार्मिक स्थल एवं देवालय == आलड़ी गाँव में अनेक पौराणिक एवं प्रतिष्ठित मंदिर हैं, जो संपूर्ण क्षेत्र में आस्था का प्रमुख केंद्र हैं: * '''वैजनाथ महादेव मंदिर''' – गाँव का प्रमुख शिव धाम। * '''चण्डीनाथ महादेव मंदिर''' – प्राचीन शिव उपासना स्थल। * '''वणवीर मामाजी मंदिर''' – जन-आस्था और लोक-संस्कृति के रक्षक देव। * '''अम्बे माता मंदिर''' – शक्ति की अधिष्ठात्री देवी का धाम। * '''हनुमान जी मंदिर''' – संकटमोचन धाम। * '''रामदेव जी मंदिर''' – लोक देवता बाबा रामदेव का आस्था स्थल। * '''गोगाजी मंदिर''' – गोगाजी महाराज का पवित्र थान। * '''खेतलाजी मंदिर''' – भैरव स्वरूप क्षेत्रपाल खेतलाजी का मंदिर। * '''नारायणदास जी आश्रम''' – संत परंपरा और आध्यात्मिक शांति का केंद्र। == शैक्षणिक एवं स्वास्थ्य सेवाएँ == गाँव में प्राथमिक से लेकर उच्च माध्यमिक स्तर तक राजकीय शिक्षा की सुदृढ़ व्यवस्था उपलब्ध है: === विद्यालय === # '''राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालय, आलड़ी''' (Govt. Senior Secondary School, Aaladi) — शाला दर्पण कोड: 225204 # '''राजकीय प्राथमिक विद्यालय, रणछोड़ा पुरोहित की ढाणी, आलड़ी''' — शाला दर्पण कोड: 411065 # '''राजकीय प्राथमिक विद्यालय, नवा नाडी, आलड़ी''' — शाला दर्पण कोड: 425724 === आँगनबाड़ी केंद्र (AWC) === बाल विकास, पोषण एवं मातृ सुरक्षा हेतु गाँव में दो महिला एवं बाल विकास केंद्र कार्यरत हैं: * आँगनबाड़ी केंद्र संख्या 1 (पटवार घर के पास) — कोड: 185206 * आँगनबाड़ी केंद्र संख्या 2 (स्कूल के पास) — कोड: 285207 === स्वास्थ्य सेवा === ग्रामीणों को बुनियादी स्वास्थ्य परामर्श, टीकाकरण और प्राथमिक उपचार प्रदान करने के लिए गाँव में एक राजकीय '''उप स्वास्थ्य केन्द्र, आलड़ी''' (Sub Health Centre) संचालित है। == खेलकूद एवं विशेष उपलब्धि == आलड़ी गाँव में खेलकूद और युवा प्रतिभाओं को निरंतर प्रोत्साहन दिया जाता रहा है। गाँव के इतिहास में सत्र 2026-27 के दौरान एक ऐतिहासिक खेल आयोजन संपन्न हुआ: * '''70वीं जिला स्तरीय (14 वर्ष) छात्र-छात्रा खो-खो खेलकूद प्रतियोगिता:''' इस प्रतिष्ठित जिला स्तरीय प्रतियोगिता का भव्य आयोजन दिनांक 23 सितंबर 2026 से 26 सितंबर 2026 तक राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालय, आलड़ी के खेल प्रांगण में किया गया। इस प्रतियोगिता का संचालन स्थानीय भामाशाहों के उदार आर्थिक सहयोग, ग्रामीणों के आतिथ्य और विद्यालय प्रबंधन के उत्कृष्ट समन्वय से अत्यंत सुव्यवस्थित एवं सफल रहा। == आवागमन एवं परिवहन == * '''सड़क मार्ग:''' आलड़ी गाँव पक्की डामर सड़कों द्वारा भीनमाल, रानीवाड़ा, रोपसी और आसपास के प्रमुख कस्बों से जुड़ा हुआ है। भीनमाल (7 किमी) से नियमित निजी बसें, टैक्सियाँ और ऑटो सेवाएँ उपलब्ध रहती हैं। * '''रेलवे स्टेशन:''' निकटतम रेलवे स्टेशन [[भीनमाल रेलवे स्टेशन]] (मारवाड़ भीनमाल - MBNL) है, जो गाँव से लगभग 7-8 किमी की दूरी पर स्थित है। * '''हवाई अड्डा:''' निकटतम नागरिक हवाई अड्डा [[जोधपुर विमानक्षेत्र]] (लगभग 185 किमी) और उदयपुर (डबोक विमानक्षेत्र) है। == इन्हें भी देखें == * [[रानीवाड़ा तहसील]] * [[जालोर ज़िला]] * [[भीनमाल]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जालोर ज़िले के गाँव]] [[श्रेणी:रानीवाड़ा तहसील के गाँव]] [[श्रेणी:राजस्थान की ग्राम पंचायतें]] 02l9kpieiyrlg0rhi6vp5mvylge6njv 6631849 6631848 2026-10-21T23:40:45Z NewwsArticles 955078 /* */ गाँव आलड़ी का प्राथमिक परिचय एवं जनसांख्यिकी डेटा 6631849 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = आलड़ी | native_name = Aaldi / Alri | native_name_lang = hi | settlement_type = ग्राम एवं ग्राम पंचायत | pushpin_map = India Rajasthan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = राजस्थान में आलड़ी की स्थिति | coordinates = {{coord|24.78|N|72.15|E|display=inline}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_type2 = ज़िला | subdivision_name2 = [[जालोर ज़िला|जालोर]] | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = [[रानीवाड़ा तहसील|रानीवाड़ा]] | subdivision_type4 = पटवार मंडल | subdivision_name4 = रोपसी | subdivision_type5 = आई.एल.आर. वृत्त | subdivision_name5 = चितरोड़ी | government_type = ग्राम पंचायत | governing_body = ग्राम पंचायत आलड़ी | leader_title = स्थानीय प्रशासन | leader_name = निर्वाचित सरपंच | area_total_km2 = 10.44 | area_total_ha = 1044 | population_total = 2885 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_male = 1496 | population_female = 1389 | population_est = 3563 | pop_est_as_of = 2026 | households = 522 | households_est = 683 | postal_code_type = [[पिन कोड]] | postal_code = 343049 | registration_plate = RJ-46 | blank_name = एल.जी.डी. कोड (LGD Code) | blank_info = 89782 | blank1_name = निकटतम नगर | blank1_info = [[भीनमाल]] (~7 किमी) }} '''आलड़ी''' (अंग्रेज़ी: Aaldi या Alri) भारत के [[राजस्थान]] राज्य के [[जालोर ज़िला|जालोर ज़िले]] की [[रानीवाड़ा तहसील]] में स्थित एक ऐतिहासिक, कृषि-प्रधान एवं सांस्कृतिक रूप से समृद्ध ग्राम और ग्राम पंचायत है।<ref name="onefivenine">{{cite web |title=Alri Village - Raniwara |url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Jalore/Raniwara/Alri |website=Onefivenine.com |access-date=2026-10-22}}</ref><ref name="villageinfo">{{cite web |title=Alri Village in Raniwara, Jalore, Rajasthan |url=https://villageinfo.in/rajasthan/jalore/raniwara/alri/ |website=VillageInfo.in |access-date=2026-10-22}}</ref> प्रशासनिक दृष्टि से आलड़ी स्वयं एक स्वतंत्र ग्राम पंचायत मुख्यालय है, जिसके क्षेत्राधिकार के अंतर्गत निकटवर्ती गाँव 'कोड़ी चौपतवान' भी सम्मिलित है। गाँव का स्थानीय निकाय कोड (LGD Code) 89782, वाहन पंजीकरण कोड RJ-46 (भीनमाल डीटीओ) तथा [[पिन कोड]] 343049 है।<ref name="villageinfo" /> पश्चिमी राजस्थान के थार मरुस्थल के समीपवर्ती उपजाऊ मैदानी क्षेत्र में बसा यह गाँव अपनी पारंपरिक ग्रामीण संस्कृति, सदियों पुराने देवालयों, उन्नत काश्तकारी और सामुदायिक एकता के लिए जाना जाता है। == भूगोल एवं अवस्थिति == आलड़ी गाँव भौगोलिक रूप से लगभग 24.78° उत्तरी अक्षांश और 72.15° पूर्वी देशांतर पर स्थित है। गाँव का कुल भौगोलिक क्षेत्रफल लगभग 1,044 हेक्टेयर (10.44 वर्ग किलोमीटर) में फैला हुआ है।<ref name="villageinfo" /> प्रशासनिक स्तर पर गाँव का पटवार मंडल 'रोपसी' तथा भू-अभिलेख निरीक्षक वृत्त (ILR Circle) 'चितरोड़ी' लगता है। भौगोलिक निकटता की दृष्टि से यह अपने तहसील मुख्यालय [[रानीवाड़ा]] से लगभग 35 किलोमीटर तथा ज़िला मुख्यालय [[जालोर]] से लगभग 85 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। ऐतिहासिक एवं व्यापारिक कस्बा [[भीनमाल]] यहाँ से मात्र 7 किलोमीटर की दूरी पर स्थित सबसे नजदीकी शहरी केंद्र है, जहाँ से स्थानीय स्तर पर व्यापार और रेल-परिवहन की सुविधा उपलब्ध होती है।<ref name="onefivenine" /> == जनसांख्यिकी एवं सामाजिक विकास == वर्ष 2011 की आधिकारिक भारत जनगणना के अनुसार, आलड़ी गाँव में 522 परिवारों का निवास था, जिनकी कुल जनसंख्या 2,885 थी। इसमें 1,496 पुरुष और 1,389 महिलाएँ सम्मिलित थीं। गाँव में 0 से 6 वर्ष के बच्चों की संख्या 511 थी। सामाजिक अनुपात के अनुसार, अनुसूचित जाति (SC) की जनसंख्या 406 और अनुसूचित जनजाति (ST) की जनसंख्या 684 दर्ज की गई थी। वर्ष 2011 में गाँव की समग्र साक्षरता दर 48.57% (पुरुष साक्षरता 68.16% तथा महिला साक्षरता 27.57%) थी।<ref name="census2011">भारत की जनगणना २०११: ज़िला जनगणना पुस्तिका, जालोर (राजस्थान)</ref> पिछले डेढ़ दशक में शिक्षा के प्रचार-प्रसार और ढांचागत विकास के चलते वर्ष 2026 के अनुमानों के अनुसार गाँव की कुल जनसंख्या बढ़कर लगभग 3,563 हो गई है तथा परिवारों की संख्या 683 तक पहुँच चुकी है। गाँव की साक्षरता दर में उल्लेखनीय प्रगति हुई है और यह अनुमानित रूप से 75.8% (2,702 साक्षर नागरिक) तक पहुँच गई है, जिसमें महिलाओं और बालिकाओं की शिक्षा दर में व्यापक सुधार हुआ है। {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ जनसांख्यिकी तुलनात्मक सारणी (2011 बनाम 2026 अनुमानित) |- style="background-color:#eaecf0;" ! संकेतक !! जनगणना 2011 !! प्रोजेक्टेड 2026 !! अनुपात / विवरण |- | '''कुल जनसंख्या''' || 2,885 || 3,563 || +23.5% वृद्धि |- | पुरुष जनसंख्या || 1,496 || 1,839 || कुल आबादी का 52% |- | महिला जनसंख्या || 1,389 || 1,724 || कुल आबादी का 48% |- | '''कुल परिवार (घर)''' || 522 || 683 || +30.8% वृद्धि |- | '''साक्षर जनसंख्या''' || 1,153 (40.0%) || 2,702 (75.8%) || पुरुष: 1,579 | महिला: 1,122 |- | '''कार्यशील आबादी (Workers)''' || 974 (33.8%) || 1,740 (48.8%) || पुरुष: 1,191 | महिला: 548 |- | निरक्षर जनसंख्या || 1,732 || 861 || साक्षरता विस्तार से कमी |} == कृषि, अर्थव्यवस्था एवं जल संपदा == आलड़ी की अर्थव्यवस्था मूलतः कृषि, पशुपालन एवं छोटे व्यापार पर आधारित है। 2011 के आंकड़ों के अनुसार, कुल 974 कार्यशील व्यक्तियों में से 99.49% (969 व्यक्ति) मुख्य श्रमिक थे। इन मुख्य श्रमिकों में 496 स्वयं के भूमि मालिक (काश्तकार/कृषक) तथा 320 कृषि मजदूर थे, जो दर्शाता है कि गाँव का मुख्य आर्थिक आधार भूमि और किसानी है। === प्रमुख फसलें === यहाँ की उपजाऊ भूमि में साल भर मौसमी फसलें लहलहाती हैं: * '''रबी एवं नकदी फसलें:''' [[जीरा]] (गाँव की प्रमुख वाणिज्यिक फसल), [[गेहूँ]] और [[अरंडी]]। * '''खरीफ फसल:''' [[बाजरा]] (गाँव का मुख्य खाद्यान्न)। === जल संसाधन एवं संरक्षण === गाँव में पेयजल और फसलों की सिंचाई का प्राथमिक साधन 'बोरवेल' (ट्यूबवेल) है, जिसके माध्यम से किसान वर्ष भर खेती करते हैं। इसके अतिरिक्त गाँव में प्राचीन काल से वर्षा जल संचयन हेतु '''नवां नाड़ी''' नामक एक प्रसिद्ध पारंपरिक तालाब स्थित है। मानसून के दौरान एकत्रित होने वाला यह वर्षा जल गाँव के मवेशियों, पालतू पशुओं तथा प्राकृतिक पारिस्थितिकी तंत्र के लिए जीवनदायिनी भूमिका निभाता है। == सामाजिक संरचना, पर्व एवं संस्कृति == गाँव में विभिन्न जातियों एवं समुदायों के लोग परस्पर सौहार्द, सद्भाव और भाईचारे के साथ निवास करते हैं। यहाँ मुख्य रूप से चौधरी (कलबी), पुरोहित, देवासी (रबारी), सुथार, सैन, माहेश्वरी, रावणा राजपूत, प्रजापत, रावजी, मिरासी, भील और मेघवाल समाज के परिवार पीढ़ियों से बसे हुए हैं। गाँव में सभी त्यौहार बड़े उत्साह और पारंपरिक रीति-रिवाजों के साथ मनाए जाते हैं। विशेष रूप से '''श्री कृष्ण जन्माष्टमी''' का जन्मोत्सव और '''होलिका दहन''' का सामूहिक पर्व पूरे गाँव में अत्यंत श्रद्धा, उमंग और सांस्कृतिक कार्यक्रमों के साथ संपन्न होता है। इसके अलावा दीपावली, नवरात्रि, महाशिवरात्रि और स्थानीय लोकदेवताओं के जागरण भी गाँव के सामाजिक जीवन का अटूट हिस्सा हैं। == धार्मिक स्थल एवं देवालय == आलड़ी गाँव में अनेक पौराणिक एवं प्रतिष्ठित मंदिर हैं, जो संपूर्ण क्षेत्र में आस्था का प्रमुख केंद्र हैं: * '''वैजनाथ महादेव मंदिर''' – गाँव का प्रमुख शिव धाम। * '''चण्डीनाथ महादेव मंदिर''' – प्राचीन शिव उपासना स्थल। * '''वणवीर मामाजी मंदिर''' – जन-आस्था और लोक-संस्कृति के रक्षक देव। * '''अम्बे माता मंदिर''' – शक्ति की अधिष्ठात्री देवी का धाम। * '''हनुमान जी मंदिर''' – संकटमोचन धाम। * '''रामदेव जी मंदिर''' – लोक देवता बाबा रामदेव का आस्था स्थल। * '''गोगाजी मंदिर''' – गोगाजी महाराज का पवित्र थान। * '''खेतलाजी मंदिर''' – भैरव स्वरूप क्षेत्रपाल खेतलाजी का मंदिर। * '''नारायणदास जी आश्रम''' – संत परंपरा और आध्यात्मिक शांति का केंद्र। == शैक्षणिक एवं स्वास्थ्य सेवाएँ == गाँव में प्राथमिक से लेकर उच्च माध्यमिक स्तर तक राजकीय शिक्षा की सुदृढ़ व्यवस्था उपलब्ध है: === विद्यालय === # '''राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालय, आलड़ी''' (Govt. Senior Secondary School, Aaladi) — शाला दर्पण कोड: 225204 # '''राजकीय प्राथमिक विद्यालय, रणछोड़ा पुरोहित की ढाणी, आलड़ी''' — शाला दर्पण कोड: 411065 # '''राजकीय प्राथमिक विद्यालय, नवा नाडी, आलड़ी''' — शाला दर्पण कोड: 425724 === आँगनबाड़ी केंद्र (AWC) === बाल विकास, पोषण एवं मातृ सुरक्षा हेतु गाँव में दो महिला एवं बाल विकास केंद्र कार्यरत हैं: * आँगनबाड़ी केंद्र संख्या 1 (पटवार घर के पास) — कोड: 185206 * आँगनबाड़ी केंद्र संख्या 2 (स्कूल के पास) — कोड: 285207 === स्वास्थ्य सेवा === ग्रामीणों को बुनियादी स्वास्थ्य परामर्श, टीकाकरण और प्राथमिक उपचार प्रदान करने के लिए गाँव में एक राजकीय '''उप स्वास्थ्य केन्द्र, आलड़ी''' (Sub Health Centre) संचालित है। == खेलकूद एवं विशेष उपलब्धि == आलड़ी गाँव में खेलकूद और युवा प्रतिभाओं को निरंतर प्रोत्साहन दिया जाता रहा है। गाँव के इतिहास में सत्र 2026-27 के दौरान एक ऐतिहासिक खेल आयोजन संपन्न हुआ: * '''70वीं जिला स्तरीय (14 वर्ष) छात्र-छात्रा खो-खो खेलकूद प्रतियोगिता:''' इस प्रतिष्ठित जिला स्तरीय प्रतियोगिता का भव्य आयोजन दिनांक 23 सितंबर 2026 से 26 सितंबर 2026 तक राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालय, आलड़ी के खेल प्रांगण में किया गया। इस प्रतियोगिता का संचालन स्थानीय भामाशाहों के उदार आर्थिक सहयोग, ग्रामीणों के आतिथ्य और विद्यालय प्रबंधन के उत्कृष्ट समन्वय से अत्यंत सुव्यवस्थित एवं सफल रहा। == आवागमन एवं परिवहन == * '''सड़क मार्ग:''' आलड़ी गाँव पक्की डामर सड़कों द्वारा भीनमाल, रानीवाड़ा, रोपसी और आसपास के प्रमुख कस्बों से जुड़ा हुआ है। भीनमाल (7 किमी) से नियमित निजी बसें, टैक्सियाँ और ऑटो सेवाएँ उपलब्ध रहती हैं। * '''रेलवे स्टेशन:''' निकटतम रेलवे स्टेशन [[भीनमाल रेलवे स्टेशन]] (मारवाड़ भीनमाल - MBNL) है, जो गाँव से लगभग 7-8 किमी की दूरी पर स्थित है। * '''हवाई अड्डा:''' निकटतम नागरिक हवाई अड्डा [[जोधपुर विमानक्षेत्र]] (लगभग 185 किमी) और उदयपुर (डबोक विमानक्षेत्र) है। == इन्हें भी देखें == * [[रानीवाड़ा तहसील]] * [[जालोर ज़िला]] * [[भीनमाल]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जालोर ज़िले के गाँव]] [[श्रेणी:रानीवाड़ा तहसील के गाँव]] [[श्रेणी:राजस्थान की ग्राम पंचायतें]] syneisf7z8ku8hsg1yicji3teldtqhy चित्र:Nwnews24-2-1 (1).webp 6 1620314 6631861 2026-10-22T03:12:56Z Businessxeto 799912 nwnews24 main logo 6631861 wikitext text/x-wiki == सारांश == nwnews24 main logo aenbchf7qtb3ko32t5w2mv882u3kti1 एनडब्ल्यू न्यूज 24 0 1620315 6631862 2026-10-22T03:21:01Z Businessxeto 799912 हमने nwnews24 की एक पूरी प्रोफ़ाइल तैयार की है, जो 2022 से अपनी वेबसाइट पर स्थानीय और राष्ट्रीय समाचार प्रकाशित कर रहा है। विकिपीडिया प्रोफ़ाइल होना एक अच्छा संकेत है। 6631862 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Nwnews24.com | logo = Nwnews24-2-1_(1).webp | logo_alt = NWNews24 का लोगो | url = https://nwnews24.com/ | type = डिजिटल समाचार वेबसाइट | language = हिंदी | country = भारत | headquarters = रायपुर, छत्तीसगढ़ | founder = Satyendra Singh और Mrinalini Sharma | owner = संस्थापकों द्वारा संचालित होने का वेबसाइट का अपना खुलासा | editor = Satyendra Singh | current_status = सक्रिय | slogan = पक्का खबर, सच्ची खबर }} '''NWNews24.com''' भारत के छत्तीसगढ़ राज्य से संबंधित एक हिंदी डिजिटल समाचार वेबसाइट है। वेबसाइट पर छत्तीसगढ़ और रायपुर की क्षेत्रीय खबरों के साथ राजनीति, प्रशासन, अपराध, शिक्षा, रोजगार, कारोबार, तकनीक, कृषि, स्वास्थ्य, खेल और राष्ट्रीय समसामयिक घटनाओं से संबंधित सामग्री प्रकाशित की जाती है। वेबसाइट अपने परिचय में समाचारों की सत्यता, समयबद्धता और संपादकीय जवाबदेही पर जोर देती है।<ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://nwnews24.com/about/ |website=NWNews24.com |access-date=22 October 2026 }}</ref> == परिचय == NWNews24.com एक वेब-आधारित समाचार प्रकाशन है, जिसका मुख्य ध्यान छत्तीसगढ़ से संबंधित घटनाओं तथा आम जनता से जुड़े विषयों पर है। इसके समाचार पोर्टल पर राज्य, जिला और शहर स्तर की घटनाओं के अतिरिक्त सरकारी नीतियों, प्रशासनिक फैसलों, शिक्षा, भर्ती, रोजगार और कारोबार से संबंधित खबरें प्रकाशित की जाती हैं। वेबसाइट पर अन्य राष्ट्रीय और सामान्य समसामयिक विषयों की सामग्री भी उपलब्ध है।<ref>{{Cite web |title=NWNews24.com |url=https://nwnews24.com/ |website=NWNews24.com |access-date=22 October 2026 }}</ref> वेबसाइट अपने परिचय में ''पक्का खबर, सच्ची खबर'' को अपना संदेश बताती है। इसके अनुसार, इसका उद्देश्य पाठकों तक उपयोगी समाचार पहुँचाना और प्रकाशित खबरों में जानकारी की जाँच को महत्व देना है। ये विवरण वेबसाइट द्वारा घोषित संपादकीय उद्देश्य हैं।<ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://nwnews24.com/about/ |website=NWNews24.com |access-date=22 October 2026 }}</ref> == समाचार कवरेज == NWNews24.com की वेबसाइट पर विभिन्न प्रकार की समाचार श्रेणियाँ उपलब्ध हैं। इनमें छत्तीसगढ़, रायपुर, राजनीति, प्रशासनिक मामलों, अपराध, सरकारी योजनाओं, व्यापार, तकनीक, कृषि, ऑटोमोबाइल, रोजगार, शिक्षा, शिक्षकों और कर्मचारियों से संबंधित विषय शामिल हैं। पोर्टल पर मौसम, स्वास्थ्य, खेल, मनोरंजन, धर्म और जीवनशैली से संबंधित सामग्री भी प्रकाशित की जाती है।<ref>{{Cite web |title=NWNews24.com |url=https://nwnews24.com/ |website=NWNews24.com |access-date=22 October 2026 }}</ref> रोजगार और शिक्षा से संबंधित सामग्री में सरकारी भर्ती, नौकरी की सूचनाओं और शैक्षणिक विषयों से संबंधित समाचार शामिल किए जाते हैं। क्षेत्रीय समाचारों में स्थानीय प्रशासन, सार्वजनिक सेवाओं और राज्य में होने वाली घटनाओं को स्थान दिया जाता है। समाचार श्रेणियाँ वेबसाइट पर उपलब्ध सामग्री के वर्गीकरण को दर्शाती हैं। == संपादकीय संरचना == NWNews24.com के ''Our Team'' पृष्ठ के अनुसार, Satyendra Singh संस्थापक और Editor-in-Chief हैं तथा Mrinalini Sharma संस्थापक और Managing Editor के रूप में कार्य करती हैं। वेबसाइट Satyendra Singh को संपादकीय दिशा और राजनीति, शासन तथा क्षेत्रीय मामलों की रिपोर्टिंग से जोड़ती है। Mrinalini Sharma के बारे में वेबसाइट बताती है कि वह न्यूज़रूम संचालन, तथ्य-जाँच और संपादकीय प्रबंधन की जिम्मेदारी संभालती हैं।<ref>{{Cite web |title=Our Team |url=https://nwnews24.com/our-team/ |website=NWNews24.com |access-date=22 October 2026 }}</ref> वेबसाइट का टीम पृष्ठ छत्तीसगढ़ के विभिन्न जिलों में स्ट्रिंगरों और स्वतंत्र योगदानकर्ताओं के नेटवर्क का भी उल्लेख करता है। इस व्यवस्था का घोषित उद्देश्य राजधानी के अतिरिक्त दूसरे जिलों से भी समाचार सामग्री जुटाना है। स्वतंत्र रूप से सत्यापित कर्मचारियों की कुल संख्या और जिला-वार ब्यूरो की संख्या के बारे में उपलब्ध स्रोत पर्याप्त जानकारी नहीं देते।<ref>{{Cite web |title=Our Team |url=https://nwnews24.com/our-team/ |website=NWNews24.com |access-date=22 October 2026 }}</ref> == संपादकीय नीति और तथ्य-जाँच == NWNews24.com अपने संपादकीय नीति पृष्ठ पर प्राथमिक स्रोतों, सरकारी दस्तावेजों, पुलिस रिपोर्टों और आधिकारिक वक्तव्यों को महत्व देने की बात कहता है। वेबसाइट के अनुसार, किसी दावे की पुष्टि के लिए एक से अधिक स्रोतों का उपयोग करने और प्रकाशित सामग्री की संपादकीय समीक्षा करने की प्रक्रिया अपनाई जाती है।<ref>{{Cite web |title=Editorial Policy |url=https://nwnews24.com/editorial-policy/ |website=NWNews24.com |access-date=22 October 2026 }}</ref> वेबसाइट की घोषित नीति के अनुसार, सोशल मीडिया से प्राप्त तस्वीरों और वीडियो की डिजिटल जाँच करने, समाचार में सूचना के मूल स्रोत का उल्लेख करने तथा त्रुटि सामने आने पर सुधार प्रकाशित करने पर भी ध्यान दिया जाता है। संपादकीय या राय-आधारित लेखों को तथ्यात्मक समाचारों से अलग चिह्नित करने की बात भी नीति में शामिल है।<ref>{{Cite web |title=Editorial Policy |url=https://nwnews24.com/editorial-policy/ |website=NWNews24.com |access-date=22 October 2026 }}</ref> ये बिंदु वेबसाइट की स्वयं प्रकाशित नीतियों का विवरण हैं। इन नीतियों का वास्तविक अनुपालन या पत्रकारिता की गुणवत्ता का स्वतंत्र मूल्यांकन करने के लिए बाहरी स्रोतों की आवश्यकता होगी। == स्वामित्व और वित्तपोषण == NWNews24.com के ''Ownership & Funding Disclosure'' पृष्ठ के अनुसार, वेबसाइट Satyendra Singh और Mrinalini Sharma के स्वामित्व एवं संचालन में है। इस पृष्ठ पर इसे स्वतंत्र और स्व-वित्तपोषित डिजिटल समाचार मंच बताया गया है। वेबसाइट यह भी कहती है कि शुरुआती संचालन के लिए संस्थापकों के व्यक्तिगत निवेश का उपयोग किया गया और संचालन जारी रखने के लिए डिजिटल विज्ञापनों से आय प्राप्त की जाती है।<ref>{{Cite web |title=Ownership & Funding Disclosure |url=https://nwnews24.com/ownership-funding-disclosure/ |website=NWNews24.com |access-date=22 October 2026 }}</ref> उपलब्ध वेबसाइट विवरण में किसी स्वतंत्र रूप से सत्यापित कंपनी पंजीकरण, वार्षिक आय, कर्मचारियों की संख्या या विज्ञापन से प्राप्त कुल राजस्व का पर्याप्त विवरण नहीं मिलता। इसलिए इन विषयों पर कोई निश्चित दावा इस लेख में शामिल नहीं किया गया है। == सरकारी वेबसाइट सूची == छत्तीसगढ़ शासन के जनसंपर्क संचालनालय की वेबसाइट पर उपलब्ध ''Website Empanelment Status Report'' में NWNews24.com का पता क्रमांक 161 पर सूचीबद्ध है। सूची में इसकी स्थिति ''EMPANELLED'' दर्ज है।<ref>{{Cite web |title=Website Empanelment Status Report |url=https://jansampark.cg.gov.in/Website/Website_ApprovedList.aspx |website=Directorate of Public Relations, Government of Chhattisgarh |access-date=22 October 2026 }}</ref> यह सूची में वेबसाइट के इम्पैनलमेंट की स्थिति का प्रमाण है। इसे सरकार के स्वामित्व, संपादकीय नियंत्रण, विशेष समर्थन या वेबसाइट की पत्रकारिता संबंधी गुणवत्ता के स्वतंत्र प्रमाण के रूप में नहीं समझना चाहिए। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://nwnews24.com/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://nwnews24.com/about/ वेबसाइट का परिचय] * [https://nwnews24.com/our-team/ संपादकीय टीम] * [https://nwnews24.com/editorial-policy/ संपादकीय नीति] * [https://nwnews24.com/ownership-funding-disclosure/ स्वामित्व और वित्तपोषण संबंधी खुलासा] * [https://jansampark.cg.gov.in/Website/Website_ApprovedList.aspx छत्तीसगढ़ जनसंपर्क संचालनालय की वेबसाइट सूची] == संदर्भ == <references /> eyo1lhxmsdikz9di4ledtzzz37wwejq सदस्य:Suzukitoyoki 2 1620316 6631866 2026-10-22T03:29:21Z Syunsyunminmin 702870 Syunsyunminmin ने पृष्ठ [[सदस्य:Suzukitoyoki]] को [[सदस्य:トヨキン]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Suzukitoyoki|Suzukitoyoki]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/トヨキン|トヨキン]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6631866 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य:トヨキン]] qz35e98rjep29qb05z1bf7snbrejgyj सदस्य वार्ता:Suzukitoyoki 3 1620317 6631868 2026-10-22T03:29:21Z Syunsyunminmin 702870 Syunsyunminmin ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Suzukitoyoki]] को [[सदस्य वार्ता:トヨキン]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Suzukitoyoki|Suzukitoyoki]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/トヨキン|トヨキン]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6631868 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:トヨキン]] hzop2tfg0gesvv03j0rovrk3iwd60he सदस्य वार्ता:135.23.194.61 3 1620318 6631875 2026-10-22T04:13:26Z अमर तिवारी 932885 /* */ 6631875 wikitext text/x-wiki == [[:तारनेह जावनबख्त|तारनेह जावनबख्त]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:तारनेह जावनबख्त|तारनेह जावनबख्त]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:13, 22 अक्टूबर 2026 (UTC) nca9r3tbxv1rqtahk4n3wrgd50guo0m ई-मुद्रा 0 1620319 6631883 2026-10-22T04:22:43Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1381391786|EMudhra]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6631883 wikitext text/x-wiki {{Infobox company|name=ई-मुद्रा लिमिटेड|logo=Logo of eMudhra (2026).svg|type=[[सार्वजनिक कम्पनी|सार्वजनिक]]|industry=[[प्रमाणपत्र प्राधिकरण]]|founded=२००८ ईस्वी|traded_as={{NSE|EMUDHRA}}|hq_location=[[बेंगलूरु]], [[कर्नाटक]], {{IND}}|website={{URL|https://emudhra.com/}}|key_people={{Unbulleted list|वेंकटरामन श्रीनिवासन (संस्थापक)<ref>{{cite web |title=Leadership Team at eMudhra - Meet Our Executives - India |url=https://emudhra.com/en-in/leadership |website=emudhra.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521020044/https://emudhra.com/en-in/leadership |archive-date=May 21, 2026 |url-status=live }}</ref>}}}} [[File:Logo_of_emSign_(2026).svg|अंगूठाकार|एमसाइन का प्रतीक चिह्न, जो प्रमाणपत्रों हेतु प्रयुक्त ब्राण्ड नाम है]] '''ई-मुद्रा लिमिटेड''' ({{Langx|en|eMudhra Limited|italic=no}}) [[२००८]] में स्थापित एक भारतीय प्रमाणपत्र प्राधिकरण है। २०२६ तक, कम्पनी ने छः करोड़ से अधिक अंकीय प्रमाणपत्र जारी किए हैं।<ref name="register">{{Cite web|url=https://www.theregister.com/security/2026/10/20/indian-certification-authority-emudhras-private-keys-compromised-one-of-them-was-the-number-4/5304312|title=Indian certification authority eMudhra’s private keys compromised – one of them was the number ‘4’|last=Sharwood|first=Simon|date=October 20, 2026|website=theregister|language=en-US|access-date=October 21, 2026}}</ref> अक्तूबर २०२६ में, इसके आठ मध्यवर्ती प्रमाणपत्रों की निजी कुंजियाँ अत्यन्त दुर्बल पाई गईं, जिसके कारण विचरक विक्रेताओं ने उन प्रमाणपत्रों को अवरुद्ध कर दिया। == इतिहास. == २०२६ में, ई-मुद्रा ने लंकासाइन के साथ साझेदारी आरम्भ की।<ref>{{Cite web|url=https://island.lk/emudhra-and-lankasign-announce-strategic-partnership-to-make-digital-signing-seamless/|title=eMudhra and LankaSign announce strategic partnership to make digital signing seamless|date=January 2, 2026|website=[[The Island (Sri Lanka)|The Island]]}}</ref> === २०२६ मध्यवर्ती प्रमाणपत्र संकट === १७ अक्तूबर २०२६ को, विचरक मूल कार्यक्रमों को एक विवरण प्राप्त हुआ कि ई-मुद्रा के आठ मध्यवर्ती प्रमाणपत्रों की निजी कुंजियाँ संकटापन्न हो गई थीं।<ref name="moz-blog">{{cite web|url=https://blog.mozilla.org/security/2026/10/20/protecting-firefox-users-following-the-compromise-of-emudhra-intermediate-certificates/|title=Protecting Firefox users following the compromise of eMudhra intermediate certificates|author=Firefox Security Team|date=October 20, 2026|publisher=Mozilla Security Blog}}</ref><ref name="ars">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref> निजी कुंजियाँ ४, ५६, ६६, ११५, १५५, १५६, २३०, और २३७ थीं।<ref name="ars2">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref> एक पी-३८४ दीर्घवृत्तीय-वक्र निजी कुंजी में सामान्यतः लगभग ३८४ बिट एन्ट्रॉपी होती है, किन्तु इन कुंजियों में ३ से ८ बिट के मध्य थी।<ref name="ars3">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref> सुरक्षा अनुसंधाता स्कॉट हेल्म ने कहा कि उन्होंने प्रमाणपत्रों की सार्वजनिक कुंजियों से कई कुंजियाँ एक सेकण्ड से भी कम समय में पुनःप्राप्त कर ली थीं।<ref name="register2">{{Cite web|url=https://www.theregister.com/security/2026/10/20/indian-certification-authority-emudhras-private-keys-compromised-one-of-them-was-the-number-4/5304312|title=Indian certification authority eMudhra’s private keys compromised – one of them was the number ‘4’|last=Sharwood|first=Simon|date=October 20, 2026|website=theregister|language=en-US|access-date=October 21, 2026}}</ref> यतः कुंजियाँ सार्वजनिक प्रमाणपत्रों से पुनःप्राप्त की जा सकती थीं, अतः कोई भी उनका उपयोग किसी भी ऐसे [[जालस्थल]] के लिए प्रमाणपत्र जारी करने हेतु कर सकता था जिस पर विचरक विश्वास करते।<ref name="ars4">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref> २० अक्तूबर २०२६ तक, दुर्बल कुंजियों का कारण निर्धारित नहीं हुआ था।<ref name="register3">{{Cite web|url=https://www.theregister.com/security/2026/10/20/indian-certification-authority-emudhras-private-keys-compromised-one-of-them-was-the-number-4/5304312|title=Indian certification authority eMudhra’s private keys compromised – one of them was the number ‘4’|last=Sharwood|first=Simon|date=October 20, 2026|website=theregister|language=en-US|access-date=October 21, 2026}}</ref> [[गूगल क्रोम]] और [[फ़ायरफ़ॉक्स]] ने विवरण के कुछ ही घण्टों के भीतर प्रमाणपत्रों को अवरुद्ध कर दिया। [[एप्पल इंक॰|एप्पल]] ने १९ अक्तूबर को और [[माइक्रोसॉफ़्ट]] ने २० अक्तूबर को इसका अनुसरण किया।<ref name="moz-blog2">{{cite web|url=https://blog.mozilla.org/security/2026/10/20/protecting-firefox-users-following-the-compromise-of-emudhra-intermediate-certificates/|title=Protecting Firefox users following the compromise of eMudhra intermediate certificates|author=Firefox Security Team|date=October 20, 2026|publisher=Mozilla Security Blog}}</ref> ई-मुद्रा ने आठों प्रमाणपत्र निरस्त कर दिए। २० अक्तूबर को, [[मोज़िला]] ने उन्हें जारी करने वाले मूल प्रमाणपत्र, एमसाइन ईसीसी मूल सीए – जी३, को एनएसएस से हटा दिया, और २१ अक्तूबर को, गूगल ने कथन दिया कि क्रोम भी २७ अक्तूबर की प्रातः तक उस मूल प्रमाणपत्र को अपने क्रोम मूल भण्डार से हटा देगा।<ref>{{Cite web|url=https://blog.google/security/protecting-chrome-and-android-users-from-compromised-emudhra-intermediate-ca-certificates/|title=Protecting Chrome and Android Users from Compromised eMudhra Intermediate CA Certificates|date=October 20, 2026|website=Google|language=en-us|access-date=October 21, 2026}}</ref><ref name="moz-blog3">{{cite web|url=https://blog.mozilla.org/security/2026/10/20/protecting-firefox-users-following-the-compromise-of-emudhra-intermediate-certificates/|title=Protecting Firefox users following the compromise of eMudhra intermediate certificates|author=Firefox Security Team|date=October 20, 2026|publisher=Mozilla Security Blog}}</ref> परिष्करण में दीर्घ समय लगने की अपेक्षा है, क्योंकि अनेक [[लिनक्स]] वितरण, अन्तःस्थापित उपकरण, और अनुप्रयोग अपनी स्वयं की मूल प्रमाणपत्र प्रतियाँ सहित वितरित होते हैं।<ref name="ars5">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.itmedia.co.jp/news/article/2610/21/2000002444/|date=October 21, 2026|website=ITmedia NEWS|language=ja|script-title=ja:認証局eMudhraの中間証明書、秘密鍵が「数ミリ秒」で復元可能な脆弱性 大手各社が緊急遮断|access-date=October 21, 2026}}</ref> २१ अक्तूबर को, ई-मुद्रा ने घटना के सम्बन्ध में एक सार्वजनिक वक्तव्य जारी किया।<ref>{{Cite web|url=https://emudhra.com/en/post/certificate-security-incident#update-3|title=eMudhra Statement on Recent Certificate Security Incident|date=2026-10-20|website=emudhra.com|language=en-US|access-date=2026-10-22}}</ref> अनेक भारतीय शासकीय जालस्थलों ने प्रमाणपत्रों हेतु ई-मुद्रा का उपयोग किया, जिनमें [[आधार कार्ड|आधार जारीकर्ता यूआईडीएआई]] और उसका आयकर द्वार सम्मिलित है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sci-tech/technology/eight-web-security-keys-of-firm-used-by-govt-and-psus-leaked/article71606342.ece|title=Eight web security keys of eMudhra firm used by Govt. and PSUs leaked|date=2026-10-21|work=The Hindu|access-date=2026-10-22|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ई-मुद्रा प्रमाणपत्रों के निरस्तीकरण से अनेक जालस्थल अगम्य हो गए, जिनमें एफ़एसएसएआई ([[भारतीय खाद्य संरक्षा एवं मानक प्राधिकरण]]) और केरल के उच्च शिक्षा विभाग जैसे शासकीय जालस्थल सम्मिलित हैं।<ref>{{Cite web|url=https://sflc.in/sflc-ins-statement-on-emudhra-private-key-vulnerability/|title=SFLC.in’s Statement on eMudhra Private Key vulnerability|last=pranay|date=2026-10-21|language=en-US|access-date=2026-10-22}}</ref> == सम्बन्धित विषय == * {{अंतरभाषा कड़ी|डिजिनोटार|en|DigiNotar}} == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाह्य कड़ियाँ == * {{Official website|https://emudhra.com|name=आधिकारिक जालस्थल}} [[श्रेणी:जालस्थल]] [[श्रेणी:कम्पनी वित्त]] [[श्रेणी:भारतीय कम्पनी]] ce0gv4xkl6meh7m4dd5wljvymc8jzna 6631884 6631883 2026-10-22T04:23:43Z स्वर्ण 883468 /* इतिहास. */ 6631884 wikitext text/x-wiki {{Infobox company|name=ई-मुद्रा लिमिटेड|logo=Logo of eMudhra (2026).svg|type=[[सार्वजनिक कम्पनी|सार्वजनिक]]|industry=[[प्रमाणपत्र प्राधिकरण]]|founded=२००८ ईस्वी|traded_as={{NSE|EMUDHRA}}|hq_location=[[बेंगलूरु]], [[कर्नाटक]], {{IND}}|website={{URL|https://emudhra.com/}}|key_people={{Unbulleted list|वेंकटरामन श्रीनिवासन (संस्थापक)<ref>{{cite web |title=Leadership Team at eMudhra - Meet Our Executives - India |url=https://emudhra.com/en-in/leadership |website=emudhra.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521020044/https://emudhra.com/en-in/leadership |archive-date=May 21, 2026 |url-status=live }}</ref>}}}} [[File:Logo_of_emSign_(2026).svg|अंगूठाकार|एमसाइन का प्रतीक चिह्न, जो प्रमाणपत्रों हेतु प्रयुक्त ब्राण्ड नाम है]] '''ई-मुद्रा लिमिटेड''' ({{Langx|en|eMudhra Limited|italic=no}}) [[२००८]] में स्थापित एक भारतीय प्रमाणपत्र प्राधिकरण है। २०२६ तक, कम्पनी ने छः करोड़ से अधिक अंकीय प्रमाणपत्र जारी किए हैं।<ref name="register">{{Cite web|url=https://www.theregister.com/security/2026/10/20/indian-certification-authority-emudhras-private-keys-compromised-one-of-them-was-the-number-4/5304312|title=Indian certification authority eMudhra’s private keys compromised – one of them was the number ‘4’|last=Sharwood|first=Simon|date=October 20, 2026|website=theregister|language=en-US|access-date=October 21, 2026}}</ref> अक्तूबर २०२६ में, इसके आठ मध्यवर्ती प्रमाणपत्रों की निजी कुंजियाँ अत्यन्त दुर्बल पाई गईं, जिसके कारण विचरक विक्रेताओं ने उन प्रमाणपत्रों को अवरुद्ध कर दिया। == इतिहास == २०२६ में, ई-मुद्रा ने लंकासाइन के साथ साझेदारी आरम्भ की।<ref>{{Cite web|url=https://island.lk/emudhra-and-lankasign-announce-strategic-partnership-to-make-digital-signing-seamless/|title=eMudhra and LankaSign announce strategic partnership to make digital signing seamless|date=January 2, 2026|website=[[The Island (Sri Lanka)|The Island]]}}</ref> === २०२६ मध्यवर्ती प्रमाणपत्र संकट === १७ अक्तूबर २०२६ को, विचरक मूल कार्यक्रमों को एक विवरण प्राप्त हुआ कि ई-मुद्रा के आठ मध्यवर्ती प्रमाणपत्रों की निजी कुंजियाँ संकटापन्न हो गई थीं।<ref name="moz-blog">{{cite web|url=https://blog.mozilla.org/security/2026/10/20/protecting-firefox-users-following-the-compromise-of-emudhra-intermediate-certificates/|title=Protecting Firefox users following the compromise of eMudhra intermediate certificates|author=Firefox Security Team|date=October 20, 2026|publisher=Mozilla Security Blog}}</ref><ref name="ars">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref> निजी कुंजियाँ ४, ५६, ६६, ११५, १५५, १५६, २३०, और २३७ थीं।<ref name="ars2">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref> एक पी-३८४ दीर्घवृत्तीय-वक्र निजी कुंजी में सामान्यतः लगभग ३८४ बिट एन्ट्रॉपी होती है, किन्तु इन कुंजियों में ३ से ८ बिट के मध्य थी।<ref name="ars3">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref> सुरक्षा अनुसंधाता स्कॉट हेल्म ने कहा कि उन्होंने प्रमाणपत्रों की सार्वजनिक कुंजियों से कई कुंजियाँ एक सेकण्ड से भी कम समय में पुनःप्राप्त कर ली थीं।<ref name="register2">{{Cite web|url=https://www.theregister.com/security/2026/10/20/indian-certification-authority-emudhras-private-keys-compromised-one-of-them-was-the-number-4/5304312|title=Indian certification authority eMudhra’s private keys compromised – one of them was the number ‘4’|last=Sharwood|first=Simon|date=October 20, 2026|website=theregister|language=en-US|access-date=October 21, 2026}}</ref> यतः कुंजियाँ सार्वजनिक प्रमाणपत्रों से पुनःप्राप्त की जा सकती थीं, अतः कोई भी उनका उपयोग किसी भी ऐसे [[जालस्थल]] के लिए प्रमाणपत्र जारी करने हेतु कर सकता था जिस पर विचरक विश्वास करते।<ref name="ars4">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref> २० अक्तूबर २०२६ तक, दुर्बल कुंजियों का कारण निर्धारित नहीं हुआ था।<ref name="register3">{{Cite web|url=https://www.theregister.com/security/2026/10/20/indian-certification-authority-emudhras-private-keys-compromised-one-of-them-was-the-number-4/5304312|title=Indian certification authority eMudhra’s private keys compromised – one of them was the number ‘4’|last=Sharwood|first=Simon|date=October 20, 2026|website=theregister|language=en-US|access-date=October 21, 2026}}</ref> [[गूगल क्रोम]] और [[फ़ायरफ़ॉक्स]] ने विवरण के कुछ ही घण्टों के भीतर प्रमाणपत्रों को अवरुद्ध कर दिया। [[एप्पल इंक॰|एप्पल]] ने १९ अक्तूबर को और [[माइक्रोसॉफ़्ट]] ने २० अक्तूबर को इसका अनुसरण किया।<ref name="moz-blog2">{{cite web|url=https://blog.mozilla.org/security/2026/10/20/protecting-firefox-users-following-the-compromise-of-emudhra-intermediate-certificates/|title=Protecting Firefox users following the compromise of eMudhra intermediate certificates|author=Firefox Security Team|date=October 20, 2026|publisher=Mozilla Security Blog}}</ref> ई-मुद्रा ने आठों प्रमाणपत्र निरस्त कर दिए। २० अक्तूबर को, [[मोज़िला]] ने उन्हें जारी करने वाले मूल प्रमाणपत्र, एमसाइन ईसीसी मूल सीए – जी३, को एनएसएस से हटा दिया, और २१ अक्तूबर को, गूगल ने कथन दिया कि क्रोम भी २७ अक्तूबर की प्रातः तक उस मूल प्रमाणपत्र को अपने क्रोम मूल भण्डार से हटा देगा।<ref>{{Cite web|url=https://blog.google/security/protecting-chrome-and-android-users-from-compromised-emudhra-intermediate-ca-certificates/|title=Protecting Chrome and Android Users from Compromised eMudhra Intermediate CA Certificates|date=October 20, 2026|website=Google|language=en-us|access-date=October 21, 2026}}</ref><ref name="moz-blog3">{{cite web|url=https://blog.mozilla.org/security/2026/10/20/protecting-firefox-users-following-the-compromise-of-emudhra-intermediate-certificates/|title=Protecting Firefox users following the compromise of eMudhra intermediate certificates|author=Firefox Security Team|date=October 20, 2026|publisher=Mozilla Security Blog}}</ref> परिष्करण में दीर्घ समय लगने की अपेक्षा है, क्योंकि अनेक [[लिनक्स]] वितरण, अन्तःस्थापित उपकरण, और अनुप्रयोग अपनी स्वयं की मूल प्रमाणपत्र प्रतियाँ सहित वितरित होते हैं।<ref name="ars5">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.itmedia.co.jp/news/article/2610/21/2000002444/|date=October 21, 2026|website=ITmedia NEWS|language=ja|script-title=ja:認証局eMudhraの中間証明書、秘密鍵が「数ミリ秒」で復元可能な脆弱性 大手各社が緊急遮断|access-date=October 21, 2026}}</ref> २१ अक्तूबर को, ई-मुद्रा ने घटना के सम्बन्ध में एक सार्वजनिक वक्तव्य जारी किया।<ref>{{Cite web|url=https://emudhra.com/en/post/certificate-security-incident#update-3|title=eMudhra Statement on Recent Certificate Security Incident|date=2026-10-20|website=emudhra.com|language=en-US|access-date=2026-10-22}}</ref> अनेक भारतीय शासकीय जालस्थलों ने प्रमाणपत्रों हेतु ई-मुद्रा का उपयोग किया, जिनमें [[आधार कार्ड|आधार जारीकर्ता यूआईडीएआई]] और उसका आयकर द्वार सम्मिलित है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sci-tech/technology/eight-web-security-keys-of-firm-used-by-govt-and-psus-leaked/article71606342.ece|title=Eight web security keys of eMudhra firm used by Govt. and PSUs leaked|date=2026-10-21|work=The Hindu|access-date=2026-10-22|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ई-मुद्रा प्रमाणपत्रों के निरस्तीकरण से अनेक जालस्थल अगम्य हो गए, जिनमें एफ़एसएसएआई ([[भारतीय खाद्य संरक्षा एवं मानक प्राधिकरण]]) और केरल के उच्च शिक्षा विभाग जैसे शासकीय जालस्थल सम्मिलित हैं।<ref>{{Cite web|url=https://sflc.in/sflc-ins-statement-on-emudhra-private-key-vulnerability/|title=SFLC.in’s Statement on eMudhra Private Key vulnerability|last=pranay|date=2026-10-21|language=en-US|access-date=2026-10-22}}</ref> == सम्बन्धित विषय == * {{अंतरभाषा कड़ी|डिजिनोटार|en|DigiNotar}} == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाह्य कड़ियाँ == * {{Official website|https://emudhra.com|name=आधिकारिक जालस्थल}} [[श्रेणी:जालस्थल]] [[श्रेणी:कम्पनी वित्त]] [[श्रेणी:भारतीय कम्पनी]] 38p4uq0mochqzaquoyj6kk1vu8x97em 6631893 6631884 2026-10-22T04:59:00Z विक्रम प्रताप 911487 रखरखाव साँचा: [[:en:WP:DUPREF|द्विरुक्त सन्दर्भ]] चिह्नित किए गए ([[सदस्य:विक्रम प्रताप/DuplicateReferences.js|DuplicateReferences]]) 6631893 wikitext text/x-wiki {{Infobox company|name=ई-मुद्रा लिमिटेड|logo=Logo of eMudhra (2026).svg|type=[[सार्वजनिक कम्पनी|सार्वजनिक]]|industry=[[प्रमाणपत्र प्राधिकरण]]|founded=२००८ ईस्वी|traded_as={{NSE|EMUDHRA}}|hq_location=[[बेंगलूरु]], [[कर्नाटक]], {{IND}}|website={{URL|https://emudhra.com/}}|key_people={{Unbulleted list|वेंकटरामन श्रीनिवासन (संस्थापक)<ref>{{cite web |title=Leadership Team at eMudhra - Meet Our Executives - India |url=https://emudhra.com/en-in/leadership |website=emudhra.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521020044/https://emudhra.com/en-in/leadership |archive-date=May 21, 2026 |url-status=live }}</ref>}}}} [[File:Logo_of_emSign_(2026).svg|अंगूठाकार|एमसाइन का प्रतीक चिह्न, जो प्रमाणपत्रों हेतु प्रयुक्त ब्राण्ड नाम है]] '''ई-मुद्रा लिमिटेड''' ({{Langx|en|eMudhra Limited|italic=no}}) [[२००८]] में स्थापित एक भारतीय प्रमाणपत्र प्राधिकरण है। २०२६ तक, कम्पनी ने छः करोड़ से अधिक अंकीय प्रमाणपत्र जारी किए हैं।<ref name="register">{{Cite web|url=https://www.theregister.com/security/2026/10/20/indian-certification-authority-emudhras-private-keys-compromised-one-of-them-was-the-number-4/5304312|title=Indian certification authority eMudhra’s private keys compromised – one of them was the number ‘4’|last=Sharwood|first=Simon|date=October 20, 2026|website=theregister|language=en-US|access-date=October 21, 2026}}</ref> अक्तूबर २०२६ में, इसके आठ मध्यवर्ती प्रमाणपत्रों की निजी कुंजियाँ अत्यन्त दुर्बल पाई गईं, जिसके कारण विचरक विक्रेताओं ने उन प्रमाणपत्रों को अवरुद्ध कर दिया। == इतिहास == २०२६ में, ई-मुद्रा ने लंकासाइन के साथ साझेदारी आरम्भ की।<ref>{{Cite web|url=https://island.lk/emudhra-and-lankasign-announce-strategic-partnership-to-make-digital-signing-seamless/|title=eMudhra and LankaSign announce strategic partnership to make digital signing seamless|date=January 2, 2026|website=[[The Island (Sri Lanka)|The Island]]}}</ref> === २०२६ मध्यवर्ती प्रमाणपत्र संकट === १७ अक्तूबर २०२६ को, विचरक मूल कार्यक्रमों को एक विवरण प्राप्त हुआ कि ई-मुद्रा के आठ मध्यवर्ती प्रमाणपत्रों की निजी कुंजियाँ संकटापन्न हो गई थीं।<ref name="moz-blog">{{cite web|url=https://blog.mozilla.org/security/2026/10/20/protecting-firefox-users-following-the-compromise-of-emudhra-intermediate-certificates/|title=Protecting Firefox users following the compromise of eMudhra intermediate certificates|author=Firefox Security Team|date=October 20, 2026|publisher=Mozilla Security Blog}}</ref><ref name="ars">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref> निजी कुंजियाँ ४, ५६, ६६, ११५, १५५, १५६, २३०, और २३७ थीं।<ref name="ars2">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref> एक पी-३८४ दीर्घवृत्तीय-वक्र निजी कुंजी में सामान्यतः लगभग ३८४ बिट एन्ट्रॉपी होती है, किन्तु इन कुंजियों में ३ से ८ बिट के मध्य थी।<ref name="ars3">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref> सुरक्षा अनुसंधाता स्कॉट हेल्म ने कहा कि उन्होंने प्रमाणपत्रों की सार्वजनिक कुंजियों से कई कुंजियाँ एक सेकण्ड से भी कम समय में पुनःप्राप्त कर ली थीं।<ref name="register2">{{Cite web|url=https://www.theregister.com/security/2026/10/20/indian-certification-authority-emudhras-private-keys-compromised-one-of-them-was-the-number-4/5304312|title=Indian certification authority eMudhra’s private keys compromised – one of them was the number ‘4’|last=Sharwood|first=Simon|date=October 20, 2026|website=theregister|language=en-US|access-date=October 21, 2026}}</ref> यतः कुंजियाँ सार्वजनिक प्रमाणपत्रों से पुनःप्राप्त की जा सकती थीं, अतः कोई भी उनका उपयोग किसी भी ऐसे [[जालस्थल]] के लिए प्रमाणपत्र जारी करने हेतु कर सकता था जिस पर विचरक विश्वास करते।<ref name="ars4">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref> २० अक्तूबर २०२६ तक, दुर्बल कुंजियों का कारण निर्धारित नहीं हुआ था।<ref name="register3">{{Cite web|url=https://www.theregister.com/security/2026/10/20/indian-certification-authority-emudhras-private-keys-compromised-one-of-them-was-the-number-4/5304312|title=Indian certification authority eMudhra’s private keys compromised – one of them was the number ‘4’|last=Sharwood|first=Simon|date=October 20, 2026|website=theregister|language=en-US|access-date=October 21, 2026}}</ref> [[गूगल क्रोम]] और [[फ़ायरफ़ॉक्स]] ने विवरण के कुछ ही घण्टों के भीतर प्रमाणपत्रों को अवरुद्ध कर दिया। [[एप्पल इंक॰|एप्पल]] ने १९ अक्तूबर को और [[माइक्रोसॉफ़्ट]] ने २० अक्तूबर को इसका अनुसरण किया।<ref name="moz-blog2">{{cite web|url=https://blog.mozilla.org/security/2026/10/20/protecting-firefox-users-following-the-compromise-of-emudhra-intermediate-certificates/|title=Protecting Firefox users following the compromise of eMudhra intermediate certificates|author=Firefox Security Team|date=October 20, 2026|publisher=Mozilla Security Blog}}</ref> ई-मुद्रा ने आठों प्रमाणपत्र निरस्त कर दिए। २० अक्तूबर को, [[मोज़िला]] ने उन्हें जारी करने वाले मूल प्रमाणपत्र, एमसाइन ईसीसी मूल सीए – जी३, को एनएसएस से हटा दिया, और २१ अक्तूबर को, गूगल ने कथन दिया कि क्रोम भी २७ अक्तूबर की प्रातः तक उस मूल प्रमाणपत्र को अपने क्रोम मूल भण्डार से हटा देगा।<ref>{{Cite web|url=https://blog.google/security/protecting-chrome-and-android-users-from-compromised-emudhra-intermediate-ca-certificates/|title=Protecting Chrome and Android Users from Compromised eMudhra Intermediate CA Certificates|date=October 20, 2026|website=Google|language=en-us|access-date=October 21, 2026}}</ref><ref name="moz-blog3">{{cite web|url=https://blog.mozilla.org/security/2026/10/20/protecting-firefox-users-following-the-compromise-of-emudhra-intermediate-certificates/|title=Protecting Firefox users following the compromise of eMudhra intermediate certificates|author=Firefox Security Team|date=October 20, 2026|publisher=Mozilla Security Blog}}</ref> परिष्करण में दीर्घ समय लगने की अपेक्षा है, क्योंकि अनेक [[लिनक्स]] वितरण, अन्तःस्थापित उपकरण, और अनुप्रयोग अपनी स्वयं की मूल प्रमाणपत्र प्रतियाँ सहित वितरित होते हैं।<ref name="ars5">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|title=The Internet goes on high alert after discovery of 8 compromised TLS certs|last=Goodin|first=Dan|date=October 20, 2026|website=Ars Technica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261020201338/https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/|archive-date=October 20, 2026|access-date=October 20, 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.itmedia.co.jp/news/article/2610/21/2000002444/|date=October 21, 2026|website=ITmedia NEWS|language=ja|script-title=ja:認証局eMudhraの中間証明書、秘密鍵が「数ミリ秒」で復元可能な脆弱性 大手各社が緊急遮断|access-date=October 21, 2026}}</ref> २१ अक्तूबर को, ई-मुद्रा ने घटना के सम्बन्ध में एक सार्वजनिक वक्तव्य जारी किया।<ref>{{Cite web|url=https://emudhra.com/en/post/certificate-security-incident#update-3|title=eMudhra Statement on Recent Certificate Security Incident|date=2026-10-20|website=emudhra.com|language=en-US|access-date=2026-10-22}}</ref> अनेक भारतीय शासकीय जालस्थलों ने प्रमाणपत्रों हेतु ई-मुद्रा का उपयोग किया, जिनमें [[आधार कार्ड|आधार जारीकर्ता यूआईडीएआई]] और उसका आयकर द्वार सम्मिलित है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sci-tech/technology/eight-web-security-keys-of-firm-used-by-govt-and-psus-leaked/article71606342.ece|title=Eight web security keys of eMudhra firm used by Govt. and PSUs leaked|date=2026-10-21|work=The Hindu|access-date=2026-10-22|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ई-मुद्रा प्रमाणपत्रों के निरस्तीकरण से अनेक जालस्थल अगम्य हो गए, जिनमें एफ़एसएसएआई ([[भारतीय खाद्य संरक्षा एवं मानक प्राधिकरण]]) और केरल के उच्च शिक्षा विभाग जैसे शासकीय जालस्थल सम्मिलित हैं।<ref>{{Cite web|url=https://sflc.in/sflc-ins-statement-on-emudhra-private-key-vulnerability/|title=SFLC.in’s Statement on eMudhra Private Key vulnerability|last=pranay|date=2026-10-21|language=en-US|access-date=2026-10-22}}</ref> == सम्बन्धित विषय == * {{अंतरभाषा कड़ी|डिजिनोटार|en|DigiNotar}} == सन्दर्भ == {{Duplicated citations|reason=DuplicateReferences उपकरण द्वारा चिह्नित: * https://www.theregister.com/security/2026/10/20/indian-certification-authority-emudhras-private-keys-compromised-one-of-them-was-the-number-4/5304312 (सन्दर्भ क्रमांक: 2, 8, 10) * https://blog.mozilla.org/security/2026/10/20/protecting-firefox-users-following-the-compromise-of-emudhra-intermediate-certificates/ (सन्दर्भ क्रमांक: 4, 11, 13) * https://arstechnica.com/security/2026/10/the-internet-goes-on-high-alert-after-discovery-of-8-compromised-tls-certs/ (सन्दर्भ क्रमांक: 5, 6, 7, 9, 14) |date=अक्टूबर 2026}} {{Reflist}} == बाह्य कड़ियाँ == * {{Official website|https://emudhra.com|name=आधिकारिक जालस्थल}} [[श्रेणी:जालस्थल]] [[श्रेणी:कम्पनी वित्त]] [[श्रेणी:भारतीय कम्पनी]] ph877lzwyz7iz84vi74tgm0c8s3aif1 स्तनमैथुन 0 1620320 6631902 2026-10-22T05:26:27Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1378111071|Mammary intercourse]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6631902 wikitext text/x-wiki [[File:Wiki-mam-intcs.png|अंगूठाकार|सीडफ़ीडर द्वारा निर्मित एक चित्रण, जिसमें स्त्री शयन-स्थिति में है और पुरुष स्खलन कर रहा है।]] '''स्तनमैथुन''' एक [[मानव कामुक क्रिया|यौनकर्म]] है, जिसे [[संभोग पूर्व क्रीड़ा|पूर्वरति]] अथवा [[गैर-प्रवेशी यौन क्रिया|अप्रवेशी यौनकर्म]] के रूप में किया जाता है; इसमें [[स्त्री]] के [[स्तन|स्तनों]] द्वारा [[पुरुष]] के [[शिश्न|लिंग]] का तथा विपरीत क्रम में पुरुष के लिंग द्वारा स्त्री के स्तनों का उत्तेजन सम्मिलित होता है।<ref name="Alex Comfort 1972 p. 67-9">Alex Comfort, ''The Joy of Sex'' (1972) p. 67-9</ref> इसमें लिंग को स्त्री के स्तनों के मध्य रखकर ऊपर-नीचे गति की जाती है, जिससे [[यौन प्रवेश]] का अनुकरण तथा कामसुख की उत्पत्ति होती है। == अभ्यास == [[File:Thomas_Rowlandson_-_The_Larking_Cull_(cropped).jpg|अंगूठाकार|स्तनमैथुन का चित्र, लगभग १८०० ईस्वी।]] स्तनमैथुन में पुरुष स्त्री के उदर अथवा वक्ष पर घुटनों के बल अथवा बैठकर रहता है, अपने उत्तेजित लिंग को उसके [[वक्ष विभाजन|स्तन-विभाजन]] पर रखता है, और स्तनों को लिंग-दंड के चारों ओर दबाकर रगड़ता अथवा आघात करता है; यह दबाव स्त्री अथवा पुरुष में से कोई भी उत्पन्न कर सकता है, जिससे [[हस्तमैथुन]] के समान कठोरता तथा प्रवेशी यौनकर्म का अनुकरण होता है।<ref name="Alex Comfort 1972 p. 67-92">Alex Comfort, ''The Joy of Sex'' (1972) p. 67-9</ref> स्तनों के मध्य अथवा लिंग पर [[स्नेहक]] अथवा [[लाला]] का प्रयोग किया जा सकता है। वैकल्पिक रूप से, स्त्री अपने स्तनों को लिंग के चारों ओर कसकर दबाकर उन्हें आगे-पीछे गति कर सकती है। अन्य स्थितियों में पुरुष खड़ा रहता है और स्त्री घुटनों के बल रहती है, अथवा पुरुष पीठ के बल लेटा रहता है और स्त्री उसके ऊपर रहती है। कतिपय स्थितियों में स्तनमैथुन को मुखमैथुन के साथ संयुक्त किया जा सकता है। स्तनमैथुन आमने-सामने अथवा शिर-से-पाद की दिशा में किया जा सकता है। यद्यपि स्तनमैथुन मुख्यतः स्वाभाविक रूप से विशाल स्तनों वाली स्त्रियों के लिए उपयुक्त है, तथापि पुस्तक ''The Joy of Sex'' ("रतिसुख") ने सुझाव दिया कि लघु स्तनों वाली स्त्रियाँ ऊपर रहें।<ref>Alex Comfort, ''The Joy of Sex'' (1972) p. 69</ref> लघु स्तन सामान्यतः विशाल स्तनों की तुलना में अधिक संवेदनशील होते हैं।<ref name="levin">{{cite journal|last=Levin|first=Roy J.|date=May 2006|title=The breast/nipple/areola complex and human sexuality|journal=Sexual & Relationship Therapy|volume=21|issue=2|pages=237–249|doi=10.1080/14681990600674674|s2cid=219696836}}</ref> स्तनमैथुन के समय स्त्री को सामान्यतः प्रत्यक्ष यौन उत्तेजन नहीं प्राप्त होता, केवल अपने साथी को यौन प्रवेश के बिना चरमसुख तक पहुँचाने से उत्पन्न कामोत्तेजक उत्तेजना के अतिरिक्त; तथापि अलेक्स कम्फर्ट ने कहा है कि स्तनमैथुन संवेदनशील स्तनों वाली स्त्रियों में चरमसुख उत्पन्न कर सकता है (जिसे मार्गो आनंद स्तन के स्थानिक चरमसुख कहती हैं), और यह १९०३ के “पारादिस शार्नेल” में विस्तृत रूप से वर्णित प्रवेशी यौनक्रियाओं के नव विकल्प-व्यायामों में एक था। स्तनमैथुन के समय पुरुष स्त्री पर अंगुलि-उत्तेजन कर सकता है।<ref>Alex Comfort, ''The Joy of Sex'' (1972) pp. 69, 175 and 176</ref><ref>Margo Ananad, ''The Art of Sexual Ecstasy'' (1990) p. 309</ref> यतः स्तनमैथुन अप्रवेशी यौनकर्म है, अतः श्लेष्मिक झिल्लियों तथा पूर्वस्खलन अथवा वीर्य के प्रत्यक्ष संपर्क को आवश्यक बनाने वाले यौनसंचारी संक्रमण के संचरण का जोखिम अत्यधिक न्यून हो जाता है। मानव प्रतिरक्षाहीनता विषाणु उन संक्रमणों में सम्मिलित है जिनके लिए ऐसा प्रत्यक्ष संपर्क आवश्यक होता है, अतः स्तनमैथुन के माध्यम से उसका संचरण अत्यंत असंभव है।<ref>{{cite journal|last=Kelly|first=Jeffrey A.|date=October 1995|title=Advances in HIV/AIDS education and prevention|journal=Family Relations|volume=44|issue=4|pages=345–352|doi=10.2307/584989|issn=0197-6664|jstor=584989}}</ref> न्यूज़ीलैंड की यौनकर्मियों की निरोध-प्रयोग-आदतों के एक अध्ययन में कहा गया कि वे निरोध धारण करने से इनकार करने वाले ग्राहकों को योनि-मैथुन के लिए विविध सुरक्षित-यौन विकल्प प्रदान करती थीं। एक यौनकर्मी ने कहा कि स्तनमैथुन ऐसा ही एक विकल्प था; विशाल स्तनों वाली स्त्री द्वारा किया गया स्तनमैथुन ग्राहक को प्रवेशी योनि-मैथुन के समान अनुभूत होता था।<ref name="davis">Woods, 1996, in Davis, pages 125–127</ref> स्तनमैथुन के लोकप्रिय चित्रण, कम से कम प्रचार में, कामोत्तेजक वर्णित किए गए हैं, और यह अश्लीलचित्रण में सामान्य अभ्यास है।<ref>{{cite journal|last1=O'Barr|first1=W. M.|year=2011|title=Sex and Advertising|journal=Advertising & Society Review|volume=12|issue=2|page=2|doi=10.1353/asr.2011.0019|s2cid=154834026|doi-access=free}}</ref> स्तनमैथुन को कभी-कभी विकृति माना गया है।<ref>Clifford Allen, ''A Textbook of Psychosexual Disorders'' (1969) p. 200</ref> तथापि, [[सिग्मंड फ्रायड|सिग्मंड फ़्रॉयड]] ने ऐसे कामरुचि-विस्तारों को सामान्य के परिधि में आने वाला माना, जब तक कि वे अनन्यता द्वारा चिह्नित न हों (अर्थात् यौन संपर्क के अन्य सभी रूपों का निराकरण)।<ref>{{cite journal|last1=O'Barr|first1=W. M.|year=2011|title=Sex and Advertising|journal=Advertising & Society Review|volume=12|issue=2|page=2|doi=10.1353/asr.2011.0019|s2cid=154834026|doi-access=free}}</ref> == सम्बन्धित विषय == * [[स्तन प्रतीकात्मकता]] * [[कामसूत्र]] * [[गैर-प्रवेशी यौन क्रिया|अप्रवेशी यौन क्रिया]] * [[पर्ल नेकलेस (यौन क्रिया)]] == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} == अग्रिम पठन == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jbXurIlB_pUC&q=paizuri&pg=PA150|title=The Japanese art of sex: how to tease, seduce, & pleasure the samurai in your bedroom|last=Bacarr|first=Jina|publisher=[[Stone Bridge Press]]|year=2004|isbn=1-880656-84-1|edition=illustrated|page=150}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/japanesestreetsl0000cons/page/110|title=Japanese street slang|last=Constantine|first=Peter|publisher=Tengu Books|year=1992|isbn=0-8348-0250-3|page=110|quote=One of the more hazardous {{lang|ja-latn|oppai|italic=no}} [Japanese slang word meaning 'breast'] concoctions is the red-light-district expression {{lang|ja-latn|paizuri|italic=no}}, literally 'breast-urbation'.|author-link=Peter Constantine|url-access=registration}} * {{Cite book|title=The Sex Book|last=Godson, Suzi|publisher=Cassell Illustrated, London|year=2002|isbn=0-304-35991-2}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/humansexualrespo00will|title=Human Sexual Response|last=Masters, William H.|last2=Johnson, Virginia E.|publisher=No|year=1966|isbn=0-316-54987-8|url-access=registration}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/vizpresentsroger0000unse|title=Roger's Profanisaurus Rex: The Ultimate Swearing Dictionary|last=Viz|publisher=Viz|year=2005|isbn=0-7522-2812-9|url-access=registration}} * {{Cite book|title=Intimate Details & Vital Statistics: AIDS, Sexuality and the Social Order in New Zealand|last=Austen Woods|publisher=[[Auckland University Press]]|year=1996|isbn=1-86940-139-5|editor-last=Peter Davis|pages=125–127|chapter=Safe sex and parlour work: condom use by women parlour workers in and out of work|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ww17hRdmDi8C&q=%22pearl+necklace%22+sexual&pg=PA127}} {{मैथुन}} [[श्रेणी:यौन व्यवहार]] [[श्रेणी:Articles with hAudio microformats]] [[श्रेणी:जापानी भाषा पाठ वाले लेख]] dsor99ke4tcbbgj8ed5dcuiax8f76ke सदस्य वार्ता:182.70.231.165 3 1620322 6631942 2026-10-22T05:47:27Z अमर तिवारी 932885 नया पृष्ठ: {{subst:शीह सूचना-कारण|Tehran|अप्रचलित अन्य-भाषी पुनर्प्रेषण}}~~~~ 6631942 wikitext text/x-wiki == [[:Tehran|Tehran]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:Tehran|Tehran]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित अन्य-भाषी पुनर्प्रेषण यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 05:47, 22 अक्टूबर 2026 (UTC) p8avt58j8w4a6xrr5vks349urm0ww2u भानु देव तृतीय 0 1620324 6631972 2026-10-22T08:03:50Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: {{Infobox royalty | name = भानु देव तृतीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1352–1379 | coronation = | predecessor = [[नरसिंह देव तृतीय]] | successor = [[नरसिंह देव चतुर्थ]] | birth_name = | bi... 6631972 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = भानु देव तृतीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1352–1379 | coronation = | predecessor = [[नरसिंह देव तृतीय]] | successor = [[नरसिंह देव चतुर्थ]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = नरसिंह देव तृतीय | mother = कमला देवी | religion = }} '''भानु देव तृतीय''' अपने पिता [[नरसिंह देव तृतीय]] की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुए।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१४वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] nxgcqcicr8abcpxwofhdqk6hlsctfhx 6631974 6631972 2026-10-22T08:09:52Z Mundhalia746 934684 6631974 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = भानु देव तृतीय | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1352–1379 | coronation = | predecessor = [[नरसिंह देव तृतीय]] | successor = [[नरसिंह देव चतुर्थ]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] |spouse = हीरा देवी चालुक्य | father = नरसिंह देव तृतीय | mother = कमला देवी | religion = }} '''भानु देव तृतीय''' अपने पिता [[नरसिंह देव तृतीय]] की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुए।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१४वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] 1vd62dj9zn0sqytgcrmw42hi5kgbjgl सदस्य:RAJA PANDEY BUXAR 2 1620325 6631976 2026-10-22T08:11:14Z हरीश राघव 935022 नया पृष्ठ: राजा पाण्डेय एक बड़े चूतिया हैं। वह रोज़ अपनी टट्टी खाकर अपना गांड चुदवाते हैं। 6631976 wikitext text/x-wiki राजा पाण्डेय एक बड़े चूतिया हैं। वह रोज़ अपनी टट्टी खाकर अपना गांड चुदवाते हैं। gladnea201j95aaecar4j58cjsm3m0p नरसिंह देव चतुर्थ 0 1620326 6631978 2026-10-22T08:14:03Z Mundhalia746 934684 Creating नरसिंह देव चतुर्थ 6631978 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = नरसिंह देव चतुर्थ | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1379–1424 | coronation = | predecessor = [[भानु देव तृतीय]] | successor = [[भानु देव चतुर्थ]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = भानु देव तृतीय | mother = हीरा देवी चालुक्य | religion = }} '''नरसिंह देव चतुर्थ''' अपने पिता [[भानु देव तृतीय]] की मृत्यु के बाद सिंहासन पर आसीन हुए।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१४वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१५वीं सदी के भारतीय सम्राट]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] nvelbjnxciwg5e5drounw66k6jqfxko भानु देव चतुर्थ 0 1620328 6631980 2026-10-22T08:24:18Z Mundhalia746 934684 Creating भानु देव चतुर्थ 6631980 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = भानु देव चतुर्थ | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1424–1434 | coronation = | predecessor = [[नरसिंह देव चतुर्थ]] | successor = [[गजपति राजवंश]] का [[कपिलेन्द्र देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] | father = | mother = | religion = }} '''भानु देव चतुर्थ''' अपने पूर्वी गंगवंश के अंतिम सम्राट थे ।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45579|title=History Of Orissa Vol. 1|last=Banerji|first=R. d}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१५वीं सदी के भारतीय सम्राट]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] iqk9fpor8t2gnrb8situjg7vlpvqwo1 सदस्य:Syed Taneesh Ahmad/परीक्षणस्थल 2 1620329 6631994 2026-10-22T09:54:44Z Syed Taneesh Ahmad 951902 नया पृष्ठ: = सैयद तनीश अहमद = सैयद तनीश अहमद उत्तर प्रदेश के मुज़फ्फरनगर ज़िले के पुरकाज़ी कस्बे से संबंधित हैं। वे पुरकाज़ी सेवा संगठन के संस्थापक एवं अध्यक्ष हैं। सितंबर 2026 में प्रकाशित ला... 6631994 wikitext text/x-wiki = सैयद तनीश अहमद = सैयद तनीश अहमद उत्तर प्रदेश के मुज़फ्फरनगर ज़िले के पुरकाज़ी कस्बे से संबंधित हैं। वे पुरकाज़ी सेवा संगठन के संस्थापक एवं अध्यक्ष हैं। सितंबर 2026 में प्रकाशित लाइव हिन्दुस्तान की एक रिपोर्ट में उनका उल्लेख संगठन द्वारा आयोजित फैमिली आईडी शिविर के संदर्भ में किया गया था। == सामाजिक गतिविधियाँ == पुरकाज़ी सेवा संगठन के माध्यम से उन्होंने स्थानीय लोगों की फैमिली आईडी से संबंधित सहायता के लिए शिविर आयोजित करने की पहल में भाग लिया। संगठन की गतिविधियों और उसमें उनकी भूमिका से संबंधित जानकारी स्वतंत्र तथा विश्वसनीय प्रकाशित स्रोतों के आधार पर जोड़ी जानी चाहिए। == संदर्भ == * लाइव हिन्दुस्तान, पुरकाज़ी सेवा संगठन ने लगाया फैमिली आईडी कैंप। [https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/muzaffar-nagar/story-free-family-id-camp-organized-by-purakazi-service-organization-201790534935662.amp.html] g28gdyoo4vsdspw2r89yzeuq6nxy1a8 6632005 6631994 2026-10-22T10:06:28Z Syed Taneesh Ahmad 951902 6632005 wikitext text/x-wiki = सैयद तनीश अहमद = सैयद तनीश अहमद उत्तर प्रदेश के मुज़फ्फरनगर ज़िले के पुरकाज़ी कस्बे से संबंधित हैं। वे पुरकाज़ी सेवा संगठन के संस्थापक एवं अध्यक्ष हैं। सितंबर 2026 में प्रकाशित लाइव हिन्दुस्तान की एक रिपोर्ट में उनका उल्लेख संगठन द्वारा आयोजित फैमिली आईडी शिविर के संदर्भ में किया गया था। == सामाजिक गतिविधियाँ == पुरकाज़ी सेवा संगठन के माध्यम से उन्होंने स्थानीय लोगों की फैमिली आईडी से संबंधित सहायता के लिए शिविर आयोजित करने की पहल में भाग लिया। संगठन की गतिविधियों और उसमें उनकी भूमिका से संबंधित जानकारी स्वतंत्र तथा विश्वसनीय प्रकाशित स्रोतों के आधार पर जोड़ी जानी चाहिए। == संदर्भ == * लाइव हिन्दुस्तान, पुरकाज़ी सेवा संगठन ने लगाया फैमिली आईडी कैंप। * * <nowiki>[https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/muzaffar-nagar/story-free-family-id-camp-organized-by-purqazi-service-organization-201790534935662.html पुरकाज़ी सेवा संगठन ने लगाया फैमिली आईडी कैंप]</nowiki>, लाइव हिन्दुस्तान। * [https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/muzaffar-nagar/story-free-family-id-camp-organized-by-purakazi-service-organization-201790534935662.amp.html] 5s0dihydotibslf22g9gcixkeyck46a 6632006 6632005 2026-10-22T10:06:44Z Syed Taneesh Ahmad 951902 6632006 wikitext text/x-wiki = सैयद तनीश अहमद = सैयद तनीश अहमद उत्तर प्रदेश के मुज़फ्फरनगर ज़िले के पुरकाज़ी कस्बे से संबंधित हैं। वे पुरकाज़ी सेवा संगठन के संस्थापक एवं अध्यक्ष हैं। सितंबर 2026 में प्रकाशित लाइव हिन्दुस्तान की एक रिपोर्ट में उनका उल्लेख संगठन द्वारा आयोजित फैमिली आईडी शिविर के संदर्भ में किया गया था। == सामाजिक गतिविधियाँ == पुरकाज़ी सेवा संगठन के माध्यम से उन्होंने स्थानीय लोगों की फैमिली आईडी से संबंधित सहायता के लिए शिविर आयोजित करने की पहल में भाग लिया। संगठन की गतिविधियों और उसमें उनकी भूमिका से संबंधित जानकारी स्वतंत्र तथा विश्वसनीय प्रकाशित स्रोतों के आधार पर जोड़ी जानी चाहिए। == संदर्भ == * लाइव हिन्दुस्तान, पुरकाज़ी सेवा संगठन ने लगाया फैमिली आईडी कैंप। * [https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/muzaffar-nagar/story-free-family-id-camp-organized-by-purakazi-service-organization-201790534935662.amp.html] olyg8x73sy7o9i0tv16v23p08qh6gnw 6632007 6632006 2026-10-22T10:07:02Z Syed Taneesh Ahmad 951902 /* संदर्भ */ 6632007 wikitext text/x-wiki = सैयद तनीश अहमद = सैयद तनीश अहमद उत्तर प्रदेश के मुज़फ्फरनगर ज़िले के पुरकाज़ी कस्बे से संबंधित हैं। वे पुरकाज़ी सेवा संगठन के संस्थापक एवं अध्यक्ष हैं। सितंबर 2026 में प्रकाशित लाइव हिन्दुस्तान की एक रिपोर्ट में उनका उल्लेख संगठन द्वारा आयोजित फैमिली आईडी शिविर के संदर्भ में किया गया था। == सामाजिक गतिविधियाँ == पुरकाज़ी सेवा संगठन के माध्यम से उन्होंने स्थानीय लोगों की फैमिली आईडी से संबंधित सहायता के लिए शिविर आयोजित करने की पहल में भाग लिया। संगठन की गतिविधियों और उसमें उनकी भूमिका से संबंधित जानकारी स्वतंत्र तथा विश्वसनीय प्रकाशित स्रोतों के आधार पर जोड़ी जानी चाहिए। == संदर्भ == * लाइव हिन्दुस्तान, पुरकाज़ी सेवा संगठन ने लगाया फैमिली आईडी कैंप।[https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/muzaffar-nagar/story-free-family-id-camp-organized-by-purakazi-service-organization-201790534935662.amp.html] mjaaycfs5lsf5txs1hlffpyet9nejsp देवेंद्रवर्मन राजराजा देव 0 1620330 6631996 2026-10-22T10:00:04Z Mundhalia746 934684 Creating देवेंद्रवर्मन राजराजा देव 6631996 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = देवेंद्रवर्मन राजराजा देव | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1070-1078 | coronation = | predecessor = [[वज्रहस्त पंचम]] | successor = [[अनन्तवर्मन चोडगंग]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] |spouse = राजसुन्दरी चोल | father = वज्रहस्ता पंचम | mother = अनंग महादेवी | religion = }} '''देवेंद्रवर्मन राजराजा देव ''' ने अपने पिता [[वज्रहस्त पंचम]] के बाद शासन ग्रहण किया ।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/four-hundred-years-of-orissa-ak-panda|title=Four Hundred Years Of Orissa AK Panda}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] p0s5hwsfhh5jjc0z87wtfa60cf0l1sa २०२६ फ़्रान्सीसी विद्यार्थी विरोध प्रदर्शन 0 1620331 6631998 2026-10-22T10:00:16Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1381396656|2026 French student protests]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6631998 wikitext text/x-wiki [[सितम्बर]] [[२०२६]] से [[फ़्रान्स]] में उच्च माध्यमिक विद्यालयों (लीसे) के विद्यार्थियों द्वारा विद्यालयीय तथा आर्थिक दुर्व्यवस्थाओं के विरुद्ध प्रदर्शन तथा विरोध होते रहे हैं। अक्तूबर के प्रारम्भ में प्रदर्शन राष्ट्रव्यापी जन-संघटन के रूप में विकसित हुए, जिनमें विद्यार्थी, शिक्षक, अभिभावक तथा श्रमिक संगठन सम्मिलित हुए; राष्ट्रव्यापी स्तर पर ५,५०,०००–८,००,००० व्यक्तियों के सहभागी होने वाले प्रदर्शन हुए तथा वे [[बेल्जियम]],<ref name="17 October">{{cite news|url=https://www.france24.com/en/france/20261017-live-france-s-yellow-vests-throw-their-weight-behind-mounting-student-protests|title=Chaotic scenes as organisers of French protests claim 800,000 have taken to streets|last1=Nordstrom|first1=Louise|work=France24|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Morder|first=Robi|date=2026-10-07|title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable|url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863|language=en-US|doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw|access-date=2026-10-13|editor-first1=Aurélie|editor-first2=David|editor-first3=Laurent|editor-first4=Carly|editor-last1=Djavadi|editor-last2=Bornstein|editor-last3=Bainier|editor-last4=Lock|website=The Conversation}}</ref> [[अल्बानिया]], [[यूनान]], [[इटली|इतालिया]], [[पुर्तगाल]], [[ऑस्ट्रिया]], [[आयरलैंड|आयरलैण्ड]] तथा [[जर्मनी]] सहित अन्य यूरोपीय देशों में भी फैल गए।<ref name="Bhaimiya21Oct">{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/10/20/france-protests-europe-cost-living-violence.html|title=What's making Europe so angry? The frustration behind the protests|last1=Bhaimiya|first1=Sawdah|date=20 October 2026|work=CNBC|access-date=21 October 2026}}</ref><ref name="diss">{{cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2026-10-20/europe-protests-explained-as-demonstrations-grow/107285508|title=What you need to know about Europe's protests, and why they're growing|last1=Diss|first1=Kathryn|date=19 October 2026|work=ABC News Australia|access-date=21 October 2026}}</ref> आन्दोलन प्रदर्शनों तथा उच्च विद्यालयों के अवरोधों से चिह्नित है। प्रदर्शनों का कारण बताते हुए विद्यार्थी शिक्षक-अभाव, अतिभारित कक्षाओं, जीर्ण-शीर्ण भवनों तथा सामाजिक कार्यक्रमों एवं अधोसंरचना में सीमित सार्वजनिक निवेश का उल्लेख करते हैं।<ref name="caolanmagee">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis|title=Why have France's school protests become a wider political crisis?|last1=Magee|first1=Caolan|date=18 October 2026|work=Al Jazeera|access-date=20 October 2026}}</ref><ref name="guardian-29">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent|title=Hundreds detained as student protests across France turn violent|date=29 September 2026|work=The Guardian}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news|url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html|title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI... Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur|date=1 October 2026|work=franceinfo|access-date=1 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html|archive-date=1 October 2026|language=fr|url-status=live}}</ref> विद्यार्थियों ने विश्वविद्यालय आवेदन जालस्थल पार्कूर्सुप से सम्बद्ध तनाव तथा [[२०२६ की यूरोपीय ग्रीष्म लहरें|२०२६ की यूरोपीय ताप-लहरों]] में कक्षाओं के तापमान के ४० अंश सेल्सियस (१०४ अंश फ़ारेनहाइट) तक पहुँचने का उल्लेख किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|last=Chrisafis|first=Angelique|date=2 October 2026|work=The Guardian}}</ref> फ़्रान्स तथा समग्र यूरोप के प्रदर्शनकारियों ने उच्च मुद्रास्फीति, निवास-शुल्क, ईंधन-व्यय, वृत्तिहीनता तथा सामाजिक व्यय में कटौती के विषय में असन्तोष व्यक्त किया।<ref name="Bhaimiya21Oct2">{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/10/20/france-protests-europe-cost-living-violence.html|title=What's making Europe so angry? The frustration behind the protests|last1=Bhaimiya|first1=Sawdah|date=20 October 2026|work=CNBC|access-date=21 October 2026}}</ref> प्रारम्भिक आरक्षी प्रतिक्रिया कठोर थी, जिसने विशेष रूप से भारी शस्त्रों से कई विद्यार्थियों को अपंग किया तथा अन्ततः ६,८०० बन्दीकरणों में परिणति पाई।<ref name="lestradic">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html|title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade|last1=Le Stradic|first1=Segolene|date=19 October 2026|work=The New York Times|access-date=20 October 2026}}</ref> अक्तूबर तक आन्दोलन के कुछ भाग आरक्षियों तथा कुछ प्रबन्धन कर्मियों, विशेषतः प्रधानाचार्यों, के विरुद्ध हिंसा में संलग्न हो गए। फ़्रान्सीसी गृह मन्त्रालय ने १ अक्तूबर को १,९४९ व्यक्तियों के बन्दीकरण का प्रतिवेदन दिया।<ref name="bbc-1">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o|title=Fires break out at French schools as students protest nationwide|last=Cursino|first=Malu|date=1 October 2026|work=BBC News|access-date=5 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o|archive-date=5 October 2026|url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news|url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439|title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi|date=1 October 2026|work=ICI|access-date=1 October 2026|language=fr}}</ref> फ़्रान्सीसी शासन ने अत्यन्त वामपन्थी वर्ग पर राजनीतिक लाभ हेतु अशान्ति उत्पन्न करने का आरोप लगाया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html|title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat|last=Landler|first=Mark|date=2026-10-08|work=The New York Times|access-date=2026-10-08|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands">{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2026/09/29/high-school-protests-spread-across-france-pitting-radical-left-against-government_6758067_7.html|title=High school protests spread across France, pitting radical left against government|date=29 September 2026|work=Le Monde}}</ref> प्रदर्शनकारी समूहों तथा पक्षों ने इस बीच यह तर्क प्रस्तुत किया, आन्दोलन स्वतःस्फूर्त था, तथा शासन तथा दक्षिणपन्थी पक्षों पर षड्यन्त्रवादी चिन्तन में संलग्न होने का आरोप लगाया।<ref name="figaro-lfi">{{cite news|title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon|date=1 October 2026|work=Le Figaro|language=fr}}</ref> आरक्षी प्रतिक्रिया, जिसके कारण ६,८०० से अधिक व्यक्ति, जिनमें अधिकांश अवयस्क थे, अभिरक्षा में लिए गए, मानवाधिकार संगठनों की आलोचना का विषय बनी: [[एमनेस्टी इण्टरनेशनल|अमनेस्टी इन्टरनेशनल]] ने बल-प्रयोग की ‘अनुपातहीनता’ की निन्दा की, मानवाधिकार निरीक्षण संस्था ने बालकों के गम्भीर आहत होने का प्रतिवेदन दिया, तथा संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार कार्यालय ने चिन्ता व्यक्त की तथा उग्रता-शमन का आह्वान किया।<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence|title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence|date=9 October 2026|work=[[France 24]]|access-date=14 October 2026|agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref> शासन ने आरक्षी दमन के आरोपों को अस्वीकार किया; गृह मन्त्री लॉरें नुञेज़ ने यह अभिमत बनाए रखा, प्रतिक्रिया लगभग सभी प्रकरणों में अनुपातपूर्ण थी तथा कुछ प्रदर्शन उपद्रवों में परिणत हो गए थे।<ref>{{cite news|url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement|title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement|date=6 October 2026|access-date=14 October 2026|agency=[[Associated Press]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/|title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests|date=5 October 2026|publisher=[[Amnesty International]]|access-date=14 October 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force|title=French High School Student Protests Met with Excessive Force|date=14 October 2026|publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=14 October 2026}}</ref> == सन्दर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist|30em}} [[श्रेणी:सीएस1 इतालवी-भाषा स्रोत (it)]] [[श्रेणी:सीएस1 फ़्रेंच-भाषा स्रोत (fr)]] [[श्रेणी:फ़्रांस]] [[श्रेणी:विरोध प्रदर्शन]] [[श्रेणी:आंदोलन]] [[श्रेणी:आन्दोलन]] 1blmbwf04gvd992c2jg4mqpvi32h51i 6631999 6631998 2026-10-22T10:02:04Z स्वर्ण 883468 6631999 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict | name = २०२६ फ़्रान्सीसी विद्यार्थी विरोध-प्रदर्शन | part_of = जेन-ज़ेड विरोध तथा २०२६ यूरोपीय अशान्ति | image = {{Multiple image | border = infobox | perrow = 2 | total_width = 340 | image1 = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg | image2 = Paris riots, 17 October 2026 - Crowd breaking into a Chanel boutique - JJxFile 0100.jpg 02.jpg | image3 = Journée de mobilisation des lycéens à Perpignan 03.jpg | image4 = Paris riots 17 October 2026 Man holding a République – Voltaire sign JJxFile 0072 vcontrast.jpg | image5 = Manifestation du 17 octobre 2026 à Paris 22.jpg | image6 = Manifestation du 17 octobre 2026 à Paris 106.jpg }} | caption = बाएँ से दाएँ तथा ऊपर से नीचे: पेरिस में विद्यार्थी अपने उच्च विद्यालय पर प्रदर्शन करते हुए; पेरिस में शनेल के एक बुटीक का लूटा जाना; पेर्पिन्याँ में आरक्षी; रेपुब्लिक-वोल्तेर बस-स्थानक का चिह्न वहन करता एक प्रदर्शनकारी; मोन्युमाँ आ ला रेपुब्लिक के शिखर पर प्रदर्शनकारी; एमानुएल माक्रों के त्यागपत्र की माँग करता भित्ति-लेख, जिसके नीचे ACAB तथा हथौड़ा-हँसिया। | date = १८ सितम्बर २०२६ – वर्तमान<br />({{Age in days|month1=09|day1=18|year1=2026}} दिन) | location = फ़्रान्स | causes = सामाजिक तथा सार्वजनिक निवेश व्यय-प्रारूप में कटौती; शिक्षक तथा कर्मचारी-अभाव; अतिभारित कक्षाएँ; जीर्ण-शीर्ण भवन तथा अधोसंरचना; अतिभारित समय-सारणी; स्नातक प्रवेश की दोषपूर्ण जाल-प्रणाली "पार्कूर्सुप" | methods = अग्निकाण्ड, प्रदर्शन, अधिवास, तोड़फोड़, उपद्रव, लूट, अन्तर्जाल-सक्रियता, विद्यार्थी-सक्रियता, कर्म-विरति | status = प्रचलित | side1 = {{treelist}} * लीसे विद्यार्थी-प्रदर्शनकारी{{efn|साथ ही समर्थक अभिभावक तथा शिक्षक}} * पीत-वस्त्र आन्दोलन * राजनीतिक पक्ष ** ला फ़्रान्स इन्सुमीज़ ** फ़्रान्सीसी साम्यवादी पक्ष * विद्यार्थी संघ ** लीसे विद्यार्थी संघ ** राष्ट्रीय उच्च विद्यालय विद्यार्थी आन्दोलन ** विद्यार्थी संघ ** ले लिसेएँ! ** साम्यवादी विद्यार्थियों का संघ * शिक्षक संघ ** फ़ेदेरास्यों सिंदिकाल युनितेर ** एसएनएएलसी * श्रमिक संगठन ** सीजीटी ** एफ़ओ ** यूएनएसए ** सीएफ़डीटी ** सोलिदेर ** सीएफ़टीसी ** कृषक परिसंघ {{treelist/end}} | side2 = {{treelist}} * शासन ** गृह मन्त्रालय *** राष्ट्रीय आरक्षी **** पेरिस आरक्षी अध्यक्षता **** सीआरएस *** राष्ट्रीय जन्दार्मरी **** चल जन्दार्मरी ** सशस्त्र बल मन्त्रालय *** फ़्रान्सीसी सशस्त्र बल **** राष्ट्रीय रक्षक * नगरपालिका शासन ** नगरपालिका आरक्षी {{treelist/end}} | lead_figures1 = रियाद रानी (यूएसएल) | lead_figures2 = एमानुएल माक्रों<br /> सेबास्त्याँ लेकोर्नु<br />एदुआर जेफ़्रे<br />लॉरें नुनेज़<br />कात्रिन वोत्रें<br />फ़ाब्याँ माँदों | casualties1 = '''प्रदर्शनकारी''': २४८ विद्यार्थी तथा १४९ शिक्षक आहत.<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=फ़्रान्स में विरोधों के पीछे क्या है तथा आगे क्या होगा|first=निक|last=कोस्तोव|date=१९ अक्तूबर २०२६|via=www.wsj.com}}</ref> छह गम्भीर रूप से,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=वर्षों के सबसे भीषण फ़्रान्सीसी उपद्रव कैसे भड़के तथा शासन ने कैसे प्रत्युत्तर दिया|first1=सिल्वी|last1=कोर्बे|first2=तोम|last2=नुवियाँ|website=एबीसी समाचार}}</ref> पेरिस में प्रदर्शनों के मध्य हृदय-गति बन्द होने के पश्चात् एक प्रदर्शनकारी की मृत्यु हुई; आरक्षियों ने अतिरिक्त विवरण नहीं दिया.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=फ़्रान्स वर्षों की सबसे भीषण अशान्ति के परिणामों का सामना कर रहा है |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=रॉयटर्स |date=१८ अक्तूबर २०२६}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=उपद्रवों तथा लूट के कारण समग्र फ़्रान्स में १,८०० बन्दीकरणों के पश्चात् माक्रों राष्ट्र को सम्बोधित करेंगे |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=एसोसिएटेड प्रेस |date=१८ अक्तूबर २०२६}}</ref> | casualties2 = '''आरक्षी''': गृह मन्त्रालय के अनुसार १७ अक्तूबर को १,००० आहत, सात गम्भीर रूप से.<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=बर्गेस |first=जैक |date=१८ अक्तूबर २०२६ |title=समग्र फ़्रान्स में उपद्रवों के पश्चात् माक्रों ने शान्ति तथा व्यवस्था का आह्वान किया |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=१८ अक्तूबर २०२६ |work=बीबीसी समाचार}}</ref> १७ अक्तूबर को नाँत में पृथक् आरक्षी हस्तक्षेप के मध्य एक वाहन से टकराए जाने पर एक आरक्षी भी मृत हुआ; चालक उस घटना से असम्बद्ध था जिसने उस कार्रवाई को प्रेरित किया.<ref>{{cite news |last=सारो |first=औरेली |last2=मैलोशों |first2=राफ़ाएल |title=नाँत : एक हस्तक्षेप के मध्य कार से टकराए जाने के पश्चात् २२ वर्षीय आरक्षी मृत |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=टीएफ़१ समाचार |date=१७ अक्तूबर २०२६ |language=fr}}</ref> | casualties_label = जन-क्षति तथा हानि | notes = '''१७–१८ अक्तूबर के प्रदर्शनों के पश्चात् बन्दीकरण:''' बीबीसी समाचार द्वारा उद्धृत गृह मन्त्रालय के अनुसार लगभग २,४०० व्यक्ति बन्दी किए गए थे.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} [[सितम्बर]] [[२०२६]] से [[फ़्रान्स]] में उच्च माध्यमिक विद्यालयों (लीसे) के विद्यार्थियों द्वारा विद्यालयीय तथा आर्थिक दुर्व्यवस्थाओं के विरुद्ध प्रदर्शन तथा विरोध होते रहे हैं। अक्तूबर के प्रारम्भ में प्रदर्शन राष्ट्रव्यापी जन-संघटन के रूप में विकसित हुए, जिनमें विद्यार्थी, शिक्षक, अभिभावक तथा श्रमिक संगठन सम्मिलित हुए; राष्ट्रव्यापी स्तर पर ५,५०,०००–८,००,००० व्यक्तियों के सहभागी होने वाले प्रदर्शन हुए तथा वे [[बेल्जियम]],<ref name="17 October">{{cite news|url=https://www.france24.com/en/france/20261017-live-france-s-yellow-vests-throw-their-weight-behind-mounting-student-protests|title=Chaotic scenes as organisers of French protests claim 800,000 have taken to streets|last1=Nordstrom|first1=Louise|work=France24|access-date=21 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Morder|first=Robi|date=2026-10-07|title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable|url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863|language=en-US|doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw|access-date=2026-10-13|editor-first1=Aurélie|editor-first2=David|editor-first3=Laurent|editor-first4=Carly|editor-last1=Djavadi|editor-last2=Bornstein|editor-last3=Bainier|editor-last4=Lock|website=The Conversation}}</ref> [[अल्बानिया]], [[यूनान]], [[इटली|इतालिया]], [[पुर्तगाल]], [[ऑस्ट्रिया]], [[आयरलैंड|आयरलैण्ड]] तथा [[जर्मनी]] सहित अन्य यूरोपीय देशों में भी फैल गए।<ref name="Bhaimiya21Oct">{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/10/20/france-protests-europe-cost-living-violence.html|title=What's making Europe so angry? The frustration behind the protests|last1=Bhaimiya|first1=Sawdah|date=20 October 2026|work=CNBC|access-date=21 October 2026}}</ref><ref name="diss">{{cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2026-10-20/europe-protests-explained-as-demonstrations-grow/107285508|title=What you need to know about Europe's protests, and why they're growing|last1=Diss|first1=Kathryn|date=19 October 2026|work=ABC News Australia|access-date=21 October 2026}}</ref> आन्दोलन प्रदर्शनों तथा उच्च विद्यालयों के अवरोधों से चिह्नित है। प्रदर्शनों का कारण बताते हुए विद्यार्थी शिक्षक-अभाव, अतिभारित कक्षाओं, जीर्ण-शीर्ण भवनों तथा सामाजिक कार्यक्रमों एवं अधोसंरचना में सीमित सार्वजनिक निवेश का उल्लेख करते हैं।<ref name="caolanmagee">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis|title=Why have France's school protests become a wider political crisis?|last1=Magee|first1=Caolan|date=18 October 2026|work=Al Jazeera|access-date=20 October 2026}}</ref><ref name="guardian-29">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent|title=Hundreds detained as student protests across France turn violent|date=29 September 2026|work=The Guardian}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news|url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html|title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI... Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur|date=1 October 2026|work=franceinfo|access-date=1 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html|archive-date=1 October 2026|language=fr|url-status=live}}</ref> विद्यार्थियों ने विश्वविद्यालय आवेदन जालस्थल पार्कूर्सुप से सम्बद्ध तनाव तथा [[२०२६ की यूरोपीय ग्रीष्म लहरें|२०२६ की यूरोपीय ताप-लहरों]] में कक्षाओं के तापमान के ४० अंश सेल्सियस (१०४ अंश फ़ारेनहाइट) तक पहुँचने का उल्लेख किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|last=Chrisafis|first=Angelique|date=2 October 2026|work=The Guardian}}</ref> फ़्रान्स तथा समग्र यूरोप के प्रदर्शनकारियों ने उच्च मुद्रास्फीति, निवास-शुल्क, ईंधन-व्यय, वृत्तिहीनता तथा सामाजिक व्यय में कटौती के विषय में असन्तोष व्यक्त किया।<ref name="Bhaimiya21Oct2">{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/10/20/france-protests-europe-cost-living-violence.html|title=What's making Europe so angry? The frustration behind the protests|last1=Bhaimiya|first1=Sawdah|date=20 October 2026|work=CNBC|access-date=21 October 2026}}</ref> प्रारम्भिक आरक्षी प्रतिक्रिया कठोर थी, जिसने विशेष रूप से भारी शस्त्रों से कई विद्यार्थियों को अपंग किया तथा अन्ततः ६,८०० बन्दीकरणों में परिणति पाई।<ref name="lestradic">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html|title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade|last1=Le Stradic|first1=Segolene|date=19 October 2026|work=The New York Times|access-date=20 October 2026}}</ref> अक्तूबर तक आन्दोलन के कुछ भाग आरक्षियों तथा कुछ प्रबन्धन कर्मियों, विशेषतः प्रधानाचार्यों, के विरुद्ध हिंसा में संलग्न हो गए। फ़्रान्सीसी गृह मन्त्रालय ने १ अक्तूबर को १,९४९ व्यक्तियों के बन्दीकरण का प्रतिवेदन दिया।<ref name="bbc-1">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o|title=Fires break out at French schools as students protest nationwide|last=Cursino|first=Malu|date=1 October 2026|work=BBC News|access-date=5 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o|archive-date=5 October 2026|url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news|url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439|title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi|date=1 October 2026|work=ICI|access-date=1 October 2026|language=fr}}</ref> फ़्रान्सीसी शासन ने अत्यन्त वामपन्थी वर्ग पर राजनीतिक लाभ हेतु अशान्ति उत्पन्न करने का आरोप लगाया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html|title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat|last=Landler|first=Mark|date=2026-10-08|work=The New York Times|access-date=2026-10-08|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands">{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2026/09/29/high-school-protests-spread-across-france-pitting-radical-left-against-government_6758067_7.html|title=High school protests spread across France, pitting radical left against government|date=29 September 2026|work=Le Monde}}</ref> प्रदर्शनकारी समूहों तथा पक्षों ने इस बीच यह तर्क प्रस्तुत किया, आन्दोलन स्वतःस्फूर्त था, तथा शासन तथा दक्षिणपन्थी पक्षों पर षड्यन्त्रवादी चिन्तन में संलग्न होने का आरोप लगाया।<ref name="figaro-lfi">{{cite news|title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon|date=1 October 2026|work=Le Figaro|language=fr}}</ref> आरक्षी प्रतिक्रिया, जिसके कारण ६,८०० से अधिक व्यक्ति, जिनमें अधिकांश अवयस्क थे, अभिरक्षा में लिए गए, मानवाधिकार संगठनों की आलोचना का विषय बनी: [[एमनेस्टी इण्टरनेशनल|अमनेस्टी इन्टरनेशनल]] ने बल-प्रयोग की ‘अनुपातहीनता’ की निन्दा की, मानवाधिकार निरीक्षण संस्था ने बालकों के गम्भीर आहत होने का प्रतिवेदन दिया, तथा संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार कार्यालय ने चिन्ता व्यक्त की तथा उग्रता-शमन का आह्वान किया।<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence|title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence|date=9 October 2026|work=[[France 24]]|access-date=14 October 2026|agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref> शासन ने आरक्षी दमन के आरोपों को अस्वीकार किया; गृह मन्त्री लॉरें नुञेज़ ने यह अभिमत बनाए रखा, प्रतिक्रिया लगभग सभी प्रकरणों में अनुपातपूर्ण थी तथा कुछ प्रदर्शन उपद्रवों में परिणत हो गए थे।<ref>{{cite news|url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement|title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement|date=6 October 2026|access-date=14 October 2026|agency=[[Associated Press]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/|title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests|date=5 October 2026|publisher=[[Amnesty International]]|access-date=14 October 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force|title=French High School Student Protests Met with Excessive Force|date=14 October 2026|publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=14 October 2026}}</ref> == सन्दर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist|30em}} [[श्रेणी:सीएस1 इतालवी-भाषा स्रोत (it)]] [[श्रेणी:सीएस1 फ़्रेंच-भाषा स्रोत (fr)]] [[श्रेणी:फ़्रांस]] [[श्रेणी:विरोध प्रदर्शन]] [[श्रेणी:आंदोलन]] [[श्रेणी:आन्दोलन]] 9ho5j04dtdr9jv6rr43i18w0uq6h6rd साँचा:Treelist 10 1620332 6632000 2026-10-22T10:02:52Z स्वर्ण 883468 [[साँचा:Tree list]] को अनुप्रेषित 6632000 wikitext text/x-wiki #redirect [[साँचा:Tree list]] th2d9ffpfco6wjmjpwkpgjj3yuab585 साँचा:Treelist/end 10 1620333 6632001 2026-10-22T10:03:19Z स्वर्ण 883468 [[साँचा:Tree list/end]] को अनुप्रेषित 6632001 wikitext text/x-wiki #redirect [[साँचा:Tree list/end]] 0hb7b4erggt1f5725r4dd86deo40lj7 वज्रहस्त पंचम 0 1620334 6632003 2026-10-22T10:05:23Z Mundhalia746 934684 Creating वज्रहस्त पंचम 6632003 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = वज्रहस्त पंचम | title = | image = | image_size = | alt = | caption = | succession = [[पूर्वी गंगवंश]] का शासक | moretext = | reign = 1038–1070 | coronation = | predecessor = | successor = [[देवेंद्रवर्मन राजराजा देव]] | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_place = | regnal name = | dynasty = [[पूर्वी गंगवंश]] |spouse = अनंग महादेवी | father = | mother = | religion = }} '''वज्रहस्त पंचम ''' [[पूर्वी गंगवंश]] के संस्थापक सम्राट थे ।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/four-hundred-years-of-orissa-ak-panda|title=Four Hundred Years Of Orissa AK Panda}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:पूर्वी गंगवंश के शासक]] [[श्रेणी:ओडिशा के शासक]] cq6u3x09is8df0glb24krliifudh5iy २०२६ फ़्रान्सीसी ईंधन विरोध प्रदर्शन 0 1620335 6632004 2026-10-22T10:05:46Z स्वर्ण 883468 [[२०२६ फ़्रान्सीसी विद्यार्थी विरोध प्रदर्शन]] को अनुप्रेषित 6632004 wikitext text/x-wiki #redirect [[२०२६ फ़्रान्सीसी विद्यार्थी विरोध प्रदर्शन]] l2pysvnmat6ft5rth6molget2ba5bhv वार्ता:कर्नाटक सरकार 1 1620336 6632012 2026-10-22T10:42:18Z ~2026-56410-96 955175 /* मजदूरी नहीं दे रहा सेठ सरुप */ नया अनुभाग 6632012 wikitext text/x-wiki == मजदूरी नहीं दे रहा सेठ सरुप == कर्नाटक सरकार से मेरी गुजारिश है कि स्वरूप नाम का एक सेट है मिठाई कारखाना उसमें हम छह बंदे कम कर रहे थेतीन बंदे मैं गवॅ चलाया तीन बंदे वहां फंसे हुए हैं हम लोगों का पैसा रोक के रखा है दे नहीं रहा है दिन-रात काम ले रहा है मेरी गुजारिश हैं कि आप मेरी मदद करें 978132 3443 सेठ सरुप मोबाइल नंबर [[विशेष:योगदान/~2026-56410-96|~2026-56410-96]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-56410-96|वार्ता]]) 10:42, 22 अक्टूबर 2026 (UTC) gd970u3lu2iky60mcubiwfsbbrz0f01 कारमाइकल कॉलेज 0 1620337 6632014 2026-10-22T10:59:52Z TheAhasan 932633 create 6632014 wikitext text/x-wiki कार्माइकल कॉलेज, रंगपुर (बंगालीः காரம்யக்கில், ரிந்துர்) बांग्लादेश में एक सार्वजनिक उच्च शिक्षा संस्थान है।<ref>{{Cite web|url=http://www.ccredu.gov.bd/|title=Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20150521234319/http://ccredu.gov.bd/|archive-date=2015-05-21|access-date=2020-07-14}}</ref> इसकी स्थापना 1916 में रंगपुर के तत्कालीन मजिस्ट्रेट कलेक्टर, [[Jnanendranath Gupta|जे. एन. गुप्ता]] द्वारा की गई थी और इसका नाम [[Thomas Gibson-Carmichael, 1st Baron Carmichael|लॉर्ड बैरन कारमाइकल]] के नाम पर रखा गया था।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ccr.gov.bd/founders/|title=Founders {{!}} Carmichael College, Rangpur|website=ccr.gov.bd|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250615045408/https://ccr.gov.bd/founders/|archive-date=2025-06-15|access-date=2024-12-27}}</ref><ref>{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Maniruzzaman|first=Muhammad|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Carmichael College, Rangpur|access-date=2015-12-07|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Carmichael_College,_Rangpur|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617064334/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Carmichael_College,_Rangpur|archive-date=2015-06-17}}</ref> वर्तमान में, कॉलेज [[Board of Intermediate and Secondary Education, Dinajpur|दिनाजपुर शिक्षा बोर्ड]] के तहत उच्च माध्यमिक स्तर पर विज्ञान, मानविकी और वाणिज्य में शिक्षा प्रदान करता है। इसके अतिरिक्त, [[National University, Bangladesh|राष्ट्रीय विश्वविद्यालय]] के तहत, यह 18 विषयों में स्नातक (पास पाठ्यक्रम, स्नातक (ऑनर्स कार्यक्रम, 17 विषयों में मास्टर फाइनल कार्यक्रम और 16 विषयों में मास्टर प्रारंभिक पाठ्यक्रम प्रदान करता है। महाविद्यालय लालबाग में स्थित है, जो [[रंगपुर, बांग्लादेश|रंगपुर शहर]] के शून्य बिंदु से 4 किलोमीटर (2.5 मील) दक्षिण में है। 2025 तक, महाविद्यालय में कुल 17,789 छात्र पढ़ रहे हैं। हालांकि ''रंगपुर कारमाइकल विश्वविद्यालय'' की स्थापना के लिए कानून 2006 में पारित किया गया था, सार्वजनिक कॉलेजों को विश्वविद्यालयों में परिवर्तित नहीं करने की सरकारी नीति के कारण, कारमाइकल कॉलेज को विश्वविद्यालय में अपग्रेड नहीं किया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-953.html|title=রংপুর কারমাইকেল বিশ্ববিদ্যালয় আইন, ২০০৬|website=bdlaws.minlaw.gov.bd|archive-url=https://web.archive.org/web/20241210053732/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-953.html|archive-date=10 December 2024|access-date=28 December 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deshrupantor.com/552519/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F-%E0%A6%B9%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%93-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F-%E0%A6%B9%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A6%BF|title=বিশ্ববিদ্যালয় হয়েও, বিশ্ববিদ্যালয় হতে পারেনি কারমাইকেল কলেজ|website=দেশ রূপান্তর|language=bn|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012171107/https://www.deshrupantor.com/552519/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F-%E0%A6%B9%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%93-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F-%E0%A6%B9%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A6%BF|archive-date=2025-10-12|access-date=2026-01-29}}</ref> इसके बजाय, 2009 में, [[Begum Rokeya University, Rangpur|बेगम रोकेया विश्वविद्यालय]] को कारमाइकल कॉलेज के स्वामित्व में भूमि पर स्थापित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/education/higher-education/27hxih0eh8|title=সাত কলেজের পূর্ণাঙ্গ বিশ্ববিদ্যালয়ে রূপান্তর: সাধারণ শিক্ষার্থীদের ভবিষ্যৎ এবং জগন্নাথ বাস্তবতা|last=লেখা|date=2025-08-01|website=Prothomalo|language=bn|archive-url=https://web.archive.org/web/20260314054341/https://www.prothomalo.com/education/higher-education/27hxih0eh8|archive-date=2026-03-14|access-date=2026-01-29}}</ref> == इतिहास == बांग्लादेश के रंगपुर में एक प्रतिष्ठित संस्थान, कारमाइकल कॉलेज, कई व्यक्तियों के सामूहिक प्रयासों के कारण अस्तित्व में है। श्री [[Jnanendranath Gupta|जे. एन. गुप्ता]], रंगपुर के तत्कालीन मजिस्ट्रेट ने कॉलेज की स्थापना का नेतृत्व किया।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/opinion/column/%E0%A6%B0%E0%A6%82%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%98%E0%A6%B0-%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%B2-%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9C|title=রংপুরের বাতিঘর কারমাইকেল কলেজ|last=প্রতিবেদক|first=নিজস্ব|date=2016-07-31|website=Prothomalo|language=bn|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221152453/https://www.prothomalo.com/opinion/column/%E0%A6%B0%E0%A6%82%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%98%E0%A6%B0-%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%B2-%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9C|archive-date=2025-02-21|access-date=2024-12-28}}</ref><ref name=":02">{{Cite web|url=https://ccr.gov.bd/founders/|title=Founders {{!}} Carmichael College, Rangpur|website=ccr.gov.bd|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250615045408/https://ccr.gov.bd/founders/|archive-date=2025-06-15|access-date=2024-12-27}}</ref> अन्य उल्लेखनीय योगदानकर्ताओं में स्थानीय जमींदार, सरकारी अधिकारी और परोपकारी नागरिक शामिल थे। उनके उदार दान और अटूट समर्थन ने कॉलेज भवनों का निर्माण और इसके निरंतर संचालन को सुनिश्चित किया। बंगाल के पहले राज्यपाल, [[Thomas Gibson-Carmichael, 1st Baron Carmichael|लॉर्ड टी. डी. जी. कारमिशल]] ने 1916 में कॉलेज का उद्घाटन किया और इसका नाम उनके नाम पर रखा गया। प्रारम्भ से ही यह महाविद्यालय [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] के अधीन था। इसके बाद 1 जुलाई 1963 को इसका राष्ट्रीयकरण किया गया। फिर 1992 में, यह [[Bangladesh National University|बांग्लादेश राष्ट्रीय विश्वविद्यालय]] के अंतर्गत आया।<ref>{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=A2BV3oLO00A|title=A brief documentary on Carmichael College Rangpur, Bangladesh/কারমাইকেল কলেজ|date=2013-11-15|last=Prime Channel (PrimeChannel)|access-date=2025-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251231043436/https://www.youtube.com/watch?v=A2BV3oLO00A|archive-date=2025-12-31}}</ref> dymufb4r5p0lt68lff8uma3sxfau8rr 6632015 6632014 2026-10-22T11:04:02Z TheAhasan 932633 correction 6632015 wikitext text/x-wiki कार्माइकल कॉलेज, रंगपुर (बंगालीः কারমাইকেল কলেজ, রংপুর) बांग्लादेश में एक सार्वजनिक उच्च शिक्षा संस्थान है।<ref>{{Cite web|url=http://www.ccredu.gov.bd/|title=Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20150521234319/http://ccredu.gov.bd/|archive-date=2015-05-21|access-date=2020-07-14}}</ref> इसकी स्थापना 1916 में रंगपुर के तत्कालीन मजिस्ट्रेट कलेक्टर, [[Jnanendranath Gupta|जे. एन. गुप्ता]] द्वारा की गई थी और इसका नाम [[Thomas Gibson-Carmichael, 1st Baron Carmichael|लॉर्ड बैरन कारमाइकल]] के नाम पर रखा गया था।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ccr.gov.bd/founders/|title=Founders {{!}} Carmichael College, Rangpur|website=ccr.gov.bd|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250615045408/https://ccr.gov.bd/founders/|archive-date=2025-06-15|access-date=2024-12-27}}</ref><ref>{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Maniruzzaman|first=Muhammad|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Carmichael College, Rangpur|access-date=2015-12-07|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Carmichael_College,_Rangpur|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617064334/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Carmichael_College,_Rangpur|archive-date=2015-06-17}}</ref> वर्तमान में, कॉलेज [[Board of Intermediate and Secondary Education, Dinajpur|दिनाजपुर शिक्षा बोर्ड]] के तहत उच्च माध्यमिक स्तर पर विज्ञान, मानविकी और वाणिज्य में शिक्षा प्रदान करता है। इसके अतिरिक्त, [[National University, Bangladesh|राष्ट्रीय विश्वविद्यालय]] के तहत, यह 18 विषयों में स्नातक (पास पाठ्यक्रम, स्नातक (ऑनर्स कार्यक्रम, 17 विषयों में मास्टर फाइनल कार्यक्रम और 16 विषयों में मास्टर प्रारंभिक पाठ्यक्रम प्रदान करता है। महाविद्यालय लालबाग में स्थित है, जो [[रंगपुर, बांग्लादेश|रंगपुर शहर]] के शून्य बिंदु से 4 किलोमीटर (2.5 मील) दक्षिण में है। 2025 तक, महाविद्यालय में कुल 17,789 छात्र पढ़ रहे हैं। हालांकि ''रंगपुर कारमाइकल विश्वविद्यालय'' की स्थापना के लिए कानून 2006 में पारित किया गया था, सार्वजनिक कॉलेजों को विश्वविद्यालयों में परिवर्तित नहीं करने की सरकारी नीति के कारण, कारमाइकल कॉलेज को विश्वविद्यालय में अपग्रेड नहीं किया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-953.html|title=রংপুর কারমাইকেল বিশ্ববিদ্যালয় আইন, ২০০৬|website=bdlaws.minlaw.gov.bd|archive-url=https://web.archive.org/web/20241210053732/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-953.html|archive-date=10 December 2024|access-date=28 December 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deshrupantor.com/552519/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F-%E0%A6%B9%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%93-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F-%E0%A6%B9%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A6%BF|title=বিশ্ববিদ্যালয় হয়েও, বিশ্ববিদ্যালয় হতে পারেনি কারমাইকেল কলেজ|website=দেশ রূপান্তর|language=bn|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012171107/https://www.deshrupantor.com/552519/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F-%E0%A6%B9%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%93-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F-%E0%A6%B9%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A6%BF|archive-date=2025-10-12|access-date=2026-01-29}}</ref> इसके बजाय, 2009 में, [[Begum Rokeya University, Rangpur|बेगम रोकेया विश्वविद्यालय]] को कारमाइकल कॉलेज के स्वामित्व में भूमि पर स्थापित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/education/higher-education/27hxih0eh8|title=সাত কলেজের পূর্ণাঙ্গ বিশ্ববিদ্যালয়ে রূপান্তর: সাধারণ শিক্ষার্থীদের ভবিষ্যৎ এবং জগন্নাথ বাস্তবতা|last=লেখা|date=2025-08-01|website=Prothomalo|language=bn|archive-url=https://web.archive.org/web/20260314054341/https://www.prothomalo.com/education/higher-education/27hxih0eh8|archive-date=2026-03-14|access-date=2026-01-29}}</ref> == इतिहास == बांग्लादेश के रंगपुर में एक प्रतिष्ठित संस्थान, कारमाइकल कॉलेज, कई व्यक्तियों के सामूहिक प्रयासों के कारण अस्तित्व में है। श्री [[Jnanendranath Gupta|जे. एन. गुप्ता]], रंगपुर के तत्कालीन मजिस्ट्रेट ने कॉलेज की स्थापना का नेतृत्व किया।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/opinion/column/%E0%A6%B0%E0%A6%82%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%98%E0%A6%B0-%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%B2-%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9C|title=রংপুরের বাতিঘর কারমাইকেল কলেজ|last=প্রতিবেদক|first=নিজস্ব|date=2016-07-31|website=Prothomalo|language=bn|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221152453/https://www.prothomalo.com/opinion/column/%E0%A6%B0%E0%A6%82%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%98%E0%A6%B0-%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%B2-%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9C|archive-date=2025-02-21|access-date=2024-12-28}}</ref><ref name=":02">{{Cite web|url=https://ccr.gov.bd/founders/|title=Founders {{!}} Carmichael College, Rangpur|website=ccr.gov.bd|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250615045408/https://ccr.gov.bd/founders/|archive-date=2025-06-15|access-date=2024-12-27}}</ref> अन्य उल्लेखनीय योगदानकर्ताओं में स्थानीय जमींदार, सरकारी अधिकारी और परोपकारी नागरिक शामिल थे। उनके उदार दान और अटूट समर्थन ने कॉलेज भवनों का निर्माण और इसके निरंतर संचालन को सुनिश्चित किया। बंगाल के पहले राज्यपाल, [[Thomas Gibson-Carmichael, 1st Baron Carmichael|लॉर्ड टी. डी. जी. कारमिशल]] ने 1916 में कॉलेज का उद्घाटन किया और इसका नाम उनके नाम पर रखा गया। प्रारम्भ से ही यह महाविद्यालय [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] के अधीन था। इसके बाद 1 जुलाई 1963 को इसका राष्ट्रीयकरण किया गया। फिर 1992 में, यह [[Bangladesh National University|बांग्लादेश राष्ट्रीय विश्वविद्यालय]] के अंतर्गत आया।<ref>{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=A2BV3oLO00A|title=A brief documentary on Carmichael College Rangpur, Bangladesh/কারমাইকেল কলেজ|date=2013-11-15|last=Prime Channel (PrimeChannel)|access-date=2025-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251231043436/https://www.youtube.com/watch?v=A2BV3oLO00A|archive-date=2025-12-31}}</ref> pyi1er8tcca6wcyy1jmwvm60obl1bgq 6632017 6632015 2026-10-22T11:08:58Z TheAhasan 932633 add image 6632017 wikitext text/x-wiki कार्माइकल कॉलेज, रंगपुर (बंगालीः কারমাইকেল কলেজ, রংপুর) बांग्लादेश में एक सार्वजनिक उच्च शिक्षा संस्थान है।<ref>{{Cite web|url=http://www.ccredu.gov.bd/|title=Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20150521234319/http://ccredu.gov.bd/|archive-date=2015-05-21|access-date=2020-07-14}}</ref> इसकी स्थापना 1916 में रंगपुर के तत्कालीन मजिस्ट्रेट कलेक्टर, [[Jnanendranath Gupta|जे. एन. गुप्ता]] द्वारा की गई थी और इसका नाम [[Thomas Gibson-Carmichael, 1st Baron Carmichael|लॉर्ड बैरन कारमाइकल]] के नाम पर रखा गया था।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ccr.gov.bd/founders/|title=Founders {{!}} Carmichael College, Rangpur|website=ccr.gov.bd|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250615045408/https://ccr.gov.bd/founders/|archive-date=2025-06-15|access-date=2024-12-27}}</ref><ref>{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Maniruzzaman|first=Muhammad|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Carmichael College, Rangpur|access-date=2015-12-07|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Carmichael_College,_Rangpur|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617064334/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Carmichael_College,_Rangpur|archive-date=2015-06-17}}</ref> वर्तमान में, कॉलेज [[Board of Intermediate and Secondary Education, Dinajpur|दिनाजपुर शिक्षा बोर्ड]] के तहत उच्च माध्यमिक स्तर पर विज्ञान, मानविकी और वाणिज्य में शिक्षा प्रदान करता है। इसके अतिरिक्त, [[National University, Bangladesh|राष्ट्रीय विश्वविद्यालय]] के तहत, यह 18 विषयों में स्नातक (पास पाठ्यक्रम, स्नातक (ऑनर्स कार्यक्रम, 17 विषयों में मास्टर फाइनल कार्यक्रम और 16 विषयों में मास्टर प्रारंभिक पाठ्यक्रम प्रदान करता है। [[चित्र:Administrative Building of Carmichael College.jpg|अंगूठाकार|रंगपुर, बांग्लादेश में कारमाइकल कॉलेज का ऐतिहासिक प्रशासनिक भवन। इस भवन का उद्घाटन 12 फरवरी 1918 को बंगाल के तत्कालीन राज्यपाल, अर्ल ऑफ रोनाल्डशे द्वारा किया गया था और यह अपनी इंडो-सारासेनिक वास्तुकला विशेषताओं के लिए जाना जाता है।]] महाविद्यालय लालबाग में स्थित है, जो [[रंगपुर, बांग्लादेश|रंगपुर शहर]] के शून्य बिंदु से 4 किलोमीटर (2.5 मील) दक्षिण में है। 2025 तक, महाविद्यालय में कुल 17,789 छात्र पढ़ रहे हैं। हालांकि ''रंगपुर कारमाइकल विश्वविद्यालय'' की स्थापना के लिए कानून 2006 में पारित किया गया था, सार्वजनिक कॉलेजों को विश्वविद्यालयों में परिवर्तित नहीं करने की सरकारी नीति के कारण, कारमाइकल कॉलेज को विश्वविद्यालय में अपग्रेड नहीं किया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-953.html|title=রংপুর কারমাইকেল বিশ্ববিদ্যালয় আইন, ২০০৬|website=bdlaws.minlaw.gov.bd|archive-url=https://web.archive.org/web/20241210053732/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-953.html|archive-date=10 December 2024|access-date=28 December 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deshrupantor.com/552519/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F-%E0%A6%B9%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%93-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F-%E0%A6%B9%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A6%BF|title=বিশ্ববিদ্যালয় হয়েও, বিশ্ববিদ্যালয় হতে পারেনি কারমাইকেল কলেজ|website=দেশ রূপান্তর|language=bn|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012171107/https://www.deshrupantor.com/552519/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F-%E0%A6%B9%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%93-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F-%E0%A6%B9%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A6%BF|archive-date=2025-10-12|access-date=2026-01-29}}</ref> इसके बजाय, 2009 में, [[Begum Rokeya University, Rangpur|बेगम रोकेया विश्वविद्यालय]] को कारमाइकल कॉलेज के स्वामित्व में भूमि पर स्थापित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/education/higher-education/27hxih0eh8|title=সাত কলেজের পূর্ণাঙ্গ বিশ্ববিদ্যালয়ে রূপান্তর: সাধারণ শিক্ষার্থীদের ভবিষ্যৎ এবং জগন্নাথ বাস্তবতা|last=লেখা|date=2025-08-01|website=Prothomalo|language=bn|archive-url=https://web.archive.org/web/20260314054341/https://www.prothomalo.com/education/higher-education/27hxih0eh8|archive-date=2026-03-14|access-date=2026-01-29}}</ref> == इतिहास == बांग्लादेश के रंगपुर में एक प्रतिष्ठित संस्थान, कारमाइकल कॉलेज, कई व्यक्तियों के सामूहिक प्रयासों के कारण अस्तित्व में है। श्री [[Jnanendranath Gupta|जे. एन. गुप्ता]], रंगपुर के तत्कालीन मजिस्ट्रेट ने कॉलेज की स्थापना का नेतृत्व किया।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/opinion/column/%E0%A6%B0%E0%A6%82%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%98%E0%A6%B0-%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%B2-%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9C|title=রংপুরের বাতিঘর কারমাইকেল কলেজ|last=প্রতিবেদক|first=নিজস্ব|date=2016-07-31|website=Prothomalo|language=bn|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221152453/https://www.prothomalo.com/opinion/column/%E0%A6%B0%E0%A6%82%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%98%E0%A6%B0-%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%B2-%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9C|archive-date=2025-02-21|access-date=2024-12-28}}</ref><ref name=":02">{{Cite web|url=https://ccr.gov.bd/founders/|title=Founders {{!}} Carmichael College, Rangpur|website=ccr.gov.bd|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250615045408/https://ccr.gov.bd/founders/|archive-date=2025-06-15|access-date=2024-12-27}}</ref> अन्य उल्लेखनीय योगदानकर्ताओं में स्थानीय जमींदार, सरकारी अधिकारी और परोपकारी नागरिक शामिल थे। उनके उदार दान और अटूट समर्थन ने कॉलेज भवनों का निर्माण और इसके निरंतर संचालन को सुनिश्चित किया। बंगाल के पहले राज्यपाल, [[Thomas Gibson-Carmichael, 1st Baron Carmichael|लॉर्ड टी. डी. जी. कारमिशल]] ने 1916 में कॉलेज का उद्घाटन किया और इसका नाम उनके नाम पर रखा गया। [[चित्र:Dr. Muhammad Shahidullah at Carmichael College.jpg|अंगूठाकार|1964 में कारमाइकल कॉलेज में बांग्ला विभाग के छात्रों के साथ मुहम्मद शाहिदुल्लाह।]] प्रारम्भ से ही यह महाविद्यालय [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] के अधीन था। इसके बाद 1 जुलाई 1963 को इसका राष्ट्रीयकरण किया गया। फिर 1992 में, यह [[Bangladesh National University|बांग्लादेश राष्ट्रीय विश्वविद्यालय]] के अंतर्गत आया। == सन्दर्भ == <references /> j4cqm38hsg1o49r20by2mra2j8whpu4