Wikipedija hsbwiki https://hsb.wikipedia.org/wiki/H%C5%82owna_strona MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Media Specialnje Diskusija Wužiwar Diskusija z wužiwarjom Wikipedija Wikipedija diskusija Dataja Diskusija k dataji MediaWiki MediaWiki diskusija Předłoha Diskusija k předłoze Pomoc Pomoc diskusija Kategorija Diskusija ke kategoriji TimedText TimedText talk Modul Modul diskusija Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 10357 392061 392040 2026-08-21T21:11:49Z Gumideck 12564 powěsće - 3. a posledni dźěl 392061 wikitext text/x-wiki {{Infokašćik hora | mjeno=Sokolnik | druhe mjeno={{lang|de|Valtenberg}} | wobraz=Valtenberg 01.jpg | wopis wobraza=Pohlad na Sokolnik ze sewjera | wysokosć=586,4 | šěrina=51/4/30/N | dołhosć=14/16/42/O | region-ISO=DE-SN | masiw=[[Łužiske hory]] | kamjenizna = [[granodiorit]], [[dolerit]], [[křemjeń]] }} '''Sokolnik''' ({{wrěči|de|''Valtenberg''}}) je z 586 metrami<ref name="topo">{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&nbsp;:&nbsp;10&nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-26|language=němsce}}</ref> najwyše wuhorbjenje [[Łužiske hory|Łužiskich hór]] w&nbsp;[[Sakska|Sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]]. Při južnym zwisu je w starym [[Podkopk|podkopku]] žórło [[Wjazońca (rěka)|Wjazońcy]], kotraž so pola [[Pěrno|Pěrna]] do [[Łobjo|Łobja]] wuliwa. Wjeršk a sewjerozapadny bok hory zestajitej so z dwubłyšćinkateho [[granodiorit]]a, mjeztym zo so pod horu łužiski granodiorit namaka. == Mjeno == Hora naspomni so prěni króć pisomnje w Hornjołužiskej hraničnej lisćinje z&nbsp;lěta 1241, hdźež mjenuje so ''Isenberch''. Mjeno pochadźa wot srjedźowysokoněmskeho słowa ''Isen'' (železo) a woznamjenja tuž Železna hora. Wot 18.&nbsp;lětstotka wužiwaše so za horu němske mjeno ''Falkenberg'' (Falke = [[sokoł]], Berg = [[hora]]), z kotrehož so poněčim wuwi dźensniše mjeno ''Valtenberg''. Serbske mjeno ''Sokolnik'' ma samsny woznam.<ref name=WdH">{{WdH|17|72–75}}</ref> Mjeno Valtenberg bu w běhu 19.&nbsp;lětstotka tež mylnje wot muskeho mjena Valentin abo słowjanskeho boha Swantowita wotwodźowane.<ref name="příběhy">{{Literatura|awtor=Marek Řeháček, Jan Pikous, Karel Stein, Petr Zámiš|titul=Příběhy rozhleden Českosaského Švýcarska|nakładnistwo=Nakladatelství Petr Polda|městno=[[Liberec]]|lěto=2015|nakład=1.|strony=151–157|ISBN=978-80-905590-5-9|komentar=čěsce}}</ref> == Přirodne poměry == === Połoženje === Hora leži na teritoriju zwjazkoweho kraja [[Sakska|Sakskeje]] při hranicy wokrjesow [[Wokrjes Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory|Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory]] a [[Wokrjes Budyšin|Budyšin]]. Sewjerozapadne hač wuchodne skłoniny a wjeršk słušeja ke gmejnje [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcy]], sewjerozapadne hač juhozapadne skłoniny ke gmejnje [[Smělna-Póckowy]] (gmejnski dźěl [[Póckowy]]) a juhozapadne hač wuchodne skłoniny k městu [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] (měšćanski dźěl [[Berthelsdorf (Neustadt in Sachsen)|Berthelsdorf]]). Najbliši sydlišćo je Wjazońca (něhdźe 2,5&nbsp;kilometrow). Sokolnik je dźěl lěsneje kónčiny [[Hohwald]] a zdobom jeje najwyši dypk.<ref name="topo" /><ref name="mapycom">{{Cite web|url=https://mapy.com/s/cebucumuka|title=Mapy.com: turistická mapa|publisher=Mapy.com|accessdate=2026-07-26|language=němsce}}</ref> === Geomorfologija === Sokolnik je 586&nbsp;metrow wysoki krótki hórski chribjet.<ref name="topo" /> Hora přisłuša sakskemu dźělej [[Łužiske hory|Łužiskich horow]], hdźež je najwyša hora a pjata najwyša hora w cyłych Łužiskich horach, a tež jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.<ref name="Naturäume">{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2026-07-26|language=němsce}}</ref> Zdobom je wón najwyša hora Budyskeho wokrjesa. Najbliše pomjenowane hory su [[Dawidowa hórka]] (420&nbsp;m) 1,7&nbsp;kilometrow sewjerowuchodnje, [[Lipowa hora]] (459&nbsp;m) 2,1&nbsp;kilometer sewjerowuchodnje, [[Vogelberg]] (462&nbsp;m) 2,6&nbsp;kilometrow wuchodnje, [[Goldberg]] (472&nbsp;m) 2,9&nbsp;kilometrow juhowuchodnje, [[Buková hora|Bukowa hora]] (512&nbsp;m) 3,1&nbsp;kilometer juhowuchodnje, [[Angstberg]] (519&nbsp;m) 1,3&nbsp;kilometry južnje, [[Rückenberg]] (479&nbsp;m) 1,9&nbsp;kilometrow zapadnje a [[Steinberg (Smělna-Póckowy)|Steinberg]] (321&nbsp;m) 2&nbsp;kilometraj sewjerozapadnje.<ref name="mapycom" /> === Geologija a pódy === Sewjerozapadne skłoniny a wjeršk Sokolnika wobsteja z dwubłyšćinkateho granodiorita a zbytk geologiskeje podłohi twori łužiski granodiorit. Wobě kamjeniznje stej přez 500&nbsp;milionow lět starej, při čimž je dwubłyšćinkaty granodiorit starši. Łužiski granodiorit ma srjedźne zorna, šěromódru barbu a wobsteji z běłych [[žiwc]]ow, šěromódreho [[Křemjeń|křemjenja]], ćmoweje [[Błyšćinka|błyšćinki]] (biotita) a čorneho [[amfibol]]a. Přećiwo tomu ma dwubłyšćinkaty granodiorit drobna zorna, zwjetša je šěry a wobsteji tež z běłych žiwcow, šěromódreho křemjenja, ćmoweje błyšćinki (biotita) a tež swětłe błyšćinki (muskovita). Rozprochnawjene granodiority maja brunu hač zerzawu barbu. Husto namakaja so w nich [[xenolit]]y šěrawcoweho [[hornowc]]a a žiłki granodioritoweho [[porfyr]]a. Granodioritowu podłohu myla žiłki [[dolerit]]a, kotrež su něhdźe 450&nbsp;milionow lět stare. Dolerit je čornoběły, ma srjedźne zorna a jeho najwjetši žiłka ćehnje so do juhowuchodneho směra we wysokosći wot 560 do 520&nbsp;metrow. Dale so na Sokolniku namakaja žiłowy křemjeń, [[bazanit]] a [[hematit]] (krejowc), kotryž so tu hižo wot srjedźowěka wudobywaše.<ref name=WdH" /><ref>{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&nbsp;:&nbsp;50&nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-24|language=němsce}}</ref><ref name="Opletal">{{Literatura|awtor=Mojmír Opletal a&nbsp;kol.|titul=Vysvětlivky k&nbsp;základní geologické mapě České republiky 1&nbsp;:&nbsp;25&nbsp;000. 02–214 Dolní Poustevna a&nbsp;02–223 Mikulášovice|nakładnistwo=Česká geologická služba|městno=Praha|strony=12|ISBN=80-7075-639-X|lěto=2006|originalna rěč=cs}}</ref> Najbóle rozšěrjeny typ pódy je podzolna [[bruna póda]]. Podłu rěčkow namakaja so glej hač koluvisol, ewentualnje pseudoglej. Na zapadnej skłoninje jewi so tež niłke bahno.<ref>{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&nbsp;:&nbsp;50&nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-26|language=němsce}}</ref> <gallery> MRGS 522 - lužický granodiorit.jpg|<center>Łužiski granodiorit</center> MRGS 521 - dvojslídý granodiorit.jpg|<center>Dwubłyšćinkaty granodiorit</center> MRGS 526 - porfyr.jpg|<center>Granodioritowy porfyr</center> MRGS 524 - dolerit.jpg|<center>Dolerit</center> MRGS 527 - křemen.jpg|<center>Křemjeń</center> MRGS 529 - granodiorit s křemenem a hematitem.jpg|<center>Granodiorit z&nbsp;hematitom</center> MRGS 528 - bazanit.jpg|<center>Bazanit</center> </gallery> === Wodźizny === [[Dataja:Wesenitzquelle 01.jpg|mini|Žórło Wjazońcy]] Granodiorit, kotryž leži w podłoze Sokolnika, twori wjele puklinow. W nich so hromadźi woda, kotraž je žórło mnohich rěčkow. Nimale cyła hórka słuša k přitočnišću [[Wjazońca (rěka)|Wjazońcy]], kotraž so wužórli njedaloko wjerška w starym podkopku we wysokosći 515&nbsp;metrow. Z hory ćeče najprjedy do južneho a po tym do wuchodneho směra a w&nbsp;[[Pěrno|Pěrnje]] so wuliwa wotprawa do [[Łobjo|Łobja]]. W dole mjez Sokolnikom a [[Vogelberg]]om so wužórli [[Rotes Floß]], kotryž je lěwy přitok Wjazońcy. Na zapadnej skłoninje so wužórli rěčka [[Wiedwasser]], kotraž je tohorunja lěwy přitok Wjazońcy. W dole mjez Sokolnikom a [[Angstberg]]om južnje pod horu so wužórli [[Lohbach]]. Tutón słuša k přitočnišću [[Polnica|Polnicy]], do kotrejež so wuliwa w&nbsp;[[Neustadt in Sachsen|Neustadće w Sakskej]]. Wšitke rěčki słušeja tuž k přitočnišću Łobja a z tym [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]].<ref name="topo" /><ref name=WdH" /> === Klima === Na Sokolniku njeje žana stajna wjedrowa stacija (najbliša je w&nbsp;[[Załom]]ju), čehoždla trochuja so klimowe daty na zakładźe połoženja a wysokosće. Hora słuša do klimoweho typa włóžne delnje hory, za kotrež su charakteristiske temperatury wot 6,5 do 7,2&nbsp;°C a [[spadki]] wot 750 do 900&nbsp;milimetrow wob lěto. Přerězna lětna temperatura powětra wučinja hladajo na wysokosć 5,8 °C, štož je wjace hač 1&nbsp;°C niže hač zwučene we Łužiskich horach. Najćopliši měsac je přerěznje julij a najzymniši januar. Přerězne lětne spadki su hladajo na wysokosć wyše hač we wokolinje a docpěwaja hódnoty 950&nbsp;milimetrow. Wegetaciska perioda traje něhdźe 210&nbsp;dnjow. Wětřik duje přewažnje ze zapada.<ref name="Melichar">{{Literatura|awtor=Jaroslav Melichar a kol.|titul=Vlastivěda Šluknovského výběžku pro školy a&nbsp;veřejnost|nakładnistwo=Sdružení pro rozvoj Šluknovska|městno=[[Šluknov]]|lěto=2008|strony=19–21|ISBN=978-80-254-1704-1}}</ref><ref>{{Literatura|awtor=Karl Mannsfeld, Olaf Bastian|titul=Sächsische Landschaften: Zwischen Dübener Heide und Zittauer Gebirge|nakładnistwo=Edition Leipzig|městno=[[Lipsk|Leipzig]]|lěto=2012|strony=262|ISBN=978-3361006782}}</ref><ref>{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen: Klima / Hydrologie|url=https://arcg.is/jK5fj1|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2026-07-27|language=němsce}}</ref> === Rostlinstwo === Přewažna wjetšina Sokolnika je z hospodarskim jehlinowym abo měšanym lěsom porosćena. Potencielna přirodna wegetacija, kotraž so wot 18.&nbsp;lětstotka přeměni, je bukowina z přewahu bukow, jědlow a lipow. Najbóle rozšěrjeny jehlinowc je [[wšědny šmrěk]] (''Picea abies''), mjenje zastupjeny je [[europski larik]] (''Larix decidua'') a prěnjotna [[běła jědla]] (''Abies alba'') je so nimale zhubiła. Najbóle zastupjeny lisćowc je [[lěsny buk]] (''Fagus sylvatica'') a dale wustupuja [[wšědna jaseń]] (''Fraxinus excelsior''), [[hórski wjaz]] (''Ulmus glabra'') a [[Čećikaty dub|čećikaty]] (''Quercus petraea'') a [[šiškaty dub]] (''Quercus robur''). Mjez kerkami je rozšěrjeny [[ćernjowc]] (''Rubus''), wot kotrehož jewi so něhdźe 20&nbsp;družin. Ze zelow su [[wšědna čornica]] (''Actaea spicata''), [[zažny łyknowc]] (''Daphne mezereum''), [[hórski rozraz]] (''Veronica montana''), [[wulka kuzłarnička]] (''Circaea lutetiana''), [[mała kuzłarnička]] (''Circaea alpina''), [[srěnja kuzłarnička]] (''Circaea x intermedia''), [[hajowy staršik]] (''Senecio nemorensis''), [[blakaty klep]] (''Arum maculatum''), [[běła zubica]] (''Dentaria enneaphyllos''), [[wšědna štwórica]] (''Paris quadrifolia''), [[čerwjeny naporst]] (''Digitalis purpurea'') abo [[kwětkata kokorička]] (''Polygonatum multiflorum'') zastupjene. Rozšěrjene trawy su [[lěsna dornica]] (''Festuca altissima''), [[lěsna pjerchowanka]] (''Milium effusum''), [[wisaty paćernik]] (''Melica nutans''), [[drobny paćernik]] (''Melica uniflora'') a (''Hordelymus europaeus''). Při nadrobnym přeslědźenju sewjerneje skłoniny zličichu 10&nbsp;družin [[Paproćizny|paproćiznow]], 54&nbsp;družin [[Lapkojte mochy|lapkojtych mochow]], 75&nbsp;družin [[Bahnjowky|bahnjowkow]], 27&nbsp;družin [[Křemjenčki|křemjenčkow]] a 75&nbsp;družin [[Mochi|mochow]], z kotrychž je zajimawy rědki [[Swěćacy moch|swěćacy moch]] (''Schistostega pennata''). Z&nbsp;[[Lišawy|lišawow]] je rozšěrjeny (Chrysothrix chlorina). Sewjernje pod horu namaka so wobšěrna [[Wólša|wólšina]] (1,5&nbsp;hektara), w kotrejž rostu [[bahnojty paproć]] (''Thelypteris palustris'') abo [[rozlatčena rězna]] (''Carex paniculata'').<ref name=WdH" /> === Zwěrinstwo === Družinowa składba tudyšeje fawny ma přewažnje lěsny charakter a wustupuja tu družiny zwučene w druhich dźělach Łužiskich horow. Jara wjele tu wustupuja [[lěsny jeleń]] (''Cervus elaphus''), [[sorna]] (''Capreolus capreolus'') a [[dźiwje swinjo]] (''Sus scrofa''), dale mjeńše [[rubježne zwěrjata]] kaž [[čerwjena liška]] (''Vulpes vulpes''), [[europski šwinc]] (''Meles meles''), [[štomova kuna]] (''Martes martes'') a [[skalna kuna]] (''Martes foina''). Wot zymy 2011/2012 wobkedźbuja so prawidłownje [[wjelk]]i (''Canis lupus''). Z druhich [[Cycaki|cycakow]] su rozšěrjene na přikład [[europska wjewjerčka]] (''Sciurus vulgaris''), [[lěsna myška]] (''Muscardinus avellanarius'') abo wšelake družiny [[njetopyr]]jow (''Microchiroptera''). [[Rubježne ptaki]] zastupuja [[pašturlica]] (''Buteo buteo'') abo [[wulki jatřob]] (''Astur gentilis''), [[sowy]] potom [[šubut]] (''Bubo bubo'') abo [[kiwka]] (''Strix aluco'') a z druhich ptačkow su rozšěrjenja [[čorny dypornak]] (''Dryocopus martius''), [[pisany dypornak]] (''Dendrocopos major''), [[šěry dypornak]] (''Picus canus''), [[škrěkawa]] (''Garrulus glandarius''), [[spěwna drózna]] (''Turdus philomelos''), [[čerwjeny ročk]] (''Erithacus rubecula'') abo [[sykorka čornohłownik]] (''Periparus ater'').<ref name="Melichar" /><ref>{{Cite web|title=Wolf in Sachsen|url=https://www.wolf.sachsen.de/|publisher= Sächsisches Landesamt für Umwelt, Landwirtschaft und Geologie|accessdate=2026-07-29|language=němsce}}</ref> === Krajinoškit === Cyły Sokolnik leži w&nbsp;[[Krajinoškitna kónčina Hornjołužiske hory|krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory]], kotraž bu w&nbsp;lěće 1999 załožena. Wjeršk a južne hač zapadne skłoniny hory leža w ptakoškitnej krajinje ''Hohwald a Sokolnik''. Samsny teritorij leži w europsce wuznamnym stejnišću ''Hohwald a Sokolnik'' a sewjernje pod horu trjechi europsce wuznamna kónčina ''Hornja Wjazońca a pódlanske rěki''.<ref>{{Cite web|url=https://geodienste.bfn.de/schutzgebiete?lang=de|title=Schutzgebiete in Deutschland|publisher=Bundesamt für Naturschutz|accessdate=2026-07-30|language=němsce}}</ref> Mjez lětomaj 1961 a&nbsp;1966 bě Sokolnik dźěl přirodoškitneho pasma ''W Hohwaldźe''. Na zapadnej skłoninje leži přirodny pomnik ''Jasenjowo-klonowy lěs'' z přestrjenju 2,5&nbsp;hektara a sewjernje pod horu přirodny pomnik ''Wólšina při sewjernej podnoze Sokolnika'' z přestrjenju 2,6&nbsp;hektara.<ref>{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=051208c2-6f71-4a42-9208-c26f71ca4293|title=Naturschutz: Flächennaturdenkmäler|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-30|language=němsce}}</ref> == Stawizny == [[Dataja:Neukirch (Lausitz), Sachsen - Aussichtsturm vom Valtenberg (Zeno Ansichtskarten).jpg|mini|Wuhladna wěža na&nbsp;pohladnicy z&nbsp;lěta 1906]] Prěnje pisomne naspomnjenje hory steji Hornjołužiskej hraničnej lisćinje z&nbsp;lěta 1241. Mjeno Železna hora zwisuje z wudobywanjom železowych rudow, kotrež wotmě so buď na horje samej abo sewjernje pod horu. Přez Sokolnik wjedźeše tehdy hranica mjez [[Čěske kralestwo|Čěskim kralestwom]] a [[Mišnjanske markhrabinstwo|Mišnjanskim markhrabinstwom]]. Čěski dźěl přisłušeše knjejstwu [[Hohnstein (Sakska Šwica)|Hohnstein]] a w 15.&nbsp;lětstotku tež Wildenstein. Wot lěta 1451 słušeše čěski dźěl [[Sakske kurwjerchowstwo|Sakskemu kurwjerchowstwu]].<ref name="Meiche">{{Literatura|awtor=Alfred Meiche|titul=Historisch-Topographische Beschreibung der Amtshauptmannschaft Pirna|nakładnistwo=Buchdruckerei der Wilhelm und Bertha v. Baensch Stiftung|městno=[[Drježdźany|Dresden]]|lěto=1927|strony=123}}</ref> Na wjeršku steješe něhdy kamjentna murja njeznateho pochada a staroby, kotraž so hród mjenowaše. Murju naspomnja tež w&nbsp;lěće 1590 Matthias Oeder a w běhu 18.&nbsp;lětstotka bu wjackróć wobšěrna kruhowa murja wopisana. W lětach 1698, 1730 a 1764 wotměwachu so geologiske naprašowanja. Wot lěta 1752 wotměwaše so wudobywanje křemjenja w podkopku z mjenom ''Valentin-Erbstolln am Falckenberge''. Wočakowane mineralije (železowe rudy abo [[złoto]]) njejsu tu we wjetšich mnóstwach namakali, čehoždla so wudobywanje 1762 skónči.<ref name=WdH" /><ref name="Meiche" /> Wot lěta 1857 steji na wjeršku Sokolnika kamjentna wuhladna wěža. Dwě lěće pozdźišo natwarichu kamjentnu hórsku bawdu, kotraž naruna prjedawši drjewjane twarjenje. W&nbsp;lěće 1864 natwarichu na wjeršku kamjentny stołp w ramiku kralowske sakskeje triangulacije (stacija ''No.&nbsp;6 Valtenberg'').<ref name=WdH" /> Mjez lětomaj 1945 hač 1961 so wuhladna wěža zawrě, dokelž wužiwaše wjeršk hory policija. Nimo toho so 1951 korčma wotpali a hakle 1977 ponowichu. Wot lěta 2006 do 2008 wotmě so saněrowanje wuhladneje wěže. Tuta bě wopak wuwjedźena, wěžu wobškodźichu sylne dešće, a tak dyrbješe so wuhladna wěža mjez lětomaj 2011 hač 2013 zawrěć a znowa rekonstruować. Swjatočne zahajenje wotmě so 31. julija 2013.<ref>{{Cite web|first=Ivo|last=Šafus|url=https://www.cokolivokoli.cz/28366-rozhledna-valtenberg/|title=Rozhledna Valtenberg|publisher=cokoli v okolí.cz|accessdate=2026-08-01|date=2019-07-27|language=čěsce}}</ref> W&nbsp;lěće 2022 wotewrě so a swjatočnje poswjeći hórska kapałka. Mjez lětomaj 2023 hač 2025 bu wuhladna wěža z hosćencom znowa zawrěne. Poslednje saněrowanje, wosebje hórske bawdy, wotmě so w&nbsp;lěće 2025.<ref>{{Cite web|first=Stephanie|last=Schulze|first2=Matthias|last2=Zilch|url=https://www.radiolausitz.de/beitrag/vaultenbergbude-neue-paechtervertrag-unterschrieben-881190/|title=Valtenbergbaude öffnet wieder!|publisher=Radio Lausitz|accessdate=2026-08-01|date=2025-10-21|language=němsce}}</ref> == Powěsće == === Sydom zaklatych ryćerjow === W nutru Sokolnika bydleše něhdy sydom ryćerjow, kotřiž běchu z lózym kuzłarjom zaklećeni. Wuswobodźić móžeše jeju jenož jónu za sto lět na patoržicu pobožny čłowjek. Chudy drjewopušćer z [[Langburkersdorf]]a dźěše jónu na patoržicu pozdźe spać a zjewi so jemu swěćaty ryćer. Tón přeprosy jeho do nutřka hory, hdźež je sydom ryćerjow na wulkej žurli namakał. Jedyn jeho namołwješe z kóstkami mjetać. Jako dwě šestce padnyštej, bě ryćer wumóženy a dari drjewopušćerjej dwanaće jědlowych hablow. Po tym hraješe drjewopušćer kóstky ze zbywacymi ryćerjemi a dósta wot kóždeho wuswobodźeneho telko hablow, kelkož na kóstkach padny. Hdyž poslednjeho ryćerja wuswobodźi, słyšeše so zahrimanje a wón wotući. Rano drjewopušćerowa swójba zwěsći, zo so w kabaće składowane hable na złoto přeměnichu. Za njón kupi sej potom we wsy wulki burski statok.<ref>{{Literatura|awtor=Alfred Meiche|titul=Sagenbuch des Königreich Sachsen|nakładnistwo=G. Schönfeld’s Verlagsbuchhandlung|městno=[[Lipsk|Leipzig]]|lěto=1903|nakład=1.|strony=36–37|komentar=Dale jenož „Sagenbuch“.}}</ref> === Lutki hraja kehele === Neustadtskaj putnikaj nawróćištaj so přez Sokolnik domoj a namakaštaj sej dom lutkow. Wonaj přiwzachu přeprošenje lutkow, hrajkachu sej z nimi kehele a pijachu při tym dobre piwo. Na rozžohnowanje dósta kóždy putnik kehel. Při dalšim dompuću běštaj mučnaj, a tak ćisny jedyn z nich swój kehel do rěčki Folgenbach. Druhi donjese jón hač domoj a nazajtra zwěsći, zo so na złoto přeměni. Zhromadnje dźěštaj potajkim do rěčki pytać za druhim kehelom, tón pak so hižo njenamaka. Wot toho časa pak namakaš w pěsku Folgenbacha złoto.<ref>Sagebuch, s.&nbsp;329.</ref> === Pan Dietrich na Sokolniku === Pan Dietrich bě bojazliwy dźiwy nócny jěchar, kotryž wustupowaše w bliskosći Sokolnika. Z wotbićom połnocy dundaše so po tudyšich lěsach a jeho přewodźeše črjóda złych psow a smjerć. Jónu chodźeše po Sokolniku putnik z [[Póckowy|Póckowow]], kotryž so před Panom Dietrichom za hromadu kamjenjow schowa. Pan Dietrich skoči hromadu kamjenjow, při tym strašnje rjeješe a jeho konje wot kopyta płomjenja torhachu. Po druhich powědančkach jězdźeše Pan Dietrich na bjezhłownym čornym konju a před nim lećeše Smjerć sama na wulkej sowje z wohniwymaj wočomaj.<ref>Sagebuch, s.&nbsp;421–422.</ref> === Dźiwotworne rostliny ze Sokolnika === Kóžde lěto podachu so na swjedźeń donjebjeswzaća Knjeza wobydlerjo wokolnych wsow a tež Serbja z wulkeje daliny zběrać korjenje [[Kwětkata kokorička|kwětkatej kokorički]]. Serbja mjenowachu je ''swjateje Maryne korushki'' a rězbarichu z njeho zbožo přinjesene amulety. Podobna powěsć wjaza so na Jansku nóc, hdyž namakachu ludźo na Sokolniku korjenje mandragory. Hdyž ju domoj nošachu, mandragora rjeješe a kwičeše. Z korjenja rězbarichu so klanki, mjenowane mjez druhim lutki abo šibjeńcowy mužokojo, kotrež słužachu jako amulety. Tomu, kiž so derje wo nju staraše a jich picowaše, skićachu škit před strachami, hojachu chorosće, pomhachu w nuzy abo wěšćachu přichod. Tež w Janskej nocy chodźeše starša žona na Sokolnik stołpiki [[Čerwjene mydleško|čerwjeneho mydleška]] třihać. Při tym šeptaše mjeno bliskeje wosoby. Rostliny dowjezechu po tym domoj a powěsny je z kćenjom dele. Tón, kotrehož rostlina dołho wutra, bě za dołhe žiwjenje postajeny. Toho, kotrehož rostlina bórze wuschny, wočakowaše bórze smjerć. Na Sokołniku rosćeše tež wosebita paproć, kotraž na rozdźěl k druhim paproćam kćěješe a wo Janskej nocy płody płodźeše. Symjo tuteje paproćizny činješe čłowjeka njewidźomneho. Jónu chodźeše po Sokolniku muž z Wjazońcy a symjo paproćiny padny jemu do črijow. Ducy domoj nastróži so znatych, kotřiž jeho njewidźachu, ale jenož słyšachu. Jeho swójba widźeše jeho hakle w tym wokomiku, hdyž sej črije zuješe.<ref>Sagebuch, s.&nbsp;301–302, 656–657.</ref> === Złota prózdnjeńca na Sokolniku === Chuda žona ze swojim dwulětnym synkom něhdy Wulki pjatk po Sokolniku wuchodźowaše a prózdnjeńcu z pokładom wotkry. Wona połoži dźěćo a wza trójce pokłady z prózdnjeńcy sobu. Tu zaklinča zahrimanje a skała so ze synkom nutřka zawrě. Njezbožowna žona dopomni so na słowa swojeje wowki: Štóž wutrobu čistu nima, tomu přinjese pokład ze Sokolnika ćeže. Płakaca žona schowa dźěl přinjeseneho złota a dźěl domoj přinjese. Nazajtra wróći so z mandźelskim za zbytk schowaneho złota, kotrež pak so na dompuću na lisćo přeměni a doma składowany pokład přeměni so na hromadu třěskow. Žona so po tutym podawku husto k Bohu wobroći a přińdźe často synka na Sokolnik pytać. Přichodny Wulki pjatk wotkry prózdnjeńcu zaso wotewrjenu a w njej swojeho synka žiweho a stroweho. Žona wjesele přinjese synka won a pokładow so ani njedótkny.<ref>Sagebuch, s.&nbsp;729–731.</ref> === Druhe powěsće wo pokładach === W nutřku Sokolnika schowany pokład hodźi so pječa jenož ze złotym klučom wotzamknyć, kotryž leži na sedmym buku na wjeršku hory. Namakaš jón pak jenož na swjedźenju swjateho Jana. Pokład wobstražuje sam djaboł a da jenož teho přeńć, kiž je wot winy a hubjenosće sćazany. Po druhej powěsći chowa so pokład w rozpadankach hrodu w złotej komorce, kotruž wotewri we wěstym času wotćišć ptačeje nohi na špundowanju. Złoty pokład je pječa tež móžno z pomocu biskopskeho kija wudobyć, kotryž je něhdźe na hórce schowany. Pječa pak ju drjewopušćerjo hižo namakachu, abo bu při twarje wuhladnicy wužiwana a pokład njehodźi so hižo zdobyć. Dalša powěsć praji, zo je łakomc Filz na silwesterskej nocy prózdnjeńcu połnu pokładow wotkrył. Jako ranje schadźeše, zaklinča zahrimanje a Filz wosta nutřka zajaty. Jako so skała znowa wočini, miny so dotal na zemi wjace hač hač sydom lět a ludźo runje [[jutry]] swjećachu. Filz sta so po tutym podawku jara pobožnym čłowjekom.<ref>Sagebuch, s.&nbsp;728–729, 732, 909.</ref> === Bratraj Valentin a Rupprecht === Něhdy wobsedźeštaj wjes Delnju Wjazońcu bratraj Valentin a Rupprecht. Swoje zamóženje rozdźělichu: Valentin dósta južny dźěl hromadźe ze Sokolnikom, hdźež da hród Valtenburg natwarić, a Rupprecht dósta sewjerny dźěl, hdźež da hród Rupprechtsburg natwarić. Bratřa su so hromadźe mjelčeli. W zwadźe doby Rupprecht a da hród Valtenburg spotorhać.<ref>Sagebuch, s.&nbsp;841.</ref> == Twarjenja == [[Dataja:Sokolnik.jpg|mini|Wěža krala Jana na wjeršku Sokolnika]] Wot lěta 1857 steji na wjeršku wuhladna wěža pomjenowana [[wěža krala Jana]], kotraž so po planach [[Žitawa|Žitawskeho]] architekta [[Carl August Schramm|Carla Augusta Schramma]] (1807–1869) natwari. Wěža je 22&nbsp;metrow wysoka a k wuhladnej platformje wjedźe 127&nbsp;schodow. Twarjenje je natwarjene z łužiskeho [[granodiorit]]a, ma kwadrowu formu a wjeršk je cymbrami zakónčeny. Na prědnjej stronje wěže je wopon swobodneho knjeza Oppen-Huldenberga, tabela z mjenami wosobow, kotrež su sej wo twar zasłuža a pozłoćany portret krala [[Jan Sakski|Jana]] (1801–1873) z němskim napisom ''Johann v. Gottes Gnaden König von Sachsen'' (serbsce ''Jan z Božeje hnady kral Sakskeje'').<ref name="příběhy" /> Wuhladna wěža je škitana jako kulturny pomnik, zapisana pod čisłom 09307159.<ref>{{Cite web|title=Denkmalpflege in Sachsen|url=https://denkmalliste.denkmalpflege.sachsen.de/CardoMap/Denkmalliste_Report.aspx?HIDA_Nr=09307159|publisher=Landesamt für Denkmalpflege Sachsen|accessdate=2026-08-15|language=němsce}}</ref> Na wěžu nawjazuje niske twarjenje bawdy, kotraž mjenowaše so ''Berggaststätte Valtenberg-Baude'' (Hórski hosćenc Sokolnikowa bawda). Prěnjotna hórska bawda steješe wuchodnje wot wuhladneje wěže. We wokolinje wjerška namakaja so tež wjacore stare mězniki. Zapadnje wot wuhladneje wěže steji ekumeniska hórska kapałka ''Assisi-Kapelle'', kotraž so 3.&nbsp;julija 2022 zhromadnje wot ewangelskeho a romsko-katolskeho fararja poswjeći. Prěnjotnje słužeše twar jako dźěl policajskeho sćelaka. Zhromadnje z kapałku natwari so Šćežka powěsćow.<ref>{{Cite web|url=https://www.neukirch-lausitz.de/de/valtenberg.html|title=Valtenberg|publisher=gmejna Wjazońca|accessdate=2026-08-10|language=němsce}}</ref> == Wobchad == Přez sewjernu hač zapadnu skłoninu wjedźe [[železniska čara Budyšin–Žandow]], na kotrejž leži dwórnišćo Wjazońca zapad. Z njeho wotboči [[železniska čara Wjazońca–Biskopicy]]. Přez Sokolnik wjedźe rjad historiskich pućow, z kotrychž je najwuznamniši ''Flügel F'' (Křidło&nbsp;F). Pisomnje dopokazana je hižo w 16.&nbsp;lětstotku, hdy słužeše jako wikowanski puć mjez [[Neustadt in Sachsen|Neustadtom w Sakskej]] a [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcu]]. Na tutu šćežku runje nawjazuje ''Gießhübelweg'' (Lijerskohórkowy puć). Wot lěta 1788 wužiwaše puć póstowa słužba, kotraž listy mjez Neustadtom a [[Budyšin]]om rozpósła.<ref>{{WdH|17|124–125}}</ref> Na tutón puć nawjazuja ''Kreuzsteig'' (Křižowa sćežka), ''Oberweg'' (Horni puć), ''Valtenbergweg'' (Sokolnikowy puć), kotryž wjedźe na wjeršk hórki, ''Oberer Horizontalweg'' (Horni horizontalny puć) abo ''Unterer Horizontalweg'' (Delni horizontalny puć). Dalše puće, po kotrychž zwjetša pućowanske šćežki wjedu, su ''Rückenweg'' (Hrjebjenjowy puć), ''Steinweg'' (Kamjentny puć), ''Stufenweg'' (Schodźenkowy puć) či ''Nassweg'' (Mokry puć).<ref name="mapycom" /> == Turistika == Na wjeršk Sokolnika wjedźe wulka ličba pućowanskich šćežkow. Čerwjenje markěrowane su šćežki ''[[Łužiski had]]'', kotryž wjedźe do [[Berthelsdorf (Neustadt w Sakskej)|Berthelsdorfa]] a [[Wołbramecy|Wołbramec]], dale ''Hornjołužiski kołopuć'', kotryž wjedźe k&nbsp;[[Rückenberg]]ej (479&nbsp;m) a do [[Rynar]]ja, a ''Turistiska šćežka němskeje jednoty'', kotraž wjedźe do [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcy]] a [[Neustadt in Sachsen|Neustadta w Sakskej]]. Módrje markěrowanej stej čarje ''Dalokopućowanska šćežka Žitawa–Wernigerode'' a ''Hornjołužiski hórski puć'', kotrejž wjedźetej do Neustadta a k čěsko-němskej statnej hranicy. ''Hornjołužiski hórski puć'' wjedźe z wjerška Sokolnika do sewjerneho směra dale jako zelenje markěrowana šćežka. Z&nbsp;[[Póckowy|Póckowow]] wjedźe žołće markěrowana šćežka na Sokolnik a wot dwórnišća Wjazońca-zapad zeleny puć.<ref name="mapycom" /> [[Dataja:Mapy.com - turistická - Valtenberg.png|left|600px|Pućowanska karta Sokolnika a&nbsp;wokoliny]] {{clear}} == Rozhlad a wokolina == Dźakowano wuhladnej wěži na wjeršku skići Sokolnik wuhlad do wšěch směrow a po šěrokej wokolinje. Do sewjerozapadneho hač sewjerowuchodneho směra je krajina [[Hornja Łužica|Hornjeje Łužicy]] derje widźeć a w&nbsp;njej na přikład měsće [[Kamjenc]] a [[Budyšin]] kaž tež milinarni [[Milinarnja Čorna Pumpa|Čorna Pumpa]] a [[Hamorska milinarnja|Hamor]]. Sewjerowuchodny hač južny směr skići wuhlad na [[Łužiske hory]], [[Łužiske horiny]] a [[Jizerske horiny]]. Jasnje spóznać su na přikład [[Kotmar]] (582&nbsp;m), [[Tanečnice]] (599&nbsp;m), [[Vlčí hora]] (591&nbsp;m), [[Jedlová]] (776&nbsp;m) abo [[Jěšćed]] (1012&nbsp;m). W južnym hač juhozapadnym směrje hladaš do krajiny Čěsko-sakskeje Šwicy z horami [[Růžovský vrch]] (620&nbsp;m), [[Děčínský Sněžník]] (724&nbsp;m) abo [[Lilijowc]] (415&nbsp;m). W juhozapadnym směrje su tež [[Rudne horiny]] a w zapadnym [[Zapadołužiska pahórčina]] ze&nbsp;[[Žiwin]]om (449&nbsp;m) widźeć.<ref name=WdH" /><ref name="mapycom" /><ref>{{Cite web|url=https://www.peakfinder.com/?lat=51.07420&lng=14.27890&ele=586&azi=90&alt=0.02&fov=45&cfg=es&name=Valtenberg%20-%20Sokolnik|title=Peakfinder|publisher=peakfinder.com|accessdate=2026-08-15}}</ref> {{clear}} {| style="border-collapse: collapse; text-align: center;" |- | style="border: 1px solid #aaa; border-width: 0 1px 1px 0; width: 33%;" | <!-- SZ --> [[Ziegelberg]] 3,4&nbsp;km<br /><br />[[Milchhübel]] 2,7&nbsp;km<br />[[Steinberg (Smělna-Póckowy)|Steinberg]] 2,1&nbsp;km | style="width: 34%;" | <!-- S --> [[Wjazońska hora]] 4,1&nbsp;km<br />[[Honak]] 3,9&nbsp;km<br />[[Fuchssteinrücken]] 3,4&nbsp;km | style="border: 1px solid #aaa; border-width: 0 0 1px 1px; width: 33%;" | <!-- SV --> [[Weickertsberg]] 5,0&nbsp;km<br />[[Jehnjaca hora]] 4,3&nbsp;km<br />[[Lipowa hora]] 2,1&nbsp;km<br />[[Dawidowa hórka]] 1,7&nbsp;km |- | style="width: 33%;" | <!-- Z --> [[Schurzberg]] 4,3&nbsp;km<br />[[Buchberg (Neustadt w Sakskej)|Buchberg]] 2,9&nbsp;km<br />[[Rückenberg]] 1,9&nbsp;km | style="width: 34%; padding: .5em;" | [[Dataja:Brosen windrose-sl.svg|150px|směrowa róža]] | style="width: 33%;" | <!-- V --> [[Cyrkwinska hora]] 5,3&nbsp;km<br />[[Steinberg (Wołbramecy, 392&nbsp;m)|Steinberg]] 4,1&nbsp;km<br />[[Vogelberg]] 2,6&nbsp;km |- | style="border: 1px solid #aaa; border-width: 1px 1px 0 0; width: 33%;" | <!-- JZ --> [[Schimmigs Höhe]] 4,3&nbsp;km<br />[[Schelmberg]] 3,9&nbsp;km<br />[[Seifberg]] 3,5&nbsp;km<br />[[Steinberg (Neustadt w Sakskej)|Steinberg]] 3,2&nbsp;km | style="width: 34%;" | <!-- J --> [[Hoher Hahn (Neustadt w Sakskej)|Hoher Hahn]] 4,1&nbsp;km<br />[[Skřivánčí vrch]] 4,0&nbsp;km<br />[[Nestelberg]] 1,7&nbsp;km<br />[[Angstberg]] 1,3&nbsp;km | style="border: 1px solid #aaa; border-width: 1px 0 0 1px; width: 33%;" | <!-- JV --> [[Sydom lipow]] 4,2&nbsp;km<br />[[Grenzberg]] 3,7&nbsp;km<br />[[Buková hora]] 3,1&nbsp;km<br />[[Goldberg]] 2,9&nbsp;km |} <gallery> Dataja:Aussicht vom König-Johann-Turm Valtenberg 02.jpg|<center>Wuhlad do juha: Tanečnice a Růžovský vrch</center> Dataja:Aussicht vom König-Johann-Turm Valtenberg 04.jpg|<center>Wuhlad do juhozapada: Děčínský Sněžník</center> Dataja:Aussicht vom König-Johann-Turm Valtenberg 05.jpg|<center>Wuhlad do sewjerowuchoda: Hornja Łužica a Hamorska milinarnja</center> Dataja:Aussicht vom König-Johann-Turm Valtenberg 06.jpg|<center>Wuhlad do sewjerozapada: Žiwin</center> </gallery> == Žórła == <references/> == Literatura == * {{WdH|17|72–75}} == Wotkazy == * {{Commonscat|Valtenberg|Sokolnik}} * [https://mapy.com/s/cebucumuka Mapy.com: pućowanska karta, Sokolnik a wokolina] * [https://valtenberg.de/ Oficialna webstrona hórskeje bawdy a wuhladne wěže Sokolnik] * [https://www.neukirch-lausitz.de/de/valtenberg.html Sokolnik na webstronje gmejny Wjazońcy] {{Łužiske hory}} [[Kategorija:Hora w Sakskej]] [[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]] [[Kategorija:Neustadt w Sakskej]] [[Kategorija:Wjazońca]] [[Kategorija:Hora w Europje]] [[Kategorija:Łužiske hory]] pjwy0kwzy8r4jnc1r090q3ro7ryoa61 392062 392061 2026-08-21T21:58:14Z Gumideck 12564 hišće zawod 392062 wikitext text/x-wiki {{Infokašćik hora | mjeno=Sokolnik | druhe mjeno={{lang|de|Valtenberg}} | wobraz=Valtenberg 01.jpg | wopis wobraza=Pohlad na Sokolnik ze sewjera | wysokosć=586,4 | šěrina=51/4/30/N | dołhosć=14/16/42/O | region-ISO=DE-SN | masiw=[[Łužiske hory]] | kamjenizna = [[granodiorit]], [[dolerit]], [[křemjeń]] }} '''Sokolnik''' ({{wrěči|de|''Valtenberg''}}) je z 586&nbsp;metrami<ref name="topo">{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&nbsp;:&nbsp;10&nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-26|language=němsce}}</ref> najwyše wuhorbjenje [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] w&nbsp;[[Sakska|Sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]]. Wjeršk hory leži w&nbsp;gmejnje [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcy]]. Geologisku podłohu tworja přewažnje dwubłyšćinkaty [[granodiorit]], łužiski granodiorit a&nbsp;[[dolerit]] a&nbsp;wustupuja tež železowe rudy abo [[křemjeń]]. W&nbsp;starym podkopku na južnej skłoninje wužórli so rěčka [[Wjazońca (rěka)|Wjazońca]], kotraž so pola [[Pěrno|Pěrna]] do [[Łobjo|Łobja]] wuliwa. Na wjeršku steji [[wěža krala Jana|wuhladna wěža krala Jana]] z&nbsp;lěta 1857 z&nbsp;hosćencom a&nbsp;hórsku kapałku. == Mjeno == Hora naspomni so prěni króć pisomnje w&nbsp;Hornjołužiskej hraničnej lisćinje z&nbsp;lěta 1241, hdźež mjenuje so ''Isenberch''. Mjeno pochadźa wot srjedźowysokoněmskeho słowa ''Isen'' (železo) a&nbsp;woznamjenja tuž Železna hora. Wot 18.&nbsp;lětstotka wužiwaše so za horu němske mjeno ''Falkenberg'' (Falke = [[sokoł]], Berg = [[hora]]), z&nbsp;kotrehož so poněčim wuwi dźensniše mjeno ''Valtenberg''. Serbske mjeno ''Sokolnik'' ma samsny woznam.<ref name=WdH">{{WdH|17|72–75}}</ref> Mjeno Valtenberg bu w&nbsp;běhu 19.&nbsp;lětstotka tež mylnje wot muskeho mjena Valentin abo słowjanskeho boha Swantowita wotwodźowane.<ref name="příběhy">{{Literatura|awtor=Marek Řeháček, Jan Pikous, Karel Stein, Petr Zámiš|titul=Příběhy rozhleden Českosaského Švýcarska|nakładnistwo=Nakladatelství Petr Polda|městno=[[Liberec]]|lěto=2015|nakład=1.|strony=151–157|ISBN=978-80-905590-5-9|komentar=čěsce}}</ref> == Přirodne poměry == === Połoženje === Hora leži na teritoriju zwjazkoweho kraja [[Sakska|Sakskeje]] při hranicy wokrjesow [[Wokrjes Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory|Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory]] a&nbsp;[[Wokrjes Budyšin|Budyšin]]. Sewjerozapadne hač wuchodne skłoniny a&nbsp;wjeršk słušeja ke gmejnje [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcy]], sewjerozapadne hač juhozapadne skłoniny ke gmejnje [[Smělna-Póckowy]] (gmejnski dźěl [[Póckowy]]) a&nbsp;juhozapadne hač wuchodne skłoniny k&nbsp;městu [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w&nbsp;Sakskej]] (měšćanski dźěl [[Berthelsdorf (Neustadt in Sachsen)|Berthelsdorf]]). Najbliši sydlišćo je Wjazońca (něhdźe 2,5&nbsp;kilometrow). Sokolnik je dźěl lěsneje kónčiny [[Hohwald]] a&nbsp;zdobom jeje najwyši dypk.<ref name="topo" /><ref name="mapycom">{{Cite web|url=https://mapy.com/s/cebucumuka|title=Mapy.com: turistická mapa|publisher=Mapy.com|accessdate=2026-07-26|language=němsce}}</ref> === Geomorfologija === Sokolnik je 586&nbsp;metrow wysoki krótki hórski chribjet.<ref name="topo" /> Hora přisłuša sakskemu dźělej [[Łužiske hory|Łužiskich horow]], hdźež je najwyša hora a pjata najwyša hora w cyłych Łužiskich horach, a tež jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.<ref name="Naturäume">{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2026-07-26|language=němsce}}</ref> Zdobom je wón najwyša hora Budyskeho wokrjesa. Najbliše pomjenowane hory su [[Dawidowa hórka]] (420&nbsp;m) 1,7&nbsp;kilometrow sewjerowuchodnje, [[Lipowa hora]] (459&nbsp;m) 2,1&nbsp;kilometer sewjerowuchodnje, [[Vogelberg]] (462&nbsp;m) 2,6&nbsp;kilometrow wuchodnje, [[Goldberg]] (472&nbsp;m) 2,9&nbsp;kilometrow juhowuchodnje, [[Buková hora|Bukowa hora]] (512&nbsp;m) 3,1&nbsp;kilometer juhowuchodnje, [[Angstberg]] (519&nbsp;m) 1,3&nbsp;kilometry južnje, [[Rückenberg]] (479&nbsp;m) 1,9&nbsp;kilometrow zapadnje a&nbsp;[[Steinberg (Smělna-Póckowy)|Steinberg]] (321&nbsp;m) 2&nbsp;kilometraj sewjerozapadnje.<ref name="mapycom" /> === Geologija a pódy === Sewjerozapadne skłoniny a wjeršk Sokolnika wobsteja z dwubłyšćinkateho [[granodiorit]]a a&nbsp;zbytk geologiskeje podłohi twori łužiski granodiorit. Wobě kamjeniznje stej přez 500&nbsp;milionow lět starej, při čimž je dwubłyšćinkaty granodiorit starši. Łužiski granodiorit ma srjedźne zorna, šěromódru barbu a&nbsp;wobsteji z&nbsp;běłych [[žiwc]]ow, šěromódreho [[Křemjeń|křemjenja]], ćmoweje [[Błyšćinka|błyšćinki]] (biotita) a&nbsp;čorneho [[amfibol]]a. Přećiwo tomu ma dwubłyšćinkaty granodiorit drobna zorna, zwjetša je šěry a&nbsp;wobsteji tež z&nbsp;běłych žiwcow, šěromódreho křemjenja, ćmoweje błyšćinki (biotita) a&nbsp;tež swětłe błyšćinki (muskovita). Rozprochnawjene granodiority maja brunu hač zerzawu barbu. Husto namakaja so w&nbsp;nich [[xenolit]]y šěrawcoweho [[hornowc]]a a&nbsp;žiłki granodioritoweho [[porfyr]]a. Granodioritowu podłohu myla žiłki [[dolerit]]a, kotrež su něhdźe 450&nbsp;milionow lět stare. Dolerit je čornoběły, ma srjedźne zorna a&nbsp;jeho najwjetši žiłka ćehnje so do juhowuchodneho směra we wysokosći wot 560 do 520&nbsp;metrow. Dale so na Sokolniku namakaja žiłowy [[křemjeń]], [[bazanit]] a [[hematit]] (krejowc), kotryž so tu hižo wot [[srjedźowěk]]a wudobywaše.<ref name=WdH" /><ref>{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&nbsp;:&nbsp;50&nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-24|language=němsce}}</ref><ref name="Opletal">{{Literatura|awtor=Mojmír Opletal a&nbsp;kol.|titul=Vysvětlivky k&nbsp;základní geologické mapě České republiky 1&nbsp;:&nbsp;25&nbsp;000. 02–214 Dolní Poustevna a&nbsp;02–223 Mikulášovice|nakładnistwo=Česká geologická služba|městno=Praha|strony=12|ISBN=80-7075-639-X|lěto=2006|originalna rěč=cs}}</ref> Najbóle rozšěrjeny typ pódy je podzolna [[bruna póda]]. Podłu rěčkow namakaja so glej hač koluvisol, ewentualnje pseudoglej. Na zapadnej skłoninje jewi so tež niłke bahno.<ref>{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&nbsp;:&nbsp;50&nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-26|language=němsce}}</ref> <gallery> MRGS 522 - lužický granodiorit.jpg|<center>Łužiski granodiorit</center> MRGS 521 - dvojslídý granodiorit.jpg|<center>Dwubłyšćinkaty granodiorit</center> MRGS 526 - porfyr.jpg|<center>Granodioritowy porfyr</center> MRGS 524 - dolerit.jpg|<center>Dolerit</center> MRGS 527 - křemen.jpg|<center>Křemjeń</center> MRGS 529 - granodiorit s křemenem a hematitem.jpg|<center>Granodiorit z&nbsp;hematitom</center> MRGS 528 - bazanit.jpg|<center>Bazanit</center> </gallery> === Wodźizny === [[Dataja:Wesenitzquelle 01.jpg|mini|Žórło Wjazońcy]] Granodiorit, kotryž leži w&nbsp;podłoze Sokolnika, twori wjele puklinow. W&nbsp;nich so hromadźi woda, kotraž je žórło mnohich rěčkow. Nimale cyła hórka słuša k přitočnišću [[Wjazońca (rěka)|Wjazońcy]], kotraž so wužórli njedaloko wjerška w&nbsp;starym podkopku we wysokosći 515&nbsp;metrow. Z&nbsp;hory ćeče najprjedy do južneho a&nbsp;po tym do wuchodneho směra a w&nbsp;[[Pěrno|Pěrnje]] so wuliwa wotprawa do [[Łobjo|Łobja]]. W&nbsp;dole mjez Sokolnikom a [[Vogelberg]]om so wužórli [[Rotes Floß]], kotryž je lěwy přitok Wjazońcy. Na zapadnej skłoninje so wužórli rěčka [[Wiedwasser]], kotraž je tohorunja lěwy přitok Wjazońcy. W&nbsp;dole mjez Sokolnikom a&nbsp;[[Angstberg]]om južnje pod horu so wužórli [[Lohbach]]. Tutón słuša k&nbsp;přitočnišću [[Polnica|Polnicy]], do kotrejež so wuliwa w&nbsp;[[Neustadt in Sachsen|Neustadće w&nbsp;Sakskej]]. Wšitke rěčki słušeja tuž k&nbsp;přitočnišću Łobja a&nbsp;z&nbsp;tym [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]].<ref name="topo" /><ref name=WdH" /> === Klima === Na Sokolniku njeje žana stajna wjedrowa stacija (najbliša je w&nbsp;[[Załom]]ju), čehoždla trochuja so klimowe daty na zakładźe połoženja a wysokosće. Hora słuša do klimoweho typa włóžne delnje hory, za kotrež su charakteristiske temperatury wot 6,5 do 7,2&nbsp;°C a [[spadki]] wot 750 do 900&nbsp;milimetrow wob lěto. Přerězna lětna temperatura powětra wučinja hladajo na wysokosć 5,8 °C, štož je wjace hač 1&nbsp;°C niže hač zwučene we Łužiskich horach. Najćopliši měsac je přerěznje julij a najzymniši januar. Přerězne lětne spadki su hladajo na wysokosć wyše hač we wokolinje a docpěwaja hódnoty 950&nbsp;milimetrow. Wegetaciska perioda traje něhdźe 210&nbsp;dnjow. Wětřik duje přewažnje ze zapada.<ref name="Melichar">{{Literatura|awtor=Jaroslav Melichar a kol.|titul=Vlastivěda Šluknovského výběžku pro školy a&nbsp;veřejnost|nakładnistwo=Sdružení pro rozvoj Šluknovska|městno=[[Šluknov]]|lěto=2008|strony=19–21|ISBN=978-80-254-1704-1}}</ref><ref>{{Literatura|awtor=Karl Mannsfeld, Olaf Bastian|titul=Sächsische Landschaften: Zwischen Dübener Heide und Zittauer Gebirge|nakładnistwo=Edition Leipzig|městno=[[Lipsk|Leipzig]]|lěto=2012|strony=262|ISBN=978-3361006782}}</ref><ref>{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen: Klima / Hydrologie|url=https://arcg.is/jK5fj1|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2026-07-27|language=němsce}}</ref> === Rostlinstwo === Přewažna wjetšina Sokolnika je z hospodarskim jehlinowym abo měšanym lěsom porosćena. Potencielna přirodna wegetacija, kotraž so wot 18.&nbsp;lětstotka přeměni, je bukowina z přewahu bukow, jědlow a lipow. Najbóle rozšěrjeny jehlinowc je [[wšědny šmrěk]] (''Picea abies''), mjenje zastupjeny je [[europski larik]] (''Larix decidua'') a prěnjotna [[běła jědla]] (''Abies alba'') je so nimale zhubiła. Najbóle zastupjeny lisćowc je [[lěsny buk]] (''Fagus sylvatica'') a dale wustupuja [[wšědna jaseń]] (''Fraxinus excelsior''), [[hórski wjaz]] (''Ulmus glabra'') a [[Čećikaty dub|čećikaty]] (''Quercus petraea'') a [[šiškaty dub]] (''Quercus robur''). Mjez kerkami je rozšěrjeny [[ćernjowc]] (''Rubus''), wot kotrehož jewi so něhdźe 20&nbsp;družin. Ze zelow su [[wšědna čornica]] (''Actaea spicata''), [[zažny łyknowc]] (''Daphne mezereum''), [[hórski rozraz]] (''Veronica montana''), [[wulka kuzłarnička]] (''Circaea lutetiana''), [[mała kuzłarnička]] (''Circaea alpina''), [[srěnja kuzłarnička]] (''Circaea x intermedia''), [[hajowy staršik]] (''Senecio nemorensis''), [[blakaty klep]] (''Arum maculatum''), [[běła zubica]] (''Dentaria enneaphyllos''), [[wšědna štwórica]] (''Paris quadrifolia''), [[čerwjeny naporst]] (''Digitalis purpurea'') abo [[kwětkata kokorička]] (''Polygonatum multiflorum'') zastupjene. Rozšěrjene trawy su [[lěsna dornica]] (''Festuca altissima''), [[lěsna pjerchowanka]] (''Milium effusum''), [[wisaty paćernik]] (''Melica nutans''), [[drobny paćernik]] (''Melica uniflora'') a (''Hordelymus europaeus''). Při nadrobnym přeslědźenju sewjerneje skłoniny zličichu 10&nbsp;družin [[Paproćizny|paproćiznow]], 54&nbsp;družin [[Lapkojte mochy|lapkojtych mochow]], 75&nbsp;družin [[Bahnjowky|bahnjowkow]], 27&nbsp;družin [[Křemjenčki|křemjenčkow]] a 75&nbsp;družin [[Mochi|mochow]], z kotrychž je zajimawy rědki [[Swěćacy moch|swěćacy moch]] (''Schistostega pennata''). Z&nbsp;[[Lišawy|lišawow]] je rozšěrjeny (Chrysothrix chlorina). Sewjernje pod horu namaka so wobšěrna [[Wólša|wólšina]] (1,5&nbsp;hektara), w kotrejž rostu [[bahnojty paproć]] (''Thelypteris palustris'') abo [[rozlatčena rězna]] (''Carex paniculata'').<ref name=WdH" /> === Zwěrinstwo === Družinowa składba tudyšeje fawny ma přewažnje lěsny charakter a wustupuja tu družiny zwučene w druhich dźělach Łužiskich horow. Jara wjele tu wustupuja [[lěsny jeleń]] (''Cervus elaphus''), [[sorna]] (''Capreolus capreolus'') a [[dźiwje swinjo]] (''Sus scrofa''), dale mjeńše [[rubježne zwěrjata]] kaž [[čerwjena liška]] (''Vulpes vulpes''), [[europski šwinc]] (''Meles meles''), [[štomova kuna]] (''Martes martes'') a [[skalna kuna]] (''Martes foina''). Wot zymy 2011/2012 wobkedźbuja so prawidłownje [[wjelk]]i (''Canis lupus''). Z druhich [[Cycaki|cycakow]] su rozšěrjene na přikład [[europska wjewjerčka]] (''Sciurus vulgaris''), [[lěsna myška]] (''Muscardinus avellanarius'') abo wšelake družiny [[njetopyr]]jow (''Microchiroptera''). [[Rubježne ptaki]] zastupuja [[pašturlica]] (''Buteo buteo'') abo [[wulki jatřob]] (''Astur gentilis''), [[sowy]] potom [[šubut]] (''Bubo bubo'') abo [[kiwka]] (''Strix aluco'') a z druhich ptačkow su rozšěrjenja [[čorny dypornak]] (''Dryocopus martius''), [[pisany dypornak]] (''Dendrocopos major''), [[šěry dypornak]] (''Picus canus''), [[škrěkawa]] (''Garrulus glandarius''), [[spěwna drózna]] (''Turdus philomelos''), [[čerwjeny ročk]] (''Erithacus rubecula'') abo [[sykorka čornohłownik]] (''Periparus ater'').<ref name="Melichar" /><ref>{{Cite web|title=Wolf in Sachsen|url=https://www.wolf.sachsen.de/|publisher= Sächsisches Landesamt für Umwelt, Landwirtschaft und Geologie|accessdate=2026-07-29|language=němsce}}</ref> === Krajinoškit === Cyły Sokolnik leži w&nbsp;[[Krajinoškitna kónčina Hornjołužiske hory|krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory]], kotraž bu w&nbsp;lěće 1999 załožena. Wjeršk a južne hač zapadne skłoniny hory leža w ptakoškitnej krajinje ''Hohwald a Sokolnik''. Samsny teritorij leži w europsce wuznamnym stejnišću ''Hohwald a Sokolnik'' a sewjernje pod horu trjechi europsce wuznamna kónčina ''Hornja Wjazońca a pódlanske rěki''.<ref>{{Cite web|url=https://geodienste.bfn.de/schutzgebiete?lang=de|title=Schutzgebiete in Deutschland|publisher=Bundesamt für Naturschutz|accessdate=2026-07-30|language=němsce}}</ref> Mjez lětomaj 1961 a&nbsp;1966 bě Sokolnik dźěl přirodoškitneho pasma ''W Hohwaldźe''. Na zapadnej skłoninje leži přirodny pomnik ''Jasenjowo-klonowy lěs'' z přestrjenju 2,5&nbsp;hektara a sewjernje pod horu přirodny pomnik ''Wólšina při sewjernej podnoze Sokolnika'' z přestrjenju 2,6&nbsp;hektara.<ref>{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=051208c2-6f71-4a42-9208-c26f71ca4293|title=Naturschutz: Flächennaturdenkmäler|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-30|language=němsce}}</ref> == Stawizny == [[Dataja:Neukirch (Lausitz), Sachsen - Aussichtsturm vom Valtenberg (Zeno Ansichtskarten).jpg|mini|Wuhladna wěža na&nbsp;pohladnicy z&nbsp;lěta 1906]] Prěnje pisomne naspomnjenje hory steji Hornjołužiskej hraničnej lisćinje z&nbsp;lěta 1241. Mjeno Železna hora zwisuje z wudobywanjom železowych rudow, kotrež wotmě so buď na horje samej abo sewjernje pod horu. Přez Sokolnik wjedźeše tehdy hranica mjez [[Čěske kralestwo|Čěskim kralestwom]] a [[Mišnjanske markhrabinstwo|Mišnjanskim markhrabinstwom]]. Čěski dźěl přisłušeše knjejstwu [[Hohnstein (Sakska Šwica)|Hohnstein]] a w 15.&nbsp;lětstotku tež Wildenstein. Wot lěta 1451 słušeše čěski dźěl [[Sakske kurwjerchowstwo|Sakskemu kurwjerchowstwu]].<ref name="Meiche">{{Literatura|awtor=Alfred Meiche|titul=Historisch-Topographische Beschreibung der Amtshauptmannschaft Pirna|nakładnistwo=Buchdruckerei der Wilhelm und Bertha v. Baensch Stiftung|městno=[[Drježdźany|Dresden]]|lěto=1927|strony=123}}</ref> Na wjeršku steješe něhdy kamjentna murja njeznateho pochada a staroby, kotraž so hród mjenowaše. Murju naspomnja tež w&nbsp;lěće 1590 Matthias Oeder a w běhu 18.&nbsp;lětstotka bu wjackróć wobšěrna kruhowa murja wopisana. W lětach 1698, 1730 a 1764 wotměwachu so geologiske naprašowanja. Wot lěta 1752 wotměwaše so wudobywanje křemjenja w podkopku z mjenom ''Valentin-Erbstolln am Falckenberge''. Wočakowane mineralije (železowe rudy abo [[złoto]]) njejsu tu we wjetšich mnóstwach namakali, čehoždla so wudobywanje 1762 skónči.<ref name=WdH" /><ref name="Meiche" /> Wot lěta 1857 steji na wjeršku Sokolnika kamjentna wuhladna wěža. Dwě lěće pozdźišo natwarichu kamjentnu hórsku bawdu, kotraž naruna prjedawši drjewjane twarjenje. W&nbsp;lěće 1864 natwarichu na wjeršku kamjentny stołp w ramiku kralowske sakskeje triangulacije (stacija ''No.&nbsp;6 Valtenberg'').<ref name=WdH" /> Mjez lětomaj 1945 hač 1961 so wuhladna wěža zawrě, dokelž wužiwaše wjeršk hory policija. Nimo toho so 1951 korčma wotpali a hakle 1977 ponowichu. Wot lěta 2006 do 2008 wotmě so saněrowanje wuhladneje wěže. Tuta bě wopak wuwjedźena, wěžu wobškodźichu sylne dešće, a tak dyrbješe so wuhladna wěža mjez lětomaj 2011 hač 2013 zawrěć a znowa rekonstruować. Swjatočne zahajenje wotmě so 31. julija 2013.<ref>{{Cite web|first=Ivo|last=Šafus|url=https://www.cokolivokoli.cz/28366-rozhledna-valtenberg/|title=Rozhledna Valtenberg|publisher=cokoli v okolí.cz|accessdate=2026-08-01|date=2019-07-27|language=čěsce}}</ref> W&nbsp;lěće 2022 wotewrě so a swjatočnje poswjeći hórska kapałka. Mjez lětomaj 2023 hač 2025 bu wuhladna wěža z hosćencom znowa zawrěne. Poslednje saněrowanje, wosebje hórske bawdy, wotmě so w&nbsp;lěće 2025.<ref>{{Cite web|first=Stephanie|last=Schulze|first2=Matthias|last2=Zilch|url=https://www.radiolausitz.de/beitrag/vaultenbergbude-neue-paechtervertrag-unterschrieben-881190/|title=Valtenbergbaude öffnet wieder!|publisher=Radio Lausitz|accessdate=2026-08-01|date=2025-10-21|language=němsce}}</ref> == Powěsće == === Sydom zaklatych ryćerjow === W nutru Sokolnika bydleše něhdy sydom ryćerjow, kotřiž běchu z lózym kuzłarjom zaklećeni. Wuswobodźić móžeše jeju jenož jónu za sto lět na patoržicu pobožny čłowjek. Chudy drjewopušćer z [[Langburkersdorf]]a dźěše jónu na patoržicu pozdźe spać a zjewi so jemu swěćaty ryćer. Tón přeprosy jeho do nutřka hory, hdźež je sydom ryćerjow na wulkej žurli namakał. Jedyn jeho namołwješe z kóstkami mjetać. Jako dwě šestce padnyštej, bě ryćer wumóženy a dari drjewopušćerjej dwanaće jědlowych hablow. Po tym hraješe drjewopušćer kóstky ze zbywacymi ryćerjemi a dósta wot kóždeho wuswobodźeneho telko hablow, kelkož na kóstkach padny. Hdyž poslednjeho ryćerja wuswobodźi, słyšeše so zahrimanje a wón wotući. Rano drjewopušćerowa swójba zwěsći, zo so w kabaće składowane hable na złoto přeměnichu. Za njón kupi sej potom we wsy wulki burski statok.<ref>{{Literatura|awtor=Alfred Meiche|titul=Sagenbuch des Königreich Sachsen|nakładnistwo=G. Schönfeld’s Verlagsbuchhandlung|městno=[[Lipsk|Leipzig]]|lěto=1903|nakład=1.|strony=36–37|komentar=Dale jenož „Sagenbuch“.}}</ref> === Lutki hraja kehele === Neustadtskaj putnikaj nawróćištaj so přez Sokolnik domoj a namakaštaj sej dom lutkow. Wonaj přiwzachu přeprošenje lutkow, hrajkachu sej z nimi kehele a pijachu při tym dobre piwo. Na rozžohnowanje dósta kóždy putnik kehel. Při dalšim dompuću běštaj mučnaj, a tak ćisny jedyn z nich swój kehel do rěčki Folgenbach. Druhi donjese jón hač domoj a nazajtra zwěsći, zo so na złoto přeměni. Zhromadnje dźěštaj potajkim do rěčki pytać za druhim kehelom, tón pak so hižo njenamaka. Wot toho časa pak namakaš w pěsku Folgenbacha złoto.<ref>Sagebuch, s.&nbsp;329.</ref> === Pan Dietrich na Sokolniku === Pan Dietrich bě bojazliwy dźiwy nócny jěchar, kotryž wustupowaše w bliskosći Sokolnika. Z wotbićom połnocy dundaše so po tudyšich lěsach a jeho přewodźeše črjóda złych psow a smjerć. Jónu chodźeše po Sokolniku putnik z [[Póckowy|Póckowow]], kotryž so před Panom Dietrichom za hromadu kamjenjow schowa. Pan Dietrich skoči hromadu kamjenjow, při tym strašnje rjeješe a jeho konje wot kopyta płomjenja torhachu. Po druhich powědančkach jězdźeše Pan Dietrich na bjezhłownym čornym konju a před nim lećeše Smjerć sama na wulkej sowje z wohniwymaj wočomaj.<ref>Sagebuch, s.&nbsp;421–422.</ref> === Dźiwotworne rostliny ze Sokolnika === Kóžde lěto podachu so na swjedźeń donjebjeswzaća Knjeza wobydlerjo wokolnych wsow a tež Serbja z wulkeje daliny zběrać korjenje [[Kwětkata kokorička|kwětkatej kokorički]]. Serbja mjenowachu je ''swjateje Maryne korushki'' a rězbarichu z njeho zbožo přinjesene amulety. Podobna powěsć wjaza so na Jansku nóc, hdyž namakachu ludźo na Sokolniku korjenje mandragory. Hdyž ju domoj nošachu, mandragora rjeješe a kwičeše. Z korjenja rězbarichu so klanki, mjenowane mjez druhim lutki abo šibjeńcowy mužokojo, kotrež słužachu jako amulety. Tomu, kiž so derje wo nju staraše a jich picowaše, skićachu škit před strachami, hojachu chorosće, pomhachu w nuzy abo wěšćachu přichod. Tež w Janskej nocy chodźeše starša žona na Sokolnik stołpiki [[Čerwjene mydleško|čerwjeneho mydleška]] třihać. Při tym šeptaše mjeno bliskeje wosoby. Rostliny dowjezechu po tym domoj a powěsny je z kćenjom dele. Tón, kotrehož rostlina dołho wutra, bě za dołhe žiwjenje postajeny. Toho, kotrehož rostlina bórze wuschny, wočakowaše bórze smjerć. Na Sokołniku rosćeše tež wosebita paproć, kotraž na rozdźěl k druhim paproćam kćěješe a wo Janskej nocy płody płodźeše. Symjo tuteje paproćizny činješe čłowjeka njewidźomneho. Jónu chodźeše po Sokolniku muž z Wjazońcy a symjo paproćiny padny jemu do črijow. Ducy domoj nastróži so znatych, kotřiž jeho njewidźachu, ale jenož słyšachu. Jeho swójba widźeše jeho hakle w tym wokomiku, hdyž sej črije zuješe.<ref>Sagebuch, s.&nbsp;301–302, 656–657.</ref> === Złota prózdnjeńca na Sokolniku === Chuda žona ze swojim dwulětnym synkom něhdy Wulki pjatk po Sokolniku wuchodźowaše a prózdnjeńcu z pokładom wotkry. Wona połoži dźěćo a wza trójce pokłady z prózdnjeńcy sobu. Tu zaklinča zahrimanje a skała so ze synkom nutřka zawrě. Njezbožowna žona dopomni so na słowa swojeje wowki: Štóž wutrobu čistu nima, tomu přinjese pokład ze Sokolnika ćeže. Płakaca žona schowa dźěl přinjeseneho złota a dźěl domoj přinjese. Nazajtra wróći so z mandźelskim za zbytk schowaneho złota, kotrež pak so na dompuću na lisćo přeměni a doma składowany pokład přeměni so na hromadu třěskow. Žona so po tutym podawku husto k Bohu wobroći a přińdźe často synka na Sokolnik pytać. Přichodny Wulki pjatk wotkry prózdnjeńcu zaso wotewrjenu a w njej swojeho synka žiweho a stroweho. Žona wjesele přinjese synka won a pokładow so ani njedótkny.<ref>Sagebuch, s.&nbsp;729–731.</ref> === Druhe powěsće wo pokładach === W nutřku Sokolnika schowany pokład hodźi so pječa jenož ze złotym klučom wotzamknyć, kotryž leži na sedmym buku na wjeršku hory. Namakaš jón pak jenož na swjedźenju swjateho Jana. Pokład wobstražuje sam djaboł a da jenož teho přeńć, kiž je wot winy a hubjenosće sćazany. Po druhej powěsći chowa so pokład w rozpadankach hrodu w złotej komorce, kotruž wotewri we wěstym času wotćišć ptačeje nohi na špundowanju. Złoty pokład je pječa tež móžno z pomocu biskopskeho kija wudobyć, kotryž je něhdźe na hórce schowany. Pječa pak ju drjewopušćerjo hižo namakachu, abo bu při twarje wuhladnicy wužiwana a pokład njehodźi so hižo zdobyć. Dalša powěsć praji, zo je łakomc Filz na silwesterskej nocy prózdnjeńcu połnu pokładow wotkrył. Jako ranje schadźeše, zaklinča zahrimanje a Filz wosta nutřka zajaty. Jako so skała znowa wočini, miny so dotal na zemi wjace hač hač sydom lět a ludźo runje [[jutry]] swjećachu. Filz sta so po tutym podawku jara pobožnym čłowjekom.<ref>Sagebuch, s.&nbsp;728–729, 732, 909.</ref> === Bratraj Valentin a Rupprecht === Něhdy wobsedźeštaj wjes Delnju Wjazońcu bratraj Valentin a Rupprecht. Swoje zamóženje rozdźělichu: Valentin dósta južny dźěl hromadźe ze Sokolnikom, hdźež da hród Valtenburg natwarić, a Rupprecht dósta sewjerny dźěl, hdźež da hród Rupprechtsburg natwarić. Bratřa su so hromadźe mjelčeli. W zwadźe doby Rupprecht a da hród Valtenburg spotorhać.<ref>Sagebuch, s.&nbsp;841.</ref> == Twarjenja == [[Dataja:Sokolnik.jpg|mini|Wěža krala Jana na wjeršku Sokolnika]] Wot lěta 1857 steji na wjeršku wuhladna wěža pomjenowana [[wěža krala Jana]], kotraž so po planach [[Žitawa|Žitawskeho]] architekta [[Carl August Schramm|Carla Augusta Schramma]] (1807–1869) natwari. Wěža je 22&nbsp;metrow wysoka a k wuhladnej platformje wjedźe 127&nbsp;schodow. Twarjenje je natwarjene z łužiskeho [[granodiorit]]a, ma kwadrowu formu a wjeršk je cymbrami zakónčeny. Na prědnjej stronje wěže je wopon swobodneho knjeza Oppen-Huldenberga, tabela z mjenami wosobow, kotrež su sej wo twar zasłuža a pozłoćany portret krala [[Jan Sakski|Jana]] (1801–1873) z němskim napisom ''Johann v. Gottes Gnaden König von Sachsen'' (serbsce ''Jan z Božeje hnady kral Sakskeje'').<ref name="příběhy" /> Wuhladna wěža je škitana jako kulturny pomnik, zapisana pod čisłom 09307159.<ref>{{Cite web|title=Denkmalpflege in Sachsen|url=https://denkmalliste.denkmalpflege.sachsen.de/CardoMap/Denkmalliste_Report.aspx?HIDA_Nr=09307159|publisher=Landesamt für Denkmalpflege Sachsen|accessdate=2026-08-15|language=němsce}}</ref> Na wěžu nawjazuje niske twarjenje bawdy, kotraž mjenowaše so ''Berggaststätte Valtenberg-Baude'' (Hórski hosćenc Sokolnikowa bawda). Prěnjotna hórska bawda steješe wuchodnje wot wuhladneje wěže. We wokolinje wjerška namakaja so tež wjacore stare mězniki. Zapadnje wot wuhladneje wěže steji ekumeniska hórska kapałka ''Assisi-Kapelle'', kotraž so 3.&nbsp;julija 2022 zhromadnje wot ewangelskeho a romsko-katolskeho fararja poswjeći. Prěnjotnje słužeše twar jako dźěl policajskeho sćelaka. Zhromadnje z kapałku natwari so Šćežka powěsćow.<ref>{{Cite web|url=https://www.neukirch-lausitz.de/de/valtenberg.html|title=Valtenberg|publisher=gmejna Wjazońca|accessdate=2026-08-10|language=němsce}}</ref> == Wobchad == Přez sewjernu hač zapadnu skłoninu wjedźe [[železniska čara Budyšin–Žandow]], na kotrejž leži dwórnišćo Wjazońca zapad. Z njeho wotboči [[železniska čara Wjazońca–Biskopicy]]. Přez Sokolnik wjedźe rjad historiskich pućow, z kotrychž je najwuznamniši ''Flügel F'' (Křidło&nbsp;F). Pisomnje dopokazana je hižo w 16.&nbsp;lětstotku, hdy słužeše jako wikowanski puć mjez [[Neustadt in Sachsen|Neustadtom w Sakskej]] a [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcu]]. Na tutu šćežku runje nawjazuje ''Gießhübelweg'' (Lijerskohórkowy puć). Wot lěta 1788 wužiwaše puć póstowa słužba, kotraž listy mjez Neustadtom a [[Budyšin]]om rozpósła.<ref>{{WdH|17|124–125}}</ref> Na tutón puć nawjazuja ''Kreuzsteig'' (Křižowa sćežka), ''Oberweg'' (Horni puć), ''Valtenbergweg'' (Sokolnikowy puć), kotryž wjedźe na wjeršk hórki, ''Oberer Horizontalweg'' (Horni horizontalny puć) abo ''Unterer Horizontalweg'' (Delni horizontalny puć). Dalše puće, po kotrychž zwjetša pućowanske šćežki wjedu, su ''Rückenweg'' (Hrjebjenjowy puć), ''Steinweg'' (Kamjentny puć), ''Stufenweg'' (Schodźenkowy puć) či ''Nassweg'' (Mokry puć).<ref name="mapycom" /> == Turistika == Na wjeršk Sokolnika wjedźe wulka ličba pućowanskich šćežkow. Čerwjenje markěrowane su šćežki ''[[Łužiski had]]'', kotryž wjedźe do [[Berthelsdorf (Neustadt w Sakskej)|Berthelsdorfa]] a [[Wołbramecy|Wołbramec]], dale ''Hornjołužiski kołopuć'', kotryž wjedźe k&nbsp;[[Rückenberg]]ej (479&nbsp;m) a do [[Rynar]]ja, a ''Turistiska šćežka němskeje jednoty'', kotraž wjedźe do [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcy]] a [[Neustadt in Sachsen|Neustadta w Sakskej]]. Módrje markěrowanej stej čarje ''Dalokopućowanska šćežka Žitawa–Wernigerode'' a ''Hornjołužiski hórski puć'', kotrejž wjedźetej do Neustadta a k čěsko-němskej statnej hranicy. ''Hornjołužiski hórski puć'' wjedźe z wjerška Sokolnika do sewjerneho směra dale jako zelenje markěrowana šćežka. Z&nbsp;[[Póckowy|Póckowow]] wjedźe žołće markěrowana šćežka na Sokolnik a wot dwórnišća Wjazońca-zapad zeleny puć.<ref name="mapycom" /> [[Dataja:Mapy.com - turistická - Valtenberg.png|left|600px|Pućowanska karta Sokolnika a&nbsp;wokoliny]] {{clear}} == Rozhlad a wokolina == Dźakowano wuhladnej wěži na wjeršku skići Sokolnik wuhlad do wšěch směrow a po šěrokej wokolinje. Do sewjerozapadneho hač sewjerowuchodneho směra je krajina [[Hornja Łužica|Hornjeje Łužicy]] derje widźeć a w&nbsp;njej na přikład měsće [[Kamjenc]] a [[Budyšin]] kaž tež milinarni [[Milinarnja Čorna Pumpa|Čorna Pumpa]] a [[Hamorska milinarnja|Hamor]]. Sewjerowuchodny hač južny směr skići wuhlad na [[Łužiske hory]], [[Łužiske horiny]] a [[Jizerske horiny]]. Jasnje spóznać su na přikład [[Kotmar]] (582&nbsp;m), [[Tanečnice]] (599&nbsp;m), [[Vlčí hora]] (591&nbsp;m), [[Jedlová]] (776&nbsp;m) abo [[Jěšćed]] (1012&nbsp;m). W južnym hač juhozapadnym směrje hladaš do krajiny Čěsko-sakskeje Šwicy z horami [[Růžovský vrch]] (620&nbsp;m), [[Děčínský Sněžník]] (724&nbsp;m) abo [[Lilijowc]] (415&nbsp;m). W juhozapadnym směrje su tež [[Rudne horiny]] a w zapadnym [[Zapadołužiska pahórčina]] ze&nbsp;[[Žiwin]]om (449&nbsp;m) widźeć.<ref name=WdH" /><ref name="mapycom" /><ref>{{Cite web|url=https://www.peakfinder.com/?lat=51.07420&lng=14.27890&ele=586&azi=90&alt=0.02&fov=45&cfg=es&name=Valtenberg%20-%20Sokolnik|title=Peakfinder|publisher=peakfinder.com|accessdate=2026-08-15}}</ref> {{clear}} {| style="border-collapse: collapse; text-align: center;" |- | style="border: 1px solid #aaa; border-width: 0 1px 1px 0; width: 33%;" | <!-- SZ --> [[Ziegelberg]] 3,4&nbsp;km<br /><br />[[Milchhübel]] 2,7&nbsp;km<br />[[Steinberg (Smělna-Póckowy)|Steinberg]] 2,1&nbsp;km | style="width: 34%;" | <!-- S --> [[Wjazońska hora]] 4,1&nbsp;km<br />[[Honak]] 3,9&nbsp;km<br />[[Fuchssteinrücken]] 3,4&nbsp;km | style="border: 1px solid #aaa; border-width: 0 0 1px 1px; width: 33%;" | <!-- SV --> [[Weickertsberg]] 5,0&nbsp;km<br />[[Jehnjaca hora]] 4,3&nbsp;km<br />[[Lipowa hora]] 2,1&nbsp;km<br />[[Dawidowa hórka]] 1,7&nbsp;km |- | style="width: 33%;" | <!-- Z --> [[Schurzberg]] 4,3&nbsp;km<br />[[Buchberg (Neustadt w Sakskej)|Buchberg]] 2,9&nbsp;km<br />[[Rückenberg]] 1,9&nbsp;km | style="width: 34%; padding: .5em;" | [[Dataja:Brosen windrose-sl.svg|150px|směrowa róža]] | style="width: 33%;" | <!-- V --> [[Cyrkwinska hora]] 5,3&nbsp;km<br />[[Steinberg (Wołbramecy, 392&nbsp;m)|Steinberg]] 4,1&nbsp;km<br />[[Vogelberg]] 2,6&nbsp;km |- | style="border: 1px solid #aaa; border-width: 1px 1px 0 0; width: 33%;" | <!-- JZ --> [[Schimmigs Höhe]] 4,3&nbsp;km<br />[[Schelmberg]] 3,9&nbsp;km<br />[[Seifberg]] 3,5&nbsp;km<br />[[Steinberg (Neustadt w Sakskej)|Steinberg]] 3,2&nbsp;km | style="width: 34%;" | <!-- J --> [[Hoher Hahn (Neustadt w Sakskej)|Hoher Hahn]] 4,1&nbsp;km<br />[[Skřivánčí vrch]] 4,0&nbsp;km<br />[[Nestelberg]] 1,7&nbsp;km<br />[[Angstberg]] 1,3&nbsp;km | style="border: 1px solid #aaa; border-width: 1px 0 0 1px; width: 33%;" | <!-- JV --> [[Sydom lipow]] 4,2&nbsp;km<br />[[Grenzberg]] 3,7&nbsp;km<br />[[Buková hora]] 3,1&nbsp;km<br />[[Goldberg]] 2,9&nbsp;km |} <gallery> Dataja:Aussicht vom König-Johann-Turm Valtenberg 02.jpg|<center>Wuhlad do juha: Tanečnice a Růžovský vrch</center> Dataja:Aussicht vom König-Johann-Turm Valtenberg 04.jpg|<center>Wuhlad do juhozapada: Děčínský Sněžník</center> Dataja:Aussicht vom König-Johann-Turm Valtenberg 05.jpg|<center>Wuhlad do sewjerowuchoda: Hornja Łužica a Hamorska milinarnja</center> Dataja:Aussicht vom König-Johann-Turm Valtenberg 06.jpg|<center>Wuhlad do sewjerozapada: Žiwin</center> </gallery> == Žórła == <references/> == Literatura == * {{WdH|17|72–75}} == Wotkazy == * {{Commonscat|Valtenberg|Sokolnik}} * [https://mapy.com/s/cebucumuka Mapy.com: pućowanska karta, Sokolnik a wokolina] * [https://valtenberg.de/ Oficialna webstrona hórskeje bawdy a wuhladne wěže Sokolnik] * [https://www.neukirch-lausitz.de/de/valtenberg.html Sokolnik na webstronje gmejny Wjazońcy] {{Łužiske hory}} [[Kategorija:Hora w Sakskej]] [[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]] [[Kategorija:Neustadt w Sakskej]] [[Kategorija:Wjazońca]] [[Kategorija:Hora w Europje]] [[Kategorija:Łužiske hory]] m551gqefn4n2l64rzjbp51ym5ytr862 0 30668 392064 378833 2026-08-21T22:52:08Z Gumideck 12564 [[Kategorija:Ptaki]] bu wotstronjena; [[Kategorija:Rapače ptaki]] bu přidata z [[Wikipedija:Specialne funkcije/HotCats|HotCat]] 392064 wikitext text/x-wiki {{infokašćik zwěrjo |mjeno = Sroka |wobraz = 01-Magpie.jpg |porjad = [[Wroblace ptaki]] (Passeriformes) |swójba = [[Rapače ptaki]] (Corvidae) |ród= [[Prawe sroki]] (Pica) |družina= Sroka |wědomostne mjeno = Pica pica |slědźer = [[Carl von Linné|Linnaeus]] |lěto = [[1758]] |mapa1=Pica pica map.png |wopis mapy1=Rozšěrjenje srokow |Status_IUCN= }} [[File:Pica pica pica MHNT.ZOO.2010.11.169.1.jpg|thumb|''Pica pica pica'']] '''Sroka''' ''(Pica pica)'' je [[Družina (biologija)|družina]] ze swójby [[Rapače ptaki|rapačich ptakow]]. Wona je we wulkich dźělach [[Europa|Europy]] a [[Azija|Azije]] kaž tež na samym sewjerozapadźe [[Afrika|Afriki]] žiwa. Dla swojeje charakteristiskeje čorno-běłeje pjeriny a dołheho wopuška je lochce spóznajomna. Jako pječa „pakosćiwa sroka“ a posoł špatnych powěsćow bě w europskim srjedźowěku njewoblubowana, mjeztym zo płaći po aziskej tradiciji jako symbol zboža. W [[Serbja|serbskej]] folklorje je sroka njewjesta při [[ptači kwas|ptačim kwasu]]. [[Dataja:Pica pica.ogg|mini|left|Hłós sroki]] <div style="clear:left;"></div> == Wotkaz == {{Commonscat|Pica pica|Sroka}} [[Kategorija:Rapače ptaki]] r5udb9kgdzsp5k6rajvamrtstrxck3v 0 41725 392063 2026-08-21T22:46:11Z Gumideck 12564 prosće sokoł 392063 wikitext text/x-wiki {{infokašćik zwěrjo |mjeno=Sokoł |wobraz=Falco peregrinus - 01.jpg |wulkosć=250px |wopis wobraza=[[Wućahowaty sokoł]] (''Falco peregrinus'') |klasa=[[ptaki]] (Aves) |rjad=[[sokoli]] (Falconiformes) |swójba=[[sokolace ptaki]] (Falconidae) |ród=sokoł |wědomostne mjeno=Falco |slědźer=[[Carl von Linné|Linné]] |lěto=1758 }} '''Sokoł''' (''Falco'') je [[ród (biologija)|ród]] [[ptaki|ptakow]] ze swójby ''Falconidae''. Wone su znate za swoju wurjadnu spěšnosć a wušiknosć při lećenju. Wuznamjenjeja so přez wusahowace widźenje, kónčkojte křidła a krótki pysk z charakteristiskim „sokolacy zub“, kotryž słuži morjenju popada. K najznaćišim zastupjerjam słuša [[wućahowaty sokoł]] (''Falco peregrinus''), kotryž płaći jako najspěšniše zwěrjo na planeće. Při padacej hońtwje popada w powětře překroči zwjetša spěšnosć 300&nbsp;km/h. Sokoł njetwari sebi swójske [[Hnězdo|hnězda]], wužiwaja pak skalne niše abo stare hnězda druhich ptakow. W [[ekosystem]]ach spjelnjeja klučowu rólu načolnych [[predator]]ow. W přitomnosći je něhdźe 40&nbsp;družin roda ''Falco'' znate. == Wotkazy == {{Commonscat|Falco|sokoł}} [[Kategorija:Ptaki]] l2xgapj7s3rxyzi2wfrb5cgl6dfaxs2 0 41726 392065 2026-08-22T11:28:13Z Gumideck 12564 geologiske zapřijeće 392065 wikitext text/x-wiki [[Dataja:Granite dike cutting xenolith (Giants Range Batholith, Neoarchean, 2.674-2.682 Ga; Confusion Hill roadcut, just north of Virginia, Minnesota, USA) (23053635374).jpg|mini|Xenolit w [[zornowc]]u]] '''Xenolit''' je [[Geologija|geologiske]] zapřijeće, kotrež wuznamjeni łamk [[Kamjenizna|kamjenizny]], kotryž je w druhej kamjeniznje zawrjeny. Łamk je zwjetša starši hač wokolna kamjenizna a přez wliw ćišća a temperatury móžeše k jeho přetworjenju dóńć. Xenolity wustupuja najhusćišo w magmatiskich kamjeniznach, móža pak tež w sedimentnych kamjeniznach wustupować. W [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]] namakaja so najhusćišo xenolity šěrawcoweho [[hornowc]]a zawrjene w [[Granodiorit|granodioriće]].<ref>{{Cite web|url=https://app.geology.cz/encyklopedie/term.pl?xenolit|title=Geologická encyklopedie: xenolit|publisher=Česká geologická služba|accessdate=2026-08-22|language=čěsce}}</ref> == Žórła == <references /> {{DISPLAYTITLE:xenolit}} [[Kategorija:Geologija]] s6yirco30bmvuajaakoh7wevm55hwze