December

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hsb">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedija</sitename>
    <dbname>hsbwiki</dbname>
    <base>https://hsb.wikipedia.org/wiki/H%C5%82owna_strona</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Specialnje</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Diskusija</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Wužiwar</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Diskusija z wužiwarjom</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedija</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedija diskusija</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Dataja</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Diskusija k dataji</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki diskusija</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Předłoha</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Diskusija k předłoze</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Pomoc</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Pomoc diskusija</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorija</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Diskusija ke kategoriji</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul diskusija</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Veranstaltung</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Veranstaltung Diskussion</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>December</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2087</id>
    <revision>
      <id>392271</id>
      <parentid>289870</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T21:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1110" sha1="l11usm4zjbbj0h0ieuvt0ksa8s0vweo" xml:space="preserve">{{Protyčne łopjeno decembra}}
'''December''' (tež '''hodownik''') je dwanaty a posledni [[měsac]] [[lěto|lěta]] w&amp;nbsp;[[Gregorianiska protyka|Gregorianiskej protyce]]. Wón ma 31 dnjow.

Druhe serbske pomjenowanje „hodownik“ pokazuje na to, zo padnje do tutoho měsaca wažny [[cyrkej|cyrkwinski]] swjedźeń, [[hody]]: [[patoržica]] (24. decembra), 1. a 2. swjaty dźeń (25. a 26. decembra), zdźěla so tež 27. december jako 3. swjaty dźeń swjeći. Tež swjedźeń [[silwester|silwestra]] padnje do decembra a je zdobom posledni dźeń lěta.

W něhdyšej romskej protyce bě december poprawom dźesaty měsac (přir. łać. decem = dźesać) 304 dnjow trajaceho měsačkoweho kalendra. W&amp;nbsp;lěće 153 do Chrystusa pak so spočatk lěta wo dwaj měsacaj doprědka sćahny, tak zo poćah mjez mjenom a ličenjom wotpadny.

December započina so ze samsnym dnjom tydźenja kaž september.

Padnje-li 29., 30. abo 31. december na póndźelu, da přiliča so dny wot póndźele prěnjemu protykowemu tydźenjej přichodneho lěta.

{{Měsacy}}

[[Kategorija:Měsac]]
[[Kategorija:December| ]]</text>
      <sha1>l11usm4zjbbj0h0ieuvt0ksa8s0vweo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rušćina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2174</id>
    <revision>
      <id>392241</id>
      <parentid>390839</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T19:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24003" sha1="frgd8w1sc7tvnseul5807qt1a1bil78" xml:space="preserve">{{infokašćik rěč
|Barba=Indoeuropska
|mjeno swójske=русский язык
|mjeno serbske=rušćina
|kraje=[[Ruska]], [[Běłoruska]],&lt;br /&gt;[[Zjednoćene staty Ameriki]],&lt;br /&gt;[[Ukraina]] a druhe
|rěčnicy=255 milionow&lt;ref name=&quot;What are the top 200 most&quot;&gt;Eberhard D. M., Simons G. F., Fennig C. D.: [https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ What are the top 200 most spoken languages?] ([[Jendźelšćina|jendź.]]). Ethnologue: Languages of the World (27th Edition). Dallas: SIL International (2024).&lt;/ref&gt;
|klasifikacija=[[indoeuropske rěče]]
:[[słowjanske rěče]]
::[[wuchodosłowjanske rěče]]
:::rušćina
|družina pisma=[[kyriliski alfabet]]
|hamtska rěč=[[Ruska]], [[Kazachstan]], [[Běłoruska]]
|iso_639-1=ru
|iso_639-2=rus
|iso_639-2t=
|iso_639-3=RUS
|wikipedija=ru
|mapa=Ruština_ve_světě.svg
|wopis mapy=Kraje, w kotrychž je rušćina hamtska abo rozšěrjena mjeńšinowa rěč
}}

'''Rušćina''' ({{lang|ru|русский язык}}, {{IPA|[ˈru.skʲɪj jɪˈzɨk]}} {{Audio|Ru-russkiy jizyk.ogg|posłuchaj}}) je [[słowjanske rěče|słowjanska rěč]]. Ruska rěč słuša k&amp;nbsp;[[Wuchodosłowjanske rěče|wuchodosłowjanskim rěčam]] a do swójby [[indoeuropske rěče|indoeuropskich rěčow]] a je najbliša [[ukrainšćina|ukrainšćinje]], [[Rusinšćina|rusinšćinje]] a [[běłorušćina|běłorušćinje]].

Rušćina je [[hamtska rěč]] [[Ruska|Ruskeje]] a słuži jako rěč mjezynarodneje komunikacije a zhromadneho dźěła mjez wulkej ličbu narodow, kiž wobydluja něhdyše republiki [[Sowjetski zwjazk|Sowjetskeho zwjazka]] (w [[Běłoruska|Běłoruskej]], w&amp;nbsp;[[Ukraina|Ukrainje]], w&amp;nbsp;[[Kazachstan]]je, w&amp;nbsp;[[Kirgiska|Kirgiskej]] a w druhich krajach). Rusce rěči so nimo toho tež w&amp;nbsp;[[Zjednoćene staty Ameriki|Zjednoćenych statach Ameriki]], w&amp;nbsp;[[Pólska|Pólskej]], w&amp;nbsp;[[Němska|Němskej]], w&amp;nbsp;[[Bołharska|Bołharskej]] atd.

Rušćina je připóznata jako jedna z pjeć oficialnych jednanskich rěčow w&amp;nbsp;[[Organizacija zjednoćenych narodow|Organizaciji zjednoćenych narodow]].

Rusce rěči 255 milionow ludźi (dźewjata najwjetša rěč w swěće, 2024)&lt;ref name=&quot;What are the top 200 most&quot;/&gt;, z toho w Ruskej samej wjace hač 134 milionow (2020)&lt;ref&gt;Федеральная служба государственной статистики России. Всероссийская перепись населения (2020—2021). [https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab5_VPN-2020.xlsx Таблица 5. Владение языками населением наиболее многочисленных национальностей]. (ruš.)&lt;/ref&gt;, jako [[Maćeršćina|maćeršćinu]] — 111,5 milionow (2020)&lt;ref&gt;Федеральная служба государственной статистики России. Всероссийская перепись населения (2020—2021). [https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab6_VPN-2020.xlsx Таблица 6. Население по родному языку]. (ruš.)&lt;/ref&gt;.

== Dialekty ==
Nimo jednotneje powšitkownje připóznateje [[Spisowna rěč|spisowneje rěče]] rěči so hišće wulka ličba wšelakorych regionalnych [[dialekt]]ow.

Wšitke dialekty rozrjaduja so do třoch skupin: [[Sewjeroruska narěč|sewjerneje]], [[Južnoruska narěč|južneje]] a [[Srjedźnoruske dialekty|srjedźnoruskeje předchodneje]].

Narěčne wosebitosće sewjernych dialektow (ladogo-tichwinskeho, wologodskeho, archangelskeho (pomorskeho) atd.)&lt;ref name=&quot;Русская диалектология&quot;&gt;''Бромлей С. В.'', ''Булатова Л. Н.'', ''Гецова О. Г.'' и др. Русская диалектология / Под ред. [[Leonid Kasatkin|Л. Л. Касаткина]]. — Москва: Academia, 2005. — С. 253—255 — ISBN 5-7695-2007-8&lt;/ref&gt;:
* zachowanje njeakcentowaneho ''o'': [молокó] ([moloko]) &quot;mloko&quot;; ''до гó''[рода] (''do go''[roda]) &quot;do města&quot;;
* zachowanje konsonanta ''g'' (jako w spis. rus.): ''но''[г]''а'' (''no''[g]''a'') &quot;noha&quot;;  
* femininy [[wěcownik]]ow maja w gen. sing. [[Kóncowka|kóncowku]] ''-ы'' město južnoruskeje ''-е'' (jako w spis. rus.): ''возле жен''[ы] (''wozle žen''[y]) &quot;pola žony&quot;;
* w 3. wos. [[prezens]]a [[werb]]a kóncowka z twjerdym konsonantom ''-t'' (jako w spis. rus.): ''(он/она/оно) спи''[т] (''on/ona/ono spi''[t]) &quot;(wón/wono/wona) spi&quot;; ''(они) спя''[т] (''oni spja''[t]) &quot;(wone) spja&quot; atd.
Narěčne wosebitosće južnych dialektow (zapadneho, kursko-orjolskeho, wuchodneho (rjazańskeho) atd.)&lt;ref name=&quot;Русская диалектология&quot;/&gt;:
* we wšěch złóžkach bjez přizwuka so přeměnjeja wokale ''а'', ''о'' do jednoho zwuka — tónle zjaw so mjenuje [[akanje]] (jako w spis. rus.): [мълакó] ([məlako]) &quot;mloko&quot;; ''до гó''[ръдъ] (''do go''[rədə]) &quot;do města&quot;; 
* změna konsonanta ''g'' na ''γ'' (abo ''h''): ''но''[γ]''а'' (''no''[h]''a'') &quot;noha&quot;; 
* femininy wěcownikow maja w gen. sing. kóncowku ''-е'': ''возле жен''[е] (''wozle žen''[e]) &quot;pola žony&quot;; 
* w 3. wos. prezensa werba kóncowka z mjechkim konsonantom ''-t’'' : ''(он/она/оно) спи''[т’] (''on/ona/ono spi''[t’]) &quot;(wón/wono/wona) spi&quot;; ''(они) спя''[т’] (''oni spja''[t’]) &quot;(wone) spja&quot; atd.

== Ruski alfabet ==

{| {{Rjana tabela}}
| '''А а''' /a/
| '''Б б''' /b/
| '''В в''' /w/
| '''Г г''' /g/
| '''Д д''' /d/
|-
| '''Е е''' /ě/
| '''Ё ё''' /jo/
| '''Ж ж''' /ž/
| '''З з''' /z/
| '''И и''' /i/
|-
| '''Й й''' /j/
| '''К к''' /k/
| '''Л л''' /ł/
| '''М м''' /m/
| '''Н н''' /n/
|-
| '''О о''' /о/
| '''П п''' /p/
| '''Р р''' /r/
| '''С с''' /s/
| '''Т т''' /t/
|-
| '''У у''' /u/
| '''Ф ф''' /f/
| '''Х х''' /ch/
| '''Ц ц''' /c/
| '''Ч ч''' /č/
|-
| '''Ш ш''' /š/
| '''Щ щ''' /šč/
| '''ъ''' twjerdy pismik
| '''ы''' /y/
| '''ь''' mjechki pismik
|-
| '''Э э''' /e/
| '''Ю ю''' /ju/
| '''Я я''' /ja/
|}

[[Dataja:Русский гражданский шрифт 1708.svg|mini|right|300px|Grażdanske pismo, 1707]]
Fonetiska hódnota a přikłady&lt;ref&gt;''[[Wladimir Lopatin|Lopatin W. W.]]'' Krótka skica gramatiki rušćiny // Hornjoserbsko-ruski słownik = Верхнелужицко-русский словарь / Zestajał [[Konstantin Trofimowič|K. K. Trofimowič]]. Redakcija [[Frido Michałk|Fr. Michałk]] a [[Pawoł Völkel|P. Völkel]] — Budyšin: Ludowe nakładnistwo [[Domowina]], — 1974. — S. 513—514.&lt;/ref&gt;:
* А — ''армия'' (''armija'') &quot;armeja&quot;; ''дар'' (''dar'') &quot;dar&quot;; ''час'' (''čas'') &quot;hodźina&quot;;
* Б — ''b'': ''большой'' (''bol’šoj'') &quot;wulki&quot;; ''b’'': ''белый'' (''b’elyj'') &quot;běły&quot;;  
* В — ''w'': ''ванна'' (''wanna'') &quot;wanja&quot;; ''w’'': ''вилка'' (''w’ilka'') &quot;widlički&quot;;
* Г — ''g'': ''галка'' (''galka'') &quot;kawka&quot;; ''g’'': ''гибнуть'' (''g’ibnut’'') &quot;hinyć&quot;;
* Д — ''d'': ''дуб'' (''dub'') &quot;dub&quot;; ''d’'': ''дело'' (''d’elo'') &quot;dźěło&quot;;
* Е — ''e'' (po [[konsonant]]ach, powšitkownje porowych mjechkich kaž tež tupych [[sibilant]]ach a ''c''): ''небо'' (''n’ebo'') &quot;njebjo&quot;; ''вера'' (''w’era'') &quot;wěra&quot;; ''шесть'' (''šest’'') &quot;šěsć&quot;; ''жесть'' (''žest’'') &quot;blach&quot;; ''целый'' (''celyj'') &quot;cyły&quot;; ''je'' (na spočatku [[Słowo|słowa]], po [[wokal]]ach, a po ''ь'', ''ъ'') ''ель'' (''jel’'') &quot;šmrěk&quot;; ''поесть'' (''pojes’t’'') &quot;pojěsć&quot;; ''приезд'' (''prijezd'') &quot;přijězd&quot;; ''к семье'' (''k sem’je'') &quot;k swójbje&quot;; ''отъехать'' (''otjechat’'') &quot;wotjěć&quot;;
* Ё — ''o'' (po porowych mjechkich konsonantach a po tupych sibilantach): ''мёд'' (''m’od'') &quot;měd&quot;; ''тётя'' (''t’ot’a'') &quot;ćetka&quot;; ''шёлк'' (''šolk'') &quot;žida&quot;; ''чёрный'' (''čornyj'') &quot;čorny&quot;; ''jo'' (na spočatku słowa, po wokalach, a ''ь'', ''ъ''): ''ёж'' (''jоž'') &quot;jěž&quot;; ''заём'' (''zajom'') &quot;požčonka&quot;; ''семьёй'' (''sem’oj'') &quot;swójbu&quot;; 
* Ж — ''жаба'' (''žaba'') &quot;krokawa&quot;; ''жито'' (''žito'' — ''ž''[y]''to'') &quot;žito&quot;;
* З — ''z'': ''запад'' (''zapad'') &quot;zapad&quot;; ''z’'': ''зять'' (''z’at’'') &quot;přichodny syn&quot;;
* И — ''i'', ''y'' na spočatku słowa, po wokalach, po mjechkich konsonantach a po ''ž'', ''š'', ''c'': ''их'' (''ich'') &quot;jich&quot; (gen. ''woni''); ''бои'' (''boi'') &quot;boje&quot;; ''липа'' (''lipa'') &quot;lipa&quot;; ''жир'' (''žir'' — ''ž''[y]''r'') &quot;tuk&quot;; ''цифра'' (''cifra'' — ''c''[y]''fra'') &quot;cyfra&quot;; ''ji'' po ''ь'': Ильич (''Iljič'') Iljič (wot Илья Ilja — mjeno) na př. [[Wladimir Iljič Lenin]]; 
* Й (krótke ''i'') je ''j'' (na kóncu słowa a před konsonantami): ''мой'' (''moj'') &quot;mój&quot;; ''последний'' (''poslednij'') &quot;posledni&quot;; ''край'' (''kraj'') &quot;kraj&quot;; ''чайка'' (''čajka'') &quot;tonuška&quot;;
* К — ''k'': ''кора'' (''kora'') &quot;skora&quot;; ''k’'': ''кедр'' (''k’edr'') &quot;cedra&quot;;
* Л — ''l'': ''ладонь'' (''ladoń'') &quot;dłóń&quot;; ''l’'': ''лист'' (''l’ist'') &quot;łopjeno&quot;;
* М — ''m'': ''маска'' (''maska'') &quot;maska&quot;; ''m’'': ''мясо'' (''m’aso'') &quot;mjaso&quot;;
* Н — ''n'': ''новый'' (''nowyj'') &quot;nowy&quot;; ''n’'': ''нет'' (''n’et'') &quot;nic&quot;;
* О — ''осень'' (''oseń'') &quot;nazyma&quot;; ''воск'' (''wosk'') &quot;wósk&quot;; ''яйцо'' (''jajco'') &quot;jejo&quot;;
* П — ''p'': ''поле'' (''pol’e'') &quot;polo&quot;; ''p’'': ''пиво'' (''p’iwo'') &quot;piwo&quot;;
* Р — ''r'': ''рука'' (''ruka'') &quot;ruka&quot;; ''r’'': ''река'' (''r’eka'') &quot;rěka&quot;;
* С — ''s'': ''сова'' (''sowa'') &quot;sowa&quot;; ''s’'': ''сила'' (''s’ila'') &quot;móc&quot;;
* Т — ''t'': ''тогда'' (''tohda'') &quot;tehdy&quot;; ''t’'': ''тело'' (''t’elo'') &quot;ćĕło&quot;;
* У — ''ухо'' (''ucho'') &quot;wucho&quot;; ''думать'' (''dumat’'') &quot;myslić&quot;; ''чудо'' (''č’udo'') &quot;dźiw&quot;; 
* Ф — ''f'': ''форма'' (''forma'') &quot;forma&quot;; ''f’'': ''фирма'' (''’f’irma'') &quot;firma&quot;;
* Х — ''ch'': ''хор'' (''chor'') &quot;chór&quot; kaž ''ch'' w słowje &quot;wucho&quot;; ''ch’'': ''хирург'' (''ch’irurg'') &quot;chirurg&quot; kaž ''ch'' w słowje &quot;mnich&quot;;
* Ц — ''цапля'' (''capl’a'') &quot;čapla&quot;; 
* Ч — ''час'' (''čas'') &quot;hodźina&quot;;
* Ш — ''шум'' (''šum'') &quot;hara&quot;; ''шить'' (''šit’'' — ''š''[y]''t’'') &quot;šić&quot;;
* Щ — ''щит'' (''ščit'') &quot;tarč&quot;;
* ъ (twjerdy znak) je signalizuje, zo ma so slĕdowacy wokal čitać jako skupina ''j'' + wokal: ''объектив'' (''objektiw'') &quot;objektiw&quot;; ''объём'' (''objom'') &quot;wobjim&quot;; ''адъютант'' (''adjutant'') &quot;adjutant&quot;; ''объятие'' (''objatije'') &quot;wobjeće&quot;;
* Ы — ''y'' po porowych twjerdych konsonantach: ''мыло'' (''mylo'') &quot;mydło&quot;; ''сады'' (''sady'') &quot;zahrody&quot;; ''разгрызть'' (''razhryzt’'') &quot;rozhrymzać&quot;;
* ь (mjechki znak) je ma samsnu funkciju kaž pismik ''ъ'': ''семья'' (''sem’ja'') &quot;swójba&quot;, ''к семье'' (''k sem’je'') &quot;k swójbje&quot;; ''пью'' (''p’ju'') &quot;piju&quot;; ''пьёт'' (''p’jot'') &quot;pije&quot;; woznamjenja mjechkosć předchadźaceho konsonanta: ''мать'' (''mat’'') &quot;mać&quot;; ''маленький'' (''malen’kij'') &quot;małuški&quot;; pisa so po tradiciji po tupych sibilantach na kóncu někotrych formow: ''знаешь'' (''znaješ'') &quot;wěš&quot;; ''мышь'' (''myš'') &quot;myš&quot;; ''режь'' (''r’ež'') &quot;rěž&quot;; ''печь'' (''p’eč’'') &quot;pjec&quot;;
* Э (wobroćene ''e'') je ''e'' na spočatku słowow, druhdy po wokalach a po porowych twjerdych konsonantach: ''этот'' (''etot'') &quot;tón&quot;; ''поэт'' (''poet'') &quot;basnik&quot;; ''мэр'' (''mer'') &quot;měšćanosta&quot;;
* Ю — ''u'' po porowych mjechkich konsonantach: ''люди'' (''l’udi'') &quot;ludźo&quot;; ''морю'' (''mor’u'') &quot;morju&quot;; ''ju'' na spočatku słowa, po wokalach a ''ь'', ''ъ'': ''юбка'' (''jubka'') &quot;suknja&quot;; Юрий (Jurij) [[Jurij]]; ''поют'' (''pojut'') &quot;spěwaja&quot;; ''бьют'' (''b’jut'') &quot;bija&quot;;
* Я — ''a'' po porowych mjechkich konsonantach: ''мяч'' (''mjač'') &quot;bul&quot;; ''поля'' (''polja'') &quot;pola&quot;; ''ja'' na spočatku słowa, po wokalach a ''ь'', ''ъ'': ''яма'' (''jama'') &quot;jama&quot;; Яков (Jakow) [[Jakub]]; ''стоят'' (''stojat'') &quot;steja&quot;; ''семья'' (''sem’ja'') &quot;swójba&quot;;

== Fonetika ==
=== Wokale ===
[[Dataja:Russian vowel chart.svg|mini|right|200px|Wokale rušćiny: [[fonem]]y (čorne dypki); [[alofon]]y (čerwjene dypki)]]

Rušćina ma pjeć wokaliskich [[fonem]]ow (wokale so rozeznawaja po wysokosći wertikalneho połoženja jazyka, po labializowanosći — njelabializowanosći, a po rjadach — po městnje, na kotrymž je jazyk zběhnjeny; nalěwo — alfabet [[:en:International Phonetic Alphabet|IPA]]; naprawo — [[kyriliski alfabet]])&lt;ref name=&quot;Krótka skica gramatiki 514&quot;&gt;''[[Wladimir Lopatin|Lopatin W. W.]]'' Krótka skica gramatiki rušćiny // Hornjoserbsko-ruski słownik = Верхнелужицко-русский словарь / Zestajał [[Konstantin Trofimowič|K. K. Trofimowič]]. Redakcija [[Frido Michałk|Fr. Michałk]] a [[Pawoł Völkel|P. Völkel]] — Budyšin: Ludowe nakładnistwo [[Domowina]], — 1974. — S. 514.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Языки мира. Славянские языки 451&quot;&gt;''[[Wladimir Lopatin|Лопатин В. В.]]'', ''[[Igor Uluchanow|Улуханов И. С.]]'' Восточнославянские языки. Русский язык // Языки мира. Славянские языки. — Москва: Academia, 2005. — С. 451. — ISBN 5-87444-216-2.&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;border-collapse: collapse;text-align:center;&quot;
!style=&quot;width:100px&quot; rowspan=&quot;3&quot; | Wertikalne połoženje jazyka
! colspan=&quot;3&quot; | Rjad
|-
! width=120px | [[Wokale prĕdnjeho rjada|Prĕdni]]
! width=120px | [[Wokale srjedźneho rjada|Srjedźny]]
! width=120px | [[Wokale zadnjeho rjada|Zadni]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; width=240px | [[Labializija|Njelabializowane]]
! width=120px | [[Labializija|Labializowane]]
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | [[Wysoke wokale|Wysoke]]
| style=&quot;font-size:110%&quot; | i / и
| style=&quot;font-size:110%&quot; | (ɨ / ы)
| style=&quot;font-size:110%&quot; | u / у
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | [[Srjedźne wokale|Srjedźne]]
| style=&quot;font-size:110%&quot; | ɛ / е
| style=&quot;font-size:110%&quot; |
| style=&quot;font-size:110%&quot; | ɔ / о
|- align=&quot;center&quot;
! align=&quot;left&quot; | [[Niske wokale|Niske]]
|
| style=&quot;font-size:110%&quot; | a / а
|
|- align=&quot;left&quot;
|}

Wokal ''i'' wustupuje w dwěmaj [[alofon|wariantomaj]]. Po mjechkich konsonantach a na spočatku słowa je to wokal prědnjeho rjada. Po twjerdych konsonantach pak srjedźneho rjada. Na př. бить (''b’it’'') „bić“ a быть (''byt’'') „być“.&lt;ref name=&quot;Krótka skica gramatiki 514&quot;/&gt;

Hornjoserbski wokal ''y'' rozeznawa so wot ruskeho ''y'', kiž ma skerje zadnje połoženje — jazyk leži při jeho wurjekowanju w srjedźnym a zdźěla zadnim dźělu [[Ertnica|ertnicy]].&lt;ref&gt;''[[Hinc Šewc|Šewc-Schuster H]]''. Gramatika hornjoserbskeje rěče. — Budyšin: Ludowe nakładnistwo [[Domowina]], 1984. — Zwjazk 1 fonologija, fonetika a morfologija. — str. 20.&lt;/ref&gt;

W&amp;nbsp;[[złóžka]]ch bjez přizwuka so wokale přeměnjeja (redukuja) a w někotrych padach so njerozeznawaja. W złóžce bjezposrědnje před přizwukom po twjerdych konsonantach a tež na spočatku słowa (bjez přizwuka) so přeměni ''о'' do ''а'' (=„akanje“): вóды (''wody'') „wody“ — в[а]дá (''w''[a]''da'') „woda“; óсень (''oseń'') „nazyma“ — [а]сéнний ([a]''seńńij'') „nazymski“. W zbytnych njepřizwučnych złóžkach po twjerdych konsonantach so wokalej ''а'' a ''о'' přeměnjatej do krótkeho wokala srjedźneho połoženja jazyka a srjedźneho rjada ъ (abo [ə]): гóрод (''gorod'') „město“ — [гъра]дá ([gəra]''da'') „města“; связáть (''swjazat’'') „zwjazać“ — свя́з[ъ]нный (''swjaz''[ə]nnyj'') „zwjazany“.&lt;ref name=&quot;Krótka skica gramatiki 515&quot;&gt;''[[Wladimir Lopatin|Lopatin W. W.]]'' Krótka skica gramatiki rušćiny // Hornjoserbsko-ruski słownik = Верхнелужицко-русский словарь / Zestajał [[Konstantin Trofimowič|K. K. Trofimowič]]. Redakcija [[Frido Michałk|Fr. Michałk]] a [[Pawoł Völkel|P. Völkel]] — Budyšin: Ludowe nakładnistwo [[Domowina]], — 1974. — S. 515.&lt;/ref&gt;

We wšěch njepřizwučnych złóžkach po mjechkich konsonantach so přeměnjeja wokale ''а'', ''о'' a ''е'' do zwuka ''и&lt;sup&gt;е&lt;/sup&gt;'' (abo ''i&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;''), kotryž leži mjez ''i'' a ''e'': ''пять'' (''pjat’'') &quot;pjeć&quot; — ''п''[и&lt;sup&gt;е&lt;/sup&gt;]''ти́'' (''p’''[i&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;]''ti'') &quot;pjećoch&quot;; ''вё́дра'' (''wjodra'') &quot;bowy&quot; — ''в''[и&lt;sup&gt;е&lt;/sup&gt;]''дрá'' (''w’''[i&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;]''dra'') &quot;bowa&quot;; ''лéвый'' (''l’ewyj'') &quot;lěwy&quot; — ''л''[и&lt;sup&gt;е&lt;/sup&gt;]''вшá'' (''l’''[i&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;]''wša'') &quot;lěwak&quot;&lt;ref name=&quot;Krótka skica gramatiki 515&quot;/&gt;.

Po twjerdych konsonantach so wokal ''i'' přeměnja do zwuka srjedźneho rjada ''y'': ''игрá'' (''igra'') &quot;hra&quot; — ''c ''[ы]''гры́'' (''s ''[y]''gry'') &quot;z hry&quot;&lt;ref name=&quot;Krótka skica gramatiki 515&quot;/&gt;.

=== Konsonanty ===
Konsonanty (37 fonemow) so dźĕla do [[Sonorne konsonanty|sonornych]] a [[Šumne konsonanty|šumnych]]. Sonory su ''m'', ''mʲ'', ''n'', ''nʲ'', ''l'', ''lʲ'', ''r'', ''rʲ'', zbytne su šumne. Sonorne a šumne konsonanty so rozeznawaja po městnje [[Artikulacija|artikulacije]] a po wašnju wurjekowanja (nalěwo — alfabet IPA; naprawo — kyriliski alfabet; horjeka — [[Njespěwne konsonanty|njespěwny konsonant]]; deleka — [[Spěwne konsonanty|spěwny]])&lt;ref name=&quot;Языки мира. Славянские языки 451&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''[[Wladimir Lopatin|Lopatin W. W.]]'' Krótka skica gramatiki rušćiny // Hornjoserbsko-ruski słownik = Верхнелужицко-русский словарь / Zestajał [[Konstantin Trofimowič|K. K. Trofimowič]]. Redakcija [[Frido Michałk|Fr. Michałk]] a [[Pawoł Völkel|P. Völkel]] — Budyšin: [[Ludowe nakładnistwo Domowina]], — 1974. — S. 514—515.&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;border-collapse: collapse;text-align:center;&quot;
! COLSPAN=&quot;2&quot; ROWSPAN=&quot;3&quot; | [[Wašnja artikulacije konsonantow|po wašnju&lt;br&gt; artikulacije]] !! COLSPAN=&quot;7&quot; |[[Městno artikulacije konsonantow|po mĕstnje artikulacije]]
|-
! COLSPAN=&quot;2&quot;  | [[Labialne konsonanty|labiale]] !! COLSPAN=&quot;3&quot; | [[Prĕdnjojazykowe konsonanty|prĕdnjojazykowe]] !! COLSPAN=&quot;2&quot; | [[Dorsale konsonanty|dorsale]] 
|-
! [[Bilabialne konsonanty|bi-&lt;br&gt;labiale]] !! [[Labiodentalne konsonanty|labio-&lt;br&gt;dentale]] !! [[Dentalne konsonanty|dentale]] !! [[Alweolarne konsonanty|alweol.]] !! [[Postalweolarne konsonanty|post-&lt;br&gt;alweol.]] !! [[Palatalne konsonanty|srjedźno-&lt;br&gt;jazykowe]] !! [[Welarne konsonanty|zadnjo-&lt;br&gt;jazykowe]]
|-
! ROWSPAN=&quot;2&quot; | [[Kluzile konsonanty|kluzile]]
| [[Twjerde konsonanty|tw.]] || p / п&lt;br&gt; b / б || || COLSPAN=&quot;3&quot; | t / т&lt;br&gt; d / д || || k / к&lt;br&gt; ɡ / г 
|-
| [[Mjechke konsonanty|m.]] || pʲ / п’&lt;br&gt; bʲ / б’ || || COLSPAN=&quot;3&quot; | tʲ / т’&lt;br&gt; dʲ / д’ || || kʲ / к’&lt;br&gt; ɡʲ / г’   
|-
! ROWSPAN=&quot;2&quot; | [[afrikaty]]
| [[Twjerde konsonanty|tw.]] || || || || t͡s / ц&lt;br&gt; [d͡z] || || || 
|-
| [[Mjechke konsonanty|m.]] || || || || || t͡ɕ / ч&lt;br&gt; [d͡ʑ] || || 
|-
! ROWSPAN=&quot;2&quot; | [[spiranty]]
| [[Twjerde konsonanty|tw.]] || || f / ф&lt;br&gt; v / в || || s / с&lt;br&gt; z / з || ʂ / ш&lt;br&gt; ʐ / ж || || x / х&lt;br&gt; [ɣ]
|-
| [[Mjechke konsonanty|m.]] || || fʲ / ф’&lt;br&gt; vʲ / в’ || || sʲ / с’&lt;br&gt; zʲ / з’ || ɕː / щ:&lt;br&gt; ʑː / ж’: || ʝ / й || xʲ / х’&lt;br&gt; [ɣʲ]
|-
! ROWSPAN=&quot;2&quot; | [[Nazale konsonanty|nazale]]
| [[Twjerde konsonanty|tw.]] || m / м || || COLSPAN=&quot;3&quot; |n / н || || 
|-
| [[Mjechke konsonanty|m.]] || mʲ / м’ || || COLSPAN=&quot;3&quot; | nʲ / н’ || || 
|-
! ROWSPAN=&quot;2&quot; | [[wibranty]]
| [[Twjerde konsonanty|tw.]] || || || COLSPAN=&quot;3&quot; |  r / р  || || 
|-
| [[Mjechke konsonanty|m.]] || || || COLSPAN=&quot;3&quot; |  rʲ / р’  || || 
|-
! ROWSPAN=&quot;2&quot; | [[Laterale konsonanty|laterale]]
| [[Twjerde konsonanty|tw.]] || || || COLSPAN=&quot;3&quot; | l / л || || 
|-
| [[Mjechke konsonanty|m.]] || || ||COLSPAN=&quot;3&quot; | lʲ / л’ || || 
|}

== Gramatika ==
Rušćina ma šěsć [[pad (gramatika)|padow]] a dwě [[numerus|čisle]]. [[Dual]] wjace nima. Pola [[Substantiw|substantiwow]], [[Pronomen|pronomenow]] a (zdźěla) ł-formow [[Werb|werbow]] ma tři [[Genus|genusy]].

=== Měć ===
Za serbski werb ''měć'' eksistuje wosebita forma, kotraž wobsahuje prepoziciju {{lang|ru|у}}, genitiwnu formu wobsedźerja a formy werba {{lang|ru|быть}}. Wobsydstwo normalnje steji w nominatiwje. 
* {{lang|ru|У меня – карандаш.}} ''abo'' {{lang|ru|У меня есть карандаш.}} „Mam wołojnik.“
* {{lang|ru|У меня был карандаш.}} „Mějach wołojnik.“
* {{lang|ru|У меня будет карандаш.}} „Změju wołojnik.“

Při negaciji steji město nominatiwa wobsydstwa genitiw.

* {{lang|ru|У меня нет карандаша.}} „Nimam wołojnik.“ (Stara warianta bě: {{lang|ru|У меня - нема карандаша.}})
* {{lang|ru|У меня не было карандаша.}} „Njemějach wołojnik.“
* {{lang|ru|У меня не будет карандаша.}} „Njezměju wołojnik.“

=== Wěcowniki ===
Deklinacija [[substantiw]]ow&lt;ref&gt;[http://rusgram.narod.ru/index1.html Русская грамматика] / Н. Ю. Шведова (главный редактор). — М.: «Наука», 1980. — Т. I.Фонетика. Фонология. Ударение. Интонация. Словообразование. Морфология. — C. 481—482. — 789 с.&lt;/ref&gt;:
* I. typ — muskeho rodu: стол (''stol'') „blido“, конь (''koń'') „kóń“; srjedźneho rodu (kóncowki ''-о'' a ''-е''): окно (''okno'') „wokno“, поле (''pole'') „polo“;
* II. typ — žónskeho, muskeho a srjedźneho rodu (kóncowka ''-a''): карта (''karta'') „karta“, земля (''zemlja'') „zemja“, сирота (''sirota'') „syrota“;
* III. typ — žónskeho rodu (kóncowka ''-ø''): ночь (''noč’'') „nóc“; muskeho rodu: путь (''put’'') „puć“; ničejeho rodu (kóncowka ''-ja''): имя (''imja'') „předmjeno“.

Substantiwy ([[singular]]):
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse: collapse;text-align:center;&quot;
 ! style=&quot;width:120px&quot; |pad
 ! style=&quot;width:300px&quot; colspan=&quot;4&quot; |I. typ deklinacije
 ! style=&quot;width:250px&quot; colspan=&quot;3&quot; |II. typ deklinacije
 ! style=&quot;width:250px&quot; colspan=&quot;3&quot; |III. typ deklinacije
|-
! [[nominatiw]]
| стол
| конь
| окно́
| по́ле
| ка́рта
| земля́
| сирота́
| степь
| путь
| и́мя
|-
! [[genitiw]]
| стола́
| коня́
| окна́
| по́ля
| ка́рты
| земли́
| сироты́
| степи́
| пути́
| и́мени
|-
! [[datiw]]
| столу́
| коню́
| окну́
| по́лю
| ка́рте
| земле́
| сироте́
| степи́
| пути́
| и́мени
|-
! [[akuzatiw]]
| стол
| коня́
| окно́
| по́ле
| ка́рту
| зе́млю
| сироту́
| степь
| путь
| и́мя
|-
! [[instrumental]]
| столо́м
| конём
| окно́м
| по́лем
| ка́ртой, -ою
| землёй, -ёю
| сирото́й, -о́ю
| сте́пью
| путём
| и́менем
|-
! [[lokatiw]]
| (о) столе́
| (о) коне́
| (об) окне́
| (о) по́ле
| (о) ка́рте
| (о) земле́
| (о) сироте́
| (о) степи́
| (о) пути́
| (об) и́мени
|}

== Nóžki ==
&lt;references/&gt;

{{wikisłownik|rušćina}}
{{Słowjanske rěče}}
{{rq|rěč-zarodk|sources}}

{{DISPLAYTITLE:rušćina}}
[[Kategorija:Wuchodosłowjanske rěče]]
[[Kategorija:Rušćina|!]]</text>
      <sha1>frgd8w1sc7tvnseul5807qt1a1bil78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Europa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2416</id>
    <revision>
      <id>392215</id>
      <parentid>391088</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7928" sha1="fwn03ianbjjw3gmeu2fcmanobljia3m" xml:space="preserve">{{Infokašćik kontinent
|mjeno=Europa
|mapa=Europe on the globe (red).svg
|přestrjeń=něhdźe 10,5 milionow km²
|wobydlerjo=751 milionow (staw ''2022'')
|ličba krajow=wokoło 50
|wotwisne teritorije=4
|rěče=
|časowe pasma=
|najwjetše města=[[Moskwa]], [[Istanbul]], [[Paris]], [[London]]
|mapa2=Europe countries map hsb.PNG
|wopis mapy2=Staty w Europje (serbsce)
}}
[[Dataja:Europe satellite orthographic.jpg|mini|Europa na satelitowym wobrazu]]
'''Europa''' je poměrnje mały [[kontinent]], dokładnišo prajene pak žadyn samostatny kontinent, ale dźěl dwójneho kontinenta [[Eurazija]], wobstejaceho z Europy a [[Azija|Azije]]. Jenož [[Awstralija]] je mjeńša.

== Geografija ==
Europa mjezuje z Aziju na wuchodźe, ze [[Srjedźozemske morjo|Srjedźozemskim morjom]] na juhu a z&amp;nbsp;[[Atlantiski ocean|Atlantiskim oceanom]] na zapadźe. Hranica mjez Europu a Aziju njeje jasnje definowana, najpopularniša w němskorěčnym konteksće je pak definicija [[Philip Johan von Strahlenberg|Philipa Johana von Strahlenberga]], po kotrejž tworja horiny [[Ural (horiny)|Ural]], [[Ural (rěka)|rěka]] ze samsnym mjenom, [[Kaspiske morjo]] a [[Manyčowa nižina]] sewjernje [[Kawkaz]]a europsku mjezu na wuchodźe. Porno tomu podawa so w jendźelsko- a francoskorěčnym rumje husćišo Kawkaz sam jako hranica.

Cyłkownje ma Europa přestrjeń wot něhdźe 10,5&amp;nbsp;milionow kwadratnych kilometrow a je tuž druhi najmjeńši kontinent. Najsewjerniši dypk europskeje twjerdźe leži na połkupje [[Nordkinn]] w&amp;nbsp;[[Norwegska|Norwegskej]] (70°&amp;nbsp;54′&amp;nbsp;N), najjužniši [[Punta de Tarifa]] w&amp;nbsp;[[Španiska|Španiskej]] (36°&amp;nbsp;N) a najzapadniši [[Cabo da Roca]] w&amp;nbsp;[[Portugalska|Portugalskej]] (9°&amp;nbsp;30′&amp;nbsp;W). Zdalenosć wot Urala k Atlantiskemu oceanej je wokoło 6000&amp;nbsp;km, wot Norwegskeje do Španiskeje wokoło 3800 km. Najwyša hora kontinenta je po powšitkownej definiciji europskich mjezow [[Mont Blanc]] (4.810&amp;nbsp;m) w&amp;nbsp;[[Francoska|francoskich]] [[Alpy|Alpach]]. Wobhladuje-li so pak hłowny hrjebjeń [[Kawkaz]]a jako hranica, je [[Elbrus]] (5.642&amp;nbsp;m) najwyši dypk. Najdlěša rěka je [[Wolga]] we wuchodnej Europje a najwjetši jězor [[Ladogaski jězor]] blisko [[Pětrohród|Pětrohroda]].

=== Rěki ===
Wot 20 najdlěšich rěkow Europy ćeća 13 zdźěla abo dospołnje přez&amp;nbsp;[[Ruska|Rusku]]:
{|
|
# [[Wolga]] (3531 km)
# [[Dunaj]] (2811 km resp. 2857 km)
# [[Ural (rěka)|Ural]] (2428 km)
# [[Dnjepr]] (2285 km)
# [[Don (Azowske morjo)|Don]] (1870 km)
# [[Pječora (rěka)|Pječora]] (1809 km)
# [[Kama (rěka)|Kama]] (1805 km)
# [[Oka]] (1500 km)
# [[Bjelaja]] (1430 km)
# [[Dnjestr]] (1352 km)
|
: 11. [[Wjatka (rěka)|Wjatka]] (1314 km)
: 12. [[Ryn]] (1236 km)
: 13. [[Desna (rěka)|Desna]] (1130 km)
: 14. [[Łobjo]] (1094 km)
: 15. [[Siwerskyj Donec]] (1053 km)
: 16. [[Wisła]] (1047 km)
: 17. [[Zapadna Dwina]] (1020 km)
: 18. [[Loire]] (1020 km)
: 19. [[Chopjor]] (1010 km)
: 20. [[Tajo]] (1007 km)
|}

;Hlej tež: ''[[Lisćina rěkow w Europje]]''

=== Jězory ===
Najwjetše jězory w Europje su:
# [[Ladogaski jězor]] w Ruskej – 18.390 km² (z kupami)
# [[Onjegaski jězor]] w Ruskej – 9616 km²
# [[Vänerski jězor]] w Šwedskej – 5650 km²
# [[Saimaa]] w Finskej – 4400 km² (jako jězorowy system)
# [[Peipuski jězor]] w Estiskej a Ruskej – 3555 km²

== Wobydlerstwo ==
Z něhdźe 700 milionami wobydlerjow słuša Europa k husće wobsydlenym regionam swěta. Přerězna hustosć wobydlerstwa je 65&amp;nbsp;wobydlerjow na kwadratny kilometer. Mjeztym zo su srjedźna, zapadna a južna Europa husće wobsydlene, woteběra hustosć wobydlerstwa k sewjerej a wuchodej.

=== Rěče ===
Wjace hač 90 procent europskich wobydlerjow rěči [[indoeuropske rěče]], předewšěm [[Słowjanske rěče|słowjanske]], [[Germanske rěče|germanske]] a [[Romaniske rěče|romaniske]]. Tež [[grjekšćina]], [[albanšćina]], [[Baltiske rěče|baltiske]] a [[keltiske rěče]] kaž tež [[Romani]] słušeja do indoeuropskeje skupiny. Druhu najwjetšu rěčnu swójbu Europy tworja [[uralske rěče]]. Do njeje słušeja hłownje [[finšćina]], [[estišćina]] a [[madźaršćina]] jako europske hamtske rěče kaž tež samiske rěče w&amp;nbsp;[[Skandinawiska|Skandinawiskej]] a wšelakore mjeńšinowe rěče w&amp;nbsp;[[Ruska|Ruskej]].

W europskim dźělu [[Turkowska|Turkowskeje]] je [[turkowšćina]] a w&amp;nbsp;[[Kazachstan]]je [[kazachšćina]] jako [[Turkske rěče|turkskej rěči]] z hamtskimaj rěčomaj. Na wuchodnej kromje kontinenta je [[kalmykšćina]] jenička mongolska rěč, kotraž je w Europje domoródna. Na kupje [[Malta]] je z&amp;nbsp;[[maltašćina|maltašćinu]] semitiska rěč z hamtskej rěču. Pochad [[baskišćina|baskišćiny]], kotraž so w Španiskej a Francoskej rěči, dotal njeje znaty.

Najbóle rozšěrjenej alfabetaj w Europje stej łaćonski a [[Kyriliski alfabet|kyriliski]].

=== Nabožiny ===
[[Křesćanstwo]] a [[islam]] stej najwažnišej europskej nabožinje – wokoło 75&amp;nbsp;% Europjanow su křesćenjo (předewšěm katolscy, protestantiscy a ortodoksni) a něhdźe 8&amp;nbsp;% su muslimojo, kiž su zwjetša w Ruskej žiwi (25&amp;nbsp;mil.), ale tež w europskej Turkowskej (6&amp;nbsp;mil.), w&amp;nbsp;[[Bosniska a Hercegowina|Bosniskej a Hercegowinje]] (2,2&amp;nbsp;mil.) a w&amp;nbsp;[[Albanska|Albanskej]] (2&amp;nbsp;mil.). K tomu přińdu dźensa hišće muslimscy migranća a potomnicy migrantow, předewšěm w Francoskej (5,5&amp;nbsp;mil.) a [[Němska|Němskej]] (4&amp;nbsp;mil.) kaž tež w&amp;nbsp;[[Zjednoćene kralestwo|Zjednoćenym kralestwje]] a [[Italska|Italskej]].

Židźa su mjenje hač jedyn procent europskeho wobydlerstwa (wokoło 2&amp;nbsp;mil.). Blisko Kaspiskeho morja su Kalmykojo žiwi – jenički buddhistiski lud Europy.

Wokoło 17 procent Europjanow su bjezkonfesionelni, wosebje w&amp;nbsp;[[Estiska|Estiskej]], [[Čěska|Čěskej]], [[Nižozemska|Nižozemskej]], Ruskej a wuchodnej Němskej a powšitkownje skerje w městach.

=== Města ===
Najwjetše města Europy su [[Moskwa]] (10,4&amp;nbsp;mil.), [[London]] (7,4&amp;nbsp;mil.), [[Istanbul]] (6,9&amp;nbsp;mil.), [[Pětrohród]] (4,8&amp;nbsp;mil.) a [[Berlin]] (3,5&amp;nbsp;mil. wobydlerjow).

== Staty w Europje ==
* {{ALB}} (Stolica [[Tirana]])
* {{AND}} ([[Andorra la Vella]])
* {{AUT}} ([[Wien]])
* {{BEL}} ([[Brüssel]])
* {{BLR}} ([[Minsk]])
* {{BUL}} ([[Sofija]])
* {{BIH}} ([[Sarajewo]])
* {{CRO}} ([[Zagreb]])
* {{CZE}} ([[Praha]])
* {{MNE}} ([[Podgorica]])
* {{DEN}} ([[Kopenhagen]])
* {{EST}} ([[Tallinn]])
* {{FIN}} ([[Helsinki]])
* {{FRA}} ([[Paris]])
* {{GEO}} ([[Tbilisi]])
* {{GRE}} ([[Atheny|Athen]])
* {{IRL}} ([[Dublin]])
* {{ISL}} ([[Reykjavík]])
* {{ITA}} ([[Rom]])
* {{KAZ}} ([[Astana]]) – wjetši dźěl leži w Aziji
* [[Kosowo]] ([[Priština]]) – njewotwisnosć so wot wšěch statow njepřipóznaje
* {{LAT}} ([[Riga]])
* {{LIE}} ([[Vaduz]])
* {{LIT}} ([[Vilnius]])
* {{LUX}} ([[Luxemburg]])
* {{HUN}} ([[Budapest]])
* {{MKD}} ([[Skopje]])
* {{MLT}} ([[Valletta]])
* {{MDA}} ([[Chișinău]])
* {{MON}} ([[Monaco]])
* {{DEU}} ([[Berlin]])
* {{NED}} ([[Amsterdam]])
* {{NOR}} ([[Oslo]])
* {{POL}} ([[Waršawa]])
* {{POR}} ([[Lisabon]])
* {{ROM}} ([[Bukarest]])
* {{RUS}} ([[Moskwa]]) - zdźěla leži w Aziji
* {{SMR}} ([[San Marino]])
* {{SER}} ([[Běłohród]])
* {{SVK}} ([[Bratisława]])
* {{SLO}} ([[Ljubljana]])
* {{ESP}} ([[Madrid]])
* {{SWE}} ([[Stockholm]])
* {{SUI}} ([[Bern]])
* {{TUR}} ([[Ankara]]) - wjetši dźěl leži w Aziji
* {{UKR}} ([[Kyjiw]])
* {{VAT}} ([[Vatikanske město]])
* {{GBR}} ([[London]])

a połsamostatnej kupowej skupinje:
* [[Färöje]] (Danska)
* [[Åland]] (Finska)

a jedna kolonija:
* [[Gibraltar]] ([[Zjednoćene kralestwo]])

Wjetšina europskich krajow je čłon [[Europska rada|Europskeje rady]]. 27&amp;nbsp;krajow je čłon [[Europska unija|Europskeje unije]].

== Wotkaz ==
{{Commonscat|Europe|Europa}}

{{Europa}}
{{Kontinent}}

[[Kategorija:Kontinenty]]
[[Kategorija:Europa|*]]</text>
      <sha1>fwn03ianbjjw3gmeu2fcmanobljia3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Portugalšćina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2451</id>
    <revision>
      <id>392207</id>
      <parentid>386803</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3805" sha1="laaomeejmlz9mqdr7q5yhskmaxm8ws8" xml:space="preserve">{{infokašćik rěč
|Barba=Indoeuropska
|mjeno swójske=Português
|mjeno serbske=Portugalšćina
|kraje=Hlej pódla &quot;Oficielneho statusa&quot;,&lt;br /&gt;dale w&amp;nbsp;[[Namibija|Namibiji]], [[Indiska|Indiskej]],&lt;br /&gt;[[Južna Afrika|Južnej Africe]], [[Španiska|Španiskej]],&lt;br /&gt;[[Luxemburg]]u
|rěčnicy=powobličowane 208 milionow&lt;br /&gt;– 218 milionow
|klasifikacija=[[Indoeuropske rěče]]
:[[Italiske rěče]]
::[[Romaniske rěče]]
:::[[Iberoromaniske rěče]]
::::[[Portugalšćina]]
|hamtska rěč=[[Angola]], [[Brazilska]], [[Ekwatorialna Gineja]], [[Gineja-Bissau]], [[Kap Verde]], [[Mosambik]], [[Portugalska]], [[São Tomé a Príncipe]], [[Macau]], [[Wuchodny Timor]]&lt;br /&gt;[[Afriska unija]], [[Europska unija]],&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Mercosur,&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Organizacija ameriskich statow]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;zhromadźenstwo portugalskorěčnych&lt;br /&gt;krajow
|iso_639-1=pt
|iso_639-3=POR
|wikipedija=pt
|mapa=Portuguese-World.png
|wulkosć mapy=350px
|wopis mapy=Swět portugalšćiny&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;
:{{legenda|#000080|Hamtska rěč}}
:{{legenda|#8000ff|Regiony a kraje z naspomnjenja hódnym portugalskorěčnym wobydlerstwom}}
:{{legenda|#ff0000|Portugalske kreoliske rěče}}&lt;/div&gt;
}}

'''Portugalšćina''' je [[Romaniske rěče|romaniska rěč]], kotruž rěči wjace hač 200 milionow ludźi, z nich pak jenož wokoło 10 milionow w&amp;nbsp;[[Portugalska|Portugalskej]] samej. Wjetšina rěčnikow bydli w něhdyšich portugalskich kolonijow předewšěm w&amp;nbsp;[[Afrika|Africe]] a [[Brazilska|Brazilskej]]. Blisko přiwuzna je [[galicišćina]] w dźělu [[Španiska|Španiskeje]] sewjernje wot Portugalskeje.

== Wurjekowanje ==
=== Konsonanty ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! colspan=2 rowspan=2 |
! rowspan=2| [[Labial]]
! rowspan=2| [[Dental]]/&lt;br /&gt;[[Alweolar]]
! rowspan=2| [[Palatal]]
! colspan=2| [[Welar]]
! rowspan=2| [[Uwular]]
|-
! &lt;small&gt;plain&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;[[Labializacija]]&lt;/small&gt;
|-
!colspan=2| [[Nazal]]
| {{IPA link|m}}
| {{IPA link|n}}
| {{IPA link|ɲ}}
|colspan=2|
|
|-
!rowspan=2| [[Ploziw]]
! &lt;small&gt;[[njespěwny]]&lt;/small&gt;
| {{IPA link|p}}
| {{IPA link|t}}
|
| {{IPA link|k}}
| {{IPA link|kʷ}}
|
|-
! &lt;small&gt;[[spěwny]]&lt;/small&gt;
| {{IPA link|b}}
| {{IPA link|d}}
|
| {{IPA link|ɡ}}
| {{IPA link|ɡʷ}}
|
|-
!rowspan=2| [[Fricatiw]]
! &lt;small&gt;[[njespěwny]]&lt;/small&gt;
| {{IPA link|f}}
| {{IPA link|s}}
| {{IPA link|ʃ}}
|colspan=2|
| 
|-
! &lt;small&gt;[[spěwny]]&lt;/small&gt;
| {{IPA link|v}}
| {{IPA link|z}}
| {{IPA link|ʒ}}
|colspan=2|
| {{IPA link|ʁ}}
|-
!rowspan=2| [[Approksimant]]
! &lt;small&gt;[[semiwokal]]&lt;/small&gt;
| {{IPA link|w}}
|
| {{IPA link|j}}
|colspan=2|
|
|-
! &lt;small&gt;[[lateral]]&lt;/small&gt;
|
| {{IPA link|l}}
| {{IPA link|ʎ}}
|colspan=2|
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Flap]]
|
| {{IPA link|ɾ}}
|
|colspan=2|
|
|}
=== Wokale ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|
!colspan=&quot;2&quot;|[[Předni]]
!colspan=&quot;2&quot;|[[Centralny]]
!colspan=&quot;2&quot;|[[Zadni]]
|-
!&lt;small&gt;oral&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;nazal&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;oral&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;nazal&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;oral&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;nazal&lt;/small&gt;
|-
![[Wuski]]
|{{IPA link|i}}
|{{IPA link|ĩ}}
|colspan=&quot;2&quot;|
|{{IPA link|u}}
|{{IPA link|ũ}}
|-
![[Srjedźowuski]]
|{{IPA link|e}}
|{{IPA link|ẽ}}
|colspan=&quot;2&quot;|
|{{IPA link|o}}
|{{IPA link|õ}}
|-
![[Srjedźošěroki]]
|{{IPA link|ɛ}}
|
|{{IPA link|ɐ}}
|{{IPA link|ɐ̃}}
|{{IPA link|ɔ}}
|
|-
![[Šěroki]]
|colspan=&quot;2&quot;|
|{{IPA link|ä}}
|
|colspan=&quot;2&quot;|
|}

== Gramatika ==
Portugalšćina ma dwaj [[genus]]aj a [[numerus]]aj, ale nima [[pad (gramatika)|padow]], z wuwzaćom [[pronomen]]ow. Nimo toho ma nazalne wokale.

== Wotkaz ==
{{Commonscat|Portuguese language|Portugalšćina}}

{{Nawiblok
|romaniske rěče
|Rěče Europskeje Unije
}}

{{DISPLAYTITLE:portugalšćina}}
[[Kategorija:Portugalska]]
[[Kategorija:Zapadoromaniske rěče]]</text>
      <sha1>laaomeejmlz9mqdr7q5yhskmaxm8ws8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>392208</id>
      <parentid>392207</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3799" sha1="4k21s0ugr435bq8g88k0qbef0ts28dw" xml:space="preserve">{{infokašćik rěč
|Barba=Indoeuropska
|mjeno swójske=Português
|mjeno serbske=portugalšćina
|kraje=hlej „oficielny status“,&lt;br /&gt;dale w&amp;nbsp;[[Namibija|Namibiji]], [[Indiska|Indiskej]],&lt;br /&gt;[[Južna Afrika|Južnej Africe]], [[Španiska|Španiskej]],&lt;br /&gt;[[Luxemburg]]u
|rěčnicy=powobličowane 208 milionow&lt;br /&gt;– 218 milionow
|klasifikacija=[[Indoeuropske rěče]]
:[[Italiske rěče]]
::[[Romaniske rěče]]
:::[[Iberoromaniske rěče]]
::::[[Portugalšćina]]
|hamtska rěč=[[Angola]], [[Brazilska]], [[Ekwatorialna Gineja]], [[Gineja-Bissau]], [[Kap Verde]], [[Mosambik]], [[Portugalska]], [[São Tomé a Príncipe]], [[Macau]], [[Wuchodny Timor]]&lt;br /&gt;[[Afriska unija]], [[Europska unija]],&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Mercosur,&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Organizacija ameriskich statow]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;zhromadźenstwo portugalskorěčnych&lt;br /&gt;krajow
|iso_639-1=pt
|iso_639-3=POR
|wikipedija=pt
|mapa=Portuguese-World.png
|wulkosć mapy=350px
|wopis mapy=Swět portugalšćiny&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;
:{{legenda|#000080|Hamtska rěč}}
:{{legenda|#8000ff|Regiony a kraje z naspomnjenja hódnym portugalskorěčnym wobydlerstwom}}
:{{legenda|#ff0000|Portugalske kreoliske rěče}}&lt;/div&gt;
}}

'''Portugalšćina''' je [[Romaniske rěče|romaniska rěč]], kotruž rěči wjace hač 200 milionow ludźi, z nich pak jenož wokoło 10 milionow w&amp;nbsp;[[Portugalska|Portugalskej]] samej. Wjetšina rěčnikow bydli w něhdyšich portugalskich kolonijow předewšěm w&amp;nbsp;[[Afrika|Africe]] a [[Brazilska|Brazilskej]]. Blisko přiwuzna je [[galicišćina]] w dźělu [[Španiska|Španiskeje]] sewjernje wot Portugalskeje.

== Wurjekowanje ==
=== Konsonanty ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! colspan=2 rowspan=2 |
! rowspan=2| [[Labial]]
! rowspan=2| [[Dental]]/&lt;br /&gt;[[Alweolar]]
! rowspan=2| [[Palatal]]
! colspan=2| [[Welar]]
! rowspan=2| [[Uwular]]
|-
! &lt;small&gt;plain&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;[[Labializacija]]&lt;/small&gt;
|-
!colspan=2| [[Nazal]]
| {{IPA link|m}}
| {{IPA link|n}}
| {{IPA link|ɲ}}
|colspan=2|
|
|-
!rowspan=2| [[Ploziw]]
! &lt;small&gt;[[njespěwny]]&lt;/small&gt;
| {{IPA link|p}}
| {{IPA link|t}}
|
| {{IPA link|k}}
| {{IPA link|kʷ}}
|
|-
! &lt;small&gt;[[spěwny]]&lt;/small&gt;
| {{IPA link|b}}
| {{IPA link|d}}
|
| {{IPA link|ɡ}}
| {{IPA link|ɡʷ}}
|
|-
!rowspan=2| [[Fricatiw]]
! &lt;small&gt;[[njespěwny]]&lt;/small&gt;
| {{IPA link|f}}
| {{IPA link|s}}
| {{IPA link|ʃ}}
|colspan=2|
| 
|-
! &lt;small&gt;[[spěwny]]&lt;/small&gt;
| {{IPA link|v}}
| {{IPA link|z}}
| {{IPA link|ʒ}}
|colspan=2|
| {{IPA link|ʁ}}
|-
!rowspan=2| [[Approksimant]]
! &lt;small&gt;[[semiwokal]]&lt;/small&gt;
| {{IPA link|w}}
|
| {{IPA link|j}}
|colspan=2|
|
|-
! &lt;small&gt;[[lateral]]&lt;/small&gt;
|
| {{IPA link|l}}
| {{IPA link|ʎ}}
|colspan=2|
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Flap]]
|
| {{IPA link|ɾ}}
|
|colspan=2|
|
|}
=== Wokale ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|
!colspan=&quot;2&quot;|[[Předni]]
!colspan=&quot;2&quot;|[[Centralny]]
!colspan=&quot;2&quot;|[[Zadni]]
|-
!&lt;small&gt;oral&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;nazal&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;oral&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;nazal&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;oral&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;nazal&lt;/small&gt;
|-
![[Wuski]]
|{{IPA link|i}}
|{{IPA link|ĩ}}
|colspan=&quot;2&quot;|
|{{IPA link|u}}
|{{IPA link|ũ}}
|-
![[Srjedźowuski]]
|{{IPA link|e}}
|{{IPA link|ẽ}}
|colspan=&quot;2&quot;|
|{{IPA link|o}}
|{{IPA link|õ}}
|-
![[Srjedźošěroki]]
|{{IPA link|ɛ}}
|
|{{IPA link|ɐ}}
|{{IPA link|ɐ̃}}
|{{IPA link|ɔ}}
|
|-
![[Šěroki]]
|colspan=&quot;2&quot;|
|{{IPA link|ä}}
|
|colspan=&quot;2&quot;|
|}

== Gramatika ==
Portugalšćina ma dwaj [[genus]]aj a [[numerus]]aj, ale nima [[pad (gramatika)|padow]], z wuwzaćom [[pronomen]]ow. Nimo toho ma nazalne wokale.

== Wotkaz ==
{{Commonscat|Portuguese language|Portugalšćina}}

{{Nawiblok
|romaniske rěče
|Rěče Europskeje Unije
}}

{{DISPLAYTITLE:portugalšćina}}
[[Kategorija:Portugalska]]
[[Kategorija:Zapadoromaniske rěče]]</text>
      <sha1>4k21s0ugr435bq8g88k0qbef0ts28dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ukrainšćina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2494</id>
    <revision>
      <id>392240</id>
      <parentid>392199</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T19:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3074" sha1="ao9vlyrx6nso2oxfsxfrjtsau32vftl" xml:space="preserve">{{infokašćik rěč
|Barba=Indoeuropska
|mjeno swójske=українська (мова)
|mjeno serbske=ukrainšćina
|kraje=[[Ukraina]], [[Ruska]],&lt;br /&gt;[[Kazachstan]], [[Moldawska]],&lt;br /&gt;[[USA]], [[Kanada]], [[Běłoruska]],&lt;br /&gt;[[Słowakska]], [[Brazilska]],&lt;br /&gt;[[Argentinska]], [[Kirgizistan]],&lt;br /&gt;[[Letiska]], [[Rumunska]],&lt;br /&gt;[[Chorwatska]], [[Uzbekistan]]
|rěčnicy=39 milionow
|klasifikacija=[[indoeuropske rěče]]
:[[słowjanske rěče]]
::[[wuchodosłowjanske rěče]]
:::Ukrainšćina
|hamtska rěč=[[Ukraina]]
|iso_639-1=uk
|iso_639-2=ukr
|iso_639-2t=
|iso_639-3=[http://www.sil.org/iso639-3/codes.asp?order=639_3&amp;letter=u ukr]
|wikipedija=uk
|mapa=Ukrainian lang.png
|wulkosć mapy=280px
|wopis mapy=Karta rozšěrjenja ukrainšćiny
}}

'''Ukrainšćina''' (ukrainsce українська [мова], ''ukrajinska [mowa]'') je [[Wuchodosłowjanske rěče|wuchodosłowjanska rěč]], přiwuzna [[Rušćina|rušćinje]] a [[Běłorušćina|běłorušćinje]]. Jako po ličbje rěčnikow třeća najwjetša [[Słowjanske rěče|słowjanska rěč]] rěči so wot 40 milionow ludźi hłownje w&amp;nbsp;[[Ukraina|Ukrainje]], hdźež je tež hamtska rěč. Nimo toho je ukrainšćina rozšěrjena tež w&amp;nbsp;[[Pólska|Pólskej]], [[Słowakska|Słowakskej]], [[Moldawska|Moldawskej]] a [[Podnjesterska|Podnjesterskej]].

[[File:WIKITONGUES- Vira speaking Ukrainian.webm|mini|250px|Wira rěči ukrainsce]]
Wona pisa so ze swójskej wariantu [[kyriliski alfabet|kyriliskeho alfabeta]]. Charakteristiski za ukrainšćinu je pismik Г, kotryž wurjekuje so – kaž w&amp;nbsp;[[hornjoserbšćina|hornjoserbšćinje]] – jako ''h'' a nic jako ''g''. Dalši charakteristikum ukrainšćiny je realizacija starosłowjanskeho ''[[jat]]'' jako ''i'' (na př. місяць, ''měsac''). Nimo toho realizujetej so tež wokalej ''e'' a ''o'' w zawrjenych złóžkach jako ''i'' (кішка, ''kóčka''; Львів, ''Lwiw''). Kaž [[serbšćina]] wužiwa ukrainšćina sydom [[Pad (gramatika)|padow]].

Najwuznamniši ukrainski awtor bě [[Taras Šewčenko]] (1814–61), kotryž płaći jako narodny basnik Ukrainy.

== Ukrainski alfabet ==
{| {{Rjana tabela}}
|-
| '''А а''' /a/
| '''Б б''' /b/
| '''В в''' /w/
| '''Г г''' /h/
| '''Ґ ґ''' /g/
|-
| '''Д д''' /d/
| '''Е е''' /e/
| '''Є є''' /ě/
| '''Ж ж''' /ž/
| '''З з''' /z/
|-
| '''И и''' /y/
| '''I i''' /i/
| '''Ї ї''' /ji/
| '''Й й''' /j/
| '''К к''' /k/
|-
| '''Л л''' /ł/
| '''М м''' /m/
| '''Н н''' /n/
| '''О о''' /о/
| '''П п''' /p/
|-
| '''Р р''' /r/
| '''С с''' /s/
| '''Т т''' /t/
| '''У у''' /u/
| '''Ф ф''' /f/
|-
| '''Х х''' /ch/
| '''Ц ц''' /c/
| '''Ч ч''' /č/
| '''Ш ш''' /š/
| '''Щ щ''' /šč/
|-
| '''Ю ю''' /ju/
| '''Я я''' /ja/
| '''Ь ь''' mjechki pismik
|}

== Gramatika ==
Ukrainšćina ma sydom [[Pad (gramatika)|padow]], dwaj [[numerus]]aj a tři [[genus]]y.

{{wikisłownik|ukrainšćina}}

&lt;br style=&quot;clear:both;&quot; /&gt;

{{Słowjanske rěče}}
{{DISPLAYTITLE:ukrainšćina}}
[[Kategorija:Ukrainšćina]]
[[Kategorija:Ukraina]]</text>
      <sha1>ao9vlyrx6nso2oxfsxfrjtsau32vftl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kopytnik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3373</id>
    <revision>
      <id>392251</id>
      <parentid>370953</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:25:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4789" sha1="a94una1h951c96i2sljhvu8rmee0s7x" xml:space="preserve">{{Infokašćik rostlina
|mjeno=kopytnik
|wobraz=Coltsfoot.jpg
|wulkosć=250px
|wopis wobraza=Kopytnik (''Tussilago farfara'')
|klasa=
|podklasa=
|porjad=(Asterales)
|swójba=[[zestajenkowe rostliny]]&lt;br /&gt;(Asteraceae)
|podswójba=(Asteroideae)
|tribus=Senecioneae
|ród=kopytnik&lt;ref name=&quot;prawopisny1&quot;&gt;{{Prawopisny2005|strona=210}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;boehmak&quot;&gt;{{boehmak|titul= Huflattich}}&lt;/ref&gt;(Tussilago)
|družina=kopytnik&lt;ref name=&quot;prawopisny1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;boehmak&quot;/&gt;
|wědomostne mjeno=Tussilago farfara
|slědźer=[[Carl von Linné|L.]]
}}

'''Kopytnik'''&lt;ref name=&quot;prawopisny1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;boehmak&quot;/&gt;  (''Tussilago farfara'') je jenička [[družina (biologija)|družina]] roda '''''Tussilago''''' ze swójby [[Zestajenkowe rostliny|zestajenkow]] (''Asteraceae'').

== Wopis ==
Kopytnik je [[trajne zelo]], kotrež docpěwa wysokosć 25 (7-30) cm. 

=== Łopjena ===
[[Łopjeno|Łopjena]] steja na spódku, su jasnje stołpikowe, kulojte z wutrobojtu buchtu, na kromje hrube, mjeztym zo cuńšo zubate, na hornim boku słabje kosmate, na delnim boku husto běłopjelsćojte abo šěropjelsćojte. Wone docpěja šěrokosć wot 10 hač do 30 cm. Jich zubki njesu čornojte kónčki.

=== Kćenja ===
Wón kćěje wot (februara) měrca hač do apryla. 

Kćenjowe stołpiki so pokazuja před łopjenami, su njehałuzate, husto kaž pawčina abo běłopjelsćojće kosmate, na delnim dźělu huste, na hornim dźělu kiwkate, z lancetojtymi, čerwjenojtymi šupiznołopješkami.

[[Kćenje|Kćenja]] su žołte. Kćenjowe hłójčki steja po jednu na kóncach pjelsćojtych stołpikow a docpěja šěrokosć mjezy 30 a 40 mm. Korbik wobsteji z hač do 300 jazyčkowych kćenjow, znutřka z hač do 40 rołkowych kćenjow a docpěje šěrokosć wot 2 hač do 2,5 (3) cm. Jazyčkowe kćenja su linealne, docpěja dołhosć wot 14 mm, su mnoholičbne a kaž rołkowe kćenja su žołte. Za čas kćěwa njenjese zelene łopjena. [[Přikrywne łopješko|Přikrywne łopješka]] su jednorynkale.

Kćenja so wot [[mucha|muchow]] a [[pčołka|pčołkow]] wopróšeja. 

=== Płody ===
[[Płód]] ma dołhi, židźany kosmokeluch.

Płody wětřik rozduwa.

== Stejnišćo ==
Wón rosće na brjohach, na pućowych kromach, na nadróžnych kromach, na prózdnych rolach, na włóžnych rolach, na smjećišćach a w šćerkownjach. Ma radšo mjenje wotewrjene, zwjetša wapnite pódy.

== Rozšěrjenje ==
Kopytnik je w nimale cyłej [[Europa|Europje]], sewjernej [[Azija|Aziji]] a sewjernej [[Afrika|Africe]] rozšěrjeny.

== Maćizny ==
Rostlina wobsahuje slinowe maćizny, kotrež [[kašel]] a [[dybawosć]] wolóžuja. Ale dźiwje rostlina jědojte pyrolicidinowe alkaloidy wobsahuja. Tohodla so w&amp;nbsp;[[hojerstwo|hojerstwje]] zwjetša bjezalkaloidowe wuplahowanki wužiwaja.

== Podobne družiny ==
Podobny ród je [[dźewjaz]]&lt;ref name=&quot;prawopisny2&quot;&gt;{{Prawopisny2005|strona= 110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{boehmak|titul= Pestwurz}}&lt;/ref&gt;, '''dźewjer'''&lt;ref name=&quot;prawopisny2&quot;/&gt; ''Petasites'' (němsce ''Pestwurz''). Jich łopjenowe zubki njenjesu čornojte kónčki.
* ''Petasites hybridus''
* ''Petasites albus'' ma łopjena, kotrež su na delnim boku kiwkaće běłopjelsćojte. Rosće w srjedźnych horach, Předalpach a Alpach.
* ''Petasites paradoxus'' ma łopjena, kotrež su na delnim boku husto běłopjelsćojte, 3-róžate hač do wutrobojte. Rosće we předalpskim kraju a Alpach.

== Wobrazy ==

&lt;gallery&gt;
Wobraz:Tussilago-farfara-plant.jpg|Rostlina z kćenjemi
Wobraz:Illustration_Tussilago_farfara0.jpg|Ilustracija
Wobraz:Naturkamera-12998-huflattich-290308.jpg|Nutřkowne kćenja
Wobraz:Huflattich Blaetter.jpg|Dwě [[Łopjeno|łopjenje]]
Wobraz:Nationalpark Hohe Tauern - Gletscherweg Innergschlöß - 40 - Huflattich (Tussilago farfara).jpg|Hohe Tauern
&lt;/gallery&gt;

== Nóžki ==
&lt;references /&gt;

== Žórła ==
* GU Maxi-Kompaß Blumen, ISBN 3-7742-3852-9, strona 75  {{ref-de}}
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, stronje 82-83 {{ref-de}}
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2.  nakład, 2008, strona 172 {{ref-de}}
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, ISBN 3-405-13557-5, stronje  52-53 {{ref-de}}
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos  Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 292 {{ref-de}}
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, ISBN 978-3-8001-7567-3, strona 180 {{ref-de}}
* {{Kral1927}}
* {{Słownik Filipa Rězaka}}
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin   (1981) 

== Wotkazy ==
{{commons|Tussilago farfara}}
{{FloraWeb|6125}}
* [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?12502 Ród pěi GRIN.] {{ref-en}}

{{DISPLAYTITLE:kopytnik}}
[[Kategorija:Zestajenkowe rostliny]]
[[Kategorija:Hojenska rostlina]]</text>
      <sha1>a94una1h951c96i2sljhvu8rmee0s7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Khojsanske rěče</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3465</id>
    <revision>
      <id>392233</id>
      <parentid>290334</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5303" sha1="27bkacnw05y1qjuagfuppw2ebsd6a54" xml:space="preserve">[[Dataja:Khoi-San.png|mini|Karta rozšěrjenja Khojsankich rěčow (žołta)]]

'''Khojsanske rěče''' tworja najmjeńši [[phylum (linguistika)|phylum]] [[Afriske rěče|Afriskich rěčow]]. Historisce su ju hłownje wužiwali Khojsany ([[Khoi]] a [[Bushmeny]] abo Sany). Dźensa so rěča jeničce w pusćinje [[Kalahari]] w juhozapadnej [[Afrika|Africe]] a w małym teritoriju w&amp;nbsp;[[Tansania|Tansaniji]]. Khojsanska rěč je [[Nama (rěč)|Nama]], z něhdźe 250 000 rěčnikami; [[Sandawe(rěč)|Sandawe]] je druha po ličbje z něhdźe 40.000 monolingualnymi rěčnikami; a rěče skupiny [[Ju (rěče)|Ju]] maja dohromady 30.000 rěčnikow. Druhe rěče su wotemrěću bliske. [[Hadza (rěč)|Hadza]] a Sandawe rěče Tansanije su generalnje klasifikowane jako Khojsanske, ale wone su linguistisce jara zdalene. 

== Fonetika ==
Zhromadne charakteristiske přiznamjenja khojsanskich rěčow su [[mlask]]i, za kotrež w klasiskich alfabetach wosebitych pismikow njeje. Za nje eksistuja pak znamješka w IPA-alfabeće.
{{Mlaski khojsanskich rěčow}}

== Rěčnicy ==
{| class=wikitable
|-
!Rěče!!Ličba rěčow!!Rěčnicy
|-
|[[Hadza rěč]] ||align=center|1||align=right|1 mil
|-
|[[Sandawe rěč]] ||align=center|1||align=right|40 mil
|-
|[[Khoe rěče]] ||align=center|9||align=right|300 mil
|-
|[[Tuu rěče]] ||align=center|2||align=right|4 mil
|-
|[[Ju rěče]] ||align=center|6||align=right|45 mil
|-
!Dospołnje||align=center|něhdźe 20||align=right|něhdźe 400 mil
|}

== Rěčne swójby khojsanskich rěčow ==
Znutřka khojsanskich rěčow so hodźa sćěhowace rěčne swójby z metodami [[Přirunacy rěčespyt|přirunaceho rěčespyta]] rekonstruować.

=== Hadza ===
* [[Hadza]] ([[Izolowane rěče|izolowana]], 800 rěčnikow w&amp;nbsp;[[Tansanija|Tansaniji]])

=== Sandawe ===
* [[Sandawe]] (izolowana, 40.000 rěčnikow w Tansaniji)

=== Kwadi-Khoe ===
Tež pod staršim pomjenowanjom ''centralne khojsanske rěče'' su znate.

* [[Kwadi]]
* [[Khoe rěče|Khoe]] 
** [[Khoekhoe rěče|Khoekhoe]]
*** [[Nama (rěč)|Nama]] (250.000 rěčnikow, [[Dialektkontinuum]], wobsahuje [[Damara]], [[ǂAakhoe]] a [[Haiǁom]])
*** Eini (wotemrěta)
*** Južny Khoekhoe
**** Korana (6 rěčnikow, nimale wotemrěta)
**** Xiri (90 rěčnikow, dialektny kontinuum, nimale wotemrěta)
** Tshu-Khwe (abo ''Kalahari'') su zdźěla jich mlaski zhubili.
*** Wuchodny Tshu-Khwe (Južny Kalahari)
**** Shua (6.000 rěčnikow, dialektny kontinuum, wobsahuje Deti, Tsʼixa, ǀXaise a Ganádi)
**** Tsoa (9.300 rěčnikow, dialektny kontinuum, wobsahuje Cirecire a Kua)
*** Zapadny Tshu-Khwe (Zapadny Kalahari)
**** Kxoe (11.000 rěčnikow, dialektny kontinuum, wobsahuje ǁAni a Buga)
**** [[Naro (rěč)|Naro]] (14.000 rěčnikow, dialektny kontinuum)
**** Gǀui-Gǁana (4.500 rěčnikow, dialektny kontinuum, wobsahuje Gǀui, Gǁana a ǂHaba)

=== Tuu ===
Tež pod staršim pomjenowanjom ''južne khojsanske rěče'' su znate. Wot dweju hłownej hałuzow tuteje swójby so dźensa jenož hišće po jednej rěči rěči.

* ǃUi
** Nǀuu (8 rěčnikow w&amp;nbsp;[[Južna Afrika|Južnej Africe]], nimale wotemrěta)
** ǀXam
** Vaal-Orange: ǂUngkue, ǁŨǁʼe
** Outliers: ǁXegwi, ǃGãǃne

* Taa
** Wuchod: [[!Xóõ|ǃXóõ]] (4.200 rěčnikow, předewšěm w&amp;nbsp;[[Botsuana|Botsuanje]])
** Zapad: Nǀamani, Nǀuǁen
** Lower Nosop: ǀʼAuni, ǀHaasi

=== Ju-ǂHõã ===
Tež pod staršim pomjenowanjom ''sewjerne khojsanske rěče'' su znate.

* Ju
Ju-rěč je dialektny kontinuum z něhdźe 45.000 rěčnikami. K jich znaćišim dialektam słuša ǃXũũ (ǃKung), Juǀʼhoan abo ǂKxʼauǁʼein. 
* ǂHõã (200 rěčnikow w&amp;nbsp;[[Botsuana|Botsuanje]])

== Bibliografija ==
* [[Georgiy Starostin|Starostin]] G. (2003) [http://starling.rinet.ru/Texts/khoilex.pdf A lexicostatistical approach towards reconstructing Proto-Khoisan]. ''Mother Tongue'', vol. VIII. {{ref-en}}
* Köhler, O. (1971) 'Die Khoe-sprachigen Buschmänner der Kalahari', ''Forschungen zur allgemeinen und regionalen Geschichte. (Festschrift Kurt Kayser).'' Wiesbaden: F. Steiner, 373–411. {{ref-de}}
* Treis, Yvonne (1998) 'Names of Khoisan languages and their variants', in Schladt, Matthias (ed.) ''Language, Identity, and Conceptualization among the Khoisan''. Köln: Rüdiger Köppe, 463–503. {{ref-en}}
* Vossen, Rainer (1997) ''Die Khoe-Sprachen. Ein Beitrag zur Erforschung der Sprachgeschichte Afrikas''. Köln: Rüdiger Köppe. {{ref-de}}
* Westphal, E.O.J. (1971) 'The click languages of Southern and Eastern Africa', in Sebeok, T.A. (ed.) ''Current trends in Linguistics Vol. 7: Linguistics in Sub-Saharan Africa''. Berlin: Mouton, 367–420. {{ref-en}}
* Winter, J.C. (1981) 'Die Khoisan-Familie'. In Heine, Bernd, Schadeberg Thilo C. &amp; Wolff, Ekkehard (eds.) ''Die Sprachen Afrikas''. Hamburg: Helmut Buske, 329–374. {{ref-de}}

== Wotkazy ==
* [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90321 Khoisan language family tree] (considered unreliable by Khoisanists; see [[List of Khoisan languages]]) {{ref-en}}
* [http://ling.cornell.edu/khoisan/index.html Khoisan linguistics at Cornell University] {{ref-en}}
* [http://www.uiowa.edu/~linguist/faculty/beckman/lotw01/languages/khoisan.html Rjadowanje khojsanksich rěčow] {{ref-en}}

[[Kategorija:Khojsanske rěče]]
[[Kategorija:Rěčna swójba]]</text>
      <sha1>27bkacnw05y1qjuagfuppw2ebsd6a54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wjelećin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4298</id>
    <revision>
      <id>392291</id>
      <parentid>391901</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T09:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5257" sha1="q3urnrqa9vu8gh77kwvc9xjgct4a2ex" xml:space="preserve">{{Město DE
|mjeno serbske=Wjelećin
|mjeno němske=Wilthen
|wopon=DEU Wilthen COA.svg
|šěrina=51/5/58
|dołhota=14/24/14
|karta=Wilthen in BZ.svg
|region-ISO=DE-SN
|gmejnske čisło=14625630
|wysokosć=288
|póstowe čisło=02679–02681
|předwólba=03592
|měšćanosta=Michael Herfort
|strona=CDU
|webstrona=[http://www.wilthen.de/ wilthen.de] 
|
}}

'''Wjelećin''' ({{wrěči|de}} ''Wilthen'') je městačko w [[Sakska|sakskim]] [[Wokrjes Budyšin|wokrjesu Budyšin]]. Leži pod [[Mnišonc]]om w [[Hornja Łužica|hornjołužiskich]] horach. Wjelećin je po cyłej Němskej sławny za produkowanje palenca. Ma z lěta [[1969]] měšćanske prawa.

== Geografija ==
[[Dataja:Wilthen 2010 02.JPG|mini|Napohlad Wjelećina z Pichowom w pozadku]]
Wjelećin leži něhdźe dźewjeć kilometrow južnje [[Budyšin]]a a 15 kilometrow wuchodnje [[Biskopicy|Biskopic]] w dolinje [[Łužiske hory|Łužiskich horow]]. Susodne gmejny su [[Dobruša-Huska]] a [[Hornja Hórka]] na sewjeru, [[Šěrachow-Korzym]] na wuchodźe, [[Wołbramecy]] na juhu a [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońca]] na zapadźe.

Najwyši dypk měšćanskeho teritorija je [[Wulki Pichow]] (498&amp;nbsp;m) a dalše wuznamne hory su [[Darinska hora]] (491&amp;nbsp;m), [[Čertowa klětka]] (467&amp;nbsp;m), [[Mały Pichow]] (455&amp;nbsp;m), [[Mnišonc (hora)|Mnišonc]] (448&amp;nbsp;m), [[Worjołc]] (434&amp;nbsp;m) a [[Šibjeńčna hora (Wjelećin)|Šibjeńčna hora]] (386&amp;nbsp;m).&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-10-01|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

=== Měšćanske dźěle ===
K městu słušeja wsy [[Tućicy]] (''Tautewalde''), [[Wostašecy]] (''Irgersdorf'') a [[Zdźar (Wjelećin)|Zdźar]] (''Sora'').

== Stawizny ==
Wjeska ''Welentin'' abo ''Welintin'' naspomni so prěni raz w&amp;nbsp;lěće [[1222]] a bě hižo w druhej połojcy 13.&amp;nbsp;lětstotka z knježim sydłom.&lt;ref&gt;{{HOV|Wilthen|Wjelećin}}&lt;/ref&gt; Wona njesłušeše do Hornjołužiskeho markhrabinstwa, ale podsteješe jako prjedawše wobsydstwo Mišnjanskich biskopow [[Stołpinski hamt|Stołpinskemu hamtej]] a bě tuž hižo wot 1559 dźěl sakskeho kurwjerchowstwa.

Hač do kónca 19.&amp;nbsp;lětstotka słušeše Wjelećin hišće k serbskemu rěčnemu rumej. Ze spěšnej industrializaciju wot 1850tych lět sem přeměni so tež wobydlerska struktura. Přez přićah němskich dźěłaćerjow, měšane mandźelstwa a z tym zwisowacu asimilaciju zhubi so serbskorěčna wjetšina w běhu mało lětdźesatkow. We 1880tych lětach mějachu we Wjelećanskej cyrkwi hišće kóždu njedźelu serbske a němske kemše.

Po [[Arnošt Muka|Mukowej]] statistice z&amp;nbsp;lětow 1884/85 rěčachu tehdy hišće 651 wot cyłkownje 2025 Wjelećanow serbsce.&lt;ref&gt;{{Černik}}&lt;/ref&gt; Poslednjej serbskaj fararjej běštaj [[Měrćin Renč]] (we Wjelećinje 1882–1911) a jeho syn Jan (1911–1945). [[Arnošt Černik]] zwěsći w&amp;nbsp;lěće 1956 we Wjelećanskej gmejnje snadny serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 1,4&amp;nbsp;%.&lt;ref&gt;{{Elle1995|246|5132|39|23|12|5058}}&lt;/ref&gt;

Dlěje hač w samym Wjelećinje dźeržeše so serbska rěč w do samsneje wosady słušacymaj wjeskomaj Wostašecy a Zdźar.

== Ležownostne mjena ==
[[Michał Rostok]] naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Na nowej wowčerni, Pod nowej wowčernju, Mała a wulka chlěbowa škla (Backschüssel), Ćelaca łuka, Po dubach, Při šuli, Haty, Tolic hora, Dołhe wosrědki, Horne prěčnicy, Delne prěčnicy, Wódniki, Wyše kowarnje, Pola Kaplerja, Kozacy rjap (Ziegenrücken), Hela, Swinjaca łučka, Pod wulkim hěblom, Sucha łuka, Pola njebjeskeho młyna, Zezady dwora, Pětkec lada, Škowronča hora, Chmjelowa zahroda, Wyše Jeńki, Chelerec haty, Zady železnicy, Po Klinksec brězow, Šěrbachi, Horne łuki, Na starej wowčerni, Jehnjaca łučka, Racec łuka, Studnjaca łuka (Bornteich), Na kłobuku.&lt;ref&gt;Michał Rostok: ''Ležownostne mjena.'' W: [[Časopis Maćicy Serbskeje|ČMS]] 40 (1887), str. 3–50, tu str. 17 ([https://digital.slub-dresden.de/werkansicht/dlf/88289/19/ digitalizat]).&lt;/ref&gt;

== Politika ==
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej [[Wólbny wokrjes Budyšin 1|52 (Budyšin 1)]] a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej [[Zwjazkowy wólbny wokrjes Budyšin I|156 (Budyšin I)]].

== Wosobiny ==
* [[Jan Pjech]] (1707–1741) – farar, spisowaćel a nabožinski prócowar; tu narodźeny
* [[Jan Rynč]] (1733–1803) – farar, nabožinski prócowar; tu narodźeny
* [[Korla Awgust Kubica]] (1842–1914) – farar, Maćicar; 1876–71 we Wjelećinje
* [[Měrćin Renč]] (1853–1911) – farar, stawizniski slědźer a kulturny prócowar; wot 1882 we Wjelećinje
* [[Jan Renč (1884)|Jan Renč]] (1884–1945) – posledni serbski farar we Wjelećinje

== Literatura ==
* {{WdH|12|152–154}}

== Žórła ==
&lt;references /&gt;

== Wotkaz ==
{{Commonscat|Wilthen|Wjelećin}}

{{Wokrjes Budyšin}}

[[Kategorija:Sydlišćo w Budyskim wokrjesu]]
[[Kategorija:Město w Sakskej]]
[[Kategorija:Sydlišćo w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Wjelećin|!]]
[[Kategorija:Prěnje naspomnjenje 1222]]</text>
      <sha1>q3urnrqa9vu8gh77kwvc9xjgct4a2ex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Howjado</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4465</id>
    <revision>
      <id>392282</id>
      <parentid>290420</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="827" sha1="3bxd0jtmyj5mqfgz3imugy4396yhmzk" xml:space="preserve">{{Zwěrjo
|mjeno=howjado
|wobraz=Rotbuntes_Rind.jpg
|wulkosć=300px
|klasa=[[cycaki]] (Mammalia)
|podporjad=(Ruminantia)
|swójba=(Bovidae)
|podswójba=[[howjedźiny]] (Bovinae)
|ród=Bos
|družina=(Bos taurus)
|poddružina=howjado
|wědomostne mjeno=Bos taurus taurus}}

'''Howjado''' je družina [[cycaki|cycakow]] ze swójby howjedźinow.

Dźensniše howjada (taurine abo woprawdźite howjada) pochadźeja prěnjotnje z&amp;nbsp;[[Anatoliska|Anatoliskeje]] a [[Bliski wuchod|Bliskeho wuchoda]]. [[Domestikacija]] na howjado so hižo stała w&amp;nbsp;[[9.lěttysac do Chr.|9. lěttysacu do Chr.]] Jako dokład płaći, zo su so howjada wot 8300 do Chr. hromadźe z rólnymi burami na kupu [[Cypern]] dóstali, hdźež do toho njeběchu přitomne.

== Wotkaz ==
{{commonscat|Cattle}}
{{rq|bio-zarodk|sources}}

[[Kategorija:Cycaki]]</text>
      <sha1>3bxd0jtmyj5mqfgz3imugy4396yhmzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wijaty kapralc</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7358</id>
    <revision>
      <id>392242</id>
      <parentid>291736</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2295" sha1="1appc6q8qf8d6csi146678df3o8gwvb" xml:space="preserve">{{Rostlina
|mjeno=wijaty kapralc
|wobraz=Euonymus fortunei a1.jpg
|wulkosć=250px
|wopis wobraza=Wijaty kapralc (''Euonymus fortunei'')
|rjadownja=
|podklasa0=[[Rosidy]]&lt;br /&gt;[[Eurosidy I]]
|porjad=(Celastrales)
|swójba=[[kapralcowe rostliny]] (Celastraceae)
|podswójba=
|ród=[[kapralc]]&lt;ref&gt;{{boehmak|titul=Spindelstrauch}}&lt;/ref&gt; (Euonymus)
|družina=wijaty kapralc
|wědomostne mjeno=Euonymus fortunei
|slědźer=([[Porphir Kiril Nikolai Stephanowitsch von Turczaninow|Turcz.]]) [[Heinrich von Handel-Mazzetti|Hand.-Mazz.]]
|lěto=
}}
'''Wijaty kapralc''' (''Euonymus fortunei'') je rostlina ze swójby [[Kapralcowe rostliny|kapralcowych rostlinow]] (''Celastraceae''). 

== Wopis ==
Wijaty kapralc je [[kerk]], kotryž móže kaž blušć na muri hač do wysokosće 6 metrow horje lězć. Rozšěrjene sorty su pak zwjetša kompaktniše.

Kćěje wot nalěća hač do srjedźneho lěća. [[Kćenje|Kćenja]] su nazeleń běłe a steja na njelězucych starowurostkach&lt;!--Alterstrieb--&gt;.

== Stejnišćo ==

== Rozšěrjenje ==

== Wužiwanje ==

== Sorty ==
* Sorta 'Emerald Gaiety' je kompaktna a docpěje wysokosć wot hač do 1 m a šěrokosć wot hač do 1,5 m. Łopjena su ćmowozelene a maja běłe kromy.
* Sorta 'Emerald 'n' Gold' rosće husće a docpěje wysokosć wot něhdźe 30 cm a šěrokosć wot něhdźe 1 m. Zelene łopjena maja złotu kromu.
* Sorta 'Silver Queen' njese šěroke łopjena z běłej kromu.
* Sorta 'Variegatus' (tež 'Gracilis') je lězuca. Jeje łopjena su wulke a maja běłu kromu. Pokaza róžojte barbjenje kromy často cyłolětnje.

== Nóžki ==
&lt;references/&gt;

== Žórła ==
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, strona 366 {{ref-de}}
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* [[Jan Lajnert|Lajnert, Jan]]: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin (1954)
* {{Słownik Filipa Rězaka}}

== Wotkazy ==
{{Commons|Euonymus fortunei}}

[[Kategorija:Kapralcowe rostliny]]
[[Kategorija:Štomy]]
[[Kategorija:Kerki]]</text>
      <sha1>1appc6q8qf8d6csi146678df3o8gwvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kokrikowe rostliny</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7582</id>
    <revision>
      <id>392234</id>
      <parentid>388263</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4603" sha1="gais648vhym4gfe4lgdfw9f6ku5rj26" xml:space="preserve">{{infokašćik rostlina
|mjeno=kokrikowe rostliny
|wobraz=HohlknolligerLerchensporn.JPG
|wulkosć=250px
|wopis wobraza=[[Pyšny kokorč]] (''Corydalis cava'')
|podwotrjad=[[symjeńcy]] (Spermatophytina)
|klasa=[[krytosymjenjak]] (Magnoliopsida)&lt;br /&gt;[[Eudikotyledony]]
|podklasa=
|porjad=(Ranunculales)
|swójba=[[makowe rostliny]] (Papaveraceae)
|podswójba=kokrikowe rostliny
|wědomostne mjeno=Fumarioideae
|slědźer=[[Eaton]]
}}

'''Kokrikowe rostliny''' (''Fumarioideae'') su [[pódswójba (biologija)|podswójba]] znutřka rostlinoweje swójby [[makowe rostliny|makowych rostlinow]] (''Papaveraceae''). 

== Systematika a rozšěrjenje ==
Swójba je rozrjadowany do dweju [[Tribus (biologija)|tribusow]] a 15 hač 19 [[Ród (biologija)|rodow]]. Wona wobsahuje něhdźe 530 [[Družina (biologija)|družinow]] předewšěm w měrnych a [[Subtropy|subtropiskich]] kónčinach [[Sewjerna połkula|sewjerneje połkule]] a w&amp;nbsp;[[Južna Afrika|Južnej Africe]] jako sekundarny wupřestrěwanski centrum. W Europje su štyri rody z 20 družinami zastupowane.
[[Dataja:Adlumia fungosa drawing.png|250px|miniatur|Ilustracija sewjeroameriskeje družiny ''[[Adlumia fungosa]]''.]]

* Tribus Fumarieae:
** ''[[Adlumia]]'': Z jenož dwěmaj družinomaj: jedna w sewjernej Americe a jedna w Korejskej.
** ''[[Capnoides]]''
** [[kokorč (Ceratocapnos)]]  
*** [[plećawy kokorč]] (''Ceratocapnos claviculata'')
** (''Corydalis'') [[kokorč]]&lt;ref&gt;Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 199&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210126122109/http://www.boehmak.de/cgi-bin/upreloz.cgi?pytaj=Lerchensporn&amp;wotsadz=p%C5%99e%C5%82o%C5%BE%28%C3%BCbersetze%29 W internetowym słowniku: Lerchensporn]&lt;/ref&gt;: Z něhdźe 400 družinami.
*** [[cuzy kokorč]] (''Corydalis incisa'')
*** [[módry kokorč]] (''Corydalis flexuosa'')
*** [[mólički kokorč]] (''Corydalis pumila'')
*** [[porstkaty kokorč]] (''Corydalis solida'')
*** [[pyšny kokorč]] (''Corydalis cava'')
*** [[rěčny kokorč]] (''Corydalis intermedia'')
*** [[žołty kokorč]] (''Corydalis lutea'')
** ''[[Cryptocapnos]]''
** ''[[Cysticapnos]]''
** ''[[Dactylicapnos]]''
**  (''Dicentra'') [[wutrobički]]&lt;!--po němskej wikipediji je ''Dicentra''--&gt;
** ''[[Discocapnos]]''
**  (''Fumaria'') [[kokrik]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20201001200906/http://www.boehmak.de/cgi-bin/upreloz.cgi?pytaj=Erdrauch&amp;wotsadz=p%C5%99e%C5%82o%C5%BE%28%C3%BCbersetze%29 W internetowym słowniku: Erdrauch]&lt;/ref&gt;: - Z něhdźe 55 družinami.
*** [[hustokwětkaty kokrik]] (''Fumaria densiflora'')
*** [[kerčkaty kokrik]] (''Fumaria vaillantii'')
*** [[lěkarski kokrik]] (''Fumaria officinalis'')
*** [[murjacy kokrik]] (''Fumaria muralis'')
*** [[něžny kokrik]] (''Fumaria parviflora'')
*** [[plećawy kokrik]] (''Fumaria capreolata'')
*** [[pyskowy kokrik]] (''Fumaria rostellata'')
*** [[ćěmny kokrik]] (''Fumaria schleicheri'')
** (''Lamprocapnos'') &lt;!--po němskej wikipediji--&gt; 
*** [[wisate wutrobički]] (''Lamprocapnos spectabilis'') Po molekulargenetiskich přepytowanjach słuša nětko monotypiskemu rodej.
** ''[[Platycapnos]]''
**  [[kokorč (Pseudofumaria)]]  
*** [[běły kokorč]] (''Pseudofumaria alba'')
*** [[žołtojty kokorč]] (''Pseudofumaria lutea'')
** ''[[Rupicapnos]]''
** ''[[Sarcocapnos]]''
** ''[[Trigonocapnos]]''
* Tribus Hypecoeae, z jeničkim rodom:
** (Hypecoum) [[Kukačko]]: Z 18 družinami wot regiona [[srjedźne morjo|srjedźneho morja]] hač do zapadneje [[Chinska|Chinskeje]]. Wone maja štyri [[Próškowe łopješko|próškowe łopješka]].
*** (''Hypecoum pendulum'') [[Žołte kukačko]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210126121529/http://www.boehmak.de/cgi-bin/upreloz.cgi?pytaj=Gelb%C3%A4ugelchen&amp;wotsadz=p%C5%99e%C5%82o%C5%BE%28%C3%BCbersetze%29 W internetowym słowniku: Gelbäugelchen]&lt;/ref&gt;

Podswójba so wot někotrych awtorow tež jako swójba Fumariaceae wjedźe. Wo bliskim přiwuznistwje wobsteji lědma dwěl. Porno druhim &lt;!--[[Hahnenfußartige]]n--&gt; (Ranunculales) wobsteji sylny wotwodźeny twar kćenjow a wone wobsahuja podobne [[alkaloid]]y. Samostatna pozicija kokrikowych rostlinow njeje po [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite] njedočinjene załožena. 

Přisłušnosć roda [[kukačko]] (''Hypecoum'') so rozdźělnje praktikuje. Wot wjele awtorow so tež do podswójby Hypecooideae do [[makowe rostliny|makowych rostlinow]] (Papaveraceae) abo jako swójski Tribus Hypecoeae do Fumarioideae staji.

== Noty ==
&lt;references/&gt;

{{-}}
{{rq|botanika-zarodk|sources}}

[[Kategorija: Kokrikowe rostliny|!Kokrikowe rostliny]]</text>
      <sha1>gais648vhym4gfe4lgdfw9f6ku5rj26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grönlandšćina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9896</id>
    <revision>
      <id>392249</id>
      <parentid>389753</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7437" sha1="br26pxz2ef3xh64k3xa3m12p3mhhhdz" xml:space="preserve">{{infokašćik rěč
|Barba=Eskimo-aleutiska 
|mjeno swójske=Kalaallisut
|mjeno serbske=grönlandšćina
|kraje=[[Danska]], [[Grönlandska]]
|rěčnicy=47,000
|klasifikacija=[[eskimo-Aleutske rěče]]
:[[eskimoske rěče]]
::[[inuitske rěče]]
:::grönlandšćina
|hamtska rěč=[[Grönlandska]]
|regulowaca institucija=[[Oqaasileriffik]]
|iso_639-1=kl
|iso_639-2=kal
|iso_639-3=kal
|wikipedija=kl
}}

'''Grönlandšćina''' je [[Eskimo-Aleutske rěče|Eskimo-Aleutska rěč]].

Wona njesłuša k&amp;nbsp;[[Inuktitutowe rěče|Inuktitutowym rěčam]], hačrunjež to wjele žórłow twjerdźa. Rěč je pak tak blisko přiwuzna z Inuktitutowymi rěčemi, zo su zdźěla mjez sobu zrozumliwe.&lt;ref&gt;Kauderwelsch, strona 13&lt;/ref&gt;

== Klasifikacija ==

Kalaallisut słuša k&amp;nbsp;[[eskimo-aleutske rěče|eskimo-aleutskim rěčam]] a so w&amp;nbsp;[[Grönlandska|Grönlandskej]] rěči. Wona je blisko přiwuzna z&amp;nbsp;[[kanada|kanadiskimi]] rěčemi kaž [[Inuktitut]]om a kaž tute sylnje [[polysyntetiska rěčna struktura|polysyntetiska]].

Grönlandšćina hodźi so do třoch hłownych narěčow dźělić: Sewjerna, Wuchodna grönlandšćina (Tunumiutut) a zapadna grönlandšćina (Kitaamiutut). Zapadna grönlandšćina, narěč z najwjetšej skupinu rěčnikow, so  při składnosći jako Kalaallisut w poprawnym zmysle woznamjeni. Inuktun abo Avenarsuarmiutut, sewjerna narěč, so w regionje [[Qaanaaq]] (Thule) rěči a je najbliše z kanadiskim [[Inuktitut]]om přiwuzna. Słowo ''Kalaallisut'' je [[ekwatiw]] a woznamjenja  po słowje ''kaž Grönlandźan''.

Zo by přirunanje dał: mjeno ''Inuktitut'' so w Kalaallisut jako ''Inuttut'' wróći. Jedne z najznaćišich słowow Inuktituta, ''iglu'' („dom“), rěka w Kalaallisut ''illu'' (při tym ''ll'' za [[njespěwny lateralny alweolarny frikatiw|lateralny frikatiw]] steji [{{IPA|ɬ}}]).

Serbšćina je nimo słowa &quot;[[iglu]]&quot; (grönl. illu) słowa &quot;[[anorak]]&quot; (grönl. annoraaq)&lt;!--, [[parka]] (grönl. parqaaq)--&gt; a &quot;[[kajak]]&quot; (grönl. qajaq) z Kalaallisuta přez němčinu wupožčiła.

== Fonologija ==

Najbóle ekstensiwna studija Kalaallisutoweje fonologija je [[Jørgen Rischel]]'s &quot;Topics in West Greenlandic Phonology&quot; (1974)&lt;ref&gt;Jørgen Rischel, 1974, Topics in West Greenlandic Phonology. Copenhagen: Akademisk Forlag.&lt;/ref&gt;.

Tři wokale: '''/i/''', '''/u/''' a '''/a/'''

Před [[uwularny konsonant|uwularnym konsonantom]] ([q] abo [ʁ]) /i/ je realizowany alofonisce jako [e] abo [ɛ] a /u/ jako [o] abo [ɔ]. Tuta alternacija so pokaza w modernej standardny ortografiji přez pisanje /i/ a /u/ jako &amp;lt;e&amp;gt; resp. &amp;lt;o&amp;gt; jeli wustupujetej před uwularomaj (&amp;lt;q&amp;gt; a &amp;lt;r&amp;gt;).

Jeli słowo ma kóncowku i abo u, to změni do e abo o, jeli so přida sufiks, kotrehož prěni zwuk je [q] abo [ʁ]. Na př. ''ini'' &quot;stwa&quot; + ''-qarpa'' &quot;eksistuje?&quot; -&gt; ''ineqarpa'' &quot;eksistuje stwa?&quot;. Ale e abo o w słowach z kóncowku na q abo r změni do i abo u, jeli so změni sufiks. Na př. ''qimmeq'' &quot;pos&quot; -&gt; ''qimmit'' &quot;psy&quot;.

Dwójne wokale so wurjekuja jako dwě złóžce&lt;!--mora--&gt;, tak wonej stej fonologisce wokalowy slěd ale nic dołhi wokal, wonej so tež pisatej jako dwaj wokalej w ortografiji. &lt;!--There is no stress phonemic or phonetic but heavy syllables (with double vowel or in front of a consonant cluster) sound stressed and some intonational patterns also sound like stress.--&gt;

=== Konsonanty ===
Pismiki mjezy // su fonemy a slědowacy pismik je wašnje po kotrejž so  pisa w nowej standardnej grönlandskej ortografiji z&amp;nbsp;lěta 1973.

{| class=&quot;prettytable&quot;
|-
!
! [[Labialny konsonant|Labial]]
! [[Alweolarny konsonant|Alweolar]]
! [[Palatalny konsonant|Palatal]]
! [[Welarny konsonant|Welar]]
! [[Uwularny konsonant|Uwular]]
|-
| [[Kluzil]]
| align=&quot;center&quot; | /p/ - p
| align=&quot;center&quot; | /t/ - t
|
| align=&quot;center&quot; | /k/ - k
| align=&quot;center&quot; | /q/ - q
|-
| [[Frikatiwny konsonant|Frikatiwne]]
| align=&quot;center&quot; | /v/ - v~f &lt;ref&gt;&lt;f&gt; je wašnje pisanja njespěwneho /vv/ [[geminata|geminaty]].&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; | /s/ - s
|
| align=&quot;center&quot; | /ɣ/ - g
|
|-
| [[Nazalny konsonant|Nazale]]
| align=&quot;center&quot; | /m/ - m
| align=&quot;center&quot; | /n/ - n
|
| align=&quot;center&quot; | /ŋ/ -  ng
|
|-
| [[Likwidny konsonant|Likwidy]]
|
| align=&quot;center&quot; | /l/ - l ~ /ɬ/ -  ll
|
|
| align=&quot;center&quot; | /ʁ/ - r
|-
| [[Połwokal]]
|
|
| align=&quot;center&quot; | /j/ - j
|
|
|}

Kalaallisutowa fonologija so fonologisce z druhich Inuitowych rěčow přez serije asimilacijow rozeznawa. Jedne najbóle znatych Inuktitutowych słowow, ''iglu'' (''dom''), je ''illu'' w grönlandšćinje (Kalaallisut), hdźež /gl/ konsonantowy slěd inuktituta je do njespěwneho lateralneho afrikata asimilowany. A na přikład mjeno ''Inuktitut'', jeli přełožene do Kalaallisuta, je ''Inuttut''.

== Gramatika ==
Kalaallisut ma w wobmjezowanym wobjimje [[ergatiw]]sku strukturu. Kompozicije (zestajenki samostatnych słowow) su na rozdźěl wot deriwacijow jara rědke.

Wobsahowe słowa (němsce ''Inhaltswörter'') hodźa so w grönlandšćinje (Kalaallisut) (z dokładnymi wobmjezowanjemi) do słowodružinskich klasow [[nomen|nomina]] a [[werb]]y rozrjadować. Kóžda tutych kategorijow so do [[intransitiwny]]ch a [[transitiwny]]ch słowow rozdźěla. Su rozdźěle: štyri [[wosoba (rěč)|wosoby]] (1., 2., 3., 3. refleksiwna), dwaj [[numerus]]aj (singular, plural; [[dual]] kaž w&amp;nbsp;[[Inuktitut|Inuktituće]] njeeksistuje), wosom [[modus]]ow ([[indikatiw]], [[participial]], [[imperatiw]], [[optatiw]], [[subjunktiw zańdźenosće]], [[subjunktiw přichoda]], [[habituatiwny subjunktiw]]), dźesać [[pad (gramatika)|padow]] ([[absolutiw]], [[relatiw]], [[ekwatiw]], [[instrumental]], [[lokatiw]], [[alatiw]], [[ablatiw]], [[prosekutiw]] ale tež za dokładne nomina: [[nominatiw]] a [[akuzatiw]]). Na werbje so tež subjekt tež objekt we formje wot wosoby a numerusy markěrujetej. Transitiwne nomina maja posesiwne afiksy.

== Pismo ==
Na rozdźělu wot kanadiskich Eskimo-rěčow so Kalaallisut njepisa z&amp;nbsp;[[Inuktitut]]-[[sylabar]]om, ale z łaćonskim alfabetom. Pismik [[Kra]] „ĸ“, kotryž najprjedy [[njespěwny uwularny plosiw|uwularny plosiw]] [q] reprezentowa, bu w běhu ortografiskeje reformy přez pismik ''q'' narunany.

Wot lěta 1973 płaći slědowacy alfabet:
* a, e, f, g, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v

Za cuze słowa z&amp;nbsp;[[danšćina|danšćiny]] so slědowace pismiki wužiwaja:
* b, c, d, h, w, x, y, z, æ, ø, å

== Nóžki ==
&lt;references /&gt;

== Žórła ==
* Richard H. Kölbl: ''Grönländisch - Wort für Wort'', Reise Know-How Rump Verlag, Bielefeld 2006, ISBN 3-89416-373-9
(k tomu je ''Kauderwelsch AusspracheTrainer'' z najwažnišimi sadami a  rěčnymi wobrotami z knihi na Audio-CD k dóstaću: ISBN 3-8317-6221-X)
* Jan Henrik Holst: ''Einführung in die eskimo-aleutischen Sprachen'', Helmut Buske Verlag, 2005, ISBN 978-3-87548-386-4

== Wotkazy ==
* {{incubator|kl|Kalaallisut}}
* [http://www.oqaasileriffik.gl The Greenland Language Council]
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kal Ethnologue-Report za Grönlandšćinu]
* [https://web.archive.org/web/20080621005341/http://www.statgreen.gl/English/ Statistics Greenland] (k wuličenju ličby rěčnikow w Grönlandskej a Danskej wužiwany) 
* [https://web.archive.org/web/20070623190729/http://giellatekno.uit.no/kal.html Kalaallisut gramatikaliski analyzator]

{{DISPLAYTITLE:grönlandšćina}}
[[Kategorija:Eskimo-Aleutske rěče]]</text>
      <sha1>br26pxz2ef3xh64k3xa3m12p3mhhhdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Neustadt in Sachsen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10032</id>
    <revision>
      <id>392244</id>
      <parentid>391707</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20705" sha1="tshmqnhivwj16nko79pjxsuc2p97c1r" xml:space="preserve">{{Město DE
|wopon= Wappen_Neustadt_in_Sachsen.svg
|šěrina=51/01/26
|dołhota=14/13/0
|karta=Neustadt in Sachsen in PIR.svg
|region-ISO=DE-SN
|gmejnske čisło=14628260
|wysokosć=340
|póstowe čisło=01841–01844
|předwólba=03596
|adresa= Markt 1&lt;br /&gt;01844 Neustadt in Sachsen
|webstrona=[http://www.neustadt-sachsen.de/ neustadt-sachsen.de]
|měšćanosta=Alexander Sachse
|strona=FW
}}

'''Neustadt in Sachsen''' ({{wrěči|hsb|''Nowe Město w Sakskej''}}) je małe město w&amp;nbsp;[[Sakska|sakskim]] krajnym wokrjesu [[Wokrjes Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory|Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory]]. Do 31. julija 2008 słušeše ke krajnemu wokrjesej [[Krajny wokrjes Sächsische Schweiz|Sakska Šwica]], kotryž wot 1. awgusta 2008 hromadźe z něhdyšim krajnym wokrjesom [[Krajny wokrjes Weißeritzkreis|Weißeritzkreis]] nowy krajny wokrjes twori.

== Geografija ==

Neustadt leži w Neustadtskim dole mjez hórskim hrjebjenjom [[Hohwald (lěs)|Hohwalda]] a hory [[Unger]] blisko [[Čěska|čěskeje hranicy]].

[[Dataja:Neustadt in Sachsen.JPG|mini|left|Pohlad na město ze sewjerowuchoda]]
Neustadtski doł leži při mjezu mjez [[Łužiske hory|Łužiskimi horami]] a [[Połobske pěskowčiny|Połobskimi pěskowčinami]] blisko ''[[Łužiske přesunjenje|Łužiskeho přesunjenja]]''. Štóž so ze zapadneho směra z&amp;nbsp;[[Drježdźany|Drježdźan]] abo [[Stołpin|Stołpina]] městu bliži, přejědźe najprjedy hórku ''Karrenberg'' ([[Dialekt|w městnej narěči]] ''Kornberg'' wurjekowany). Byrnjež hórka dźensa bjez lěsa była a druhdy so tam žito plahowało, nima swoje pomjenowanje wot němskeho słowa „Korn“, ale wot Schubkarren, serbsce „kara“, z kotrejž wikowarjo w srjedźowěku tutu horu na starej  [[Sólnodróha|Sólnodróze]] přeńdźechu. Wottud skići so rjany pohlad nad městačko a jeho wokolinu, kotraž je derje z turistiskimi pućemi spřistupnjena.

Na juhozapadźe leži měšćanski dźěl ''Polenz''. Rěčka ze [[Polnica|samsnym mjenom]] ''(Pólnica)'' předobywa so přez [[zornowc]] a potom tež přez [[pěskowc]] hač k zliwej ze [[Zebnica (rěka)|Zebnicu]], zo by so potom po něšto kilometrach jako [[Lachsbach]] blisko [[Žandow]]a do [[Łobjo|Łobja]] wuliwała. ''Polencny doł'' je sławny za najwjetše přirodne wustupowanje samoróstnych  [[Běły zwónčk|běłych zwónčkow]] znutřka Němskeje.
[[Dataja:Ungerberg.JPG|130px|mini|Hora Unger]]
[[Dataja:Neustadt Sachsen.JPG|130px|mini|Pohlad z wyšiny ''Götzinger Höhe'' na Neustadt]]
Dale na juhu zběhnje so hórski hrjebjeń hory ''[[Unger]]'' (538&amp;nbsp;nbsp;m) z telewizijnej wěžu a rozhladnej wěžu. Předhora Ungera je ''Götzinger Höhe'' – rozhladnišćo z wěžu a hosćencom we wysokosći 425 metrow južnje Neustadta. Tuta je woblubowane wulětnišćo Neustadćanow. Dóńdźeš k njej z nowotwarskeje štwórće  „Bruno-Dietze-Ring“ přez „Promenadenweg“, hdźež je piknikowe městno z małej knaippowej připrawu za woduteptanje. Z wěže, kotraž ze železneje konstrukcije wobsteji, maš rjany rozhlad hač do wokolnych horin Połobskich pěskowčin, Rudnych horin, Łužiskich horow a při dobrym wuhledźe tež hač do [[Jizerske horiny|Jizerskich horin]] a [[Kyrkonoše|Kyrkonošow]]. W zymje je zjězd z wysočiny jako [[sankowanišćo]] woblubowany.

Na wuchod dźe pohlad nad ''Langburkersdorfski doł'', hdźež so rěčka Polnica wužórla. Za tym su hory sewjernych Čech.

Na sewjerowuchod je lěs Hohwald ze swojim najwyšim wuhorbjenjom, [[Sokolnik]]om (588&amp;nbsp;m).

[[Dataja:Panorama Hohwald.jpg|mini|center|500px|Pohlad na lěs Hohwald]]

== Měšćanske dźěle ==
Nimo hłowneho měšćanskeho dźěla Neustadt in Sachsen su měšćanske dźěle [[Berthelsdorf (Neustadt in Sachsen)|Berthelsdorf]], [[Krumhermsdorf]], [[Langburkersdorf]], [[Niederottendorf]], [[Oberottendorf]], [[Polenz (Neustadt in Sachsen)|Polenz]], [[Rückersdorf]] a [[Rugiswalde]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lds.sachsen.de/kommunal21/?art_param=339&amp;NR_KRS=14628|title=Gemeindeverzeichnis. Landkreis Sächsische Schweiz-Osterzgebirge|publisher=Landesdirektion Sachsen|accessdate=2025-08-23|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

== Stawizny ==
W&amp;nbsp;lěće 1333 je so Neustadt prěni raz jako [[złoto]]hórnistwowe město přez wopismo naspomnił. Załožerjo běchu [[Freiberg (Saska)|Freibergscy]] hórnicy a mjenowachu město Nuwenstad resp. Niwenstad. Spočatnje słušeše město ke kralestwu [[Čechi]] pod knjejstwom zemjanskeho rodu [[Berka z Duby]]. Hačrunjež bě zaso a zaso pospyty k złotohórnistwu w tutych kónčinach do njedawneje doby a tež přewodne minerale eksistencu złotych žiłow pola Neustadt a w&amp;nbsp;[[Hohwald (lěs)|Hohwaldźe]] wočakować, njeje so ženje ničo namakało.

Zo město najebać toho njezhubi na wuznamje, leži na tym, zo bě tu tehdy wažne křižowanišćo dweju wikowanskeju dróhow, [[Sólna dróha|Sólnodróhi]] wot [[Hala nad Solawu|Hale nad Solawu]] do [[Praha|Prahi]] a putniskeje dróhi wot Budyšina do čěskeho [[Putnikowanje|putniskeho]] městna ''Mariaschein'' (dźensa: Bohosudov w Čěskej, dźěl města Krupka). Při tehdyšej putniskej dróze steješe najskerje hižo před załoženjom města prěnja cyrkej, Hospitalna cyrkej, při nětčišej Hospitalnej hasy. Bórze po załoženju města je so Jakobowa cyrkej natwariła, kotraž bu kaž Jakobowa cyrkej we Freibergu po wučobniku Jakobus pomjenowana. Je tež móžno, zo srjedźowěkowski Jakobowy puć tu nimo wjedźeše a cyrkej tohodla swoje mjeno po Jakobje dósta.

[[Dataja:Neustadt Sachsen Postmeilensäule.JPG|mini|left|Kursakski póstowy milowy stołp]]
W&amp;nbsp;lěće 1451 so město přez kup do wobsydstwa sakskeho kurwjercha [[Bjedrich II. (Sakska)|Bjedricha Ćichomyslneho]] dósta a wostawaše wot toho w sakskim wobsydstwje.
W&amp;nbsp;lěće 1768 wjetowachu mištrojo zjednoćenstwow kowarjow, zamkarjow a wojnarjow w Neustadće, štó da by w najkrótšim času drjewjane wózne koło zhotowić móhł. Koło je so potom za sydom hodźin zhotowiło a tež hišće do chowanja słónca do rezidencneho města Drježdźan kuliło. Kopija je dźensa w domizniskim muzeju widźeć. Original je na [[Hońtwjerski a barokny hród Moritzburg|hrodźe Moritzburg]].
Wot 1938 hač do 1945 buchu w najwjetšim industrijny zawod w měsće - Heringwerke - [[flak|flakowe kanony kalibra 8,8]] za wójnu zhotowjene. Produkcija podležeše striktnemu zatajenju.

W&amp;nbsp;lěće 1945 rozsudźichu měšćenjo, město, w kotrymž njeběchu němske wojerske jednotki zaměstnjene, bjez boja přićahowacej ruskej [[Čerwjena armeja|Čerwjenej armiji]] a pólskim jednotkam přepodać a to přez wupowěšenje běłych chorhojow, na př. na twarjenje dźensnišeje Schilleroweje šule pokazać. Tón plan je fanatiski nawjedowar [[Hitlerowa młodźina|Hitleroweje młodźiny]] zničił, kiž so z někotrymi hitlerowymi hólcami w šuli schowa a třělenje na přićahowacych Rusow wotewri, štož na woběmaj stronomaj, mało dnjow před kóncom wójny, wjedźeše k njetrjebawšim woporam. Rusojo a Polacy započachu po tym, wobydlerjow, dalokož njeběchu ćeknył, z jich domow wuhnawać, w domach bencin wukidować a tute zapaleć. Połojca twarjenjow wokoło torhošća so na tute wašnje wotpali. Jenož přez zasadźenje katolskeho a ewangelskeho fararjow so zbytne twarjenja zachowachu. Dźěštej pod smjertnym strachom k sowjetskemu komandantej a prošachu jeho naležnje, zo by zbytk města přelutował. Spomóžnje při tym bě, zo katolski farar bě [[Serbja|Serb]] a tuž [[Maćeršćina|maćeršćinu]] rěčeše, kotraž je [[Rušćina|rušćinje]] a  [[Pólšćina|pólšćinje]] přiwuzna.

Po tym zo hižo spočatk 90ych lět prjedy samostatne gmejny Polenz a Krumhermsdorf so jako měšćanske dźěle zagmejnowaštej, sta so 1. awgusta 2007 po měšćanskim rozsudźe zarjadowanje wsow Berthelsdorf, Oberottendorf, Niederottendorf, Rückersdorf, Langburkersdorf a Rugiswalde, kotrež prjedy gmejnu [[Hohwald]] tworjachu.

[[Dataja:Neustadt in Europa.png|mini|Dźěłowe zjednoćenstwo Nowych městow w Europje]]
[[Dataja:Tafeln mit den Namen der Neustadts in Europa.jpg|mini|Do zemje zasadźene kamjentne platy Nowych městow w Europje (staw 2005)]]

== Měšćanske partnerstwa ==
Město hlada poćahi partnerstwa z městami [[Günzburg]], [[Titisee-Neustadt]] a [[Weilheim an der Teck]] kaž tež z gmejnami [[Meckenbeuren]], [[Frittlingen]] w&amp;nbsp;[[Němska|Němskej]] a [[Kehlen (Luxemburgska)|Kehlen]] w&amp;nbsp;[[Luxemburgska|Luxemburgskej]].

Nimo toho je město čłon w najwjetšim přećelstwje Europy. 36 městow a gmejnow z Němskeje, Awstriskeje, Madźarskeje, Słowakskeje, Čěskeje a Pólskeje, kotrež maja mjeno '''Nowe Město''' (Neustadt, Nové Město abo date druhe narodnorěčne mjeno), je so w dźěłowym zjednoćenstwje [[Nowe Města Europy]] zwjazało. Kóžde lěto so w druhim Nowym Měsće zetkanje wšěch Nowych Městow wotměwa, w Neustadće in Sachsen je so tute zetkanje hižo dwójce wotměło. Je tu tež naměsto, hdźež su kamjentne plečicy z mjenami Nowych Městow, kotrež su čłony dźěłoweho zjednoćenstwa, zasadźene.

== Kultura a zajimawosće ==
=== Zajimawosće ===
[[Dataja:Neustaedter Ziege.JPG|mini|Neustadtska koza]]
Zajimawosće wosebiteje družiny je z bronzy zlěta koza, kotraž před muzejom steji. Bu w&amp;nbsp;lěće 1969 za [[Pěstowarnja|pěstowarnju]] na Götzingerskej wutworjena a tam w zahrodźe nastajena, hdźež bu wot dźěći jako woblubowany łaženski grat wužita. Pozdźišo wšak bu stracha zranjenja dla wotstronjena a steješe potom něšto lět na wyšinje ''Götzinger Höhe'', prjedy hač w 90ych lětach zańdźeneho lětstotka we Słodowej hasy swoje nětčiše městno namaka. Mjeztym koza zaso na wyšinje ''Götzinger Höhe'' steji.

Widźenja hódna je tež pěskowcowa figura, kotraž na róžku Böhmische Straße/Markt 5 we wysokosći 4,50 m zwobraznja kwětkowu holcu, kotruž w&amp;nbsp;lěće 1956 Drježdźanski sochar [[Albert Braun]] wutwori. Ma na něhdy florěrowacu industriju kumštnych kwětkow dopominać. Tuta jenož mało zdrasćena figura zawinowa tójšto rozhorjenja při swojim nastajenju.
[[Dataja:Neustadt Sachsen Markt Eckhaus.JPG|mini|Róžkowy dom z kwětkowej holcu. Pódla torhošćowa lěkarnja.]]

Na fasadźe twarjenja Dresdner Straße 3 - šokoladowy wobchod - dopomina relief na „Pfeng-Pauline“, wikowansku žonu, kotraž bě wokoło 1900 po cyłym měsće znata wosobina. We swojim korbiku měješe přeco słódčizny, kotrež za pjenježki, za fenki, (tohodla jeje mjeno) na ludowych swjedźenjach wokoliny předawaše. Bě stajnje chudobnje zdrasćena, z drjewjancami a nahłownym rubiškom, zawostaji wšak po legendźe při swojej smjerći nahladne zamóženje.

Na torhošću dominuja nowe twary z 1950ych lět. Jenož zbyty stareho wobtwarjenja su so zachowali.

=== Muzeje ===
Domizniski muzej w starej słodownicy bywšeje piwarnje Schmole informuje wo wokolnych ryćerkubłach, wuwiću industrije kumštnych kwětkow a wo stawiznach města. Před domizniskim muzeju steji dźensa Neustadtska koza.

Wot 19. oktobra 2007 je w měšćanskim dźělu Berthelsdorf ''Dožiwjenske městno &quot;Hohwald – Złoto – mineralije a kamjenje&quot;''. Tutón muzej nasta we wobłuku turizmoweho projekta &quot;Złoto w Hornjej Łužicy – turizmowy poskitk&quot;. Je informaciski centrum wo geologiji, stawiznach a wudobywanju [[złoto|złota]], mineralijow a kamjenizny w regionje a zwonka njeho.

=== Twary ===
[[Dataja:Neustadt Sachsen Rathaus.JPG|mini|left|Radnica]]
''Radnica'' w srjedźiznje torhošća bu wokoło lěta 1700 natwarjena. Nad portalom radnicy stej Mišnjanski a Neustadtski woponaj. Zajimawa je radnicowa wěža wupažena z koporom z časnikom.
Njedaloko wot radnicy je [[póstowy milowy stołp]] z&amp;nbsp;lěta 1729 kurwjerchno-sakskseho pósta z podaćemi wo zdalenosćach.
[[Dataja:Neustadt Sachsen Jacobikirche.JPG|mini|Jakobowa cyrkej - w prědku ćišćernja „Julius Mißbach“]]
Najwyše twarjenje je wěža ewangelskeje cyrkwje ''Sankt Jacobi'' přetwarjeneje w&amp;nbsp;lěće 1884 w&amp;nbsp;[[Neogotika|neogotiskim]] stilu. Cyrkej Sankt Jacobi bu w&amp;nbsp;lěće 1346 prěni raz naspomnjena. Najstarši dźěl cyrkwje je wołtarnišćo. We wjelbiku z łamanych kamjenjow so tři kónčne kamjenje, kotrež so hižo w jara starych dokumentach naspomnjeja. Wobrazy na kónčnymaj kamjenjomaj: Hołb, Chrystusowa hłowa, swětowa kula.
Rjany, rězbarjeny wołtar měł so sej za wopyt w Neustadće na kóždy pad wobhladać. Tež epitafy we wołtarnišću, kotrež su jara stare.
Wěža z časnikom je zdaloka widźomna z wokolnych hórkow a štóž měješe dobre woči, móžeše tohodla tež za časy, hdyž ručne časniki hišće samozrozumliwe njeběchu, na přikład při dźěle na polach přeco dokładny čas wotčitać.

W lěću je [[Cyrkej Sankt Jacobi (Neustadt in Sachsen)|cyrkej Sankt Jacobi]] zwjetša na wutorach za wobhladanja wočinjena, po dorěčenju z faru su tež druhe časy móžno. Nimo bohosłužbow so kóžde lěto mnoholičbne koncerty w cyrkwi „Sankt Jacobi“ wotměwaja.

Najstarši bydlenski dom Neustadta je farski dom natwarjeny w&amp;nbsp;lěće 1616 w&amp;nbsp;[[renesansa|renesansnym]] stilu. Tu bydleše tež znaty wuslědźer [[Sakska Šwica|Sakskeje Šwicy]], Wilhelm Leberecht Götzinger.

Katolska cyrkej ''Sankt Gertraudis'' w bliskosći ''měšćanskeho parka'' bu w lětomaj 1927-1928 natwarjena.

== Hospodarstwo a infrastruktura ==
=== Metalowa industrija ===
Do lěta 1989 bě Neustadt srjedźišćo ratarskeho mašinotwara. Kombinat Fortschritt Landmaschinen, załoženy po [[Druha swětowa wójna|Druhej swětowej wójnje]], přinošowaše bytostnje k róstej města. Ličba wobydlerjow so wot 1948 do 1984 podwojowaše.

Zawod „Fortschrittwerk“ – nastaty z bywšich „Heringwerke“ (wotnožkowy zawod wot ''Hering AG Nürnberg'') – bě tehdy najwjetši dźěłodawar regiona. W zawodźe Neustadt buchu wałowe prasy a hrjadowe syčawy zhotowjene. Ke kombinatej słušachu tež druhe zawody, kaž na př. w&amp;nbsp;[[Dźěžnikecy|Dźěžnikecach]], hdźež buchu [[syčomłóčawa|syčomłóčawy]] serijow E 512 a pozdźišo E 516 zhotowjene abo w&amp;nbsp;[[Korzym]]ju (zhotowjenje kolesynow). Ale wotrjadaj wuwiće a mustrowy twar za wšě tute mašiny, kotrež buchu we firmowymaj barbomaj módry a běły do cyłeho swěta eksportowane, bě w Neustadće. Wot 60ych lět buchu mjeńše zawody w měsće, kaž na pr. nožowa fabrika abo emaljowanski zawod zawrjene a do zawoda „Fortschrittwerk“ zarjadowane.

=== Industrija kumštnych kwětkow ===
Bě wjele małych kwětkowych fabrikow, kotrež je so pozdźišo zestatniło a jako zawod „VEB Kunstblume Sebnitz“ kumštne kwětki zhotowiło. Zhotowjenje kwětkow bě často dźěło žonow. Při &quot;činjenju kwětkow&quot; abo &quot;napołoženju lisća&quot; buchu wustancowane listy na stołpiki nalěpjene abo kwěty z dostancowanych dźělow zwjazane. Tute dźěła stawachu so často w domjacym dźěle. Wotličenje stawaše so po starym ličenskim wašnju z ''grosom'' a ''dwanatkom''. Dokelž dźěło so doma wotměwaše a zdźěla so ze strašnymi substancami kaž lěpkami abo škleńčanym grisom dźěłaše, nastachu při tym tež strachi wosebje za přitomne dźěći. Wustancowanje a druhe dźěła, kotrež njemóžachu so doma přewjesć, buchu wot &quot;kwětkowych holcow&quot; we fabrikach činjachu. Po &quot;wobroće&quot; tuta industrijna hałuza tunjej konkurency zrosćena hižo njebě.

=== Dźensniša situacija ===
Hospodarska situacija w Neustadće so dźensa předewšěm přez wysoku bjezdźěłnosć postaja. Zdźěla buchu njewobydlene bydlenja z&amp;nbsp;[[wusydlenc]]ami ze [[Zhromadźenstwo njewotwisnych statow|ZNS]] wobsadźene, štož socialna situacija ani njewotputuje.

W bywšim kombinaće VEB Fortschritt Landmaschinen, hdźež do znowazjednoćenja 6500 ludźi dźěłaše, zahaji twarc bydlenskich wozow &quot;Capron&quot; w nowembrje 2006 produkciju a wutwori něhdźe 150 dźěłowych městnow. Nimo toho je hišće přemysłowy wobwod na sewjer. Tam su so nimo někotrych posłužbowych předewzaćow (na př. awtowe wobchody) tež někotre industrijne zawody zasydlili, na př. fabrika za zhotowjenje rołow z kumštneje maćizny a zawod za měšćanske meblowanje, tohorunja firma, kotraž dodawa wuhotowanja za wuznamne producenty ratarskich mašinow.

== Wobchad ==
Neustadt wobsedźi derje wutwarjene a wothladane wobjězdne dróhi. W měšćanskim žrje so wjele hasow saněruje a sanowaše. Bydlenske wobwody su zwjetša přez wobkruhowe hasy zwjazane.

=== Nadróžny wobchad ===
==== Měšćanske wobjězdy ====
* Wobjězd z wuchoda do zapada: Drježdźany-Lubij/Zebnica přez Dr.-Wilhelm-Kaulisch-Straße
* Wobjězd ze sewjera do juha: Biskupicy-Hohnstein přez Bischofswerdaer Str. - Dr.-W.-Kaulisch-Str. - F.Mildner Str. - Berghausstraße

==== Přijězdy na awtodróhi ====
* [[Zwjazkowa awtodróha 4]] Najězd ''Porchow''
* [[Zwjazkowa awtodróha 17]] Najězd ''Pěrno''

=== Železniski wobchad ===
[[Dataja:Neustadt.jpg|240px|mini|&lt;small&gt;Dwórnišćo Neustadt&lt;/small&gt;]]
Neustadt leži na železniskej čarje [[Pěrno]]–Neustadt–[[Zebnica (město)|Zebnica]]–Žandow. Hač do 12. decembra 2004 bě čara hišće do dweju dźělneju čarow rozdźělena, čara Pěrno–Neustadt a čara Žandow–Zebnica–Neustadt–Budyšin. Tehdy bu na čarowymaj wotrězkomaj Neustadt–Wjazońca-zapad a Wjelećin–Budyšin wobchad zastajeny, mjez Neustadtom a Oberottendorfom je čara tež přetorhnjena. Wotrězk mjez Zebnicu a Žandowom rěka tež Sebnitztalbahn, dokelž čara přez doł [[Zebnica (rěka)|rěčki Zebnica]] wjedźe. Tradicionelne mjeno ''Sächsische Semmeringbahn'' hižo njesmě so wužiwać, dokelž mjeno bu čarje ''Windbergbahn'' na juhu wot Drježdźan přez sudnistwo přisudźene.

=== Kubłanišća ===
* Powšitkowne zdźěłanje
: Zakładna šula Julius-Mißbach
: Ewangelska zakładna šula Hohwald (wot 1. septembra 2007)
: Srjedźna šula Friedrich Schiller
: Spěchowanska šula Neustadt, měšćanski dźěl Polenz

* Powšitkowne a rěčne zdźěłanje
: Ludowa uniwersita Sächsische Schweiz, wotnožka Neustadt
* Powołanske přihotowanje a wukubłanje
: Mjezynarodny zwjazk (IB), wotnožka Neustadt

=== Městna swobodneho časa a sportnišća ===
==== kulturelne ====
* Měšćanska knihownja
* Kino &quot;Grenzlandlichtspiele&quot;

==== sportowe ====
* Sportowy forum Neustadt
* Stadion Neustadt
* Jěchanski dwór Mariengut
* Tenisownišća 1.TC Neustadt
* Płuwarnja „Monte mare“ a fitnesowy center
* Kupjel pod hołym njebjom Neustadt, Rugiswalder Weg
* Lěsna kupjel Polenz
* Sněhakowarski lift Rugiswalde [http://www.skiclub-rugiswalde.de/ Sněhakowarski klub Rugiswalde]
* Towarstwo konjaceho sporta PSV &quot;Schusterhof&quot; Polenz z.t.

== Wosobiny ==
[[Dataja:Inschrift Struve.JPG|mini|120px|Napismo na měšćanskej lěkarni k spominanju na Friedricha Adolpha Struve]]
* [[Friedrich Adolph Struve]] (1781-1840) - wunamakar kumštneje mineralneje wody, załoži w&amp;nbsp;lěće 1818 w Drježdźanach prěni wustaw mineralneje wody. Jeho ródny dom pola torhošća je dźensa měšćanska lěkarnja.
* [[Wilhelm Leberecht Götzinger]] (1758-1818) - Wot lěta 1787 skutkowaše jako diakon, pozdźišo jako farar na cyrkwi. Ze swojimi knihami, w kotrychž [[Sakska Šwica|Saksku Šwicu]] wopisuje, maja jeho za spřistupnjowaćela tuteje krajiny. Po nim je wyšina &quot;Götzingerhöhe&quot; pomjenowana.
* [[Carl Julius Fritzsche]], [[farmaceut]] a [[chemikar]].
* [[Julius Mißbach]] (1831-1896) - rjemjeslniski rjemjenjerstwa; pozdźišo nakładnik a knihikupc; nan wjele towarstwow załoženych w 19.&amp;nbsp;lětstotku; prědni wojowar za twarjenje železnicy (t.mj. [[Sakska železnica Semmering]]), kaž tež za twarjenje ludoweje šule, hamtskeho sudnistwa a wěžow na wyšinje Götzinger a na horje Unger.
* [[Wilhelm Michael Schaffrath]] (1814-1893) - Předsyda wótčinskeho towarstwa Neustadt załoženeho w&amp;nbsp;lěće 1848 a čłon [[Frankfurt nad Mohanom|Frankfurtskeje narodneje zhromadźizny]]
* [[Bruno Dietze]] – socialnodemokratiski měšćanosta w prěnich lětach po lěće 1945
* „Pfeng-Pauline“ - Neustadtski original wokoło lěta 1900

== Žórła ==
&lt;references /&gt;

== Wotkazy ==
* [http://www.neustadt-sachsen.de/ Webstrony města Neustadt z wjele wobrazami atd.]
* [http://www.neustadt-sachsen.de/neustadtcms/kultur-freizeit/museum.html Domizniski muzej Neustadt]
* [http://www.hohwald.de/ Hohwald]

{{Wokrjes Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory}}

[[Kategorija:Město w Sakskej]]
[[Kategorija:Sydlišćo we wokrjesu Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory]]
[[Kategorija:Prěnje naspomnjenje 1333]]
[[Kategorija:Neustadt w Sakskej]]</text>
      <sha1>tshmqnhivwj16nko79pjxsuc2p97c1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sakska Šwica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10288</id>
    <revision>
      <id>392224</id>
      <parentid>389307</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12680" sha1="llbynca5fpt3yhohh5xgphcs1rd3ul4" xml:space="preserve">'''Sakska Šwica''' ({{wrěči|de}} ''Sächsische Schweiz'') je [[Němska|němski]] dźěl [[Połobske pěskowčiny|Połobskich pěskowčin]] a leži wot [[Drježdźany|Drježdźan]] přećiwo rěce na woběmaj bokomaj [[Łobjo|Łobja]]. Centralny dźěl Sakskeje Šwicy je jako [[Narodny park Sakska Šwica|narodny park ze samsnym mjenom]] škitany.

[[Dataja:Topo.SaechsSchweiz.jpg|mini|Fyziska karta Sakskeje Šwicy]]
[[Dataja:Kanapee (Bastei) Aussicht.jpg|mini|Pohlad na Łobjo pola Rathena w Sakskej Šwicy]]
[[Dataja:Bastei - Die Bastei vom Elbe-Aussichtspunkt.jpg|mini|[[Bastaja (skała)|Skała Bastaja]]]]

Na wuchodźe přechadźa Sakska Šwica do [[Łužiske horiny|Łužiskich horin]] a na zapadźe do [[Rudne hory|Rudnych hór]]. Přimjezny [[Čěska|čěski]] dźěl Połobskich pěskowčin so [[Čěska Šwica]] mjenuje.
Najwyše wuhorbjenje Sakskeje Šwicy je [[Wulki Zschirnstein]] z 562&amp;nbsp;m nad [[normalna nula|NN]].

== Pochad mjena ==

Mjeno ''Sakska Šwica'' nasta we [[18.&amp;nbsp;lětstotk]]u a pječa staj je [[Šwicarska|šwicarskaj]] [[wuměłc]]aj [[Adrian Zingg]] a [[Anton Graff]] zawjedłoj. Wonaj čuještaj so přez krajinu na swoju domiznu, na Šwicarsku [[Jura (horiny)|juru]], dopomnjenaj, w kotrejž su podobne krajinowe formy. Prjedy rěkaše sakski dźěl Połobskich pěskowčin ''Meißner Hochland'' (Mišnjanska wysočina) abo ''Meißnisches Oberland''. Popularne bu pomjenowanje přez wozjewjenja [[Wilhelm Leberecht Götzinger|Wilhelma Leberechta Götzingera]]. W swojich knihach wopisowaše Saksku Šwicu a zeznajomi pomjenowanje šěrokemu publikumej.

== Geologiske nastaće ==

Hlej ''[[Połobske pěskowčiny]]''

== Hórske formy ==

[[Dataja:Lilienstein herbstabend.jpeg|mini|left|[[Lilijowc]] w poslednim słónčnym swětle]]
[[Dataja:Kuhstall.jpg|mini|„Kuhstall“ (&quot;hródź&quot;)]]

Hłownje rozeznawatej so dwě hórskej formje.
Jako ''Steine (kamjenje)'' so mnoholičbne [[skalizny]] [[Połobske pěskowčiny|Połobskich pěskowčin]] w&amp;nbsp;[[Čěska Šwica|Čěskej]] a Sakskej Šwicy. Prominentne přikłady su [[Kralowc (hora)|Kralowc]], [[Lilijowc]], Gohrisch a Papststein. Pomjenowanje njerozpřestrěwa so na hórkate kopcy z&amp;nbsp;[[wulkanizm|wulkaniskeho]] [[bazalt|stołpowca]] abo [[zornowc]]oweho materiala [[zakładne horiny|zakładnych horin]] kaž Waitzdorfska wyšina abo [[Wulki Zymnik]].

[[Kryda (geologija)|Kretaciske]] [[Pěskowc|pěskowcowe]] wutwory wustupuja z tak mjenowanych [[runosć]]ow, bywšeho niwowa Łobja a předstajeja z jich strony zbytki prjedawšeje zdónkoweje přestrjenje. W běhu [[Tercier (geologija)|prózdnjotercierneho]] pozběhnjenja [[Rudne hory|Rudnych hór]] a nabóčneho ćišća z&amp;nbsp;[[Łužiske horiny|Łužiskich horin]] so pěskowcowa plečica złama we formje křižoweje lěsacy, štož při runočasnje přiběracej spěšnosći běženja Łobja a woteběracej eroziji w pobóčnych dołach nadběhowe móžnosće a wodźace puće za ničersku móc wody skićeše. Najprjedy wostawaja wjetše [[taflowc]]y (Lilijowc) abo hižo sylnje rozpukane kaž [[Zirkelstein]], [[Kaiserkrone (hora)|Kaiserkrone]] abo hižo zalěsnjene ([[Kohlbornstein]]), kotrež so přez dalše eroziske ničenje do rozćehnjenych hranow (Schrammsteine) rozpušćeja, hač do jednotliwych skalnych jehłow (Torwächter). Morfologisce twjerdše worštowe partije, kotrež [[Erozija (geologija)|eroziji]] dlěje a wuspěšnišo spjećowachu, tworja zwjetša najwyšu worštu. Rozpadnjenje stawa so zwjetša wotdeleka resp. wot skalnych bokow.

== Stawizny ==

[[Dataja:Bastei around 1900.jpg|mini|[[Bastaja (skała)|Bastaja]] wokoło lěta 1900]]

Na wobwodźe Sakskeje Šwicy je rjad [[hród|hrodowskich]] załožkow, kotrež su so za škit wikowanskich pućow natwarili. Zachowaštej so [[twjerdźizna Königstein]] a [[Hród Hohnstein (Sakska Šwica)|hród Hohnstein]]. Wot druhich załožkow su jenož snadne zbytki zwostałe, na př. wot [[Kleine Bastei|Małeje Bastaje]] abo hrodu na [[Falkenstein (Sakska Šwica)|Falkensteinje]] (dźensa krosonowanski wjeršk).
Někotre z hrodow su so tež jako srjedźowěkowske rubježne hnězda wužiwali.
Prěnjotnje bě tuta kónčina wot [[Słowjenjo]]w wobsydlena a dósta so hakle w&amp;nbsp;[[15.&amp;nbsp;lětstotk]]u w něhdźe dźensnišich mjezach pod [[Kralestwo Sakska|sakske]] knjejstwo.

Turistiske spřistupnjenje započa so hłownje hakle w&amp;nbsp;[[19.&amp;nbsp;lětstotk]]u. Wuměłcy [[romantik]]a dachu so wot dźiwjeje rjanosće skałow inspirować, na př. [[Molerstwo|moler]] [[Ludwig Richter]] abo [[komponist]] [[Carl Maria von Weber]], kiž je swoju sławnu [[Opera|operu]] [[Freischütz]] ze scenu we [[Wjelča wudrjeńca|wjelčej wudrjeńcy]] blisko [[Rathen]]a zasydli.

== Narodny park ==

''Hlej hłowny nastawk'': [[Narodny park Sakska Šwica]]

W&amp;nbsp;lěće 1990 bu, hišće před němskej jednotu, [[Narodny park]] Sakska Šwica wutworjena, zo by so jónkrótny přirodorumski raz horin škitał. 93&amp;nbsp;km² wulka přestrjeń wopřijima dwaj rozdźělenej regionaj: Na zapad kónčina mjez [[Stadt Wehlen]] a [[Prossen]], na wuchod kónčina mjez skaliznami [[Schrammsteine]] a němsko-čěskej hranicu.

== Skalne krosnowanje ==
[[Dataja:Bastei im Nationalpark Sächsische Schweiz. 2H1A6489WI.jpg|mini|Krosnowanski wjeršk pola Rathena]]

Krajina Sakskeje Šwicy je přez wjele pěskowcowych skaliznow charakterizowana. Přez to je so woblubowana zabawa [[krosnowanje|krosnowanja]] w swobodnym času wuwiwała. Krosnuje so po ''Sakskich prawidłach'' nastatych na spočatku 20.&amp;nbsp;lětstotka jako prěnje w swěće. Powjazy a wěstotne srědki kaž rynki smědźa so jenož za wěsćenje wužiwać, nic pak za pohibowanje. Pomocne srědki rozšěrjene w druhich krosnowanskich kónčinach kaž [[Magnezijowy karbonat|magnezija]], [[spinanski klin|spinanske kliny]] abo [[friend]]y njejsu dowolene. Město toho so sukowe a paskowe wlečwa wužiwaja.

Hač na tři wuwzaća je krosnowanje na masiwach zakazane a generelnje jenož na wupokazanych krosnowanskich wjerškach dowolene, na kotrychž je přibližnje 1100.

== Přenocowanje pod hołym njebjom („bofowanje“) ==

Přenocowanje w skalnej prózdnjeńcy, tak mjenowanej [[Boofe]] („bofa“) resp. přenocowanje pod hołym njebjom docyła ma dołhu tradiciju w Sakskej Šwicy. Wjele horliwcow jědźe přez kónc tydźenja do Sakskeje Šwicy, zo bychu „bofowali“. „Bofowanje“ je dźensa jenož na městnach dowolene, kotrež su přez zarjad Narodneho parka markěrowane. Problematiske su přiběraca ličba „bofowarjow“ a wopačne [[zadźerženje]] jednotliwcow (ilegalne [[wohnišćo|wohnišća]], wutorhowanje młodych štomow a [[zemska erozija]]), štož zas a zaso k rozestajenjam wjedźeše. Mnozy „bofuja“ z radosće nad dožiwjenjom přirody. Naposledk dyrbi so přeco móžny kompromis za ludźi a přirodu namakać.

== Zajimawosće ==

[[Dataja:Rathen und Elbsandsteingebirge asv2022-08 img04.jpg|mini|[[Bastaja (skała)|Bastajowy móst]] pola Rathena]]

* [[Bastaja (skała)|Bastaja]] ze [[Skalny hród Neurathen|skalnym hrodom Neurathen]]
* [[Twjerdźizna Königstein]], najwjetša hórska twjerdźizna Europy
* [[Skalne jewišćo Rathen]], dźiwadło pod hołym njebjom
* [[Lilijowc]], [[Schrammsteine]]
* [[Pfaffenstein]] z&amp;nbsp;[[Barbarina|Barbarinu]]
* [[Papststein]] z rozhladnej wěžu a restawrantom
* Hora [[Gohrisch (hora)|Gohrisch]] ze škitnej budku
* [[Kuhstall (Sakska Šwica)|Kuhstall]] na [[Neuer Wildenstein|Nowym Wildensteinje]]
* [[Wolfsberg (Sakska Šwica)|Wolfsberg]]
* [[Kaiserkrone (hora)|Kaiserkrone]] a [[Zirkelstein]]
* [[Hornja spušćeńca]], ''čołmikowanje'' pola [[Hinterhermsdorf]]a
* [[Kirnitzschtalbahn]], historiska přezkrajna [[tramwajka]] w dole rěki [[Kyrnica|Kyrnicy]]
* [[Bielatal]]
* [[Hród Stołpin]]
* „[[Mała Sakska Šwica]]“, miniaturny park we wsy Dorf Wehlen

== Hlej tež ==

[[Dataja:Rapsfeld1.jpg|mini|Sakska Šwica wobsteji hłownje ze [[skała|skałow]], [[lěs]]ow a wjele [[rěpik]]owych polow.]]

* [[Krajny wokrjes Sächsische Schweiz]]

== Literatura ==

* Autorenkollektiv. ''Brockhaus Reisehandbuch Sächsische Schweiz - Osterzgebirge''. Leipzig 1970.
* Henning Böhme: ''Wanderungen im Elbsandsteingebirge''. Bruckmann. München 1991.
* Hans Brichzin: ''Wandern in der Sächsischen Schweiz''. Dumont. Köln 2001.
* Gerhard Engelmann: ''Na juhu der Barbarine''. Werte der Deutschen Heimat Bd. 3. Akademie Verlag. Berlin 1960.
* Norbert Forsch: ''Wanderführer Sächsische Schweiz''. Deutscher Wanderverlag Dr. Mair &amp; Schnabel &amp; Co.. Stuttgart 1991.
* Wilhelm Leberecht Götzinger: ''Schandau und seine Umgebungen, oder Beschreibung der Sächsischen Schweiz''. Begersche Buch- und Kunsthandlung. Dresden 1812.
* Franz Hasse: ''Elbsandsteingebirge''. Bergverlag Rother. 5. Aufl. 2004. ISBN 3763341919
* Adolf Hanle (Hrsg.): ''Elbsandsteingebirge. Naturführer''. Meyers Lexikonverlag. Mannheim 1992.
* Heinz Klemm: ''Die Entdeckung der Sächsischen Schweiz''. Sachsenverlag. Dresden 1953.
* Hermann Lemme: ''Um Stolpen und Neustadt''. Werte der deutschen Heimat Bd. 17. Akademie Verlag. Berlin 1970.
* Alfred Meiche: ''Die Burgen und vorgeschichtlichen Wohnstätten der Sächsischen Schweiz''. Wilhelm Baensch Verlagsbuchhandlung. Dresden 1907. (Reprint Leipzig 1979)
* Alfred Meiche: ''Historisch-topographische Beschreibung der Amtshauptmannschaft Pirna.'' Dresden 1927.
* Alfred Meiche: ''Sagenbuch der Sächsischen Schweiz und ihrer Randgebiete''. Wilhelm Volkmann. Dresden 1929. (Reprint Berlin 1991)
* Dietmar Möschner: ''Kirchen in der Sächsisch-Böhmischen Schweiz''. Bad Schandau 1999 (hrsg. vom Tourismusverband Sächsische Schweiz e.V.). ISBN 3-9806841-0-5
* Dietmar Möschner: ''Museen und technische Denkmale in der Sächsisch-Böhmischen Schweiz''. Bad Schandau 2000 (hrsg. vom Tourismusverband Sächsische Schweiz e.V.). ISBN 3-9806841-1-3
* Ferdinand Thal: ''Neuester kurzgefaßter und doch vollständiger Wegweiser durch die Sächsische Schweiz nebst einem Anhange: Anleitung zu einem Abstecher nach der Oberlausitz''. Dresden 1846. (Reprint Halle 1991, ISBN 3-910147-13-5)
* Horst Torke: ''Landkreis Sächsische Schweiz. Die Städte und Gemeinden zwischen Valtenberg und Oelsener Höhe in einem historischen Streifzug''. Edition Lerchl. Meissen 1996.
* Editha und Hermann Thomas: ''Sächsisch-Böhmische Schweiz''. Neumann. Radebeul 1994.
* Erich Tönspeterotto und Christoph Wendt: ''Sächsische Schweiz''. Bildband Artcolor. Hamm 1994.
* Richard Vogel. ''Gebiet Königstein''. Werte der deutschen Heimat Bd. 1. Akademie Verlag.. Berlin 1957.
* Roland H. Winkelhöfer: ''Der Quirl ohne Zweiffel. Eine Heimatkunde der 20 linkselbischen Tafelberge der Sächsischen Schweiz''. ISBN 3-00-004380-2

== Panorama ==

{{Wulki wobraz|Hohburkersdorfer-rundblick.jpg|2000px|Pohlad z Hohburkersdorfskeho rozhlada: Panorama Sakskeje a [[Čěska Šwica|Čěskeje Šwicy]], pokazuje wotlěwa [[Łužiske horiny|Łužiskich horin]], mj.&amp;nbsp;dr. [[Studenec (hora)|Studenec]] (němsce: Kaltenberg); někotre mjeńše hory pola [[Hohnstein (Sächsische Schweiz)|Hohnsteina]] kaž tež [[Hród Hohnstein (Sakska Šwica)|hród Hohnstein]], doł [[Polenca|Polency]], [[Wulki Zymnik]] (najwyša [[Łobjo|prawołobjowa]] hora Sakskeje Šwicy), [[Růžovský vrch]] (Rosenberg), Affensteine, [[Schrammsteine]], [[Kaiserkrone (hora)|Kaiserkrone]] a [[Zirkelstein]], [[Mały Zschirnstein]] a [[Wulki Zschirnstein]] (najwyša hora Sakskeje Šwicy), potom Papststein a Gohrisch a mjez nimaj w dalinje pola [[Ústí nad Labem]] [[Buková hora (Verneřice)|Buková hora]] ze swojej telewizijnej wěžu. Prědku móžeš krosnowansku skału Lokomotiwa pola [[Rathen]]a widźeć. Na wobzoru slěduje nětko [[Děčínský Sněžník]] (Wysoki Sněžnik, najwyša hora Połobskich pěskowčin), před nim [[Lilijowc]], bóle naprawo [[Bastaja (skała)|Bastaja]] wotzady a nad tym [[twjerdźizna Königstein]]. Hišće bóle doprawa slěduja [[Rauenstein (hora)|Rauenstein]], [[Bärensteine]] a wjes [[Leupoldishain#Leupoldishain|Leupoldishain]] z ležownosću [[SDAG Wismut#łožišćo Königstein|Wismuta]]. Na wobzoru so hrjebjeń [[Wuchodne rudne hory|wuchodnych Rudnych hór]] rozpřestrěwa a prědku je [[Pirna]]-Sonnenstein.}}

== Wotkazy ==
{{Commonscat|Saxon Switzerland|Sächsische Schweiz}}
* [http://www.nationalpark-sächsische-schweiz.de/ Nationalpark Sächsische Schweiz]
* [http://www.saechsische-schweiz.de/ Tourismusverband Sächsische Schweiz]

{{Nawigaciska lajsta Němske srjedźne horiny}}

[[Kategorija:Srjedźne horiny]]
[[Kategorija:Horiny w Europje]]
[[Kategorija:Horiny w Sakskej]]
[[Kategorija:Połobske pěskowčiny]]
[[Kategorija:Přirodny rum w Sakskej]]</text>
      <sha1>llbynca5fpt3yhohh5xgphcs1rd3ul4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>392269</id>
      <parentid>392224</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T21:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12678" sha1="abwzvnxsiyx182u89psyj41yu32lwoh" xml:space="preserve">'''Sakska Šwica''' ({{wrěči|de}} ''Sächsische Schweiz'') je [[Němska|němski]] dźěl [[Połobske pěskowčiny|Połobskich pěskowčin]] a leži wot [[Drježdźany|Drježdźan]] přećiwo rěce na woběmaj bokomaj [[Łobjo|Łobja]]. Centralny dźěl Sakskeje Šwicy je jako [[Narodny park Sakska Šwica|narodny park ze samsnym mjenom]] škitany.

[[Dataja:Topo.SaechsSchweiz.jpg|mini|Fyziska karta Sakskeje Šwicy]]
[[Dataja:Kanapee (Bastei) Aussicht.jpg|mini|Pohlad na Łobjo pola Rathena w Sakskej Šwicy]]
[[Dataja:Bastei - Die Bastei vom Elbe-Aussichtspunkt.jpg|mini|[[Bastaja (skała)|Skała Bastaja]]]]

Na wuchodźe přechadźa Sakska Šwica do [[Łužiske horiny|Łužiskich horin]] a na zapadźe do [[Rudne hory|Rudnych hór]]. Přimjezny [[Čěska|čěski]] dźěl Połobskich pěskowčin so [[Čěska Šwica]] mjenuje.
Najwyše wuhorbjenje Sakskeje Šwicy je [[Wulki Zschirnstein]] z 562&amp;nbsp;m nad [[normalna nula|NN]].

== Pochad mjena ==

Mjeno ''Sakska Šwica'' nasta we [[18.&amp;nbsp;lětstotk]]u a pječa staj je [[Šwicarska|šwicarskaj]] [[wuměłc]]aj [[Adrian Zingg]] a [[Anton Graff]] zawjedłoj. Wonaj čuještaj so přez krajinu na swoju domiznu, na Šwicarsku [[Jura (horiny)|juru]], dopomnjenaj, w kotrejž su podobne krajinowe formy. Prjedy rěkaše sakski dźěl Połobskich pěskowčin ''Meißner Hochland'' (Mišnjanska wysočina) abo ''Meißnisches Oberland''. Popularne bu pomjenowanje přez wozjewjenja [[Wilhelm Leberecht Götzinger|Wilhelma Leberechta Götzingera]]. W swojich knihach wopisowaše Saksku Šwicu a zeznajomi pomjenowanje šěrokemu publikumej.

== Geologiske nastaće ==

Hlej ''[[Połobske pěskowčiny]]''

== Hórske formy ==

[[Dataja:Lilienstein herbstabend.jpeg|mini|left|[[Lilijowc]] w poslednim słónčnym swětle]]
[[Dataja:Kuhstall.jpg|mini|„Kuhstall“ (&quot;hródź&quot;)]]

Hłownje rozeznawatej so dwě hórskej formje.
Jako ''Steine (kamjenje)'' so mnoholičbne [[skalizny]] [[Połobske pěskowčiny|Połobskich pěskowčin]] w&amp;nbsp;[[Čěska Šwica|Čěskej]] a Sakskej Šwicy. Prominentne přikłady su [[Kralowc (hora)|Kralowc]], [[Lilijowc]], Gohrisch a Papststein. Pomjenowanje njerozpřestrěwa so na hórkate kopcy z&amp;nbsp;[[wulkanizm|wulkaniskeho]] [[bazalt|stołpowca]] abo [[zornowc]]oweho materiala [[zakładne horiny|zakładnych horin]] kaž Waitzdorfska wyšina abo [[Wulki Zymnik]].

[[Kryda (geologija)|Kretaciske]] [[Pěskowc|pěskowcowe]] wutwory wustupuja z tak mjenowanych [[runosć]]ow, bywšeho niwowa Łobja a předstajeja z jich strony zbytki prjedawšeje zdónkoweje přestrjenje. W běhu [[Tercier (geologija)|prózdnjotercierneho]] pozběhnjenja [[Rudne hory|Rudnych hór]] a nabóčneho ćišća z&amp;nbsp;[[Łužiske horiny|Łužiskich horin]] so pěskowcowa plečica złama we formje křižoweje lěsacy, štož při runočasnje přiběracej spěšnosći běženja Łobja a woteběracej eroziji w pobóčnych dołach nadběhowe móžnosće a wodźace puće za ničersku móc wody skićeše. Najprjedy wostawaja wjetše [[taflowc]]y (Lilijowc) abo hižo sylnje rozpukane kaž [[Zirkelstein]], [[Kaiserkrone (hora)|Kaiserkrone]] abo hižo zalěsnjene ([[Kohlbornstein]]), kotrež so přez dalše eroziske ničenje do rozćehnjenych hranow (Schrammsteine) rozpušćeja, hač do jednotliwych skalnych jehłow (Torwächter). Morfologisce twjerdše worštowe partije, kotrež [[Erozija (geologija)|eroziji]] dlěje a wuspěšnišo spjećowachu, tworja zwjetša najwyšu worštu. Rozpadnjenje stawa so zwjetša wotdeleka resp. wot skalnych bokow.

== Stawizny ==

[[Dataja:Bastei around 1900.jpg|mini|[[Bastaja (skała)|Bastaja]] wokoło lěta 1900]]

Na wobwodźe Sakskeje Šwicy je rjad [[hród|hrodowskich]] załožkow, kotrež su so za škit wikowanskich pućow natwarili. Zachowaštej so [[twjerdźizna Königstein]] a [[Hród Hohnstein (Sakska Šwica)|hród Hohnstein]]. Wot druhich załožkow su jenož snadne zbytki zwostałe, na př. wot [[Kleine Bastei|Małeje Bastaje]] abo hrodu na [[Falkenstein (Sakska Šwica)|Falkensteinje]] (dźensa krosonowanski wjeršk).
Někotre z hrodow su so tež jako srjedźowěkowske rubježne hnězda wužiwali.
Prěnjotnje bě tuta kónčina wot [[Słowjenjo]]w wobsydlena a dósta so hakle w&amp;nbsp;[[15.&amp;nbsp;lětstotk]]u w něhdźe dźensnišich mjezach pod [[Kralestwo Sakska|sakske]] knjejstwo.

Turistiske spřistupnjenje započa so hłownje hakle w&amp;nbsp;[[19.&amp;nbsp;lětstotk]]u. Wuměłcy [[romantik]]a dachu so wot dźiwjeje rjanosće skałow inspirować, na př. [[Molerstwo|moler]] [[Ludwig Richter]] abo [[komponist]] [[Carl Maria von Weber]], kiž je swoju sławnu [[Opera|operu]] [[Freischütz]] ze scenu we [[Wjelča wudrjeńca|wjelčej wudrjeńcy]] blisko [[Rathen]]a zasydli.

== Narodny park ==

''Hlej hłowny nastawk'': [[Narodny park Sakska Šwica]]

W&amp;nbsp;lěće 1990 bu, hišće před němskej jednotu, [[Narodny park]] Sakska Šwica wutworjena, zo by so jónkrótny přirodorumski raz horin škitał. 93&amp;nbsp;km² wulka přestrjeń wopřijima dwaj rozdźělenej regionaj: Na zapad kónčina mjez [[Stadt Wehlen]] a [[Prossen]], na wuchod kónčina mjez skaliznami [[Schrammsteine]] a němsko-čěskej hranicu.

== Skalne krosnowanje ==
[[Dataja:Bastei im Nationalpark Sächsische Schweiz. 2H1A6489WI.jpg|mini|Krosnowanski wjeršk pola Rathena]]

Krajina Sakskeje Šwicy je přez wjele pěskowcowych skaliznow charakterizowana. Přez to je so woblubowana zabawa [[krosnowanje|krosnowanja]] w swobodnym času wuwiwała. Krosnuje so po ''Sakskich prawidłach'' nastatych na spočatku 20.&amp;nbsp;lětstotka jako prěnje w swěće. Powjazy a wěstotne srědki kaž rynki smědźa so jenož za wěsćenje wužiwać, nic pak za pohibowanje. Pomocne srědki rozšěrjene w druhich krosnowanskich kónčinach kaž [[Magnezijowy karbonat|magnezija]], [[spinanski klin|spinanske kliny]] abo [[friend]]y njejsu dowolene. Město toho so sukowe a paskowe wlečwa wužiwaja.

Hač na tři wuwzaća je krosnowanje na masiwach zakazane a generelnje jenož na wupokazanych krosnowanskich wjerškach dowolene, na kotrychž je přibližnje 1100.

== Přenocowanje pod hołym njebjom („bofowanje“) ==

Přenocowanje w skalnej prózdnjeńcy, tak mjenowanej [[Boofe]] („bofa“) resp. přenocowanje pod hołym njebjom docyła ma dołhu tradiciju w Sakskej Šwicy. Wjele horliwcow jědźe přez kónc tydźenja do Sakskeje Šwicy, zo bychu „bofowali“. „Bofowanje“ je dźensa jenož na městnach dowolene, kotrež su přez zarjad Narodneho parka markěrowane. Problematiske su přiběraca ličba „bofowarjow“ a wopačne [[zadźerženje]] jednotliwcow (ilegalne [[wohnišćo|wohnišća]], wutorhowanje młodych štomow a [[zemska erozija]]), štož zas a zaso k rozestajenjam wjedźeše. Mnozy „bofuja“ z radosće nad dožiwjenjom přirody. Naposledk dyrbi so přeco móžny kompromis za ludźi a přirodu namakać.

== Zajimawosće ==

[[Dataja:Rathen und Elbsandsteingebirge asv2022-08 img04.jpg|mini|[[Bastaja (skała)|Bastajowy móst]] pola Rathena]]

* [[Bastaja (skała)|Bastaja]] ze [[Skalny hród Neurathen|skalnym hrodom Neurathen]]
* [[Twjerdźizna Königstein]], najwjetša hórska twjerdźizna Europy
* [[Skalne jewišćo Rathen]], dźiwadło pod hołym njebjom
* [[Lilijowc]], [[Schrammsteine]]
* [[Pfaffenstein]] z&amp;nbsp;[[Barbarina|Barbarinu]]
* [[Papststein]] z rozhladnej wěžu a restawrantom
* Hora [[Gohrisch (hora)|Gohrisch]] ze škitnej budku
* [[Kuhstall (Sakska Šwica)|Kuhstall]] na [[Neuer Wildenstein|Nowym Wildensteinje]]
* [[Wolfsberg (Sakska Šwica)|Wolfsberg]]
* [[Kaiserkrone (hora)|Kaiserkrone]] a [[Zirkelstein]]
* [[Hornja spušćeńca]], ''čołmikowanje'' pola [[Hinterhermsdorf]]a
* [[Kirnitzschtalbahn]], historiska přezkrajna [[tramwajka]] w dole rěki [[Kyrnica|Kyrnicy]]
* [[Bielatal]]
* [[Hród Stołpin]]
* „[[Mała Sakska Šwica]]“, miniaturny park we wsy Dorf Wehlen

== Hlej tež ==

[[Dataja:Rapsfeld1.jpg|mini|Sakska Šwica wobsteji hłownje ze [[skała|skałow]], [[lěs]]ow a wjele [[rěpik]]owych polow.]]

* [[Krajny wokrjes Sächsische Schweiz]]

== Literatura ==

* Autorenkollektiv. ''Brockhaus Reisehandbuch Sächsische Schweiz - Osterzgebirge''. Leipzig 1970.
* Henning Böhme: ''Wanderungen im Elbsandsteingebirge''. Bruckmann. München 1991.
* Hans Brichzin: ''Wandern in der Sächsischen Schweiz''. Dumont. Köln 2001.
* Gerhard Engelmann: ''Na juhu der Barbarine''. Werte der Deutschen Heimat Bd. 3. Akademie Verlag. Berlin 1960.
* Norbert Forsch: ''Wanderführer Sächsische Schweiz''. Deutscher Wanderverlag Dr. Mair &amp; Schnabel &amp; Co.. Stuttgart 1991.
* Wilhelm Leberecht Götzinger: ''Schandau und seine Umgebungen, oder Beschreibung der Sächsischen Schweiz''. Begersche Buch- und Kunsthandlung. Dresden 1812.
* Franz Hasse: ''Elbsandsteingebirge''. Bergverlag Rother. 5. Aufl. 2004. ISBN 3763341919
* Adolf Hanle (Hrsg.): ''Elbsandsteingebirge. Naturführer''. Meyers Lexikonverlag. Mannheim 1992.
* Heinz Klemm: ''Die Entdeckung der Sächsischen Schweiz''. Sachsenverlag. Dresden 1953.
* Hermann Lemme: ''Um Stolpen und Neustadt''. Werte der deutschen Heimat Bd. 17. Akademie Verlag. Berlin 1970.
* Alfred Meiche: ''Die Burgen und vorgeschichtlichen Wohnstätten der Sächsischen Schweiz''. Wilhelm Baensch Verlagsbuchhandlung. Dresden 1907. (Reprint Leipzig 1979)
* Alfred Meiche: ''Historisch-topographische Beschreibung der Amtshauptmannschaft Pirna.'' Dresden 1927.
* Alfred Meiche: ''Sagenbuch der Sächsischen Schweiz und ihrer Randgebiete''. Wilhelm Volkmann. Dresden 1929. (Reprint Berlin 1991)
* Dietmar Möschner: ''Kirchen in der Sächsisch-Böhmischen Schweiz''. Bad Schandau 1999 (hrsg. vom Tourismusverband Sächsische Schweiz e.V.). ISBN 3-9806841-0-5
* Dietmar Möschner: ''Museen und technische Denkmale in der Sächsisch-Böhmischen Schweiz''. Bad Schandau 2000 (hrsg. vom Tourismusverband Sächsische Schweiz e.V.). ISBN 3-9806841-1-3
* Ferdinand Thal: ''Neuester kurzgefaßter und doch vollständiger Wegweiser durch die Sächsische Schweiz nebst einem Anhange: Anleitung zu einem Abstecher nach der Oberlausitz''. Dresden 1846. (Reprint Halle 1991, ISBN 3-910147-13-5)
* Horst Torke: ''Landkreis Sächsische Schweiz. Die Städte und Gemeinden zwischen Valtenberg und Oelsener Höhe in einem historischen Streifzug''. Edition Lerchl. Meissen 1996.
* Editha und Hermann Thomas: ''Sächsisch-Böhmische Schweiz''. Neumann. Radebeul 1994.
* Erich Tönspeterotto und Christoph Wendt: ''Sächsische Schweiz''. Bildband Artcolor. Hamm 1994.
* Richard Vogel. ''Gebiet Königstein''. Werte der deutschen Heimat Bd. 1. Akademie Verlag.. Berlin 1957.
* Roland H. Winkelhöfer: ''Der Quirl ohne Zweiffel. Eine Heimatkunde der 20 linkselbischen Tafelberge der Sächsischen Schweiz''. ISBN 3-00-004380-2

== Panorama ==

{{Wulki wobraz|Hohburkersdorfer-rundblick.jpg|2000px|Pohlad z Hohburkersdorfskeho rozhlada: Panorama Sakskeje a [[Čěska Šwica|Čěskeje Šwicy]], pokazuje wotlěwa [[Łužiske horiny|Łužiskich horin]], mj.&amp;nbsp;dr. [[Studenec (hora)|Studenec]] (němsce: Kaltenberg); někotre mjeńše hory pola [[Hohnstein (Sächsische Schweiz)|Hohnsteina]] kaž tež [[Hród Hohnstein (Sakska Šwica)|hród Hohnstein]], doł [[Polenca|Polency]], [[Wulki Zymnik]] (najwyša [[Łobjo|prawołobjowa]] hora Sakskeje Šwicy), [[Růžovský vrch]] (Rosenberg), Affensteine, [[Schrammsteine]], [[Kaiserkrone (hora)|Kaiserkrone]] a [[Zirkelstein]], [[Mały Zschirnstein]] a [[Wulki Zschirnstein]] (najwyša hora Sakskeje Šwicy), potom Papststein a Gohrisch a mjez nimaj w dalinje pola [[Ústí nad Labem]] [[Buková hora (Verneřice)|Buková hora]] ze swojej telewizijnej wěžu. Prědku móžeš krosnowansku skału Lokomotiwa pola [[Rathen]]a widźeć. Na wobzoru slěduje nětko [[Děčínský Sněžník]] (Wysoki Sněžnik, najwyša hora Połobskich pěskowčin), před nim [[Lilijowc]], dale naprawo [[Bastaja (skała)|Bastaja]] wotzady a nad tym [[twjerdźizna Königstein]]. Hišće dale doprawa slěduja [[Rauenstein (hora)|Rauenstein]], [[Bärensteine]] a wjes [[Leupoldishain#Leupoldishain|Leupoldishain]] z ležownosću [[SDAG Wismut#łožišćo Königstein|Wismuta]]. Na wobzoru so hrjebjeń [[Wuchodne rudne hory|wuchodnych Rudnych hór]] rozpřestrěwa a prědku je [[Pirna]]-Sonnenstein.}}

== Wotkazy ==
{{Commonscat|Saxon Switzerland|Sächsische Schweiz}}
* [http://www.nationalpark-sächsische-schweiz.de/ Nationalpark Sächsische Schweiz]
* [http://www.saechsische-schweiz.de/ Tourismusverband Sächsische Schweiz]

{{Nawigaciska lajsta Němske srjedźne horiny}}

[[Kategorija:Srjedźne horiny]]
[[Kategorija:Horiny w Europje]]
[[Kategorija:Horiny w Sakskej]]
[[Kategorija:Połobske pěskowčiny]]
[[Kategorija:Přirodny rum w Sakskej]]</text>
      <sha1>abwzvnxsiyx182u89psyj41yu32lwoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokolnik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10357</id>
    <revision>
      <id>392267</id>
      <parentid>392132</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Geologija a pódy */ wotkaz</comment>
      <origin>392267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33399" sha1="awjamrgi0bibj03blotvve7kket9jvm" xml:space="preserve">{{Namjet za pohódnoćenje
|ekscelentny
|do
|podpis=--[[Wužiwar:Gumideck|Gumideck]] ([[Diskusija z wužiwarjom:Gumideck|diskusija]]) 22. awgusta 2026, 22:19 (CEST)
}}
{{Infokašćik hora
 | mjeno=Sokolnik
 | druhe mjeno={{lang|de|Valtenberg}}
 | wobraz=Valtenberg 01.jpg
 | wopis wobraza=Pohlad na Sokolnik ze sewjera
 | wysokosć=586,4
 | šěrina=51/4/30/N
 | dołhosć=14/16/42/O
 | region-ISO=DE-SN
 | masiw=[[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]], [[dolerit]], [[křemjeń]]
 }}
'''Sokolnik''' ({{wrěči|de|''Valtenberg''}}) je z 586&amp;nbsp;metrami&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-26|language=němsce}}&lt;/ref&gt; najwyše wuhorbjenje [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] w&amp;nbsp;[[Sakska|Sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]]. Wjeršk hory leži w&amp;nbsp;gmejnje [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcy]]. Geologisku podłohu tworja přewažnje dwubłyšćinkaty [[granodiorit]], łužiski granodiorit a&amp;nbsp;[[dolerit]] a&amp;nbsp;wustupuja tež železowe rudy abo [[křemjeń]]. W&amp;nbsp;starym podkopku na južnej skłoninje wužórli so rěčka [[Wjazońca (rěka)|Wjazońca]], kotraž so pola [[Pěrno|Pěrna]] do [[Łobjo|Łobja]] wuliwa. Na wjeršku steji [[wěža krala Jana|wuhladna wěža krala Jana]] z&amp;nbsp;lěta 1857 z&amp;nbsp;hosćencom a&amp;nbsp;hórsku kapałku.

== Mjeno ==
Hora naspomni so prěni króć pisomnje w&amp;nbsp;Hornjołužiskej hraničnej lisćinje z&amp;nbsp;lěta 1241, hdźež mjenuje so ''Isenberch''. Mjeno pochadźa wot srjedźowysokoněmskeho słowa ''Isen'' (železo) a&amp;nbsp;woznamjenja tuž Železna hora. Wot 18.&amp;nbsp;lětstotka wužiwaše so za horu němske mjeno ''Falkenberg'' (Falke = [[sokoł]], Berg = [[hora]]), z&amp;nbsp;kotrehož so poněčim wuwi dźensniše mjeno ''Valtenberg''. Serbske mjeno ''Sokolnik'' ma samsny woznam.&lt;ref name=WdH&quot;&gt;{{WdH|17|72–75}}&lt;/ref&gt; Mjeno Valtenberg bu w&amp;nbsp;běhu 19.&amp;nbsp;lětstotka tež mylnje wot muskeho mjena Valentin abo słowjanskeho boha Swantowita wotwodźowane.&lt;ref name=&quot;příběhy&quot;&gt;{{Literatura|awtor=Marek Řeháček, Jan Pikous, Karel Stein, Petr Zámiš|titul=Příběhy rozhleden Českosaského Švýcarska|nakładnistwo=Nakladatelství Petr Polda|městno=[[Liberec]]|lěto=2015|nakład=1.|strony=151–157|ISBN=978-80-905590-5-9|komentar=čěsce}}&lt;/ref&gt;

== Přirodne poměry ==
=== Połoženje ===
Hora leži na teritoriju zwjazkoweho kraja [[Sakska|Sakskeje]] při hranicy wokrjesow [[Wokrjes Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory|Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory]] a&amp;nbsp;[[Wokrjes Budyšin|Budyšin]]. Sewjerozapadne hač wuchodne skłoniny a&amp;nbsp;wjeršk słušeja ke gmejnje [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcy]], sewjerozapadne hač juhozapadne skłoniny ke gmejnje [[Smělna-Póckowy]] (gmejnski dźěl [[Póckowy]]) a&amp;nbsp;juhozapadne hač wuchodne skłoniny k&amp;nbsp;městu [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w&amp;nbsp;Sakskej]] (měšćanski dźěl [[Berthelsdorf (Neustadt in Sachsen)|Berthelsdorf]]). Najbliši sydlišćo je Wjazońca (něhdźe 2,5&amp;nbsp;kilometrow). Sokolnik je dźěl lěsneje kónčiny [[Hohwald]] a&amp;nbsp;zdobom jeje najwyši dypk.&lt;ref name=&quot;topo&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mapycom&quot;&gt;{{Cite web|url=https://mapy.com/s/cebucumuka|title=Mapy.com: turistická mapa|publisher=Mapy.com|accessdate=2026-07-26|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

=== Geomorfologija ===
Sokolnik je 586&amp;nbsp;metrow wysoki krótki hórski chribjet.&lt;ref name=&quot;topo&quot; /&gt; Hora přisłuša sakskemu dźělej [[Łužiske hory|Łužiskich horow]], hdźež je najwyša hora a pjata najwyša hora w cyłych Łužiskich horach, a tež jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2026-07-26|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Zdobom je wón najwyša hora Budyskeho wokrjesa. Najbliše pomjenowane hory su [[Dawidowa hórka]] (420&amp;nbsp;m) 1,7&amp;nbsp;kilometrow sewjerowuchodnje, [[Lipowa hora]] (459&amp;nbsp;m) 2,1&amp;nbsp;kilometer sewjerowuchodnje, [[Vogelberg]] (462&amp;nbsp;m) 2,6&amp;nbsp;kilometrow wuchodnje, [[Goldberg]] (472&amp;nbsp;m) 2,9&amp;nbsp;kilometrow juhowuchodnje, [[Buková hora|Bukowa hora]] (512&amp;nbsp;m) 3,1&amp;nbsp;kilometer juhowuchodnje, [[Angstberg]] (519&amp;nbsp;m) 1,3&amp;nbsp;kilometry južnje, [[Rückenberg]] (479&amp;nbsp;m) 1,9&amp;nbsp;kilometrow zapadnje a&amp;nbsp;[[Steinberg (Smělna-Póckowy)|Steinberg]] (321&amp;nbsp;m) 2&amp;nbsp;kilometraj sewjerozapadnje.&lt;ref name=&quot;mapycom&quot; /&gt;

=== Geologija a pódy ===
Sewjerozapadne skłoniny a wjeršk Sokolnika wobsteja z dwubłyšćinkateho [[granodiorit]]a a&amp;nbsp;zbytk geologiskeje podłohi twori łužiski granodiorit. Wobě kamjeniznje stej přez 500&amp;nbsp;milionow lět starej, při čimž je dwubłyšćinkaty granodiorit starši. Łužiski granodiorit ma srjedźne zorna, šěromódru barbu a&amp;nbsp;wobsteji z&amp;nbsp;běłych [[žiwc]]ow, šěromódreho [[Křemjeń|křemjenja]], ćmoweje [[Błyšćinka|błyšćinki]] (biotita) a&amp;nbsp;čorneho [[amfibol]]a. Přećiwo tomu ma dwubłyšćinkaty granodiorit drobna zorna, zwjetša je šěry a&amp;nbsp;wobsteji tež z&amp;nbsp;běłych žiwcow, šěromódreho křemjenja, ćmoweje błyšćinki (biotita) a&amp;nbsp;tež swětłe błyšćinki (muskovita). Rozprochnawjene granodiority maja brunu hač zerzawu barbu. Husto namakaja so w&amp;nbsp;nich [[xenolit]]y šěrawcoweho [[hornowc]]a a&amp;nbsp;žiłki granodioritoweho [[porfyr]]a. Granodioritowu podłohu myla žiłki [[dolerit]]a, kotrež su něhdźe 450&amp;nbsp;milionow lět stare. Dolerit je čornoběły, ma srjedźne zorna a&amp;nbsp;jeho najwjetši žiłka ćehnje so do juhowuchodneho směra we wysokosći wot 560 do 520&amp;nbsp;metrow. Dale so na Sokolniku namakaja žiłowy [[křemjeń]], [[bazanit]] a [[hematit]] (krejowc), kotryž so tu hižo wot [[srjedźowěk]]a wudobywaše.&lt;ref name=WdH&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-24|language=němsce}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Opletal&quot;&gt;{{Literatura|awtor=Mojmír Opletal a&amp;nbsp;kol.|titul=Vysvětlivky k&amp;nbsp;základní geologické mapě České republiky 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;25&amp;nbsp;000. 02–214 Dolní Poustevna a&amp;nbsp;02–223 Mikulášovice|nakładnistwo=Česká geologická služba|městno=Praha|strony=12|ISBN=80-7075-639-X|lěto=2006|originalna rěč=cs}}&lt;/ref&gt;

Najbóle rozšěrjeny typ pódy je podzolna [[bruna póda]]. Podłu rěčkow namakaja so glej hač koluvisol, ewentualnje [[pseudoglej]]. Na zapadnej skłoninje jewi so tež niłke bahno.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-26|language=němsce}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery&gt;
MRGS 522 - lužický granodiorit.jpg|&lt;center&gt;Łužiski granodiorit&lt;/center&gt;
MRGS 521 - dvojslídý granodiorit.jpg|&lt;center&gt;Dwubłyšćinkaty granodiorit&lt;/center&gt;
MRGS 526 - porfyr.jpg|&lt;center&gt;Granodioritowy porfyr&lt;/center&gt;
MRGS 524 - dolerit.jpg|&lt;center&gt;Dolerit&lt;/center&gt;
MRGS 527 - křemen.jpg|&lt;center&gt;Křemjeń&lt;/center&gt;
MRGS 529 - granodiorit s křemenem a hematitem.jpg|&lt;center&gt;Granodiorit z&amp;nbsp;hematitom&lt;/center&gt;
MRGS 528 - bazanit.jpg|&lt;center&gt;Bazanit&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

=== Wodźizny ===
[[Dataja:Wesenitzquelle 01.jpg|mini|Žórło Wjazońcy]]
Granodiorit, kotryž leži w&amp;nbsp;podłoze Sokolnika, twori wjele puklinow. W&amp;nbsp;nich so hromadźi woda, kotraž je žórło mnohich rěčkow. Nimale cyła hórka słuša k přitočnišću [[Wjazońca (rěka)|Wjazońcy]], kotraž so wužórli njedaloko wjerška w&amp;nbsp;starym podkopku we wysokosći 515&amp;nbsp;metrow. Z&amp;nbsp;hory ćeče najprjedy do južneho a&amp;nbsp;po tym do wuchodneho směra a w&amp;nbsp;[[Pěrno|Pěrnje]] so wuliwa wotprawa do [[Łobjo|Łobja]]. W&amp;nbsp;dole mjez Sokolnikom a [[Vogelberg]]om so wužórli [[Rotes Floß]], kotryž je lěwy přitok Wjazońcy. Na zapadnej skłoninje so wužórli rěčka [[Wiedwasser]], kotraž je tohorunja lěwy přitok Wjazońcy. W&amp;nbsp;dole mjez Sokolnikom a&amp;nbsp;[[Angstberg]]om južnje pod horu so wužórli [[Lohbach]]. Tutón słuša k&amp;nbsp;přitočnišću [[Polnica|Polnicy]], do kotrejež so wuliwa w&amp;nbsp;[[Neustadt in Sachsen|Neustadće w&amp;nbsp;Sakskej]]. Wšitke rěčki słušeja tuž k&amp;nbsp;přitočnišću Łobja a&amp;nbsp;z&amp;nbsp;tym [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]].&lt;ref name=&quot;topo&quot; /&gt;&lt;ref name=WdH&quot; /&gt;

=== Klima ===
Na Sokolniku njeje žana stajna wjedrowa stacija (najbliša je w&amp;nbsp;[[Załom]]ju), čehoždla trochuja so klimowe daty na zakładźe połoženja a wysokosće. Hora słuša do klimoweho typa włóžne delnje hory, za kotrež su charakteristiske temperatury wot 6,5 do 7,2&amp;nbsp;°C a [[spadki]] wot 750 do 900&amp;nbsp;milimetrow wob lěto. Přerězna lětna temperatura powětra wučinja hladajo na wysokosć 5,8 °C, štož je wjace hač 1&amp;nbsp;°C niže hač zwučene we Łužiskich horach. Najćopliši měsac je přerěznje julij a najzymniši januar. Přerězne lětne spadki su hladajo na wysokosć wyše hač we wokolinje a docpěwaja hódnoty 950&amp;nbsp;milimetrow. Wegetaciska perioda traje něhdźe 210&amp;nbsp;dnjow. Wětřik duje přewažnje ze zapada.&lt;ref name=&quot;Melichar&quot;&gt;{{Literatura|awtor=Jaroslav Melichar a kol.|titul=Vlastivěda Šluknovského výběžku pro školy a&amp;nbsp;veřejnost|nakładnistwo=Sdružení pro rozvoj Šluknovska|městno=[[Šluknov]]|lěto=2008|strony=19–21|ISBN=978-80-254-1704-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatura|awtor=Karl Mannsfeld, Olaf Bastian|titul=Sächsische Landschaften: Zwischen Dübener Heide und Zittauer Gebirge|nakładnistwo=Edition Leipzig|městno=[[Lipsk|Leipzig]]|lěto=2012|strony=262|ISBN=978-3361006782}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen: Klima / Hydrologie|url=https://arcg.is/jK5fj1|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2026-07-27|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

=== Rostlinstwo ===
Přewažna wjetšina Sokolnika je z hospodarskim jehlinowym abo měšanym lěsom porosćena. Potencielna přirodna wegetacija, kotraž so wot 18.&amp;nbsp;lětstotka přeměni, je bukowina z přewahu bukow, jědlow a lipow. Najbóle rozšěrjeny jehlinowc je [[wšědny šmrěk]] (''Picea abies''), mjenje zastupjeny je [[europski larik]] (''Larix decidua'') a prěnjotna [[běła jědla]] (''Abies alba'') je so nimale zhubiła. Najbóle zastupjeny lisćowc je [[lěsny buk]] (''Fagus sylvatica'') a dale wustupuja [[wšědna jaseń]] (''Fraxinus excelsior''), [[hórski wjaz]] (''Ulmus glabra'') a [[Čećikaty dub|čećikaty]] (''Quercus petraea'') a [[šiškaty dub]] (''Quercus robur''). Mjez kerkami je rozšěrjeny [[ćernjowc]] (''Rubus''), wot kotrehož jewi so něhdźe 20&amp;nbsp;družin. Ze zelow su [[wšědna čornica]] (''Actaea spicata''), [[zažny łyknowc]] (''Daphne mezereum''), [[hórski rozraz]] (''Veronica montana''), [[wulka kuzłarnička]] (''Circaea lutetiana''), [[mała kuzłarnička]] (''Circaea alpina''), [[srěnja kuzłarnička]] (''Circaea x intermedia''), [[hajowy staršik]] (''Senecio nemorensis''), [[blakaty klep]] (''Arum maculatum''), [[běła zubica]] (''Dentaria enneaphyllos''), [[wšědna štwórica]] (''Paris quadrifolia''), [[čerwjeny naporst]] (''Digitalis purpurea'') abo [[kwětkata kokorička]] (''Polygonatum multiflorum'') zastupjene. Rozšěrjene trawy su [[lěsna dornica]] (''Festuca altissima''), [[lěsna pjerchowanka]] (''Milium effusum''), [[wisaty paćernik]] (''Melica nutans''), [[drobny paćernik]] (''Melica uniflora'') a (''Hordelymus europaeus''). Při nadrobnym přeslědźenju sewjerneje skłoniny zličichu 10&amp;nbsp;družin [[Paproćizny|paproćiznow]], 54&amp;nbsp;družin [[Lapkojte mochy|lapkojtych mochow]], 75&amp;nbsp;družin [[Bahnjowky|bahnjowkow]], 27&amp;nbsp;družin [[Křemjenčki|křemjenčkow]] a 75&amp;nbsp;družin [[Mochi|mochow]], z kotrychž je zajimawy rědki [[Swěćacy moch|swěćacy moch]] (''Schistostega pennata''). Z&amp;nbsp;[[Lišawy|lišawow]] je rozšěrjeny (Chrysothrix chlorina). Sewjernje pod horu namaka so wobšěrna [[Wólša|wólšina]] (1,5&amp;nbsp;hektara), w kotrejž rostu [[bahnojty paproć]] (''Thelypteris palustris'') abo [[rozlatčena rězna]] (''Carex paniculata'').&lt;ref name=WdH&quot; /&gt;

=== Zwěrinstwo ===
Družinowa składba tudyšeje fawny ma přewažnje lěsny charakter a wustupuja tu družiny zwučene w druhich dźělach Łužiskich horow. Jara wjele tu wustupuja [[lěsny jeleń]] (''Cervus elaphus''), [[sorna]] (''Capreolus capreolus'') a [[dźiwje swinjo]] (''Sus scrofa''), dale mjeńše [[rubježne zwěrjata]] kaž [[čerwjena liška]] (''Vulpes vulpes''), [[europski šwinc]] (''Meles meles''), [[štomova kuna]] (''Martes martes'') a [[skalna kuna]] (''Martes foina''). Wot zymy 2011/2012 wobkedźbuja so prawidłownje [[wjelk]]i (''Canis lupus''). Z druhich [[Cycaki|cycakow]] su rozšěrjene na přikład [[europska wjewjerčka]] (''Sciurus vulgaris''), [[lěsna myška]] (''Muscardinus avellanarius'') abo wšelake družiny [[njetopyr]]jow (''Microchiroptera''). [[Rubježne ptaki]] zastupuja [[pašturlica]] (''Buteo buteo'') abo [[wulki jatřob]] (''Astur gentilis''), [[sowy]] potom [[šubut]] (''Bubo bubo'') abo [[kiwka]] (''Strix aluco'') a z druhich ptačkow su rozšěrjenja [[čorny dypornak]] (''Dryocopus martius''), [[pisany dypornak]] (''Dendrocopos major''), [[šěry dypornak]] (''Picus canus''), [[škrěkawa]] (''Garrulus glandarius''), [[spěwna drózna]] (''Turdus philomelos''), [[čerwjeny ročk]] (''Erithacus rubecula'') abo [[sykorka čornohłownik]] (''Periparus ater'').&lt;ref name=&quot;Melichar&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Wolf in Sachsen|url=https://www.wolf.sachsen.de/|publisher=
Sächsisches Landesamt für Umwelt, Landwirtschaft und Geologie|accessdate=2026-07-29|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

=== Krajinoškit ===
Cyły Sokolnik leži w&amp;nbsp;[[Krajinoškitna kónčina Hornjołužiske hory|krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory]], kotraž bu w&amp;nbsp;lěće 1999 załožena. Wjeršk a južne hač zapadne skłoniny hory leža w ptakoškitnej krajinje ''Hohwald a Sokolnik''. Samsny teritorij leži w europsce wuznamnym stejnišću ''Hohwald a Sokolnik'' a sewjernje pod horu trjechi europsce wuznamna kónčina ''Hornja Wjazońca a pódlanske rěki''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geodienste.bfn.de/schutzgebiete?lang=de|title=Schutzgebiete in Deutschland|publisher=Bundesamt für Naturschutz|accessdate=2026-07-30|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Mjez lětomaj 1961 a&amp;nbsp;1966 bě Sokolnik dźěl přirodoškitneho pasma ''W Hohwaldźe''. Na zapadnej skłoninje leži přirodny pomnik ''Jasenjowo-klonowy lěs'' z přestrjenju 2,5&amp;nbsp;hektara a sewjernje pod horu přirodny pomnik ''Wólšina při sewjernej podnoze Sokolnika'' z přestrjenju 2,6&amp;nbsp;hektara.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=051208c2-6f71-4a42-9208-c26f71ca4293|title=Naturschutz: Flächennaturdenkmäler|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-30|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

== Stawizny ==
[[Dataja:Neukirch (Lausitz), Sachsen - Aussichtsturm vom Valtenberg (Zeno Ansichtskarten).jpg|mini|Wuhladna wěža na&amp;nbsp;pohladnicy z&amp;nbsp;lěta 1906]]
Prěnje pisomne naspomnjenje hory steji Hornjołužiskej hraničnej lisćinje z&amp;nbsp;lěta 1241. Mjeno Železna hora zwisuje z wudobywanjom železowych rudow, kotrež wotmě so buď na horje samej abo sewjernje pod horu. Přez Sokolnik wjedźeše tehdy hranica mjez [[Čěske kralestwo|Čěskim kralestwom]] a [[Mišnjanske markhrabinstwo|Mišnjanskim markhrabinstwom]]. Čěski dźěl přisłušeše knjejstwu [[Hohnstein (Sakska Šwica)|Hohnstein]] a w 15.&amp;nbsp;lětstotku tež Wildenstein. Wot lěta 1451 słušeše čěski dźěl [[Sakske kurwjerchowstwo|Sakskemu kurwjerchowstwu]].&lt;ref name=&quot;Meiche&quot;&gt;{{Literatura|awtor=Alfred Meiche|titul=Historisch-Topographische Beschreibung der Amtshauptmannschaft Pirna|nakładnistwo=Buchdruckerei der Wilhelm und Bertha v. Baensch Stiftung|městno=[[Drježdźany|Dresden]]|lěto=1927|strony=123}}&lt;/ref&gt;

Na wjeršku steješe něhdy kamjentna murja njeznateho pochada a staroby, kotraž so hród mjenowaše. Murju naspomnja tež w&amp;nbsp;lěće 1590 Matthias Oeder a w běhu 18.&amp;nbsp;lětstotka bu wjackróć wobšěrna kruhowa murja wopisana. W lětach 1698, 1730 a 1764 wotměwachu so geologiske naprašowanja. Wot lěta 1752 wotměwaše so wudobywanje křemjenja w podkopku z mjenom ''Valentin-Erbstolln am Falckenberge''. Wočakowane mineralije (železowe rudy abo [[złoto]]) njejsu tu we wjetšich mnóstwach namakali, čehoždla so wudobywanje 1762 skónči.&lt;ref name=WdH&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Meiche&quot; /&gt;

Wot lěta 1857 steji na wjeršku Sokolnika kamjentna wuhladna wěža. Dwě lěće pozdźišo natwarichu kamjentnu hórsku bawdu, kotraž naruna prjedawši drjewjane twarjenje. W&amp;nbsp;lěće 1864 natwarichu na wjeršku kamjentny stołp w ramiku kralowske sakskeje triangulacije (stacija ''No.&amp;nbsp;6 Valtenberg'').&lt;ref name=WdH&quot; /&gt;

Mjez lětomaj 1945 hač 1961 so wuhladna wěža zawrě, dokelž wužiwaše wjeršk hory policija. Nimo toho so 1951 korčma wotpali a hakle 1977 ponowichu. Wot lěta 2006 do 2008 wotmě so saněrowanje wuhladneje wěže. Tuta bě wopak wuwjedźena, wěžu wobškodźichu sylne dešće, a tak dyrbješe so wuhladna wěža mjez lětomaj 2011 hač 2013 zawrěć a znowa rekonstruować. Swjatočne zahajenje wotmě so 31. julija 2013.&lt;ref&gt;{{Cite web|first=Ivo|last=Šafus|url=https://www.cokolivokoli.cz/28366-rozhledna-valtenberg/|title=Rozhledna Valtenberg|publisher=cokoli v okolí.cz|accessdate=2026-08-01|date=2019-07-27|language=čěsce}}&lt;/ref&gt; W&amp;nbsp;lěće 2022 wotewrě so a swjatočnje poswjeći hórska kapałka. Mjez lětomaj 2023 hač 2025 bu wuhladna wěža z hosćencom znowa zawrěne. Poslednje saněrowanje, wosebje hórske bawdy, wotmě so w&amp;nbsp;lěće 2025.&lt;ref&gt;{{Cite web|first=Stephanie|last=Schulze|first2=Matthias|last2=Zilch|url=https://www.radiolausitz.de/beitrag/vaultenbergbude-neue-paechtervertrag-unterschrieben-881190/|title=Valtenbergbaude öffnet wieder!|publisher=Radio Lausitz|accessdate=2026-08-01|date=2025-10-21|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

== Powěsće ==
=== Sydom zaklatych ryćerjow ===
W nutru Sokolnika bydleše něhdy sydom ryćerjow, kotřiž běchu z lózym kuzłarjom zaklećeni. Wuswobodźić móžeše jeju jenož jónu za sto lět na patoržicu pobožny čłowjek. Chudy drjewopušćer z [[Langburkersdorf]]a dźěše jónu na patoržicu pozdźe spać a zjewi so jemu swěćaty ryćer. Tón přeprosy jeho do nutřka hory, hdźež je sydom ryćerjow na wulkej žurli namakał. Jedyn jeho namołwješe z kóstkami mjetać. Jako dwě šestce padnyštej, bě ryćer wumóženy a dari drjewopušćerjej dwanaće jědlowych hablow. Po tym hraješe drjewopušćer kóstky ze zbywacymi ryćerjemi a dósta wot kóždeho wuswobodźeneho telko hablow, kelkož na kóstkach padny. Hdyž poslednjeho ryćerja wuswobodźi, słyšeše so zahrimanje a wón wotući. Rano drjewopušćerowa swójba zwěsći, zo so w kabaće składowane hable na złoto přeměnichu. Za njón kupi sej potom we wsy wulki burski statok.&lt;ref&gt;{{Literatura|awtor=Alfred Meiche|titul=Sagenbuch des Königreich Sachsen|nakładnistwo=G. Schönfeld’s Verlagsbuchhandlung|městno=[[Lipsk|Leipzig]]|lěto=1903|nakład=1.|strony=36–37|komentar=Dale jenož „Sagenbuch“.}}&lt;/ref&gt;

=== Lutki hraja kehele ===
Neustadtskaj putnikaj nawróćištaj so přez Sokolnik domoj a namakaštaj sej dom lutkow. Wonaj přiwzachu přeprošenje lutkow, hrajkachu sej z nimi kehele a pijachu při tym dobre piwo. Na rozžohnowanje dósta kóždy putnik kehel. Při dalšim dompuću běštaj mučnaj, a tak ćisny jedyn z nich swój kehel do rěčki Folgenbach. Druhi donjese jón hač domoj a nazajtra zwěsći, zo so na złoto přeměni. Zhromadnje dźěštaj potajkim do rěčki pytać za druhim kehelom, tón pak so hižo njenamaka. Wot toho časa pak namakaš w pěsku Folgenbacha złoto.&lt;ref&gt;Sagebuch, s.&amp;nbsp;329.&lt;/ref&gt;

=== Pan Dietrich na Sokolniku ===
Pan Dietrich bě bojazliwy dźiwy nócny jěchar, kotryž wustupowaše w bliskosći Sokolnika. Z wotbićom połnocy dundaše so po tudyšich lěsach a jeho přewodźeše črjóda złych psow a smjerć. Jónu chodźeše po Sokolniku putnik z [[Póckowy|Póckowow]], kotryž so před Panom Dietrichom za hromadu kamjenjow schowa. Pan Dietrich skoči hromadu kamjenjow, při tym strašnje rjeješe a jeho konje wot kopyta płomjenja torhachu. Po druhich powědančkach jězdźeše Pan Dietrich na bjezhłownym čornym konju a před nim lećeše Smjerć sama na wulkej sowje z wohniwymaj wočomaj.&lt;ref&gt;Sagebuch, s.&amp;nbsp;421–422.&lt;/ref&gt;

=== Dźiwotworne rostliny ze Sokolnika ===
Kóžde lěto podachu so na swjedźeń donjebjeswzaća Knjeza wobydlerjo wokolnych wsow a tež Serbja z wulkeje daliny zběrać korjenje  [[Kwětkata kokorička|kwětkatej kokorički]]. Serbja mjenowachu je ''swjateje Maryne korushki'' a rězbarichu z njeho zbožo přinjesene amulety. Podobna powěsć wjaza so na Jansku nóc, hdyž namakachu ludźo na Sokolniku korjenje mandragory. Hdyž ju domoj nošachu, mandragora rjeješe a kwičeše. Z korjenja rězbarichu so klanki, mjenowane mjez druhim lutki abo šibjeńcowy mužokojo, kotrež słužachu jako amulety. Tomu, kiž so derje wo nju staraše a jich picowaše, skićachu škit před strachami, hojachu chorosće, pomhachu w nuzy abo wěšćachu přichod. Tež w Janskej nocy chodźeše starša žona na Sokolnik stołpiki [[Čerwjene mydleško|čerwjeneho mydleška]] třihać. Při tym šeptaše mjeno bliskeje wosoby. Rostliny dowjezechu po tym domoj a powěsny je z kćenjom dele. Tón, kotrehož rostlina dołho wutra, bě za dołhe žiwjenje postajeny. Toho, kotrehož rostlina bórze wuschny, wočakowaše bórze smjerć. Na Sokołniku rosćeše tež wosebita paproć, kotraž na rozdźěl k druhim paproćam kćěješe a wo Janskej nocy płody płodźeše. Symjo tuteje paproćizny činješe čłowjeka njewidźomneho. Jónu chodźeše po Sokolniku muž z Wjazońcy a symjo paproćiny padny jemu do črijow. Ducy domoj nastróži so znatych, kotřiž jeho njewidźachu, ale jenož słyšachu. Jeho swójba widźeše jeho hakle w tym wokomiku, hdyž sej črije zuješe.&lt;ref&gt;Sagebuch, s.&amp;nbsp;301–302, 656–657.&lt;/ref&gt;

=== Złota prózdnjeńca na Sokolniku ===
Chuda žona ze swojim dwulětnym synkom něhdy Wulki pjatk po Sokolniku wuchodźowaše a prózdnjeńcu z pokładom wotkry. Wona połoži dźěćo a wza trójce pokłady z prózdnjeńcy sobu. Tu zaklinča zahrimanje a skała so ze synkom nutřka zawrě. Njezbožowna žona dopomni so na słowa swojeje wowki: Štóž wutrobu čistu nima, tomu přinjese pokład ze Sokolnika ćeže. Płakaca žona schowa dźěl přinjeseneho złota a dźěl domoj přinjese. Nazajtra wróći so z mandźelskim za zbytk schowaneho złota, kotrež pak so na dompuću na lisćo přeměni a doma składowany pokład přeměni so na hromadu třěskow. Žona so po tutym podawku husto k Bohu wobroći a přińdźe často synka na Sokolnik pytać. Přichodny Wulki pjatk wotkry prózdnjeńcu zaso wotewrjenu a w njej swojeho synka žiweho a stroweho. Žona wjesele přinjese synka won a pokładow so ani njedótkny.&lt;ref&gt;Sagebuch, s.&amp;nbsp;729–731.&lt;/ref&gt;

=== Druhe powěsće wo pokładach ===
W nutřku Sokolnika schowany pokład hodźi so pječa jenož ze złotym klučom wotzamknyć, kotryž leži na sedmym buku na wjeršku hory. Namakaš jón pak jenož na swjedźenju swjateho Jana. Pokład wobstražuje sam djaboł a da jenož teho přeńć, kiž je wot winy a hubjenosće sćazany. Po druhej powěsći chowa so pokład w rozpadankach hrodu w złotej komorce, kotruž wotewri we wěstym času wotćišć ptačeje nohi na špundowanju. Złoty pokład je pječa tež móžno z pomocu biskopskeho kija wudobyć, kotryž je něhdźe na hórce schowany. Pječa pak ju drjewopušćerjo hižo namakachu, abo bu při twarje wuhladnicy wužiwana a pokład njehodźi so hižo zdobyć. Dalša powěsć praji, zo je łakomc Filz na silwesterskej nocy prózdnjeńcu połnu pokładow wotkrył. Jako ranje schadźeše, zaklinča zahrimanje a Filz wosta nutřka zajaty. Jako so skała znowa wočini, miny so dotal na zemi wjace hač hač sydom lět a ludźo runje [[jutry]] swjećachu. Filz sta so po tutym podawku jara pobožnym čłowjekom.&lt;ref&gt;Sagebuch, s.&amp;nbsp;728–729, 732, 909.&lt;/ref&gt;

=== Bratraj Valentin a Rupprecht ===
Něhdy wobsedźeštaj wjes Delnju Wjazońcu bratraj Valentin a Rupprecht. Swoje zamóženje rozdźělichu: Valentin dósta južny dźěl hromadźe ze Sokolnikom, hdźež da hród Valtenburg natwarić, a Rupprecht dósta sewjerny dźěl, hdźež da hród Rupprechtsburg natwarić. Bratřa su so hromadźe mjelčeli. W zwadźe doby Rupprecht a da hród Valtenburg spotorhać.&lt;ref&gt;Sagebuch, s.&amp;nbsp;841.&lt;/ref&gt;

== Twarjenja ==
[[Dataja:Sokolnik.jpg|mini|Wěža krala Jana na wjeršku Sokolnika]]
Wot lěta 1857 steji na wjeršku wuhladna wěža pomjenowana [[wěža krala Jana]], kotraž so po planach [[Žitawa|Žitawskeho]] architekta [[Carl August Schramm|Carla Augusta Schramma]] (1807–1869) natwari. Wěža je 22&amp;nbsp;metrow wysoka a k wuhladnej platformje wjedźe 127&amp;nbsp;schodow. Twarjenje je natwarjene z łužiskeho [[granodiorit]]a, ma kwadrowu formu a wjeršk je cymbrami zakónčeny. Na prědnjej stronje wěže je wopon swobodneho knjeza Oppen-Huldenberga, tabela z mjenami wosobow, kotrež su sej wo twar zasłuža a pozłoćany portret krala [[Jan Sakski|Jana]] (1801–1873) z němskim napisom ''Johann v. Gottes Gnaden König von Sachsen'' (serbsce ''Jan z Božeje hnady kral Sakskeje'').&lt;ref name=&quot;příběhy&quot; /&gt; Wuhladna wěža je škitana jako kulturny pomnik, zapisana pod čisłom 09307159.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Denkmalpflege in Sachsen|url=https://denkmalliste.denkmalpflege.sachsen.de/CardoMap/Denkmalliste_Report.aspx?HIDA_Nr=09307159|publisher=Landesamt für Denkmalpflege Sachsen|accessdate=2026-08-15|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

Na wěžu nawjazuje niske twarjenje bawdy, kotraž mjenowaše so ''Berggaststätte Valtenberg-Baude'' (Hórski hosćenc Sokolnikowa bawda). Prěnjotna hórska bawda steješe wuchodnje wot wuhladneje wěže. We wokolinje wjerška namakaja so tež wjacore stare mězniki. Zapadnje wot wuhladneje wěže steji ekumeniska hórska kapałka ''Assisi-Kapelle'', kotraž so 3.&amp;nbsp;julija 2022 zhromadnje wot ewangelskeho a romsko-katolskeho fararja poswjeći. Prěnjotnje słužeše twar jako dźěl policajskeho sćelaka. Zhromadnje z kapałku natwari so Šćežka powěsćow.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.neukirch-lausitz.de/de/valtenberg.html|title=Valtenberg|publisher=gmejna Wjazońca|accessdate=2026-08-10|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

== Wobchad ==
[[Dataja:Neukirch-Bahnhof-West-2.jpg|mini|Dwórnišćo Wjazońca zapad]]
Přez sewjernu hač zapadnu skłoninu wjedźe [[železniska čara Budyšin–Žandow]], na kotrejž leži dwórnišćo Wjazońca zapad. Z njeho wotboči [[železniska čara Wjazońca–Biskopicy]]. Přez Sokolnik wjedźe rjad historiskich pućow, z kotrychž je najwuznamniši ''Flügel F'' (Křidło&amp;nbsp;F). Pisomnje dopokazana je hižo w 16.&amp;nbsp;lětstotku, hdy słužeše jako wikowanski puć mjez [[Neustadt in Sachsen|Neustadtom w Sakskej]] a [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcu]]. Na tutu šćežku runje nawjazuje ''Gießhübelweg'' (Lijerskohórkowy puć). Wot lěta 1788 wužiwaše puć póstowa słužba, kotraž listy mjez Neustadtom a [[Budyšin]]om rozpósła.&lt;ref&gt;{{WdH|17|124–125}}&lt;/ref&gt; Na tutón puć nawjazuja ''Kreuzsteig'' (Křižowa sćežka), ''Oberweg'' (Horni puć), ''Valtenbergweg'' (Sokolnikowy puć), kotryž wjedźe na wjeršk hórki, ''Oberer Horizontalweg'' (Horni horizontalny puć) abo ''Unterer Horizontalweg'' (Delni horizontalny puć). Dalše puće, po kotrychž zwjetša pućowanske šćežki wjedu, su ''Rückenweg'' (Hrjebjenjowy puć), ''Steinweg'' (Kamjentny puć), ''Stufenweg'' (Schodźenkowy puć) či ''Nassweg'' (Mokry puć).&lt;ref name=&quot;mapycom&quot; /&gt;

== Turistika ==
Na wjeršk Sokolnika wjedźe wulka ličba pućowanskich šćežkow. Čerwjenje markěrowane su šćežki ''[[Łužiski had]]'', kotryž wjedźe do [[Berthelsdorf (Neustadt w Sakskej)|Berthelsdorfa]] a [[Wołbramecy|Wołbramec]], dale ''Hornjołužiski kołopuć'', kotryž wjedźe k&amp;nbsp;[[Rückenberg]]ej (479&amp;nbsp;m) a do [[Rynar]]ja, a ''Turistiska šćežka němskeje jednoty'', kotraž wjedźe do [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcy]] a [[Neustadt in Sachsen|Neustadta w Sakskej]]. Módrje markěrowanej stej čarje ''Dalokopućowanska šćežka Žitawa–Wernigerode'' a ''Hornjołužiski hórski puć'', kotrejž wjedźetej do Neustadta a k čěsko-němskej statnej hranicy. ''Hornjołužiski hórski puć'' wjedźe z wjerška Sokolnika do sewjerneho směra dale jako zelenje markěrowana šćežka. Z&amp;nbsp;[[Póckowy|Póckowow]] wjedźe žołće markěrowana šćežka na Sokolnik a wot dwórnišća Wjazońca-zapad zeleny puć.&lt;ref name=&quot;mapycom&quot; /&gt;
[[Dataja:Mapy.com - turistická - Valtenberg.png|left|600px|Pućowanska karta Sokolnika a&amp;nbsp;wokoliny]]
{{clear}}

== Rozhlad a wokolina ==
Dźakowano wuhladnej wěži na wjeršku skići Sokolnik wuhlad do wšěch směrow a po šěrokej wokolinje. Do sewjerozapadneho hač sewjerowuchodneho směra je krajina [[Hornja Łužica|Hornjeje Łužicy]] derje widźeć a w&amp;nbsp;njej na přikład měsće [[Kamjenc]] a [[Budyšin]] kaž tež milinarni [[Milinarnja Čorna Pumpa|Čorna Pumpa]] a [[Hamorska milinarnja|Hamor]]. Sewjerowuchodny hač južny směr skići wuhlad na [[Łužiske hory]], [[Łužiske horiny]] a [[Jizerske horiny]]. Jasnje spóznać su na přikład [[Kotmar]] (582&amp;nbsp;m), [[Tanečnice]] (599&amp;nbsp;m), [[Vlčí hora]] (591&amp;nbsp;m), [[Jedlová]] (776&amp;nbsp;m) abo [[Jěšćed]] (1012&amp;nbsp;m). W južnym hač juhozapadnym směrje hladaš do krajiny Čěsko-sakskeje Šwicy z horami [[Růžovský vrch]] (620&amp;nbsp;m), [[Děčínský Sněžník]] (724&amp;nbsp;m) abo [[Lilijowc]] (415&amp;nbsp;m). W juhozapadnym směrje su tež [[Rudne horiny]] a w zapadnym [[Zapadołužiska pahórčina]] ze&amp;nbsp;[[Žiwin]]om (449&amp;nbsp;m) widźeć.&lt;ref name=WdH&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mapycom&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.peakfinder.com/?lat=51.07420&amp;lng=14.27890&amp;ele=586&amp;azi=90&amp;alt=0.02&amp;fov=45&amp;cfg=es&amp;name=Valtenberg%20-%20Sokolnik|title=Peakfinder|publisher=peakfinder.com|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}
{| style=&quot;border-collapse: collapse; text-align: center;&quot;
|-
| style=&quot;border: 1px solid #aaa; border-width: 0 1px 1px 0; width: 33%;&quot; | &lt;!-- SZ --&gt; 
[[Ziegelberg]] 3,4&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Milchhübel]] 2,7&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Steinberg (Smělna-Póckowy)|Steinberg]] 2,1&amp;nbsp;km
| style=&quot;width: 34%;&quot; | &lt;!-- S --&gt; 
[[Wjazońska hora]] 4,1&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Honak]] 3,9&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Fuchssteinrücken]] 3,4&amp;nbsp;km
| style=&quot;border: 1px solid #aaa; border-width: 0 0 1px 1px; width: 33%;&quot; | &lt;!-- SV --&gt; 
[[Weickertsberg]] 5,0&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Jehnjaca hora]] 4,3&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Lipowa hora]] 2,1&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Dawidowa hórka]] 1,7&amp;nbsp;km
|-
| style=&quot;width: 33%;&quot; | &lt;!-- Z --&gt; 
[[Schurzberg]] 4,3&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Buchberg (Neustadt w Sakskej)|Buchberg]] 2,9&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Rückenberg]] 1,9&amp;nbsp;km
| style=&quot;width: 34%; padding: .5em;&quot; | [[Dataja:Brosen windrose-sl.svg|150px|směrowa róža]]
| style=&quot;width: 33%;&quot; | &lt;!-- V --&gt; 
[[Cyrkwinska hora]] 5,3&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Steinberg (Wołbramecy, 392&amp;nbsp;m)|Steinberg]] 4,1&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Vogelberg]] 2,6&amp;nbsp;km
|-
| style=&quot;border: 1px solid #aaa; border-width: 1px 1px 0 0; width: 33%;&quot; | &lt;!-- JZ --&gt; 
[[Schimmigs Höhe]] 4,3&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Schelmberg]] 3,9&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Seifberg]] 3,5&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Steinberg (Neustadt w Sakskej)|Steinberg]] 3,2&amp;nbsp;km
| style=&quot;width: 34%;&quot; | &lt;!-- J --&gt; 
[[Hoher Hahn (Neustadt w Sakskej)|Hoher Hahn]] 4,1&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Skřivánčí vrch]] 4,0&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Nestelberg]] 1,7&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Angstberg]] 1,3&amp;nbsp;km
| style=&quot;border: 1px solid #aaa; border-width: 1px 0 0 1px; width: 33%;&quot; | &lt;!-- JV --&gt; 
[[Sydom lipow]] 4,2&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Grenzberg]] 3,7&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Buková hora]] 3,1&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;[[Goldberg]] 2,9&amp;nbsp;km
|}

&lt;gallery&gt;
Dataja:Aussicht vom König-Johann-Turm Valtenberg 02.jpg|&lt;center&gt;Wuhlad do juha: Tanečnice a Růžovský vrch&lt;/center&gt;
Dataja:Aussicht vom König-Johann-Turm Valtenberg 04.jpg|&lt;center&gt;Wuhlad do juhozapada: Děčínský Sněžník&lt;/center&gt;
Dataja:Aussicht vom König-Johann-Turm Valtenberg 05.jpg|&lt;center&gt;Wuhlad do sewjerowuchoda: Hornja Łužica a Hamorska milinarnja&lt;/center&gt;
Dataja:Aussicht vom König-Johann-Turm Valtenberg 06.jpg|&lt;center&gt;Wuhlad do sewjerozapada: Žiwin&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|17|72–75}}
== Wotkazy ==
* {{Commonscat|Valtenberg|Sokolnik}}
* [https://mapy.com/s/cebucumuka Mapy.com: pućowanska karta, Sokolnik a wokolina]
* [https://valtenberg.de/ Oficialna webstrona hórskeje bawdy a wuhladne wěže Sokolnik]
* [https://www.neukirch-lausitz.de/de/valtenberg.html Sokolnik na webstronje gmejny Wjazońcy]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Neustadt w Sakskej]]
[[Kategorija:Wjazońca]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>awjamrgi0bibj03blotvve7kket9jvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wołbramecy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10496</id>
    <revision>
      <id>392265</id>
      <parentid>391911</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Geografija */ wotkaz</comment>
      <origin>392265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7743" sha1="7frvtpul592akvt8i9ddupwrmnhrk8r" xml:space="preserve">{{Město DE
|mjeno němske=Steinigtwolmsdorf
|mjeno serbske=Wołbramecy
|genitiw=Wołbramec
|šěrina=51/04
|dołhota=14/21
|karta=Steinigtwolmsdorf in BZ.svg
|region-ISO=DE-SN
|gmejnske čisło=14625590
|wysokosć=394
|póstowe čisło=01904
|předwólba=035951
|adresa=Am Markt 1&lt;br /&gt;01904 Steinigtwolmsdorf
|webstrona=[http://www.steinigtwolmsdorf.com/ steinigtwolmsdorf.com]
|wjesnjanostka=Kathrin Gessel
|strona=CDU
|wobraz=Steinigtwolmsdorf, center - d.jpg
|wopis wobraza=Nawjes z radnicu
}}

'''Wołbramecy'''&lt;ref&gt;{{Jakubaš|419}}&lt;/ref&gt; ({{wrěči|de}} ''Steinigtwolmsdorf'') su [[Hornja Łužica|hornjołužiska]] wjes a gmejna w [[Wokrjes Budyšin|Budyskim wokrjesu]] na juhowuchodźe [[Sakska|Sakskeje]], při samej mjez z [[Čěska|Čěskej]].

== Mjeno ==
Němske mjeno lěsneho łanowca woznamjenja něšto podobne kaž „sydlišćo Wołbrama na kamjentnej pódźe“.&lt;ref&gt;{{Meschgang1973|133}}&lt;/ref&gt;

== Stawizny ==
Hłowne sydlišćo Wołbramecy je so wokoło lěta [[1250]] załožiło; prěnje historiske naspomnjenje jako knježe sydło ''Stenycht Wolfersdorff'' běše pak hakle w lěće [[1442]].&lt;ref name=&quot;HOV&quot;&gt;{{HOV|Steinigtwolmsdorf|Wołbramecy}}&lt;/ref&gt;

== Geografija ==
Wołbramecy leža we wuchodnym dźělu Sakskeje na teritoriju Hornjeje Łužicy a na samym juhu Budyskeho wokrjesa. Su něhdźe 12 kilometrow sewjerowuchodnje [[Neustadt in Sachsen|Neustadta]], sydom kilometrow sewjernje čěskeje [[Lobendava|Lobendavy]], 16 kilometrow juhowuchodnje [[Biskopicy|Biskopic]] a něhdźe 19 kilometrow juhozapadnje wokrjesneho města [[Budyšin]]a.

Južna hranica gmejny je zdobom čěsko-němska statna hranica a zhromadnje ze zapadnej gmejnskej hranicu tež historiska hranica Hornjeje Łužicy. Cyłkowna přestrjeń gmejny wučinja 18,03 km². Na juhu mjezuje z čěskimaj gmejnomaj [[Lobendava]] (wjesny dźěl [[Severní]]) a [[Lipová u Šluknova|Lipová]] (wjesny dźěl [[Liščí]]), na wuchodźe ze [[Załom]]jom (gmejnski dźěl [[Wernarjecy]]) a z městom [[Šěrachow-Korzym]] (měšćanski dźěl [[Nowy Šěrachow]]), na sewjeru z městom [[Wjelećin]]om (měšćanskej dźělej Wjelećin a [[Tućicy]]), na sewjerozapadźe z gmejnu [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcu]] a na zapadźe z městom [[Neustadt in Sachsen]] (měšćanski dźěl [[Berthelsdorf (Neustadt in Sachsen)|Berthelsdorf]]).&lt;ref name=&quot;DTK&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html|title=Sachsen: Ortsteile|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-08-28|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

Geomorfologisce słuša cyły teritorij gmejny k [[Łužiske hory|Łužiskim horam]]. Najwyši dypk je [[Motydłowska wyšina]] (504&amp;nbsp;m) a dalše wuznamne dypki su [[Hutberg (Wołbramecy)|Hutberg]] (503&amp;nbsp;m), [[Grenzberg]] (480&amp;nbsp;m), [[Mannsberg]] (464&amp;nbsp;m), [[Vogelberg]] (462&amp;nbsp;m), [[Sydom lipow]] (454&amp;nbsp;m), [[Höllenhübel]] (451&amp;nbsp;m), [[Steinberg (Wołbramecy, 445 m)|Steinberg]] (445&amp;nbsp;m), [[Cyrkwinska hora]] (431&amp;nbsp;m) a druhi [[Steinberg (Wołbramecy, 392 m)|Steinberg]] (392&amp;nbsp;m).&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-08-28|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

Typiska kamjenizna je [[granodiorit]]. We Wołbramecach jewitej so předewšěm małozornaty dwubłyšćinkaty granodiorit a mjenje srjedźozornateho łužiskeho granodiorita. Na mnohich městnach namakaja so žiłki [[dolerit]]a a dale wustupuja na přikład [[hornowc]], [[amfibolit]] abo [[šěrawc]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=6b219458-1432-4dac-a194-5814320dac2c|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-09-17|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

Přewažowacy typ pódy je podzolna [[bruna póda]] a dale zastupjene su tež parabruna póda, regosol, glej abo [[pseudoglej]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-09-17|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

Cyła gmejna słuša k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a tuž [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Najwuznamniša rěka je [[Wjazońca (rěka)|Wjazońca]], do kotrejež wuliwa so wotprawa Wołbramečanska rěčka. Do wuchodneho směra ćečetej Kaltbach a Steinbergwasser, kotrejž słušatej k přitočnišću [[Sprjewja|Sprjewje]].

Teritorij gmejny leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory. Zapadna kroma gmejny słuša k lěsnej kónčinje [[Hohwald]].&lt;ref name=&quot;DTK&quot; /&gt;

== Wobydlerstwo ==
Ličba wobydlerjow gmejny ma trajnje spadowacu tendencu. Samostatne Wołbramecy docpěchu maksimalnu ličbu wobydlerjow hnydom po [[Druha swětowa wójna|Druhej swětowej wójnje]] dla přesydlencow; w lěće 1950 mějachu 2720&amp;nbsp;wobydlerjow, w lěće 1990 pak jenož hišće 2011&amp;nbsp;wobydlerjow. Po zagmejnowanju Rynarja a Motydła stupaše ličba wobydlerjow na 3571 (lěto 2000), spadny pak wot toho časa na 2717 (31.&amp;nbsp;decembra 2023).&lt;ref name=&quot;HOV&quot; /&gt;

Po censusu 2022 wučini přerězna staroba wobydlerjow tehdy 50,3&amp;nbsp;lět, při čimž docpě pola žonow 51,3&amp;nbsp;lěta a pola mužow 49,3&amp;nbsp;lěta. K ewangelskemu wuznaću wuznawachu so 42,7&amp;nbsp;% wobydlerjow (w lěće 2011 bě jich 52,1&amp;nbsp;%) a katolskemu 2,7&amp;nbsp;% (w lěće 2011 bě jich 2,8&amp;nbsp;%).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20200514234546/https://ergebnisse.zensus2011.de/|publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder|title=Zensus 2011: Steinigtwolmsdorf|accessdate=2017-10-21|laguage=německy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zensus2022&quot;&gt;{{Cite web|url=https://zensus.sachsen.de/05_03_Datenblatt_Gemeinden/statistik-sachsen_zensus_bev-hh_gemeinde_steinigtwolmsdorf.pdf|title=Bevölkerung, Haushalte, Familien und deren Wohnsituation am 15. Mai 2022. Gemeinde Steinigtwolmsdorf|publisher=Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen|accessdate=2025-08-30|language=německy}}&lt;/ref&gt;

== Zajimawostki ==
* šulski muzej
* cyrkej Wołbramecy z lěta 1861
* najmjeńša chěža ze stołom w [[Rynar]]ju
* lipa Birkgutlinde, na 550 lět stara, wobjim zdónka 8,15 m
* wjes [[Motydło]], najwyše ležace sydlišćo Hornjeje Łužicy z wjele [[Chěža ze stołom|chěžemi ze stołom]]

== Gmejnske dźěle ==
K Wołbramečanskej gmejnje słušeja wjesne dźěle Wołbramecy, [[Rynar]] (wot 1995) a [[Motydło]] (wot 1999).&lt;ref name=&quot;ortsteile&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.lds.sachsen.de/kommunal21/?art_param=339&amp;NR_KRS=14625|title=Gemeindeverzeichnis. Landkreis Bautzen|publisher=Landesdirektion Sachsen|accessdate=2025-08-28|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

== Politika ==
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej [[Wólbny wokrjes Budyšin 1|52 (Budyšin 1)]] a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej [[Zwjazkowy wólbny wokrjes Budyšin I|156 (Budyšin I)]].

== Wobchad ==
Gmejna leži při zwjazkowej dróze [[Zwjazkowa dróha B 98|B 98]] [[Biskopicy]]–[[Wopaka]]. Najbliše dwórnišćo je [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońca]]-wuchod při železniskej čarje Drježdźany–Žitawa.

== Literatura ==
* {{WdH|12|196sl}}

== Nóžki ==
&lt;references /&gt;

== Wotkazaj ==
{{Commonscat|Steinigtwolmsdorf|Wołbramecy}}
* {{HOV|Steinigtwolmsdorf|Wołbramecy}}

{{Wokrjes Budyšin}}

[[Kategorija:Sydlišćo w Budyskim wokrjesu]]
[[Kategorija:Sydlišćo w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Gmejna w Sakskej]]
[[Kategorija:Wołbramecy|!]]
[[Kategorija:Prěnje naspomnjenje 1442]]</text>
      <sha1>7frvtpul592akvt8i9ddupwrmnhrk8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Woda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12358</id>
    <revision>
      <id>392223</id>
      <parentid>374061</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7283" sha1="jq2a6pgbr4owifiliil0b29f1s10vbx" xml:space="preserve">[[Dataja:Drinking_water.jpg|mini|Běžaca woda]]
'''Woda''' je [[chemiska wjazba]], kotraž je njeparujomna za wšě [[žiwoch]]i na [[zemja|zemi]]. Wona je pod normalnymi wuměnjenjemi [[kapalina|kapalna]] při [[temperatura]]ch mjez 0&amp;nbsp;°C a 100&amp;nbsp;°C. Pod [[škrějny dypk|škrějnym dypkom]] bywa kruta maćizna, a wutwori [[lód]]. Nad [[warjenski dypk|warjenskim dypkom]] bywa [[para]].

Woda wobsteji z&amp;nbsp;[[wodźik]]a a [[kislik]]a w poměrje 2:1. Wona wobsahuje w drobnych mnóstwach [[ćežka woda|ćežku wodu]].

Tři štwórćiny zemskeho powjercha su přikryte z wulkej kopicu wody, [[ocean]]ami. Cirkulacija wody mjez oceanami a [[powětr]]om zwjetša wutworja [[wjedro]].

Woda je hłowny [[napoj]] wšěch [[zwěrjo|zwěrjatow]]. 

Wjele maćiznow móže so we wodźe rozpušćeć, při čimž wotwisuje [[rozpušćomnosć]] wot dateje maćizny a temperatury. Rozpušćomnosć płunow wotewza z přiběracej temperaturu, mjeztym zo přiběra rozpušćomnosć selow z přiběracej temperaturu.

== Kajkosće ==

{| class=&quot;prettytable&quot;
|-
! kajkosć
! woda (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)
|-
| [[škrějna temperatura]]
| 0&amp;nbsp;°C
|-
| [[temperatura zawarjenja]] (při [[normalne wuměnjenja|normalnym ćišćom]])
| 100&amp;nbsp;°C
|-
| maksimalna hustota
| 1,0 g/cm³
|-
| maksimalna hustota je při
| 3,98&amp;nbsp;°C
|-
| hódnota pK&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt; při 25&amp;nbsp;°C
| 14,000
|-
| [[wiskozita]] při 20&amp;nbsp;°C
| 1,005
|-
| [[napjeće powjercha]] jr 25&amp;nbsp;°C, din·cm
| 71,97
|-
| [[wuparna ćopłota]] (cal/mol)
| 10,515
|-
| [[pH]] při 25&amp;nbsp;°C
| 7,00
|-
| [[hustota]] při 20&amp;nbsp;°C, g/mL
| 0,9982
|}

== Chemija ==
Woda je jara jednora [[chemiska wjazba]]. Jeje [[chemiska formula|formula]] je H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O. To woznamjenja, zo [[molekul]] wody ma dwaj atomaj [[wodźik]]a, a jedyn atom [[kislik]]a. [[Temperatura]], při kotrejž so z wody lód stanje, leži pola 0 Celsius pod normalnym atmosferiskim ćišćom; temperatura, při kotrejž so woda wari, definuje 100 Celsius při normalnym (morjoniwownym) atmosferiskim ćišćom. Wona je jenička substanca, kotraž so ćehnje, hdyž bywa lód.

Jednora ale wažna a jónkróćna &lt;!--unika--&gt; kajkosć wody je, zo jeje kruta forma płuwa na kapalnej. Kruta faza je mjenje husta hač kapalna woda, dla geometrije sylnych wodźikowych wjazbow kotrež so jenož při niskich temperaturach zdźěłuja. Tohodla hłuboka woda wostanje kapalna, ćopliša hač lodowy powjerch, a wodowe organizmy (prěnje žiwe organizmy na zemi) móžeja lodowe wumjenja přežiwić.

=== Ćežka woda, połćežka woda a přećežka woda ===
Nimo „normalneje“ woda eksistuje tež tak mjenowana „[[połćežka woda]]“, „[[ćežka woda]]“ ([[deuterium]]owy oksid) a „[[přećežka woda]]“ ([[tritium]]owy oksid). Při ćežkej a přećežkej wodźe normalny wodźikowy atom ([[protium]], symbol H) so přez jeju ćežkej izotopaj [[deuterium]] abo [[tritium]] naruna. Při połćežkej wodźe, jedyn wodźikowy atom so přez deuterium naruna.

Ćežka woda so wot wšědneje wody we fyziskich a chemiskich kajkosćach rozeznawa, na př. ma wyši [[škrějny dypk]], [[warjenski dypk]] a je [[hustosć|husćiša]]. Na bazy wulkeje masoweje diferency mjez protiumom a deuteriumom a tritiumom, (kotrejž matej dwójnu a trójnu masu), kinetiski [[izotopowy efekt]] je jara akutny. Dla narunanja normalneje wody při chemiskich substancach runowahowe reakcije&lt;!--ekvilibraj reakcioj--&gt; změnja, štož móže na př. k ćěłoškódnym sćěham w čłowječim ćěle wodźić.
&lt;!--
Deŭterizita akvo – surbaze de ties alia spinproprecoj – estas uzata kiel solvenzo en la NMR-analitiko.
--&gt;

=== Molekulowa geometrija ===
Wodowy molekul wobsteji z dweju [[wodźik]]oweju atomow a jednoho [[kislik]]oweho atoma. Geometrisce wodowy molekul je &lt;!--angulita--&gt;kutny a wotpowěduje [[VSEPR-teorija|VSEPR-teoriji]], AB&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;E&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-typej. Dwaj atomaj wodźika a dwaj poraj elektronow su přesunjenej &lt;!--direktitaj--&gt; do róžkow předstajeneho &lt;!--imagita--&gt; [[tetraeder|tetraedra]]. Nuhel, kotryž dwaj O-H-wjazbaj začinitej, je 104,45°. Nastanje dla wulkeje potrjeby na rumje &lt;!--spacobezono--&gt; swobodnych porow elektronow daloko idealneho tetraedroweho nuhela (~109,47°). Dołhosć O-H-wjazbow je něhdźe 95,84 [[pikometro]]w.

&lt;gallery&gt;
Dataja:H2O-Tetraeder.jpg|Rumowy natwar wodoweho molekula
Dataja:Watermolecule.png|Geometrija wodoweho molekula
Dataja:Wassermolekülmodell.png|Rumowy model wodoweho molekula
&lt;/gallery&gt;

== Biologija ==
[[Dataja:2006-01-15 coin on water.jpg|mini|150px|Madźarski pjenjez kotryž leži na powjerchu dla powjerchoweje napjatosće.]]
Woda je najnuzniša substanca za wšěch žiwochow, dokelž ma wjacore rědke kajkosće kotrež su jara wažne za žiwjenje. Je dobra [[rozpušćadło]], a ma sylnu [[powjerchowa napjatosć|powjerchowu napjatosć]]. Čerstwa woda je najhusćiša při 4&amp;nbsp;°C; jeje hustosć wotewza, hdyž mjerznje abo so zhrěje. Kaž stabilny molekul w našej atmosferje, hra wažnu rólu jako absorbowadło [[ultrawioletne promjenjenje|ultrawioletneho promjenjenja]]. Dokelž woda ma wysoku [[specifiska ćopłota|specifisku ćopłotu]] kotraž stabilizuje klimu na cyłym swěće.

Woda je jara dobre rozpušćadło, a rozpušćuje wjace družinow substancow, kaž wšelake sele a [[cokor]]y, a wolóžuje swoje chemiske &lt;!--interagon--&gt;wzajomne skutkowanje, kotrež pomha kompleksne matabolizmy. Najebać toho, někajke substancy so njederje měšeja z wodu, inkluziwnje [[wolij]]ow a [[hydrofobnosć|hydrofobnych]] substancow. Bańkowe membrany wužiwaja tutu kajkosć z by starosćiwje kontrolowali &lt;!--interagojn--&gt;wzajomne skutkowanje mjez swojimi wobsahami a eksternymi chemiskimi wěcami. To bu tróšku wot powjerchoweje napjatosće wody wolóžowane.

Wodowe kapki su stabilne dla sylneje powjerchoweje napjatosće wody. To hodźi so wobkedźbować při kapkach na njerozpušćomnym powjerchu kaž škleńcy. Woda so do kapkow zwjazuje. Tuta kajkosć je trěbna za [[rostlinowa transpiracija|rostlinowu transpiraciju]].

== Geografija ==
Na powjerchu [[zemja|zemje]] nahromadźa so wodowe masy dele běžace — na př. po [[rěčka|rěčkach]] a [[rěka|rěkach]] — abo na wěstym niwowje stejace — na př. w&amp;nbsp;[[jězor]]ach, [[morjo|morjach]] a [[ocean]]ach.

&lt;gallery&gt;
Dataja:Mountain_stream.jpg|[[Rěčka]] we [[wjelhoriny|wjelhorinach]],&lt;br /&gt;[[Grizon]], [[Šwicarska]]
Dataja:Rapides Joachims QC 2.jpg|Otava rěka,&lt;br /&gt;[[Kanada]]
Dataja:Lago Titicaca 001.jpg|[[Rěka Titikaka]],&lt;br /&gt;[[Peru]] / [[Boliwiska]]
Dataja:WorldWaterAvailability.png|Kraje z njedosahanjom pitneje wody
&lt;/gallery&gt;

Dokelž woda je trěbna za čłowjeske, zwěrjeće a rostlinowe žiwjenje, jeje disponujomnosć ma wulku wažnosć sociusku a politisku. Pódlanska karta pokaza w čerwjenej barbje kraje, w kotrychž steji kóždemu wobydlerjej wob lěto mjenje hač 500 m&amp;sup3; wobnowjomneje wody k dispoziciji. Žołta barba pokaza disponujomnosć mjez 500 a 1700 m&amp;sup3;. Dokelž přeprěkuja někotre rěki, kotrež su wažne za wodowe zastaranje (na př. [[Jordan]], [[Colorado (rěka)|Colorado]]), hranicy krajow, je potencial za mjezykrajne konflikty wo pitnu wodu wysoki.

== Wotkaz ==
{{commonscat|Water|Woda}}

[[Kategorija:Chemiska wjazba]]</text>
      <sha1>jq2a6pgbr4owifiliil0b29f1s10vbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Assembler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12673</id>
    <revision>
      <id>392235</id>
      <parentid>380018</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1721" sha1="syn4o11hkqji6m2ojbrkws8r3kr8hdu" xml:space="preserve">Jako '''assembler''' so w&amp;nbsp;[[informatika|informatice]] specielny [[Kompilator|přełožowar]] woznamjeni, kotryž mašino-orientowacu [[assembler-rěč|assemblerowu rěč]] do za mašiny (na př. ličaki) zrozumliweho objektoweho koda (tež mašinoweho koda) přełožuje. Často so wuraz assembler tež jako skrótšenka abo synonym za assemblerowu rěč wužiwa.

Wšelake procesor-architektury maja často dospołnje wšelake assemblerowe a mašinowe rěče, tak zo je za kóždu architekturu wotpowědny assembler trěbny. Porno kompilatoram za wyše programěrowanske rěče, kotrež přełožuja wot mašiny njewotwisnu, často standardizowanu rěč, kaž na př. [[C (programěrowanska rěč)|C]] abo [[PASCAL]], su assemblery přeco specifisce za jedyn abo wjacore procesorowe typy postajene.

== Producenty a produkty ==
Za x-86-procesorowu swójbu a dalše kompatiblne procesory (na př. [[Intel Pentium]] abo [[AMD Athlon]]) su ''[[Microsoft]] Macro Assembler'' (MASM), ''[[Borland]] Turbo Assembler'' (TASM) a pod [[LGPL]] k dispoziciji stejacy ''Netwide Assembler'' (NASM) jara rozšěrjene. K tomu dawaja hišće wjele dalše assemblery za wšelake typy procesorow, kaž na př. ''Flat Assembler'' (FASM), ''GNU Assembler'' (GAS), ''High Level Assembler'' firmy [[IBM]], ''Assembler-F'', ''Tachyon Legacy Assembler'' a hišće wjele dalše.

== Wotkazy ==
* [http://assembler.hpfsc.de/ Krótke zawjedźenje]
* [http://webster.cs.ucr.edu/AoA/ The Art of Assembly Language Programming]
* [https://web.archive.org/web/20080506140008/http://www.robsite.de/tutorials.php?tut=assembly Tutorialy]

{{Zarodk}}

[[Kategorija:Programěrowanske rěče]]

[[en:Assembly language#Assembler]]
[[pt:Assembly#Montador]]</text>
      <sha1>syn4o11hkqji6m2ojbrkws8r3kr8hdu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Njemodlinski dialekt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12862</id>
    <revision>
      <id>392232</id>
      <parentid>294221</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1640" sha1="jgm19ih2a3bvgycft15dj7wty9a6jm3" xml:space="preserve">[[Dataja:Schlesien Kr Falkenberg.png|mini|right|Karta z&amp;nbsp;[[19.&amp;nbsp;lětstotka]] kotraž pokaza region, hdźež so njemodlinski dialekt wužiwa]]

'''Njemodlinski dialekt''' (šlesce: '''djalykt ńymodliński ślůnskij godki''', wurěkowanje: [[Mjezynarodny Fonetiski Alfabet|['dʲalɨkt ɲɨmɔd'liɲski 'ʃlunskʲij 'gɔtki]]]) je dialekt [[šlešćina|šlešćiny]], kotryž so w kónčinje wokoło [[Pólska|pólskeho]] města [[Niemodlin]] rěči. Kajkosć, kotraž tutón dialekt wot normalneje šlešćiny rozeznawa, je jeho fonetika, na př. ''mazuřyńy'' fenomen, kotryž woznamjenja, zo so konsonanty ''č š ž dž'' stajnje čitaja kaž ''c s z dz'' ([[Mjezynarodny Fonetiski Alfabet|IPA]]: /ʦ/, /s/, /z/, /ʣ/). W njemodlinskim dialekće so druhdy nazalny wokal '''y''' pokazuje, kotryž so kaž [[Mjezynarodny Fonetiski Alfabet|/ɨ̃/]]) čita.
Njemodlinski dialekt je podobny [[prudniski dialekt|prudniskemu dialektej]].

== Přikład njemodlinskeho dialekta ==
{{citat2|Jak my byli chopcy, to my śli tys cansto na gřiby. Noubaři my śe radowali, jak my nouwjancyj prawikůw a růtkopůw nazbjyrali, bo te bůuy bardzo twardy do krouńou. Prawiki a růtkopy – z wjankša rosnům we břuskach. Śińouki a kuřůntka – te z wjankša rosnům zajś we śwjyrckach. Majślouki tys sům dobry, yno te žoudyn ńe chćou zajś roud uodźyrać, bo te musům zajś być uodźyrany, a bardzo śe lepjům po palcach. Bźony – te rosnům zajś na ślagach, na tych uodźymkach uod strumůw. I poram muchorůutkůw my tys přinůjśli, co na muchy jadźić.}}

[[Kategorija:Słowjanske rěče]]
[[Kategorija:Šlešćina]]</text>
      <sha1>jgm19ih2a3bvgycft15dj7wty9a6jm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Osetišćina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12879</id>
    <revision>
      <id>392238</id>
      <parentid>381861</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T18:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22776" sha1="lciig125vj2m8ktmyy5ptukvdhd160u" xml:space="preserve">{{infokašćik rěč
|Barba=Indoeuropska
|mjeno swójske=ирон æвзаг [iRON avŽAG])
|mjeno serbske=osetišćina
|kraje=[[Ruska]], [[Georgiska]], [[Južna Osetiska]],&lt;ref&gt;Južna Osetiska je faktisce njewotwisny teritorij ze zarjadniskim srjedźišćom w&amp;nbsp;[[Cchinvali]], njeje pak mjezynarodnje připóznata.&lt;/ref&gt; [[Turkowska]]
|rěčnicy=600 000 + (jako cuza rěč) něhdźe 10 000
|klasifikacija=[[indoeuropske rěče]]
:[[indoariske rěče]]
::[[iranske rěče]]
:::[[wuchodoiranske rěče]]
::::[[sewjerowuchodoiranske rěče]]
:::::'''osetišćina'''
|hamtska rěč=[[Sewjerna Osetiska-Alanska]], [[Južna Osetiska]]
|regulowaca institucija=
|družina pisma=[[kyriliski alfabet]] z někotrymi [[Osetiski alfabet|přidatkami]]
|iso_639-1=os
|iso_639-2=oss
|iso_639-2t=
|iso_639-3=ose
|wikipedija=os
}}

'''Osetišćina''' (osetisce ''ирон æвзаг'' [iRON avŽAG]) so hłownje w&amp;nbsp;[[Sewjerna Osetiska-Alanska|Sewjernej Osetiskej]] a [[Južna Osetiska|Južnej Osetiskej]] rěči, hdźež je tež připóznata [[hamtska rěč]]. Wuznamne diaspory eksistuja tež w&amp;nbsp;[[Moskwa|Moskwje]], [[Pětrohród|Pětrohrodźe]], [[Toronto|Toronće]] a někotrych druhich wulkich městach w swěće. Cyłkownje je něhdźe 600 tysac rěčnikow (po druhich powobličenjach je snadź nic wjace hač 400 tysac kmanych rěčnikow).

Rěč słuša k iranskej skupinje [[indoeuropske rěče|indoeuropskich rěčow]] (wuchodo-iranska skupina, ke kotrejž słušeja tež [[paštuska rěč|paštušćina]] w&amp;nbsp;[[Afghanistan]]je, [[jagnobiska rěč|jagnobišćina]] w&amp;nbsp;[[Tadźikistan]]je a někotre dalše). Wjele iranistow wužiwa osetišćinu, zo by dešifrěrowało mjena eminentiskich [[Skit]]ow, kotrež su w antiknych wopisach regiona zwostali. Eksistuja spušćomne &lt;!--firmaj--&gt; etymologiske a historiske dopokazy něhdyšich kontaktow osetiskich rěčnikow ze słowjanskimi, finno-ugriskimi a turkskimi ludami&lt;!--gentoj--&gt;. Mnoho je hižo z kawkaskeje wokoliny do rěče dóšło.

== Alfabet ==
Za napisanje osetiskeje rěče hodźa so [[alfabet]]y na zakładźe [[georgiski alfabet|georgiskeho]] abo [[łaćonski alfabet|łaćonskeho]] alfabeta wužiwać. Wot lěta [[1937]] so oficielnje alfabet wužiwa, kotryž na ruskej [[graždanka|graždance]] bazěruje:

{| class=&quot;wikitable&quot; cellspacing=4 style=&quot;text-align:center; white-space:nowrap;&quot;
|+Moderny kyriliski alfabet
| А || {{unicode|Æ}} || Б || В || Г || (Гу) || Гъ || (Гъу) || Д || Дж || Дз || Е || З || И || Й || К || (Ку) || Къ || (Къу) || Л || М || Н || О || П || Пъ || Р || С || Т || Тъ || У || Ф || Х || (Ху) || Хъ || (Хъу) || Ц || Цъ || Ч || Чъ || Ы 
|-
| a || {{unicode|æ}} || б || в || г || (гу) || гъ || (гъу) || д || дж || дз || е || з || и || й || к || (ку) || къ || (къу) || л || м || н || о || п || пъ || р || с || т || тъ || у || ф || х || (ху) || хъ || (хъу) || ц || цъ || ч || чъ || ы 
|- 
| /ɑ || ɐ || b || v || ɡ ||  ɡʷ || ʁ ||  ʁʷ || d || dʒ || dz || e || z~ʒ || i || j || k ||  kʷ ||  k’ ||  k’ʷ || l || m || n || o || p ||  p’ || r || s~ʃ || t ||  t’ || u, w || f || χ ||  χʷ || q ||  qʷ || ts ||  ts’ || tʃ ||  tʃ’ || ɨ/ 
|}

Charakteristiski pismik w alfabeće osetišćiny je '''æ''', kotryž w žanym druhim kyriliskim alfabeće njewustupuje.

Pismiki ё, ж, ш, щ, ъ, ь, э, ю, я, so wužiwaja jenož w&amp;nbsp;[[požčonka|požčonkach]] z rušćiny a we swójskich mjenach, kaž na př.: журнал, Шаляпин, объект, пьеса, экватор, Юрик, якорь.

Pismiki а, б, в, г, д, е, и, й, л, м, н, о, р, ф su blisko rušćiny po swojich wurjekowanju.

мад – mać; кард – nóž; бал – wišnja; арв – njebjo; арм – ruka; кад – česć; бел – łopač; тел – nić; ердо – kamin; их – lód; хид – móst; ирд – jaskrawy&lt;!--lumineux--&gt;; ивад – blědy; ивар – chłostanje; ихдон – lodowa woda; мит – sněh; бон – dźeń; ном – mjeno; ком – huba.

=== Łaćonski alfabet ===
Wot lěta 1923 hač 1937 je so warianta łaćonskeho alfabeta wužiwała.
 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellspacing=4 style=&quot;text-align:center; white-space:nowrap;&quot;
|+Łaćonski alfabet (wužiwany wot 1923 hač 1937)
| A || Æ || B || C || Ch || Č || Čh || D || Dz || Dž || E || F || G || Gu || H || Hu || I || J || K || Ku || Kh || Khu || L || M || N || O || P || Ph || Q || Qu || R || S || T || Th || U || V || X || Xu || Y || Z 
|-
| a || æ || b || c || ch || č || čh || d || dz || dž || e || f || g || gu || h || hu || i || j || k || ku || kh || khu || l || m || n || o || p || ph || q || qu || r || s || t || th || u || v || x || xu || y || z 
|-
| /ɑ || æ || b || ts ||  ts’ || tʃ ||  tʃ’ || d || dz || dʒ || e || f || ɡ ||  ɡʷ || ʁ ||  ʁʷ || i || j || k ||  kʷ ||  k’ ||  k’ʷ || l || m || n || o || p ||  p’ || q ||  qʷ|| r || s~ʃ || t ||  t’ || u, w || v || χ ||  χʷ || ɨ || z~ʒ/
|}

Nimo toho pismikaj Š a Ž so běštej wužiwajali zo by transkribowali ruske słowa. &quot;Słabej&quot; wokalej æ {{IPA|[ɐ]}} a ы {{IPA|[ɨ]}} stej jara powšitkownej w rěči, kajkosć kotraž je zhromadnosć z&amp;nbsp;[[Persiska fonologija#Wokale|Persišćinu]].

== Gramatika ==

Osetiski [[zwukowy system]], słowoskład a samo [[gramatika]] buchu sylnje wot ibero-kawkaskich a turkiskich rěčow wobwliwowane. Tak je w rěči 9 [[pad]]ow (najebać powšitkowneje tendency iraniskich rěčow [[deklinacija|deklinaciju]] zjednorjeć), słowje ''къух'' (někak &quot;kuch&quot;) a ''къах'' (&quot;kach&quot;) za [[ruka|ruku]] (něm. ''Arm'') a [[noha|nohu]] (něm. ''Bein'') paralelnje k indoeuropskimaj ''арм'' ([[ruka]], něm. ''Hand'') a ''фæд'' ([[noha]], něm. ''Fuß''). W zwukowym systemje su so specifiske kawkaske glotalne okluziwne [[konsonant]]y zjewili, přez kotrež su trójki &quot;spěwny-njespěwny-glotalny&quot;: d - t - t', b - p - p', d - t - t', dz - c - c' nastali atd. Podobnje spodźiwny za indoeuropsku rěč je [[uwular]]ny zwuk [q], kotryž so mjez druhim w&amp;nbsp;[[arabšćina|arabskimaj]] słowomaj ''qalbī'' (&quot;moja wutroba&quot;) a ''Qaddafi'' namaka, we wjele turkskich rěčach (nic w&amp;nbsp;[[turkowšćina|turkowšćinje]] samej) a w ajmaršćinje.

W literarnej warianće osetiskeje rěče je 35 fonemow: 7 [[wokal]]ow, 2 [[połwokal]]ow a 26 [[konsonant]]ow.

Akcent je dynamiski; leži přeco na prěnjej złóžce, chiba zo je w tutej „słaby“ wokal (æ abo ы), potom je akcent na druhej złóžce. Słowa tworja [[syntagma|syntagmy]] w osetišćinje, a akcent kóžda syntagma ma, nic pak kóžde słowo. Digorski dialekt (hlej „[[#Dialekty|Dialekty]]“) maja komplikowaniše akcentowanje.

Osetišćina ma zbytki gramatiskich přiznamjenjow, zo bychu definitnosć markěrowali: w digorskim dialekće je wobchował definitny artikl ''i'' (němsce „der“, „die“, „das“), mjeztym zo w ironskim dialekće akcent móže na prěnju złóžku ze słabym wokalom dóńć (kaž by hišće dalša słaba złóžka před njej, kotraž je něhdy artikl była), jeli dźe wo definitny objekt, wo kotrymž rěčnicy wědźa.

Osetišćina ma bohaty a žiwy słowotwórbny system, tworjo nowe słowa předewšěm přez zestajenje korjenjow a přidaće sufiksow (rědšo prefiksow). Najebać wjele ruskich požčonkow, osetišćina je relatiwnje puristiska rěč porno druhim mjeńšinowym rěčam Ruskeje, z tójšto neologizmami přihódnje &lt;!--trafe--&gt; wutworjenymi z pomocu swójskich morfemow.

=== Substantiw ===
Substantiwy so po genusach njerozeznaja. Nimo toho njeje artikl. 
мад &quot;mać&quot;, бел &quot;łopač&quot;.

=== Pronomen ===
:æз – ja
:ды – ty
:уый – wón, wona, wono
:мах – my
:сымах – wy
:уыдон – woni, wone

=== Werb ===
Infinitiw :
Kóncowka infinitiwa je -''ын''.

бадын – &quot;sedźeć&quot;, барын – &quot;wažić, wuwažić&lt;!--peser--&gt;&quot;, дарын – &quot;dźeržeć&quot;, амонын – &quot;pokazać&quot;, амайын – &quot;tružić&quot;, ивын – &quot;měnjeć, změnić&quot;, нæмын – &quot;bić&quot;

Prezensowy zdónk wotpowěduje korjenjej werba.

:кæнын &quot;činić&quot; кæн-
:дзурын &quot;rěčeć&quot; дзур-
:кусын &quot;dźěłać&quot; кус-
:цæрын &quot;žiwy być&quot; цæр-
:хæрын &quot;jěsć&quot; хæр-

Preteritowy zdónk twori so přez přidaće sufiksa -т- abo -д- ke korjenjej werba.
:лас (ын) &quot;wjesć&lt;!--mener--&gt;&quot; ласт
:дар (ын) &quot;dźeržeć&quot; дард
:дас (ын) &quot;truhać&lt;!--raser--&gt;&quot; даст
:уар (ын) &quot;lubować&quot; уарзт
:æхгæн (ын) &quot;začinić, začinjeć&quot; æхгæд
:сай (ын) &quot;jebać&quot; сайд
:сид (ын) &quot;wołać&quot; сидт
 
* Tworjenje preteritoweho zdónka so často wot alternacije wokalow æ/а přewodźuje:

:цæр (ын) &quot;žiwy być&quot; цард
:хæсс (ын) &quot;njesć&quot; хаст
:фæрс (ын) &quot;prašeć so&quot; фарст
:кæс (ын) &quot;čitać&quot; каст
:тæх (ын) &quot;lětać&quot; тахт
:сæй (ын) &quot;być chory, chorjeć&quot; сад

Abo nawopak а/æ

:æмбар (ын) &quot;rozumić&quot; æмбæрст
:æййаф (ын) &quot;zaso popadnyć, dosahnyć, łójić&quot; æййæфт
:араз (ын) &quot;činić&quot; арæзт
:æвнал (ын) &quot;so dótkać&lt;!--toucher--&gt;&quot; æвнæлд
:саф (ын) &quot; zhubić, zhubjeć, zhubjować&quot; сæфт 

Druha móžna alternacija je æ/о

:кæн (ын) &quot;činić&quot; конд 

и/ы
 
:фид (ын) &quot;zapłaćić, płaćić&quot; фыст
:æрвит (ын) &quot;słać, pósłać&quot; æрвыст

у/ы
 
:кус (ын) &quot;dźěłać&quot; куыст
:кур (ын) &quot;prašeć so&quot; куырд
:кув (ын) &quot;strowić, postrowić&quot; куывд
:дзур (ын) &quot;rěčeć&quot; дзырд
:агур (ын) &quot;pytać&quot; агуырд

ау/ы
 
:стау (ын) &quot;přenajeć??, chwalić?? &lt;!--louer--&gt;&quot; стыд
:рæвдау (ын) &quot;majkać&quot; рæвдыд
:ардау (ын) &quot;přesćěhać, přesćěhować&quot; ардыд

æу/ы

:цæу (ын) &quot;hić&quot; цыд
:кæу (ын) &quot;płakać&quot; куыд

о/ы

:зон (ын) &quot;znać&quot; зынд
:хон (ын) &quot;wołać&quot; хуынд
:амон (ын) &quot;pokazać&quot; амынд 


žadyn/а
 
:ст (ын) &quot;stanyć, stawać, postanyć&lt;!--se lever--&gt;&quot; стад
:сс (ын) &quot;mlěć &quot; ссад
:æхс (ын) &quot;myć&quot; æхсад

* Někotre infinitiwy.
            
:цæрын – žiwy być
:фæрсын –  prašeć so
:æййафын – zaso popadnyć, dosahnyć, łójić
:сафын –  zhubić, zhubjeć, zhubjować
:комын – zarjadować so&lt;!--se soumettre--&gt;
:æмбулын – dobyć, dobywać 
:арауын – pjec 
:хилын – lězć, łazyć
:хизын – na pastwu wjesć&lt;!--faire paître--&gt;
:тæрын – honić
:кæрдын – rězać
:хæссын – njesć, nosyć
:æмбарын – rozumić
:æвналын – dótkać so&lt;!--toucher--&gt;
:кæнын – činić
:æфтауын – dodać, přidać
:сурын – zaso popadnyć, dosahnyć, łójić&lt;!--rattraper--&gt;
:здухын – wjerćeć 
:ризын – třepotać
:æфсадын – syćić
:сæттын – rozłamać, kóncować&lt;!--casser--&gt;

== Dialekty ==

Stej jenož dwaj dialektaj w osetišćinje: digorski, w kotrymž powěda jedna šesćina cyłeho luda, a ironski. Digorojo a Ironojo so wzajomnje chětro ćežko rozumja, ale po trochu praksy so problemy zhubja.

Digorojo často rozumja a hač wěsteho stopnja rěča ironiski dialekt, ale nic nawopak.

Sociolinguisća zwěsćuja, zo rěčnicy wšelakich dialektow wola rušćinu, zo bychu so wzajomnje rozumili.

=== Ironski dialekt ===
Ironšćina ma tři poddialekty: sewjerny (mjeńšina rěčnikow), kudarski (mjeńšina wobydlerjow Južneje Osetiskeje, tež Njeosetojo) a ksaniski abo ''čisanski'' (rozšěrjeny podłu rěki [[Ksani]], ale cofa nětk kudarskemu).

=== Digorski dialekt ===
W prěnich lětach sowjetskeje mocy mějachu digorski dialekt za wosebitu rěč. W nim buchu wučbnicy publikowane, literarne twórby atd., ale w 1930tych lětach bu digorska literariska tradicija „přećiworewolucionarna“ mjenowana a wot toho časa njeje nihdy nowe zakćěće nazhonił. W poslednim času je so dźěło tole nastupajo zaso zahajiło: wuchadźatej tydźenska nowina ''Digora'' a literarny časopis ''Iraf'' w digorskim dialekće, je tež ze strony stata podpěrowane Digorske dźiwadło. Wustawa Sewjerneje Osetiskeje připóznawa osetišćinu „we woběmaj jeje formomaj — ironskej a digorskej“, štož woznamjenja faktisce nowe prawniske připóznaće digorskeho dialekta po wjele lětach zanjechanja.

Digorojo su zwjetša ''trojorěčni'' — woni derje rěča swój dialekt, [[rušćina|rusce]] a literarnu osetišćinu.

=== Literarna forma osetišćiny ===

[[Dataja:1agRastdzinad.jpg|mini|280px|Prěnje wudaće osetiskeho časopisa «Rastdzinad», [[14. měrca]] [[1923]]]]
[[Dataja:Oseta latina skribo.jpg|frame|right|Dźěl strony z osetiskim tekstom w łaćonskim alfabeće. Z knihi wo folklorje wudateje w&amp;nbsp;lěće [[1935]]]]
[[Dataja:Oseta kartvela skribo.jpg|mini|280px|Osetiski tekst w georgiskim alfabeće. Předsłowo knihi wo folklorje, wudateje w Stalinirje (nětko [[Cchinvali]]), lěto wudaća [[1940]]]]
'''Literarna osetiska rěč''' (rěč w&amp;nbsp;[[radijo|radiju]], [[telewizija|telewiziji]], wučbje atd.) je na zakładźe ironskeho dialekta (z někotrymi leksikaliskimi požčonkami z digorskeho dialekta) nastała.

Hač dotal wostanje njerozrisany problem z&amp;nbsp;[[ortoepija|ortoepiju]] (wurjekowanske prawidła)  literarneje osetiskeje rěče: do toho připóznate prawidła bazuja na nětko faktisce njepopularnej wurjekowanskej normje, kotruž pak w Južnej Osetiskej dale wužiwaja a wuča. W Sewjernej Osetiskej so  literarna rěč faktisce na najbóle rozšěrjenym (najbóle wužiwanym) wašnje. Su na přikład tele prawidłowne rozdźěle kaž w słowje ''цæдис'' (&quot;jednota&quot;), kotrež hodźi so wurjekować:
* [caDIS] po starej literarnej normje (wuči so dale w Južnej Osetiskej jako norma) a w někotrych wsach jako lokalne wurjekowanje;
* [saDISx] po nowej literarnej normje sewjerneje (a tež po wurjekowanju wužiwanym we wjetšinje sydlišćow);
* [sxaDIS] po najbóle popularnym wurjekowanju Južneje Osetiskeje (tež wurjekowanje stolicy [[Cchinvali]]).

Hačrunjež w literarnej rěči dwaj dźenikaj wuchadźetej, (&quot;[[Rastdzinad]]&quot; w sewjerje a &quot;[[Churzarin]]&quot; na juhu, hačrunjež so knihi wudawaja a rěč so w srjedźnych šulach wuči, sociologiske slědźenja pokazuja wysoki stopjeń [[analfabetizm]]a mjez rěčnikami osetišćiny (nic wjace hač 20%  rěčnikow osetišćiny móže rěč po prawidłach pisać). To bu přez rozšěrjenje rušćiny zawinowane, mjez druhim w zdźěłanju. Nětko so zasozawjedźenje dwurěčneje wučby přihotuje, dźiwajo na fakt, zo za młodych Osetow we Wladikawkazu je hižo rušćina prěnja rěč, kotruž lěpje rěča. W eksperimenće wuknu rjadownje po nowym programje, z wobšěrnišim wuknjenjom osetišćiny a studowanjom wosebitych studijnych objektow w osetišćinje.
{{-}}
== Słowoskład ==
Moderna osetiska rěč ma podobnosć ze starymi iranskimi rěčemi: stara persiska, awestiska, sanskrita. To pokaza, zo so prjedownicy osetow zahe rozdźělachu&lt;!--deiris--&gt; wot druhich iranrěčnych ludow.

Hačrunjež osetišćina je iranska, njeje jara podobna druhim iranskim rěčam. Osetojo njerozumja, na př., persiske abo paštuske prajenje. Samnoformowe wostanu numerale, někotre słowa, mjeztym zo gramatiske kategorije zdźěla su rozdźělne.

Na př. w tadźikiskej rěči „wysoka hora“ je кӯҳи баланд — substantiw před adjektiwom, substantiw je markěrowany přez izafet (kóncowka -i). W osetiskej rěči ta samsna zestajenka słowow je „бæрзонд хох“: adjektiw přeco steji pře substantiwom, wonej njewjazatej někajke specifiske kóncowki. Tola &lt;!--kompara--&gt; forma adjektiwow nimale sej wotpowěduje: бæрзонд''дæр'' хох — кӯҳи баланд''тар'' „wyša hora“.

Osetišćina ma wjele zhromadnych słowow z druhimi indoeuropskimi rěčemi.

{|border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; class=&quot;wikitable&quot;
! osetišćina !! мæй!! нæуæг !! мад !! хо !! æхсæв !! фындз !! æртæ !! сау !! сырх !! бур !! цъæх !! бирæгъ
|-
! colspan=&quot;13&quot; style=&quot;text-align:center; background:#dedede&quot;| Druhe indoeuropske rěče
|-
| '''[[persišćina]]''' || māh || nou̯ || mādar || xͮāhar || šab ||bīnī || se || siyāh || sorx || zard || sabz || gorg
|-
| '''[[urdušćina]]''' || māh / māheena || nayā || mā / walda || behn || rāt || nāk || tīn || siah / kālā || surkh / lāl || pīlā || sabz / harā || bheyrya
|-
| '''[[paštušćina]]''' || myāsht || nəvay || mōr || &lt;u&gt;kh&lt;/u&gt;ōr || shpa || pōza || dre || tōr || sur || zhaṛ || shin || lewa
|-
| '''[[tadźikišćina]]''' || моҳ&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(mōh)&lt;/small&gt; || нав&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(nau̯)&lt;/small&gt; || модар&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(mōdar)&lt;/small&gt; || хоҳар&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(xͮōhar)&lt;/small&gt; || шаб&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(šab)&lt;/small&gt; || бинӣ&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(bīnī)&lt;/small&gt; || се&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(se)&lt;/small&gt; || сиёҳ&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(siyōh)&lt;/small&gt; || сурх&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(surx)&lt;/small&gt; || зард&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(zard)&lt;/small&gt; || сабз&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(sabz)&lt;/small&gt; || гург&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(gurg)&lt;/small&gt;
|-
| '''[[hindišćina]]''' || mās || nayā || mātā || bahin || rāt || nāk || tīn || kālā / shyam || lāl || pīlā || harā || bik
|-
| '''[[jendźelšćina]]''' || month || new || mother || sister || night || nose || three || black || red || yellow || green || wolf
|-
| '''[[němčina]]''' || Monat || neu || Mutter || Schwester || Nacht || Nase || drei || schwarz || rot || gelb || grün || Wolf
|-
| '''[[łaćonšćina]]''' || mēnsis || novus || māter || soror || nox || nasus || trēs || āter, niger || ruber || flāvus, gilvus || viridis || lupus
|-
| '''[[francošćina]]''' || mois || nouveau || mère || sœur || nuit || nez || trois || noir || rouge || jaune || vert || loup
|-
| '''[[italšćina]]''' || mese || nuovo || madre || sorella || notte || naso || tre || nero || rosso || giallo || verde || lupo
|-
| '''[[španišćina]]''' || mes || nuevo || madre || hermana || noche || nariz || tres || negro || rojo || amarillo || verde || lobo
|-
| '''[[katalanšćina]]''' || mes || nou || mare || germana || nit || nas || tres || negre || roig / vermell || groc || verd || llop
|-
| '''[[rumunšćina]]''' || luna || nou/noi || mamă || soră || noapte || nas || trei || negru || roşu || galben || verde || lup
|-
| '''[[grjekšćina]]''' || μήνας&lt;br /&gt; &lt;small&gt;minas&lt;/small&gt; || νέος&lt;br /&gt; &lt;small&gt;neos&lt;/small&gt; || μητέρα&lt;br /&gt; &lt;small&gt;mitera&lt;/small&gt; || αδελφή&lt;br /&gt; &lt;small&gt;adhelfi&lt;/small&gt; || νύχτα&lt;br /&gt; &lt;small&gt;nihta&lt;/small&gt; || μύτη&lt;br /&gt; &lt;small&gt;miti&lt;/small&gt; || τρία&lt;br /&gt; &lt;small&gt;tria&lt;/small&gt; || μαύρος&lt;br /&gt; &lt;small&gt;mavros&lt;/small&gt; || κόκκινος&lt;br /&gt; &lt;small&gt;kokkinos&lt;/small&gt; || κίτρινος&lt;br /&gt; &lt;small&gt;kitrinos&lt;/small&gt; || πράσσινος&lt;br /&gt; &lt;small&gt;prassinos&lt;/small&gt; || λύκος&lt;br /&gt; &lt;small&gt;likos&lt;/small&gt;
|-
| '''[[litawšćina]]''' || mėnuo || naujas || motina || sesuo || naktis || nosis || trys || juoda || raudona || geltona || žalias || vilkas
|-
| '''[[bołharšćina]]''' || месец&lt;br /&gt; &lt;small&gt;mesets&lt;/small&gt; || нов&lt;br /&gt; &lt;small&gt;nov&lt;/small&gt; || майка&lt;br /&gt; &lt;small&gt;maika&lt;/small&gt; || сестра&lt;br /&gt; &lt;small&gt;sestra&lt;/small&gt; || нощ&lt;br /&gt; &lt;small&gt;nosht&lt;/small&gt; || нос&lt;br /&gt; &lt;small&gt;nos&lt;/small&gt; || три&lt;br /&gt; &lt;small&gt;tri&lt;/small&gt; || черен&lt;br /&gt; &lt;small&gt;cheren&lt;/small&gt; || червен&lt;br /&gt; &lt;small&gt;cherven&lt;/small&gt; || жълт&lt;br /&gt; &lt;small&gt;zhălt&lt;/small&gt; || зелен&lt;br /&gt; &lt;small&gt;zelen&lt;/small&gt; || вълк&lt;br /&gt; &lt;small&gt;vălk&lt;/small&gt;
|-
| '''[[rušćina]]''' || месяц|| новый|| мать || сестра || ночь || нос|| три|| чёрный || красный|| жёлтый || зелёный || волк
|-
| '''[[hornjoserbšćina]]''' || měsac || nowy || mać || sotra || nóc || nós || tři || čorny || čerwjeny || žołty || zeleny || wjelk
|}

== Literatura/beletristika ==
Załožer osetiskeje literarneje tradicije je talentowany poet [[Kosta Chetagurov|Konstantin (K'osta/Къоста) Chetagurov]] (''Xetagkaty''). Mjez dźěłami K'osty je wjele ludowych bajkow &lt;!--[[fablo]]j--&gt; a [[legenda|legendow]], kotrež je w rymach zasopowědał. Nimale w samsnym času z Chetagurovom, na spočatku 20-a lětstotka su někotři dalši osetiskorěčni spisowaćeljo ([[Arsen Kocojev]], [[Seka Gadijev]] a dr.) swoje twórby spisali, kotrychž dźěła su dźensa klasiske.

Osetiska literatura je swój rozkćěw mjez dwěmaj swětowymaj wójnomaj nazhoniła, najebać fakta, zo literatura tehdy bě njewobeńdźomnje ideologiska. W poslednim času rěča wo krizy osetiskeje literatury a wudaću knihow; wysokosć nakłada nowych literariskich twórbow je rědko wjace hač 500.

== Slědźenje ==
Wuslědźenje osetišćiny je swój zakład we 18.&amp;nbsp;lětstotku dóstało, hdyž pućowacy napisachu swoje zaćišće wo wopytach w Osetiskej. Mjez nimi běchu N. Vitsen, I. A. Guldenstedt, J. Reineggs. Najwažniši přinošk bě dźěło němskeho orientalisty von Klaprot „Pućowanje w Kawkaziskej a Georgiskej“ (wudate w&amp;nbsp;lěće [[1812]]). Von Klaprot bě prěni, kotryž tukanje wo genealogiskim poćahu mjez osetišćinu a [[alanšćina|alanšćinu]] wupraji a digorski idiom jako dialekt osetišćiny zwěsći, ale nic jako wosebitu rěč.

Mjez najsławnišimi wuslědźerjemi osetiskeje rěče je 
* Andreas Sjögren (załožer prěnjeho alfabeta, [[19.&amp;nbsp;lětstotk]]), 
* [[Vsevolod Miller]] (awtor dźěła &quot;Осетинские этюды&quot;/&quot;Osetiske studije&quot;), 
* [[Vaso Abajev]] (mjez druhim awtor 4-zwjazkoweje knihi &quot;Historisko-etymologiski słownik osetiskeje rěče&quot;, 1957-1989).

== Hlej tež ==
* [[Alanojo]]

== Přispomnjenki ==
&lt;references/&gt;

== Wotkazy ==
{{Commonscat|Ossetian language|Osetišćina}}
* [https://web.archive.org/web/20071114004509/http://www.esperanto.be/fel/2003/007865.html  Vjaĉeslav (Slavik) IVANOV: KAŬKAZIO: La oseta lingvo] ''[[Monato (gazeto)|''Monato]]'' (2003/01, str. 24, {{ref-eo}})
* [http://ironau.ru «Осетинский язык он-лайн». Zběrka materialijow za studentow osetišćiny] {{ref-mix|ru|en|fr}}
* [https://web.archive.org/web/20070927015612/http://poliglos.info/inter/any.php?from=esn&amp;into=oset&amp;ifc=esn Esperanto-oseta vortaro por ĉ. 3 mil vortoj en Multizaurus] {{ref-eo}}
* [http://www.allingvo.ru/LANGUAGE/Self-taught/index.htm Internetowy kurs osetišćiny w ruskej rěči] {{ref-ru}}

{{DISPLAYTITLE:osetišćina}}
[[Kategorija:Iranske rěče]]
[[Kategorija:Osetiska]]
[[Kategorija:Rěče Ruskeje]]
[[Kategorija:Rěče Kartweliskeje]]
[[Kategorija:Rěče po alfabeće]]</text>
      <sha1>lciig125vj2m8ktmyy5ptukvdhd160u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>392239</id>
      <parentid>392238</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T18:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22785" sha1="22rqzyhceqdni40hcy20llrzv3piek2" xml:space="preserve">{{infokašćik rěč
|Barba=Indoeuropska
|mjeno swójske=ирон æвзаг [iRON avŽAG])
|mjeno serbske=osetišćina
|kraje=[[Ruska]], [[Georgiska]], [[Južna Osetiska]],&lt;ref&gt;Južna Osetiska je faktisce njewotwisny teritorij ze zarjadniskim srjedźišćom w&amp;nbsp;[[Cchinvali]], njeje pak mjezynarodnje připóznata.&lt;/ref&gt; [[Turkowska]]
|rěčnicy=600 000 + (jako cuza rěč) něhdźe 10 000
|klasifikacija=[[indoeuropske rěče]]
:[[indoariske rěče]]
::[[iranske rěče]]
:::[[wuchodoiranske rěče]]
::::[[sewjerowuchodoiranske rěče]]
:::::'''osetišćina'''
|hamtska rěč=[[Sewjerna Osetiska-Alanska]], [[Južna Osetiska]]
|regulowaca institucija=
|družina pisma=[[kyriliski alfabet]] z někotrymi [[Osetiski alfabet|přidatkami]]
|iso_639-1=os
|iso_639-2=oss
|iso_639-2t=
|iso_639-3=ose
|wikipedija=os
}}

'''Osetišćina''' (osetisce ''ирон æвзаг'' [iRON avŽAG]) so hłownje w&amp;nbsp;[[Sewjerna Osetiska-Alanska|Sewjernej Osetiskej]] a [[Južna Osetiska|Južnej Osetiskej]] rěči, hdźež je tež připóznata [[hamtska rěč]]. Wuznamne diaspory eksistuja tež w&amp;nbsp;[[Moskwa|Moskwje]], [[Pětrohród|Pětrohrodźe]], [[Toronto|Toronće]] a někotrych druhich wulkich městach w swěće. Cyłkownje je něhdźe 600 tysac rěčnikow (po druhich powobličenjach je snadź nic wjace hač 400 tysac kmanych rěčnikow).

Rěč słuša k iranskej skupinje [[indoeuropske rěče|indoeuropskich rěčow]] (wuchodo-iranska skupina, ke kotrejž słušeja tež [[paštuska rěč|paštušćina]] w&amp;nbsp;[[Afghanistan]]je, [[jagnobiska rěč|jagnobišćina]] w&amp;nbsp;[[Tadźikistan]]je a někotre dalše). Wjele iranistow wužiwa osetišćinu, zo by dešifrěrowało mjena eminentiskich [[Skit]]ow, kotrež su w antiknych wopisach regiona zwostali. Eksistuja spušćomne &lt;!--firmaj--&gt; etymologiske a historiske dopokazy něhdyšich kontaktow osetiskich rěčnikow ze słowjanskimi, finno-ugriskimi a turkskimi ludami&lt;!--gentoj--&gt;. Mnoho je so hižo z&amp;nbsp;kawkaskeje wokoliny do rěče zadobyło.

== Alfabet ==
Za napisanje osetiskeje rěče hodźa so [[alfabet]]y na zakładźe [[georgiski alfabet|georgiskeho]] abo [[łaćonski alfabet|łaćonskeho]] alfabeta wužiwać. Wot lěta [[1937]] so oficielnje alfabet wužiwa, kotryž na ruskej [[graždanka|graždance]] bazěruje:

{| class=&quot;wikitable&quot; cellspacing=4 style=&quot;text-align:center; white-space:nowrap;&quot;
|+Moderny kyriliski alfabet
| А || {{unicode|Æ}} || Б || В || Г || (Гу) || Гъ || (Гъу) || Д || Дж || Дз || Е || З || И || Й || К || (Ку) || Къ || (Къу) || Л || М || Н || О || П || Пъ || Р || С || Т || Тъ || У || Ф || Х || (Ху) || Хъ || (Хъу) || Ц || Цъ || Ч || Чъ || Ы 
|-
| a || {{unicode|æ}} || б || в || г || (гу) || гъ || (гъу) || д || дж || дз || е || з || и || й || к || (ку) || къ || (къу) || л || м || н || о || п || пъ || р || с || т || тъ || у || ф || х || (ху) || хъ || (хъу) || ц || цъ || ч || чъ || ы 
|- 
| /ɑ || ɐ || b || v || ɡ ||  ɡʷ || ʁ ||  ʁʷ || d || dʒ || dz || e || z~ʒ || i || j || k ||  kʷ ||  k’ ||  k’ʷ || l || m || n || o || p ||  p’ || r || s~ʃ || t ||  t’ || u, w || f || χ ||  χʷ || q ||  qʷ || ts ||  ts’ || tʃ ||  tʃ’ || ɨ/ 
|}

Charakteristiski pismik w alfabeće osetišćiny je '''æ''', kotryž w žanym druhim kyriliskim alfabeće njewustupuje.

Pismiki ё, ж, ш, щ, ъ, ь, э, ю, я, so wužiwaja jenož w&amp;nbsp;[[požčonka|požčonkach]] z rušćiny a we swójskich mjenach, kaž na př.: журнал, Шаляпин, объект, пьеса, экватор, Юрик, якорь.

Pismiki а, б, в, г, д, е, и, й, л, м, н, о, р, ф su blisko rušćiny po swojich wurjekowanju.

мад – mać; кард – nóž; бал – wišnja; арв – njebjo; арм – ruka; кад – česć; бел – łopač; тел – nić; ердо – kamin; их – lód; хид – móst; ирд – jaskrawy&lt;!--lumineux--&gt;; ивад – blědy; ивар – chłostanje; ихдон – lodowa woda; мит – sněh; бон – dźeń; ном – mjeno; ком – huba.

=== Łaćonski alfabet ===
Wot lěta 1923 hač 1937 je so warianta łaćonskeho alfabeta wužiwała.
 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellspacing=4 style=&quot;text-align:center; white-space:nowrap;&quot;
|+Łaćonski alfabet (wužiwany wot 1923 hač 1937)
| A || Æ || B || C || Ch || Č || Čh || D || Dz || Dž || E || F || G || Gu || H || Hu || I || J || K || Ku || Kh || Khu || L || M || N || O || P || Ph || Q || Qu || R || S || T || Th || U || V || X || Xu || Y || Z 
|-
| a || æ || b || c || ch || č || čh || d || dz || dž || e || f || g || gu || h || hu || i || j || k || ku || kh || khu || l || m || n || o || p || ph || q || qu || r || s || t || th || u || v || x || xu || y || z 
|-
| /ɑ || æ || b || ts ||  ts’ || tʃ ||  tʃ’ || d || dz || dʒ || e || f || ɡ ||  ɡʷ || ʁ ||  ʁʷ || i || j || k ||  kʷ ||  k’ ||  k’ʷ || l || m || n || o || p ||  p’ || q ||  qʷ|| r || s~ʃ || t ||  t’ || u, w || v || χ ||  χʷ || ɨ || z~ʒ/
|}

Nimo toho pismikaj Š a Ž so běštej wužiwajali zo by transkribowali ruske słowa. &quot;Słabej&quot; wokalej æ {{IPA|[ɐ]}} a ы {{IPA|[ɨ]}} stej jara powšitkownej w rěči, kajkosć kotraž je zhromadnosć z&amp;nbsp;[[Persiska fonologija#Wokale|Persišćinu]].

== Gramatika ==

Osetiski [[zwukowy system]], słowoskład a samo [[gramatika]] buchu sylnje wot ibero-kawkaskich a turkiskich rěčow wobwliwowane. Tak je w rěči 9 [[pad]]ow (najebać powšitkowneje tendency iraniskich rěčow [[deklinacija|deklinaciju]] zjednorjeć), słowje ''къух'' (někak &quot;kuch&quot;) a ''къах'' (&quot;kach&quot;) za [[ruka|ruku]] (něm. ''Arm'') a [[noha|nohu]] (něm. ''Bein'') paralelnje k indoeuropskimaj ''арм'' ([[ruka]], něm. ''Hand'') a ''фæд'' ([[noha]], něm. ''Fuß''). W zwukowym systemje su so specifiske kawkaske glotalne okluziwne [[konsonant]]y zjewili, přez kotrež su trójki &quot;spěwny-njespěwny-glotalny&quot;: d - t - t', b - p - p', d - t - t', dz - c - c' nastali atd. Podobnje spodźiwny za indoeuropsku rěč je [[uwular]]ny zwuk [q], kotryž so mjez druhim w&amp;nbsp;[[arabšćina|arabskimaj]] słowomaj ''qalbī'' (&quot;moja wutroba&quot;) a ''Qaddafi'' namaka, we wjele turkskich rěčach (nic w&amp;nbsp;[[turkowšćina|turkowšćinje]] samej) a w ajmaršćinje.

W literarnej warianće osetiskeje rěče je 35 fonemow: 7 [[wokal]]ow, 2 [[połwokal]]ow a 26 [[konsonant]]ow.

Akcent je dynamiski; leži přeco na prěnjej złóžce, chiba zo je w tutej „słaby“ wokal (æ abo ы), potom je akcent na druhej złóžce. Słowa tworja [[syntagma|syntagmy]] w osetišćinje, a akcent kóžda syntagma ma, nic pak kóžde słowo. Digorski dialekt (hlej „[[#Dialekty|Dialekty]]“) maja komplikowaniše akcentowanje.

Osetišćina ma zbytki gramatiskich přiznamjenjow, zo bychu definitnosć markěrowali: w digorskim dialekće je wobchował definitny artikl ''i'' (němsce „der“, „die“, „das“), mjeztym zo w ironskim dialekće akcent móže na prěnju złóžku ze słabym wokalom dóńć (kaž by hišće dalša słaba złóžka před njej, kotraž je něhdy artikl była), jeli dźe wo definitny objekt, wo kotrymž rěčnicy wědźa.

Osetišćina ma bohaty a žiwy słowotwórbny system, tworjo nowe słowa předewšěm přez zestajenje korjenjow a přidaće sufiksow (rědšo prefiksow). Najebać wjele ruskich požčonkow, osetišćina je relatiwnje puristiska rěč porno druhim mjeńšinowym rěčam Ruskeje, z tójšto neologizmami přihódnje &lt;!--trafe--&gt; wutworjenymi z pomocu swójskich morfemow.

=== Substantiw ===
Substantiwy so po genusach njerozeznaja. Nimo toho njeje artikl. 
мад &quot;mać&quot;, бел &quot;łopač&quot;.

=== Pronomen ===
:æз – ja
:ды – ty
:уый – wón, wona, wono
:мах – my
:сымах – wy
:уыдон – woni, wone

=== Werb ===
Infinitiw :
Kóncowka infinitiwa je -''ын''.

бадын – &quot;sedźeć&quot;, барын – &quot;wažić, wuwažić&lt;!--peser--&gt;&quot;, дарын – &quot;dźeržeć&quot;, амонын – &quot;pokazać&quot;, амайын – &quot;tružić&quot;, ивын – &quot;měnjeć, změnić&quot;, нæмын – &quot;bić&quot;

Prezensowy zdónk wotpowěduje korjenjej werba.

:кæнын &quot;činić&quot; кæн-
:дзурын &quot;rěčeć&quot; дзур-
:кусын &quot;dźěłać&quot; кус-
:цæрын &quot;žiwy być&quot; цæр-
:хæрын &quot;jěsć&quot; хæр-

Preteritowy zdónk twori so přez přidaće sufiksa -т- abo -д- ke korjenjej werba.
:лас (ын) &quot;wjesć&lt;!--mener--&gt;&quot; ласт
:дар (ын) &quot;dźeržeć&quot; дард
:дас (ын) &quot;truhać&lt;!--raser--&gt;&quot; даст
:уар (ын) &quot;lubować&quot; уарзт
:æхгæн (ын) &quot;začinić, začinjeć&quot; æхгæд
:сай (ын) &quot;jebać&quot; сайд
:сид (ын) &quot;wołać&quot; сидт
 
* Tworjenje preteritoweho zdónka so často wot alternacije wokalow æ/а přewodźuje:

:цæр (ын) &quot;žiwy być&quot; цард
:хæсс (ын) &quot;njesć&quot; хаст
:фæрс (ын) &quot;prašeć so&quot; фарст
:кæс (ын) &quot;čitać&quot; каст
:тæх (ын) &quot;lětać&quot; тахт
:сæй (ын) &quot;być chory, chorjeć&quot; сад

Abo nawopak а/æ

:æмбар (ын) &quot;rozumić&quot; æмбæрст
:æййаф (ын) &quot;zaso popadnyć, dosahnyć, łójić&quot; æййæфт
:араз (ын) &quot;činić&quot; арæзт
:æвнал (ын) &quot;so dótkać&lt;!--toucher--&gt;&quot; æвнæлд
:саф (ын) &quot; zhubić, zhubjeć, zhubjować&quot; сæфт 

Druha móžna alternacija je æ/о

:кæн (ын) &quot;činić&quot; конд 

и/ы
 
:фид (ын) &quot;zapłaćić, płaćić&quot; фыст
:æрвит (ын) &quot;słać, pósłać&quot; æрвыст

у/ы
 
:кус (ын) &quot;dźěłać&quot; куыст
:кур (ын) &quot;prašeć so&quot; куырд
:кув (ын) &quot;strowić, postrowić&quot; куывд
:дзур (ын) &quot;rěčeć&quot; дзырд
:агур (ын) &quot;pytać&quot; агуырд

ау/ы
 
:стау (ын) &quot;přenajeć??, chwalić?? &lt;!--louer--&gt;&quot; стыд
:рæвдау (ын) &quot;majkać&quot; рæвдыд
:ардау (ын) &quot;přesćěhać, přesćěhować&quot; ардыд

æу/ы

:цæу (ын) &quot;hić&quot; цыд
:кæу (ын) &quot;płakać&quot; куыд

о/ы

:зон (ын) &quot;znać&quot; зынд
:хон (ын) &quot;wołać&quot; хуынд
:амон (ын) &quot;pokazać&quot; амынд 


žadyn/а
 
:ст (ын) &quot;stanyć, stawać, postanyć&lt;!--se lever--&gt;&quot; стад
:сс (ын) &quot;mlěć &quot; ссад
:æхс (ын) &quot;myć&quot; æхсад

* Někotre infinitiwy.
            
:цæрын – žiwy być
:фæрсын –  prašeć so
:æййафын – zaso popadnyć, dosahnyć, łójić
:сафын –  zhubić, zhubjeć, zhubjować
:комын – zarjadować so&lt;!--se soumettre--&gt;
:æмбулын – dobyć, dobywać 
:арауын – pjec 
:хилын – lězć, łazyć
:хизын – na pastwu wjesć&lt;!--faire paître--&gt;
:тæрын – honić
:кæрдын – rězać
:хæссын – njesć, nosyć
:æмбарын – rozumić
:æвналын – dótkać so&lt;!--toucher--&gt;
:кæнын – činić
:æфтауын – dodać, přidać
:сурын – zaso popadnyć, dosahnyć, łójić&lt;!--rattraper--&gt;
:здухын – wjerćeć 
:ризын – třepotać
:æфсадын – syćić
:сæттын – rozłamać, kóncować&lt;!--casser--&gt;

== Dialekty ==

Stej jenož dwaj dialektaj w osetišćinje: digorski, w kotrymž powěda jedna šesćina cyłeho luda, a ironski. Digorojo a Ironojo so wzajomnje chětro ćežko rozumja, ale po trochu praksy so problemy zhubja.

Digorojo často rozumja a hač wěsteho stopnja rěča ironiski dialekt, ale nic nawopak.

Sociolinguisća zwěsćuja, zo rěčnicy wšelakich dialektow wola rušćinu, zo bychu so wzajomnje rozumili.

=== Ironski dialekt ===
Ironšćina ma tři poddialekty: sewjerny (mjeńšina rěčnikow), kudarski (mjeńšina wobydlerjow Južneje Osetiskeje, tež Njeosetojo) a ksaniski abo ''čisanski'' (rozšěrjeny podłu rěki [[Ksani]], ale cofa nětk kudarskemu).

=== Digorski dialekt ===
W prěnich lětach sowjetskeje mocy mějachu digorski dialekt za wosebitu rěč. W nim buchu wučbnicy publikowane, literarne twórby atd., ale w 1930tych lětach bu digorska literariska tradicija „přećiworewolucionarna“ mjenowana a wot toho časa njeje nihdy nowe zakćěće nazhonił. W poslednim času je so dźěło tole nastupajo zaso zahajiło: wuchadźatej tydźenska nowina ''Digora'' a literarny časopis ''Iraf'' w digorskim dialekće, je tež ze strony stata podpěrowane Digorske dźiwadło. Wustawa Sewjerneje Osetiskeje připóznawa osetišćinu „we woběmaj jeje formomaj — ironskej a digorskej“, štož woznamjenja faktisce nowe prawniske připóznaće digorskeho dialekta po wjele lětach zanjechanja.

Digorojo su zwjetša ''trojorěčni'' — woni derje rěča swój dialekt, [[rušćina|rusce]] a literarnu osetišćinu.

=== Literarna forma osetišćiny ===

[[Dataja:1agRastdzinad.jpg|mini|280px|Prěnje wudaće osetiskeho časopisa «Rastdzinad», [[14. měrca]] [[1923]]]]
[[Dataja:Oseta latina skribo.jpg|frame|right|Dźěl strony z osetiskim tekstom w łaćonskim alfabeće. Z knihi wo folklorje wudateje w&amp;nbsp;lěće [[1935]]]]
[[Dataja:Oseta kartvela skribo.jpg|mini|280px|Osetiski tekst w georgiskim alfabeće. Předsłowo knihi wo folklorje, wudateje w Stalinirje (nětko [[Cchinvali]]), lěto wudaća [[1940]]]]
'''Literarna osetiska rěč''' (rěč w&amp;nbsp;[[radijo|radiju]], [[telewizija|telewiziji]], wučbje atd.) je na zakładźe ironskeho dialekta (z někotrymi leksikaliskimi požčonkami z digorskeho dialekta) nastała.

Hač dotal wostanje njerozrisany problem z&amp;nbsp;[[ortoepija|ortoepiju]] (wurjekowanske prawidła)  literarneje osetiskeje rěče: do toho připóznate prawidła bazuja na nětko faktisce njepopularnej wurjekowanskej normje, kotruž pak w Južnej Osetiskej dale wužiwaja a wuča. W Sewjernej Osetiskej so  literarna rěč faktisce na najbóle rozšěrjenym (najbóle wužiwanym) wašnje. Su na přikład tele prawidłowne rozdźěle kaž w słowje ''цæдис'' (&quot;jednota&quot;), kotrež hodźi so wurjekować:
* [caDIS] po starej literarnej normje (wuči so dale w Južnej Osetiskej jako norma) a w někotrych wsach jako lokalne wurjekowanje;
* [saDISx] po nowej literarnej normje sewjerneje (a tež po wurjekowanju wužiwanym we wjetšinje sydlišćow);
* [sxaDIS] po najbóle popularnym wurjekowanju Južneje Osetiskeje (tež wurjekowanje stolicy [[Cchinvali]]).

Hačrunjež w literarnej rěči dwaj dźenikaj wuchadźetej, (&quot;[[Rastdzinad]]&quot; w sewjerje a &quot;[[Churzarin]]&quot; na juhu, hačrunjež so knihi wudawaja a rěč so w srjedźnych šulach wuči, sociologiske slědźenja pokazuja wysoki stopjeń [[analfabetizm]]a mjez rěčnikami osetišćiny (nic wjace hač 20%  rěčnikow osetišćiny móže rěč po prawidłach pisać). To bu přez rozšěrjenje rušćiny zawinowane, mjez druhim w zdźěłanju. Nětko so zasozawjedźenje dwurěčneje wučby přihotuje, dźiwajo na fakt, zo za młodych Osetow we Wladikawkazu je hižo rušćina prěnja rěč, kotruž lěpje rěča. W eksperimenće wuknu rjadownje po nowym programje, z wobšěrnišim wuknjenjom osetišćiny a studowanjom wosebitych studijnych objektow w osetišćinje.
{{-}}
== Słowoskład ==
Moderna osetiska rěč ma podobnosć ze starymi iranskimi rěčemi: stara persiska, awestiska, sanskrita. To pokaza, zo so prjedownicy osetow zahe rozdźělachu&lt;!--deiris--&gt; wot druhich iranrěčnych ludow.

Hačrunjež osetišćina je iranska, njeje jara podobna druhim iranskim rěčam. Osetojo njerozumja, na př., persiske abo paštuske prajenje. Samnoformowe wostanu numerale, někotre słowa, mjeztym zo gramatiske kategorije zdźěla su rozdźělne.

Na př. w tadźikiskej rěči „wysoka hora“ je кӯҳи баланд — substantiw před adjektiwom, substantiw je markěrowany přez izafet (kóncowka -i). W osetiskej rěči ta samsna zestajenka słowow je „бæрзонд хох“: adjektiw přeco steji pře substantiwom, wonej njewjazatej někajke specifiske kóncowki. Tola &lt;!--kompara--&gt; forma adjektiwow nimale sej wotpowěduje: бæрзонд''дæр'' хох — кӯҳи баланд''тар'' „wyša hora“.

Osetišćina ma wjele zhromadnych słowow z druhimi indoeuropskimi rěčemi.

{|border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; class=&quot;wikitable&quot;
! osetišćina !! мæй!! нæуæг !! мад !! хо !! æхсæв !! фындз !! æртæ !! сау !! сырх !! бур !! цъæх !! бирæгъ
|-
! colspan=&quot;13&quot; style=&quot;text-align:center; background:#dedede&quot;| Druhe indoeuropske rěče
|-
| '''[[persišćina]]''' || māh || nou̯ || mādar || xͮāhar || šab ||bīnī || se || siyāh || sorx || zard || sabz || gorg
|-
| '''[[urdušćina]]''' || māh / māheena || nayā || mā / walda || behn || rāt || nāk || tīn || siah / kālā || surkh / lāl || pīlā || sabz / harā || bheyrya
|-
| '''[[paštušćina]]''' || myāsht || nəvay || mōr || &lt;u&gt;kh&lt;/u&gt;ōr || shpa || pōza || dre || tōr || sur || zhaṛ || shin || lewa
|-
| '''[[tadźikišćina]]''' || моҳ&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(mōh)&lt;/small&gt; || нав&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(nau̯)&lt;/small&gt; || модар&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(mōdar)&lt;/small&gt; || хоҳар&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(xͮōhar)&lt;/small&gt; || шаб&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(šab)&lt;/small&gt; || бинӣ&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(bīnī)&lt;/small&gt; || се&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(se)&lt;/small&gt; || сиёҳ&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(siyōh)&lt;/small&gt; || сурх&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(surx)&lt;/small&gt; || зард&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(zard)&lt;/small&gt; || сабз&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(sabz)&lt;/small&gt; || гург&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(gurg)&lt;/small&gt;
|-
| '''[[hindišćina]]''' || mās || nayā || mātā || bahin || rāt || nāk || tīn || kālā / shyam || lāl || pīlā || harā || bik
|-
| '''[[jendźelšćina]]''' || month || new || mother || sister || night || nose || three || black || red || yellow || green || wolf
|-
| '''[[němčina]]''' || Monat || neu || Mutter || Schwester || Nacht || Nase || drei || schwarz || rot || gelb || grün || Wolf
|-
| '''[[łaćonšćina]]''' || mēnsis || novus || māter || soror || nox || nasus || trēs || āter, niger || ruber || flāvus, gilvus || viridis || lupus
|-
| '''[[francošćina]]''' || mois || nouveau || mère || sœur || nuit || nez || trois || noir || rouge || jaune || vert || loup
|-
| '''[[italšćina]]''' || mese || nuovo || madre || sorella || notte || naso || tre || nero || rosso || giallo || verde || lupo
|-
| '''[[španišćina]]''' || mes || nuevo || madre || hermana || noche || nariz || tres || negro || rojo || amarillo || verde || lobo
|-
| '''[[katalanšćina]]''' || mes || nou || mare || germana || nit || nas || tres || negre || roig / vermell || groc || verd || llop
|-
| '''[[rumunšćina]]''' || luna || nou/noi || mamă || soră || noapte || nas || trei || negru || roşu || galben || verde || lup
|-
| '''[[grjekšćina]]''' || μήνας&lt;br /&gt; &lt;small&gt;minas&lt;/small&gt; || νέος&lt;br /&gt; &lt;small&gt;neos&lt;/small&gt; || μητέρα&lt;br /&gt; &lt;small&gt;mitera&lt;/small&gt; || αδελφή&lt;br /&gt; &lt;small&gt;adhelfi&lt;/small&gt; || νύχτα&lt;br /&gt; &lt;small&gt;nihta&lt;/small&gt; || μύτη&lt;br /&gt; &lt;small&gt;miti&lt;/small&gt; || τρία&lt;br /&gt; &lt;small&gt;tria&lt;/small&gt; || μαύρος&lt;br /&gt; &lt;small&gt;mavros&lt;/small&gt; || κόκκινος&lt;br /&gt; &lt;small&gt;kokkinos&lt;/small&gt; || κίτρινος&lt;br /&gt; &lt;small&gt;kitrinos&lt;/small&gt; || πράσσινος&lt;br /&gt; &lt;small&gt;prassinos&lt;/small&gt; || λύκος&lt;br /&gt; &lt;small&gt;likos&lt;/small&gt;
|-
| '''[[litawšćina]]''' || mėnuo || naujas || motina || sesuo || naktis || nosis || trys || juoda || raudona || geltona || žalias || vilkas
|-
| '''[[bołharšćina]]''' || месец&lt;br /&gt; &lt;small&gt;mesets&lt;/small&gt; || нов&lt;br /&gt; &lt;small&gt;nov&lt;/small&gt; || майка&lt;br /&gt; &lt;small&gt;maika&lt;/small&gt; || сестра&lt;br /&gt; &lt;small&gt;sestra&lt;/small&gt; || нощ&lt;br /&gt; &lt;small&gt;nosht&lt;/small&gt; || нос&lt;br /&gt; &lt;small&gt;nos&lt;/small&gt; || три&lt;br /&gt; &lt;small&gt;tri&lt;/small&gt; || черен&lt;br /&gt; &lt;small&gt;cheren&lt;/small&gt; || червен&lt;br /&gt; &lt;small&gt;cherven&lt;/small&gt; || жълт&lt;br /&gt; &lt;small&gt;zhălt&lt;/small&gt; || зелен&lt;br /&gt; &lt;small&gt;zelen&lt;/small&gt; || вълк&lt;br /&gt; &lt;small&gt;vălk&lt;/small&gt;
|-
| '''[[rušćina]]''' || месяц|| новый|| мать || сестра || ночь || нос|| три|| чёрный || красный|| жёлтый || зелёный || волк
|-
| '''[[hornjoserbšćina]]''' || měsac || nowy || mać || sotra || nóc || nós || tři || čorny || čerwjeny || žołty || zeleny || wjelk
|}

== Literatura/beletristika ==
Załožer osetiskeje literarneje tradicije je talentowany poet [[Kosta Chetagurov|Konstantin (K'osta/Къоста) Chetagurov]] (''Xetagkaty''). Mjez dźěłami K'osty je wjele ludowych bajkow &lt;!--[[fablo]]j--&gt; a [[legenda|legendow]], kotrež je w rymach zasopowědał. Nimale w samsnym času z Chetagurovom, na spočatku 20-a lětstotka su někotři dalši osetiskorěčni spisowaćeljo ([[Arsen Kocojev]], [[Seka Gadijev]] a dr.) swoje twórby spisali, kotrychž dźěła su dźensa klasiske.

Osetiska literatura je swój rozkćěw mjez dwěmaj swětowymaj wójnomaj nazhoniła, najebać fakta, zo literatura tehdy bě njewobeńdźomnje ideologiska. W poslednim času rěča wo krizy osetiskeje literatury a wudaću knihow; wysokosć nakłada nowych literariskich twórbow je rědko wjace hač 500.

== Slědźenje ==
Wuslědźenje osetišćiny je swój zakład we 18.&amp;nbsp;lětstotku dóstało, hdyž pućowacy napisachu swoje zaćišće wo wopytach w Osetiskej. Mjez nimi běchu N. Vitsen, I. A. Guldenstedt, J. Reineggs. Najwažniši přinošk bě dźěło němskeho orientalisty von Klaprot „Pućowanje w Kawkaziskej a Georgiskej“ (wudate w&amp;nbsp;lěće [[1812]]). Von Klaprot bě prěni, kotryž tukanje wo genealogiskim poćahu mjez osetišćinu a [[alanšćina|alanšćinu]] wupraji a digorski idiom jako dialekt osetišćiny zwěsći, ale nic jako wosebitu rěč.

Mjez najsławnišimi wuslědźerjemi osetiskeje rěče je 
* Andreas Sjögren (załožer prěnjeho alfabeta, [[19.&amp;nbsp;lětstotk]]), 
* [[Vsevolod Miller]] (awtor dźěła &quot;Осетинские этюды&quot;/&quot;Osetiske studije&quot;), 
* [[Vaso Abajev]] (mjez druhim awtor 4-zwjazkoweje knihi &quot;Historisko-etymologiski słownik osetiskeje rěče&quot;, 1957-1989).

== Hlej tež ==
* [[Alanojo]]

== Přispomnjenki ==
&lt;references/&gt;

== Wotkazy ==
{{Commonscat|Ossetian language|Osetišćina}}
* [https://web.archive.org/web/20071114004509/http://www.esperanto.be/fel/2003/007865.html  Vjaĉeslav (Slavik) IVANOV: KAŬKAZIO: La oseta lingvo] ''[[Monato (gazeto)|''Monato]]'' (2003/01, str. 24, {{ref-eo}})
* [http://ironau.ru «Осетинский язык он-лайн». Zběrka materialijow za studentow osetišćiny] {{ref-mix|ru|en|fr}}
* [https://web.archive.org/web/20070927015612/http://poliglos.info/inter/any.php?from=esn&amp;into=oset&amp;ifc=esn Esperanto-oseta vortaro por ĉ. 3 mil vortoj en Multizaurus] {{ref-eo}}
* [http://www.allingvo.ru/LANGUAGE/Self-taught/index.htm Internetowy kurs osetišćiny w ruskej rěči] {{ref-ru}}

{{DISPLAYTITLE:osetišćina}}
[[Kategorija:Iranske rěče]]
[[Kategorija:Osetiska]]
[[Kategorija:Rěče Ruskeje]]
[[Kategorija:Rěče Kartweliskeje]]
[[Kategorija:Rěče po alfabeće]]</text>
      <sha1>22rqzyhceqdni40hcy20llrzv3piek2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Okcitanšćina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14939</id>
    <revision>
      <id>392286</id>
      <parentid>385881</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25785" sha1="p7fm38dlxedvlf4ezz4hg87opm15gwq" xml:space="preserve">{{infokašćik rěč
|Barba=Indoeuropska
|mjeno swójske=Occitan, Lenga d’òc
|mjeno serbske=okcitanšćina
|kraje=[[Francoska]], [[Italska]] ([[Valadas Occitanas]] a [[La Gàrdia]]), [[Katalanska]]/[[Španiska]] ([[Val d'Aran|Aran]]),  [[Monako]]
|rěčnicy= 1 939 000
|klasifikacija=[[indoeuropske rěče]]
:[[italiske rěče]]
:: [[romaniske rěče]]
:::[[okcitanoromaniske]]
::::okcitanšćina
|družina pisma=[[łaćonski alfabet]]
|hamtska rěč= [[Katalanska]] (w praksy wosebje we Val d'Aran wužiwana)/[[Španiska]]
|iso_639-1=oc
|iso_639-2=oci
|wikipedija=[http://oc.wikipedia.org oc.wikipedia.org]
}}
'''Okcitanšćina''' (okcitansce '''[[Media:Oc-Occitan.ogg|occitan]] [[Dataja:Loudspeaker.svg]]''' abo '''[[Media:Oc-Lenga_d_Oc.ogg|lenga d'òc]] [[Dataja:Loudspeaker.svg]]''') je [[romaniske rěče|romaniska rěč]], kotruž so wot někak 2 milionow ludźi w&amp;nbsp;[[Okcitanska|Okcitanskej]] rěči, to rěka w južnej třećinje [[Francoska|Francoskeje]], w&amp;nbsp;[[Italska|Italskej]] (w dolinach [[Valadas Occitanas]] a w kalabriskej gmejnje [[La Gàrdia]]), w&amp;nbsp;[[Katalanska|Katalanskej]] ([[Val d'Aran]]) a w&amp;nbsp;[[Monako|Monaku]]. 

Okcitanšćina dźěli so do wjace narěčow, najwuznamniše su [[lengadokska narěč]] (''lo lengadocian''), [[prowensalska narěč]] (''lo provençal'' abo ''lo provençau'') a [[gaskonska narěč]] (''lo gascon''). Okcitanšćina je jara bliska [[katalanšćina|katalanšćinje]].

== Mjeno rěče ==
Dźensa nałožujetej so za okcitanšćinu jenož dwě mjenje, mjenujcy ''occitan'' (husćišo wužiwane) a ''lenga d'òc''. Tutej mjenje wustupištej kónc 13.&amp;nbsp;lětstotka, wonej stej wotwodźenej wot słowa ''òc'' (okcitansce ''haj''), kotrež pak je wot łaćonskeho ''hoc'' wotwodźene. W&amp;nbsp;[[srjedźowěk]]u rozeznawachu so ''lenga d'òc'' abo okcitanšćina, ''lenga de si'' abo [[italšćina]] a ''lenga d'oïl'' abo [[francošćina]] (''oïl'' je archaiska forma dźensnišeho francoskeho ''oui'').[[Dataja:Occitan_language_map_1900_(Europe_only).svg|mini|200px|right|Okcitanska: okcitanski rěčny teritorij.]] 
W zańdźenosći, wosebje pak we 18.-20.&amp;nbsp;lětstotkach, wužiwaše so za okcitanšćinu tež mjeno ''prowensalšćina'', někak wot lěta 1960 tuto słowo jenož [[prowensalska narěč|prowensalsku narěč]] woznamjeni. Okcitanšćinu mjenowachu tež ''lemosinšćina'' (w 13.&amp;nbsp;lětstotku) a  ''gaskonšćina'' (w 16.-18.&amp;nbsp;lětstotkach). Dźensa wužiwatej so tutej mjenje jenož za wodpowědowacej narěči okcitanšćiny. W&amp;nbsp;[[srjedźowěk]]u židowscy wobydlerjo Okcitanskeje wučiwachu wosebitu rěč, kiž bě so z okcitanšćiny wuwiła. Tuta rěč rěka [[šuaditšćina|šuadit]] (שואדית) abo tež &quot;židowska [[prowensalska narěč|prowensalšćina]]&quot;, najstarše teksty w njej napisane pochadźeja z 11.&amp;nbsp;lětstotka. Posledni znaty rěčnik šuadit běše francoski spisowaćel [[Armand Lunel]] (1892-1977).

== Stawizny a status okcitanšćiny ==

Okcitanšćina wuwi so z ludoweje łaćonšćiny, kotruž běchu do wonych kónčin romske wójska w lětach 118-52 do Chr. přinjesli. Proces romanizacije wjacore lětstotki traješe, Prowensalska a delni Lengadoc buštej zromanizowanej hižo w 1.&amp;nbsp;lětstotku po Chr., někotre hórske kraje přiswojichu sej romanisku rěč hakle we 8. abo 9.&amp;nbsp;lětstotku po Chrystusu. Dźěl [[Baskišćina|baskiskeho]] rěčneho teritorija hač do dźensnišeho zromanizowany njebu.
[[Dataja:Frédéric Mistral - Project Gutenberg eText 17293.jpg|mini|Okcitanski budźićel [[Frederic Mistral]], kiž bě w&amp;nbsp;lěće 1904 za swoju basnisku twórbu [[Nobelowe myto]] dóstał]]

Prěnje okcitanizmy namakamy we łaćonsce pisanych dokumentach z 9.&amp;nbsp;lětstotka, prěnje ryzy okcitanske teksty pochadźeja z kónca 10.&amp;nbsp;lětstotka. W srjedźowěku okcitanšćina jako dwórska rěč a tež rěč wědomostnikow a wuměłcow měješe jara wysoki prestiž.
We wukraju prestiž okcitanšćiny zwyšowaše twórba a skutkowanje [[troubadourojo|troubadourow]] (okcitansce ''trobadors'') w 12. a 13.&amp;nbsp;lětstotkomaj. Jich rěč bě tež wulki italski basnik [[Dante Alighieri]] w něšto wjeršach sławneje [[Boža komedija|Božeje komedije]] wužił: ''&quot;Tan m'abellis vostre cortes deman, / qu'ieu no me puesc ni voill a vos cobrire. / Ieu sui Arnaut, que plor e vau cantan; / consiros vei la passada folor, / e vei jausen lo joi qu'esper, denan. / Ara vos prec, per aquella valor / que vos guida al som de l'escalina, / sovenha vos a temps de ma dolor!&quot;'' (Dante, ''La divina Commedia'', Purgatorio XXVI, 140-147).

Okcitansce prědowachu tež duchowni tak mjenowaneje [[Katharojo|katharskeje cyrkwje]], kotruž romska katolska cyrkej za kecarsku sektu měješe. W&amp;nbsp;lěće 1208 rozsudźi so bamž Innocenc III. přećiwo katharam křižerjow pósłać. Sćěhowaše dołha wójna, kotraž za wuslědk měješe, zo w połojcy 13.&amp;nbsp;lětstotka okcitanske teritorije Francoska wobknježi. Kónc 15.&amp;nbsp;lětstotka (w sewjernych kónčinach mjenowanych Creissent hižo w 13.&amp;nbsp;lětstotku) započa so w Okcitanskej francošćina jako rěč politiskeje a kulturneje elity rozšěrjeć. To bě započatk [[Diglosija|diglosije]] w Okcitanskej. W 16.&amp;nbsp;lětstotku buštej tu jenož francošćina a italšćina jako hamtskej rěči připóznatej. W kraju Bearn pak wužiwaše so okcitanšćina w oficialnych dokumentach hač do časa Francoskeje rewolucije. Njedźiwajo na politisku situaciju wjetšina wobydlerjow dale okcitansce rěčeše, wosebje ludoweje woršty, ale tež wyše klasy tutu rěč zdźěla nałožowachu. Okcitanska literatura dale kćěješe.

== Wurjekowanje okcitanšćiny ==

=== Wokale ===
* '''a''':
** '''-a-''', '''a-''' a '''à''' wurjekuje so [a].
** '''-a''' na kóncu słowa, njeakcentowane wurjekuje so {{IPA|[ɔ]}}.
** '''á''' na kóncu słowa wurjekuje so {{IPA|[ɔ]}}.
* '''e''':
** '''e''' abo '''é''' wurjekuje so [e].
** '''è''' wurjekuje so {{IPA|[ɛ]}}.
* '''i''' abo '''í''' wurjekuje so [i] abo [j].
* '''o'''
** '''o''' abo '''ó''' wurjekuje so [u] abo [w].
** '''ò''' wurjekuje so {{IPA|[ɔ]}}.
* '''u''' wurjekuje so [y] abo {{IPA|[ɥ]}} w semiwokalnej poziciji, jelizo po wokalu njesćěhuje, [w].

=== Konsonanty ===
* '''b''': [b]/{{IPA|[β]}}
* '''c''': [k]. [s] před &quot;e&quot; a &quot;i&quot;. Dwójne '''cc''' wurjekuje so [ts].
* '''ch''': {{IPA|[tʃ]}}
* '''ç''': [s]
* '''d''': [d]/{{IPA|[ð]}}
* '''f''': [f]
* '''g''': [g]/{{IPA|[ɣ]}} před &quot;a&quot;, &quot;o&quot;, &quot;u&quot;. {{IPA|[dʒ]}} před &quot;e&quot; a &quot;i&quot;. Na kóncu słowa wurjekuje so [k], w někotrych słowach pak  {{IPA|[tʃ]}}. '''gu''' před &quot;e&quot; a &quot;i&quot; je [g]/{{IPA|[ɣ]}}.
* '''h''': něme, w gaskonskej narěči [h].
* '''j''': {{IPA|[dʒ]}}, [dz]
* '''k''': [k]
* '''l''': [l]. Dwójne '''ll''' wurjekuje so [ll].
* '''lh''': {{IPA|[ʎ]}} , na kóncu słowa [l].
* '''m''': [m], na kóncu słowa [n]. Dwójne '''mm''' wurjekuje so [mm].
* '''n''': [n]. Na kóncu słowa je něme. [m] před &quot;p&quot;, &quot;b&quot; i &quot;m&quot;. {{IPA|[ŋ]}} před c/qu a g/gu. {{IPA|[ɱ]}} před &quot;f&quot;. '''nd''' a '''nt''' wurjekujetej so [n].
* '''nh''': {{IPA|[ɲ]}}. Na kóncu słowa [n].
* '''p''': [p]
* '''qu''': [k] před &quot;e&quot; a &quot;i&quot;, hewak [kw].
* '''r''': [r] a {{IPA|[ɾ]}}. Na kóncu słowa je zwjetša něme. '''rn''' a '''rm''' wurjekujetej so {{IPA|[ɾ]}}.
* '''s''': [s]. [z] mjez wokalemi. '''ss''' wurjekuje so [s].
* '''t''': [t]. '''tg'''/'''tj''' wurjekuje so {{IPA|[tʃ]}}. '''tl''' je [ll]. '''tn''' je [nn]. '''tm''' je [mm]. '''tz''' je [ts].
* '''v''': [b]/{{IPA|[β]}}, w sewjernej a wuchodnej okcitanšćinje [v]. 
* '''w''': [w], [b]/{{IPA|[β]}}
* '''x''': [ts], [s] před konsonantom.
* '''y''': [i]/[j]
* '''z''': [z], [s] na kóncu słowa.


== Zarys gramatiki okcitanšćiny ==
Na sćěhowacych linkach podamy krótki, jara jednory zarys gramatiki načasneje okcitanšćiny na zakładźe lengadokskeje narěče.&lt;ref name=Bazalgues&gt;Gaston Bazalgues, ''L'occitan lèu-lèu e plan'', Éditions - Disques OMNIVOX, Paris 1977&lt;/ref&gt;

=== Substantiw (wěcownik) ===
Kaž we wjetšinje romaniskich rěčow (z wuwzaćom rumunšćiny a jej bliskich balkanskich romaniskich rěčow), ma tež okcitanski substantiw dwaj genusaj (maskulinum a femininum) a dwaj [[numerus]]aj ([[singular]] a [[plural]]). Plural substantiwow twori so z pomocu kóncowki ''–s'', na př. ''paire'' – ''paires''.

Před substantiwom zwjetša '''artikl''' steji, pak definitny, pak indefinitny.

'''Definitny artikl''' ma tute formy: 
* maskulinum
** singular: ''lo'', na př. ''lo paire''
** plural: ''los'', na př. ''los paires''
* femininum
** singular: ''la'', na př. ''la maire''
** plural: ''las'', na př. ''las maires''
W singularje před wokalemi definitny artikl so eliduje: ''l’amic'' (m.), ''l’amiga'' (f.).

'''Indefinitny artikl''' ma sćěhowace formy:
* maskulinum
** singular: ''un'', na př. ''un paire''
** plural: ''uns/unes'' (Indefinitny artikl wužiwa so w plurale jenož zrědka.)
* femininum
** singular: ''una'', na př. ''una maire''
** plural: ''unas''

Na rozdźěl wot srjedźowěkowskeje okcitanšćiny načasna rěč njeznaje kategoriju pada, wona jenož prepozicije (předłóžki) wužiwa: ''lo paire'', ''del'' (= ''de + lo'') ''paire'', ''al'' (= ''a + lo'') ''paire'', ''pel'' (= ''per + lo'') ''paire''; w plurale pak ''los paires'', ''dels'' (= ''de + los'') ''paires'', ''als'' (= ''a + los'') ''paires'', ''pels'' (= ''per + los'') ''paires''.


=== Adjektiw (kajkostnik) ===

ma tež wosebite formy za maskulinum/femininum a za singular/plural:   
* maskulinum
** singular: ''escur''
** plural:   ''escurs''
* femininum
** singular: ''escura''
** plural:   ''escuras''

Stopnjowanje adjektiwow:
* Pozitiw:	''escur''
* Komparatiw:	''mai escur''
* Superlatiw:	''lo mai escur''
(Feminimum: ''escura'', ''mai escura'', ''la mai  escura''; plural: maskulinum: ''escurs'', ''mai escurs'', ''los mai escurs'', femininum: ''escuras'', ''mai escuras'', ''las mai escuras'')


=== Pronomen (naměstnik) ===

* '''Personalne pronomeny (wosobowe naměstniki)'''

''ieu''	(ja)

''tu''	(ty)

''el'', ''ela''	(wón, wona)

''nosautres'' m., ''nosautras'' f. (my)

''vosautres'' m., ''vosautras'' f. (wy)

''eles'', ''elas'' (woni, wone)


{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=3 | Personalny pronomen jako subjekt a objekt
|-
|'''Subjekt'''||'''Direktny objekt'''||'''Indirektny objekt'''
|-
|ieu||me (m’)||me, a ieu
|-
|tu||te (t’)||te, a tu
|-
|el m.||lo (l’)||li, a el
|-
|ela||la (l’)||li, a ela
|-
|el n.||o||li, a el
|-
|''(refleksiwne)''||se||se, a el
|-
|nosautres, -as||nos||nos, a nosautres, -as
|-
|vosautres, -as||vos||vos, a vosautres, -as
|-
|eles||los||li/lor, a eles
|-
|elas||las||li/lor, a elas
|-
|''(reflexiwne)''||se||se, a se
|}


* '''Posesiwne pronomeny (přiswojowace naměstniki)'''
** '''njeakcentowane'''

* Singular
''mon'', ''ma'' (mój, moja)

''ton'', ''ta'' (twój, twoja)

''son'', ''sa'' (jeho, jeje)

''nòstre'', ''nòstra'' (naš, naša)

''vòstre'', ''vòstra'' (waš, waša)

''lor'' (jich)


* Plural
''mos'', ''mas'' (moji, moje)

''tos'', ''tas'' (twoji, twoje)

''sos'', ''sas'' (jeho, jeje)

''nòstres'', ''nòstras'' (naši, naše)

''vòstres'', ''vòstras'' (waši, waše)

''lors'' (jich)

 
Přikłady: ''mon paire'', ''ma filha'', ''tos amics'', ''vòstras amigas''.

** '''akcentowane'''

* Singular
''mieu''; ''mieuna'', ''miá'' (mój, moja)

''tieu''; ''tieuna'', ''tiá'' (twój, twoja)

''sieu''; ''sieuna'', ''siá'' (jeho, jeje)

''nòstre'', ''nòstra'' (naš, naša)

''vòstre'', ''vòstra'' (waš, waša)

''lor'' (jich)


* Plural
''mieus''; ''mieunas'', ''miás'' (moji, moje)

''tieus''; ''tieunas'', ''tiás'' (twoji, twoje)

''sieus''; ''sieunas'', ''siás'' (jeho, jeje)

''nòstres'', ''nòstras'' (naši, naše)

''vòstres'', ''vòstras'' (waši, waše)

''lors'' (jich)


Přikłady: ''Lo mieu fraire.'' (Mój bratr.) ''Gojat mieu!'' (Mój hólče!) ''Aquò’s mieu.'' (To je moje.)


* '''Demonstratiwne pronomeny (pokazowace naměstniki)'''
** '''bliska wěc abo wosoba'''


* maskulinum
** singular: ''aiceste''/''aqueste''
** plural: ''aicestes''/''aquestes''

* femininum
** singular: ''aicesta''/''aquesta''
** plural: ''aicestas''/''aquestas''

* neutrum
** singular/plural: ''eiçò''/''aiçò''


** '''daloka wěc abo wosoba'''


* maskulinum
** singular: ''aquel''
** plural: ''aqueles''

* femininum
** singular: ''aquela''
** plural: ''aquelas''

* neutrum
** singular/plural: ''aquò'' (''aco'')/''ailò''


=== Numeral (ličbnik) ===


{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=3| '''Kardinalne numerale (zakładne ličbniki)'''
|-
|1 un, una||11 onze||21 vint-e-un
|-
|2 dos, doas||12 dotze||30 trenta
|-
|3 tres||13 tretze||40 quaranta
|-
|4 quatre||14 catòrze||50 cinquanta
|-
|5 cinc||15 quinze||60 seissanta
|-
|6 sièis||16 setze||70 setanta
|-
|7 sèt||17 dètz-e-sèt||80 quatre-vints, ochanta, ueitanta
|-
|8 uèch, uèit||18 dètz-e-uèch||90 nonanta
|-
|9 nòu||19 dètz-e-nòu||100 cent
|-
|10 dètz||20 vint||1000 mila, mil
|}


* '''Ordinalne numerale (rjadowe ličbniki)'''
1. primièr, primièra

2. segond, a

3. tèrç, a (tresen, a)

4. quart, a (quatren, a)

5. quint, a (cinquen, a)

6. seisen, a

7. seten, a

8. ochen, a (oiten, a)

9. noven, a

10. desen, a

11. onzen, a

12. dotzen, a  

13. tretzen, a

14. catòrzen, a

15. quinzen, a

16. setzen, a

17. dètz-e-seten, a

18. dètz-e-ochen, a (dètz-e-oiten, a)

19. dètz-e-noven, a

20. vinten, a

100. centen, a

1000. milen, a

=== Werb (słowjeso) ===

Okcitanske werby dźěla so do třoch konjugacijow,  werby 1. konjugacije maja w infinitiwje kóncowku ''–ar'', werby 2. konjugacije kóncowku ''–ir'' a werby 3. konjugacije kóncowku ''–re'', ''-er'' abo ''–e''. Okcitanski werb ma štyri modusy (indikatiw, imperatiw, kondicional a konjunktiw) a wósom tempusow (prezens, passé composé/zestajeny preteritum, imperfekt, pluskwamperfekt, passé simple/jednory perfekt, passé antérieur, futur a futur antérieur).

Negacija twori so z pomocu ''pas'': ''Parli pas occitan''. (Njerěču okcitansce.)


{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=4 | Konjugacija werba ''cantar'' - indikatiw
|-
| '''prezens'''|| '''passé composé'''||'''imperfekt'''||'''pluskwamperfekt'''
|-
|canti||ai cantat||cantavi||aviá(i) cantat
|-
|cantas||as cantat||cantaves||aviás cantat
|-
|canta||a cantat||cantava||aviá cantat
|-
|cantam||avèm cantat||cantàvem||aviàm cantat
|-
|cantatz||avètz cantat||cantàvetz||aviàtz cantat
|-
|cantan||an cantat||cantavan||avián cantat
|-
|'''passé simple'''|| '''passé antérieur'''||'''futur'''||'''futur antérieur'''
|-
|cantèri||aguèri cantat||cantarai||aurai cantat
|-
|cantères||aguères cantat||cantaràs||auràs cantat
|-
|cantèt||aguèt cantat||cantarà||aurà cantat
|-
|cantèrem||aguèrem cantat||cantarem||aurem cantat
|-
|cantèretz||aguèretz cantat||cantaretz||auretz cantat
|-
|cantèron||aguèron cantat||cantaràn||auràn cantat
|}
 

{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=2 | Konjugacija werba ''cantar'' - imperatiw
|-
|'''afirmatiwny'''|| canta, cantem, cantatz
|-
|'''negatiwny'''|| cantes pas, cantem pas, cantetz pas
|}


{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=2 | Konjugacija werba ''cantar'' - kondicional
|-
| '''prezens'''|| '''preteritum'''
|-
|cantariá(i)||auriá(i) cantat
|-
|cantariás||auriás cantat
|-
|cantariá||auriá cantat
|-
|cantariàm||auriàm cantat
|-
|cantariàtz||auriàtz cantat
|-
|cantarián||aurián cantat
|}


{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=4 | Konjugacija werba ''cantar'' - konjunktiw
|-
| '''prezens'''|| '''perfekt'''||'''imperfekt'''||'''pluskwamperfekt'''
|-
|cante||aja cantat||cantèssi||aguèssi cantat
|-
|cantes||ajas cantat||cantèsses||aguèsses cantat
|-
|cante||aja cantat||cantèsse||aguèsse cantat
|-
|cantem||ajam cantat||cantèssem||aguèssem cantat
|-
|cantetz||avjatz cantat||cantèssetz||aguèssetz cantat
|-
|canten||ajan cantat||cantèsson||aguèsson cantat
|}


{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=3 | Particip werba ''cantar'' 
|-
| '''prezens'''|| '''preteritum'''||'''werbalny adjektiw'''
|-
|cantant|| cantat, cantada, cantats, cantadas||cantador, cantadoira
|}


{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=2 | Infinitiw werba ''cantar'' 
|-
| '''prezens'''|| '''preteritum'''
|-
|cantar|| aver cantat
|}


Kaž druhe romaniske rěče tež okcitanšćina ma wjele njeregularnych werbow. Njeregularne su napřikład werby ''aver'' (měć), ''èstre''/''èsser'' (być), ''far''/''faire'' (činić) a dr.


{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=5 | Přirunanje konjugacijow w někotrych romaniskich rěčach a we łaćonšćinje (indikatiw prezensa werba ''cantar'')
|-
| '''okcitanšćina'''|| '''katalanšćina'''||'''španišćina'''||'''francošćina'''||'''łaćonšćina'''
|-
|cant'''i'''||cant'''o'''||cant'''o'''||je chant'''e'''||cant'''o'''
|-
|cant'''as'''||cant'''es'''||cant'''as'''||tu chant'''es'''||cant'''as'''
|-
|cant'''a'''||cant'''a'''||cant'''a'''||il (elle) chant'''e'''||cant'''at'''
|-
|cant'''am'''||cant'''em'''||cant'''amos'''||nous chant'''ons'''||cant'''amus'''
|-
|cant'''atz'''||cant'''eu'''||cant'''áis'''||vous chant'''ez'''||cant'''atis'''
|-
|cant'''an'''||cant'''en'''||cant'''an'''||ils (elles) chant'''ent'''||cant'''ant'''
|}

== Kodifikacija a prawopis ==

''(Dalše wobdźěłanje sćěhuje!) ''


== Okcitanske narěče ==

Rěčespytnik Pierre Bec (okcitansce Pèire Bèc) dźěli ocitanske narěče takle:&lt;ref name=BC&gt;Pierre BEC, ''Manuel pratique d’occitan moderne'', coll. Connaissance des langues, Paris, Picard 1973&lt;/ref&gt;
* '''''gaskonska skupina''''', hdźež jenička narěč słuša
** [[gaskonska narěč]] (''gascon''), wobsahujo tež ''aranés'', kiž rěči so we [[Val 'Aran]]
* '''''sewjerookcitanska skupina'''''
** [[lemosinska narěč]] (''lemosin'')
** auvernhatska narěč (''auvernhat'')
** vivaroalpenska narěč (''vivaroalpenc'')
* '''''južnookcitanska skupina'''''
** [[prowensalska narěč]], (''provençal'', regionalnje wurěkowane ''provençau''; k njej tež narěč z wokoliny města Nice słuša, [[niçard]])
** [[lengadokska narěč]] (''lengadocian'')
* ('''''[[katalanšćina]]''''', kotraž bě so wot okcitanšćiny wotdźěliła)


Samsny wědomostnik pak hišće nadnarěčne (supradialektalne) dźělenje okcitanskich narěčow namjetuje:&lt;ref name=BEC&gt;Pierre BEC, ''Manuel pratique d’occitan moderne'', coll. Connaissance des langues, Paris, Picard 1973&lt;/ref&gt;
* '''''Skupina auvergnatsko-srjedźomórska'''''
** [[lemosinska narěč]] (''lemosin'')
** auvernhatska narěč (''auvernhat'')
** vivaroalpenska narěč (''vivaroalpenc'')
** [[prowensalska narěč]] (''provençal'', regionalnje wurěkowane ''provençau'', wobsahujo narěč ''niçard'')
* '''''Srjedźookcitanska skupina'''''
** [[lengadokska narěč]] (''lengadocian''), z wuwzaćom južneje lengadošćiny
* '''''Skupina aquitanopirenejska'''''
** [[južnolengadokska narěč]] (''lengadocian meridional'')
** [[gaskonšćina]] (''gascon'')
* ('''''[[katalanšćina]]''''', kotraž bě so wot okcitanšćiny wotdźěliła)
&lt;br /&gt;

Wot prowensalskeje narěče bě so [[šuaditšćina]] wotdźěliła.


[[Dataja:Los dialectes de l'occitan.jpg|mini|500px|right|Okcitanske narěče]]


'''PŘIRUNANJE SAMSNEHO TEKSTA W NĚKOTRYCH OKCITANSKICH NARĚČACH'''&lt;ref name=Bec&gt;Pierre Bec, ''La Langue occitane'', Que sais-je?, 1059, Paris, PUF 1973&lt;/ref&gt;


'''Lengadokska narěč'''

Un òme aviá pas que dos dròlles. Lo plus jove diguèt a son paire: “Es ora pèr ièu de me governar sol e d’aver d’argent; me cal poder partir e véser de païs. Despartissètz lo vòstre ben e donatz-me çò que devi aver.” – “O mon filh”, diguèt lo paire, “coma voldràs tu, “siás un marrit e seràs castigat.” Apuèi dubriguèt una tireta, despartiguèt lo sieu ben e ne faguèt doas parts.


'''Prowensalska narěč'''

Un òme aviá rèn que dos fius. Lo plus joine diguèt a son paire: “Es tèmps que fuga mon mèstre e qu’aga de sòus; fau que posca me’n anar e que vega de païs. Partatjatz vostre bèn e donatz-me çò que deve aver.” – “O mon fiu”, faguèt lo paire, “coma voudràs; siás un marrit e seràs punit.” E puèi dubriguèt un tirador, partatgèt son bèn e ne faguèt doas parts.


'''Gaskonska narěč'''

Un òme n’avèva pas que dus hilhs. Lo mès joen digoc a son pair: “Qu’ei temps que sia mon mèste e qu’aja argent; que cau que posca me’n anar e que veja païs. Partatjatz vòste ben e balhatz-me çò que devi aver.” – “Que òc, mon hilh”, digoc lo pair, “coma  volhas; qu’és un maishant e que seràs punit.” Lavetz draubiscoc un tirador, que partatgèc son ben e que’n hascoc duas porcions.

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Wotkazy ==
* [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k74854 Lo Tresaur dau Felibritge] Najwuznamniši słownik prowensalskeje narěče okcitanšćiny, awtor F. Mistral 
* [http://www.lexilogos.com/occitan_langue_dictionnaires.htm Lexilogos] Una colleccion interessanta de ligams, mas la concepcion de l'occitan i es pas totjorn fisabla.
* [http://occitanet.free.fr/oc/index.html Occitanet]
* [https://web.archive.org/web/20060618161534/http://revistadoc.org/index.php?lng=fr Lingüistica Occitana] Revista electronica de lingüistica occitana
* [https://web.archive.org/web/20091027113546/http://www.geocities.com/Athens/7156/CLO0.html Conselh de la Lenga Occitana] Preconizacions dins la [[nòrma classica]] de l'occitan
* [http://www.marraire.com/ Marraire (l'occitan en Velai e al nòrd de Vivarés)]
* [http://www.aieo.org/ Associacion Internacionala d'Estudis Occitans]
* [https://web.archive.org/web/20070105025109/http://www.institutoccitan.com/accueil.html Institut Occitan (Pau)]
* [http://www.bedt.it/ Bibliografia electronica dels trobadors]
* [http://br.groups.yahoo.com/group/parlar_occitan/ Parlar Occitan] Grop de discussion EN occitan
* [https://web.archive.org/web/20080719004632/http://tech.groups.yahoo.com/group/la-lenga-occitana/ La Lenga Occitana] Grop de discussion SUS l'occitan
* [https://web.archive.org/web/20061012161412/http://listes.cict.fr/wws/info/list-oc Lista Òc] Grop de discussion (non moderat) 
* [https://web.archive.org/web/20061006032144/http://www.crdp-montpellier.fr/occitan/direenoc.htm Exercicis en lenga occitana]
* [https://web.archive.org/web/20061130210616/http://www.crdp-toulouse.fr/themadoc/occitan/plan.htm Ressorsas pedagogicas per l'occitan]
* [https://web.archive.org/web/20070930005428/http://www.up.univ-mrs.fr/tresoc/somoc.htm Cièl d'Òc] Banca de tèxtes numerizats
* [http://www.dom.badw-muenchen.de/ Diccionari de l'occitan medieval]
* [http://www.chez.com/lengadoc/lexic_medieval.htm Lexic de l'occitan medieval]
* [http://thesaurus.unice.fr/ Thesaurus Occitan] Basa de donadas dialectologicas multimèdia
* [http://www.occitan-oc.org Òc per l'occitan] Annuari de las entrepresas e organismes amb lo certificat &quot;òc per l'occitan&quot;
* [https://web.archive.org/web/20110106193621/http://ostaldoccitania.net/ Ostal d'Occitània de Tolosa] l'Ostal de las associacions occitanas de Tolosa
* [https://web.archive.org/web/20050125203217/http://c-oc.org/calandreta/ Pàgina Principal de La Calandreta (en occità)]
* [http://sites.univ-provence.fr/tresoc/contents.htm Trésor de la langue d'oc], digitalna knihownja okcitanskich tekstow

'''Telewiza w okcitanšćinje online'''
* [http://www.oc-tv.net/ Calandreta-TV] wusyłanje za okcitanskich šulerjow
* [http://www.diaridebarcelona.cat/videos-info-idiomes-barcelona-tv-llengues.php?id=aranes Diari de Barcelona] powěsće w aranskej okcitanšćinje z Barcelony
* [http://info.francetelevisions.fr/video-info/player_html/blochtml.php?bloc=categorie&amp;id-categorie=JOURNAUX_LES_EDITIONS_EN_LANGUES_REGIONALES_EDICION_OCCITANA&amp;context=categorie TV FRANCE 3] regionalne wusyłanje francoskeje telewizy w lengadokskej okcitanšćinje, powěsće a aktuality (archiw)
* [http://www.octele.com/aculhida.html Òc tele] wusyła wot 18.30 do 22.30 (najlěpje Internet Explorer nałožować)

'''Rozhłós w okcitanšćinje '''
* [https://web.archive.org/web/20130303052209/http://www.efluw.net/radiopais/ Ràdio País] Sćelak, kotryž wosebje okcitansce wusyła (stream online)
* [http://www.radio-pais.com/ Webowe strony Ràdio País] (francosce a okcitansce - w gaskonskej narěči)
* [https://web.archive.org/web/20121008192823/http://82.224.106.32:8000/stream.mp3.m3u Radio Occitania] Sćelak, kotryž wjele okcitansce wusyła (stream online)
* [http://radio-occitania.com Webowe strony Radio Occitania]
* [http://radiogasconha.blogspot.com/ Ràdio Gasconha] Okcitanski sćelak, kotryž wusyła w gaskonskej narěči (stream online)
* [https://web.archive.org/web/20120506011226/http://radiogasconha.fr/ Webowe strony Ràdio Gasconha]
* [http://parlipaspatoes.blogspot.com/2011/01/flux-radios-et-podcasts-en-occitan.html Lisćina sćelakow, kotrež wusyłaja okcitansce]


{{romaniske rěče}}

[[Kategorija:Zapadoromaniske rěče]]</text>
      <sha1>p7fm38dlxedvlf4ezz4hg87opm15gwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brithenig</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15033</id>
    <revision>
      <id>392277</id>
      <parentid>388151</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32555" sha1="r7xjt8asperzqm4ta04e2i5yndkdw1v" xml:space="preserve">{{infokašćik rěč
|Barba=Konstruowana
|mjeno=Brithenig
|awtor=Andrew Smith
|lěto=1996
|kraje=Fiktiwny swět Ill Bethsid, hdźež Kelća buchu zromanizowani
|rěčnicy=
|klasifikacija=[[Indoeuropske rěče]]
:[[Romaniske rěče]]
::[[Konstruowane romaniske rěče]]
:::[[Brithenig]]
|družina pisma=łaćonski alfabet
|iso_639-1=''žadyn''
|iso_639-2=art
|iso_639-2t=
|iso_639-3=bzt
}}
'''Brithenig''' je fiktiwna ([[konstruowane rěče|konstruowana]]) rěč, kotruž wutwori w&amp;nbsp;lěće 1996 Andrew Smith z&amp;nbsp;[[Nowoseelandska|Nowoseelandskeje]]. Po jeho měnjenju by takle klinčała [[romaniske rěče|romaniska rěč]], kotraž by so w antiknej keltiskej [[Wulka Britaniska|Wulkej Britaniskej]] wuwiła, hdy by tam wjace rěčnikow [[sermo vulgaris|ludoweje łaćonšćiny]] sydliło. Andrew Smith wutwori brithenig na zakładźe ludoweje [[łaćonšćina|łaćonšćiny]], někotre słowa pak su požčonki z&amp;nbsp;[[keltiske rěče|keltiskich rěčow]] a tež na wurjekowanje britheniga ma wosebje [[walizišćina]] mócny wliw. Kaž Andrew Smith sam napisa, je wutworjenje a rozwiwanje fiktiwneje rěče za njeho hobby. Wón nikomu škodźeć njecha, wosebje pak nochce wobškodźić prawa narodnych mjeńšinow, zo bychu swoje rěče wužiwali.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20090529072556/http://hobbit.griffler.co.nz/introduction.html Strony Brithenig&lt;/ref&gt; Za fiktiwnych rěčnikow britheniga Andrew Smith wumysli alternatiwnu historiju w jich swěće Ill Bethisad a dokładnje ju wopisa. Kaž [[wenedyk]] je tež brithenig měnjeny jenož jako eksperiment, kotryž ma rozwiwać fantaziju tych, kiž so za rěče, alternatiwnu historiju abo fiktiwne swěty zajimuja. Na rozdźěl wot planowych rěčow kaž [[esperanto]], [[ido]], [[volapük]] abo [[lingua franca nova]] jeho tworićel docyła njewočakuje, zo budźe něchtó brithenig aktiwnje nałožować.


== Brithenigski słowoskład ==

{|class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Přirunanje britheniga z někotrymi romaniskimi rěčemi a walizišćinu'''
! [[serbšćina]] !! [[łaćonšćina]] !! [[španišćina]] !! [[francošćina]] !! [[italšćina]] !! [[rumunšćina]] !! '''Brithenig''' !! [[walizišćina]]
|- 
| '''paža''' || brachium ||brazo || bras || braccio || braţ || '''breich''' || braich
|-
| '''čorny''' || nĭger ||negro || noir || nero || negru || '''nîr''' || (du)
|-
| '''město''' || cīvĭtas ||ciudad || cité || città || ''oraş'' || '''ciwdad''' || (dinas)
|- 
| '''smjerć''' || mŏrs || muerte || mort || morte || moarte || '''morth''' || (marwolaeth)
|-
| '''pos''' || canis || ''perro'' || chien || cane || câine || '''can''' || (ci)
|-
| '''wucho''' || ''auris'', aurĭcŭla || oreja || oreille || orecchio || ureche || '''origl''' || (clust)
|-
| '''jajko''' || ovum || huevo || œuf || uovo || ou || '''ew''' || wy
|-
| '''woko''' || ŏcŭlus || ojo || œil || occhio || ochi || '''ogl''' || (llygad)
|-
| '''nan''' || pater || padre || père || padre || ''tată'' || '''padr''' || (tad)
|-
| '''woheń''' || ''ignis'', fŏcus || fuego || feu || fuoco || foc || '''ffog''' || (tân)
|-
| '''ryba''' || pĭscis || pez, pescado || poisson || pesce || peşte || '''pisc''' || pysgod
|-
| '''noha''' || pĕs || pie || pied || piede || picior || '''pedd''' || (troed)
|-
| '''přećel''' || amīcus || amigo || ami || amico || ''prieten'', amic || '''efig''' || (cyfaill)
|-
| '''zeleny''' || vĭrĭdis || verde || vert || verde || verde || '''gwirdd''' || gwyrdd
|-
| '''kóń''' || ''ĕquus'', cabăllus || caballo || cheval || cavallo || cal || '''cafall''' || ceffyl
|-
| '''ja''' || ĕgo || yo || je || io || eu || '''eo''' || (i)
|-
| '''kupa''' || īnsŭla || isla || île || isola || insulă || '''ysl''' || (ynys)
|-
| '''rěč, jazyk''' || lĭngua || lengua || langue || lingua || limbă || '''llinghedig, llingw''' || (iaith)
|-
| '''žiwjenje''' || vīta || vida || vie || vita || viaţă || '''gwid''' || (bywyd)
|-
| '''mloko''' || lac || leche || lait || latte || lapte || '''llaeth''' || llaeth
|-
| '''mjeno''' || nōmen || nombre || nom || nome || nume || '''nôn''' || (enw)
|-
| '''nóc''' || nŏx || noche || nuit || notte || noapte || '''noeth''' || (nos)
|-
| '''stary''' || vĕtus || viejo || vieux || vecchio || vechi || '''gwegl''' || (hen)
|-
| '''šula''' || schŏla || escuela || école || scuola || şcoală || '''yscol''' || ysgol
|-
| '''njebjo''' || caelum || cielo || ciel || cielo || cer || '''cel''' || (wybr)
|-
| '''hwězda''' || stēlla || estrella || étoile || stella || stea || '''ystuil''' ||(seren)
|-
| '''zub''' || dēns, dĕntem || diente || dent || dente || dinte || '''dent''' || dant
|-
| '''hłós''' || vōx || voz || voix || voce || voce || '''gwg''' || (llais)
|-
| '''woda''' || aqua || agua || eau || acqua || apă || '''ag''' || (dŵr)
|-
| '''wětr''' || vĕntus || viento || vent || vento || vânt || '''gwent''' || gwynt
|}

W brithenigskim słowoskładźe su tež někotre keltiske (waliziske) słowa, na přikład ''tref'' (město), ''afon'' (rěka), ''mor'' (morjo), ''mab'' (hólc), ''tad'' (nan), ''glas'' (módry; walizisce &quot;šědźiwy&quot;).

== Wurjekowanje britheniga ==

Njeje jednore, brithenigske zwuki wopisać, dokelž z jeničkim žórłom za jich spóznawanje je Andrewa Smithowy tekst. Jeho awtor njewužiwa mjezynarodny fonetiski alfabet (IPA), ale wopisuje jednotliwe zwuki na zakładźe wurjekowanja jendźelšćiny. Přetož wón nałožuje wopis jara bliski wopisej waliziskich zwukow w J. T. Bowenowej a T. J. Rhysa Jonesowej wučbnicy walizišćiny&lt;ref name=Bowen&gt;Bowen J. T., Rhys Jones T. J., ''Welsh'', Teach yourself books, 9. nakład, The English Universities Press Ltd, London 1974,s. 11-13&lt;/ref&gt;, spytamy na zakładźe Andrewa Smithoweho wopisa a Bowenoweje a Rhysa Jonesoweje wučbnicy wurjekowanje brithenigskich zwukow skerje dedukować. Štož wurjekowanje diftongow nastupa, citujemy jendźelsce Smithowy wopis.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20090529072556/http://hobbit.griffler.co.nz/introduction.html Strony Brithenig&lt;/ref&gt;


* '''a''' přizwukowane je dołhe ''/a:/ '', njepřizwukowane pak krótke ''/a/''
** '''ae''' kaž serbske ''aj'' ''(ANDREW SMITH: pronounced the same as 'ai', for many speakers the first vowel is not reduced, other speakers pronounce it the same as `ah'. In the standard language the first vowel is drawn out longer than `ai')''
** '''ai''' kaž serbske ''aj'' ''(pronounced as in aisle)'', w njepřizwukowanych złóžkach je prěni samozwuk jara redukowany, diftong klinči kaž kombinacija /a/ a /i:/ ''( combination of `uh' and `ee')''
** '''aw''' kaž serbske ''aw'' ''(like ow, in unstressed syllables the first vowel is very reduced so it sounds like a combination of `uh' and `oo')''
* '''b''' kaž serbske ''b''
* '''c''' před ''e'' a ''i'' kaž serbske ''č'', hewak kaž ''k''
** '''ch''' kaž /ch/, němy frikatiwny welarny oralny centralny sobuzwuk, w IPA ''/x/'' 
** '''c’''' kaž serbske ''č'', wužiwa so na kóncu słowa
* '''d''' kaž serbske ''d''
** '''dd''' ''/ð/'' (kaž ''th'' w jendźelskim słowje ''that'')
* '''e''' přizwukowane kaž dołhe ''/e:/ '', njepřizwukowane kaž krótke ''/ε/''
** '''ei''' kaž serbske ''ej'' ''(like ay)''
** '''ew''' kaž ''/εu/'' ''(pronounced as a combination of eh and oo)''
* '''f''' kaž jendźelske, francoske abo čěske ''v''; na kóncu słowa je něme (na př. w někotrych formach perfekta)
** '''ff''' kaž serbske ''f''
* '''g''' před ''e'' a ''i'' kaž serbske ''dź'', hewak kaž ''g''
** '''gh''' kaž serbske ''g'', wužiwa so před ''e'' a ''i'' 
** '''g’''' kaž serbske ''dź'', wužiwa so na kóncu słowa
* '''h''' něme, druhdy kaž skoro něme serbske ''h''
* '''i''' přizwukowane kaž dołhe ''/i:/ '', njepřizwukowane kaž krótke ''/i/''
** '''iw''', '''yw''' kaž ''/iu:/ '' ''(combination of ee and oo)'' 
* '''k''' kaž serbske ''k''
* '''l''' kaž serbske ''l''
** '''ll''' kaž waliziske ''ll'', němy frikatiwny alweolarny oralny lateralny sobuzwuk, w IPA ''/ɬ/'' 
* '''m''' kaž serbske ''m''
* '''n''' kaž serbske ''n''
** '''nt''' kaž ''nt''; na kóncu słowa, kotrež ma wjace hač dwě złóžce, ''n''
* '''o''' přizwukowane kaž dołhe ''/o:/ '', njepřizwukowane kaž krótke ''/o/''
** '''oe''' kaž serbske ''oj'' ''(like `oi', some speakers pronounce it the same as `oh'. In the standard language, the first vowel is drawn out longer than `oi')''
** '''oi''' kaž serbske ''oj''
* '''p''' kaž serbske ''p''
** '''ph''' kaž serbske ''f''
* '''r''' kaž italske abo čěske ''r''
** '''rh''' aspirowane italske abo čěske ''r'', wurjekuje so kaž ''/hr/''
** '''rr''' kaž jednore italske abo čěske ''r''
* '''s''' mjez samozwukami kaž serbske ''z'', hewak ''s'' 
** '''sc''' kaž ''sk'' w serbšćinje, před ''e'' a ''i'' kaž ''š''
* '''t''' kaž serbske ''t''
** '''th''' ''/θ/'' (kaž ''th'' w jendźelskim słowje ''thing'')
* '''u''' přizwukowane kaž dołhe ''/u:/ '', njepřizwukowane kaž krótke ''/u/''
** '''ui''' kaž /u:i/
* '''w''' kaž jendźelske ''w'', druhdy serbske ''u''
* '''y''' dołhe /i:/

== Zwukowe změny ==
Hačrunjež eksistuja tež w druhich romaniskich rěčach zwukowe změny, maja wone w brithenigu ryzy keltiski charakter. Na spočatku słowa zetkawamy tři zwukowe změny: spěwnu, spirantisku a nosowu. Najwažniša je spěwna změna, kotraž so jewi na spočatku wěcownikow žónskeho roda (''cas'', ''lla '''g'''as''), kajkostnikow (adjektiwow) a słowjesow (werbow), po přisłowjesniku (adwerbje) a po předłóžkach ''di'' (z, wot) a ''gwo'' (pod). Spirantiska změna je typiska za plural substantiwow, adjektiwow a werbow, zetkawamy ju tež po předłóžkach ''tra'' (přez) a ''a'' (k, do), po wjazawce (konjunkciji) ''mai'' (ale) a tež w infinitiwje, jelizo tón njesćěhuje po pomocnym werbje. Nosowa změna so jewi po negatiwnym ''rhen'' před werbom a po předłóžkach ''in'' (w, do) a ''cun'' (z /z někim abo z něčim/). W rěči brithenig zwukowe změny rěkaja '''cluinediwn''', ''deklinacije'', a su wopisowane kaž '''moillad''', ''softened''; '''solwed''', ''loosened''; a '''naral''', ''nasal''. &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20090529072556/http://hobbit.griffler.co.nz/introduction.html Strony Brithenig&lt;/ref&gt; 


{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=4 | '''Zwukowe změny'''
|-
|''Sobuzwuk''||'''spěwna'''||'''spirantiska'''||'''nosowa'''
|-
|p||b||ph||mh
|-
|t||d||th||nh
|-
|c||g||ch||ngh
|-
|b||f||f||m
|-
|d||dd||dd||n
|-
|g||–||–||ng
|-
|m||f||f||n/a
|-
|ll||l||l||n/a
|-
|rh||r||r||n/a
|}

== Zarys gramatiki ==
Na sćěhowacych linkach podamy krótki, jara jednory zarys gramatiki britheniga na zakładźe Andrewa Smithowych stronow Brithenig.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20090529072556/http://hobbit.griffler.co.nz/introduction.html Strony Brithenig&lt;/ref&gt; Wothladamy wot formow, kotrež twórc tuteje rěče „narěčne“ mjenuje.

=== Substantiw (wěcownik) ===
Kaž we wjetšinje woprawdźitych romaniskich rěčow (z wuwzaćom [[rumunšćina|rumunšćiny]] a jej bliskich balkanskich romaniskich rěčow), ma tež brithenigski substantiw dwaj rodaj (maskulinum a femininum) a dwě čisle ([[singular]] a [[plural]]). [[Substantiw]] žane kóncowki nima, čisło spóznajemy po formje artikla a alternacijach konsonantow (zwukowych změnach) na spočatku słowa (t. r. substantiwa).

Brithenigski '''artikl''' je pak definitny, pak indefinitny. Jeho nałožowanje je jara konsekwentne.

'''Definitny artikl''' ma tute formy: 
* maskulinum
** singular: ''ill'', na př. ''ill breich'' (paža)
** plural: ''llo'', na př. ''llo freich'' (paže)
* femininum
** singular: ''lla'', na př. ''lla gas'' (chěža, zakładna forma ''cas'')
** plural: ''llo'', na př. ''llo chas'' (chěže)

Někotre wěcowniki, kotrež su w singularje maskulinumy, maja w pluralu žónsku formu, na př. ''ill ew '' (jajko), ''lla ew'' (jajka).

Na rozdźěl wot łaćonšćiny brithenig njeznaje kategoriju [[pad (gramatika)|pada]], tuta rěč jenož předłóžki (prepozicije) wužiwa. Po někotrych předłóžkach so forma definitneho artikla ''ill'' eliduje: ''a'' (k, do) + ''ill'' = ''a'll'', ''di'' (z, wot) + ''ill'' = ''di'll'', ''gwo'' (pod) + ''ill'' = ''gwo'll''.

'''Indefinitny artikl''' ma sćěhowace formy:
* maskulinum
** singular: ''yn'', na př. ''yn breich''
** plural: ''di llo'', na př. ''di llo freich''
* femininum
** singular: ''yn'', na př. ''yn gas''
** plural: ''di llo'', na př. ''di llo chas''

Na rozdźěl wot wjetšiny romaniskich rěčow '''posesiwna konstrukcija''' so njetwori obligatorisce z&amp;nbsp;pomocu předłóžki ''di'' (hlej na př. italske ''la casa '''del''' padre''), ale móže měć ryzy keltiski (konkretnišo prajene: waliziski) charakter. Brithenigska posesiwna konstrukcija móže być jednora jukstapozicija (Andrew Smith ju mjenuje &quot;genitiwna konstrukcija&quot;), na př. &quot;chěža toho čłowjeka&quot; rěka brithenigsce ''cas ill of'' (t. r. &quot;chěža + definitny artikl + čłowjek&quot;), &quot;chěža (někajkeho) čłowjeka&quot; rěka ''cas yn of'' (potajkim &quot;chěža + indefinitny artikl + čłowjek&quot;). 

(Hlej waliziske jukstapozicije kaž ''cornel y darlun'', &quot;róžk (toho) wobraza&quot;, ''gwlad beirdd'', &quot;zemja basnikow&quot;,&lt;ref name=Bowen&gt;Bowen J. T., Rhys Jones T. J., ''Welsh'', Teach yourself books, 9. nakład, The English Universities Press Ltd, London 1974, s.53&lt;/ref&gt; kotrež maja samsny woznam.)

Eksistuja pak tež formy ''lla gas di'll of'' (= ''cas ill of'') a ''lla gas d'yn of'' (= ''cas yn of''), bliše wjetšinje romaniskich rěčow.

=== Adjektiw (kajkostnik) ===
Adjektiw ma wosebite formy za maskulinum/femininum a za singular/plural. W pluralu na spočatku kajkostnika jewi so spirantiska zwukowa změna, w žónskej formje singulara kajkostnika, kiž sćěhuje po wěcowniku žónskeho roda, zwukowa změna spěwna. 

Kajkostnik zwjetša sćěhuje po wěcowniku, před wěcownikom běžnje zetkawamy jenož kajkostnikaj ''bon'' (dobry) a ''mal'' (špatny). Hewak kajkostnik před wěcownikom měwa wobrazny woznam, na př. ''yn gran of'' rěka „wulki (=wuznamny) čłowjek“, ale ''yn of gran'' je „wulki (=wysoki) čłowjek“. Podobnje ''yn blentin sul'' rěka „samotne (wopušćone) dźěćo“, ''yn sul blentin'' je „jeničke dźěćo“. 


'''Stopnjowanje adjektiwow'''

* Komparatiw twori so z pomocu ''ply'' (bóle) abo ''min'' (mjenje), po kotrychž na spočatku kajkostnika zetkawamy spěwnu zwukowu změnu, na přikład ''bel'' (rjany), ''ply fel'' (rjeńši). Přirunawamy z pomocu ''ca'', na př. ''ply hallt ca yn gas'' (wyši hač chěža). 

* Superlatiw twori so z pomocu definitneho artikla, na př. ''allt'' (wysoki), ''ply hallt'' (wyši), ''ill ply hallt'' (najwyši). Jelizo před kajkostnikom je wěcownik, artikl steji před wěcownikom, nic před ''ply'', na př. ''la gas bly hallt'' (najwyša chěža). Definitny artikl so njewužiwa, jelizo wěcownik sćěhuje po posesiwnym pronomenje: ''mew ffradr maer'', „mój (naj)starši bratr“. Po superlatiwje wužiwa so předłóžka ''di'': ''ill tyr ci es ill ply hallt di lla giwdad'', „tuta wěža je najwyša we měsće“. 

Druhdy twori so superlatiw z pomocu sufiksa ''-isaf'': '' lla giwdad ci es felisaf'', „tute město je najrjeńše“.

** Njeprawidłowne formy komparatiwa

Někotre kajkostniki maja njeprawidłownu formu komparatiwa, mjenujcy: 

''bon'' (dobry) – ''meilwr'' (lěpši)

''mal'' (špatny) – ''puir'' (hórši)

''gran'' (wulki) – ''maer'' (wjetši)

''pog'' (mały) – ''min'' (mjeńši)

=== Pronomen (naměstnik) ===

* '''Personalne pronomeny (wosobowe naměstniki)'''

''eo''	(ja)

''ty''	(ty)

''ys'', ''sa''	(wón, wona)

''nu'' (my)

''gw'' (wy)

''ys'', ''sa'' (woni, wone)


{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=3 | Personalny pronomen jako subjekt a objekt
|-
|'''Subjekt'''||'''Objekt (krótka forma)'''||'''Objekt (dołha forma)'''
|-
|eo||mi (změna: fi, ’i)||mui (změna: fui) 
|-
|ty (změna: dy)||ti (změna: dy)|| tui (změna: dui, thui)
|-
|ys||llo||llo (ak.), lle (dat.)
|-
|sa||lla||lla (ak.), lle (dat.)
|-
|''(refleksiwne)''||si||sui
|-
|nu||nu||nu
|-
|gw||gw||gw
|-
|ys||llo||llo (ak.), lle (dat.)
|-
|sa||lla||lla (ak.), lle (dat.)
|-
|''(reflexiwne)''||si||sui
|}


Dołhe formy wosobowych naměstnikow wužiwaja so po předłóžce, po słowje ''ca'' (hač) a w sadach, hdźež jewitej so dwaj naměstnikaj jako objekt: 

''Eo widdef tui e llo in ill castr.'' (W měsće widźach tebje a jeho.)

Wužiće krótkeje a zdobom dołheje formy naměstnika w samsnej sadźe emfazu woznamjenja:

''Eo dy af tui!'' (Ja će lubuju!)


W 3. wosobje pódla formow akuzatiwa ''llo'' a ''lla'' wužiwa so forma datiwa ''lle''.


We formomaj ''llo'', ''lla'' njewustupuja zwukowe změny, ale w druhich formach wosobowych naměstnikow so zwukowe změny jewja, na př. po předłóžce: ''Ys dun yn llifr a fui. '' (Wón mi knihu dawa /wón dawa knihu mni/.)

Kaž w někotrych woprawdźitych romaniskich rěčach tež w brithenigu eksistuja formy pronomenow zwjazanych z předłóžku ''cun'' (z):

''meg'', ''cunmeg'' (ze mnu)

''nusc'', ''cunnusc'' (z nami)

''teg'', ''cunneg'' (z tobu)

''gwsc'', ''cungwsc'' (z wami)

''seg'', ''cunseg'' (z nim, z njej, z nimi)


Jako impersonalny subjekt nałožuje so naměstnik ''sa'': ''Sa es fel eidd.'' (Dźensa je rjany dźeń /dźensa je rjenje/.)

Jako powšitkowny subjekt wužiwa so słowo ''yno'' (wotwodźene z ''yn of'', t.r. čłowjek; přirunaj francoske ''on''): ''yno gant'', („spěwaš“, francosce „on chante“, němsce „man singt“). 


* '''Posesiwne pronomeny (přiswojowace naměstniki)'''
** '''njeakcentowane'''


''mew'' (mój, moja, moje, moji)

''tew'' (twój, twoja, twoje, twoji)

''sew'' (jeho, jeje)

''nustr'' (naš, naša, naše, naši)

''gwstr'' (waš, waša, waše, waši) 

''sew'' (jich) 


Přiswojowace naměstniki přeco před wěcownikom abo kajkostnikom steja. Wone wuwołuja spěwnu změnu prěnjeho sobuzwuka femininumow w singularje a spirantisku změnu prěnjeho sobuzwuka wšěch wěcownikow w pluralu. Forma maskulinumow w singularje so po přiswojowacych naměstnikach njeměnja. 

''Sew'' rěka „jeho“, „jeje“ abo „jich“. Zo by woznam tutoho naměstnika jasny był, druhdy wužiwa so tež předłóžka ''di'' a wosobowy naměstnik ''lo'' abo ''lla'': ''sew gas di llo'' (jeho chěža), ''sew gas di lla'' (jeje chěža).

W 1. a 2. wosobje ma tuta konstrukcija emfatiski woznam: ''mew gas'' (moja chěža), ''mew gas di fui'' (''moja'' chěža). 


** '''akcentowane'''
''mew yn'' (mój, moja, moje sg.), ''mew hyn'' (moji, moje pl.) 

''nustr yn'' (naš, naša, naše sg.), ''nustr hyn'' (naši, naše pl.)

''tew yn'' (twój, twoja, twoje sg.), ''tew hyn'' (twoji, twoje pl.)

''gwstr yn'' (waš, waša, waše sg.), ''gwstr hyn'' (waši, waše pl.)

''sew yn'' (jeho, jeje, jich; před substantiwom w singularje) , ''sew hyn'' (jeho, jeje, jich; před substantiwom w pluralu)


=== Numeral (ličbnik) ===

Brithenigski system ličenja je wowliwowany wot keltiskich rěčow, hdźež ličbnik dwaceći hraje wuznamnu rolu (přirunaj francoske ''quatre-vingt'', t. r. „wosomdćesat“, posłownje „štyri dwaceći“). W brithenigu pak je keltiski wliw wo wjele mócniši hač we francošćinje.


{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=3| '''Kardinalne numerale (zakładne ličbniki)'''
|-
|1 yn||11 yndig||21 yn e weint
|-
|2 dew||12 dewddig||30 deg e weint
|-
|3 trui||13 truiddig||40 dew weint
|-
|4 cathr||14 cathorddig||50 deg e ddew weint
|-
|5 cinc||15 kindig||60 trui weint
|-
|6 sei||16 yn e ghindig||70 deg e trui weint
|-
|7 seth||17 dew e ghindig||80 cathr gweint
|-
|8 oeth||18 dewnoe||90 deg e gathr gweint
|-
|9 noe||19 cathr e ghindig||100 cent
|-
|10 deg||20 gweint||1000 mil
|}


Ličbnik před wěcownikom steji. ''Yn'' wuwoława spěwnu změnu prěnjeho sobuzwuka sćěhowaceho femininuma; po ličbnikach ''dew'', ''trui'' a ''sei'' jewi so spirantiska zwukowa změna. Jelizo wěcownik, před kotrymž ličbnik ''dew'' abo ''trui'' steji, je kolektiwny femininum jako plural wěcownika muskeho roda (hlej horjeka podaty přikład ''ill ew'', jajko, ''lla ew'', jajka), wuwoławatej tutaj ličbnikaj spěwnu změnu. 

Ličbniki ''cinc'', ''gweint'' a ''cent'' maja před wěcownikom formu ''cin'', ''gwein'' a ''cen''. Wěcownik po ličbniku je přeco w singularje. 

Ličbniki wyše hač dźesać móžeja so nałožować z wěcownikom na dwě rozdźělnej wašni, na př.: ''yn of e ghindig'' abo ''yn e ghindig di llo hof'' (šěsnaće mužow).


* '''Ordinalne numerale (rjadowe ličbniki)'''

Brithenig ma rjadowe ličbniki jenož wot 1 do 10:

1. prif

2. segunn

3. terth

4. carth

5. kint

6. seist

7. sethif

8. oethif

9. noef

10. degif


* '''Ličbniki wobstejenja'''

Ličbniki wobstejenja maja přeco zestajenu formu. Wone so tworja z pomocu słowa ''gweg'' (serbsce ''raz''): ''yn weg'' (jónu), ''dew weg'' (dwójce), ''trui weg'' (trójce), ''cathr gweg'' (štyri króć).


=== Werb (słowjeso) ===

Brithenigske werby dźěla so do třoch konjugacijow. Prěnja konjugacija ma infinitiwnu kóncowku ''–ar'' (na př. ''canhar'', „spěwać”), druha ''–er'' (na př. ''perdder'', „zhubić“) a třeća ''–ir'', (na př. ''dorfir'', „spać“). ''R'' w tutej kóncowce so běžnje njewurěkuje.


{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=5 | '''Konjugacija werba ''canhar'' –  indikatiw'''
|-
| wosoba||'''prezens'''||'''imperfekt'''||'''perfekt'''||'''futur'''
|-
|1. sg.||eo gant||eo ganhaf||eo ganhaf||eo ganarai
|-
|2. sg.||ty gant||ty ganhaf||ty ganhast||ty ganara
|-
|3. sg. m.||ys cant||ys canhaf||ys canhaf||ys canara
|-
|3. sg. f.|| sa gant||sa ganhaf||sa ganhaf||sa ganara
|-
|1. pl.||nu chanhan||nu chanafan||nu chanafan||nu chanaran
|-
|2. pl.||gw chanhath||gw chanafath||gw chanhast||gw chanarath
|-
|3. pl.||ys/sa chanhant||ys/sa chanafant||ys/sa channarent||ys/sa chanarant 
|}


Podobnje časuja so w indikatiwje tež druhe regularne słowjesa:

'''perddher'''
* prezens: ''eo berdd'', ''ty berdd'', ''ys perdd''/''sa berdd'', ''nu pherdden'', ''gw pherddeth'', ''ys/sa pherddent''
* imperfekt: ''eo berddef'', ''ty berddef'', ''ys perddef''/''sa berddef'', ''nu pherddefan'', ''gw pherddefath'', ''ys/sa pherddefant''
* perfekt: ''eo berddef'', ''ty berddest'', ''ys perddef''/''sa berddef'', ''nu pherddefan'', ''gw pherddest'', ''ys/sa pherdderent''
* futur: ''eo berdderai'', ''ty berddera'', ''ys perddera''/''sa berddera'', ''nu pherdderan'', ''gw pherdderath'', ''ys/sa pherdderant''

'''dorfir'''
* prezens: ''eo ddorf'', ''ty ddorf'', ''ys dorf''/''sa ddorf'', ''nu ddorfen'', ''gw ddorfith'', ''ys/sa ddorfent'' 
* imperfekt: ''eo ddorfif'', ''ty ddorfif'', ''ys dorfif''/''sa ddorfif'', ''nu ddorfifan'', ''gw ddorfifath'', ''ys/sa ddorfifant''
* perfekt: ''eo ddorfif'', ''ty ddorfist'', ''ys dorfif''/''sa ddorfif'', ''nu ddorfifan'', ''gw ddorfist'', ''ys/sa ddorfirent''
* futur: ''eo ddorfirai'', ''ty ddorfira'', ''ys dorfira''/''sa ddorfira'', ''nu ddorfiran'', ''gw ddorfirath'', ''ys/sa ddorfirant''


{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=4 | '''Konjugacija werba ''canhar'' –  kondicional a konjunktiw'''
|-
| wosoba||'''kondicional'''||'''konjunktiw prezensa'''||'''konjunktiw preterita'''
|-
|1. sg.||eo ganarew||eo gant||eo ganhas 
|-
|2. sg.||ty ganarew||ty gant||ty ganhas
|-
|3. sg. m.||ys canarew||ys cant||ys canhas
|-
|3. sg. f.||sa ganarew||sa gant||sa ganhas
|-
|1. pl.||nu chanarewn||nu cheinhen||nu chanassen
|-
|2. pl.||gw chanarewth||gw cheinheth||gw chanasseth
|-
|3. pl.||ys/sa chanarewnt||ys/sa chanhent||ys/sa chanassent 
|}


Podobnje časuja so tež druhe regularne słowjesa:

'''perddher'''
* kondicional: ''eo berdderew'', ''ty berdderew'', ''ys perdderew''/''sa berdderew'', ''nu pherdderewn'', ''gw pherdderewth'', ''ys/sa pherdderewnt''
* konjunktiw prezensa: ''eo beirdd'', ''ty beirdd'', ''ys peirdd''/''sa beirdd'', ''nu pheirddan'', ''gw pheirddath'', ''ys/sa pheirddant''
* konjunktiw preterita: ''eo berddes'', ''ty berddes'', ''ys perddes''/''sa berddes'', ''nu pherddessen'', ''gw pherddesseth'', ''ys/sa pherddessent''


'''dorfir'''
* kondicional: ''eo ddorfirew'', ''ty ddorfirew'', ''ys dorfirew''/''sa ddorfirew'', ''nu ddorfirewn'', ''gw ddorfirewth'', ''ys/sa ddorfirewnt'' 
* konjunktiw prezensa: ''eo ddeirf'', ''ty ddeirf'', ''ys deirf''/''sa ddeirf'', ''nu ddeirfan'', ''gw ddeirfath'', ''ys/sa ddeirfant''
* konjunktiw preterita: ''eo ddorfis'', ''ty ddorfis'', ''ys dorfis''/''sa ddorfis'', ''nu ddorfissen'', ''gw ddorfisseth'', ''ys/sa ddorfissent''


'''POMOCNE WERBY'''

'''esser''' (być)
* prezens: ''eo su'', ''ty es'', ''ys es''/''sa es'', ''nu sun'', ''gw hes'', ''ys/sa sunt''
* imperfekt: ''eo er'', ''ty er'', ''ys er''/''sa er'', ''nu h-eran'', ''gw h-erath'', ''ys/sa h-erant''
* perfekt: ''eo ffew'', ''ty ffewst'', ''ys ffew''/''sa ffew'', ''nu ffewn'', ''gw ffewth'', ''ys/sa ffewrent''
* futur: ''eo serai'', ''ty sera'', ''ys sera''/''sa sera'', ''nu seran'', ''gw serath'', ''ys/sa serant''
* kondicional: ''eo serew'', ''ty serew'', ''ys serew''/''sa serew'', ''nu serewn'', ''gw serewth'', ''ys/sa serewnt'' 
* konjunktiw prezensa: ''eo sia'', ''ty sia'', ''ys sia''/''sa sia'', ''nu sian'', ''gw siath'', ''ys/sa siant''
* konjunktiv preterita: ''eo ffews'', ''ty ffews'', ''ys ffews''/''sa ffews'', ''nu ffewssen'', ''gw ffewsseth'', ''ys/sa ffewssent''


'''afer''' (měć)
* prezens: ''eo ai'', ''ty a'', ''ys a''/''s’ a'', ''nu hafen'', ''gw hafeth'', ''ys/sa hant''
* imperfekt: ''eo afef'', ''ty afef'', ''ys afef''/''s’ afef'', ''nu h-afefan'', ''gw h-afefath'', ''ys/sa h-afefant''
* perfekt: ''eo afew'', ''ty afewst'', ''ys afew''/''sa afew'', ''nu h-afewn'', ''gw h-afewth'', ''ys/sa h-afewrent''
* futur: ''eo afrai'', ''ty afra'', ''ys afra''/''sa a'', ''nu h-afran'', ''gw h-afrath'', ''ys/sa h-afrant''
* kondicional: ''eo afrew'', ''ty afrew'', ''ys afrew''/''sa afrew'', ''nu h-afrewn'', ''gw h-afrewth'', ''ys/sa h-afrewnt''
* konjunktiw prezensa: ''eo ai'', ''ty ai'', ''ys ai''/''sa ai'', ''nu h-aian'', ''gw h-aiath'', ''ys/sa h-aiant''
* konjunktiv preterita: ''eo afews'', ''ty afews'', ''ys afews''/''sa afews'', ''nu h-afewssen'', ''gw h-afewsseth'', ''ys/sa h-afewssent''


'''Přispomnjenka'''

Forma ''sia'' wurjekuje so ''ša''.

 
'''gweddir''' (hić)
* prezens: ''eo wa'', ''ty wa'', ''ys gwa''/''sa wa'', ''nu wan'', ''gw wath'', ''ys/sa want''


'''Konstrukcija ''gweddir'' + infinitiw''' woznamjenja bjezposrědni přichod:

''Eo wa wenir gwsc.'' (Hnydom) přińdu z wami. (Hlej francoske: ''Je vais venir avec vous.'') 


'''Konstrukcija ''ystar'' + particip''' wotpowěduje jendźelskej konstrukciji ''to be doing'', francoskej ''être en train de faire qc'', na přikład: ''eo yst canhan'' (hlej na př. italske ''sto cantando'' abo katalanske ''estic cantant''), &quot;I am singing&quot;, abo ''Ys ystafant dorfin'', &quot;they were sleeping&quot;. 


{| border=1 cellspacing=1 cellpadding=2 style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;text-align:center&quot;
| colspan=3| '''Particip'''
|-
| '''infinitiw'''||'''particip prezensa'''||'''particip preterita'''
|-
|canhar||canhan||canhad 
|-
|perdder||perdden||perdded
|-
|dorfir||dorfin||dorfid
|-
|esser||essen||ystad
|-
|afer||afen||afyd
|}


Kaž woprawdźite romaniske rěče ma brithenig někotre njeprawidłowne (njeregularne) werby, na př. ''diger'' (prajić), ''clodder'' (začinić), ''comprêner'' (rozumić), ''cyrrir'' (běžeć), ''duger'' (wjesć), ''lleir'' (čitać), ''mither'' (posłać), ''tener'' (dźeržeć) a dr.


'''REFLEKSIWNE WERBY'''

Brithenigske refleksiwne werby časujo, nałožuja so refleksiwne naměstniki wotpowědowacych wosobow:

''Llawarsi'': ''eo fi law'', ''ty dy law'', ''ys/sa si law'', ''nu nu lawan'', ''gw 'w lawath'', ''ys/sa si lawant''


'''NEGACIJA'''

Serbskemu negaciskemu prefiksej ''nje-'' (abo tež ''no-'', ''ni-'', na př. ''njerěču'', ''nochcu'', ''nimam'') wotpowěduje brithenigske ''rhen'': ''eo su rhen'' („njejsym“). 
Jelizo prěni zwuk słowjesneje formy je ''p'', ''t'', ''c'', ''b'', ''d'' abo ''g'' a za tutej formu ''rhen'' sćěhuje, prěni sobuzwuk słowjesneje formy so nazaluje: ''eo nghant rhen'' („njespěwam&quot;), 
''gw mherddefan rhen'' („njejsće zhubili“), ''ys norfira rhen'' („wón njebudźe spać“). 


'''KONSTRUKCIJA ''SA ES'''''

ma samsny woznam kaž jendźelska konstrukcija ''there is/there are'', francoska ''il y a'', španiska ''hay'', italska ''c’è/ci sono'' abo němska ''es gibt'' (hlej tež serbske wobchadne ''dawa'': ''W našim měsće serbske knihi njedawaja.'')

''Sa es yn char'', awta su (''there are some cars''). 
Po negaciji wužiwa so w tutej konstrukciji před substantiwom předłóžka ''di'': ''Sa es rhen di yn char'', žane awta njejsu (''There aren't any cars'').

=== Adwerb (přisłowjesnik) ===

Přisłowjesnik twori so zwjetša z kajkostnika z pomocu sufiksa ''–fent'' (Andrew Smith we swojim wopisanju britheniga dodawa, zo we wobchadnej rěči wurjekuje so jenož ''–fen''), na přikład ''bel'' (rjany) – ''belfent'' (rjenje). Přisłowjesnik stopnjuje so tež z pomocu ''ply'', potajkim ''belfent'' (rjenje) – ''ply felfent'' (rjeńšo). 

Někotre přisłowjesniki stopnjuja so njeprawidłownje: ''ben'' (derje) – ''myl'' (lěpje), ''mal'' (hubjenje) – ''pui'' (hubjeńšo). 

Po přisłowjesniku na spočatku sćěhowaceho słowa zetkawamy spěwnu zwukowu změnu.

== Přikład teksta ==

'''GENESIS 11:4-9'''
* '''Brithenig'''
4. Affos ys ddisirent, &quot;Gwath, gwan a eddiffigar yn giwdad per nu, cun yn tyr ke dang a llo gel, ke nu ffagen yn nôn per nu e sun ysparied rhen syrs feig lla der inheir.&quot;
5. Mai ill Dôn gwenif a fas a widder lla giwdad e'll tyr ke'll pobl eddiffigafant. 6. Ill Dôn dis, &quot;Ech, alltresig yn pobl ke barol ill llinghedig medissif, ys hyst ant cýnidiad a ffager. Agur sa sera negarad rhen a llo ke ys phrofarewnt a ffager. 7. Gwath, gwan a fas a ystyrddir sew linghedig sig ys nhomprênerewnt rhen sew alltr.&quot;

8. Sig ill Dôn llo hyspariaf di llâ syrs lla der inteir, e ys chalfarent a eddiffigar lla giwdad. 9. A es perch sa affell Babel – perch llâ ill Dôn ystyrdd llinghedig ill mun inteir. Di llâ ill Dôn llo hyspariaf syrs ffeig lla der inteir. &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20090529072556/http://hobbit.griffler.co.nz/introduction.html Strony Brithenig&lt;/ref&gt;


* '''Serbsce'''

4. Potom rjeknychu: „Nětko natwarmy město a wěžu, kotrejež wjeršk budźe hač do njebjes sahać! Sčińmy sej mjeno, zo so njebychmy po wšej zemi rozbrojili!“

5. Jahwe pak zestupi, zo by sej wobhladał město a wěžu, kotruž běchu ludźo natwarili. 6. A Jahwe rjekny: „Hlejće, su jedyn lud a rěča witcy jednu rěč. Tole je hakle spočatk jich činjenja, w přichodźe jim hižo ničo njebudźe njemóžne, štožkuli sej wumysla. 7. Tuž da zestupmy a zamućmy tam jich rěč, zo njeby žadyn druheho rěč hižo zrozumił!“ 8. Tuž jich Jahwe rozbroji wottam po wšej zemi, a dybjachu přestać město twarić. 9. Tohodla mjenuja jo Babel. Přetož tam je Jahwe zamućił rěč wšeje zemje, a wottam je jich Jahwe po wšej zemi rozbrojił. &lt;ref name=Swjate&gt;Swjate Pismo Stareho Zakonja I, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1976&lt;/ref&gt;

== Žórła ==
&lt;references/&gt;
* [https://web.archive.org/web/20050616085932/http://journal.media-culture.org.au/0003/languages.php Higley, Sarah L., M/C Journal] Vol 3 Issue 1. Citowane jako přikład ''a posteriori'' konstruowaneje rěče.
* ''International Encyclopedia of Linguistics'', William J. Frawley, Oxford University Press (C) 2003, p. 154

== Wotkazy ==
* [https://web.archive.org/web/20090529072556/http://hobbit.griffler.co.nz/introduction.html Strony Brithenig]
* [http://steen.free.fr/brithenig/homepage.html Strony Brithenig (špihel)]
* [http://www.bethisad.com/ Kultura swěta Ill Bethisad]
* [http://www.geonames.de/wl-romance.html Romance glossary] (lisćina zakładnych słowow w někotrych romaniskich rěčach a tež w brithenigu a wenedyku)

[[Kategorija:Alternatiwna historija]]
[[Kategorija:Fiktiwne a konstruowane rěče]]
[[Kategorija:Planowe rěče]]</text>
      <sha1>r7xjt8asperzqm4ta04e2i5yndkdw1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>HTML5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15291</id>
    <revision>
      <id>392243</id>
      <parentid>390985</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17062" sha1="jodbv5pm17o9mrjq6rysmpkaog3yt9j" xml:space="preserve">'''HTML5''' je hišće njewudate dalewuwiće woznamjenjenskeje rěče [[Hypertext Markup Language|HTML]] (aktualna: wersija 4.01).

== Nastaće ==

Prěni namjet za HTML5 bu najprjedy w srjedźišću lěta 2004 wot [[Web Hypertext Application Technology Working Group|WHATWG]] pod mjenom '''Web Applications 1.0''' wozjewjeny.

Na kóncu lěta 2006 je [[Tim Berners-Lee]] připowědźił, zo budźe nowa dźělowa skupina nastać, kotraž ma HTML dale wuwiwać.&lt;ref&gt;Tim Berners-Lees Blogeintrag „Reinvent HTML“ https://web.archive.org/web/20070609092703/http://dig.csail.mit.edu/breadcrumbs/node/166&lt;/ref&gt; Z tym je so [[World Wide Web Consortium|W3C]] konkurencu w swójskim domje tworił, dokelž tu tež na HTML-podobnej rěči [[XHTML]] 2.0 dźěłaja, čisce XML-bazowany format zo by strony woznamjenił.

Mjez nowembrom 2006 a měrcom 2007 bu tohodla eksistowace dźělowe skupiny při [[World Wide Web Consortium|W3C]] přetworjene. Nowa HTML-dźělowa skupina ma rěč wuwić, kotrež so na klasiskej HTML-syntaksy orientuje, ale so tež móže jako XML-formulowanje wužiwa. Nimo toho matej rěčnej warianće jara podobne zwobraznjenje rěče w składźišću&lt;!-- Speicherabbildung der Sprache--&gt; zmóžnić (t.r. reprodukcija přez [[Document Object Model|DOM]]). Prawdźepodobnje sej su tu hižo z naćiskom [[Web Hypertext Application Technology Working Group|WHATWG]] z mysličku hrali, přetož tutón je tutu směrnicu k tutym časowym dypku hižo dopjelnił.

We wothłosowanju w meji 2007 su čłonojo HTML-dźěłoweje skupiny rozsudźili, zo so budźe specifikacija '''Web Applications 1.0''' [[Web Hypertext Application Technology Working Group|WHATWG]] jako startowy dypk k diskusiji a dalewuwiću wot [[Hypertext Markup Language|HTML]] wužiwać.&lt;ref&gt;Rezultat wothłosowanja wo prašenju hač WHATWG-naćiski (HTML 5 resp. Web Applications 1.0 a Web Forms 2.0) jako startowy dypk dźěłoweje skupiny ma słužić. http://www.w3.org/2002/09/wbs/40318/htmlbg/results&lt;/ref&gt;

Dnja 22. januara 2008 je [[World Wide Web Consortium|W3C]] prěni working draft (dźěłowy naćisk) wot HTML5 wozjewjeny.&lt;ref&gt;Nowinska zdźělenka wo wozjewjenju prěnjeho HTML5-dźěłoweho naćiska. http://www.w3.org/2008/02/html5-pressrelease&lt;/ref&gt; Dnja 10. junija 2008 sćěhowaše druhi dźěłowy naćisk, do kotryž bu prěni raz Web-Forms-2.0-specifikacija zwjazana; dnja 12. februara 2009 třeći; dnja 23. apryla štwórty.

Specifikacija sam na tym wobkedźbuje, zo wěste wotrězki su bóle dozrawjene hač druhe. Wot zrališich nowowuwićow so někotre hižo w aktualnych wersijach wobhladowakow wobsahuja a so smědźa wuraznje wužiwać.&lt;ref&gt;WHATWG-wotmołwa na prašenju hdy HTML-5-features so směja wužiwać. https://web.archive.org/web/20170626235445/https://wiki.whatwg.org/wiki/FAQ#When_will_we_be_able_to_start_using_these_new_features.3F&lt;/ref&gt;

== Cile ==

HTML5 so chce eksistowace specifikacije (HTML 4.01, XHTML 1.0 a DOM 2 HTML) narunać. Naćisk definuje tohodla tři rěčne formy: HTML5, XHTML 5 a DOM 5.

Při nastaću HTML-dźěłoweje skupiny bu postajene, kotre cile so maja a što specifikacija ma wobsahować.&lt;ref&gt;Zaměr w załoženskim dokumenće HTML-dźěłoweje skupiny. http://www.w3.org/2007/03/HTML-WG-charter#deliverables&lt;/ref&gt; Krótki a njedospołny přehlad:

* Rěč kotraž so je z HTML 4.01 wuwiła.
** Tuta rěč so dyrbi jako klasiski HTML, jako XML-formulěrowanje a jako DOM-zwobraznjenje wužiwać.
** Za wariantu na bazy wot klasiskeho HTML ma nastroj za přepruwowanje na zmylki k dispoziciji stać.
** DOM-zwobraznjenje rěče dyrbi [[Programowanska tykačka|programowanske tykački]] k dynamiskemu dźěłu z tutej rěču wobsedźeć.
* Tykački za dźěło ze zwjazanymi multimedijowymi wobsahami
* atd.

Jako prěni zjawny dźěłowy naćisk je HTML-dźěłowa skupina mjeztym „[http://www.w3.org/TR/html-design-principles/ HTML Design Principles]“ (přetworjenske principy rěče) wozjewiła. Tute wobsahuja dalše cile a směrnicy, na zakładźe kotrychž so ma rozsudźić, hač so něšto stare polěpšić móže abo hač so něšto nowje wuwiwać ma. W poslednim padźe su směrnicy, što nowowuwiće dyrbi móc (na př. alternatiwny wobsah za multimedijowe objekty k dispoziciji stajić).

== Natwar ==

Aktualna HTML-wersija (4.01) bu w lěću 1997 k W3C-poručenju wuzwolena a definuje jenož rěč jako SGML-nałoženje. K HTML 4.01 so přidružli w poslednich lětach dalše poručenja, na př. [[Extensible Markup Language|XML]] a [[Document Object Model|DOM]].

HTML 4.01 bu z pomocu wot XML nowo formulěrowany, z kotrehož je XHTML 1.0 nastał. Wobej rěči wobsedźitej přisamom identiski wokabular. Nimo toho bu na DOM-bazy HTML-DOM specificěrowany, kotryž je dynamisku manipulaciju wot HTML-dokumentow dowolił.

Jako wuslědk tutych mnoholičbnych wozjewjenjow su tři specifikacije, kotrež so z HTML, XHTML a DOM zaběraja.

HTML 5 to změni. Aktualny naćisk njedefinuje jenož HTML 5 jako swójsku rěč, ale powšitkowny wokabular, kotryž je jako HTML, XHTML a jako DOM-zwobraznjenje wužitne.

Cil je, rozdźěle mjez wuraženjemi rěče pomjeńšić a lěpše zhromadne dźěło komponentow docpěć.

&lt;!-- njezrozumliwe === HTML5 ===

HTML je hač do wersije 4.01 [[Standard Generalized Markup Language|SGML]]-wužiće, ale disponuja sam moderne wobhladowaki nad žadne „woprawdźite“ SGML-parsery, ale jenož nad HTML- resp. tag-soup-parsery. Tohodla so njemóžeja wěste syntaktiske SGML-prawidła w HTML nałožić. Nimo toho maja wobhladowaki rozdźělne nahlady, kak HTML-parser funguje.

HTML5 spyta dlěje na SGML njebazować; město toho definuje so swójska HTML-syntaksa definuje, kotrež so drje na klasiskim, SGML-inspirowanym HTML orientuje, ale tež wobłuki &lt;!--Bereiche--&gt; kaž wothladanje zmylkow znowa definować. Runje při tym spyta specifikacija, so na hižo eksistowacych implementěrowanjach wobhladowakow orientować, při čimž syntaksa wostanje wróćo kompatibelna. Tak budu wobhladowaki drje změny wotměć, při čimž da so rěč w rozdźělnych wobhladowakach&lt;!--browserweit--&gt; identisce předźěłać, ale tež dźensa hižo hodźa so wjele HTML-5-features znajmjeńša teoretisce (dokelž hišće njeimplementěrowane) wot aktualnych wobhladowakow předźěłać. --&gt;

=== XHTML 5 ===

Specifikacija wot XHTML 1.0 dowoli pod wobkedźbowanjom někotrych prawidłow, dokumenty tuteje wersije z medijowym typom text/html rozposyłać. To je nuzne, zo bychu so XHTML-dokumenty tež wot wobhladowakow kaž Microsoft Internet Explorera a Lynx předźěłać hodźeli (wone so potom pak jako HTML předźěłaja).

W praksy eksistuja někotre rozdźěle mjez „woprawdźitym“ XHTML a tajkim XHTML, kotryž so jako text/html rozposyła. HTML5 so chce tute rozdźěle pomjeńšić zo by bjezproblemowy přechad mjez rěčnymi wariantami zmóžnił.

XHTML 5 je XML-format a podleži jako tajki prawidłam wo předźěłanju wot XML-dokumentow. Na tute nima HTML5-dźěłowa skupina žanu wliw, dokelž so kompromisy za HTML-formulěrowanje a DOM činja.

To woznamjeni na př., zo w XML dowolene sam začinjace wašnje pisanja prózdnych elementow w HTML5 budźe dowolene, hačrunjež po HTML 4.01 interpretowane je zmylk.

WHATWG je stronu z rozdźělemi mjez HTML5 a XHTML 5 wudźěłał. Hlej &lt;ref&gt;Rozdźěle mjez HTML 5 a XHTML 5 http://wiki.whatwg.org/wiki/HTML_vs._XHTML&lt;/ref&gt;.

=== DOM 5 ===
&lt;!--
Cyłkowna HTML-5-specifikacija je přez DOM-terminologiju geprägt. 
--&gt;
Wězo su nic wšě wužiwarscy agenća (zwobraznjenske programy, pytanske mašiny) DOM-kmane, HTML 5 definuje pak tež, kak so dyrbja tute programy zadźeržeć, jeli wone na HTML-5-dokumenty storka.

Dokumentowy objektowy model sam nazhoni tohorunja přiměrjenja a rozšěrjenja w specifikaciji.

Přichodnje maja wšě HTML-elementy (na rozdźěl wot XHTML-elementy nad žadyn mjenowy rum njedisponuja) XHTML-mjenowemu rumej (http://www.w3.org/1999/xhtml) słušeć.

=== Rěčny wobjim ===

HTML5 definuje mnoholičbne elementy a atributy, kotrež hodźa so jako jadro rěče wobhladować. Přirunajomne je tuto z HTML-4.01-wariantu ''strict''.

Specifikacija chce pak přichodnje tež definować, kak so maja starše elementy a atributy předźěłać. Přetož HTML-5-wobhladowak ma tež bjezproblemowy z hižo eksistowacymi websydłami trjebać móc, kotrež njebuchu z prawidłami tuteje rěče pisane.

To woznamjenja: njeschwalene elementy a atributy su to dale a njesmědźa so wužiwać. Jeli so bychu pak wužiwać, da by wobhladowak kaž wotmyslene předźěłać. Cyłe by přirunajomne z HTML-4.01-wariantu ''transitional''.

== Rozdźěle k HTML 4.01 ==
Dotal wočakujomne rozdźěle su:

=== Strukturowace elementy ===

;article
:article-element wobda njewotwisny wotrězk, kotryž pak w konteksće k prjedownikowym elementam steji. Z tym su na př. powěsćowe nastawki, blogowe abo forumowe zapiski měnjene.
;aside
:Woznamjeni wobsah, kotryž so tematisce k wobdawacemu wobsahej hodźi, ale nic direktnje k tomu słuša. Politiski powěsćowy tekst by w aside-elemenće prěčne wotkazy k podobnym powěsćam wobsahować móhł.
;dialog
:Specielnje za dialogy zawjedźeny element.
;figure
:figure-element dowoli, wěsty medium (na př. wobrazy, wideja atd.) z wobrazowym podpisom wuhotować.
;footer
:footer-element definuje spódnju linku za aktualny wotrězk (na př. w article-elemenće) a da na př. informaciju wo awtorje abo wudźěłanskim času teksta.
;header
:header-element definuje hłowny wobłuk za aktualny wotrězk (na př. w section-elemenće). Nimo nadpisa móže tež dalše informacije, na př. wersijowe daty wobsahować.
;nav
:Tutón element wobda nawigaciski wobłuk. Z tym su nic jenož wotkazy k druhim stronam websydła měnjene, ale na př. tež wotkazy kotrež na wotrězki znutřka dokumenta pokazuja (kaž we Wikipediji).
;section
:section-element grupěruje tematisce zwisowacy wobsah a wobsedźi zwjetša hłowny a spódni wobłuk. Na zakładźe typiskeho websydła bychu přikłady za section-element předstajenski, powěsćowy a kontaktowy wobłuk.

=== Elementy za zwobraznjenje datow ===

;audio, video
:Audijowe a widejowe dataje so maja přichodnje z tutymi elementami wjazać. HTML5 staji k tutym elementam někotre tykačka hotowe, na př. zo by předstajenje&lt;!--Wiedergabe--&gt; wodźić móhł.
;embed
:Z embed-elementom so maja nałoženja a interaktiwne wobsahi zasadźić. Element je standardowanje dotal proprietarneho elementa.
;mark
:mark-element zwobrazuje wuzběhnjeny tekst. To njeje k zaměnjenju z akcentowanymi tekstami. Město toho dźe tu na př. wo tekst, kotryž wot pytanskeje mašiny bu namakany a bu widźomnje markěrowany, tak zo da so skoku wot wužiwarjow a jich zwobrazowanskich programow namakać.
;meter
:meter-element podźěl swojemu maksimumej napřećo staji. Móžeja wužiwać tutón element na př. zo by pokazowali, kak dobry je pytanski rezultat přirunajo z pytanskim słowom, kak dobry bu hódnoćeny produkt přirunajo z najlěpšim hódnoćenjom atd.
;source
:Z tutym elementom hodźa so za medijowy element rozdźělne žórła podać, z kotrychž zwobrazowanski program přihódne wupyta.
;time
:time-element so wužiwa, zo by časowe podaća wuznamjenił a časowe podaća z metadaty wuhotował, tak zo móže wobhladowak z tym na př. interaktiwny kalender napłodźić.

=== Nałoženske elementy ===

;canvas
:canvas-element płodźi rysowanski powjerch na kotrymž hodźi so z pomocu DOM-metodow rysować. Specifikacija přewidźi jenož dwudimensionalny rysowanski powjerch, wuchadźi pak wot toho, zo so bychu přichodnje tež třidimensionalne konteksty zawjesć móhli.
;progress
:progress-element reprodukuje postup wěsteho nadawka. Element so tež z DOM wodźi. Nałoženske přikłady su na př. postup při wjacestronskim naprašowanju.

=== Formulary ===

WHATWG a W3C dźěłaja hromadźe na dalšej specifikaciji, mjenowana '''Web Forms 2.0''', kotraž ma z HTML znate formulary rozšěrić. Tuta specifikacija je hižo jara dozrawjena a ma so do HTML-5-specifikacije zasadźić, jeli je tuta tež zrališa. Web Forms 2.0 přinjese na př. tute nowe features:

* Nowe inputowe typy, na př. za e-mejlki, internetowe adresy, časowe podaća atd., tak zo hodźa so tute wot wobhladowaka pruwować.
* Inputowe pola hodźa so jako nuzne polo definować
* Inputowe templaty hodźa so wudźěłać a dynamisce přidać (na př. zo by so skazanski formular wo móžne zapiski rozšěrił).
* Datowe lisćiny, na př. zo by přestajomny kontrolowy objekt płodźił z kotrymž so móže na př. sylnosć zwuka audio abo video-elementa postajić.
&lt;!--* Klärung wie [[Cascading Style Sheets|CSS]]-Eigenschaften sich auf Formularelemente auswirken.
--&gt;
=== Znowa definowane elementy ===

WHATWGej je jasnje, zo wěste elementy, kotrež jenož prezentaciju słuža, njemóžeja so wjace wobeńć. Tohodla buchu tute elementy znowa definowane, zo by jich nałoženju wotpowědowali a jich mysl wšěm wužiwarjam spřistupnili.

;i
:Prjedy płodźeše element kursiwny tekst. Nětko so maja z tym teksty woznamjenić, kotrež so zwučenje kursiwnje pisaja, na př. tekst w druhim hłosowym abo rozpołoženskim połoženju, mysle, mjena łódźow atd.
;b
:Prjedy formatowaše element tekst jako tučny. Nětko so ma z tym tekst woznamjenić, kotryž so ma drje stilistisce wuzběhnyć, ale žane wažniši wuznam nima ahč zbytk teksta, na př. klučowe słowa, produktowe mjena atd.
;em
:Tutón element dale tekst woznamjeni, kotryž so ma akcentować. Akcentowanje so zesylni nětko tola, jeli tutón element so do sebje přetyzkuje&lt;!--verschachtelt wird--&gt;.
;hr
:Słužiše najprjedy płodźenju dźělaceje linije. Nětko symbolizuje tuta dźělaca linija tematiski łamanje &lt;!--Umbruch--&gt; mjez wotstawkami.
;small
:Prjedy bu z tym tekst mjeńšo hač normalnje formatowany. Nětko so ma małko ćišćane &lt;!--Kleingedrucktes--&gt; z tym woznamjenić, na př. pokazki na awtorske prawo, njelěpšiny &lt;!--durch Sternchenreferenzierung--&gt;, prawowe wobmjezowanja.
;strong
:Prjedy woznamjenješe tute woznamjenjenje sylne akcentowanje. Tute so nětko wot přetyzkowanych &lt;!--verschachtelten --&gt;em-elementow přezwa. strong-element woznamjeni nětko wulku wažnosć.

=== Zaso dowolene elementy ===

Atribut &lt;code&gt;start&lt;/code&gt; ol-elementa a atribut &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; li-elementa stej nětko zaso dźěl jadra rěče &lt;!--Kernsprache--&gt;, dokelž njejsu wot prezentacionelneje přirody.

=== Nowe DOM-metody ===

Nimo metodow za wodźenje wot audio- a video-elementow bu tež nowa metoda z mjenom getElementsByClassName přidata. Tuta metoda namaka wšě elementy w dokumenće, kotrež jako klasa argumentowe mjeno wobsedźa (při tym su tež wjacore klasowe podaća móžne). Wona so hižo wot někotrych skriptowych bibliotekow k dispoziciji staji, ale we wobhladowaku implementowana wersija by móhła nadawk zwjetša spěšnišo a eficientnišo wukonjeć.

=== Wotstronjene elementy a atributy ===

Sćěhowace elementy buchu wotstronjene:

* acronym
** Město toho so ma jenož dale abbr-element za skrótšenki wužiwać, dokelž je bóle powšitkowny a acronym-element móže jeničce runje tak małko wjelestronski akronymy reprodukować&lt;!--wiedergeben--&gt;.
* big
* tt

Tež někotre atributy buchu wotstronjene. Sylnje bu kritizowane w tutym nastupanju falowanje atributow &lt;code&gt;summary&lt;/code&gt; &lt;code&gt;header&lt;/code&gt;-elementa a &lt;code&gt;axis&lt;/code&gt;, kotrež maja tabele bóle přistupne činić. Dokelž specifikacija pak hišće je naćisk, je njejasnje, hač so tute atributy hišće přidawaja.

W XHTML 5 ([[Internet Media Type|Mime-Type]] ''application/xhtml+xml'' ) njeje &lt;code&gt;noscript&lt;/code&gt;-element wjace dowoleny, dokelž elementowy model njeje z XML-předźěłanskimi prawidłami zjednoćomny. W HTML 5 (Mime-Type ''text/html'') je &lt;code&gt;noscript&lt;/code&gt; dale dowoleny.&lt;ref&gt;Noscript-element w specifikaciji [http://www.w3.org/TR/html5/semantics.html#the-noscript-element No-Scriptelement w specifikaciji]&lt;/ref&gt;

== Nóžki ==
&lt;references/&gt;

== Wotkazy ==
* [http://www.w3.org/html/wg/html5/ Aktualny naćisk HTML5-specifikacije w jednostronskej W3C-wersiji] {{ref-en}}
* [http://www.whatwg.org/specs/web-apps/current-work/multipage/ Aktualny naćisk wot HTML5 w wjacestronskej WHATWG-warianće] {{ref-en}}
* [http://www.whatwg.org/specs/web-forms/current-work/ Web-Forms-2.0-specifikacija při WHATWG] {{ref-en}}
* [http://www.w3.org/TR/html5/forms.html#forms Web Forms 2.0 při W3C] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20090428070517/http://www.xhtml.com/de/future/x-html-5-versus-xhtml-2/ Přirunanje wot HTML5 a XHTML 2.0]
* [http://lists.w3.org/Archives/Public/www-html/2007Jun/0008.html Satiriska E-Mail] wo času po dospołnjenja wot HTML5 {{ref-en}}.

{{Nawigaciska lajsta W3C-standardy}}
{{DEFAULTSORT:Html5}}
&lt;!--[[Kategorija:IT-Standard]]
[[Kategorija:World Wide Web]]
[[Kategorija:Webanwendung]]--&gt;
&lt;!--[[Kategorija:Datenformat]]
[[Kategorija:Web-Entwicklung]]--&gt;

[[Kategorija:Woznamjenjenske rěče]]
[[Kategorija:HTML]]</text>
      <sha1>jodbv5pm17o9mrjq6rysmpkaog3yt9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Drjewnica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15315</id>
    <revision>
      <id>392221</id>
      <parentid>371597</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1389" sha1="hpys2p3ply0jw44dbznca0i4irc5kl6" xml:space="preserve">{{Infokašćik Wjes we Łužicy
|mjeno němske=Großdrebnitz
|mjeno serbske=Drjewnica
|šěrina=51/05/22
|dołhota=14/09/24
|gmejna=Biskopicy
|zagmejnowanje=1996
|wysokosć=290–335
|wobydlerstwo=879
|póstowe čisło=01877
|předwólba=03594
|wobraz=Martinskirche Grossdrebnitz.jpg
|wopis wobraza=Drjewničanska cyrkej swj. Měrćina
}}

'''Drjewnica''' ({{wrěči|de}} ''Großdrebnitz''&lt;ref&gt;{{Wenzel2008|56}}&lt;/ref&gt;) je cyrkwinska wjes a wot 1996 měšćanski dźěl [[Biskopicy|Biskopic]] we [[Sakska|wuchodosakskim]] [[wokrjes Budyšin|Budyskim wokrjesu]]. Leži mjez 290 a 335 metrow nad mórskej hładźinu južnje měšćanskeho centruma a ma 879 wobydlerjow.

== Stawizny ==
Prěnje historiske naspomnjenje jako ''Drewenitz maior''&lt;ref name=&quot;digit&quot;&gt;{{HOV|Drebnitz,_Groß-|Drjewnica}}&lt;/ref&gt; („Wulka Drjewnica“) je z&amp;nbsp;lěta [[1262]].
[[Dataja:Fotothek df rp-j 0070033 Bischofswerda. Oberlausitzkarte, Schenk, 1759.jpg|mini|left|Karta z&amp;nbsp;lěta 1759]]
[[Dataja:Wesenitz bei kleindrebnitz.JPG|mini|left|Rěka [[Wjazońca (rěka)|Wjazońca]] blisko Drjewnicy]]

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

{{Měšćanske dźěle Biskopic}}

[[Kategorija:Sydlišćo w Budyskim wokrjesu]]
[[Kategorija:Sydlišćo w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Biskopicy]]
[[Kategorija:Prěnje naspomnjenje 1262]]
[[Kategorija:Něhdyša gmejna (Wokrjes Budyšin)]]
[[Kategorija:Rozpušćenje gmejny 1996]]</text>
      <sha1>hpys2p3ply0jw44dbznca0i4irc5kl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jeruzalem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15357</id>
    <revision>
      <id>392280</id>
      <parentid>326111</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1033" sha1="mtmd7bksyj7szw5f5iu4iygmy1dj194" xml:space="preserve">{{infokašćik město
|mjeno serbske=Jeruzalem
|mjeno swójske=ירושלים
|wobraz=Jerusalem infobox image.JPG
|wopon=Jerusalem emblem.svg
|chorhoj=Flag of Jerusalem.svg
|stat=Israel
|region=
|šěrina= 31/46/45/N
|dołhota=35/13/25/E
|region-ISO=IL-JM
|wysokosć= 650–840&amp;nbsp;m
|přestrjeń= 125,2
|wobydlerstwo= 815308
|staw=2012
|Stronka w syći = http://www.jerusalem.muni.il/
}}

[[Dataja:Jerusalem from mt olives.jpg|mini|left|]]
'''Jeruzalem''' ([[hebrejšćina|hebr.]] ''ירושלים'', Jerušalajim, [[arabšćina|arab.]] ''القدس'', Al-Quds) je hłowne město [[Israel]]a. Ma 933 113 wobydlerjow. Leži w Judejskich horach mjez [[Srjedźne morjo|Srjedźnym]] a [[Mortwe morjo|Mortwym morjom]], we wysokosći 650–840 metrow nad mórskej hładźinu.

Město naspomni so prěni raz 1800 do Chr. a je jedne z najswjećišich městnow [[židowstwo|židowstwa]], [[křesćanstwo|křesćanstwa]] a [[islam]]a.

== Wotkaz ==
{{commonscat|Jerusalem}}

[[Kategorija:Sydlišćo w Israelu]]
[[Kategorija:Stolica w Aziji]]</text>
      <sha1>mtmd7bksyj7szw5f5iu4iygmy1dj194</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mnišonc (hora)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15679</id>
    <revision>
      <id>392264</id>
      <parentid>391649</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Přirodne poměry */ wotkaz</comment>
      <origin>392264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5581" sha1="he3iqmbbalchr2bxaelundneytzofg4" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno=Mnišonc
 | druhe mjeno={{lang|de|Mönchswalder Berg}}
 | wobraz=Mönchswalder06.jpg
 | wopis wobraza=Rozhladnja na wjeršku
 | wysokosć=448
 | šěrina=51/7/0/N
 | dołhosć=14/25/0/O
 | region-ISO=DE-SN
 | masiw=[[Łužiske hory]]
 | prěnje zalězenje=
 | puć=
 | typ=
 | kamjenizna=[[granodiorit]], [[dolerit]]
 }}

'''Mnišonc''' (tež ''Mnišonska hora''; {{wrěči|de|''Mönchswalder Berg''}}) je 448&amp;nbsp;metrow&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka [[hora]] we [[Łužiske hory|Łužiskich horach]]. Wón namaka so w [[wokrjes Budyšin|Budyskim wokrjesu]] w [[Sakska|Sakskej]], přibližnje tři kilometry sewjernje wot [[Wjelećin]]a. Na wjeršku Mnišonca steji hórska chata z wuhladowej wěžu a wusyłanski sćežor firmy Deutsche Telekom.

== Mjeno ==
Najstarše znate pomjenowanje hory běše ''Wetzkischer Wald'' abo tež ''Wilthener Berg'' (Wjelećanska hora). W lěće 1558 załožichu klóšter a pozdźišo tež wjes [[Mnišonc (Hornja Hórka)|Mnišonc]] (Mönchswalde) a hórka poča so po njej mjenować Mnišonc, resp. Mönchswalder Berg. Němske mjeno wobsteji ze słowow ''Mönch'' (mnich), ''Wald'' (lěs) a ''Berg'' (hora), serbske mjeno wotwodźuje so potom tež wot słowa mnich.&lt;ref&gt;{{WdH|12}}&lt;/ref&gt;

== Přirodne poměry ==
Južny a zapadny dźěl hory a tež wjeršk leži na teritoriju města Wjelećina, sewjerne skłoniny přisłušeja gmejnje [[Hornja Hórka]] (wjesne dźěle Hornja Hórka, [[Mnišonc (Hornja Hórka)|Mnišonc]] a [[Debsecy]]) a wuchodny [[Budestecy|Budestečanskej]] gmejnje (wjesny dźěl [[Zahor]]) a městu [[Šěrachow-Korzym]] (měšćanski dźěl [[Bójswecy]]). Mnišonc přisłuša němskemu dźělej [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-08-23|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Na zapadźe na Mnišonc nawjazuje [[Worjołc]] (434&amp;nbsp;m) a na wuchodźe [[Słónčna hora]] (384&amp;nbsp;m). Geologisku podłohu twori dwubłyšćinkaty [[granodiorit]] a žiłka [[dolerit]]a.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Najrozšěrjeniši pódowy typ je [[bruna póda]] a dale tež wustupuje [[pseudoglej]] a glej hač koluvisol.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-08-22|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Na sewjerozapadnej skłoninje žórli Mnišonska rěčka, pola južne skłoniny běži [[Butřanka]] a pola wuchodnej [[Sprjewja]]. Cyła hórka słuša k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Přewažny dźěl hory je zalěsnjeny lisćowym hač měšanym lěsom. Mnišonc leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory.

== Wuhladna wěža a hórska bawda ==
W lěće 1884 załoži so Budyske hórske towarstwo w Sprjewinym dole (''Bautzener Gebirgsverein im Spreetal''), kotrež započa wuhladnicu a hórsku bawdu twarić. Zakładny kamjeń twara połožichu 1.&amp;nbsp;meje 1884 a swjatočnje 23.&amp;nbsp;septembra 1885 wotewrěchu. Wuhladna wěža je 23&amp;nbsp;metrow wysoka a 104&amp;nbsp;schodow na nju wjedźe. W 80.&amp;nbsp;lětach 20.&amp;nbsp;lětstotka dyrbješe so rozpadana wuhladna wěža zawrěć, w lěće 1995 pak přeńdźe cyłkowne saněrowanje a so znowa wotewrě. Hórska bawda je w šwicarskim stilu natwarjena.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wincontact32naturwunder.blogspot.com/2020/10/der-aussichtsturm-auf-dem-monchswalder.html|title=Der Aussichtsturm auf dem Mönchswalder Berg|accessdate=2025-08-23|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

== Rozhlad ==
Najlěpši rozhlad ma wopytowar wot wuhladoweje wěže. Wot tam su [[Łysa]], [[Jedlová]], [[Motydłowska wyšina]], [[Wulki Pichow]] a [[Sokolnik]] kaž tež [[Hamorska milinarnja]] widźeć. Při dobrym wjedrje móžeš w dalinje tež [[Kyrkonoše]] z wjerškom [[Sněžka|Sněžki]], [[Jizerske horiny]], [[Jěšćed]] a někotre wjerški [[Sakska Šwica|Sakskeje Šwicy]] spóznać.

== Galerija ==
&lt;gallery&gt;
25829-Bautzen-1932-Blick über Großpostwitz nach dem Mönchswalder Berg-Brück &amp; Sohn Kunstverlag.jpg|&lt;center&gt;Pohladnica z&amp;nbsp;lětom 1932&lt;/center&gt;
15080-Mönchswalde-1912-Mönchswalder Berg-Brück &amp; Sohn Kunstverlag.jpg|&lt;center&gt;Wuhledowa wěža a&amp;nbsp;hórska bawda na&amp;nbsp;pohladnicy z&amp;nbsp;lětom 1912&lt;/center&gt;
Wulki Pichow, Mnišonc, Słónčna hora 02.jpg|&lt;center&gt;Pohlad z&amp;nbsp;Běłobóha&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|12}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat|Mönchswalder Berg|Mnišonc}}
* [https://mapy.com/s/pasocahuba Mapy.com: pućowanska karta , Mnišonc a wokolina]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Wuhladna wěža w Sakskej]]
[[Kategorija:Hornja Hórka]]
[[Kategorija:Wjelećin]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>he3iqmbbalchr2bxaelundneytzofg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wulki Pichow</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15688</id>
    <revision>
      <id>392266</id>
      <parentid>391620</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wotkaz</comment>
      <origin>392266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4156" sha1="deoyber20q5lrzjkerjas2mn4epc7mt" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno=Wulki Pichow
 | druhe mjeno={{lang|de|Großer Picho}}
 | wobraz=Picho.jpg
 | wysokosć=498,3
 | šěrina=51/6/32/N
 | dołhosć=14/21/11/O
 | region-ISO=DE-SN
 | masiw=[[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]], [[dolerit]]
 }}

'''Wulki Pichow''' ({{wrěči|de|''Großer Picho''}}) je 498&amp;nbsp;metrow&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka [[hora]] we [[Łužiske hory|Łužiskich horach]]. Wón namaka so w [[wokrjes Budyšin|Budyskim wokrjesu]] w [[Sakska|Sakskej]], přibližnje štyri kilometry sewjerowuchodnje wot [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcy]] a tři kilometry juhowuchodnje wot [[Huska|Huski]]. Na wjeršku Wulkeho Pichowa stejitej hórska korčma a wusyłanski sćežor firmy Deutsche Telekom.

[[Dataja:Fotothek df rp-c 0060062 Doberschau-Gaußig-Diehmen. Blick vom Windmühlenberg auf den Picho.jpg|thumb|left|Pohlad na Wulki Pichow wot [[Demjany|Demjanow]] (1968)]]

== Přirodne poměry ==
Južne a juhowuchodne skłoniny a tež wjeršk leža na teritoriju města [[Wjelećin]]a (měšćanskej dźělej [[Tućicy]] a Wjelećin), sewjerny dźěl hory pak słuša gmejnje [[Dobruša-Huska]] (gmejnskej dźělej [[Drječin]] a [[Warnoćicy (Dobruša-Huska)|Warnoćicy]]). Hora přisłuša sakskemu dźělej [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-11-02|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Sewjerozapadnje pod horu skónči so Łužiske hory a započina so najwuchodniši cyp [[Zapadołužiska pahórčina|Zapadołužiskeje pahórčiny]]. Na juhu nawjazuje [[Darinska hora]] (491&amp;nbsp;m) a na sewjeru [[Kapałowa hora]] (354&amp;nbsp;m).&lt;ref name=&quot;topo&quot; /&gt; Geologisku podłohu twori dwubłyšćinkaty [[granodiorit]] a tež žiłka [[dolerit]]a.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Na sewjerozapadnej skłoninje namaka so zawrjena skała a mjeńši skała leži njedaloko wjerška. Najbóle rozšěrjeny typ pódy je podzolna [[bruna póda]] a w delnich dźělach skłoninow namakaja so tež eroděrowana parabruna póda, regosol a [[pseudoglej]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-11-02|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Južnje pod horu wužórli so a ćeče na wuchod Butřanka a sewjernje pod horu wužórli so Langes Wasser. Wobě rěčce słušatej k přitočnišću [[Sprjewja|Sprjewje]], jeničce juhozapadna skłonina słuša k přitočnišću [[Wjazońca (rěka)|Wjazońcy]]. Cyła hora tuž słuša k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a z tym [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Wjetšina hory je přewažnje porosćena z měšanym lěsom. Wulki Pichow leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory a w europsce wuznamnej kónčinje ''Bukowa lěsna kónčina Wjelećin''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geodienste.bfn.de/schutzgebiete?lang=de|title=Schutzgebiete in Deutschland|publisher=Bundesamt für Naturschutz|accessdate=2025-11-02|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|12}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat|Großer Picho|Wulki Pichow}}
* [https://mapy.com/s/nedofozoko Mapy.com: pućowanska karta, Wulki Pichow a wokolina]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Dobruša-Huska]]
[[Kategorija:Wjelećin]]
[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>deoyber20q5lrzjkerjas2mn4epc7mt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mexiski zaliw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15786</id>
    <revision>
      <id>392209</id>
      <parentid>332667</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="899" sha1="nvqd8b3sbx4wtnodei0t9r3zza5za82" xml:space="preserve">[[Dataja:GulfofMexico3D.jpg|thumb|Reliefowa karta Mexiskeho zaliwa]]
[[Dataja:Offshore platforms.jpg|thumb|[[Tóčna platforma]] w Mexiskim zaliwu]]
'''Mexiski zaliw''' ([[jendźelšćina|jendźelsce]] ''Gulf of Mexico'' abo jenož ''Gulf'', [[španišćina|španisce]] ''Golfo de México'') je [[zaliw]] [[Atlantiski ocean|Atlantiskeho oceana]]. Na sewjerowuchodźe, sewjeru a sewjerozapadźe mjezuje ze [[Zjednoćene staty Ameriki|Zjednoćenymi statami Ameriki]], na juhowuchodźe a juhu z&amp;nbsp;[[Mexiko]]m a na juhozapadźe z&amp;nbsp;[[Kuba|Kubu]]. Ma wobjim někak 1500 kilometrow, přestrjeń někak 1,6 milionow kwadratnych kilometrow a maksimalnu hłubokosć 4384 metrow.

Dla swojeho subtropiskeho połoženja je Mexiski zaliw wažne wuchadźišćo [[hurrikan]]ow.

== Wotkaz ==
{{commonscat|Gulf of Mexico|Mexiski zaliw}}

[[Kategorija:Mexiski zaliw]]
[[Kategorija:Zaliwy Atlantiskeho oceana]]</text>
      <sha1>nvqd8b3sbx4wtnodei0t9r3zza5za82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Holanska jahodka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15949</id>
    <revision>
      <id>392210</id>
      <parentid>384416</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3826" sha1="sxsnqs6rzv2ki7ujygx3py6pn5n6t66" xml:space="preserve">{{Podobne hesło
|tema1=[[Družina (biologija)|družina]]
|hesło2=[[holanske jahodki]]
|tema2=[[Ród (biologija)|ród]]
}}
{{Infokašćik rostlina
|mjeno=Holanska jahodka
|wobraz=Bieszczady_Flora.jpg
|wulkosć=250px
|wopis wobraza=Holanska jahodka (''Vaccinium myrtillus'')
|klasa0=[[Jadrowe eudikotyledony]]
|podklasa0=[[Asteridy]]
|porjad=(Ericales)
|swójba=[[Wrjosowe rostliny]] (Ericaceae)
|ród=[[Holanske jahodki|Holanska jahodka]]&lt;ref name=&quot;prawopisny&quot;&gt;{{Prawopisny2005|strona=149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;boehmak&quot;&gt;{{boehmak|titul= Heidelbeere}}&lt;/ref&gt; (Vaccinium)
|družina=Holanska jahodka
|wědomostne mjeno=Vaccinium myrtillus
|slědźer=[[Carl von Linné|L.]]
}}

'''Holanska jahodka'''&lt;ref name=&quot;prawopisny&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;boehmak&quot;/&gt; (''Vaccinium myrtillus'') je rostlina ze swójby [[Wrjosowe rostliny|wrjosowych rostlinow]] (''Ericaceae'').

{{Wertikalna lisćina wobrazow
|šěrokosć=250px
|wobraz1=Vaccinium_myrtillus1_ies.jpg
|wopis1=[[Kćenje|Kćenja]]
|wobraz2=Vaccinium_myrtillus2_ies.jpg
|wopis2=Pohlad na kćenje
|wobraz3=Blåbær 2.jpg
|wopis3=[[Jahoda|Jahody]]
|wobraz4=BilberriesBig.jpg
|wopis4=Žnjate jahody
}}

== Wopis ==
Holanska jahodka je w&amp;nbsp;lěću zeleny małoróstny [[kerk]], kotryž docpěje wysokosć wot 15 hač do 50 centimetrow. Rostlina je sylnje rozhałuzowana.

Ma wótro hranite, w zymje zelene hałuzy.

[[Łopjeno|Łopjena]] su měnjate, nahe, zelene, jejkojte, sćeńka rězane a w nazymje wotpadnu.

=== Kćenja ===
Kćěje wot apryla hač (junija) awgusta. Kulowate [[Kćenje|kćenja]] steja po jednym w łopješkowych rozporach. [[Krónowe łopješko|Króna]] docpěje dołhosć wot 4 hač 7 mm a je zelenojće hač blědźe róžojće abo purpurowje přeběžane.

=== Płody ===
[[Płód]] je [[jahoda]] z módročerwjenym mjasom a docpěje wulkosć wot 5 hač 8 mm. Aromatiske płody wobsahuja [[cokor]], płodowe kisaliny, [[třěska|třěski]]&lt;!--Gerbstoff--&gt;, anthocyanowe barbizny, flavonoidy a [[witaminy]].

Čerstwje wone skerje wotwodźejo skutkuja, mjeztym zo sušene a jako brěčku [[běhawa|běhawu]] złahodźuja.

== Stejnišćo ==
Rosće w lěsach, tymjenjatych holach a hórskich holach. Ma radšo čerstwe, małowutkate, małobazowe, tež drjebiznowe abo płonodnowe pódy.

== Rozšěrjenje ==
Rostlina je w sewjernej a srjedźnej [[Europa|Europje]] rozšěrjena, při čimž wustupuje w&amp;nbsp;[[Alpy|Alpach]] nad 2500 metrami, w&amp;nbsp;[[Pyreneje|Pyrenejach]], na [[Korsika|Korsice]], w&amp;nbsp;[[Apenniny|Apenninach]] a horinach [[Balkanska połkupa|Balkanskeje połkupy]]. 

== Wužiwanje ==
Jahody so k&amp;nbsp;[[brěčka|brěčce]], [[wino|winu]], [[želej]]ej, [[marmelada|marmeladźe]] a [[kompot]]ej předźěłuja.

== Podobna družina ==
* [[Čorna wrónowka]] (''Vaccinium uliginosum'') ma kulojte stołpiki, módrozelene łopjena. Jeje jahody su znutřka swětłe.

== Nóžki ==
&lt;references/&gt;

== Žórła ==
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12023-1, stronje 5-6 {{ref-de}}
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 470 {{ref-de}}
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 44 {{ref-de}} 

== Wotkazy ==
{{Commons|Vaccinium myrtillus|Holanska jahodka}}
* [http://www.heilpflanzen-heilkraeuter.de/heidelbeere.html Holanska jahoda jako hojenska rostlina: wobsahowe maćizny, nałožowanje, wuskutk hojenja holanskich jahodow] {{ref-de}}
* [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/erica/vacci/vaccmyrv.jpg Karta wo swětodalokim rozšěrjenju na linnaeus.nrm.se]
* [https://web.archive.org/web/20121103092152/http://www.floraweb.de/pflanzenarten/artenhome.xsql?suchnr=6160&amp; Informacije při Floraweb] {{ref-de}}

{{Nawigaciska lajsta sad}}

[[Kategorija:Wrjosowe rostliny]]
[[Kategorija:Sad]]</text>
      <sha1>sxsnqs6rzv2ki7ujygx3py6pn5n6t66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>392211</id>
      <parentid>392210</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3820" sha1="7sy337uegeik9jtt2anoxwm1zh0tbzg" xml:space="preserve">{{Podobne hesło
|tema1=[[Družina (biologija)|družina]]
|hesło2=[[holanske jahodki]]
|tema2=[[Ród (biologija)|ród]]
}}
{{Infokašćik rostlina
|mjeno=holanska jahodka
|wobraz=Bieszczady_Flora.jpg
|wulkosć=250px
|wopis wobraza=Holanska jahodka (''Vaccinium myrtillus'')
|klasa0=[[Jadrowe eudikotyledony]]
|podklasa0=[[Asteridy]]
|porjad=(Ericales)
|swójba=[[wrjosowe rostliny]] (Ericaceae)
|ród=[[Holanske jahodki|holanska jahodka]]&lt;ref name=&quot;prawopisny&quot;&gt;{{Prawopisny2005|strona=149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;boehmak&quot;&gt;{{boehmak|titul= Heidelbeere}}&lt;/ref&gt; (Vaccinium)
|družina=holanska jahodka
|wědomostne mjeno=Vaccinium myrtillus
|slědźer=[[Carl von Linné|L.]]
}}

'''Holanska jahodka''' (regionalnje tež '''čorna jahodka'''; ''Vaccinium myrtillus'') je rostlina ze swójby [[Wrjosowe rostliny|wrjosowych rostlinow]] (''Ericaceae'').

{{Wertikalna lisćina wobrazow
|šěrokosć=250px
|wobraz1=Vaccinium_myrtillus1_ies.jpg
|wopis1=[[Kćenje|Kćenja]]
|wobraz2=Vaccinium_myrtillus2_ies.jpg
|wopis2=Pohlad na kćenje
|wobraz3=Blåbær 2.jpg
|wopis3=[[Jahoda|Jahody]]
|wobraz4=BilberriesBig.jpg
|wopis4=Žnjate jahody
}}

== Wopis ==
Holanska jahodka je w&amp;nbsp;lěću zeleny małoróstny [[kerk]], kotryž docpěje wysokosć wot 15 hač do 50 centimetrow. Rostlina je sylnje rozhałuzowana.

Ma wótro hranite, w zymje zelene hałuzy.

[[Łopjeno|Łopjena]] su měnjate, nahe, zelene, jejkojte, sćeńka rězane a w nazymje wotpadnu.

=== Kćenja ===
Kćěje wot apryla hač (junija) awgusta. Kulowate [[Kćenje|kćenja]] steja po jednym w łopješkowych rozporach. [[Krónowe łopješko|Króna]] docpěje dołhosć wot 4 hač 7 mm a je zelenojće hač blědźe róžojće abo purpurowje přeběžane.

=== Płody ===
[[Płód]] je [[jahoda]] z módročerwjenym mjasom a docpěje wulkosć wot 5 hač 8 mm. Aromatiske płody wobsahuja [[cokor]], płodowe kisaliny, [[třěska|třěski]]&lt;!--Gerbstoff--&gt;, anthocyanowe barbizny, flavonoidy a [[witaminy]].

Čerstwje wone skerje wotwodźejo skutkuja, mjeztym zo sušene a jako brěčku [[běhawa|běhawu]] złahodźuja.

== Stejnišćo ==
Rosće w lěsach, tymjenjatych holach a hórskich holach. Ma radšo čerstwe, małowutkate, małobazowe, tež drjebiznowe abo płonodnowe pódy.

== Rozšěrjenje ==
Rostlina je w sewjernej a srjedźnej [[Europa|Europje]] rozšěrjena, při čimž wustupuje w&amp;nbsp;[[Alpy|Alpach]] nad 2500 metrami, w&amp;nbsp;[[Pyreneje|Pyrenejach]], na [[Korsika|Korsice]], w&amp;nbsp;[[Apenniny|Apenninach]] a horinach [[Balkanska połkupa|Balkanskeje połkupy]]. 

== Wužiwanje ==
Jahody so k&amp;nbsp;[[brěčka|brěčce]], [[wino|winu]], [[želej]]ej, [[marmelada|marmeladźe]] a [[kompot]]ej předźěłuja.

== Podobna družina ==
* [[Čorna wrónowka]] (''Vaccinium uliginosum'') ma kulojte stołpiki, módrozelene łopjena. Jeje jahody su znutřka swětłe.

== Nóžki ==
&lt;references/&gt;

== Žórła ==
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12023-1, stronje 5-6 {{ref-de}}
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 470 {{ref-de}}
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 44 {{ref-de}} 

== Wotkazy ==
{{Commons|Vaccinium myrtillus|Holanska jahodka}}
* [http://www.heilpflanzen-heilkraeuter.de/heidelbeere.html Holanska jahoda jako hojenska rostlina: wobsahowe maćizny, nałožowanje, wuskutk hojenja holanskich jahodow] {{ref-de}}
* [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/erica/vacci/vaccmyrv.jpg Karta wo swětodalokim rozšěrjenju na linnaeus.nrm.se]
* [https://web.archive.org/web/20121103092152/http://www.floraweb.de/pflanzenarten/artenhome.xsql?suchnr=6160&amp; Informacije při Floraweb] {{ref-de}}

{{Nawigaciska lajsta sad}}

[[Kategorija:Wrjosowe rostliny]]
[[Kategorija:Sad]]</text>
      <sha1>7sy337uegeik9jtt2anoxwm1zh0tbzg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Betlehem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16222</id>
    <revision>
      <id>392230</id>
      <parentid>365861</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="f7i8ns58xc508joxuof2orff2zje5f9" xml:space="preserve">[[Dataja:Bethlehem Location.png|mini|Karta Betlehemskeje wokoliny]]
'''Betlehem''' ({{wrěči|ar}} ''بيت لحم'', ''Bajt lahm'' ­— po słowje ''dom [[mjaso|mjasa]]'', {{wrěči|he}} ''בֵּית לֶחֶם'', ''Bejt lechem'', často tež ''Bet lechem'' — po słowje ''dom [[chlěb]]a'', {{wrěči|el}} Βηθλεέμ) je město na [[Zapadny brjóh Jordana|Zapadnym brjohu Jordana]]. Leži něhdźe dźesać kilometrow južnje [[Jeruzalem]]a we wysokosći 760 metrow nad mórskej hładźinu a ma někak třiceći tysac wobydlerjow. W&amp;nbsp;[[křesćanstwo|křesćanstwje]] je Betlehem wuznamny jako městno [[porod]]a [[Jezus]]a.

{{-}}
== Wotkazy ==
{{commonscat|Bethlehem}}

[[Kategorija:Zapadny brjóh Jordana]]</text>
      <sha1>f7i8ns58xc508joxuof2orff2zje5f9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zapadny brjóh Jordana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16223</id>
    <revision>
      <id>392228</id>
      <parentid>295327</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="756" sha1="gkeehl3gly6t1g63nyr10dyzwyfwm5k" xml:space="preserve">[[Dataja:We-map.png|mini|Karta kónčiny]]
'''Zapadny brjóh Jordana''' ({{wrěči|ar}} الضفة الغربية, {{wrěči|he}} יהודה ושומרון, oficialne israelske mjeno יהודה ושומרון – ''[[Judeja a Samarija]]'') je teritorij na [[Bliski wuchod|Bliskim wuchodźe]]. Leži mjez [[Israel]]om a [[Jordaniska|Jordaniskej]], na zapadnym brjoze rěki [[Jordan]]. Ma přestrjeń 5800 [[kwadratny kilometer|kwadratnych kilometrow]]. 

Wot lěta [[1947]] do lěta [[1967]] bě z dźělom Jordaniskeje, wot lěta 1967 je wobsadźeny wot Israela. Zapadny brjóh ''(West Bank)'' twori najwjetši dźěl Palestinskich awtonomnych teritorijow.

{{-}}
== Wotkaz ==
{{commonscat|West Bank|Zapadny brjóh}}

[[Kategorija:Zapadny brjóh Jordana]]</text>
      <sha1>gkeehl3gly6t1g63nyr10dyzwyfwm5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wukranćicy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17373</id>
    <revision>
      <id>392220</id>
      <parentid>391509</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1570" sha1="5ubpuo5lihr87avgvshtcfq07pfckx6" xml:space="preserve">{{Tutón nastawk
|tekst=wobjednawa wjesku blisko Biskopic. Nastawk wo gmejnskim dźělu Kumwałda móžeš pod hesłom [[Wukrančicy]] namakać.
}}
{{Infokašćik Wjes we Łužicy
|mjeno němske=Weickersdorf
|mjeno serbske=Wukranćicy
|šěrina=51/06/00
|dołhota=14/09/00
|gmejna=Biskopicy
|zagmejnowanje=1996
|wysokosć=281
|přestrjeń=
|póstowe čisło=01877
|předwólba=03594
}}

'''Wukranćicy''' ({{wrěči|de|''Weickersdorf''}})&lt;ref name=&quot;WWOL2008&quot;&gt;{{Wenzel2008|183}}&lt;/ref&gt; su wjes w&amp;nbsp;zapadnej [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]] a wot lěta 1996 měšćanski dźěl [[Biskopicy|Biskopic]].

== Geografija ==
Sydlišćo leži na juhozapad wot centra Biskopic, blisko zwjazkoweju dróhow [[zwjazkowa dróha 6|6]] a [[zwjazkowa dróha 98|98]] a při [[železniska čara Drježdźany–Zhorjelc|železniskej čarje z Drježdźan do Zhorjelca]], kotraž ma tu tež zastanišćo.

== Stawizny ==
[[Dataja:Fotothek df rp-c 0660043 Bischofswerda-Weickersdorf. Oberreit, Sect. Stolpen, 1821-22.jpg|mini|left|Karta Wukrančanskeje wokoliny (1821/1822)]]
Prěnje historiske naspomnjenje jako ''Uikerisdorf''&lt;ref name=&quot;digit&quot;&gt;{{HOV|Weickersdorf|Wukranćicy}}&lt;/ref&gt; pochadźa z&amp;nbsp;lěta [[1226]].

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Wotkaz ==
{{commonscat|Weickersdorf|Wukranćicy}}

{{Měšćanske dźěle Biskopic}}

[[Kategorija:Sydlišćo w Budyskim wokrjesu]]
[[Kategorija:Sydlišćo w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Biskopicy]]
[[Kategorija:Prěnje naspomnjenje 1226]]
[[Kategorija:Něhdyša gmejna (Wokrjes Budyšin)]]
[[Kategorija:Rozpušćenje gmejny 1996]]</text>
      <sha1>5ubpuo5lihr87avgvshtcfq07pfckx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noemi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17834</id>
    <revision>
      <id>392237</id>
      <parentid>326315</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2002" sha1="8urdm1z1lfzmcmx0p809ddte819fsnk" xml:space="preserve">'''Noemi''' je [[hebrejšćina|hebrejske]] žónske [[předmjeno]], kotrež so we wšelakorych rěčach wužiwa. W hebrejšćinje rěka No’omi (נָעֳמִי) „přijomnje, zwjeselacy, luboznje“. Po starym testamenće bě Noemi Ruthowa přichodna mać a potajkim praprawowka [[Dawid (Israel)|Dawida]].

'''Naomi''' je tež [[japanšćina|japanske]] předmjeno, a tam zestajane ze złóžkow ''nao'' („sprawnosć“) a ''mi'' („rjanosć“).

== Warianty ==
* Naama ([[Arabšćina|arabsce]])
* Naema/Naïma
* Naëmi/Naemi
* Na’ima ([[Aramejšćina|aramejsce]])
* Naimi ([[Šwedšćina|šwedsce]])
* Naomi
* Noeme
* Noëmi
* Noémi ([[Madźaršćina|madźarsce]])
* Noemí ([[Španišćina|španisce]])
* Noémie ([[Francošćina|francosce]])
* Noomi ([[Finšćina|finsce]])
* Noèmi (frankowska warianta)

== Mjeniny ==
* 22. jutrownika
* 1. požnjenca

== Znate nošerki mjena ==
=== Předmjeno ===
* [[Naomi Campbell]] (* 1970), britiski modl
* [[Naomi Fearn]] (* 1976), němsko-ameriska rysowarka comicow
* [[Naomi Feil]] (* 1932), US-ameriska gerontologowka a něhdyša dźiwadźelnica
* [[Naomi Kawase]] (* 1969), japanska filmowa režiserka
* [[Naomi Klein]] (* 1970), kanadiska spisowaćelka a kritikarka globalizacije
* [[Noémie Lenoir]] (* 1979), francoski modl a dźiwadźelnica
* [[Noëmi Nadelmann]] (* 1962), šwicarska a spěwarka operow
* [[Naomi Nishida]] (* 1972), japanska dźiwadźelnica
* [[Naomi Novik]] (* 1973), US-ameriska spisowaćelka
* [[Naomi Oreskes]] (* 19**), geologowka a stawiznarka wědomosće 
* [[Noomi Rapace]] (*1979), šwedska dźiwadźelnica
* [[Naomi Russell]] (* 1983), US-ameriska porno-hrajerka
* [[Naomi Shindō]] (* 1972), japanska synchroniska rěčnica
* [[Naomi Sims]] (1948–2009), US-ameriski modl
* [[Naomi Watts]] (* 1968), awstralska dźiwadźelnica a producentka
* [[Noemi (spěwarka)|Noemi]] (* 1982), italska spěwarka

=== Swójbne mjeno ===
* [[Terra Naomi]] (* 1979), US-ameriska pop-spěwarka

[[Kategorija:Žónske předmjeno]]</text>
      <sha1>8urdm1z1lfzmcmx0p809ddte819fsnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zaporižžja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18145</id>
    <revision>
      <id>392289</id>
      <parentid>379674</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T01:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>21326</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>392289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6031" sha1="6w01p4ib6cax48tt5ijgzo9xx6vr0y8" xml:space="preserve">{{Infokašćik město
|mjeno swójske = Запоріжжя
|mjeno serbske = Zaporižžja
|wobraz        = 
|chorhoj= Прапор міста Запоріжжя (2003).svg
|wopon         = Герб Запорожья 2003 года.svg
|šěrina        = 47/50/00
|dołhota       = 35/8/00
|region-ISO    = UA-23
|wysokosć      = 86
|přestrjeń     = 334
|wobydlerstwo  = 756927
|póstowe čisło = 69xxx
|předwólba     = +380612
|załožene      = 1770
|webstrona     = [http://www.meria.zp.ua/ meria.zp.ua]
|Adresa        = пр. Леніна 206&lt;br /&gt;69105 м. Запоріжжя
|mapa=
}}
[[Dataja:Панорама Січі.jpg|thumb|left]]

'''Zaporižžja''' ({{wrěči|uk|''Запоріжжя''}}, {{wrěči|ru|''Запорожье''}}/''Zaporožje''; hač do lěta 1921 ''Александровск''/''Aleksandrowsk'') je město w [[Oblasć Zaporižžja|Zaporižskej oblasći]] na [[Ukraina|Ukrainje]]. Leži při rěce [[Dnjepr]] w srjedźišću stata něhdźe 70 kilometrow na juh wot [[Dnipro|Dnipra]] a něhdźe 450 kilometrow juhowuchodnje [[Kijew]]a.

== Stawizny ==
Sydlišćo je so w lěće 1770 załožiło a ma wot lěta 1806 měšćanske prawa.

== Wobydlerstwo ==
Ma něhdźe 756 tysac wobydlerjow&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160722124332/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2016/zb_nas_15.pdf  Чисельнiсть наявного населення Украïни на сiчня 2016 року], Державна служба статистики Украïни, str. 36&lt;/ref&gt; a je šeste najwjetše město Ukrainy.

&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.3,0.7,1)
ImageSize = width:700 height:400
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lavender increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:lightgrey
BarData=
  bar:1781 text:1781
  bar:1795 text:1795
  bar:1804 text:1804
  bar:1861 text:1861
  bar:1870 text:1870
  bar:1885 text:1885
  bar:1894 text:1894
  bar:1897 text:1897
  bar:1899 text:1899
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1913 text:1913
  bar:1916 text:1916
  bar:1917 text:1917
  bar:1926 text:1926
  bar:1937 text:1937
  bar:1939 text:1939
  bar:1942 text:1942
  bar:1956 text:1956
  bar:1959 text:1959
  bar:1970 text:1970
  bar:1979 text:1979
  bar:1989 text:1989
  bar:1992 text:1992
  bar:2001 text:2001
  bar:2010 text:2010
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1781 from:0 till: 0.3
  bar:1795 from:0 till: 1.2
  bar:1804 from:0 till: 2.5
  bar:1861 from:0 till: 3.8
  bar:1870 from:0 till: 4.6
  bar:1885 from:0 till: 6.7
  bar:1894 from:0 till: 16.1
  bar:1897 from:0 till: 16.4
  bar:1899 from:0 till: 21.5
  bar:1900 from:0 till: 24.2
  bar:1910 from:0 till: 38
  bar:1913 from:0 till: 63.6
  bar:1916 from:0 till: 72.9
  bar:1917 from:0 till: 58.5
  bar:1926 from:0 till: 55.3
  bar:1937 from:0 till: 243.1
  bar:1939 from:0 till: 289.2
  bar:1942 from:0 till: 103.4
  bar:1956 from:0 till: 381
  bar:1959 from:0 till: 449
  bar:1970 from:0 till: 658
  bar:1979 from:0 till: 780.7
  bar:1989 from:0 till: 883.9
  bar:1992 from:0 till: 918.4
  bar:2001 from:0 till: 815.3
  bar:2010 from:0 till: 777
PlotData=
  bar:1781 at:0.329 fontsize:S text: 0.3 shift:(-10,5)
  bar:1795 at:1.23 fontsize:S text: 1.2 shift:(-10,5)
  bar:1804 at:2.5 fontsize:S text: 2.5 shift:(-10,5)
  bar:1861 at:3.819 fontsize:S text: 3.8 shift:(-10,5)
  bar:1870 at:4.601 fontsize:S text: 4.6 shift:(-10,5)
  bar:1885 at:6.707 fontsize:S text: 6.7 shift:(-10,5)
  bar:1894 at:16.1 fontsize:S text: 16.1 shift:(-10,5)
  bar:1897 at:16.4 fontsize:S text: 16.4 shift:(-10,5)
  bar:1899 at:21.5 fontsize:S text: 21.5 shift:(-10,5)
  bar:1900 at:24.2 fontsize:S text: 24.2 shift:(-10,5)
  bar:1910 at:38 fontsize:S text: 38 shift:(-10,5)
  bar:1913 at:63.6 fontsize:S text: 63.6 shift:(-10,5)
  bar:1916 at:72.9 fontsize:S text: 72.9 shift:(-10,5)
  bar:1917 at:58.5 fontsize:S text: 58.5 shift:(-10,5)
  bar:1926 at:55.3 fontsize:S text: 55.3 shift:(-10,5)
  bar:1937 at:243.1 fontsize:S text: 243.1 shift:(-10,5)
  bar:1939 at:289.2 fontsize:S text: 289.2 shift:(-10,5)
  bar:1942 at:103.4 fontsize:S text: 103.4 shift:(-10,5)
  bar:1956 at:381 fontsize:S text: 381 shift:(-10,5)
  bar:1959 at:449 fontsize:S text: 449 shift:(-10,5)
  bar:1970 at:658 fontsize:S text: 658 shift:(-10,5)
  bar:1979 at:780.7 fontsize:S text: 780.7 shift:(-10,5)
  bar:1989 at:883.9 fontsize:S text: 883.9 shift:(-10,5)
  bar:1992 at:918.4 fontsize:S text: 918.4 shift:(-10,5)
  bar:2001 at:815.3 fontsize:S text: 815.3 shift:(-10,5)
  bar:2010 at:777 fontsize:S text: 777 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text: 
&lt;/timeline&gt;

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* [https://web.archive.org/web/20160303192213/http://esu.com.ua/search_articles.php?id=15409 Запорiжжя]//  Енциклопедія сучасної України : у 30 т. / ред. кол. І. М. Дзюба [та ін.] ; НАН України, НТШ, Координаційне бюро енциклопедії сучасної України НАН України. — К., 2003¬–2016. — ISBN 944-02-3354-X.
* [http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Zaporizhzhya Запорiжжя]//  Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наук. думка, 2005. — Т. 3 : Е — Й. — С. 261. — ISBN 966-00-0610-1.

== Wotkaz ==
{{Commonscat|Zaporizhia|Zaporižžja}}

[[Kategorija:Sydlišćo při Dnjeprje]]
[[Kategorija:Załožene 1770]]
[[Kategorija:Oblasć Zaporižžja]]
[[Kategorija:Sydlišćo w Zaporižskej oblasći]]</text>
      <sha1>6w01p4ib6cax48tt5ijgzo9xx6vr0y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mallorca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18151</id>
    <revision>
      <id>392222</id>
      <parentid>374189</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="773" sha1="0ve7kiqqb7e2x6tr0wz25htgshb2swu" xml:space="preserve">[[Dataja:Mallorca topo.png|mini|Topografiska karta Mallorcy]]
'''Mallorca''' (z łaćonskeho ''insula maior'' = „wulka kupa“) je [[kupa]] w zapadnym dźělu [[Srjedźne morjo|Srjedźneho morja]]. Najwjetša kupa [[Baleary|Balearow]] a cyłeje [[Španiska|Španiskeje]] je 170 kilometrow zdalena wot španiskeje twjerdźe pola [[Barcelona|Barcelony]]. Ma přestrjeń wot 3.640 kwadratnych kilometrow a něhdźe 900.000 wobydlerjow.

Hłowne město kupy je [[Palma]], kotraž ma někak štyri sta tysac wobydlerjow. Hamtskej rěči stej [[katalanšćina]] a [[španišćina]]; domoródny Mallorcaski dialekt je warianta prěnjeje.

== Wotkaz ==
{{commonscat|Mallorca}}

[[Kategorija:Kupa w Španiskej]]
[[Kategorija:Kupa w Srjedźnym morju]]
[[Kategorija:Kupa w Europje]]</text>
      <sha1>0ve7kiqqb7e2x6tr0wz25htgshb2swu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azowske morjo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18482</id>
    <revision>
      <id>392213</id>
      <parentid>386861</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1617" sha1="odosnsd7ad62rdmw45v7x4h9qpommgi" xml:space="preserve">{{Infokašćik morjo
| mjeno   = Azowske morjo
| wobraz = AzovseaNASA.jpg
| wopis1 = Satelitowy wobraz Azowskeho morja
| wopis2 = 
| maks-hłubokosć = 15
| šěrokosć = 
| dołhosć = 
| přestrjeń = 	39 000
| nadrjadowany = [[Čorne morjo]], [[Atlantiski ocean]]
| susod = 
| podrjadowany = 
| kontinent = [[Europa]]
| stat = {{UKR}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
| notica = 
| přitok = [[Don]]
}}

'''Azowske morjo''' ({{wrěči|uk|Азовське море}}/''Azowske more'', {{wrěči|ru|Азовское море}}/''Azowskoje more'', {{wrěči|crh|''Azaq deñizi''}}) je małe [[morjo]] w juhowuchodnym dźělu [[Europa|Europy]]. Mjezuje na zapadźe z&amp;nbsp;[[Ukraina|Ukrainu]] a na wuchodźe z&amp;nbsp;[[Ruska federacija|Ruskej federaciju]]. Słuša k morjam [[Atlantiski ocean|Atlantiskeho oceana]] a płaći jako dźěl wjetšeho [[Čorne morjo|Čorneho morja]], wot kotrehož je na juhozapadźe wotdźělene přez połkupu [[Krim]] a na juhu zwjazane přez [[Kerčska wužina|Kerčsku wužinu]] njedaloko [[Kerč]]a.

Azowske morjo ma přestrjeń nimale 40 tysac [[kwadratny kilometer|kwadratnych kilometrow]] a maksimalnu hłubokosć jenož 15 metrow. Jeho najwjetši přitok je [[Don]]. Azowske morjo ma jara nisku sólnosć.

Wuznamne přistawy su [[Mariupol]] a [[Berdjansk]] w Ukrainje a [[Taganrog]] a [[Jejsk]] w Ruskej federaciji.

== Wotkaz ==
{{commonscat|Sea of Azov|Azowske morjo}}

{{Coordinate |NS=46/06/00 |EW=36/30/00 |type=waterbody |dim=500000 |region=UA/RU}}

[[Kategorija:Morjo Atlantiskeho oceana]]
[[Kategorija:Azowske morjo| ]]
[[Kategorija:Wodźizna na Ukrainje]]
[[Kategorija:Wodźizna w Ruskej]]</text>
      <sha1>odosnsd7ad62rdmw45v7x4h9qpommgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arabske morjo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18488</id>
    <revision>
      <id>392212</id>
      <parentid>343244</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:39:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1532" sha1="4w26z7a7ias56i4n79ny1mmz6cwn23t" xml:space="preserve">{{Infokašćik morjo
| mjeno   = Arabske morjo
| wobraz = Arabian Sea map de.png
| wopis1 = Karta Arabskeho morja
| wopis2 =
| maks-hłubokosć =  4 625
| šěrokosć = 2 400
| dołhosć = 2 000
| přestrjeń = 3 832 000
| nadrjadowany = [[Indiski ocean]]
| susod = 
| podrjadowany = 
| kontinent = [[Afrika]], [[Azija]]
| stat = [[Indiska]],  [[Pakistan]], [[Iran]], [[Jemen]], [[Oman]], [[Somalija]]
| notica = 
| přitok = 
}}
'''Arabske morjo''' je dźěl [[Indiski ocean|Indiskeho oceana]] mjez [[Azija|Aziju]] a [[Afrika|Afriku]]. Na wuchodźe mjezuje z&amp;nbsp;[[Indiska połkupa|Indiskej połkupu]], na sewjeru z&amp;nbsp;[[Iran]]om a [[Pakistan]]om, a na zapadźe z&amp;nbsp;[[Oman]]om a [[Jemen]]om na [[Arabska połkupa|Arabskej połkupje]] a ze [[Somalija|Somaliju]] w Africe. Arabske morjo je přez [[Adenski zaliw]] z&amp;nbsp;[[Čerwjene morjo|Čerwjenym morjom]] zwjazane (a dale přez [[Suezski kanal]] ze [[Srjedźne morjo|Srjedźnym morjom]]) a přez [[Omanski zaliw]] z&amp;nbsp;[[Persiski zaliw|Persiskim zaliwom]].

Morjo ma přestrjeń wot nimale štyrjoch milionow [[kwadratny kilometer|kwadratnych kilometrow]] a maksimalnu hłubokosć wot 4 625 metrow.

Wuznamne města a přistawy Arabskeho morja su na přikład [[Mumbai]] w Indiskej, [[Maskat]] w Omanje a [[Karači]] w Pakistanje.

== Wotkaz ==
{{commonscat|Arabian Sea|Arabske morjo}}

{{Coordinate |NS=15/55/00 |EW=63/54/00 |type=waterbody |dim=1000000 |region=XI}}

[[Kategorija:Morjo Indiskeho oceana]]
[[Kategorija:Geografija Azije]]
[[Kategorija:Geografija Afriki]]</text>
      <sha1>4w26z7a7ias56i4n79ny1mmz6cwn23t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Egejske morjo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18507</id>
    <revision>
      <id>392216</id>
      <parentid>343245</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1609" sha1="g7ahj0jkacuxoc6wnh4jekpxnuqa775" xml:space="preserve">{{Infokašćik morjo
| mjeno   = Egejske morjo
| wobraz = Aegeansea.jpg
| wopis1 = Satelitowy wobraz Egejskeho morja
| wopis2 = 
| maks-hłubokosć = 2561
| šěrokosć = 
| dołhosć = 
| přestrjeń = 	190 000
| nadrjadowany = [[Srjedźne morjo]], [[Atlantiski ocean]]
| susod = 
| podrjadowany = 
| kontinent = [[Europa]], [[Azija]]
| stat = {{GRE}} &lt;br /&gt; {{TUR}}
| notica = 
| přitok = 
}}
'''Egejske morjo''' ({{wrěči|el|Αιγαίο Πέλαγος}} – ''Aigaio Pelagos'', {{wrěči|tr|''Ege Denizi''}}) je morjo mjez [[Europa|europskej]] [[balkanska połkupa|Balkanskej połkupu]] a [[Azija|aziskej]] [[Anatoliska|Anatoliskej]], [[pódlanske morjo]] [[Srjedźne morjo|Srjedźneho morja]]. Słuša k morjam [[Atlantiski ocean|Atlantiskeho oceana]]. Mjezuje na sewjeru a na zapadźe z&amp;nbsp;[[Grjekska|grjekskej]] twjerdźu, na juhu z grjekskej kupu [[Kreta]] a na wuchodźe z&amp;nbsp;[[Turkowska|Turkowskej]]. Na sewjerowuchodźe je přez mórsku wužinu [[Dardanele]] zwjazane z&amp;nbsp;[[Marmarske morjo|Marmarskim morjom]] (a dale přez mórsku wužinu [[Bosporus]] z&amp;nbsp;[[Čorne morjo|Čornym morjom]]) a na zapadźe je zwjazane přez [[Korintski kanal]] z&amp;nbsp;[[Ioniske morjo|Ioniskim morjom]].

Wuznamne přistawy Egejskeho morja su na přikład [[Atheny|Athen]] a [[Sołun]] w Grjekskej a [[Izmir]] w Turkowskej.

== Wotkaz ==
{{commonscat|Aegean Sea|Egejske morjo}}

{{Coordinate |NS=39/15/00 |EW=24/57/00 |type=waterbody |dim=300000 |region=XA}}

[[Kategorija:Srjedźne morjo]]
[[Kategorija:Morjo Atlantiskeho oceana]]
[[Kategorija:Geografija Grjekskeje]]
[[Kategorija:Geografija Turkowskeje]]</text>
      <sha1>g7ahj0jkacuxoc6wnh4jekpxnuqa775</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Staropólšćina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18592</id>
    <revision>
      <id>392248</id>
      <parentid>384649</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4941" sha1="0hj94o7odpathpy1bswmt3mgq9bk1xf" xml:space="preserve">{{Infokašćik rěč
|Barba=Indoeuropska
|mjeno swójske=ięzyk Polſki
|mjeno serbske=staropólšćina
|mortwa=haj
|kraje=nihdźe
|rěčnicy=
|klasifikacija=[[Indoeuropske rěče]]&lt;br /&gt;* [[Słowjanske rěče]]&lt;br /&gt;** [[Zapadosłowjanske rěče]]&lt;br /&gt;*** [[Lechiske rěče]]&lt;br /&gt;**** [[Pólšćina]]
|pismiki= [[łaćonski alfabet|łaćonske]]
|oficielna rěc=[[Pólšćina]]
|iso_639-1=pl
|iso_639-2=pol
|wikipedija=
}}
'''Staropólšćina''' je pomjenowanje [[Pólšćina|pólskeje rěče]] w '''staropólskej dobje''', kotraž wot 9. do 16.&amp;nbsp;lětstotka traješe. W spočatkach staropólskeje doby su so prěnje rozdźěle mjez jednotliwymi [[Zapadosłowjanske rěče|zapadosłowjanskimi rěčemi]] pokazali, wosebje mjez [[čěsko-słowakske rěče|čěsko-słowakskej]] a [[lechiske rěče|lechiskej]] skupinu ([[pólšćina]], [[kašubšćina]], [[pomoršćina]], [[połobšćina]]).

Po [[Křćenje Pólskeje|křćenju Pólskeje]] w&amp;nbsp;lěće 966 je wjele [[požčonka|požčonkow]] z łaćonšćiny do staropólšćiny přišło (pak přez posrědnistwo [[čěšćina|čěšćiny]], kaž wjetšina nabožinskeje terminologije, pak njeposrědnje w pozdźišim času) na př. ''ańjoł'' → ''jandžel'' wot łać. ''angelus'')

== Gramatika ==
W 14. a 15.&amp;nbsp;lětstotku zhubitej so ze starosłowjanšćiny zdźědźenej časaj zańdźenosće [[aorist]] a [[imperfekt]], kotrejž hišće w&amp;nbsp;[[Swjatokřižne prědowanja|''swjatokřižnych prědowanjach'']] wustupujetej. Wot 15.&amp;nbsp;lětstotka zhubi so w kónčinach pólskeho kralestwa [[dual]] (w Hornjej Šleskej je wón hač do dźensnišeho přetrał). Charakteristiske přiznamjo stej tež relatiwnej pronomenaj ''jąż'' (kotruž), ''jegoż'' (wo což, wo kohož) byłoj, kotrejž wustupujetej w&amp;nbsp;[[Bogurodzica|Bogurodzice]] a dźensa so wjace njewužiwatej.

== Wurjekowanje ==
W běhu lětstotkow je staropólske wurjekowanje wjele modifikacijam podležało. Eksistuja někotre rozdźěle porno dźensnišemu nowopólskemu wurjekowanju:
* pismik '''ł''' je so jako t. mj. „jewišćowe l“ wurjekował ('''[[Lateralny alweolarny welarizowany aproksimant|ɫ]]''').
* pismik '''ą''' je so čitał jako „nasalne a“ ('''[[Mjezynarodny fonetiski alfabet|ã]]'''), tohodla tež dźensniši prawopis  (pisanje „a“ z&amp;nbsp;[[ogonek|ogonkom]]).
* Je eksistował tež zjaw [[wokalowa dołhosć|wokaloweje dołhosće]], wokale su měli dwě warianće wurjekowanja – dołhu abo krótku (dołhe o – '''ó''' – je do dźensnišeho '''[[Połzačinjeny zadni skulojćeny wokal|u]]''' přešło).

== Pisanje ==
[[Dataja:Book of Henryków.PNG|upright=1.5|mini|right|Pisanje w Henrykowskej knize]]
[[Dataja:Unicode 0xA7C0.svg|mini|upright|Kompjuterowe pisanje pismika „ą“ w pisanju [[Swjatokřižne prědowanja|swjatokřižnych prědowanjow]]]]
Ćeža za srjedźowěkowskich pisarjow, kotřiž spytachu, rěč kodifikować, bě njepřiměrjenje [[łaćonski alfabet|łaćonskeho alfabeta]] na někotre zwuki pólskeje rěče, na přikład ''cz'', ''sz''. Z teje přičiny je so staropólska rěč zrědka zapisała a njeje měła standardny prawopis. Samsny pismik je móhł wjacore zwuki podawać – na př. '''s''' je so čitało jako ''s'', ''sz'' abo ''ś''. Pisanje słowow kryješe so nimale dospołnje z&amp;nbsp;prawopisom  [[łaćonšćina|łaćonšćiny]], na př. ''Bichek'' – Byczek, ''Gneuos'' – Gniewosz a p. Prěnja zapisana staropólska sada, wo kotrejž wěmy, je so wokoło lěta 1270 w&amp;nbsp;[[Šleska|Šleskej]] w t. mj. [[Henrykowska kniha|Henrykowskej knize]] zapisała: '''Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai''' (originalny zynk: '''&quot;Daj, uć ja pobrusza, a ti pocziwaj&quot;''' – dźensniša pólšćina: ''&quot;Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj&quot;'' abo ''&quot;Pozwól, że ja będę mełł, a ty odpocznij&quot;'')&lt;ref&gt;hornjoserbsce: ''„Daj mi zmlěć, a ty wotpočń“''&lt;/ref&gt;.

Prěni namjet zjednoćenja prawopisa je [[Jakub Parkoszowic]], profesor [[Jagiellońska uniwersita|Krakowskeje akademije]], přednjesł. Reforma wobsteješe w zawjedźenju róžkatych a kulowatych pismikow za rozeznawanje twjerdych a mjechkich konsonantow a podawanju [[wokalowa dołhosć|wokaloweje dołhosće]] přez dwójne pisanje wokalow, na př ''aa'' – /a:/. Ale namjet Parkoszowica njeje so přiwzał, a jeho teoretiske koncepcije njejsu namakali pokročowarjow.

== Přikład ==
: ''Zawjedźenje do „Legendy wo swjatym Aleksandrje”, přełoženeje do pólskeje rěče w XV.&amp;nbsp;lětstotku:''
:: '''Ach, Królu wieliki nasz'''
:: '''Coż Ci dzieją Maszyjasz,'''
:: '''Przydaj rozumu k mej rzeczy,'''
:: '''Me sierce bostwem obleczy,'''
:: '''Raczy mię mych grzechów pozbawić'''
:: '''Bych mógł o Twych świętych prawić.'''

== Bibliografija ==
* Zenon Klemensiewicz – ''Historia Języka Polskiego'', Warszawa 1974, wyd. PWN (pólski)

== Přispomnjenki ==
&lt;references /&gt;

{{DISPLAYTITLE:staropólšćina}}
[[Kategorija:Pólšćina]]</text>
      <sha1>0hj94o7odpathpy1bswmt3mgq9bk1xf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marmarske morjo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18657</id>
    <revision>
      <id>392219</id>
      <parentid>343258</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1057" sha1="il0f2jjv7ywcbcc6qgau7g5nbatrm2r" xml:space="preserve">[[Dataja:Sea of Marmara map.png|mini|Karta Marmarskeho morja]]
'''Marmarske morjo''' ({{wrěči|el|Θάλασσα του Μαρμαρά}}, {{wrěči|tr|''Marmara Denizi''}}) je małe [[nutřkokrajne morjo]] [[Srjedźne morjo|Srjedźneho morja]]. Na juhu a wuchodźe mjezuje z&amp;nbsp;[[Azija|aziskim]] dźěłom [[Turkowska|Turkowskeje]] a na zapadźe a sewjeru z&amp;nbsp;[[Europa|europskim]] dźěłom Turkowskeje. Na juhozapadźe je přez mórsku wužinu [[Dardanele|Dardanelow]] zwjazane z&amp;nbsp;[[Egejske morjo|Egejskim morjom]] a na sewjerowuchodźe přez [[Bosporus]] z&amp;nbsp;[[Čorne morjo|Čornym morjom]].

Ma přestrjeń wot 11.140 [[kwadratny kilometer|kwadratnych kilometrow]] a maksimalnu hłubokosć wot 1370 metrow. W Marmarskim morju namakaja so wjacore małe kupy, kotrež su zdźěla wobsydlene.

== Wotkaz ==
{{commonscat|Sea of Marmara|Marmarske morjo}}

{{Coordinate |NS=40/43/00 |EW=28/13/00 |type=waterbody |dim=200000 |region=TR}}

[[Kategorija:Srjedźne morjo]]
[[Kategorija:Geografija Turkowskeje]]
[[Kategorija:Morjo Atlantiskeho oceana]]</text>
      <sha1>il0f2jjv7ywcbcc6qgau7g5nbatrm2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Žołte morjo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18663</id>
    <revision>
      <id>392231</id>
      <parentid>343231</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1046" sha1="n90i501v1nx72tlfdqiux09tbrc0mkd" xml:space="preserve">[[Dataja:Bohaiseamap2_de.png|mini|Karta Žołteho morja]]
'''Žołte morjo''' ({{wrěči|zh|黄海}} ''Huánghǎi'', {{wrěči|ko|황해}} ''Hwanghae'') je mjeno sewjerneho dźěla [[Wuchodochinske morjo|Wuchodochinskeho morja]], [[nakromne morjo|nakromneho morja]] [[Ćichi ocean|Ćicheho oceana]]. Druhdy płaći tež jako samostatne morjo Ćicheho oceana. Na zapadźe mjezuje z&amp;nbsp;[[China|Chinu]] a na wuchodźe z&amp;nbsp;[[Južna Koreja|Južnej Koreju]] a [[Sewjerna Koreja|Sewjernej Koreju]] na [[Korejska połkupa|Korejskej połkupje]].

Žołte morjo je poměrnje niłke nakromne morjo, přerěznje 44 metrow hłuboke. Najwjetša rěka, kotraž so do Žołteho morja wuliwa, je [[Huang Ho]] („Žołta rěka“). Typiska barba pochadźa wot hlininowych sedimentow z rěkow.

== Wotkaz ==
{{commonscat|Yellow Sea|Žołte morjo}}

{{Coordinate |NS=35/00/00 |EW=123/00/00 |type=waterbody |dim=500000 |region=XP}}

[[Kategorija:Morjo Ćicheho oceana]]
[[Kategorija:Geografija Chiny]]
[[Kategorija:Južna Koreja]]
[[Kategorija:Sewjerna Koreja]]</text>
      <sha1>n90i501v1nx72tlfdqiux09tbrc0mkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Japanske morjo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18695</id>
    <revision>
      <id>392214</id>
      <parentid>343197</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="879" sha1="s3nz3f72de86rfy09xij3ydu1bnljbw" xml:space="preserve">[[Dataja:Japan sea map German.png|mini|Karta Japanskeho morja]]
'''Japanske morjo''' je [[nakromne morjo]] [[Ćichi ocean|Ćicheho oceana]]. Leži mjez [[Azija|aziskej]] twjerdźu, kupu [[Sachalin]] a [[Japanski archipel|Japanskim archipelom]], potajkim mjezuje z&amp;nbsp;[[Ruska federacija|Ruskej federaciju]] na sewjeru, z&amp;nbsp;[[Japanska|Japanskej]] na wuchodźe a z&amp;nbsp;[[Južna Koreja|Južnej]] a [[Sewjerna Koreja|Sewjernej]] [[Koreja|Koreju]] na zapadźe.

Ma přestrjeń 978 000 [[kwadratny kilometer|kwadratnych kilometrow]] a maksimalnu hłubokosć 3742 metrow.

== Wotkaz ==
{{commonscat|Sea of Japan|Japanske morjo}}

{{Coordinate |NS=40/00/00 |EW=135/00/00 |type=waterbody |dim=1000000 |region=XP}}

[[Kategorija:Morjo Ćicheho oceana]]
[[Kategorija:Geografija Japanskeje]]
[[Kategorija:Geografije Ruskeje]]
[[Kategorija:Južna Koreja]]
[[Kategorija:Sewjerna Koreja]]</text>
      <sha1>s3nz3f72de86rfy09xij3ydu1bnljbw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jězus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18746</id>
    <revision>
      <id>392268</id>
      <parentid>390945</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T21:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31689" sha1="67fzonwukbxehcg4hnofravn30vi5ec" xml:space="preserve">[[Dataja:Christus_Ravenna.jpg|mini|Zwobraznjenje Jězu Chrysta ze 6.&amp;nbsp;lětstotka]]
'''Jězus z&amp;nbsp;[[Nazaret|Nazareta]]''' bě so prawdźepodobnje mjez lětomaj 7 a 4 do Chr. w&amp;nbsp;[[Betlehem|Betlehemje]] narodźił a zemrě w lětach 30, 31 abo 33 po Chr. w&amp;nbsp;[[Jeruzalem|Jeruzalemje]].

[[Nowy zakoń]] wozjewja Jězusa jako Chrystusa (Messias, Syn Boži). Nowy testament je zdobom hłowne žórło za historiske informacije wo Jězusu nimo wjacorych apokryfow a noticow zwonka křesćanstwa. Z tutych rekonstruuje historiske slědźenje plawsibelne fakty jeho skutkowanja.

Po tutych bě Jězus Žid z Galileje, kotryž je někak wot lěta 28 zjawnje wustupował jako pućowanski prědar na teritoriju dźensnišeho [[Israel|Israela]] a zapadneho pobrjoha [[Jordan]]. Hladajo na přichad Božeho kralestwa namołwješe wón swój lud k nawrótej. Mało lět pozdźišo bu wón wot Romjanow křižowany.

Jězus wobmjezowaše swoje skutkowanje na Israel ([[Ewangelij po Mateju|Mt]] 10,5; 15,24), wukonješe pak wutworjenje noweje swětoweje nabožiny, křesćanstwa. Tež zwonka křesćanstwa ma Jězus nabožny, kulturelny, politiski a wosobinski wuznam.

== Žórła a jich wuhódnoćenje ==
Jězus njeje žane pisomne twórby zawostajił. Nimale wšitko, štož wo nim wěmy, je z antiknych žórłow, kotrež buchu najzašo 10 lět po jeho smjerći napisane. Z přepytowanjom a wuhódnoćenjom tutych zaběra so historisko-kritiske slědźenje Noweho testamenta.

=== Njekřesćanske wuprajenja ===
Někotři židowscy, romscy a grjekscy chronisća antiki naspomnja Jězusa, ale bórze jenož jeho wotprawjenje a nic jeho skutkowanje a jeho wučbu. K tomu přińdźe, zo su tute rědke noticy pola fachowcow dwělomne.

Židowski historikar [[Flavius Josephus]] rozprawja w swojich '''Antiquitates Judaicae''' (20,200) wo wotprawjenju Jakuba a pomjenuje jeho jako bratra Jězusa, „''kotryž so Chrystus mjenuje''“.

Noticy mamy tež wot [[Plinius|Pliniusa]] młodeho a z rabbinskich žórłow zhromadźenych w&amp;nbsp;[[Talmud|Talmudźe]]. Awtorojo pak so jenož na kromje a polemisce wo křesćanstwje wuprajeja.

== Křesćanske wuprajenja ==
Informacije zdobywaja so primarnje z analyzy štyrjoch ewangelijow, listow Pawoła a někotrych apokryfow. Pisma su wot křesćanow, kotřiž su do Jězusa wěrili a kotřiž nochcychu biografiju napisać, ale Jězusa jako Messiasa zapowědać (n. př. Mk 16,6, Jap 2,32). Historiska swěrnosć pismow je wot spočatka slědźenja Noweho testamenta dwělomna.

Listy [[Pawoł|Pawoła]] su mjez lětomaj 50 a 64 nastali. W nich namaka so jenož mało biografiskich datow a słowow Jězusa, cituja pak so někotre wěrowanske formule Jeruzalemskeje prawosady.

W třoch synoptiskich ewangelijach ([[Ewangelij po Mateju|ewangelij Mateja]], [[Ewangelij po Lukašu|Lukasa]] a [[Ewangelij po Marku|Marka]]) namakaja so pokazki na zničenje Jerusalemskeho templa (Mk 13,2; Mt 22,7; Lk 19,43). Tohodla so wěsće hakle po židowskim zběžku (66-70) pisomnje fiksowachu. Po dźensnišim slědźerskim stawje njesłušeše žadyn z awtorow k prěnim šulerjam Jězusa.

Spisarjomaj ewangelijow po Mateju a Lukašu předležeše hižo ewangelij po Markusu. Wot toho přewzaštaj kompoziciju a wjetšinu tekstow. Nimo toho wužiwaštej tak mjenowane žórło Q (žórło logijow), zhromadźenka hrónčkow a hrónčkow Jězusa, kotrež buchu prawdźepodobnje mjez lětomaj 40 a 70 pisomnje sfiksowane. Podobne a druhe hrónčka Jězusa so tež w Syriskej hromadźachu a pozdźišo w ewangeliju po Tomašu pisomnje fiksowachu. Tute hrónčka a hrónčka so lětdźesatki ertnje dale dawachu (Lk 1,2). Najzažniše wobstatki móža być wot Jězusowych šulerjow a móža z tym originalne rěče Jězusa wobsahować.

Zo maja so wšitke ewangelije po zaćahu Jězusa do Jerusalema po tutym samsnym wotběhu, płaći jako sylny indic za starobu a swěruwosć pasionskich rozprawow.

[[Ewangelij po Janu]] wobsahuje po měnjenju dźensnišich slědźerjow njewotwisnje dale dawane historiske maćizny, hačrunjež nasta hakle pozdźišo wokoło 100 – 130.

Dokelž su ewangelisća swoje žórła po swojim wašnju teologisce wuhotowali a je do swojich misionskich a wučenskich wotpohladow zarjadowali, móže so z jich zhromadnosćow ćim lěpje na realne, historiske jadro sudźić.

=== Slědźenje Jězusoweho žiwjenja ===
Wot něhdźe 1750 nasta akademiske slědźenje wo žiwjenju Jězusa, kotrež započa so wot cyrkwinskeho wjednistwa zdalować. Spytaše so po wědomostnych kriterijach rozeznawać historiske informacije wot teologiskich wułožowanjow Noweho testamenta.

Dźakowano znajomosćam z archeologije, socialnych stawiznow, orientalistiki a judaistiki wo palestinskim židowstwje za čas Jězusa a stajnje dokładnišim historisko-kritiskim tekstowym analyzam, wuchadźeja dźensa tež njekřesćanscy historikarjo z toho, zo je Jězus woprawdźe žiwy był a zo so relatiwnje derje zwěsćić wobstejnosće jeho žiwjenja a smjerće, hłowne wobsahi jeho zapowědźenja a jeho poměr k druhim židowskim skupinam.

== Pochad ==

=== Městno narodźenja, lěto narodźenja a zemrěća ===
Historikarjo posudźuja podawki dźěćatstwa Jězusa w Nowym zakonju (Mt 1 – 2 / Lk 1 – 2) jako legendy, dokelž pobrachuja wone w žórle logijow (žórle Q) a w najstaršim ewangeliju a dokelž so wone mjez sobu jara rozeznawaja. Tole płaći tež za apokryfiski ewangelij wo Jězusowym dźěćatstwje po Tomašu, kotryž rěči wo dźiwach hólca Jězusa.

Mt 1-2 a Lk 1-2 chcetaj Jězusa jako Messiasa zapowědać a stajitaj jeho narod do ramika bibliskich wěšćenjow. Njewobkrućene morjenje dźěći přez [[Herodes|Herodesa]] (Mt 2,13) dopomina na morjene dźěći přez farao před wućahom Israela z Egyptowskeje (Ex 1,22): Tak budźe Jězus jako wuswobodźer ludu Božeho předstajeny. Betlehemska hwězda, kotraž wjedźeše orientaliskich astrologow k městnu jeho naroda (Mt 2,2), připowědźa Jězusa jako kosmiskeho wumóžnika. Zwadne je, hač hodźeše so woprawdźe wosebity stelarny fenomen w tym času wobkedźbować.

Lěto a dźeń Jězusoweho naroda běštej hižo prakřesćanam njeznatej. Po Mt 2,1 narodźi so wón po smjerći Herodesa Wulkeho (4 před Chr.), po Lk 2,2 za čas jednoho prěnjeho romskeho ludličenja pod Publius Sulpicius Quiriniusom. Tutón bu pak hakle 6 po Chr. bohot Syriskeje a Judeje. Zažniši wuběr dawkow w tym regionje znate njeje, ale njeda so tež wuzamknyć. Křesćanske ličenje časa, kotrež so z narodom Jězusa započnje, bazěruje potajkim na ličenskim zmylku.

Tute štyri ewangelije rozprawjeja jenož wo Jězusowych poslednich žiwjenskich lětach. Po Lk 3,1 – jeničkim eksaktnym lětowym podaću w Nowym Zakonju – njeje Jězusowe smjertne lěto w času zastojnstwa [[Pontius Pilatus|Pontiusa Pilatusa]] jako bohota Judeje (26-36) dale dawane. Za wjetšinu historikarjow je lěto 30 najpodobniše smjertne lěto, dokelž je so Pawoł z Tarsusa hižo mjez 32 a 35 wobroćił. Jězus bě potajkim znajmjeńša 30 a maksimalnje 40 lět stary.

=== Swójba ===
[[Dataja:El Greco 029.jpg|mini|[[El Greco]] – „Swjata swójba“, 1604]]
Jězus bě po Mk 6,3 a Lk 1,27 prěnje dźěćo Marije. Tutej tekstaj wuzběhujetej, zo je Jězus wot Swjateho Ducha spłodźeny. Po Mk 6,3 měješe Jězus štyrjoch bratrow – Jakobus, Joses (= Josef, Mt 13,55), Judas, Simon – a wjacore sotry, kotrychž ličba a mjena so dale njedawachu. Dokelž móža z bratrami a sotrami w bibliskim wužiwanju tutoho słowa tež bliscy přiwuzni měnjeni być, njeje jasne, hač so wo ródnych bratrow a sotry jedna.

Štwórta z dźesać kaznjow – česć nana a mać (Ex 20,12) - bě sej tehdy žadała, zo so najstarši syn wo swoju swójbu stara. K naslědnistwu Jězusa pak słušeše, zo so rozpušća swójbne wjazby. (Přirunuj Mt 10,37, Lk 14,26) Z jeho prědowanjom a lěkowanjom je drje ličba jeho přiwisnikow stupała, ale to je tež prowokowało někotre konflikty z přiwuznymi. Woni spytachu jeho zadźeržeć a rjeknychu jeho za błudneho (Mk 3,21). To tutoho konteksta słušeja słowa kaž Mk 3,33-35:

''Štó je moja mać a štó su moji bratřa? Potom pohlada na tych, kiž wokoło njeho sedźachu a praji: „Hlejće moja mać a moji bratřa! Přetož štóž wolu Božu čini, tón je mój bratr a moja sotra a mać.“''

Z tym njeje wón štwórty zakoń wotstronił, ale ju wukładował kontrernje k židowskej tradiciji: Jenož ći su twoji přiwuzni, kotřiž činja wolu Božu. Na to wopušći Jězus swoje ródne město a njeje so hižo tam nawróćił. Ale žony z jeho wokoliny su při nim wostali, kaž tež jeho mać (Jan 19,26). Hačrunjež rěka w Janje 7,5: ''Přetož ani jeho bratřa do njeho njewěrjachu'', su někotři z jeho přiwuznych, tež jeho mać, słušeli k prěnim křesćanam po jutrach (Japansk 1,14 1Kor 9,5). Pawoł wosobinsce zezna Jakuba (bratra Jězusa) a druhich swójbnych Jězusa, jako spyta prěni króć Jeruzalem. (Gal 1,19).

=== Rěč, wukubłanje, powołanje ===
[[Dataja:Giotto - Scrovegni - -22- - Christ among the Doctors.jpg|mini|[[Giotto di Bondone]] – „Jězus z wučerjemi thory“]]
Jako galilejski Žid rěčeše Jězus na wšědny dźeń aramejsce. To wobkrućeja někotre aramejske citaty Jězusa w Nowym zakonju. Hač hodźa so grjekske hrónčka a rěčne wobroty do aramejskeho wróćo přestajić, je wažny kriterij při pytanju za „woprawdźitymi“ Jězusowymi słowami, kotrež so spočatnje ertnje dale dawachu. Tak spyta so Jězusowe zapowědźenje wot prakřesćanskich wułožowanjow rozeznawać.

Hebrejšćina, rěč Swjateho pisma Israela, je so w Palestinje za čas Jězusa lědma hišće rěčała. Jězus znaješe pak najskerje hebrejsku rěč, dokelž je w synagogach Galileje čitał a wułožował. Jězusowy stil prědowanja a argumentowanja je rabbinski. Jeho lěkowanje na sabaće a prĕnjosć lubosće k blišemu Před wšěmi druhimi kaznjemi su podobnje prjedawšim wučbam Hillela, jeho pomoc chudym a jeho hojenske dźiwy su podobne na pozdźiše wustupowanje Chanina Ben Dosy (40-70), najsławnišeho zastupjerja galilejskeho Chassidizma. Tohodla zarjaduja slědźerjo Jězusowe wukładowanje thory dospołnje do tehdyšeho židowstwa. Židowscy eksegetojo kaž Pinchas Lapide z toho slěduja, zo je wón chodźił do thora-šule.

Prěni šulerjo Jězusa jemu „rabbi“ prajichu (Mk 9,5; 11,21; 14,45; Joh 1,38.49; Joh 3,2; 4,31 a druzy). To da jemu samsnu poziciju kaž Farizejam. Rabbije njeběchu žiwe wot wučenja, ale wot wukona normalneho rjemjesła. Jako prěni syn pobožneje židowskeje swójby wuknješe Jězus powołanje swojeho nana. (Mk 6,3; Mt 13,55) Józef bě twarski rjemjeslnik (grjeksce τεκτων), tuž dźěłaše při twarje łódźe a domow. Zo je woprawdźe jako ćěsla dźěłał, njeje wobkrućene.

== Skutkowanje ==
[[Dataja:Andrea del Verrocchio, Leonardo da Vinci - Baptism of Christ - Uffizi.jpg|mini|[[Andrea del Verrocchio]] – „Křćeńca Chrystusa“, 1475]]
Po wšitkich ewangelijach započa so Jězusowe zjawne skutkowanje z křćeńcu přez pokutneho prědarja Jana. Tole wułožuja synoptikarjo tak, zo je Bóh Jězusa jako swojeho z duchom nadarjeneho „syna“ (Mk 1,11) powołał.

Po Lk 1,5 pochadźeše Jan z měšniskeje swójby a běše kaž asket w njewobydlenej pusćinje žiwy. Jeho křćeńca poda wodaće hrěchow, jeli běchu ludźo do toho swoje hrěchi přiznali. Wšitke ewangelije wuzběhuja rólu Jana jako předchadnika Jězusa. Widźa w nim poslednjeho profeta stareho zwjazka před přichadom z duchom wobdarjeneho Messiasa (n. př. Mk 1,7; Lk 3,16; Mt 3,11; Joh 1,7f; 3,28 a druhe).

Po Janu 3,22 je Jězus chwilu paralelnje k Janej wukřćił. Ewentualnje su někotři z Janowych šulerjow Jězusej sćěhowali: Tak je Jězus zeznał bratrow Symana Pětra a Handrija (Jan 1,35-42). Z toho slěduje so bliskosć a wuměna tuteju dweju skupinow. Běchu pak rozdźěle mjez tutymaj skupinomaj: Jězus přewza wot Jana doskónčne wołanje za nawrót, wotpokaza pak póst a askezu za swojich šulerjow a sedźeše ze skupinami za blidom, kotrež płaćachu jako „nječisty“ po płaćiwym wukładowanju thory.

=== Městnosć skutkowanja ===
[[Dataja:Wirken Jesu.png|mini|Městna, hdźež je Jězus pječa zjawnje skutkował.]]
Jězus widźeše so jenož słany k „zhubjenym wowcam doma Israela“ (Mt 10,5 Mt 15,24). Po prěnich časćišo mjenowanych městnych mjenach pućowaše Jězus najprjedy při sewjernym brjoze jězora Genezaretha mjez Kafarnaumom, Magdalu, Bethsaidu a Chorazimom. Dale na juh skutkowach w Nazareće, Kanje a Nainje. Skutkował je tež w dźensnišim wječornym jordanskim kraju a w dźensnišim južnym Libanonje. Po Nowym zakonju njestupi Jězus do městow, kotrež běchu wot Romjanow a Herodianow natwarjene kaž Sepphoris, Tiberias a Cäsarea Philippi (Mk 8, 27).

Najskerje dla toho zo pobožni Židźa wobsedźerjow wotpokazowachu a dokelž Herodianojo jeho přesćěhowachu (Mk 3,6). To móže wujasnić, zo tehdyše židowske a romske žórła jeho njenaspomnja.

W Kafarnaumje wustupi Jězus po Mk 1,21 a Lk 4,23 jako njeprjedy. Po Mt 4,12-13 zaćahny wón spočatnje do tamnišeho Pětroweho domu (Mk 1,29) a so husto tam nawróći. Mt 9,1 mjenuje městno tohodla „swoje město“. Archeologojo namakachu w zbytkach chudych domow z 1.&amp;nbsp;lětstotka napisy w kalku, kotrež mjenuja Jězusa z wšelakorymi titlemi wyšiny a Pětra, a kotrež na slědy kultiskich zhromadźenstwow pokazuja.

=== Zapowědźenje Božeho kralestwa ===
Reichenauska šula – „Chrystus praji šulerjam“, 1010
[[Dataja:Meister der Reichenauer Schule 001.jpg|links|mini|Reichenauska šula – „Chrystus praji šulerjam“, 1010]]
Jězusowe poselstwo wo Božim mócnarstwje steješe w centrumje jeho zapowědźenja (Mk 1,14-15) a nawjaza na biblisku profetiju wosebje Deuterojesaje a apokalypsy Daniela. Ewangelije tute zapřijeće bliže njewujasnjeja, ale ilustruja je přez konkretne wukony, přirunowanja a powučenske rozmołwy.

=== Hojenje ===
[[Dataja:Juan de Flandes 001.jpg|mini|Juan de Flandes – „Lazarus so wot Jězusa k žiwjenju zbudźi“, wokoło 1500]]
W ewangelijach so wo wjele wšelakorych dźiwach Jězusa pisa: mjez druhimi dźiwy hojenja, darow, wumóženjow, normow a wotućenje mortwych. Pola Marka namaka so mnohe eksorcistiske teksty, z kotrychž hodźi so sudźić, zo je so wo tehdy njewuhojomne chorosće kaž wusad (lepra), wóčny star, epilepsija, šicofrenija a hłuchoněmosć jednało. Tajke chóry płaćachu jako wot nječistych duchow wobsadźene (Mk 1,23). Woni so wobeńdźechu, husto buchu tež ze sydlišćow wustorkowani a z tym so jich žiwjenje do stracha přinjese (Adolf Holl).

Nowy testament rozprawja husto, zo je so Jězus přiwobroćił wuzamknjenym. Z lěkowanjom je přičinu jich wumjezowanja zběhnył. Wuhojił je jich přez swoju bliskosć, dótknjenje, z tym, zo je ruku na nich kładł, a z pomocu slinow (Mk 7,32f Joh 9,6f).

Husto su to jednore přikazy a gesty, kotrež wuskutkuja wuhojenje a demonow wućěrja. W ramikowych tekstach so dźiwy Jězusa často jako přeprošenje a namołwa k wěrje a nawrótej wukładuja. Po často jako wěrnje płaćiwych słowach Jězusa su to znamjenja za spočatk Božeho mócnarstwa a kónc knjejstwa złeho (Mk 3,22).

Runje hojenske wuspěchi přinjesechu Jězusej zawisć, njedowěru a wobaranje (Mk 3,6; Jan 11,53). Slědźerjo wuchadźeja dźensa z toho, zo maja znajmjeńša eksorcizmowe a terapijowe teksty historiske žórła. Mnohe teksty wo dźiwach su so pak w prakřesćanstwje po ludowych a pojatniskich motiwach dodali.

Po Gerda Theißenu pak so tehdy nihdźe wo telko dźiwach rozprawješe kaž pola Jězusa. Jenož wón wuskutk hojenja wěrje wuhojenym přirěčowaše („Twoja wěra je će wustrowiła.“: Mk 5,34; 10,52).

=== Wułožowanje thory ===
Prědowanje na horje (Mt 5-7) so jako „wučba“ Jězusa zawjedźe. Jeje spočatk dopomina naslědnikow Jězusa na Israelowy nadawk, jako Boži lud być „swětło ludow“ (Mt 5,14ff; Jez 42,6) w tym, zo Israel thoru přikładnje spjelni. Mt 5,17-20 wuzběhnje, zo njeje Jězus chcył wšitke daledawanje zakonja wotstronić, ale je spjelnić. Hač je to Jězus sam tež tak widźał, je dwělomne. Někotre zakonje je přiwótřił, druhe wotwótřił a zaso druhe tak relatiwował, zo buchu wone w prakřesćanstwje wotstronjene. Dźensa płaći to jako nutřkowno-židowske wułožowanje, a nic jako spotorhanje ze židowstwom.

Kaž druzy rabbinarjo da Jězus lubosći k blišemu samsnu hódnotu kaž bojazliwosći a nadrjaduje ju z tym zbywacym kaznjam thory (Mk 12,28-34). Wón widźeše so k tutym pósłany, kotřiž buchu zranjenja zakonjow dla zacpěte (Mk 2,17):&lt;blockquote&gt; ''Strowi njetrjebaja lěkarja, ale chori. Njejsym přišoł sprawnych wołać, ale hrěšnikow.''&lt;/blockquote&gt;Měnjeni su židowscy „čłonojo“, kotřiž su za Romjanow dawki wuběrali a husto při tym swojich krajanow wobšudźili. Tohodla buchu woni hidźeni a wobeńdźeni. Jězus bě do dźělenja z chudymi přeprosył (Lk 19,8) a wukładowaše kopjenje maški jako zničenje prěnjeho zakonja (Mt 6,19 – 24). Hakle z tym, zo zakonjow so dźeržo bohaty spušći swoje wobsydstwo za chudych, spjelnja wšitke dźesać kaznjow kaž trjeba, zo by był swobodny za naslědnistwo (Mk 10,17-27).

„Antitezy“ wukładuja wažne zakonje dekaloga a wurunanski zakoń (Ex 21,23). Jězus wuzběhny nutřkowne nastajenje jako přičinu přeńdźenja: zakazanje morjenja je hižo tón złamał, kotryž so hněwa na swojeho bliskeho, jeho wumjetuje abo jeho zaklina. Tohodla dyrbja so ludźo najprjedy wujednać, prjedy hač du do templa woprować (Mt 5,21-26).

Tón je hižo łamał mandźelstwo, kiž jako zmandźeleny muž druhu žonu požada.

Naslědnicy Jězusa dyrbja so přemócnej namocy z njewočakowanym spušćenjom namocy spřećiwjeć (Mt 5,39 - 41).&lt;blockquote&gt;''Ja pak wam praju: Njepřećiwjejće so złemu, ale skerje, jeli će něchtó na prawe lico dyri, poskić jemu tež druhe. Tomu, kiž chce z tobu prawować a ći twoju suknju wzać, přewostaj tež swój płašć. Nući-li će něchtó, z nim hić jednu milu, dźi z nim dwě.''&lt;/blockquote&gt; Njepřećelam dobrowólnje napřećo přińć a je z tym překwapić a je z tym „wotnapřećelić“ („wotbrónić“ - wujednać so z nimi).

Z tym dopomni Jězus Israel na jeho nadawk, wšitke ludy žohnować, zo by je tež wuswobodźił wot namócneho knjejstwa.

Te w tekstach so mjenowane přikłady wotbłyšćuja towaršnosć, kotraž je wohrožena wot hłodu, namocy a wuhódnoćenja. Za Jězusa móžeše jenož přetorhnjenje spirale namocy, spušćenje napřećiwneje namocy knjejstwo złeho skónčić a Bože mócnarstwo přiwołać. Druhich zacpěć a zasudźić ma samsne sćěhi kaž wukonjenje namocy (Mt 7,1-3):&lt;blockquote&gt;''Njesudźće, zo byšće sudźeni njebyli! Přetož z kajkimž sudźenjom sudźiće, z tajkim budźeće sudźeni, z kajkejž měru měriće, z tajkej budźe wam měrjene. Čemu pak widźiš třěšku we woku swojeho bratra, ale njewidźiš hrjadu hrjadu we swojim woku?''&lt;/blockquote&gt;Tak wuchowa Jězus žonu, kotraž bě mandźelstwo łamała, před skamjenjenjom, wuwědomiwši skóržbnikam jich winu (Jan 8,4):&lt;blockquote&gt;''„Mištrje, tule žónsku su lepili runje, jako mandźelstwo łamaše. W zakonju je Mójzes přikazał, tajke kamjenjować. A što prajiš ty?“ To wšak prajichu jeho spytujo, zo bychu jeho móhli wobskoržić. Jězus pak so hłuboko schiliwši pisaše z porstom na zemju. Jako so jeho nastajnosći prašachu, pozběhny so a rjekny jim: „Štóž z was je bjez hrěcha, njech prěni ćisnje na nju kamjeń!“''&lt;/blockquote&gt;Hačrunjež faluje tuta sada w někotrych z najstaršich rukopisow, płaći wona jako woprawdźita: detaile kaž tute pisanje abo rysowanje na zemi njedadźa so wumyslić. Tuta wurěč kryje so z woprawdźitymi Jězusowymi słowami. Tohorunja so to jako wotchilenje smjertneho zakonja wukładuje.

=== Přiwisnicy ===
Wot spočatka swojeho wustupowanja zwoła Jězus naslědnikow, zo bychu wopušćili wobsydstwo a swójbu kaž wón a bjez srědkow a brónjow ćahajo wozjewjeli Božu mócnarstwo (Mt 10,5-15). Woni słušachu zwjetša kaž wón k jednoremu ludej, kotryž bě wochudnjeny a wot hłodu wohroženy. Woni buchu wupósłani, zo bychu chorych hojili, wuhnawali demonow a dale dawali Bože žohnowanje. Hdyž zastupichu do jednoho chromy, dyrbjachu z měrowym postrowom „šalom“ cyłu swójbu pod škit Boha stajić. Hdyž njeběchu witani, dyrbjachu městno wopušćić, bjez wróćenja a je přewostajić Božemu sudej.

=== Žony ===
[[Dataja:Enguerrand Quarton, La Pietà de Villeneuve-lès-Avignon (c. 1455).jpg|mini|„Marija a Marija Madlena wopłakujetej Chrystusa“, wokoło 1460]]
Jězusowe zadźerženja napřećo žonam bě něšto nowe a njezwučene w patriarchaliskim židowstwje. Wón hoješe často socialnje wumjezowane prostitutki, wudowy, wukrajnikow abo chore.

Wustrowjene žony jemu wot spočatka sćěhowachu a so wo njeho a wo šulerjow starachu. Jězus je po Mk 10,1-12 přiwótřił zakaz łamanja mandźelstwa a zakaza rozwjedźenje (Mt 5,27-32).

Po Mt 19,12 njekazaše wón swojim šulerjam, zo bychu so woni woženili, ale dowoli, zo bychu čerstwi wostali jich nadawka dla.

Mandźelstwo Jězusa Nowy zakoń nihdźe njenaspomnja; Marja Madlena steješe jemu po Janu 11 a Janu 20,16 wosebje blisko. Jenož pozdźiši apokryfny ewangelij Philippusa mjenuje jednu partnerku Jězusa.

Žony hraja w Nowym zakonju tež hewak wažnu rólu: Žona je Jězusa před smjerću žałbowała (Mk 14,3-9); mandźelska Pilatusa je napřećo wotkatowanju Jězusa protestowała (Mt 27,19). Po wšitkich ewangelijach běchu žony mjez Jězusowymi naslědnikami posledni swědkojo jeho smjerće a jeho połoženja do rowa (Mk 15, 40). Woni nańdźechu jeho prózdny row a wobswědčichu jako prěnje jeho zrowastanjenje (Lk 24,10 a Jan 20,18).

=== Farizejojo ===
Po Mk 2,23 su Jězusowi šulerjo tež na sabaće zběrali kłóski na polach. Tute łamanje sabatoweho zakonja dowoli Jězus jako wuwzaće pola stracha žiwjenja.

Hojenja tež na sabaće wuwołachu po Mk 3,6 pola herodianow a farizejow plany za zabiće Jězusa. Tola runje Farizejčenjo z Hillelskeje šule dowolichu tehdy wumóženje žiwjenja a dobroćiwosć chudym tež na sabaće a wučachu z tym fleksibelniše nałožowanje zakonjow thory. Wyše toho su runje Jerusalemscy farizejojo Jězusowemu na lubosći k Bohu a blišemu koncentrowanemu wukładowanju thory přihłosowali (Mk 12,32 ff), a tute njeje w jeho procesu rólu hrało.

Tohodla ma wjetšina eksegetow farizejarski plan wo zabiwanju Jězusa za njehistoriski; najskerje je tutón plan měł pokazać na Jězusowy pasion w Jerusalemje a z tym te podawki w Galileji redakcionelnje zwjazać. Jězus steješe runje farizejam ze wšitkich tehdyšich židowskich skupin najbliže. Zo su so woni k hłownym njepřećelam stilizowali, wujasnjeja historikarjo Noweho testamenta ze situacije při nastaću ewangelijow po zničenju templa, jako farizejojo nawjedowansku funkciju w židowstwje přewzachu a Židźa a křesćenjo so přiběrajcy wotmjezowachu.

=== Herodianojo a sadducowarjo ===
Wjetši dźěl Židow wotpokaza kralow z dynastije Herodesa jako wot Roma podpěrani „połžidowscy“ cuzy knježićeljo. Z Idumeje (južna Judeja), prjedawšeho Edoma, pochadźacy Herodes Wulki je Židow z wysokimi wotedawkami wobćežował.

Jeho wot Roma zasadźeny syn Herodes Antipas knježeše za čas Jězusa nad Galileju a Judeju. Jan křćenik kritizowaše jeho druhe mandźelstwo z hižo do toho ženjenej sotrowskej dźowku a bu na jeho rozkaz zajaty a wotkatowany (Mk 6,17-29).

Po Flawiusu Josephusu bu Jan wotkatowany, zo by so zběžk wotchil.

Přiwisnicy Herodesa běchu po Lk 13,31 tež přećiwnicy a přesćěhowarjo Jězusa.

Jězusowi hłowni njepřećeljo pak běchu Sadducejčenjo. Jako namrěwcy Lewitow smědźachu spočatnje templowy kult w Jerusalemje pod Romskej wobsadu dale rjadować. Woni stajachu wyšeho měšnika. We wobkraju bě jich wliw wšak mjeńši, tola z pomocu Romskeje wobsadniskeje mocy přesadźichu tež tam templowe dawki a dodźerženje bibliskich kaznjow čistoty a woprowanja.

=== Zeloty ===
Jězus wustupowaše w kraju, hdźež běchu sylne politisko-nabožne napjatosće. Hladajo na jeho křižowanje při najwyšim židowskim swjedźenju su politiske sćěhi jeho wustupowanja wěste. Němscy Neutestamentlarjo wuzběhnychu prjedy njepolitiski charakter jeho wustupowanja. Jeho wotkatowanja jako kral Židow płaćeše za Rudolfa Bultmana jako justicne zamylenje a „njedorozumjenje jeho skutkowanja jako politiske“. Martin Hengel a Oscar Cullmann pak pokazujetaj parcielne přezjednosće Jězusa ze židowskim wobaranskim hibanjom a wujasnitaj jeho kónc jako logiski sćěh jeho jednanja.

Z Galileje přińdźechu mnohe generacije židowskich wojowarjow wo swobodu napřećo cuzym mocam. Po tym, zo je 6. po Chr. Herodes Archelaos porazył dawkowy boykott Judasa Galilejusa, su „Zeloty“ jako swójska skupina wustupowali, zo bychu romske cuze knjejstwo wotstronili. Za čas Jězusa wobmjezowachu so woni na protesty a wjacore atentaty na romskich zastojnikow. Romjenjo mjenowachu zelotiscy atentatnicy „Sikarjerjo“ (kotřiž kałačik noša) abo prosće „mordarjo“, zo bychu jich spjećowanje kriminalizowali.

Jězus rozumješe swoje skutkowanje jako aktiwne zawinowanje Božeho mócnarstwa, kotrež w kontrasće k namócnym knježićelam bjez namocy rozpřestrěwa. Kaž Zeloty mjenowaše tež wón Herodesa Antipasa jako „lišku“ (Lk 13,32). Hojenje wot demonow wobsydźenych z garnisonskeho města Gerasy (Mk 5,1-20) ironizuje romske militarne knjejstwo: Předstajeny demon, z łaćonskej požčonku za „legion“, nadpaduje swinjace stadło, kotrež so potom same wot samoho zaliwa. Židam jako nječiste zwěrjo płaćiwe swinjo běše tehdy jako romske woporne zwěrjo a znamjo legiona znate.

Mjez wjesnym wochudnjenym a wot romskeho namócneho knjejstwa potrjechenym ludom běchu messianske wočakowanja daloko rozšěrjene. Zo su słowa Jězusa a jeho skutki zbudźili pola nich nadźije na bórzomne změnjenje jich połoženja, wotbłyšćuje mnohe teksty z Noweho zakonja: jako chwalospěw Marije (Lk 1,46) a wysk putnikow při Jězusowym přichadźe do Jerusalema (Mk 11,9). Tohodla wuzběhuja mnozy eksegetojo indirektnu politisku dimensiju jeho skutkowanja. Pječa bě to tež za Zelotow atraktiwne: Znajmjeńša jedyn z prěnich šulerjow Jězusa, Syman Zelotes, słušeše prjedy k nim.

Hinak hač Zeloty wołaše Jězus tež „nječistych“ a wohroženych čłonow, kotřiž dźěłachu z Romjanami hromadźe, do swojeho naslědnistwa a jědźeše z nimi hromadźe, wězo, zo bychu změnili jich zadźerženje napřećo chudym (Lk 19,1-10).

Napřećo zelotiskej teologiji, kotřiž sej myslachu, zo móža Boži posledni sud na ludźoch druheje wěry hižo doprědka wzać, je Jězus napominał swojich słucharjow přećiwnika lubować (Mt 5,38-48). Jako kritika na Zelotach płaći tež Jězusowe słowo Mt 11,12 wot „''namócnych, kotřiž sej Bože kralestwo wunuzuja a so z namocu jeho zesylnjeja''.“

Romski pjenjez z hłowu knježićela płaćeše Zelotam jako přeńdźenje napřećo bibliskemu zakazej wobrazow (Ex 20,4) a z tym jako přičina, Romej wotedawki njepłaćić. W dawkowym prašenju Jězusowych Jerusalemskich njepřećelow (Mk 12,13-17) so pokaza, zo dyrbi so Jězus jako Zelot dopokazać. Jezusowa wotmołwa wuwiny so paslam:&lt;blockquote&gt;''Dawajće tuž, štož je kejžorowe, kejžorej, a štož je Bože, Bohu!''&lt;/blockquote&gt;

== Pasion ==
Ze zaćahom Jězusa do temploweho města krótko do Passah-swjedźenja započnu so we wšitkich ewangelijach jeho stawizny ćerpjenja. Wotběh wot zajeća, přesłyšowanja Jězusa w domje wyšeho měšnika, přepodaće na Pilatusa, přesłyšowanje přez Pilatusa, šwikanje, wusměšowanje, wotprawjenje přez romskich wojakow a połoženje do rowa přez Józefa z Aritmeje so we wšitkich ewangelijach hač na někotre detaile kryje.

Pasionske rozprawy su tež přez zwonkabibliske znajomosće podpěrane a płaća tohodla w modernym slědźenju jako historiske.

=== Zaćah do Jerusalema ===
Jězus je po Mk (11,1-13) na wosole do města jěchał, witany wot putnikarjow ze starej Pasahliturgiju. Z tym so spomni na messiansku profetiju w Sach 9,9-11: Tam připowědźi so bjezmócny Messias na wosole jěchajo, kotryž wšitkim ludam zničenje brónjow a z tym swětnych mocow připraji.

=== Templowa kritika ===
Jerusalemski templ hraje w ewangelijach wažnu rólu. Hižo jako dźěćo je Jězus tam dny dołho přebywał (Lk 2,42). Po Mk 1,44 pósła wón wuhojenych k měšnikam, zo bychu woni jich wustrowjenje zwěsćili a jich zaso do towaršnosće přiwzali.

Jeho wukładowanje thory njeje wopory direktnje wotpokazało, ale je lubosći k blišemu podrjadowało (Mt 5,23). Z tym zo w templu wučeše, připózna tutón jako Boži dom.

=== Křižowanje ===
[[Dataja:Miguel Angel Crucifixion La Redonda Logrono Spain.jpg|mini|[[Michelangelo]] – „Křižowanje“, 1540]]
Ze zjawnym šwikanjom započa so romska čwělowanska procedura (Mk 15,15-19). Tele dračowanje bě pola Romjanow dźěl křižowanja a bu husto z tajkej wulkej brutalitu přewjedźene, zo je zasudźeny hižo dočasnje na to zemrěł.

Jězusa nuzowachu swój křiž sam k městnu wotprawjenja před murjemi města njesć. Po synoptiskich ewangelijach (Mk 15,21) bu jedyn Žid, kotryž bě ze swojimi synami hišće lětdźesatki prakřesćanam znaty, nuzowany, jemu ćežu wotewzać: „Šyman z Cyrenee“ ze sewjeroafriskeje eksiloweje wosady Kyrenaika.

Křižowanje bě w romskim mócnarstwje najsurowiša wotkatowanska metoda, kotraž je so zwjetša přećiwo zběžkarjam, ćeknjenym njewólnikam a wobydlerjam bjez romskeho byrgarskeho prawa nałožowała. Židam płaćeše wona jako zatamanje přez Boha (Gal 3,13; Dtn 21,23). Mrěće na křižu móžeše cyłe dny trać. Předmarkinska pasionska rozprawa njemjenuje žane detaile a poda jenož, zo bu Jězus „wokoło třećeje hodźiny“ křižowany a zo je „wokoło dźewjateje hodźiny“ zemrěł.

Po Mt 27,46 a Mk 15,34 wołaše mrějacy Jězus po aramejsku słowa z psalma 22,2:&lt;blockquote&gt;''Mój Božo, mój Božo, čehodla sy mje wopušćił?''&lt;/blockquote&gt;Wospjetowace so přispomnjenja na tutón psalm, na spěw Božeho celaźina a na psalm 35,19 stajeja Jězusa do rjada njesprawnje přesćěhanych, wot namocy njepřećelow wobdatych a na sprawnosć Boha apelowacych ćerpjacych.

Po tym, zo bě Jězus zemrěł, je Pilatus Židam dowolił Jězusa pohrjebać. Po Mk 15,46 da „nahladny“ farizejar Józef z Arimatheje ćěło hišće na samsnym wječoru po židowskim wašnju balsamować a do noweho skałoweho rowa połožić. Jězusowy row bu z ćežkim kamjenjom zawrjeny, kaž bě to tehdy pola pobožnych Židow z wašnjom. Jenož někotre žony z Galileje, kotrež běchu Jězusa hač do jeho smjerće přewodźeli, běchu swědkojo tutoho (Mk 15,47).

== Wěra wo horjestawanju ==
Prakřesćanske wěrowe wuznaće rěka (Jap 2,32):&lt;blockquote&gt;''Toho Jězusa je Bóh zbudźił!''&lt;/blockquote&gt;Tuta wěra je žórło a wuchadźišćo prakřesćanskeho poselstwa wot wujednanja Boha ze swětom. Historisce pak njeda so horjestawanje a z tym zwjazowace nazhonjenja werifikować.

== Wotkaz ==
{{commonscat|Jesus Christ|Jězus}}

[[Kategorija:Křesćanstwo]]
[[Kategorija:Muž]]
[[Kategorija:Nabožina]]
[[Kategorija:Biblija]]</text>
      <sha1>67fzonwukbxehcg4hnofravn30vi5ec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Čukotka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18793</id>
    <revision>
      <id>392229</id>
      <parentid>343193</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1022" sha1="7uo4hiswj747h293guvunkv2dzhvofz" xml:space="preserve">[[Dataja:Chukchi-txu-oclc-6654394-nq-1-2-2nd-ed.jpg|mini|Karta Čukotki]]
'''Čukotka''' abo '''Čukčiska połkupa''' ({{wrěči|ru|Чуко́тка}} – ''Čukotka'' abo Чуко́тский полуо́стров – ''Čukotskij poluostrow'') je najwuchodniša [[połkupa]] [[Ruska|Ruskeje]] a tuž tež cyłeje [[Azija|Azije]].

Ma přestrjeń wot něhdźe 58.000 [[kwadratny kilometer|kwadratnych kilometrow]] ale jenož dźewjeć tysac wobydlerjow.

Wona słuša administratiwnje do [[Awtonomny wokrjes Čukčow|Awtonomneho wokrjesa Čukčow]] a leži mjez [[Čukčiske morjo|Čukčiskim morjom]] na sewjeru a [[Beringowe morjo|Beringowym morjom]] na juhu, kotrejž stej přez 82 kilometrow šěroki [[Beringowy přeliw]] zwjazanej. Na tamnym boku přeliwa leži [[Alaska]].

== Wotkaz ==
{{commonscat|Chukotka|Čukotka}}

{{Coordinate |NS=65/35/37 |EW=174/17/22 |type=landmark |dim=200000 |region=RU-CHU}}

[[Kategorija:Geografija Ruskeje]]
[[Kategorija:Aziska połkupa]]
[[Kategorija:Awtonomny wokrjes Čukčow]]</text>
      <sha1>7uo4hiswj747h293guvunkv2dzhvofz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pornografija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20225</id>
    <revision>
      <id>392288</id>
      <parentid>391217</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13024" sha1="92yciyzcxz4512b4h847oh25cq8upjz" xml:space="preserve">[[Dataja:La grande Epidemie de PORNOGRAPHIE.jpg|mini|Francoska karikatura z 19.&amp;nbsp;lětstotka]]
'''Pornografija''' je direktne zwobraznjenje čłowjeskeje [[seksualnosć|seksualnosće]] resp. [[splažny wobchad|splažneho wobchada]] ze zaměrom, wobhladowarja seksualnje rozhorjeć. Formy zwobrazowanja su předewšěm teksty, zynkonošaki, wobrazy a filmy.

== Wopřijeće ==
„Pornografija“ je ze starogrjekskeho wotwodźene kumštne słowo, kotrež bu zestajene z πόρνη (''porne'', „kurwa“) a γραφειν (''graphein'', „pisać“). Z antiki je jenož jedyn přikład za wužiwanje tutoho słowa znaty, a to jako πορνογράφος ''(pornographos)'' za awtora abo molerja, kotryž so po wobsahu zaběra z prostitutkami.&lt;ref&gt;Athenaios ''Deipnosophistai'' 8.567b. Hlej tež Wilhelm Pape: ''Griechisch-deutsches Handwörterbuch.'' Bd. 2, Braunschweig 1914, s. 684&lt;/ref&gt;

Wopřijeće ''pornografija'' w dźensnišim woznamje pochadźa wot němskeho filologa [[Karl Otfried Müller|Karla Otfrieda Müller]],&lt;ref&gt;John R. Clarke: ''Ars Erotica.'' Primus, Darmstadt 2009, ISBN 978-3-89678-397-4, s. 12f&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marion Herz: ''PornoGRAPHIE. Eine Geschichte.'' Mnichow 2005, s. 27f&lt;/ref&gt; kotryž pytaše wokoło 1830 so hodźace pomjenowanje za wjacore wuměłske twórby, kiž bě namakał pola wuhrjebowanjow w&amp;nbsp;[[Pompeji]] a měješe za jara njehorne. W&amp;nbsp;lěće 1850 wozjewi jendźelsku knihu wo Pompejskich wobrazach a wunjese słowo tak do [[jendźelšćina|jendźelšćiny]].&lt;ref&gt;''Handbuch der Archäologie der Kunst.'' Wrócław 1830. Jendźelske wudaće: ''Ancient Art and its Remains or A Manual of the Archeology of Art.'' London 1850&lt;/ref&gt;

== Stawizny ==
Pornografiske zwobraznjenja, tež eksplicitne předstajenja splažnych organow, běchu hižo w starowěku znate. W starym [[Rom]]je mějachu tajke motiwy na sćěnowych wobrazach, w starej [[Grjekska|Grjekskej]] na wazach. Tež w druhich kónčinach swěta ma pornografija dołhu tradiciju, kaž na přikład na keramice w&amp;nbsp;[[Peru|Peruwje]] abo na starych templach w&amp;nbsp;[[Indiska|Indiskej]]. Moderny koncept pornografije - zwjazany ze zakazanym a z tabuami - hač do wiktorianiskeje doby w 19.&amp;nbsp;lětstotku njeeksistowaše.

&lt;gallery&gt;
Dataja:SungaLoveScene.jpg|Indiski relief z 2.&amp;nbsp;lětstotka do Chr. (dźensa w&amp;nbsp;[[Metropolitan Museum of Art]])
Dataja:Pompeii - Terme Suburbane - Apodyterium - Scene I.jpg|Romska [[freska]] w Pompeju, 1.&amp;nbsp;lětstotk po Chr.
Dataja:Carracci Jupiter et Junon.jpg|Bóh [[Jupiter (bóh)|Jupiter]] a bohowka [[Juno (bohowka)|Juno]] ([[Agostino Carracci]]; 1557–1602)
Dataja:Indiaerotic8.jpg|Indiska molowanka (1790, z regiona [[Kangra]])
Dataja:Fen1.jpg|Wobraz [[Peter Fendi|Petera Fendija]] (1796–1842)
&lt;/gallery&gt;

[[Dataja:Mr. Abbot Bitt at Convent.ogv|mini|''Mr. Abbot Bitt at Convent'', pornografiski krótkofilm z 1920tych lět]]
Wuwiće nowych medijow wjedźeše hižo bórze k wužiwanju tutych za pornografiski wobsah. Po wunamakanju [[fotografija|fotografije]] w 19.&amp;nbsp;lětstotku běchu to fota z pornografiskimi motiwami, kotrež wostachu w Němskej hišće hač do kónca 1940tych lět zakazane. Z wuwićom filma so rozšěrichu móžnosće pornografije, přez to zo bě wotnětka móžno, zwobraznjeć seksualne jednanja direktnje w žiwych wobrazach. Prěnje pornografiske filmy nastachu w prěnim lětdźesatku 20.&amp;nbsp;lětstotka a so pokazowachu w specielnych „pornowych kinach“. Wuwiće [[wideokaseta|wideokasety]] w 1970tych lětach wuskutkowaše razantny rozmach pola rozšěrjenja pornografije. Na jednym boku zmóžni to tuńšu produkciju filmow, na druhim boku priwatny konsum pornografiskich filmow přez wuwiće [[wideoteka|wideotekow]] a [[wideorekorder|wideorekorderow]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110902054128/http://www.time.com/time/columnist/corliss/article/0,9565,1043267,00.html Richard Corliss: ''That Old Feeling: When Porno Was Chic''] - Time Magazine&lt;/ref&gt;

Cyłkowna pornografiska branža stawaše so w druhej połojcy 20.&amp;nbsp;lětstotka z hospodarskim faktorom, kotryž ma po podaćach britiskeho časopisa ''[[The Economist]]'' oficialny zdawkowany wobrot wot wjace hač 20 miliardow € wob lěto.

== Aktualne wuwiće ==

=== Pornografija w interneće ===
[[Internet]] stawaše so po lěće 2000 anonymnosće a nastajnostneho poskićenja dla ze srjedźišćom rozšěrjenja pornografije. Internetowa pornografija so namaka w zakonsce njewěstej conje, dokelž njeda so tam efektiwnje zwoprawdźić [[škit młodźiny]] a přesćěhowanje njedowolenych wobsahow, kaž na přikład pornografije z dźěćimi, kotraž je mjeztym skoro wšudźe na swěće zakazana. Pornografiske strony wučinja wulki podźěl cyłkowneje ličby webstronow.

Poskićenje internetoweje pornografije so wuskutkowaše na ličbu [[wumocowanje|wumocowanjow]] w&amp;nbsp;[[Zjednoćene staty|Zjednoćenych statach]] mjez 1998 a 2005. Tutón zwisk bě wosebje sylny pola muskich młodostnych w starobje 15 do 19 lět. Awtor studije ma podhlad, zo stej internetowa pornografija a wumocowanje [[substitut]]aj, potajkim to jedne narunanje druheho.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120131085542/http://www.toddkendall.net/internetcrime.pdf Todd Kendall (2007): Pornography, Rape, and the Internet.]&lt;/ref&gt;

Rozšěrjenje pornografije na webstronach je w Němskej škita młodźiny dla oficialnje zakazane. Někotre strony sej kazaja zapodawanje čisła [[kreditowa karta|kreditoweje karty]] abo [[personalny wupokaz|personalneho wupokaza]], štož pak po němskim prawodawstwu dosahace njeje.

=== Amaterska pornografija ===
Z nastaćom tak mjenowaneho [[Web 2.0]] dóńdźe w 2000tych lětach k postupej amaterskeje pornografije, kotraž bu ironisce tež pomjenowana jako ''Porn 2.0'' abo ''demokratizacija pornografije''. Do toho produkowaše so pornografija předewšěm profesionalnje a komercialnje, wotnětka bě pak cyle jednorje móžno, swójske wideja na platformy kaž ''YouPorn'' nahrać a po cyłym swěće rozšěrjeć. Wužiwanje tajkich platformow je w Němskej wězo zakazane za małolětnych, njeda so pak kontrolować.

== Rozdźělenje ==
=== Softporno, erotiske a seksowe filmy ===
Husto wužiwane wopřijeće „softporno“ njeje eksaktnje definowane. Najbóle wopřijeće woznamjenja to, štož je tež jako ''erotiske filmy'' znate, potajkim filmy z relatiwnje naročnym jednanjom a dialogami. Erotiske filmy, kotrež k pornografiji njesłušeja, na přikład stejacy [[penis]] abo wotewrjenu [[wagina|waginu]] zwjetša njepokazaja.

Tak mjenowany ''seksowy film'' je filmowa družina, w kotrejž so zwjetša seksualne jednanja předstajeja. Na rozdźěl wot hardcore-filmow so pak splažny akt jenož simuluje a splažne organy so njepokazuja. Tuž smědźa so tute w Němskej tež w telewiziji wusyłać, ale jenož w nocy.

=== Hardcore/Porno ===
[[Dataja:Pierre Woodman at work in Australia.png|mini|Wjerćenje porno-filma režisera [[Pierre Woodman]] w&amp;nbsp;[[Awstralska|Awstralskej]]]]
Pod hesłom ''Hardcore'' abo ''Porno'' rozumi so eksplicitne zwobraznjenje seksualnych aktiwnosćow, při čimž su splažne organy we wotewrjenosći widźomne a hraja tak rjec „hłownu rólu“. 

Tematisce sćěhuje wjetšina za heteroseksualny publikum stworjenych hardcore-filmow samsnemu standardnemu programej, kotryž je so poněčim wuwił. To wobsahuje [[ertny wobchad]], [[waginalny wobchad]] we wšelakorych pozicijach a skoro přeco widźomnu skónčnu [[ejakulacija|ejakulaciju]] mjezwoči, na ćěło abo do huby žónskeje akterki. To so wospjetuje – jeli trjeba wjacekróć z rozdźělnymi akterami. K&amp;nbsp;tomu přińdu často [[analny wobchad]] a lesbiske seksualne jednanja. Wokoło poprawnych pornografiskich scenow namaka so druhdy krótke jednanje, kotrež ma pak zwjetša jenož alibi-funkciju. 

Filmy ze stajnym jednanjom njejsu wuwzaće, ale tež nic prawidło. W někotrych filmach inscenuja na přikład [[casting]], pozdatne studentske partyje abo orgije w&amp;nbsp;[[backstage]]-wobłuku rockowych koncertow. Časte su tež sceny, w kotrychž so muscy akterojo na dróze na žony wobroća a je k spontanemu seksej „přerěča“. Epizody z pornografiskimi zwobraznjenjemi bjez wobłukoweho jednanja woznamjenja so jako ''[[Gonzo]]''.

&lt;!--== Wědomostne studije ==

== Prawniske połoženje ==

== Kritika ==--&gt;

== Literatura ==
=== Němskorěčna literatura ===
* Pietro Aretino, Thomas Hettche: ''Stellungen. Vom Anfang und Ende der Pornografie'', Köln 2003, ISBN 978-3-8321-7836-9.
* Bettina Bremme: ''Sexualität im Zerrspiegel. Die Debatte um Pornographie''. Münster 1990.
* Andrea Dworkin: ''Pornographie. Männer beherrschen Frauen.'' Frankobrod nad Mohanom 1987, ISBN 3-922670-15-6.
* Werner Faulstich: ''Die Kultur der Pornographie: Kleine Einführung in Geschichte, Medien, Ästhetik, Markt und Bedeutung.'' Bardowick: Wissenschaftler-Verlag, 1994, ISBN 3-89153-028-5.
* Johannes Gernert: ''Generation Porno. Jugend, Sex, Internet.'' Fackelträger Verlag, Köln 2010. ISBN 978-3-7716-4439-0
* Anton-Andreas Guha: ''Sexualität und Pornographie: Die organisierte Entmündigung'', Frankobrod nad Mohanom 1971.
* Lynn Hunt (wud.): ''Die Erfindung der Pornographie. Obszönität und die Ursprünge der Moderne'', Frankobrod nad Mohanom: Fischer Taschenbuch Verlag, 1994.
* Annette Miersch: ''Schulmädchenreport – Der deutsche Sexfilm der 70er Jahre''. Bertz Verlag, 2003, ISBN 3-929470-12-8.
* Jakob Pastötter: ''Erotic Home Entertainment und Zivilisationsprozess. Analyse des postindustriellen Phänomens Hardcore-Pornographie'', Deutscher Universitäts-Verlag, Wiesbaden 2003, ISBN 3-8244-4534-4
* Dörte Richter: ''Pornographie oder Pornokratie? Frauenbilder in den Filmen von Catherine Breillat'', AVINUS Verlag, Berlin 2004, ISBN 978-3-930064-55-7.
* Corinna Rückert: ''Die neue Lust der Frauen. Vom entspannten Umgang mit der Pornographie.'' Rowohlt. Hamburg 2004, ISBN 3-499-61686-6.
* Corinna Rückert: ''Frauenpornographie – Pornographie von Frauen für Frauen. Eine kulturwissenschaftliche Studie (Dissertation).'' Peter Lang (Europäischer Verlag der Wissenschaften). Frankobrod nad Mohanom 2002, ISBN 3-631-36630-2.
* Gayle Rubin: ''Thinking Sex: Notes for a Radical Theory of the Politics of Sexuality.'' w: Henry Abelove a.dr. (wud.): The Lesbian and Gay Studies Reader, New York (Routledge). 1993. (prěnje wudaće 1984.), němsce „Sex denken. Anmerkungen zu einer radikalen Theorie der sexuellen Politik“ w: Queer denken. Gegen die Ordnung der Sexualität (Queer Studies), wud. Andreas Kraß, Frankobrod nad Mohanom: Suhrkamp, 2003, S. 31–79, ISBN 3-518-12248-7.
* Marcus Schreibauer: ''Das Pornographieverbot des §&amp;nbsp;184 StGB: Grundlagen – Tatbestandsprobleme – Reformvorschläge.'' Roderer. Rězno 1999, ISBN 3-89783-035-3.
* Alice Schwarzer (wud.): PorNO Reihe: EMMA-Sonderband, EMMA Frauenverlags GmbH, Köln 1988.
* Alice Schwarzer (wud.): PorNO. Opfer &amp; Täter. Gegenwehr &amp; Backlash. Verantwortung &amp; Gesetz., EMMA Frauenverlags GmbH, Köln 1994.
* Linda Williams: ''Hard Core. Macht, Lust und die Traditionen des pornographischen Films'', Basel a Frankobrod nad Mohanom: Stroemfeld/Nexus, 1995.
* Dolf Zillmann: ''Pornografie.'' In: R. Mangold, P. Forderer, G. Bente (wud.): ''Lehrbuch der Medienpsychologie.'' Hogrefe-Verlag für Psychologie, Göttingen-Bern-Toronto-Seattle 2004.
* Philip Siegel: ''Porno in Deutschland'', belleville Verlag, Mnichow 2010, ISBN 3-923646-09-7

=== Druhorěčna literatura ===
* Walter Kendrick: ''Secret Museum: Pornography in Modern Culture'', University of California Press, 1997, ISBN 0-520-20729-7.
* Nadine Strossen: ''Defending Pornography: Free Speech, Sex, and the Fight for Women's Rights.'', 2. nakład, 2000, New York University Press, ISBN 0-8147-8149-7.
* Wendy McElroy: ''A Woman's Right to Pornography.'', 1995, St. Martin's Press, New York, ISBN 0-312-13626-9.
* Ellen Willis: ''Feminism, Moralism, and Pornography.'', 1983. In: Ann Snitow, Christine Stansell, and Sharon Thompson (Hrsg.), w: Powers of Desire: The Politics of Sexuality, S. 460–467. New York (Monthly Review Press), ISBN 0-85345-609-7.
* Gayle Rubin: ''Misguided, Dangerous and Wrong: an Analysis of Anti-Pornography Politics.'' w: ''Bad Girls and Dirty Pictures: The Challenge to Reclaim Feminism. Assiter Alison und Carol Avedon (Hrsg.), Boulder, Colorado, Pluto, 1993. 18–40, ISBN 0-7453-0523-7.
* Ann Ferguson, et al.: ''Forum: The Feminist Sexuality Debates'', w ''Signs: Journal of Women in Culture and Society'' 10(1), 1984. 
* Legs McNeil, Jennifer Osborne and Peter Pavia: ''The Other Hollywood: The Uncensored Oral History of the Porn Film Industry'', Regan Books, 2005, ISBN 0-06-009659-4.
* Robert Stoller: ''Porn: Myths for the Twentieth Century'', Yale UP, nowe wudaće 1993, ISBN 0-300-05092-5.
* Linda Williams (wud.): ''Porn Studies'', B&amp;T, 2004, ISBN 0-8223-3312-0.

== Žórła ==
&lt;references /&gt;

== Wotkazy ==
{{Commonscat|Pornography|Pornografija}}

{{DISPLAYTITLE:pornografija}}
[[Kategorija:Pornografija| ]]</text>
      <sha1>92yciyzcxz4512b4h847oh25cq8upjz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>7. decembra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20809</id>
    <revision>
      <id>392283</id>
      <parentid>359871</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14284" sha1="mvi0hieevmjwu3hm6drdpjnz9bwa1ig" xml:space="preserve">{{Protyčne łopjeno decembra}}
'''7. decembra''' abo '''7. hodownika''' je 341. dźeń [[Gregorianiska protyka|gregorianiskeje protyki]] (342. w&amp;nbsp;[[Přestupne lěto|přestupnych lětach]]), tuž wostawa hišće 24 dnjow hač do kónca lěta.

== Podawki ==
* [[1941]]: Z nadlětom [[Japanska|Japanskeje]] na US-ameriski wojerski přistaw [[Pearl Harbour]] započnje so [[Druha swětowa wójna]] tež w&amp;nbsp;[[Ćichi ocean|Ćichim oceanje]].

== Narodniny ==
=== Do 19.&amp;nbsp;lětstotka ===

* [[1545]]: [[Henry Stuart, Lord Darnley|Henry Stuart Darnley]] – druhi mandźel Marije Stuart
* [[1598]]: [[Gian Lorenzo Bernini]] – italski barockowy twarski mišter
* [[1701]]: [[Anders Celsius]] – šwedski astronom
* [[1703]]: [[Jan Josef Antonín Eleazar Kittel]] – čěski hojer a lěkar
* [[1743]]: [[Johann Joachim Eschenburg]] – němski literarny stawiznar
* [[1753]]: [[Samuel Gottlieb Bürde]] – němski basnik
* [[1767]]: '''[[Ernst Bohachwał Rychtar]]''' – serbski farar a nabožinski prócowar
* [[1786]]: [[Maria Walewska]] – hrabina wot Ornano, lubowana Napoleona I.
* [[1792]]: [[Abraham Jacob van der Aa]] – nižozemski leksikograf a literat
* [[1796]]: [[Lodewijk-Jozef Delebecque]] – belgiski biskop

&lt;gallery&gt;
Dataja:Henry Stuart, Lord Darnley.jpg|&lt;small&gt;[[Henry Stewart, Lord Darnley|Henry Stewart Darnley]]&lt;br/&gt;(1545–1567)&lt;/small&gt;
Dataja:Anders-Celsius.jpeg|&lt;small&gt;[[Anders Celsius]]&lt;br/&gt;(1701–1744)&lt;/small&gt;
Dataja:Maria Walewska.jpg|&lt;small&gt;[[Maria Walewska]]&lt;br/&gt;(1786–1817)&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

=== 19.&amp;nbsp;lětstotk ===

* [[1801]]: [[Johann Nestroy|Johann Nepomuk Nestroy]] – awstriski dramatikar a dźiwadźelnik
* [[1807]]: [[Feodora zu Leiningen]] – wjerchowka na Hohenlohe-Langenburg
* [[1813]]: [[Christian Tønsberg]] – norwegski nakładnik
* [[1821]]: [[Friedrich Schlögl (awtor)|Friedrich Schlögl]] – awstriski spisowaćel
* [[1823]]: [[Leopold Kronecker]] – němski matematikar
* [[1830]]: [[Antonio Luigi Gaudenzio Giuseppe Cremona]] – italski matematikar a politikar
* [[1834]]: [[Ludvig Ludvigsen Daae]] – norwegski stawiznar
* [[1837]]: [[Baker Creed Russell]] – britiski general
* [[1839]]: [[Redvers Buller]] – britiski wyši rozkazowar w Burskej wójnje
* [[1842]]: [[Otto Ammon (antropologa)|Otto Ammon]] – němski antropologa
* [[1845]]: [[Ferdinand Heerdegen]] – němski starofilologa
* [[1859]]: [[Octaviano Larrazolo]] – US-ameriski politikar
* [[1860]]: [[Joseph Cook]] – awstralski premierminister
* [[1863]]: [[Felix-Louis Calonder]] – šwicarski politikar
* [[1863]]: [[Pietro Mascagni]] – italski komponist
* [[1876]]: [[Heinrich Straumer]] – němski architekt
* [[1877]]: [[Walter Abbott]] – jendźelski kopar
* [[1879]]: [[Émile Champion]] – francoski lochkoatlet
* [[1888]]: [[Albert Florath]] – němski dźiwadźelnik
* [[1889]]: [[Gabriel Marcel]] – francoski filozof a dramatikar
* [[1890]]: [[Rudolf Bella]] – madźarski komponist
* [[1891]]: [[Fay Bainter]] – US-ameriska dźiwadźelnica
* [[1894]]: [[Stuart Davis (moler)|Stuart Davis]] – US-ameriski moler
* [[1896]]: [[Hedda Koppé]] – šwicarsk dźiwadźelnica
* [[1897]]: [[Leo Monosson]] – němski šlagrowy spěwar

&lt;gallery&gt;
Dataja:Nestroy.jpg|&lt;small&gt;[[Johann Nestroy|Johann Nepomuk Nestroy]]&lt;br/&gt;(1801–1862)&lt;/small&gt;
Dataja:Pietro Mascagni 3.jpg|&lt;small&gt;[[Pietro Mascagni]]&lt;br/&gt;(1863–1945)&lt;/small&gt;
Dataja:Fay Bainter.jpg|&lt;small&gt;[[Fay Bainter]]&lt;br/&gt;(1891–1968)&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

=== 20.&amp;nbsp;lětstotk ===
==== 1901–1950 ====

* [[1901]]: [[Robert Bach]] – němski politikar, čłon zwjazkoweho sejma
* [[1901]]: [[Annemarie Marks-Rocke]] – němska dźiwadźelnica
* [[1906]]: [[Erika Fuchs]] – němska přełožowarka
* [[1906]]: [[Elisabeth Höngen]] – němska spěwarka
* [[1906]]: [[Eduard Zak]] – awstriski spisowaćel, přełožowar a kritikar
* [[1907]]: [[Werner Haarnagel]] – němski archeologa
* [[1908]]: [[Slim Bryant]] – US-ameriski countryjowy hudźbnik
* [[1909]]: [[Hans Paetsch]] – němski dźiwadźelnik, režiser a synchronorěčnik
* [[1910]]: [[Nora Minor]] – awstriska dźiwadźelnica
* [[1910]]: [[Louis Prima]] – US-ameriski hudźbnik, spěwar a spěwotwórc
* [[1910]]: [[Edmundo Ros]] – trinidadski hudźbnik
* [[1913]]: [[John Davis (bluesowy hudźbnik)|John Davis]] – US-ameriski bluesowy pianist a spěwar
* [[1915]]: [[Leigh Brackett]] – US-ameriska spisowaćelka a awtorka wjertnych knihow
* [[1915]]: [[Franz Josef Tripp]] – němski moler, rysowar a ilustrator dźěćacych knihow
* [[1915]]: [[Eli Wallach]] – US-ameriski dźiwadźelnik
* [[1917]]: [[Ottorino Volonterio]] – šwicarski wubědźowar
* [[1918]]: [[Max Merkel]] – awstriski kopar a trenar
* [[1919]]: [[Ed Ulinski]] – US-ameriski footballowy hrajer a trenar
* [[1920]]: [[Tatamkhulu Afrika]] – južnoafriski awtor
* [[1920]]: [[Walter Nowotny]] – awstriski pilot honjaka
* [[1921]]: [[Tilda Thamar]] – argentinska filmowa hrajerka a molerka
* [[1923]]: [[Shinkichi Tajiri]] – US-ameriski moler a rězbar
* [[1924]]: [[Boyd Bennett]] – US-ameriski spěwydźěłar, bubonar a rock'n'rollowy spěwar
* [[1924]]: [[Bent Fabric]] – danski hudźbnik
* [[1924]]: [[Mário Soares]] – portugalski politikar, premierminister
* [[1927]]: [[Jorge Fontenla]] – argentinski pianist, dirigent a komponist
* [[1927]]: [[José Ivo Lorscheiter]] – brazilski měšnik, biskop wot Santa Maria
* [[1928]]: [[Noam Chomsky|Noam Avram Chomsky]] – US-ameriski rěčespytnik
* [[1929]]: [[Albrecht Haupt (hudźbnik)|Albrecht Haupt]] – němski cyrkwinohudźbnik
* [[1931]]: [[Nicholas Cheong-Jin-Suk]] – arcybiskop Seoula a kardinal
* [[1932]]: [[Ellen Burstyn]] – US-ameriska dźiwadźelnica
* [[1934]]: '''[[Jan Wornar]]''' – serbski spisowaćel
* [[1935]]: [[Jean-Claude Casadesus]] – francoski dirigent
* [[1939]]: [[Hans-Ulrich Schlumpf]] – šwicarski filmowy režiser
* [[1940]]: [[Heinfried Birlenbach]] – němski lochkoatlet
* [[1942]]: [[Harry Chapin]] – US-ameriski spěwar, spěwotwórc a režiser
* [[1943]]: [[Jürgen Walter (spěwar)|Jürgen Walter]] – němski spěwar
* [[1944]]: [[Daniel Chorzempa]] – US-ameriski pišćeler
* [[1946]]: [[Ernst Uhrlau]] – němski politikar a prezident ''BND''
* [[1949]]: [[Tom Waits]] – US-ameriski spěwar, dźiwadźelnik a spěwotwórc
* [[1950]]: '''[[Franc Šěn]]''' – serbski wědomostnik

==== 1951–2000 ====

* [[1956]]: [[Larry Bird]] – US-ameriski basketballowc
* [[1957]]: [[Jürgen Kaminsky]] – němski kopar a trenar
* [[1958]]: [[Rick Rude]] – US-ameriski wrestler
* [[1960]]: [[Holger C. Gotha|Holger Christian Gotha]] – němski dźiwadźelnik, režiser a awtor wjertnych knihow
* [[1960]]: [[Abdellatif Kechiche]] – francoski režiser, awtor wjertnych knihow a dźiwadźelnik
* [[1960]]: [[Erhard Riedlsperger]] – awstriski filmowy režiser a awtor wjertnych knihow
* [[1960]]: [[Yasuhide Itō]] – japanski komponist, dirigent a pianist
* [[1962]]: [[Ulrike Müller]] – němska politikarka, čłon krajneho sejma
* [[1964]]: [[Ilse Aigner]] – němska politikarka, čłon zwjazkoweho sejma, zwjazkowa ministerka
* [[1965]]: [[Wolfgang Haffner]] – němski jazzowy bubonar
* [[1965]]: [[Sophie Watillon]] – belgiska gambistka
* [[1965]]: [[Jeffrey Wright]] – US-ameriski dźiwadźelnik
* [[1966]]: [[Gem Archer]] – britiski hudźbnik
* [[1966]]: [[Kirsten Erl]] – němska telewizna sudnica
* [[1966]]: [[Shin’ichi Itō]] – japanski motorski
* [[1968]]: [[Noël Akchoté]] – francoski gitarist
* [[1968]]: [[Eva Maria Marold]] – awstriski musicalowy star
* [[1971]]: [[Vladimir Akopian]] – armenski šachownik
* [[1971]]: [[Christian Kellner]] – němski motorski
* [[1972]]: [[Sean Dundee]] – južnoafrisko-němski kopar
* [[1972]]: [[Hermann Maier]] – awstriski sněhakowar
* [[1973]]: [[Damien Rice]] – irski hudźbnik
* [[1974]]: [[Gerardo García León]] – španiski kopar
* [[1975]]: [[Marco Borciani]] – italski motorski
* [[1976]]: [[Georges Laraque]] – kanadiski lodohokejist
* [[1977]]: [[Delron Buckley]] – južnoafriski kopar
* [[1978]]: [[Kon Artis]] – US-ameriski rapper
* [[1979]]: [[Jennifer Carpenter]] – US-ameriska dźiwadźelnica
* [[1980]]: [[Clemens Fritz]] – němski kopar
* [[1980]]: [[John Terry]] – jendźelski kopar
* [[1981]]: [[Tommy Egeberg]] – norwegski sněhakowy skakar
* [[1981]]: [[Martin Tomczyk]] – němski wubědźowar
* [[1981]]: [[Tuba Ünsal]] – turkowska dźiwadźelnica a model
* [[1982]]: [[Davud Yaqubi]] – afghanski kopar
* [[1983]]: [[Linda Bresonik]] – němska koparka
* [[1984]]: [[Robert Kubica]] – pólski wubědźowar formle 1
* [[1984]]: [[Emmanuel Muscat]] – maltesisch-awstralski kopar
* [[1987]]: [[Aaron Carter]] – US-ameriski hudźbnik
* [[1988]]: [[Emily Browning|Emily Jane Browning]] – awstralska dźiwadźelnica
* [[1989]]: [[Basia A’Hern]] – awstralska dźiwadźelnica
* [[1989]]: [[Nicholas Hoult]] – britiski dźiwadźelnik

== Wumrěće ==
=== Do 20.&amp;nbsp;lětstotka ===

[[Dataja:Cicero.PNG|mini|120px|[[Marcus Tullius Cicero]]&lt;br/&gt;(106 do Chr.–43 po Chr.)]]

* {{0}}[[43 do Chr.]]: [[Marcus Tullius Cicero]] – romski rěčnik, politikar a spisowaćel
* {{0}}[[283]]: [[Eutychianus]] – bamž
* {{0}}[[983]]: [[Ota II. (SRM)|Ota II.]] – wójwoda Sakskeje, kejžor Swjateho romskeho mócnarstwa
* [[1077]]: [[Gerald z Ostije]] – biskop wot Ostije
* [[1254]]: [[Innocenc IV.]] – bamž
* [[1446]]: [[Bogislaw IX. (Pomorska)|Bogislaw IX.]] – wójwoda Pomorskeje-Stołpa
* [[1517]]: [[Albert Krantz (teologa)|Albert Krantz]] – němski stawiznar
* [[1723]]: [[Jan Blažej Santini-Aichel]] – čěski architekt a moler
* [[1787]]: [[Friedrich August Fischer]] – němski prawowědnik
* [[1789]]: [[Johann Friedrich Glaser]] – němski medicinar
* [[1804]]: '''[[Bohuchwał Benedikt ze Šěrach]]''' – serbski uniwersitny profesor, stawiznar, jurist, filolog, wučenc a publicist
* [[1815]]: [[Michel Ney]] – francoski maršal Napoleona, zatřěleny dla wulkopřerady
* [[1817]]: [[William Bligh]] – britiski namórny oficěr, kapitan łódźe ''HMS Bounty''
* [[1872]]: [[Christoph Leonhard Wolbach]] – prěni wyši měšćanosta Ulma
* [[1874]]: [[Konstantin von Tischendorf]] – němski teologa, tekstowy stawiznar
* [[1876]]: [[Hermann von Barth]] – němski krosnowar
* [[1889]]: [[Antoni Kątski]] – pólski komponist a pianist
* [[1894]]: [[Ferdinand Vicomte de Lesseps]] – francoski diplomat a inženjer
* [[1900]]: [[Georg Schmitt|Johann Georg Gerhard Schmitt]] – němski komponist a pišćeler

=== 20.&amp;nbsp;lětstotk ===

* [[1902]]: [[Thomas Nast]] – němsko-US-ameriski karikaturist
* [[1903]]: [[Arthur Milchhöfer]] – němski archeologa

[[Dataja:ducommun.jpg|mini|120px|[[Élie Ducommun]] (1833–1906)]]

* [[1906]]: [[Élie Ducommun]] – šwicarski politikar, nošer Nobeloweho myta
* [[1924]]: [[Rudolph Bergh (komponist)|Rudolph Bergh]] – danski komponist
* [[1930]]: [[Noe Ramischwili]] – georgiski premierminister
* [[1934]]: [[William W. Brandon]] – US-ameriski politikar
* [[1936]]: [[Alfred Wiedemann (egyptologa)|Alfred Wiedemann]] – němski egyptologa
* [[1941]]: [[Isaac C. Kidd]] – US-ameriski admiral
* [[1954]]: [[Chiang K'ang-Hu]] – chinski politikar a literarny wědomostnik
* [[1960]]: [[Richard Ermisch]] – němski architekt, wyši twarski rada w Berlinje
* [[1960]]: [[Clara Haskil]] – rumunska pianistka
* [[1962]]: [[Kirsten Flagstad]] – norwegska spěwarka
* [[1964]]: [[Sepp Kerschbaumer]] – italski swobodnik
* [[1972]]: [[Humberto Mariles Cortés]] – mexiski połkownik a skakanski jěchar
* [[1973]]: [[Gordon Beecher]] – US-ameriski komponist a wiceadmiral
* [[1973]]: [[Camilo Mori]] – chilski moler
* [[1975]]: [[Francisco Borja da Costa]] – wuchodotimorski swobodnik, basnik a žurnalist

[[Dataja:Thornton Wilder (1948).jpg|mini|120px|[[Thornton Wilder]] (1897–1975) ]]

* [[1975]]: [[Thornton Wilder]] – US-ameriski spisowaćel
* [[1977]]: [[Georges Grignard]] – francoski wubědźowar
* [[1979]]: [[Nicolas Born]] – němski spisowaćel
* [[1979]]: [[Edward Gottlieb]] – rusko-US-ameriski předewzaćel
* [[1979]]: [[Manfred Jenning]] – němski awtor a hrajny nawoda, režiser a rěčnik marionetoweho dźiwadła ''Augsburger Puppenkiste''
* [[1983]]: '''[[Jurij Kubaš-Worklečan]]''' – serbski wučer a spisowaćel
* [[1983]]: [[Antal Molnár]] – madźarski komponist a hudźbnowědnik
* [[1984]]: [[Wilhelm Schmied]] – němski moler a grafikar
* [[1985]]: [[Robert Graves]] – britiski spisowaćel
* [[1987]]: [[Hermann Meinert]] – němski stawiznar a archiwar
* [[1990]]: [[Joan Bennett]] – US-ameriska filmowa hrajerka
* [[1990]]: [[Horst Bienek]] – němski spisowaćel
* [[1990]]: [[Peter Mieg]] – šwicarski komponist, moler a publicist
* [[1992]]: [[Richard J. Hughes]] – US-ameriski politikar
* [[1992]]: [[Johannes Leppich]] – němski jezuitowy wótc a pućowanski prědar

[[Dataja:Houphouet-Boigny.jpg|mini|120px|[[Félix Houphouët-Boigny]] (1905-1993)]]

* [[1993]]: [[Félix Houphouët-Boigny]] – lěkar a prěni statny prezident republiki Côte d'Ivoire
* [[1993]]: [[Wolfgang Paul (fyzikar)|Wolfgang Paul]] – němski fyzikar
* [[1993]]: [[Robert Taft junior]] – US-ameriski politikar
* [[1994]]: [[Elga Andersen]] – němska dźiwadźelnica a spěwarka
* [[1996]]: [[José Donoso]] – chilski spisowaćel
* [[1997]]: [[Günter Bast]] – němski nutřkowny medicinar
* [[1998]]: [[John Addison]] – britiski komponist

=== 21.&amp;nbsp;lětstotk ===

* [[2003]]: [[Gerhard Höpp]] – němski orientalist a islamowědnik
* [[2004]]: [[Winfried Scharlau (žurnalist)|Winfried Scharlau]] – němski žurnalist
* [[2006]]: [[Jeane Kirkpatrick]] – US-ameriska politologowka
* [[2006]]: [[Jay McShann]] – US-ameriski bluesowy a swingowy pianist, bandleader a spěwar
* [[2010]]: [[Elizabeth Edwards]] – US-ameriska prawiznica a awtorka
* [[2011]]: [[Kurt Ernsting]] – němski předewzaćel a mecen
* [[2011]]: [[Harry Morgan]] – US-ameriski dźiwadźelnik

== Swjate dny ==
* katolski: Ambroža
* ewangelski: Thornski krawny sud

== Wotkaz ==
{{Commonscat|7 December|7. decembra}}

[[Kategorija:Dźeń|1207]]
[[Kategorija:Dźeń w decembrje|#07]]</text>
      <sha1>mvi0hieevmjwu3hm6drdpjnz9bwa1ig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>8. decembra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20813</id>
    <revision>
      <id>392285</id>
      <parentid>385516</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18991" sha1="kers9h1vpbv40abqgrftj6fsw7wqqbu" xml:space="preserve">{{Protyčne łopjeno decembra}}
'''8. decembra''' abo '''8. hodownika''' je 342. dźeń [[Gregorianiska protyka|gregorianiskeje protyki]] (343. w&amp;nbsp;[[Přestupne lěto|přestupnych lětach]]), tuž wostawa hišće 23 dnjow hač do kónca lěta.

== Podawki ==
* [[1869]]: Započatk [[Prěni watikanski koncil|prěnjeho watikanskeho koncila]].

== Narodniny ==
=== Do 19.&amp;nbsp;lětstotka ===

[[Dataja:Mary Queen of Scots in mourning.jpg|mini|130px|Marja Stuart (*&amp;nbsp;1542)]]
[[Dataja:Johann Maria Farina 1685-1766.jpg|130px|mini|right|Johann Maria Farina (*&amp;nbsp;1685)]]
[[Dataja:Björnstjerne Björnson.jpg|mini|130px|Björnstjerne Björnson (*&amp;nbsp;1832)]]
[[Dataja:Johann-Albrecht-zu-Mecklenburg.jpg|mini|130px|Johann Albrecht (*&amp;nbsp;1857)]]
[[Dataja:Maillol1925.jpg|mini|130px|Aristide Maillol (*&amp;nbsp;1861)]]

* {{0}}{{0}}[[65 do Chr.]]: [[Horaz]] – romski basnik 
* [[1506]]: [[Veit Dietrich]] – němski awtor, teologa a reformator
* [[1542]]: [[Marja Stuart]] – šotiska kralowna
* [[1621]]: [[Maximilian Heinrich Bayerskeje]] – Kölnski arcybiskop, biskop Hildesheima, Lütticha a Münstera
* [[1642]]: [[Johann Christoph Bach I|Johann Christoph Bach]] – němski komponist
* [[1685]]: [[Johann Maria Farina]] – italski parfimer
* [[1708]]: [[Franz I. Stephan (SRM)|Franz I. Stephan]] – kejžor Swjateho romskeho mócnarstwa
* [[1730]]: [[Johannes Hedwig]] – němski lěkar a botanikar
* [[1731]]: [[František Xaver Dušek]] – čěski komponist
* [[1754]]: [[Michael Weber (teologa)|Michael Weber]] – němski teologa
* [[1756]]: [[Maksymilian Franc z Rakuskeje]] – arcywójwoda Rakuskeje a Kölnski arcybiskop
* [[1764]]: [[Ignác Held]] – čěski komponist
* [[1765]]: [[Eli Whitney]] – US-ameriski wunamakar a fabrikant
* [[1795]]: [[Jacques François Gallay]] – francoski hornist
* [[1796]]: [[Ferdinand Wolf]] – awstriski romanist

=== 19.&amp;nbsp;lětstotk ===

* [[1805]]: [[Friedrich von Schlichtegroll]] němski biograf a rěčespytnik, numismatikar a archeologa
* [[1813]]: [[Adolph Kolping]] – němski měšnik a socialny politikar
* [[1815]]: [[Adolph Menzel]] – němski moler, rysowar a ilustrator
* [[1820]]: [[Rochus von Liliencron]] – němski germanist a hudźbny stawiznar
* [[1826]]: [[Friedrich Siemens]] – němski industrialnik
* [[1831]]: [[William P. Kellogg]] – US-ameriski politikar
* [[1831]]: [[Anton Spitalsky]] – awstriski industrialnik
* [[1832]]: [[Bjørnstjerne Bjørnson]] – norwegski powědar a dramatikar
* [[1832]]: [[Wilhelm Anton Riedemann]] – němski překupc a předewzaćel
* [[1845]]: [[Herbert_Giles|Herbert Allen Gines]] – britiski sinologa
* [[1847]]: [[Carl Weitbrecht]] – němski basnik a literarny stawiznar
* [[1848]]: [[Joel Chandler Harris]] – US-ameriski žurnalist a spisowaćel 
* [[1850]]: [[Anton Opfergelt]] – němski jurist a politikar, čłon mócnarstwoweho sejma
* [[1855]]: [[Wladimir Aleksejewič Giljarowski|Wladimir Giljarowski]] – ruski publicist a spisowaćel
* [[1857]]: [[Johann Albrecht zu Mecklenburg]] – němski kolonialny politikar, regent Brunšwika
* [[1861]]: [[William Durant]] – US-ameriski awtomobilowy pioněr
* [[1861]]: [[Aristide Maillol]] – francoski rězbar, moler a grafikar
* [[1861]]: [[Georges Méliès]] – francoski filmowy režiser
* [[1862]]: [[Georges Feydeau]] – francoski dramatikar
* [[1864]]: [[Camille Claudel]] – francoska rězbarka
* [[1865]]: [[Jacques Salomon Hadamard]] – francoski matematikar
* [[1865]]: [[Jean Sibelius]] – finski komponist
* [[1868]]: '''[[Gustaw Feurich]]''' – serbski přirodospytnik
* [[1868]]: [[Giacomo Setaccioli]] – italski komponist
* [[1873]]: [[Quincas Laranjeiras]] – brazilski gitarist a komponist
* [[1873]]: [[John Duncan MacLean]] – kanadiski politikar
* [[1877]]: [[Julius Keyl]] – němski lochkoatlet
* [[1877]]: [[Paul Ladmirault]] – francoski komponist
* [[1882]]: [[Manuel María Ponce]] – mexiski komponist
* [[1884]]: [[Juozas Gruodis]] – litawski komponist a hudźbny pedagoga
* [[1886]]: [[Diego Rivera]] – mexiski moler
* [[1887]]: [[Vicente Emilio Sojo]] – venezuelski komponist
* [[1889]]: [[Hervey Allen]] – US-ameriski spisowaćel
* [[1890]]: [[Bohuslav Martinů]] – čěski komponist
* [[1891]]: [[John Langenus]] – belgiski kopanski sudnik
* [[1891]]: [[Albert Salomon]] – němski sociologa
* [[1894]]: [[Elzie Segar]] – US-ameriski comicowy rysowar, wunamakar comicoweje figury Popeye
* [[1894]]: [[James Thurber]] – US-ameriski spisowaćel
* [[1896]]: [[Christl Mardayn]] – awstriska dźiwadźelnica
* [[1900]]: [[Irene Lentz]] – US-ameriska tworićelka kostimow

=== 20.&amp;nbsp;lětstotk ===

==== 1901–1950 ====

* [[1905]]: [[Alfred Balthoff]] – němski dźiwadźelnik a synchronorěčnik
* [[1905]]: [[Frank Faylen]] – US-ameriski dźiwadźelnik
* [[1905]]: [[Leni Junker]] – němska sprinterka
* [[1905]]: [[Ernst Hermann Meyer]] – němski komponist, hudźbnowědnik a hudźbny sociologa
* [[1907]]: [[Tony Aubin]] – francoski komponist
* [[1909]]: [[Erich Hornsmann]] – němski jurist, awtor wěcnych knihow a aktiwist za přirodoškit 
* [[1911]]: [[Lee J. Cobb]] – US-ameriski dźiwadźelnik
* [[1911]]: '''[[Stanisław Marija Nawka]]''' – serbski pater SJ, nabožno-narodny prócowar
* [[1912]]: [[Jura Soyfer]] – awstriski spisowaćel, dramatikar a kabaretowy awtor
* [[1914]]: [[Ernst Hermanns]] – němski rězbar
* [[1914]]: [[Floyd Tillman]] – US-ameriski countryjowy spěwar a spěwydźěłar
* [[1915]]: [[Ernest Lehman]] – US-ameriski awtor wjertnych knihow
* [[1916]]: [[Richard Fleischer]] – US-ameriski režiser
* [[1916]]: [[Ernst Maria Lang]] – němski architekt a karikaturist
* [[1916]]: [[Werner Simmann]] – němski politikar, čłon krajneho sejma

[[Dataja:Sammy Davis Jnr Allan Warren.jpg|mini|130px|Sammy Davis Jr. (*&amp;nbsp;1925)]]
[[Dataja:Joachim Fest 002.jpg|mini|130px|Joachim Fest (*&amp;nbsp;1926)]]

* [[1918]]: [[Gérard Souzay]] – francoski spěwar
* [[1919]]: [[Mieczysław Weinberg]] – ruski komponist
* [[1921]]: [[Peter René Körner]] – němski dźiwadźelnik, spěwar a moderator 
* [[1921]]: [[Terence Morgan]] – britiski dźiwadźelnik
* [[1922]]: [[Gerhard Löwenthal]] – němski žurnalist
* [[1923]]: [[Pio Taofinu’u]] – arcybiskop wot Samoa-Apia a kardinal
* [[1925]]: [[Sammy Davis jr.]] – US-ameriski zabawjer
* [[1925]]: [[Arnaldo Forlani]] – italski politikar
* [[1925]]: [[Jimmy Smith]] – US-ameriski hudźbnik
* [[1926]]: [[Joachim C. Fest]] – němski stawiznar, publicist a awtor
* [[1927]]: [[Niklas Luhmann]] – němski sociologa a systemowy teoretikar
* [[1929]]: [[Jakob Deffner]] – němski politikar a dźěłarnik
* [[1929]]: [[Joachim Goldbach]] – němski general, zastupjer zakitowanskeho ministera NDR
* [[1929]]: [[Arnulf Rainer]] – awstriski moler
* [[1930]]: [[Maximilian Schell]] – awstrisko-šwicarski dźiwadźelnik, filmowy hrajer, režiser a producent
* [[1932]]: [[Charly Gaul]] – luxemburgski kolesowar
* [[1932]]: [[Eusébio Oscar Scheid]] – arcybiskop wot Rio de Janeiro a kardinal
* [[1934]]: [[Horst Räcke]] – němski moler
* [[1935]]: [[Tatjana Jakowlewna Zatulowskaja]] – ruska šachowa wulkomišterka
* [[1935]]: [[Hans-Jürgen Syberberg]] – němski režiser
* [[1936]]: [[David Carradine]] – US-ameriski dźiwadźelnik
* [[1936]]: [[Helmut Markwort]] – němski žurnalist
* [[1937]]: [[Margot Werner]] – awstriska baletnica a šansonowa spěwarka
* [[1938]]: [[John Agyekum Kufuor]] – ghanaski prezident
* [[1939]]: [[James Galway]] – irski fletist
* [[1941]]: [[Bob Brown (footballowc)|Bob Brown]] – US-ameriski footballowy hrajer
* [[1941]]: [[Randall Harold Cunningham]] – US-ameriski politikar
* [[1941]]: [[Geoff Hurst]] – jendźelski kopar
* [[1941]]: [[Michael Naumann]] – němski politikar, žurnalist, publicist, nakładnik a statny minister za kulturu
* [[1941]]: [[Katrin Sello]] – němska wuměłstwowa stawiznarka
* [[1942]]: [[Mario Savio]] – US-ameriski wojowar za byrgarske prawa


* [[1943]]: [[Jim Morrison]] – US-ameriski spěwar, spěwydźěłar a lyrikar (''The Doors'')
* [[1943]]: [[Bodo Tümmler]] – němski lochkoatlet
* [[1943]]: [[Mary Woronov]] – US-ameriska dźiwadźelnica
* [[1945]]: [[Maryla Rodowicz]] – pólska spěwarka
* [[1945]]: [[Natascha Wodin]] – němska spisowaćelka a přełožowarka
* [[1945]]: [[Abi Wallenstein]] – němski bluesowy hudźbnik
* [[1946]]: [[Jacques Bourboulon]] – francoski fotograf
* [[1946]]: [[Bärbel Podeswa]] – němska lochkoatletka
* [[1946]]: [[John Rubinstein]] – US-ameriski dźiwadźelnik a komponist filmoweje hudźby
* [[1947]]: [[Gregg Allman]] – US-ameriski hudźbnik, spěwar a spěwotwórc (''Allman Brothers'')
* [[1947]]: [[Thomas R. Cech]] – US-ameriski biochemikar, nošer Nobeloweho myta
* [[1949]]: [[Nancy Meyers]] – US-ameriska režiserka a awtorka wjertnych knihow
* [[1949]]: [[Ray Shulman]] – britiski hudźbnik
* [[1950]]: [[Arthur König (politikar)|Arthur König]] – němski politikar, čłon krajneho sejma
* [[1950]]: [[Dan Hartman]] – US-ameriski hudźbnik

==== 1951–2000 ====

* [[1951]]: [[Bill Bryson]] – US-ameriski žurnalist a spisowaćel
* [[1951]]: [[Hans-Ulrich Jörges]] – němski žurnalist
* [[1953]]: [[Kim Basinger]] – US-ameriska dźiwadźelnica
* [[1953]]: [[Władysław Kozakiewicz]] – pólsko--němski lochkoatlet
* [[1953]]: [[Peter Preuß]] – němski politikar, čłon krajneho sejma
* [[1954]]: [[Louis de Bernières]] – britiski spisowaćel
* [[1954]]: [[Peter Kotte]] – němski kopar
* [[1954]]: [[Josef Walcher (sněhakowar)|Josef Walcher]] – awstriski sněhakowar
* [[1955]]: [[Nathan East]] – US-ameriski basist
* [[1955]]: [[Martin Semmelrogge]] – němski dźiwadźelnik
* [[1956]]: [[Marietta Meade]] – němska dźiwadźelnica a synchronorěčnica
* [[1956]]: [[Pierre Pincemaille]] – francoski komponist, pišćeler a hudźbny pedagoga
* [[1957]]: [[Michail Michailowič Kasjanow|Michail Kasjanow]] – ruski politikar
* [[1958]]: [[Tris Speaker]] – US-ameriski baseballowy hrajer a manager
* [[1959]]: [[Paul Rutherford (spěwar)|Paul Rutherford]] – britiski spěwar (''Frankie goes to Hollywood'')
* [[1962]]: [[Berry van Aerle]] – nižozemski kopar
* [[1962]]: [[Steve Elkington]] – awstralski golfowc
* [[1962]]: [[Marty Friedman]] – US-ameriski gitarist
* [[1963]]: [[Wayne Frost]] – US-ameriski breakdancer a dźiwadźelnik
* [[1964]]: [[Armin Eck]] – němski kopar
* [[1964]]: [[Teri Hatcher]] – US-ameriska dźiwadźelnica
* [[1966]]: [[Sinéad O’Connor]] – irska hudźbnica
* [[1971]]: [[Abdullah Ercan]] – turkowski kopar
* [[1973]]: [[Markus Klauk]] – němski dźiwadźelnik
* [[1973]]: [[Corey Taylor]] – US-ameriski spěwar
* [[1974]]: [[Marco Abreu]] – angolski kopar
* [[1975]]: [[Reto Scherrer]] – šwicarski rozhłósowy a telewizny moderator
* [[1976]]: [[Dominic Monaghan]] – britiski dźiwadźelnik
* [[1977]]: [[Sébastien Chabal]] – francoski rugbyjowc
* [[1977]]: [[Anita Weyermann]] – šwicarska lochkoatletka
* [[1978]]: [[Antonio Esfandiari]] – US-ameriski pokerowar
* [[1978]]: [[Ian Somerhalder]] – US-ameriski dźiwadźelnik a model
* [[1979]]: [[Ingrid Michaelson]] – US-ameriska spěwarka a spěwydźěłarka
* [[1979]]: [[Christian Wilhelmsson]] – šwedski kopar
* [[1980]]: [[Norbert Bläsner]] – sakski politikar (FDP)
* [[1980]]: [[Francis Mourey]] – francoski kolesowar
* [[1980]]: [[Salomon Olembe]] – kamerunski kopar
* [[1981]]: [[Haley Johnson]] – US-ameriska biatletka
* [[1981]]: [[David Martínez]] – mexiski wubědźowar
* [[1982]]: [[Halil Altıntop]] – turkowski kopar
* [[1982]]: [[Hamit Altintop]] – turkowski kopar
* [[1982]]: [[Joscha Kiefer]] – němski dźiwadźelnik
* [[1982]]: [[DeeDee Trotter]] – US-ameriska lochkoatletka, olympiska dobyćerka
* [[1984]]: [[Dustin Brown (tennisowy hrajer)|Dustin Brown]] – němsko-jamaiski tennisowy hrajer
* [[1984]]: [[Roland Resch (wubědźowar)|Roland Resch]] – awstriski motorski
* [[1984]]: [[Nicki Minaj]] – US-ameriska rapperka
* [[1987]]: [[Susanne Riesch]] – němska sněhakowarka
* [[1988]]: [[Islambek Said-Zilimowitsch Albijew]] – ruski wjerhar
* [[1988]]: [[Philip Major]] – kanadiski wubědźowar
* [[1989]]: [[Matthew Jurman]] – awstralski kopar
* [[1989]]: [[Maik Kegel]] – němski kopar
* [[1992]]: [[Moritz Leitner]] – němska-awstriski kopar
* [[1993]]: [[AnnaSophia Robb]] – US-ameriska dźiwadźelnica a spěwarka

== Wumrěće ==

=== Do 20.&amp;nbsp;lětstotka ===

[[Dataja:(Narbonne) Portrait de Liselotte de Palatinat - Pierre Mignard - Musée des Beaux-Arts de Narbonne.jpg|mini|130px|Liselotte z Pfalcy (†&amp;nbsp;1722)]]

* {{0}}[[899]]: [[Arnulf z Korutanskeje]] – wuchodofrankowski kral a romsko-němski kejžor
* [[1558]]: [[Johann Forster]] – němski teologa
* [[1565]]: [[Hieronymus Baumgartner]] – wuhotowar reformacije w Nürnbergu a měšćanosta
* [[1638]]: [[Ivan Gundulić]] – chorwatski spisowaćel
* [[1643]]: [[Antoine Boësset]] – francoski komponist
* [[1722]]: [[Liselotte z Pfalcy]] („Elisabeth Charlotte“), wójwodźina wot Orléans a swakowa Ludwika XIV.
* [[1735]]: [[Andreas Faistenberger]] – tirolski moler a rězbar
* [[1751]]: [[Dominik von Königsegg-Rothenfels]] – kejžorski pólny maršal a prezident awstriskeje dwórskeje wójnskeje rady
* [[1792]]: [[Henry Laurens]] – US-ameriski překupc a politiski nawoda w Ameriskej wójnje wo njewotwisnosći
* [[1793]]: [[Marie-Jeanne Bécu, comtesse du Barry|Madame Dubarry]] – lubostnica Ludwika XV.
* [[1807]]: [[Carl Friedrich Cramer]] – němski teologa, knihiwikowar, přełožowar, žurnalist a hudźbny spisowaćel
* [[1817]]: [[Matthias Steevens van Geuns]] – nižozemski medicinar a botanikar
* [[1830]]: [[Benjamin Constant]] – francoski politikar a spisowaćel
* [[1831]]: [[James Hoban]] – irski architekt
* [[1833]]: '''[[Jan Awgust Janka]]''' – serbski farar, sobuwudawaćel prěnjeho serbskeho časopisa
* [[1841]]: [[Johann Heinrich Dannecker]] – němski rězbar
* [[1859]]: [[Thomas De Quincey (spisowaćel)|Thomas de Quincey]] – britiski spisowaćel
* [[1864]]: [[George Boole]] – britiski matematikar
* [[1870]]: [[Max Emanuel Ainmiller]] – němski architekturowy a škleńcowy moler
* [[1884]]: [[Sigmund Lebert]] – němski hudźbny pedagoga
* [[1894]]: [[Pafnutij Lwowič Čebyšow]] – ruski matematikar

=== 20.&amp;nbsp;lětstotk ===

* [[1903]]: [[Gavriil Musicescu]] – rumunski komponist
* [[1903]]: [[Herbert Spencer]] – jendźelski filozof
* [[1907]]: [[Oskar II. (Šwedska)|Oskar II.]] – kral Šwedskeje
* [[1908]]: [[Josef Zemp]] – šwicarski politikar
* [[1917]]: [[Alexander Kisch]] – čěski rabbi
* [[1924]]: [[Xaver Scharwenka]] – pólsko-čěski komponist a pianist
* [[1924]]: [[Yamamura Bochō]] – japanski lyrikar

[[Dataja:Yamamoto1904.jpg|mini|130px|Yamamoto Gonnohyōe (†&amp;nbsp;1933)]]
[[Dataja:Golda_Meir_03265u.jpg|mini|130px|Golda Meir (†&amp;nbsp;1978)]]
[[Dataja:Lie In 15 -- John rehearses Give Peace A Chance.jpg|mini|130px|John Lennon (†&amp;nbsp;1980)]]

* [[1933]]: [[Yamamoto Gonnohyōe]] – japanski admiral a premierminister
* [[1935]]: [[Charlotte Niese]] – němska spisowaćelka
* [[1936]]: [[William C. Carl]] – US-ameriski pišćeler a hudźbny pedagoga
* [[1938]]: [[Friedrich Glauser]] – šwicarski spisowaćel
* [[1940]]: [[Louis Pinck]] – awstriski katolski duchowny
* [[1945]]: [[Alfred Marxer]] – šwicarski wuměłstwowy moler a grafikar
* [[1945]]: [[Aleksander Iljič Ziloti|Aleksander Ziloti]] – ruski pianist a komponist
* [[1948]]: [[Carl Watzinger]] – němski archeologa
* [[1952]]: [[Pedro Sinzig]] – franciskan, brazilski spisowaćel, žurnalist a komponist
* [[1955]]: [[Paul van Kempen]] – nižozemsko-němski dirigent
* [[1955]]: [[Otto Kühne]] – němski komander w Résistance, funkcionar w NDR
* [[1955]]: [[Hermann Weyl]] – němski matematikar
* [[1958]]: [[Mads Nielsen (basnik)|Mads Nielsen]] – danski spisowaćel
* [[1961]]: [[Wilhelm Capelle]] – němski starofilologa
* [[1963]]: [[Sarit Dhanarajata]] – thailandski general, politikar a ministerski prezident
* [[1968]]: [[Josef Papesch]] – awstriski spisowaćel a kulturny politikar
* [[1969]]: [[Karl Fiehler]] – němski politikar a Mnichowski wyši měšćanosta w času nacionalsocializma
* [[1973]]: [[Willy Reichert]] – němski dźiwadźelnik
* [[1978]]: [[Golda Meïr]] – israelska politikarka, wonkowna ministerka, ministerska prezidentka
* [[1980]]: [[John Lennon]] – britiski hudźbnik, komponist a awtor (''The Beatles'')
* [[1981]]: [[Big Walter Horton]] – US-ameriski bluesowy hudźbnik
* [[1982]]: [[Marty Robbins]] – US-ameriski spěwar
* [[1982]]: [[Ján Smrek]] – słowakski spisowaćel a wudawaćel
* [[1985]]: [[Ermenegildo Florit]] – italski duchowny, arcybiskop Florenca, kardinal
* [[1986]]: [[Ernst Biberstein]] – němski ewangelski farar, SS-oficěr, masowy mordar a wójnski złóstnik
* [[1986]]: [[Bawa Muhaiyaddeen]] – swjaty ze Sri Lanki
* [[1989]]: [[Max Grundig]] – němski industrialnik
* [[1989]]: [[Hans Hartung]] – němski wuměłc
* [[1990]]: [[Tadeusz Kantor]] – pólski dźiwadłowy wuměłc
* [[1990]]: [[Martin Ritt]] – US-ameriski režiser a dźiwadźelnik
* [[1994]]: [[Antonio Carlos Jobim]] – brazilski komponist
* [[1995]]: [[Arthur Birch|Arthur John Birch]] – awstralski chemikar
* [[1997]]: [[Laurean Rugambwa]] – tansaniski duchowny, arcybiskop wot Dar-es-Salaam, kardinal
* [[2000]]: [[Rolf Heyne]] – němski nakładnik

=== 21.&amp;nbsp;lětstotk ===

* [[2003]]: [[Rubén González]] – kubanski hudźbnik
* [[2004]]: [[Effi Biedrzynski]] – němska spisowaćelka
* [[2004]]: [[Dimebag Darrell]] – US-ameriski gitarist
* [[2004]]: [[José Libertella]] – italsko-argentinski hudźbnik
* [[2004]]: [[Carlos Meza]] – kolumbiski pjasćowar
* [[2005]]: [[Donald Martino]] – US-ameriski komponist
* [[2005]]: [[Leo Scheffczyk|Leo Scheffczyk]] – němski teologa
* [[2006]]: [[Heinrich Riethmüller]] – němski hudźbnik, komponist a synchronowy režiser
* [[2006]]: [[Martha Tilton]] – US-ameriska spěwarka
* [[2008]]: [[Xavier Perrot]] – šwicarski wubědźowar
* [[2009]]: [[Luis Días (hudźbnik)|Luis Días]] – dominikanski rockowy a jazzowy hudźbnik
* [[2009]]: [[Yosef Hayim Yerushalmi]] – US-ameriski stawiznar
* [[2011]]: [[Gilbert Adair]] – britiski spisowaćel
* [[2011]]: [[Werner Kofler]] – awstriski spisowaćel
* [[2011]]: [[Anton Eric Scotoni]] – šwicarski předewzaćel
* [[2019]]: '''[[Měto Pernak]]''' – serbski wudawaćel, publicist a přełožowar; předsyda Maśicy Serbskeje

== Swjate dny ==
* katolski: Marije bjezhrěšneho podjeća
* ewangelski: Měrćina Rinckarta
* [[Bołharska]] a [[Sewjerna Makedonska]]: Dźeń studenta

== Wotkaz ==
{{Commonscat|8 December|8. decembra}}

[[Kategorija:Dźeń|1208]]
[[Kategorija:Dźeń w decembrje|#08]]</text>
      <sha1>kers9h1vpbv40abqgrftj6fsw7wqqbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10. decembra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20821</id>
    <revision>
      <id>392284</id>
      <parentid>359849</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18576" sha1="lpzyv6vlkse3s06ffo7bswdwt09guyl" xml:space="preserve">{{Protyčne łopjeno decembra}}
'''10. decembra''' abo '''10. hodownika''' je 344. dźeń [[Gregorianiska protyka|gregorianiskeje protyki]] (345. w&amp;nbsp;[[Přestupne lěto|přestupnych lětach]]), tuž wostawa hišće 21 dnjow hač do kónca lěta.

== Podawki ==
* [[1716]]: W&amp;nbsp;[[Lipsk]]u załoži so pod nawodom [[Hadam Zacharias Šěrach|Hadama Zachariasa Šěracha]] [[Serbske prědarske towarstwo]], předchadnik [[Sorabija|Sorabije]] a prěnje serbske towarstwo.
* [[1865]]: Po smjerći swojeho nana [[Leopold I. (Belgiska)|Leopolda I.]] sta so [[Leopold II. (Belgiska)|Leopold II.]] z kralom Belgiskeje.

== Narodniny ==
=== Do 19.&amp;nbsp;lětstotka ===
* {{0}}[[100 do Chr.]]: [[Lucius Appuleius Saturninus]] – romski ludowy tribun
* [[1452]]: [[Johannes Stöffler]] – němski matematikar, astronom, astrologa, farar, profesor a zhotowjer astronomiskich instrumentow
* [[1537]]: [[Giovanni Battista Guarini]] – italski basnik
* [[1585]]: [[Gregor Francke]] – němski ewangelski teologa
* [[1588]]: [[Isaac Beeckman]] – nižozemski filozof a wědomostnik
* [[1588]]: [[Johann Graf von Aldringen]] – luxemburgski wójnski wjednik w Třicećilětnej wójnje
* [[1621]]: [[Christian Albrecht von Dohna]] – braniborski general
* [[1631]]: [[Francesco Lana Terzi]] – italski jezuit, wuwiwar powětroweje łódźe a pisma za slepych
* [[1676]]: [[Johann George Schreiber]] – němski kopororytwar, kartograf a nakładnik
* [[1699]]: [[Křesćan VI.]] – kral Danskeje a Norwegskeje, wójwoda Schleswigskeje a hrabja Holsteinskeje
* [[1702]]: [[Moritz Adolf Karl von Sachsen-Zeitz-Neustadt]] – Litoměrski biskop a tachantski knjez w Kölnje
* [[1710]]: [[Johan Christian Wentzinger]] – němski rězbar, moler a architekt
* [[1735]]: [[Christian Gottlieb Gilling]] – němski teologa
* [[1741]]: [[Salomon Landolt]] – šwicarski politikar
* [[1743]]: [[Johann Christoph Schwab]] – němski filozof
* [[1751]]: [[George Shaw]] – britiski botanikar a coologa
* [[1753]]: [[Melchior Ludolf Herold]] – němski komponist kěrlušow a měšnik
* [[1756]]: [[Bjedrich Franc I. (Mecklenburgska)|Bjedrich Franc I.]] – wulkowójwoda Mecklenburgskeje-Zwěrina
* [[1787]]: [[Thomas Hopkins Gallaudet]] – US-ameriski duchowny, załožer kubłanja za hłuche dźěći
* [[1791]]: [[Friedrich von Gärtner]] – němski architekt
* [[1795]]: [[Matthias William Baldwin]] – US-ameriski industrialnik
* [[1795]]: [[Caspar Kummer|Johann Caspar Kummer]] – němski fletist, komponist a hudźbny pedagoga

=== 19.&amp;nbsp;lětstotk ===

[[Dataja:Ada Lovelace.jpg|mini|120px|Ada Lovelace (*&amp;nbsp;1815)]]
[[Dataja:Max Liebermann Bildnis Wilhelm Bode.jpg|mini|120px|Wilhelm Bode (*&amp;nbsp;1845)]]

* [[1804]]: [[Carl Gustav Jacob Jacobi]] – němski matematikar
* [[1804]]: [[Eugène Sue]] – francoski spisowaćel
* [[1805]]: [[Karl Ferdinand Sohn]] – němski moler
* [[1810]]: [[Abraham K. Allison]] – US-ameriski politikar
* [[1815]]: [[Ada Lovelace|Ada Byron of Lovelace]] – britiska matematikarka
* [[1822]]: [[César Franck]] – belgiski komponist
* [[1823]]: [[Theodor Kirchner]] – němski komponist a dirigent, pišćeler a pianist
* [[1826]]: [[Franz Susemihl]] – němski starofilologa
* [[1830]]: [[Emily Dickinson]] – US-ameriska lyrikarka
* [[1831]]: [[Alexander Conze]] – němski wysokošulski wučer a archeologa, direktor Berlinskeje antikoweje zběrki
* [[1840]]: '''[[Mathilda Stangec-Fiedlerjowa]]''' – serbska spěwarka
* [[1841]]: [[Joseph Henry Blackburne]] – britiski šachowy wulkomišter
* [[1845]]: [[Wilhelm von Bode]] – němski wuměłstwowy stawiznar a muzejowy direktor
* [[1847]]: [[Adolph Woermann]] – němski překupc, łódźer a politikar
* [[1851]]: [[Melvil Dewey]] – US-ameriski knihownik
* [[1854]]: [[Ernst Henrici]] – němski gymnazialny wučer, spisowaćel a politikar
* [[1855]]: [[August Spies (žurnalist)|August Spies]] – němsko-US-ameriski redaktor a wudawaćel
* [[1860]]: [[Anna Croissant-Rust]] – němska spisowaćelka
* [[1861]]: [[Karl Groos]] – němski filozof a psychologa
* [[1863]]: [[Maurice Hennequin]] – francoski spisowaćel a libretist
* [[1870]]: [[Adolf Loos]] – awstriski architekt a architekturny teoretikar
* [[1870]]: [[Pierre Louÿs]] – francoski spisowaćel
* [[1870]]: [[Ferdynand Ruszczyc]] – pólski moler
* [[1872]]: [[Ludwig Klages]] – němski filozof, psychologa a załožer wědomostneje grafologije
* [[1879]]: [[Paul Münch (basnik)|Paul Münch]] – pfalcowski dialektowy basnik
* [[1879]]: [[Ernest Shepard]] – britiski ilustrator
* [[1882]]: [[Otto Neurath]] – awstriski filozof, sociologa a ekonom
* [[1883]]: [[Giovanni Messe]] – italski wójnski wjednik a politikar
* [[1883]]: [[Rudolf Veiel]] – němski general
* [[1884]]: [[Albert Steffen]] – šwicarski antropozof a basnik
* [[1885]]: [[Hans Rubenbauer]] – němski starofilologa
* [[1885]]: [[Marios Varvoglis]] – grjekski komponist
* [[1887]]: [[Arthur Hoffmann (lochkoatlet)|Arthur Hoffmann]] – němski lochkoatlet
* [[1889]]: [[Ray Collins]] – US-ameriski dźiwadźelnik
* [[1889]]: [[Ludwig Huber (NSDAP)|Ludwig Huber]] – němski ratar a politikar strony NSDAP
* [[1890]]: [[Byron Ingemar Johnson]] – kanadiski politikar
* [[1890]]: [[Zeki Velidi Togan]] – turkowski stawiznar a politikar

[[Dataja:Nelly Sachs 1910.jpg|mini|120px|Nelly Sachs (*&amp;nbsp;1891)]]

* [[1891]]: [[Nelly Sachs]] – němska spisowaćelka a basnica, nošerka Nobeloweho myta
* [[1894]]: [[Gertrud Kolmar]] – němska lyrikarka
* [[1897]]: [[Ernesto Cortázar Sr.|Ernesto Cortázar]] – mexiski komponist, dźiwadźelnik, režiser a awtor wjertnych knihow
* [[1897]]: [[Jakob Bräckle]] – němski moler
* [[1897]]: [[Karl Heinrich Waggerl]] – awstriski spisowaćel

=== 20.&amp;nbsp;lětstotk ===
==== 1901–1950 ====

* [[1902]]: [[Michail Wladimirowič Alpatow]] – ruski wuměłstwowy stawiznar
* [[1903]]: [[Sylvère Caffot]] – francoski komponist
* [[1903]]: [[Johannes Even]] – němski politikar, čłon krajneho a zwjazkoweho sejma
* [[1903]]: [[Mary Norton]] – britiska awtorka dźěćacych knihow
* [[1903]]: [[Luis Humberto Salgado]] – ekwadorski komponist
* [[1903]]: [[Winthrop Sargeant]] – US-ameriski hudźbny kritikar
* [[1904]]: [[Antonín Novotný]] – čěskosłowakski politikar a statny prezident
* [[1904]]: [[Shmuel Rodensky]] – israelski dźiwadźelnik
* [[1905]]: [[Renato Birolli]] – italski moler
* [[1907]]: [[Sidney Fox]] – US-ameriska dźiwadźelnica
* [[1908]]: [[Marino Evaristo|Marino 'Mario' Evaristo]] – argentinski kopar
* [[1908]]: [[Olivier Messiaen]] – francoski komponist a pišćeler
* [[1909]]: [[Franz Scholz]] – němski měšnik a teologa
* [[1909]]: [[Frank W. Walbank]] – britiski starostawiznar a starofilologa
* [[1914]]: [[Erich Pizka]] – awstriski hornist a profesor
* [[1913]]: [[Morton Gould]] – US-ameriski komponist, dirigent a pianist
* [[1915]]: [[Karl Fruchtmann]] – němski režiser a filmowc
* [[1916]]: [[Ruedi Walter]] – šwicarski dźiwadźelnik
* [[1920]]: [[Alfred Dregger]] – němski politikar, čłon krajneho a zwjazkoweho sejma
* [[1920]]: [[Reginald Rose]] – US-ameriski spisowaćel
* [[1921]]: [[Christine Brückner]] – němska spisowaćelka
* [[1921]]: [[Georg Stefan Troller]] – awstriski spisowaćel a telewizny žurnalist
* [[1923]]: [[Jorge Semprún]] – španiski spisowaćel
* [[1924]]: [[Paul Mikat]] – němski jurist, krajny minister, čłon zwjazkoweho sejma
* [[1925]]: [[Clarice Lispector]] – ukrainsko-brazilska spisowaćelka
* [[1926]]: [[Thomas Höhle]] – němski literarny wědomostnik
* [[1926]]: [[Guitar Slim|Eddie „Guitar Slim“ Jones]] – US-ameriski hudźbnik
* [[1927]]: [[William MacKey]] – US-ameriski wubědźowar
* [[1928]]: [[Dan Blocker]] – US-ameriski dźiwadźelnik
* [[1932]]: [[Godehard Joppich]] – němski gregorianikar
* [[1933]]: [[Larry Morris]] – US-ameriski footballowy hrajer
* [[1934]]: [[Howard M. Temin]] – US-ameriski biologa
* [[1935]]: [[Joachim Hruschka]] – němski prawowědnik
* [[1936]]: [[Ara Baliozian]] – armenski spisowaćel
* [[1938]]: [[Philippe Léger]] – francoski jurist a generalny prawiznik Europskeho sudnistwa
* [[1940]]: '''[[Gertrud Wincarjowa]]''' – serbska politikarka, wjesnanostka Čorneho Chołmca a zapósłanča Sakskeho krajneho sejma
* [[1941]]: [[Franco Ambrosetti]] – šwicarski jazzowy trubjer a hornist
* [[1941]]: [[Fionnula Flanagan]] – irsko-US-ameriska dźiwadźelnica
* [[1941]]: [[Jan Flieger]] – němski awtor dźěćacych a młodźinskich knihow kaž tež kriminalkow
* [[1942]]: [[Meinhard Hemp]] – němski kopar a trenar
* [[1942]]: [[Peter Sarstedt]] – britiski hudźbnik, spěwar a spěwytwórc
* [[1942]]: [[Klaus Ulonska]] – němski lochkoatlet
* [[1945]]: [[Marek Grechuta]] – pólski spěwytwórc
* [[1946]]: [[Eberhard Aurich]] – prěni sekretar centralneje rady SNM w NDR
* [[1946]]: [[Werner Brinkmann]] – němski jurist, předsyda wot [[Stiftung Warentest]]
* [[1946]]: [[Catherine Hiegel]] – francoska dźiwadźelnica
* [[1947]]: [[Jürgen Barth (wubědźowar)|Jürgen Barth]] – němski wubědźowar
* [[1948]]: [[Richard Francis-Bruce]] – awstralski cutter
* [[1948]]: [[Abu Abbas]] – załožer a wjednik Palestinskeje wuswobodźenskeje fronty (''PLF'')

==== 1951–2000 ====

* [[1951]]: [[Johnny Rodriguez]] – US-ameriski hudźbnik a spěwar
* [[1952]]: [[Julianne Baird]] – US-ameriska sopranistka a wotrjadna awtorka
* [[1952]]: [[Bernd Jakubowski]] – němski wrotar
* [[1953]]: [[Friedhelm Funkel]] – němski kopar a trenar
* [[1954]]: [[DJ Hollywood]] – US-ameriski rapper a DJ
* [[1954]]: [[Florentin Smarandache]] – US-amerisko-rumunski matematikar a spisowaćel, basnik a wuměłc
* [[1955]]: [[Lothar Krieg]] – němski lochkoatlet
* [[1956]]: [[Christine Goll]] – šwicarska politikarka
* [[1957]]: [[Michael Clarke Duncan]] – US-ameriski dźiwadźelnik
* [[1957]]: [[Paul Hardcastle]] – britiski keyboarder, awtor spěwow a producent
* [[1957]]: [[Iwan Lebanow]] – bołharski dołhočarowy sněhakowar
* [[1957]]: [[Prem Pal Singh Rawat|Prem Rawat]] – indiski duchowny wjednik a wučer meditacije
* [[1958]]: [[Cornelia Funke]] – němska awtor dźěćacych a młodźinskich knihow
* [[1960]]: [[Kenneth Branagh]] – britiski dźiwadźelnik a režiser
* [[1960]]: [[Stefan Münz]] – němski awtor
* [[1963]]: [[Hasko Weber]] – němski dźiwadłowy režiser
* [[1965]]: [[Jörg Jäger]] – němski politikar, čłon krajneho sejma
* [[1965]]: [[J. Mascis]] – US-ameriski hudźbnik
* [[1966]]: [[Jennifer Nitsch]] – němska dźiwadźelnica
* [[1967]]: [[Donghua Li]] – chinsko-šwicarski ćěłozwučowar
* [[1970]]: [[Tommy Jakobsen]] – norwegski lodohokejist
* [[1970]]: [[Hagen Matzeit]] – němski countertenor a bariton, filmowy komponist a producent
* [[1972]]: [[Brian Molko]] – britisko-US-ameriski gitarist, keyboarder a spěwar
* [[1975]]: [[Stephen Huss]] – awstralski tennisowy hrajer
* [[1975]]: [[Josip Skoko]] – awstralski kopar
* [[1977]]: [[Andrea Henkel]] – němska biatletka, olympiska dobyćerka
* [[1978]]: [[José Mari]] – španiski kopar
* [[1979]]: [[Ildefons Lima|Ildefons Lima Solà]] – andorraski kopar
* [[1980]]: [[Roland Schwarzl]] – awstriski lochkoatlet
* [[1981]]: [[Sanel Jahić]] – bosnisko-hercegowinski kopar
* [[1982]]: [[Aïmen Demai]] – francoski kopar
* [[1983]]: [[Patrick Flueger]] – US-ameriski dźiwadźelnik
* [[1983]]: [[Zé Kalanga|Paulo Batista Nsimba]] – angolski kopar
* [[1983]]: [[Katrin Siska]] – estniska popowa spěwarka (''Vanilla Ninja'')
* [[1985]]: [[Charlie Adam]] – šotiski kopar
* [[1986]]: [[Mate Ghwinianidse]] – georgiski kopar
* [[1987]]: [[Gonzalo Higuaín|Gonzalo Gerardo Higuaín]] – argentinski kopar
* [[1988]]: [[Jon Lancaster]] – britiski wubědźowar
* [[1988]]: [[Neven Subotić]] – serbisko-US-ameriski kopar
* [[1988]]: [[Imke Wübbenhorst]] – němska koparka
* [[1990]]: [[Shōya Tomizawa]] – japanski motorski
* [[1991]]: [[Tommy Oar]] – awstralsko-španiski kopar

== Wumrěće ==
=== Do 19.&amp;nbsp;lětstotka ===

* [[100 do Chr.|{{0}}100 do Chr.]]: [[Lucius Appuleius Saturninus]] – romski ludowy tribun
* [[304|{{0}}304]]: [[Eulalia z Méridy]] – španiska martrarka
* [[949|{{0}}949]]: [[Herman I. (Šwabska)|Herman I.]] – wójwoda Šwabskeje
* [[1041]]: [[Michał IV. (Bycanc)|Michał IV.]] – bycantinski kejžor
* [[1198]]: [[Averroës]] – španisko-arabski filozof, lěkar a mystikar
* [[1238]]: [[Johann von Apremont]] – biskop wot Verduna a Metza
* [[1262]]: [[Berthold von Pfirt|Berthold II. von Pfirt]] – biskop Basela
* [[1310]]: [[Šćěpan I. (Bayerska)|Šćěpan I.]] – wójwoda Delnjeje Bayerskeje
* [[1311]]: [[Etienne de Suisy]] – biskop wot Tournai a kardinal
* [[1339]]: [[Jadwiga Kaliska]] – kralowna Pólskeje
* [[1394]]: [[Eberhard (Zweibrücken)|Eberhard]] – hrabja Zweibrückena
* [[1475]]: [[Paolo Uccello]] – italski moler

[[Dataja:William Gilbert.jpg|mini|120px|William Gilbert (†&amp;nbsp;1603)]]
[[Dataja:KarlDrais.jpg|mini|120px|Karl Drais (†&amp;nbsp;1851)]]
[[Dataja:AlfredNobel adjusted.jpg|mini|120px|Alfred Nobel (†&amp;nbsp;1896)]]

* [[1477]]: [[Matthäus Hummel]] – załoženski rektor uniwersity Alberta Ludwiga w Freiburgu
* [[1541]]: [[Francis Dereham]] – lubostnik wot Catherine Howard, pjateje mandźelskeje jendźelskeho krala Hendricha VIII.
* [[1563]]: [[Georg von Pappenheim]] – biskop wot Rězna
* [[1569]]: [[Paul Eber]] – němski ewangelski teologa, kěrlušer a reformator
* [[1603]]: [[William Gilbert]] – jendźelski lěkar a přirodoslědźer
* [[1729]]: [[Johann Georg Seidenbusch]] – bayerski měšnik a załožer oratorianskich institutow 
* [[1799]]: [[Alexander von Knobelsdorff]] – pruski generalpólny maršal

=== 19.&amp;nbsp;lětstotk ===
* [[1814]]: [[José Angel Lamas]] – venezuelski komponist
* [[1838]]: [[Karl Friedrich von Beyme]] – pruski jurist a politikar
* [[1848]]: '''[[Ernst Bohachwał Rychtar]]''' – serbski farar a nabožinski prócowar
* [[1851]]: [[Karl Drais]] – němski wunamakar
* [[1865]]: [[Louis Adrien Huart]] – francoski žurnalist, spisowaćel a direktor dźiwadła
* [[1865]]: [[Leopold I. (Belgiska)|Leopold I.]] – prěni kral Belgiskeje
* [[1875]]: [[Franz Toldy]] – madźarski literarny stawiznar
* [[1877]]: [[Federico Ricci]] – italski komponist
* [[1878]]: [[Henry Wells]] – US-ameriski předewzaćel
* [[1884]]: [[Eduard Rüppell]] – němski přirodowědnik a slědźer w Africe
* [[1888]]: [[Auguste Placet]] – francoski wiolinist a dirigent
* [[1889]]: [[Ludwig Anzengruber]] – awstriski spisowaćel
* [[1895]]: [[Josef Marastani]] – awstriski moler, wurywar a litograf
* [[1896]]: [[Alfred Nobel]] – šwedski wunamakar a industrialnik, darićel Nobeloweho myta

=== 20.&amp;nbsp;lětstotk ===

* [[1908]]: [[Julius Dammann]] – němski duchowny a spisowaćel
* [[1909]]: [[Red Cloud]] – wojak a wjednik prerijskich Indianow
* [[1911]]: [[Joseph Dalton Hooker]] – britiski botanikar a slědźer
* [[1917]]: [[Mackenzie Bowell]] – kanadiski premierminister
* [[1927]]: [[Bruno Ertler]] – awstriski spisowaćel
* [[1928]]: [[Charles Rennie Mackintosh]] – britiski architekt
* [[1929]]: [[Franz Rosenzweig]] – němski filozof
* [[1931]]: [[Georg von Ompteda]] – němski spisowaćel a přełožowar
* [[1936]]: [[Luigi Pirandello]] – italski spisowaćel
* [[1937]]: [[Rosa Valetti]] – němska dźiwadźelnica, kabaretistka a šansonowa spěwarka
* [[1941]]: [[Albert Döderlein]] – němski gynekologa
* [[1944]]: [[Ulrich Wilcken]] – němski starostawiznar a papyrologa
* [[1945]]: [[Theodor Dannecker]] – němski SS-oficěr, jedyn z sobudźěłaćerjow Adolfa Eichmanna
* [[1947]]: [[Pierre Petit de Julleville]] – francoski měšnik, arcybiskop wot Rouen, kardinal
* [[1948]]: [[Enrique Mario Casella]] – argentinski komponist
* [[1951]]: [[Algernon Blackwood]] – britiski spisowaćel
* [[1959]]: [[Henri Vidal]] – francoski dźiwadźelnik
* [[1960]]: [[Mado Robin]] – francoska sopranistka
* [[1965]]: [[Henry Cowell]] – US-ameriski komponist
* [[1967]]: [[Brasílio Itiberê da Cunha Luz]] – brazilski komponist
* [[1967]]: [[Otis Redding]] – US-ameriski hudźbnik

[[Dataja:Wikipedia-karlbarth01.jpg|mini|120px|Karl Barth (†&amp;nbsp;1968)]]

* [[1968]]: [[Karl Barth]] – šwicarski teologa
* [[1968]]: [[Tian Han]] – chinski dramatikar
* [[1977]]: [[Adolph Rupp]] – US-ameriski basketballowy trenar
* [[1978]]: [[Ed Wood]] – US-ameriski filmowy režiser
* [[1982]]: [[Roy Webb]] – US-ameriski komponist
* [[1987]]: [[Giovanni Arpino]] – italski spisowaćel a žurnalist
* [[1987]]: [[Jascha Heifetz]] – rusko-US-ameriski wiolinist
* [[1987]]: [[Bruno Mora]] – italski kopar
* [[1987]]: [[Denis Sanders]] – US-ameriski filmowc a nošer Oscara
* [[1987]]: [[Boris Aleksandrowič Čagin]] – ruski filozof a stawiznar
* [[1994]]: [[Jiří Marek]] – čěski spisowaćel
* [[1994]]: [[Garnett Silk]] – jamaiski reggaejowy hudźbnik
* [[1996]]: [[Faron Young]] – US-ameriski countryjowy hudźbnik
* [[1999]]: [[Joseph Heller]] – US-ameriski spisowaćel
* [[1999]]: [[Franjo Tuđman]] – chorwatski statny prezident

=== 21.&amp;nbsp;lětstotk ===

* [[2001]]: [[Marta Emmenegger]] – šwicarska žurnalistka a seksowa poradźowarka
* [[2003]]: [[Günter Seuren]] – němski spisowaćel
* [[2004]]: [[Adalbert Pilch]] – awstriski moler a grafikar
* [[2004]]: [[Adolfo Schlosser]] – awstriski rězbar
* [[2005]]: [[Richard Pryor]] – US-ameriski dźiwadźelnik
* [[2006]]: [[Salvatore Pappalardo (kardinal)]] – arcybiskop wot Palermo, kardinal
* [[2006]]: [[Augusto Pinochet]] – chilski general a diktator
* [[2006]]: [[Wolfgang Rumpf (politikar)|Wolfgang Rumpf]] – němski hajnk a politikar, čłon zwjazkoweho sejma
* [[2006]]: [[Wigand von Salmuth|Wigand Freiherr von Salmuth]] – němski předewzaćel
* [[2008]]: [[Henning Christiansen]] – danski komponist
* [[2010]]: [[John B. Fenn]] – US-ameriski chemikar, nošer Nobeloweho myta
* [[2010]]: [[Rüdiger Proske]] – němski telewizny žurnalist
* [[2014]]: [[Ralph Giordano]] – němski žurnalist, publicist, awtor a režiser

== Swjate a wopomnjenske dny ==
* katolski: Angeliny
* ewangelski: Heinricha Zütphena
* [[Zjednoćene narody]]: Mjezynarodny dźeń čłowjeskich prawow
* [[Thailandska]]: Dźeń wustawy (narodny swjatk)

== Wotkaz ==
{{Commonscat|10 December|10. decembra}}

[[Kategorija:Dźeń|1210]]
[[Kategorija:Dźeń w decembrje|#10]]</text>
      <sha1>lpzyv6vlkse3s06ffo7bswdwt09guyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Geografiske koordinaty</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20980</id>
    <revision>
      <id>392281</id>
      <parentid>374406</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10353" sha1="4uwbd5d86cv777nip6r202zgdoaa7ad" xml:space="preserve">[[Dataja:WorldMapLongLat-eq-circles-tropics-non.png|mini|440px|Swětowa karta z linijemi za geografiske šěrokosće a dołhosće w&amp;nbsp;[[Kartografiska projekcija|projekciji]] Eckert-VI]] 

Z '''geografiskimi koordinatami''' ([[geografiska šěrokosć|geografiskej šěrokosću]] a [[geografiska dołhosć|dołhosću]]) hodźi so połoženje dypka na [[zemja|zemi]] wopisać. Zemja rozdźěluje so při tym do 360 dołhostnikow a 180 šěrokostnikow. [[Dołhostnik]]i běža přez [[Sewjerny čop|sewjerny]] a [[južny čop]], [[Šěrokostnik|šěrokostniki]] paralelnje k&amp;nbsp;[[Ekwator|ekwatorej]].

== Koordinatny system ==
[[Dataja:Geographic coordinates sphere.svg|mini|Geografiske koordinaty na kuli]] [[Stopnjowa syć]] zemje je mysleny koordinatny system na zemskim powjerchu z prawokutnje křižowacymi so dołhostnikami a šěrokostnikami. Słuži geografiskemu [[Wobličenje pozicije|wobličenju pozicije]], to rěka, postajenju swójskeho stejnišća. Šěrokostniki liča so při tym wot [[Ekwator|ekwatora]] sem, čopaj ležitej pola 90° sewjerneje resp. južneje šěriny, dołhostniki liča so wot samowólneho [[Nulowy meridian|nuloweho meridiana]] na wuchod a zapad, hač do po 180°. Postajenje nuhelow je napřećiwo systemej [[Kulowe koordinaty|kulowych koordinatow]] zwučenemu w matematice.

Do spočatka 20.&amp;nbsp;lětstotka su w rozdźělnych krajach rozdźělne nulowe meridiany z wašnjom byli (na&amp;nbsp;př. [[Ferrowy meridian]] wot [[El Hierro]] a [[Pariski meridian]]), dźensa so swětodaloko [[Royal Greenwich Observatory|Greenwichowy meridian]] (hwězdarnja w&amp;nbsp;[[London]]je) wužiwa.

Při dokładnym wobličenju pozicije je trjeba wobkedźbować, zo zemja kula njeje, ale přibližnje [[elipsoid]], štož móhło přesunjenja městnow wo hač k 20 km wuskutkować. Tež móža geografiske koordinaty, po kraju, rozdźělne poćahowe systemy měć, kotrychž [[Referencny elipsoid|referencne elipsoidy]] su regionalnemu polu ćežitosće ([[Geoid]]) přiměrjene. Mjezynarodnje so dźensa zwjetša [[World Geodetic System 1984]] (WGS84) wužiwa.

== Karty ==
We 18. a 19.&amp;nbsp;lětstotku wurunowachu geodeća wjetše regionalne wotchilenja [[Zemska podoba|zemskeje podoby]] wot ''idealneho elipsoida'' přez to, zo woni we wotpowědowacych kónčinach wobličachu ''[[najlěpje přizamkowacy elipsoid]]'', zo so k zemskemu powjerchej we wotpowědnych kónčinach derje &quot;přilěhowaše&quot;. Srjedźišćo tajkeho elipsoida njekryješe so z masowym srjedźišćom zemje, wobwjertna wóska wšak běše paralelnje k zemskej wósce. Koordinatny system je porno druhim tajkim elipsoidam &quot;přesunjeny&quot; a &quot;zhibnjeny&quot;. Tak nastachu dźesatki geodetiskich systemow 
(poćahowych systemow za karty). Z wuwiwanjom [[Global Positioning System|satelitoweje nawigacije]] dyrbješe so swětodaloko jednotny system wutworić, nětčiši [[WGS84]].

W zemskich abo mórskich kartach, kotrež bazuja nimale přeco na prjedawšich systemach, móhło podaće we wopačnym poćahowym systemje (na př. zapisowanje GPS-pozicije) zmylk tójšto stow metrow zawinować, jeli referencny elipsoid (tež [[Geodetiski datum|kartowy datum]], poćahowy 
system) podaća njeje samsny kaž tón karty. Tohodla ma so při dokładnych koordinatnych podaćach (hrube prawidło: lěpše hač 1&amp;nbsp;km abo lěpše hač 1 łukowa mjeńšina) poćahowy system přidać.

Koordinaty dadźa so z pomocu přihódneje transformaciskeje softwary z jednoho systema do druheho přeličić. Tajka software dyrbi parametry wobsahować, kotrež definuja wotchilenje poćahowych systemow jednoho wot druheho resp. wot WGS84 z tak wysokej kaž móžno dokładnosću.

=== Lětarstwo a nawtika ===
Dokładniše poziciske podaća su trěbne w&amp;nbsp;[[Lětarstwo|lětarstwje]] a [[Nawtika|nawtice]]. Tu podawaja geografisku šěrokosć a dołhosć w stopjenjach a [[Łukowa mjeńšina|łukowych mjeńšinach]], na&amp;nbsp;př. [[Zugspitze]] Lat&amp;nbsp;=&amp;nbsp;47°&amp;nbsp;25’&amp;nbsp;N abo sewjerneje šěrokosće, Lon&amp;nbsp;=&amp;nbsp;010°&amp;nbsp;59’&amp;nbsp;E abo wuchodneje dołhosće.
* Łukowe mjeńšiny so decimalnje dale poddźěleja.
* Po DIN 13312, płaćiwy za lětarstwo a namórnistwo, skrótša so geografiska šěrokosć z ''Lat'' abo staršo z φ, geografiska dołhosć z ''Lon'' abo λ. ''B'' a ''L'' normje njewotpowědujetej.
* Šěrokostna mjeńšina wotpowěduje na zemskim powjerchu čarje wot 1,852&amp;nbsp;km a definuje dołhosć [[Mórska mila|mórskeje mile]].
* Čara, kotraž wotpowěduje dołhostnej mjeńšinje, je na ekwatorje tež 1,852&amp;nbsp;km, pomjeńšuje so wšak do čopa z&amp;nbsp;[[Sinus a kosinus|kosinusom]] geografiskeje šěrokosće hač na nul. Wona je potajkim ''wot šěrokosće wotwisna''. Znutřka Europy leži čara mjez 1,0&amp;nbsp;km a 1,5&amp;nbsp;km (hlej tež [[wotšěrjenje]]&lt;ref&gt;Přełožowanski namjet, hlej němski terminus [[:de:Abweitung|Abweitung]]&lt;/ref&gt;).

=== Krajměrjenstwo ===
W&amp;nbsp;[[Krajměrjenstwo|krajměrjenstwje]] su dokładnosće na centimetry požadane – tohodla njedosaha podaće w&amp;nbsp;[[Łukowa sekunda|łukowych sekundach]], dokelž jedna łukowa sekunda (1″) přibližnje 31&amp;nbsp;m (sěrokostne podaće) resp. 20&amp;nbsp;m (dołhostne podaće w Europje) wotpowěduje. W Němskej je so dotal połoženje [[Kruty dypk|krutych dypkow]] na milimetry dokładne jako [[koordinata Gauß-Krüger]], poćahowane na [[Besselowy elipsoid]] podało, resp. na kónčinach [[Němska demokratiska republika|NDR]], wot 1950ych lět, poćahowane na [[elipsoid Krassowski]]. Wot 1990ych lět 
přewjedźe so přestajenje na [[UTM-Koordinatensystem|UTM-koordinaty]] w&amp;nbsp;[[ETRS89]]-systemje, poćahowane na [[GRS80]]-elipsoid.

== Přirodne, astronomiske, elipsoidiske, geodetiske koordinaty ==
Přirodne koordinaty (astronomiska šěrokosć φ a astronomiska dołhosć λ) dadźa so přez [[astronomiske wobličenje pozicije]] zwěsćić. Poćahuja so na woprawdźity [[lotowy směr]] při měrjenskim dypku. [[Elipsoidiske koordinaty]] (B, L – tež geodetiske koordinaty 
mjenowane) poćahuja so na směr [[Normala|normale]] wužiwaneho referencneho elipsoida. Diferenca mjez lotowym směrom a elipsoidowej normalu je zwjetša mjeńša hač 10″ a mjenuje so [[lotowe wotchilenje]]. Zwjetša njeběži ani lotowy směr ani elipsoidowa normala přez srjedźišćo zemje.

Jeli so jenož snadne žadanja na dokładnosć stajeja, na&amp;nbsp;př. při zwobraznjenjach kartow w jara małych měritkach, přibližuje so zemske ćěleso za zjednorjenje přez kulu. W tutym padźe wotpowědujetej geografiska šěrokosć a dołhosć [[Kulowe koordinaty|kulowym koordinatam]]. Jenož potom je šěrokosć nuhelow w srjedźišću zemje mjez ekwatorom a pytanym dypkom.

== Stawizny ==
''Rozdźělenje na stopnje'' jako rozdźělenje [[Nuhel|połneho nuhela]] kruha do 360° dźe na astronoma [[Hypsikles z Alexandrije]] („Anaphorikos“, 170 do Chr.) a [[Hipparch z Nikaia]] (190–120 do Chr.) wróćo.

Hižo [[Klawdius Ptolemeus]] wužiwaše w swojim dźěle [[Geographike Hyphegesis]] wokoło 150 po Chr. stopnjowu syć z dołhostnikami a šěrokostnikami. Jeho nulowy meridian běše hač do 19.&amp;nbsp;lětstotka zwjetša wužiwany [[Ferro-Meridian]] přez najbóle zapadny zemski dypk, kotryž 
běše tehdom znaty. Dla wjele přemałeje kalkulacije zemskeho wobjima (na wšě 30.000 km město 40.000 km) njewotchileja jeho podaća k geografiskej dołhosći wo 18°3', ale w srjedźnej Europje wo wjace hač 24° wot toho, kotryž so na [[Nulowy meridian|Greenwich]] poćahuje. Jeho podaća wo šěrokosći leža z njejasnych přičinow nad korektnymi.&lt;ref&gt;[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Periods/Roman/_Texts/Ptolemy/2/10.html Claudios Ptolemaios: Geographike Hyphegesis, kap. 10. Germania Magna (Přirunaj stopnjowe podaća z tymi dźensnišich kartow)]&lt;/ref&gt; Z jedneje strony hodźi so k přesnadnemu zemskemu přerězkej Ptolemeusa, z druheje strony so dybjało, při jeho přemało wobličenym wotstawku mjez słóncom a zemju, 1210 zemskich radiusow ze stawa słónca, na přemały stopnjowy wotstawk wot ekwatora sćěhować.

Po zasowotkryću jeho dźěła Geographike Hyphegesis a jeho přełožka do łaćonšćiny w zažnym 15.&amp;nbsp;lětstotku so ''stopnjowy system Ptolemeusa'' spěšnje předoby. &lt;ref&gt; [http://archive.is/20120717154722/findarticles.com/p/articles/mi_go2043/is_n5-6_v43/ai_n28609525/ An alternative route to mapping history]&lt;/ref&gt;

[[Duarte Pacheco Pereira]] (1469–1533) polěpši antikne měrjenske metody za globalnu [[Nawigacija|nawigaciju]] zakótwjenu w&amp;nbsp;[[Acory|Acorach]]. Z rozdźělenjom zemjekule do španiskeje a portugalskeje hemisfery w&amp;nbsp;[[Zrěčenje wot Tordesillasa|zrěčenju wot Tordesillasa]] z&amp;nbsp;lěta 1494 
doby zaso etablěrowana stopnjowa syć politiski wuznam.

W&amp;nbsp;lěće 1634 je so na El Hierro jako najbóle zapadna z&amp;nbsp;[[Kanariske kupy|Kanariskich kupow]] nulowy meridian přez ''Faro de Orchilla'' postajiło a hakle wot lěta 1884 předoby so w Jendźelskej meridian wot Greenwicha zwučeny wot lěta 1738 přećiwo druhim narodnym nulowym meridianam.

''Nouvelle Triangulation de la France'', kotraž dźe na měrjenja wot [[Jacques Cassini]] a [[Jean Dominique Comte de Cassini]] z časa do 1793 wróćo, wotmě so w běhu [[Metriski system jednotkow#Zawjedźenje metriskeho systema|metrifikacije]] (přestajenje wšěch relewantnych měrow na 
[[meter]] jako standard). Nulowy meridian běži přez Paris, tak zo „Old Royal Observatory“ w Greenwichu leži pola 2°&amp;nbsp;20′&amp;nbsp;14,025″&amp;nbsp;W (NTF), podaty w nowostopnjach. To wopřija tež decimalne rozdźělenje [[Stopnjowa měra|stopnjoweje měry]] do nowostopnjow, ''grades (nouvelle)'', dźensa po zakonje jako [[Gon]] (1 [[połnonuhel]] = 400 nowostopnjow).

Mjeztym zo meridian w Greenwichu je so předobył, sta so kutowa měra Gon a rozdźělenje do 400° z geodetiskim standardom w srjedźnej Europje. Kružne rozdźělenje do 360° rozumi so dźensa často jenož wobmjezowane jako terestristiske stopnjowe rozdźělenje ''(stopnjowa syć)''.

== Dokłady ==
&lt;references/&gt;
== Wotkazy ==
* [http://www.kowoma.de/gps/geo/laengenbreitengrad.htm Dołhostniki a šěrokostniki jednorje rozjasnjene] {{ref-de}}
* [http://www.webkuehn.de/hobbys/wikipedia/geokoordinaten/index.htm Geografiske koordinaty z nastawkow Wikipedije] {{ref-de}}

[[Kategorija:Matematiska geografija]]</text>
      <sha1>4uwbd5d86cv777nip6r202zgdoaa7ad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sewjerosamiska rěč</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21236</id>
    <revision>
      <id>392270</id>
      <parentid>378206</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T21:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19840" sha1="31oa4wjiqcdftk0w260jyd85kal9yeo" xml:space="preserve">{{infokašćik rěč
|Barba=Uralska
|mjeno swójske=Davvisámegiella
|mjeno serbske=sewjerosamišćina
|kraje=Norwegska, Šwedska, Finska
|rěčnicy=30.000
|klasifikacija=[[uralske rěče]]
:[[finougriske rěče]]
::[[finsko-permske rěče]]
:::[[finsko-wolzyne rěče]]
::::[[finsko-samiske rěče]]
:::::[[samiske rěče]]
::::::sewjerosamišćina
|hamtska rěč=[[Norwegska]], [[Šwedska]], [[Finska]], w jednotliwych gmejnach
|iso_639-1=se
|iso_639-2=sme
|iso_639-3=sme
|wikipedija=[[:se:Ovdasiidu|se.wikipedia.org]]
}}
'''Sewjerosamišćina''' (často jednorje ''samišćina'', sewjerosamisce ''davvisámegiella'' abo ''sámegiella'') je rěč [[Samiske rěče|samiskeje hałuzy]] [[Finougriske rěče|finougriskich rěčow]]. Z&amp;nbsp;dźensa hišće žiwych samiskich rěčow ma sewjerosamišćina najwjetšu ličbu rěčnikow (něhdźe 30.000) a płaći husto kaž „poprawna“ samiska rěč. Sewjerosamišćina je přiwuzna z druhimi rěčemi samiskeje hałuzy, ale podobna tež [[Baltofinske rěče|baltofinskim rěčam]].

[[Dataja:Sami languages large 2.png|mini|300px|Sewjerosamiski rěčny teritorij: čo. 5 na karće]]

Sewjerosamišćina je hamtska mjeńšinowa rěč w gmejnach Kåfjord ''(Gávkevuotna)'', Karasjok ''(Kárášjohka)'', Kautokeino ''(Guovdageaidnu)'', Lavangen ''(Loabát)'', Nesseby ''(Unjárga)'', Porsanger ''(Porsáŋgir)'' a Tana ''(Deatnu)'' w&amp;nbsp;[[Norwegska|Norwegskej]]; Arjeplog ''(Árjepluovve)'', Gällivare ''(Jiellevárri)'', Jokkmokk ''(Johkamohkki)'' a Kiruna ''(Giron)'' w&amp;nbsp;[[Šwedska|Šwedskej]] a Enontekiö ''(Eanodat)'', Inari ''(Anár)'', Sodankylä ''(Soađegilli)'', Utsjoki ''(Ohcejohka)'' w&amp;nbsp;[[Finska|Finskej]].

== Alfabet a wurjekowanje ==
W sewjerosamišćinje wužiwa so łaćonski alfabet z přidatnymi pismikami ''á'' [{{IPA|a}}], ''č'' [{{IPA|tʃ}}], ''đ'' [{{IPA|ð}}], ''ŋ'' [{{IPA|ŋ}}], ''š'' [{{IPA|ʃ}}], ''ŧ'' [{{IPA|θ}}], ''ž'' [{{IPA|d̥ʒ̊}}].

=== Wokale ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Wokalne fonemy sewjerosamišćiny
! Prědnje wokale !! Zadnje wokale
|-
|-align=center !wysoki
| ''i'' [{{IPA|i}}]
| ''u'' [{{IPA|u}}]
|-align=center !srjedźny
| ''e'' [{{IPA|e}}]
| ''o'' [{{IPA|o}}]
|-align=center !niski
| ''á'' [{{IPA|a}}]
| ''a'' [{{IPA|ɑ}}]
|}

Dołhosć wokalow wotwisuje wot jich pozicije w słowje a wot stopnjoweje změny. W prawopisu dołhosć so njewoznamjenja. Dwójne ''ii'' njeje dołhi wokal ale wjazanje [{{IPA|ij}}].

Nimo jednorych wokalow ma sewjerosamišćina hišće diftongy ''ea'' [{{IPA|eæ}}], ''ie'' [{{IPA|ie}}], ''oa'' [{{IPA|oɑ}}] a ''uo'' [{{IPA|uo}}]. Te móža měnić so z dołhimi wokalami ''e'' [{{IPA|eː}}], ''i'' [{{IPA|iː}}], ''o'' [{{IPA|oː}}] a ''u'' [{{IPA|uː}}], na př. ''geassit'' ‘ćahnyć’ &gt; ''gesset'' ‘ćahnu’, ''giehta'' ‘ruka’ &gt; ''gihtii'' ‘w ruce’, ''oastit'' ‘kupić’ &gt; ''ostet'' ‘kupja’, ''čuorvut'' ‘wołać’ &gt; ''čurvot'' ‘wołaja’.

=== Konsonanty ===

{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Konsonantiske fonemy sewjerosamišćiny
! &amp;nbsp;
! bilabialne
! labiodentalne
! dentalne
! alweolarne
! postalweolarne
! palatalne
! welarne
! glotalne
|-
! plosiwy
| ''p'' [{{IPA|p}}], ''b'' [{{IPA|b̥}}]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| ''t'' [{{IPA|t}}], ''d'' [{{IPA|d̥}}]
| &amp;nbsp;
| ''dj'' [{{IPA|ɟ}}]
| ''k'' [{{IPA|k}}], ''g'' [{{IPA|ɡ̊}}]
| &amp;nbsp;
|-
! nasale
| ''m'' [{{IPA|m}}]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| ''n'' [{{IPA|n}}]
| &amp;nbsp;
| ''nj'' [{{IPA|ɲ}}]
| ''ŋ'' [{{IPA|ŋ}}]
| &amp;nbsp;
|-
! wibranty
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| ''r'' [{{IPA|r}}]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! frikatiwy
| &amp;nbsp;
| ''f'' [{{IPA|f}}], ''v'' [{{IPA|v}}]
| ''ŧ'' [{{IPA|θ}}], ''đ'' [{{IPA|ð}}]
| ''s'' [{{IPA|s}}]
| ''š'' [{{IPA|ʃ}}]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| ''h'' [{{IPA|h}}]
|-
! aproksimanty
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| ''j, i'' [{{IPA|j}}]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! laterale
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| ''l'' [{{IPA|l}}]
| &amp;nbsp;
| ''lj'' [{{IPA|ʎ}}]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! afrikaty
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| ''c'' [{{IPA|ts}}], ''z'' [{{IPA|d̥z̥}}]
| ''č'' [{{IPA|tʃ}}], ''ž'' [{{IPA|d̥ʒ̊}}]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|}

W cuzych słowach wustupuja hišće aspirěrowane konsonanty [{{IPA|pʰ}}], [{{IPA|tʰ}}] a [{{IPA|kʰ}}]: ''páhkka'' ‘paket’, ''telefuvdna'' ‘telefon’, ''kapihtal'' ‘kapitl’.

Kaž tež [[Estišćina|estišćina]] znaje sewjerosamišćina rozeznawanje třoch schodźenkow dołhosće (krótko – dołho – předołho), na př. ''oađán'' [{{IPA|oˑɑðaːn}}] ‘spju’, ''oađđit'' [{{IPA|oˑɑðːiˑht}}] ‘spać’ a ''oađđi'' [{{IPA|oɑðːːi}}] ‘spjacy’. Tabela wšelake dołhosće njepokazuje. W prawopisu rozdźěl mjezy dołhimi a předołhimi konsonantami husto njeje widźeć.

Pola předołhich konsonantow ''bb, dd, gg'' je prěni dźěl dołhi a spěwny, druhi krótki a połspěwny: ''oabbá'' [{{IPA|oɑbːb̥a}}] ‘sotra’, ''loddi'' [{{IPA|lodːd̥i}}] ‘ptačk’, ''čoggot'' [{{IPA|tʃoɡːɡ̊oht}}] ‘so zhromadźić’.

Pismik ''t'' na kóncu słowa so wurjekuje kaž [{{IPA|h}}], hdyž w sadźe slěduje hišće dalše słowo, hewak (t. r. před přestawku) kaž [{{IPA|ht}}].

=== Stopnjowa změna ===

Na rozdźěl wot [[Finšćina|finšćiny]] je stopnjowa změna w sewjerosamišćinje jara komplikowana a zapřijmuje wšě konsonanty a konsonantiske zwiski.

Stopnjowa změna wobsahuje dohromady 141 padow móžnych přeměnjenjow konsonantow a kombinacijow z nich. Tabela pokazuje jenož jedyn přikład za wšelake typy.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! sylny stopjeń (nom. sg.) !! słaby stopjeń (nom. pl.) !! woznam !! zapřijate zwuki
|-
| ''guossi'' || ''guossit'' || ‘hosć’ || đđ, ff, ll, hll, llj, mm, nn, nnj, ŋŋ, rr, hrr, ss, šš, ŧŧ, vv ''(předołho → dołho)''
|-
| ''guolli'' || ''guolit'' || ‘ryba’ || đđ, ff, ll, hll, mm, nn, ŋŋ, rr, hrr, ss, šš, ŧŧ, vv ''(dołho → krótko)''
|-
| ''áhkku'' || ''áhkut'' || ‘wowka’ || hcc, hčč, hkk, hpp, htt
|-
| ''johka'' || ''jogat'' || ‘rěka’ || hc, hč, hk, hp, ht
|-
| ''oabbá'' || ''oappát'' || ‘sotra’ || bb, dd, ddj, gg, zz, žž
|-
| ''bárdni'' || ''bártnit'' || ‘syn’ || rbm, rdn, rdnj, rgŋ
|-
| ''biebmu'' || ''biepmut'' || ‘jědź’ || bm, dn, dnj, gŋ
|-
| ''sátni'' || ''sánit'' || ‘słowo’ || pm, tn, tnj, kŋ
|-
| ''jávri'' || ''jávrrit'' || ‘jězor’ || đb, đg, đj, đv, ib, ic, id, if, ig, ik, il, ihl, ihm, ihn, ip, ir, is, it, iv, iz, lb, lc, lč, ld, lf, lg, lj, lk, lp, ls, lš, lt, lv, lž, mb, mp, ms, mš, nc, nč, nd, ns, nt, nz, nž, ŋg, ŋk, rb, rc, rč, rd, rf, rg, rj, rk, rp, rs, rš, rt, rv, rz, rž, sk, sm, sp, st, šk, šm, št, šv, tk, tm, vd, vg, vj, vk, vl, vhl, vp, vr, vt, vz, vž
|-
| ''čalbmi'' || ''čalmmit'' || ‘wóčko’ || đbm, đgŋ, ibm, idn, igŋ, lbm, ldn, lgŋ, vdn, vdnj
|-
| ''goansta'' || ''goansttat'' || ‘trik’ || isk, ist, mšk, nsk, nst, rsk, rst, vsk
|-
| ''teaksta'' || ''teavsttat'' || ‘tekst’ || kc, kč, ks, kst, kš, kt
|}

== Gramatika ==
=== Substantiwy ===
Sewjerosamišćina ma šěsć [[pad (gramatika)|padow]]: [[nominatiw]], [[genitiw]], [[ilatiw]], [[lokatiw]], [[komitatiw]] a [[esiw]]. Dokelž stary [[akuzatiw]] (kóncowka *''-m'') je spadnył ze starym genitiwom (kóncowka ''-n'') słuži genitiw dźensa tež jako pad njeposrědneho objekta. Esiw ma jenož jednu formu za [[singular]] a [[plural]].

Samiska gramatika rozeznawa mjezy runozłóžkowym a njerunozłóžkowym zdonkam. Třeća skupina substantiwow su t. mj. kontrahowace zdónki.

{|- class=&quot;wikitable&quot;
! &amp;nbsp; !! colspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;runozłóžkowy&lt;/small&gt; !! colspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;njerunozłóžkowy&lt;/small&gt; !! colspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;kontrahowacy&lt;/small&gt;
|-
! &amp;nbsp; !! singular !! plural !! singular !! plural !! singular !! plural
|-
| '''nominatiw''' || ''guolli'' || ''guolit'' || ''luomi'' || ''luopmánat'' || ''boazu'' || ''bohccot''
|-
| '''genitiw''' || ''guoli'' || ''guliid'' || ''luopmána'' || ''luopmániid'' || ''bohcco'' || ''bohccuid''
|-
| '''ilatiw''' || ''guollái'' || ''guliide'' || ''luopmánii'' || ''luopmániida'' || ''bohccui'' || ''bohccuide''
|-
| '''lokatiw''' || ''guolis'' || ''guliin'' || ''luopmánis'' || ''luopmániin'' || ''bohccos'' || ''bohccuin''
|-
| '''komitatiw''' || ''guliin'' || ''guliiguin'' || ''luopmániin'' || ''luopmániiguin'' || ''bohccuin'' || ''bohccuiguin''
|-
| '''esiw''' || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | ''guollin'' || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | ''luomin'' || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | ''boazun''
|-
! &amp;nbsp; !! colspan=&quot;2&quot; | ‘ryba’ !! colspan=&quot;2&quot; | ‘žołty ćernjowc’ !! colspan=&quot;2&quot; | ‘sob’
|}

=== Posesiwne sufiksy ===
Wobsydstwo zwuraznje sewjerosamiska rěč z pomocu posesiwnych sufiksow, kiž sćěhuja kóncowkam pada. Kombinacija teju kóncowkow wučinja komplikowane wjazanja. Tu so pokazuje jenož padowe formy singulara (''eallu'' ‘stadło’):

{| class=&quot;wikitable&quot;
! &amp;nbsp; !! 1. sg. !! 2. sg. !! 3. sg. !! 1. du. !! 2. du. !! 3. du. !! 1. pl. !! 2. pl. !! 3. pl
|-
|'''nom.''' || ''ellon'' || ''ellot'' || ''eallus'' || ''ellome'' || ''ellode'' || ''ealluska'' || ''ellomet'' || ''ellodet'' || ''ealluset''
|-
|'''gen.''' || ''ellon'' || ''elot'' || ''ealus'' || ''ellome'' || ''elode'' || ''ealuska'' || ''ellomet'' || ''elodet'' || ''ealuset''
|-
|'''il.''' || ''ellosan'' || ''ellosat'' || ''ellosis'' || ''elloseame'' || ''elloseatte'' || ''elloseaskka'' || ''elloseamet'' || ''elloseattet'' || ''elloseaset''
|-
|'''lok.''' || ''ealustan'' || ''ealustat'' || ''ealustis'' || ''ealusteame'' || ''ealusteatte'' || ''ealusteaskka'' || ''ealusteamet'' || ''ealusteattet'' || ''ealusteaset''
|-
|'''kom.''' || ''ealuinan'' || ''ealuinat'' || ''ealuinis'' || ''ealuineame'' || ''ealuineatte'' || ''ealuineaskka'' || ''ealuineamet'' || ''ealuineattet'' || ''ealuineaset''
|-
|'''es.''' || ''eallunan'' || ''eallunat'' || ''eallunis'' || ''ealluneame'' || ''ealluneatte'' || ''ealluneaskka'' || ''ealluneamet'' || ''ealluneattet'' || ''ealluneaset''
|}

=== Adjektiwy ===
Adjektiwy maja w sewjerosamišćinje dwě zakładnej formje – ''atributiwnu'' a ''predikatiwnu''. Atributiwna forma so njedeklinuje: ''Son lea čeahpes bárdni'' ‘Wón je wušikny hólc’, ''Dáppe leat ollu čeahpes bártnit'' ‘Tu su mnoho wušiknych hólcow’.

Hdyž so adjektiw wužiwa jako [[predikat]], tak so tutón deklinuje po numerusu: ''Bárdni lea čeahppi'' ‘Hólc je wušikny’, ''Bártnit leat čeahpit'' ‘Hólcy su wušikni’.

=== Werby ===
Sewjerosamiski werb ma tři numerusy, tři wosoby, štyri časy a štyri modusy. Porno substantiwam a adjektiwam maja werby w sewjerosamišćinje tež formy [[dual]]a.
Kaž pola substantiwow eksistuje tež pola werbow rozeznawanje mjezy runozłóžkowym, njerunozłóžkowym a kontrahowacym typami.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Konjugacija werbow w prezensu
! &amp;nbsp; !! &lt;small&gt;runozłóžkowy&lt;/small&gt; !! &lt;small&gt;njerunozłóžkowy&lt;/small&gt; !! &lt;small&gt;kontrahowacy&lt;/small&gt;
|-
|'''1. sg.''' (mun)  || ''boađán'' || ''veahkehan'' || ''čohkkán''
|-
|'''2. sg.''' (don) || ''boađát'' || ''veahkehat'' || ''čohkkát''
|-
|'''3. sg.''' (son) || ''boahtá'' || ''veahkeha'' || ''čohkká''
|-
|'''1. du.''' (moai) || ''bohte'' || ''veahkehetne'' || ''čohkkájetne''
|-
|'''2. du.''' (doai) || ''boahtibeahtti'' || ''veahkeheahppi'' || ''čohkkábeahtti''
|-
|'''3. du.''' (soai) || ''boahtiba'' || ''veahkeheaba'' || ''čohkkába''
|-
|'''1. pl.''' (mii) || ''boahtit'' || ''veahkehit'' || ''čohkkát''
|-
|'''2. pl.''' (dii) || ''boahtibehtet'' || ''veahkehehpet'' || ''čohkkábehtet''
|-
|'''3. pl.''' (sii) || ''bohtet'' || ''veahkehit'' || ''čohkkájit''
|-
! &amp;nbsp; !! ‘přińć’ !! ‘pomhać’ !! ‘sedźeć’
|}

Za [[negacija|negaciju]] werbow wužiwa so wosebity negacijowy werb. W prezensu sćěhuje negacijowemu werbej forma bjez kóncowki (runozłóžkowe a kontrahowace werby) abo z kóncowku ''-t'' (njerunozłóžkowe werby), na př. ''mun boađán'' ‘ja přińdu’ : ''mun in boađe'' ‘ja njepřińdu’, ''doai veahkeheahppi'' ‘wój pomhatej’ : ''doai eahppi veahket'' ‘wój njepomhatej’, ''sii čohkkájit'' ‘woni sedźa’ : ''sii eai čohkká'' ‘woni njesedźa’.

Zestajane formy eksistuja za [[perfekt]] a [[pluskwamperfekt]] (''Mun lean boahtán'' ‘Ja sym přišoł’), za progresiw (''Son lea borramin'' ‘Wón jě’, posłownje „wón je jědźacy“).

== Syntaks ==

Normalny słowoslěd w sewjerosamišćinje je [[subjekt]] – [[werb]] – [[objekt]], na př. ''Mun jugan gáfe'' ‘Ja piju kofej’. W prašacych sadach sćěhuje werbej partikla ''go'', a werb steji na spočatku sady: ''Jugan go mun gáfe?'' ‘Piju ja kofej?’.

== Słowoskład ==

Najwjetši dźěl słowoskłada sewjerosamišćiny je [[uralske rěče|uralskeho]] abo [[finougriske rěče|finougriskeho]] pochada. Rěč je tola južo zahe přewzała słowa wot susednych [[germanske rěče|germanskich rěčow]], na př. ''buoidi'' ‘tuk’ (&lt; germ. ''*faita''), ''gussa'' ‘kruwa’ (&lt; sk. ''*kūz'') abo ''lavkkis'' ‘tcha’ (&lt; ''*flauhaz''). Nowše požčonki su mj. dr. ''gáffe'' ‘kofej’, ''(k)ruvdnu'' ‘króna’ abo ''skuvla'' ‘šula’.

Sewjerosamišćina je zhromadnje z druhimi rěčemi samiskeje hałuzy w běhu časa přewzała jara mnoho słowow z&amp;nbsp;[[baltofinske rěče|baltofinskich rěčow]]. K tym słušeja na př. ''addit'' ‘dać’ (fi. ''antaa''), ''girji'' ‘kniha’ (fi. ''kirja''), ''loahppa'' ‘kónc’ (fi. ''loppu''), ''haddi'' ‘płaćizna’ (fi. ''hinta''), ''šaldi'' (fi. ''silta''), ''oahppat'' ‘wuknyć’ (fi. ''oppia'') abo ''bánnogáhkku'' ‘pampuch' (fi. ''pannukakku'', to zaspět z skandinawiskich rěčow).

Nowe požčonki so přiměrjeja samiskej [[fonetika|fonetice]], na př. ''parlameanta'' ‘parlament‘, ''kultuvra'' ‘kultura’ abo ''tradišuvdna'' ‘tradicija’.

== Narěče ==

Sewjerosamišćina ma tři hłowny narěče – mórski narěč, Tornioski narěč a finmarkski narěč. Posledni dźěli so do dweju skupinow (zapadna a wuchodna). Najnapadniši rozdźěl mjezy tymaj skupinomaj wobsteji w tym, zo na wuchodźe kajkosć diftongow wotwisuje wot dołhosće slědowaceho konsonanta, na př. ''geahččat'' [{{IPA|keæhːtʃɑht}}] ‘hladać’, ale ''geahčan'' [{{IPA|kɪæhtʃɑn}}] ‘hladam’.

== Prawopisy ==

Přitomny prawopis sewjerosamišćiny pochadźa z&amp;nbsp;lěta 1979. Před tym buchu wužiwane rozdźělne systemy w třoch skandinawiskich krajach. Wosebje finougriski rěčespyt wužiwaše hač do započatka 21.&amp;nbsp;lětstotka prawopis, kotryž norwegski slědźer Konrad Nielsen wuwi za swóju wučbnicu samišćiny (''Lærebok i lappisk'', 1926) a kotryž bu tež wužiwany w jeho wulkim samisko-norwegskim słowniku (''Lappisk ordbok'', 1932–1962).

Nielsenowy prawopis je stawizniski a pokazuje formy słowow, kiž w dźensnišej rěče hižo njeeksistuja. Za wšědne nałožowanje běše ta ortografija njewužijomna.

=== Přikład ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Nielsenowy prawopis !! Dźensniši prawopis
|-
|''Go mon vuostâs gærde gullim duom sāne “lik'ko” jâ oǯǯum dâst juoǥâlāǥăn æppĕ-sælvĕs govâ sīlusâm, baggjanii mu sis'tĕ dâl'lanâǥâ hālu oamâstit likko – šâd'dât oasalâǯǯân likkost. Duom sāne skāggjâ, dâm čuoggjâm læi mu mielâst cæl'kĕmæt'tom, muttŏ stuoreb læi æppedkæt'ta dâm sis-doallo.''
|| ''Go mun vuosttas geardde gullen duon sáni “lihkku” ja ožžon das juogalágán eahpesealvves gova sillosan, badjánii mu siste dallánaga hállu oamastit lihku – šaddat oasálažžan lihkus. Duon sáni skádja, dan čuodjan leai mu mielas cealkemeahttun, muhto stuorit leai eahpitkeahttá dan sisdoallu.''
|-
|colspan=&quot;2&quot; | ‘Hdyž prěni raz słyšach to słowo „zbožo“ a dostach wot toho někajki njejasny wobraz w swojej duši, nasta wo mni hnydom přeće zbožo wobsedźeć – měć podźěl na zbožo. Wothłós toho słowa, jeho zynk bě po mojim mjenjenju njewuprajny, ale [hišće] wjetši bě bjezdwěla jeho wobsah.’
|}

== Stawizny ==
Najstarše dokłady sewjerosamišćiny pochadźa z&amp;nbsp;lěta 1648, hdyž šwedski farar Johannes Jonae Tornaeus přełoži cyrkwinsku přiručku ''Manuale sueticum'' ze šwedšćiny do samišćiny ''(Manuale Lapponicum)''. Prěni [[katechizm]] wuńdźe 1728 w Kopenhagenje (''Dokter Marten Lutter Utza Katekismusaz'', přełožowar Morten Lund). Tym slědowachu gramatika Knuda Leema (''En Lappisk Grammatica Efter den Dialect som bruges af Field-Lapperne udi Porsanger-Fiorden'', 1748) a jeho dansko-samiski słownik (''En Lappesk Nomenclator efter Den Dialect, som bruges af Fjeld-Lapperne i Porsanger-Fjorden'', 1756). 1840 wuńdźe prěni přełožk [[Nowy Zakoń|Noweho Zakonja]] (''Hærramek ja bæstamek Jesus Kristus åđđa testament'', přełožowar Nils Vibe Stockfleth), cyła [[Biblija|Biblija]] prěni raz 1895 (přełožowar Jens Andreas Friis). Friisowy słownik sewjerosamišćiny (''Ordbog over det Lappiske Sprog'', 1887) bě zakładny za wuwiće prawopisa.

[[Dataja:Porträtt av Johan Turi - SSME031007.jpg|mini|right|Johan Turi]]
1910 wuńdźe prěna samiskorěčna kniha, kotrejež awtor bě Sam – Johan Turi’a ''Muitalus sámiid birra'' (‘Rozprawa wo Samach’). Druhe wažne twórbe za počinace samiske pismowstwo běchu ''Sámi soga lávlla'' (‘Spěw samiskeho roda’, 1906) wot Isaka Saby, kiž je dźensa samiska narodna hymna, a Pedar Jalvi’a ''Muohttačalmmit'' (‘Sněženki’, 1915).

== Medije  ==
Prěnje sewjerosamiske nowiny běchu ''Muitalægje'' (‘Powědar’, 1873–1875), tym slědowa ''Nuorttanaste'' (‘Sewjernička’), kiž wuchadźa hač do dźensnišeho. Druhe nowiny běchu ''Sami Usteb'' (‘Samiski Přećel’, 1899–1903) a ''Saǥai Muittalæggje'' (‘Powědar Powěsćow’, 1905–1911). Dźensa wuńdźa mjez druhim časopis ''Sápmelaš'' (‘Sam’, měsacnje) a nowiny ''Min Áigi'' (‘Naš Čas’, dwójce w tydźenju) a ''Ávvir'' (‘Kedźbnosć’, pjeć razow wob tydźeń).
[[Dataja:Nuorttanaste.jpg|mini|right|Prěnje wudaće nowinow Nuorttanaste]]
Telewizijne wusyłanja poskićeja ''NRK Sápmi'' (Norwegska) za cyły samiskorěčny teritorij. Statny finski radijowy sćelak ''YLE'' ma tež sewjerosamiski program (''YLE Sámi Radio'').

== Wotkazy ==

* [http://giellatekno.uit.no/ Giellatekno] – ''Giellatekno'': Internetowe słowniki, gramatiki a druhe materiale
* [http://158.39.55.230/sam/oahput/guovdageainnus.html Sámi instituhtta ja Sámi allaskuvla] – Samiski Institut a Samiska Wysoka Šula
* [http://www.nrk.no/sapmi/ NRK Sápmi] – Samiski program norwegskeho statneho sćelaka NRK
* [http://yle.fi/sapmi/ YLE Sámi Radio] – Samiski program finskeho statneho sćelaka YLE

== Žórła ==

* {{Literatura
  | awtor=Hans-Hermann Bartens
  | titul=Lehrbuch der saamischen (lappischen) Sprache
  | rěč=Němčina
  | nakładnistwo=Buske
  | městno=Hamburg
  | lěto=1989
  | ISBN=3-87118-885-9
}}

* {{Literatura
  | awtor=Mikko Korhonen
  | titul=Johdatus saamen kielen historiaan
  | rěč=Finšćina
  | nakładnistwo=Suomalaisen Kirjallisuuden Seura
  | městno=Helsinki
  | lěto=1981
  | ISBN=951-717-248-6
}}

* {{Literatura
  | awtor=Klaus Peter Nickel
  | titul=Samisk grammatik
  | rěč=Norwegšćina
  | nakładnistwo=Davvi Girji
  | městno=Kárášjohka
  | lěto=1994
  | ISBN=82-7374-201-6
}}

* {{Literatura
  | awtor=Aage Solbakk
  | titul=Sámi čállingiela historjá
  | rěč=Samišćina
  | nakładnistwo=Davvi Girji
  | městno=Kárášjohka
  | lěto=1997
  | ISBN=82-7374-349-7
}}

* {{Literatura
  | awtor=Aage Solbakk
  | titul=Sápmelaččat
  | rěč=Samišćina
  | nakładnistwo=Davvi Girji
  | městno=Kárášjohka
  | lěto=1993
  | ISBN=82-7374-175-3
}}

{{DISPLAYTITLE:sewjerosamišćina}}
[[Kategorija:Samiske rěče]]</text>
      <sha1>31oa4wjiqcdftk0w260jyd85kal9yeo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Staroorientalistika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21248</id>
    <revision>
      <id>392279</id>
      <parentid>388643</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <comment>korektury</comment>
      <origin>392279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36333" sha1="2p37g7xn06lnhr4rjfgprq9pdtv5v3f" xml:space="preserve">'''Staroorientalistika''' je wědomosć rěčow, stawiznow a kulturow [[Stary orient|Stareho orienta]] wot jewjenja prěnich [[Klinowe pismo|klinopismowych]] tekstow w pózdnim 4. lěttaysacu hač do hašenja klinoweho pisma wokoło přewróta časow. Dokelž so prěnje wjetše wuryća w antikskej [[Assyriska|Assyriskej]] wotměwachu, je so staroorientalistika prjedy a tradicionelnje hdys a hdys tež dźensa ''assyriologija'' mjenuje. Geografiski rum staroorientalistiki wopřijima wulke dźěle [[Prědni orient|Prědnjeho orienta]] na teritoriju modernych statow [[Irak]], [[Syriska]] (antikska [[Mezopotamiska]]), [[Turkowska]] ([[Mała Azija]]) a [[Iran]] (Persiske mócnarstwo) kaž tež susodnych krajow.

== Charakteristika ==

Staroorientalistika je filologisko-historiska disciplina. Hłowne žórło staroorientalistiki su na 550.000 tekstow, kotrež su [[Klinowe pismo|z klinowym pismom]] na hlinjanych taflach napisane a su lěttysacy přetrali. Tute klinopismowe teksty su nimo staroegyptowskeho tekstoweho korpusa najstarši a za starogrjekskim najwobšěrniši tekstowy korpus cyłkowneho starowěka. Najwjetši dźěl tutych tekstow leži wšak hišće njepublikowany w mnoholičbnych muzejach a priwatnych zběrkach swěta; archeologiske wuryća dadźa nimo toho kóžde lěto nowe hlinjane tafle wustupować, tak zo ličba tekstow dale a dale přiběra. 

Wuslědźenje materielnych dopokazow Stareho orienta je nadawk [[Prědnjoaziska archeologija|prědnjoaziskeje archeologije]]. K předmjetej facha njesłuša stara [[Egyptowska]], kotruž [[egyptologija]] wobjednawa, byrnjež pod mjenom ''Stary orient'' we wobšěrnišim zmysle druhdy staru Prědnju Aziju a staru Egptowsku zjało. Stara [[Palestina]]. swět [[Stary zakoń|Stareho zakonja]], hačrunjež historisce a wěcownje k Staremu orientej słuša, so po tradiciji přez [[Stary zakoń|(starozakonsku) teologiju]]/[[hebraistika|hebraistiku]] wuslědźa.

== Dźělne pola staroorientalistiki ==
Staroorientalistika rozdźěluje so do slědowacych po rěčach definowanych dźělnych polow:

[[Akkadšćina|''Akkadska rěč'']] ([[akkadistika]]), (wuchodo)semitiska (t. r. z arabšćinu přiwuzna rěč Babylonjanow a Assyričanow, je so něhdy w Mezopotamiskej (Irak, Syriska) rěčała, wyše toho w cyłkownej Prědnjej Aziji z wašnjom a wot 3. hač do 1. lěttysaca př. Chr. stajnje dokładźena. Akkadšćina je geografisce a chronologisce najdale rozšěrjena a po ličbje a wšelakorosći tekstow najlěpje dopokazana rěč Stareho orienta.

[[Sumerišćina|''Sumeriska rěč'']] ([[sumerologija]]), najstarša traděrowana rěč čłowjestwa, kotraž ze žanej druhej rěču přiwuzna njeje, rěč wunamakarjow pisma z najjužnišeho dźěla Mezopotamiskeje, wot 3. hač do zažneho 2. lěttysaca do Chr. dokładźena (a w kulće a we wědomosći tež hišće pozdźišo).

[[Hetitišćina|''Hetitiska rěč'']] ([[hetitologija]]), najstarša dokładźena indoeuropska rěč (přiwuzna z němčinu, jendźelšćinu, łaćonšćinu, grjekšćinu a staroindišćinu) wobydlerjow Małeje Azije (Turkowska) z połojcy 2. lěttysaca do Chr. Pódla hetitišćiny steja lědma znate rěče [[luwišćina]] (je so w klinowym pismje a w swójskim hieroglifowym pismje pisała), [[palaišćina]] (wobě z hetitišćinu přiwuznej) kaž tež [[hattišćina]] (izolowana rěč, kotraž z druhej rěču přiwuzna njeje).

[[Amurritišćina]], [[ugaritišćina]], [[fenicišćina]] a staroaramejšćina ([[aramejšćina]]), su štyri w Syriskej rěčane ''sewjerozapadosemitiske rěče'' z 2. a 1. lěttysaca do Chr., kotrež su jedna z jednej wusko přiwuzna. 
Amurritišćina je jenož přez jara wulku ličbu wosobowych mjenow a někotre požčonki z akkadšćiny rekonstruujomna. Druhe tři rěče su přez teksty w najstaršich alfabetach swěta traděrowane. Wusko přiwuzna je tež [[Hebrejšćina|starohebrejšćina]], rěč Stareho zakonja biblije.

[[Hurritišćina|''Hurritiska rěč'']] a [[Urartejšćina|''urartejska rěč'']], dwě ze sobu přiwuznej rěči, kotrejž wšak nimatej genetisku přiwuznosć z druhimi rěčemi, prěnja je so w 3. a předewšěm w 2. lěttysacu do Chr. w Mezopotamiskej (Irak, Syriska) a Małej Aziji (Turkowska) rěčała, druha w 1. lěttysacu do Chr. w juhowuchodnej Turkowskej a Armenskej.

[[Elamšćina|''Elamska rěč'']], izolowana rěč z juhozapada Irana, wot 3. hač do 1. lěttysaca do Chr., ale trochu njeprawidłownje dokładźena.

[[Staropersišćina|''Staropersiska rěč'']], indoeuropska rěč achajmenidoweho mócnarstwa z 2. połojcy 1. lěttysaca do Chr., w swójskim złóžkowym klinowym pismje.

Na zakładźe wuslědźenja rěčow a pismow wobjednawa staroorientalistika wšě aspekty staroorientaliskich kulturow, dalokož w prěnim rjedźe materielne žórła njetrjebaja: politiske stawizny, stawizny wšědneho dnja, stawizny nabožiny, stawizny prawa, stawizny literatury, stawizny wědomosće, stawizny hospodarstwa, socialne stawizny atd.

== Studij a wučba ==
Staroorientalistika wuči so na slědowacych němskich uniwersitach: 
[[Swobodna uniwersita Berlin]], [[Uniwersita Lipsk|Lipsk]], [[Uniwersita Mainz|Mainz]], [[Uniwersita Jena|Jena]] ze statnej [[Hilprechtowa zběrka|Hilprechtowej zběrku]] prědnjoaziskich starožitnostkow, [[Uniwersita Göttingen|Göttingen]], [[Westfalska Wilhelmowa uniwerista|Münster]], [[Uniwersita Marburg|Marburg]], 
[[Uniwersita Würzburg|Würzburg]], [[Uniwersita Erlangen-Nürnberg|Erlangen-Nürnberg]], [[Uniwersita Heidelberg|Heidelberg]], [[Uniwersita Tübingen|Tübingen]], [[Alberta Ludwigowa uniwersita Freiburg|uniwersita Freiburg]] a [[Uniwersita Mnichow|Mnichow]]. Za staroorientalisku resp. [[Prědnjoaziska archeologija|prědnjoazisku archeologiju]] dybi so wyše toho [[Němski archeologiski institut]] (DAI) kaž tež [[Němske orientowe towarstwo]] (DOG) mjenować. W Awstriskej so staroorientalistika na uniwersitomaj [[Uniwersita Wien|Wien]] a [[Uniwersita Innsbruck|Innsbruck]] wuči, w Šwicarskej na uniwersitomaj [[Uniwersita Bern|Bern]] a [[Uniwersita Genf|Genf]].

== Stawizny ==
=== Spočatki ===

[[Dataja:Tachar Persepolis Iran.JPG|mini|right|280px|Palast Tachara w Persepolisu, Iran]]

Prěnje archeologiske powostanki běchu so hižo dołho před 19.&amp;nbsp;lětstotkom přez pućowarjow namakali, z jedneje strony přez wikowanskich pućowarjow, z druheje strony přez pućowarjow, kotřiž so přez to pozbudźichu, kraj biblije wopytać.

Spočatk 17.&amp;nbsp;lětstotka Romski slědźer [[Pietro Della Valle]] (1586-1652) wopyta [[Mezopotamiska|Mezopotamisku]], dźensniši [[Irak]], [[Persiska|Persisku]] (dźensniši [[Iran]]) a [[Bliski wuchod]] ([[Syriska]], [[Libanon]] a [[Palestina]]). Přinjese rozprawu w žiwych barbach, kotraž do stawiznow zańdźe a kopiju napisa, kotryž wot toho sławu doby: napis z Persepolisa. Zastorči modu mjez ludźimi zdźěłaneho byrgarstwa; kóždy pućowar čuješe so winowaty pućować, zo by znamješka abo rysowanki kopěrował, kotrež běchu na namakanych stelach abo pomnikach zwobraznjene. Nichtó njemóžeše tehdy prajić, štož tute napisy předstajichu, wo kotrychž Della Valle mysleše, zo bychu pismo byli a formulowaše sam chětro prawe hypotezy, bjeztoho zo móhł je dopokazać.

[[Dataja:Human headed winged bull facing.jpg|mini|left|250px|Křidłaty byk z čłowjeskej hłowu z&amp;nbsp;[[Dur-Šarrukin|Dur-Šarrukina]] (dźensa Chorsabad), [[Louvre]] (Paris)]]
Přiběranje pućowanjow a wuprawow dowoli jara bohaty material dodać, hačrunjež doba, hdyž je so dodał, njemóžeše znajomosće rozmnožić. Wažne wotkryća wotměwachu so mjez [[1780]]–[[1790]], doba, hdyž so prěnje wuprawy organizowachu. Tehdy knježeše přeswědčenje, zo znamješka pismo předstajichu, wo kotrymž zawěsće nic wjele zrozumichu, ale chcychu je dešifrować. Cil bě, napisy abo tafle namakać.

Wot spočatka 19.&amp;nbsp;lětstotka Bliski a Srjedźny wuchod započeštej požadliwosće Francoskeje a Wulkobritaniskeje wuwabjeć a organizowane wuryća běchu znamjo wurubjenja, kotrež wulkomocy přez posrědkowacych slědźerjow praktikowachu.

W&amp;nbsp;lěće [[1842]] přinjese francoski guwerner Botta jedyn z najwažnišich palastow mezopotamiskeje ciwilizacije na swětło: palast z&amp;nbsp;[[Chorsabad]]a. Hačrunjež běchu jara wažne, njemóžachu wotkryća přewrót w znajomosćach zawinować. Tohodla so njeporadźi srědk namakać, zo by namakane napisy čitało a to pak bě potom same předmjet slědźenja, kotrež 50 lět traješe a wjele specialistow mobilizowaše.

=== Dešifrowanje [[klinowe pismo|klinoweho pisma]] ===

Zo bychu klinowe pismo dešifrowali, slědźerjo złožowachu so na napisy na kamjenjach, kotrež su so w Persepolisu wotkryli. Tute napisy z Persepolisa wobsahowachu znamješka, kotrež su so do třoch špaltow rozrjadowali. Wupokaza so bórze, zo dźěše wo tři rozdźělne pisma. Ale z tych třoch pismow žane pismo znate njebě a nimo toho njebě žana wěstosć wo rěči abo rěčach, kotrež so w nich napisachu. Ale dóńdźe jara bórze k přeswědčenju, zo dźěše wo tekst w třoch rozdźělnych rěčach a pismach. Potajkim by móžno było, přez dešifrowanje jednoho pisma wobě druhej pismje dešifrować. 

[[Dataja:Behistun DB1 1-15.jpg|mini|300px|[[Napis z Behistuna]] w staropersiskim klinowym pismje]]

Slědźerjo dachu so do prěnjeje špalty, kotraž jenož 42 znamješkow wobsahowaše. Tohodla měnjachu, zo dźěše wo alfabet. Wuchadźejo wot hypotezy, zo ciwilizacija, kotraž je to zhotowił, bě ta Persiskeho mócnarstwa 4.&amp;nbsp;lětstotka do Chr. a, wužiwajo znate literarne žórła, slědowachu, zo wužita rěč bě předchadnik persišćiny, kotryž je so wužił, zo by najstarše teksty pisał. Z druheje strony, znajachu wot grjekskich pućowarjow mjenje dweju jeho kralow, [[Darius I.|Darius]] a [[Kserkses I.r|Kserkses]].

Z tymi přeswědčenjemi wobrónjeny, je slědźer z mjenom [[Georg Friedrich Grotefend]] w&amp;nbsp;lěće 1802 prěni alfabet postajił, kotryž dowoli, mjena persiskich kralow čitać. Jeho rozłoženje je poprawom z wjetšeho dźěla wopak było, tworješe pak zakład debatow, kotrež 40 lět mjez horstku specialistow trajachu. Hakle w&amp;nbsp;lěće 1842 dojedna so wjetšina wučencow na alfabet, kotryž dowoli, cyły tekst čitać a jemu zwisowacy woznam dać.

Dešifrowanje druheje špalty sčini wjace problemow. Dokelž 110 znamješkow wobsahowaše, běchu jara bórze měnjenja, zo by wo złóžkowe pismo šło. Ale dokelž mějachu jenož jara mało dokumentow w tutym pismje a rěč, kotraž je so z nim napisała, njebě znata, bě dešifrowanje dlěše a sprócniwše hač za třeću špaltu. Tak da so prajić, zo najebać swojeho jednoreho napohlada, tute pismo zwužitkowa wjace dešifrowanje pisma z třećeje špalty.

Za třeću špaltu je so dźěło jako wjele komplikowane wopokazało. Wot lěta 1814 su so dešifrowanja namjetowali. Ale we woprawdźitosći zakaza wočiwidna wšelakorosć dale přińć, hač k někotrym njedospołnym grupam znamješkow. To je so wot lěta 1842 zwoprawdźiło, hdyž dešifrowanje persiskeho pisma so na trochu solidniši zakład złoži, tak zo postup započa so rysować.

Prěnje dźěło bě, znamješka dokładnje registrować, štož da so jenož přez sćerpliwe dźěło přirunowanja znamješkow prěki přez wulku ličbu tekstow činić. Zo bychu to činili, slědźerjo hižo njewobmjezowachu so jenož na teksty z Persepolisa. ale čerpachu z hoberskeho mnóstwa informacijow, kotrež so w běhu wuryćow namakali, kotrež so paralelnje wotměwachu.

Potom přińdźe doba spóznawanja znamješkow. Dyrbjachu zwuk abo woznam znamješkow namakać, přetož wěsći slědźerjo myslachu, hdyž ličbu zregistrowanych znamješkow widźachu, zo znamješka dyrbjachu cyłe słowa woznamjenjeć. Druzy myslachu, zo pismo bě dospołnje ze złóžkow zestajene, kotrež so kombinowachu, zo bychu słowa pisali. 

Woprawdźe su so wšě debaty na dobu něhdźe pjatnaće lět koncentrowali, wot 1842 hač do 1857. Přirunujo swójske mjena w persiskej wersiji z tymi w třećej špalće, hodźeše so wotkryć, zo znamješka dadźa so jako złóžku kaž tež jako słowo wužiwać, zo samsne znamješko móžeše wjacore złóžki woznamjenjeć a zo wyše toho hišće samsna złóžka da so přez wjacore znamješka zwobraznić. 

Potom, w&amp;nbsp;lěće 1850, je so wotkryło, zo wěste znamješka so jako [[determinatiw]] wužiwachu, t. r. wosnadnjachu čitanje druhich znamješkow, bjeztoho zo bychu so same čitali. Samsne lěto je so dešifrowanska metoda etablěrowała. Wuchadźo wot hypotezy, zo rěč pismow by semitiska była, wučenc namjetowaše, złóžkowe znamješka z hebrejskimi 
pismikami přirunować. Raz přiwzata, dowoli tuta metoda wulki skok w znajomosćach wo znamješkach činić. 

A w&amp;nbsp;lěće 1857, [[William Henry Fox Talbot]], britiski dešifrowar, dźiwi na medijowe coupy, sčini pospyt, sćelo tři kopije samsneje, runje namakaneje tafle na třoch wuznamnych dešifrowarjow [[Henry Creswicke Rawlinson]], [[Jules Oppert]] a [[Edward Hincks]] a jednu wobchowa sam. Štyri přełožki su so kryli, to bě dopokaz, zo čitanje 
pismow na hlinje da so mištrować.

=== Wot Assyriskeje do Sumera ===

Po periodźe wotkryća mezopotamiskeje ciwilizacije a dešifrowanja [[Akkadšćina|akkadšćiny]], so žiwy zajim zapadneho wědomostneho swěta za tutón region zmócowaše. Wulke wurywanišća so nětko w Assyriskej zahajuja, tak zo tuta wědomostna disciplina mjeno assyriologija dósta, kotrež njedźiwajcy wotkrywanja nowych kulturow Stareho orienta wobchowa. Po wuryćach w Chorsabadźe ([[Dur-Šarrukin]]) přez Botty, Brit [[Austen Henry Layard]] wury namakanišćo Nimrod ([[Kalchu]]), potom Kujundźik, staru [[Niniwa|Niniwu]], hdźež w&amp;nbsp;lěće 1851 [[Assurbanipalowa knihownja|Assurbanipalowu knihownju]] wotkrywa, kotraž z tysacow taflow wobsta. Někotry čas pozdźišo je jeho [[Hormuzd Rassam]] narunał, wosobina, kotrehož mjeno je z wotkryćemi  wulkeho wuznama zwjazane. Namakanki z assyriskich stolicow su so do [[Francoska|Francoskeje]] a [[Zjednoćene kralestwo|Zjednoćeneho kralestwa]] pósłali, hdźež [[Louvre]] a [[Britiski muzej]] wozbožuja. Paralelnje přełožki postupowachu a w&amp;nbsp;lěće 1872 přełoži [[George Smith]] babylonsku wersiju stawizny wo [[Lijeńca|lijeńcy]]. Tute wotkryće zbudźi wulku kedźbnosć.

[[Dataja:Gudea of Lagash Girsu.jpg|mini|left|140px|Statueta [[Gudea|Gudey]], [[Lagaš]]oweho krala]]

Samsna perioda widźeše spočatk prěnich wuryćow w Delnjej Mezopotamiskej, hdźež so namakanišća [[Ur (Mezopotamiska)|Ur]], [[Uruk]] a [[Suza (Elam)|Suza]] identifikowachu. W&amp;nbsp;lěće 1877 přewjedźe  Francoz [[Ernest Chocquin de Sarzec]] wuryća w&amp;nbsp;[[Tello]], prjedy mylnje jako stary [[Lagaš]] identifikowany (je jón tehdy ''Sirbula'' čitał), ale we woprawdźitosći wotpowěduje wón [[Girsu]]. Wón je tam wotkryća činił, kotrež du do staršich periodow wróćo, hač do tych druhich namakanišćow, kotrež su so hač do toho wuryli, a namaka tam 
wosebje [[Supowa stela|supowu stelu]] a postawy z&amp;nbsp;[[Gudea|Gudeoweho]] kralestwa. Namakanišći [[Nippur]] a [[Suza (Elam)|Suza]] stej w tym wokomiku z wažnymaj wurywanišćomaj. Tafle, kotrež su so tam wotkryli, dachu eksistency druheho luda hač Semitow wustupować, [[Sumričenjo|Sumeričanow]], kotrychž rěč je so tehdy wotkryła. Eksistencu tutoho luda su sej hižo prjedy přełožowarjo klinopismowych taflow myslachu, kotřiž cuze słowa w słowoskładźe 
semitiskich rěčow (assyrišćiny a babylonšćiny) namakachu. Wuryća w Suzy, nawjedowanych wot J. de Morgana po 1897, přinjesechu jedyn wjetšich dokumentow mezopotamiskich stawiznow na swětło: [[Hammurabijowy kodeks]], kotryž pater [[Jean-Vincent Scheil]] přełoži.

[[Dataja:Detalle del Código de Hammurabi.jpg|mini|250px|right|Tekstowy wurězk z Hammurabijoweho kodeksa w klinowym pismje]]

Spočatk 20.&amp;nbsp;lětstotka rozšěrjachu so bóle rigorozne archeologiske wurywanske metody, wosebje z přichadom Němcow na polu assyriologiskich studijow, w tutym zmysle sylnje wot kejžora [[Wilhelm II. Němskeje|Wilhelma II.]] spěchował. [[Walter Andrae]] přewjedźe wuryće [[Assur (město)|Assura]], mjeztym zo [[Robert Johann Koldewey]] započa [[Babylon]] wuslědźeć. Paralelnje dowola dźěło přełožowarjow mezopotamiske stawizny w hrubych rysach wozjewić, a započina so korpus zarjadniskich a hospodarskich tekstow analyzować, kotrež su mezopotamiske namakanišća dodali. Prěnja swětowa wójna 1914 - 1918 přetorhny tutón elan.

=== Doba mjez wójnomaj: postup a rozšěrjenje assyriologiskich studijow ===

Po [[1918]] je so Bliski wuchod ze spadom [[Osmaniske mócnarstow|Osmaniskeho mócnarstwa]] politisce přewróćił. Mandaty, kotrež buchu Britam w&amp;nbsp;[[Irak]]u, w&amp;nbsp;[[Palestina|Palestinje]] a w&amp;nbsp;[[Jordaniska|Jordaniskej]] a Francozam w&amp;nbsp;[[Syriska|Syriskej]] a [[Libanon]]je dowěrjene, potom modernizacija [[Turkowska|Turkowskeje]] a [[Persiska|Persiskeje]] budu wuslědźenje archeologiskich wurywanišćow tutych krajow wosnadnjeć, zdobom budu geografiski wobzor assyriologiskich studijow rozšěrjeć. 

[[Dataja:Bust orant Louvre AO17557.jpg|mini|left|150px|Busta modlerja, [[Ištar]]iny templ w&amp;nbsp;[[Mari (archeologiske wurywanišćo)|Mari]], Louvre]]

Hižo do 1914 běchu wuryća zwonka Mezopotamiskeje polo assyriologije rozšěrili. Wot 1886 běchu so klinopismowe tafle w&amp;nbsp;[[Egyptowska|Egyptowskej]], w&amp;nbsp;[[Tell el-Amarna]] wotkryli: [[Listy z Amarny]], diplomatiska korespondenca faraonow [[Amenhotep III.|Amenhotepa III.]] a Amenhotepa IV. ([[Echnaton]]a), a jich přełoženje je so za prěnje lěta 20.&amp;nbsp;lětstotka dokónčiło. W&amp;nbsp;lěće 1906 bě Němc [[Hugo Winckler]] město Boghaz-Köy wurył, antikski [[Hattuša]]. Diplomatiske tafle, kotrež bě tam  wotkrył, běchu w do toho njeznatej rěči popisane: [[Hetitišćina]]. Tuta je so w&amp;nbsp;lěće 1915 wot [[Bedřich Hrozný|Bedřicha Hrozneho]] wuhódała, a je najstarša znata [[Indoeuropšćina|indoeuropska]] rěč swěta.

W lětach 1920-1930 polěpšichu wurywanske metody. Wurywanišća Babylon, hdźež bě Koldewey swoje dźěło hač do jeho smjerće w&amp;nbsp;lěće 1925 zaso zahajił, Uruk Juliusa Jordana a strony rěki [[Dijala]] ameriskeho teama instituta Oriental Institute of Chicago, nawjedowaneho wot [[Henri Frankfort|Henri Frankforta]], su so z wjace srědkami analyzowali, a dodachu jara přeswědčace wuslědki, kotrež dowolichu, chronologiju mezopotamiskich stawiznow lěpje zeznać. Najwuznamniše wotkryće tuteje doby je britiskemu teamej [[Leonard Woolley|Leonarda Woolley]] dźakować, kiž w&amp;nbsp;[[Ur (Mezopotamiska)|Urje]] wurjadny kralowski pokład z archaiskeje doby wotkry.

[[Dataja:Ur mosaic.jpg|mini|300px|[[Ur (Mezopotamiska)|Urowa]] standarta]]

Zwonka Mezopotamiskeje su so mnoholičbne wurywanišća zahajili. [[Claude F. A. Schaeffer|Claude Schaeffer]] a [[René Dussaud]] započeštej Ras Šamra ([[Ugarit]]) wurywać, a Tell Hariri ([[Mari (wurywanišćo)|Mari]]) je so w&amp;nbsp;lěće 1933 wotkrył a wot [[André Parrot]] wurył. Hromadźe ze Suzu su to najwažniše archeologiske městna francoskeje assyriologije. Kóžde je wurjadny tekstowy korpus dodał, kotryž do dźensnišeho njeje dospołnje přełoženy, a kotryž hišće dale rosće. Tafle, kotrež su so w Ugariće na swětło přinjesli, pokazuja najstarši alfabet, kotryž je znaty do dźensnišeho. Wuslědźowanje wurywanišćow w&amp;nbsp;[[Syriska|Syriskej]] a w&amp;nbsp;[[Anatolsk|Anatolskej]], předewšěm Yorgana Tepe ([[Nuzi]]), da nowy lud  
wustupować, [[Hurrića|Hurritow]], kotrychž rěč započa so přełožować. W Armenskej wotkrychu lud [[Urartu]], kotryž na hurritišćinu podobnu rěč rěčeše, kotruž [[Johannes Friedrich]] w&amp;nbsp;lěće 1930 wuhóda. Iranska wysočina je so tež wuslědźiła: su so palast [[Darius I.|Dariusa I.]] w&amp;nbsp;[[Persépolis]]u a starše wurywanišća [[Tepe Giyan]], [[Tepe Sialk]] abo [[Tepe Hissar]] wuryli.

=== Po 1945: nowe wotkryća a polěpšenje metodow ===
[[Dataja:Ebla ziggurat.jpg|mini|250px|left|[[Zikkurat]] (schodźenkowa wěža) w&amp;nbsp;[[Ebla|Ebli]]]]
Disciplina je so po 1945 dale z wjace srědkami wuhotowała. Hižo prjedy wuslědźene wurywanišća buchu znowa wuryte, mjeztym zo wotstorčenym dobam wěnuja, [[prastawizny|prastawiznam]] Stareho orienta. [[Jericho]] w Palestinje a [[Çatal Höyük]] w Turkowskej stej mjez najznaćišimaj wuslědźenymaj wurywanišćomaj w tej periodźe. Staroorientalistika wjedźeše na powšitkowne wašnje postup archeologije dale, kotraž so studijej wokoliny wěnowaše, a interdisciplinarnosć. Ale we wurytych namakanišćach wěnowachu wosebje pomnikam a zanjechachu zwjetša bydlenske štwórće hač na někotre wuwzaća ([[Ur (Mezopotamiska)|Ur]], [[Ugarit]], [[Hacilar]]). Regiony, kotrež su so něhdy za periferne měli, dóstachu wjetši wuznam a prócowachu so stawizny Stareho Orienta hišće raz wobkedźbować, tónraz na mjenje „mezopotamisko-centristiske“ wašnje. Wotkryće města [[Ebla]] w&amp;nbsp;lěće 1975 přez italski team pod wjednistwom [[Paolo Matthiae]] a přełožowanje taflow, kotrež su so tam namakali, wjedźeše k wotkrywanju wažnosće rozwića Syriskeje na spočatku [[Bronzowa doba|bronzoweje doby]], štož so sej do toho njemysleše. Najnowše wuryća w dole rěki [[Chabur]] du do samsneho směra, cyle kaž cyle nowe wotkryće wurywanišća [[Jiroft]] w Iranje (w lěće 2001). Rozšěrjenje wuryćow antikskich wurywanišćow na rum, kotryž wot [[Egyptowska|Egyptowskeje]] hač do [[Srjedźneje Azije]] rozpřestrěwa, je dowoliło, wuznam zwiskow mjez rozdźělnymi kulturami do prědka stajić, kotrež su so tam namakali, a wikowanske poćahi mjez nimi, kotrež so wot dalokich dobow pokazowachu. Ale to přesahuje wobłuk staroorientalistiki.

Rozšěrjenje pola assyriologiskich studijow po lěće 1945 je slědźerjow nuzowało, so na wosebite dźělne polo specializować, na geografiju (Assyriska, Babylonska, Elam atd.), na dobu (neolitikum, archaiska, stara, srjedźna abo nowa perioda) a/abo na bóle specialne pola (stawizny nabožiny, hospodarstwa, diplomatije atd.). Tak je so 
staroorientalistika do wjacorych dźělow rozšćěpiła. Po [[Samuel Noah Kramer|Samuelu Noahu Kramerje]], kotryž so w swojim wulkim dźěle ''Stawizny započinaja so ze Sumerom'' za &quot;sumerologa&quot; wuda, su sej druzy slědźerjo jeho za přikład wzali a dachu so &quot;hetitologow&quot;, &quot;elamologow&quot; atd. mjenować. To njeje zadźěwało, zo najebać wšěch 
rozdźělnych polow, kotrež so namjetuja, studij Stareho orienta přeco relatiwnje podobne metody wužiwa, kotrež wučinja, zo sej tuta disciplina wěstu zwjazanosć wobchowuje.

Politiska situacija Srjedźneho orienta po 1945 je we wěstych regionach móžnosće wuryćow jara wobmjezowała: byrgarska wójna w&amp;nbsp;[[Libanon]]je, [[iranska rewolucija]], wójna mjez Iranom a Irakom a aktualna situacija w Iraku. Wěste staty maja tež wulke ćežkosće w boju přećiwo rubježnym wuryćam, kotrež hižo wot spočatkow staroorientalistiki jewja, předań wuměłskich twórbow abo antikskeje tafle, kotrež w ćežkej dobje přeco dobytki lubjachu.

=== Staroorientalistika dźensa ===

Staroorientalistiskej disciplinje je po połdra lětstotku eksistency poradźiło, stawiznam čłowjestwa wažnu periodu jich zańdźenosće wróćo dać a ju w hrubych rysach wopisać. Wona je periodu zaso wotkryła, kotraž wutworjenje ciwilizacije, jewjenje městow, pismo, nowe techniki, nastaće wažnych politiskich jednotkow, wutworjenje myslenskich směrow widźała, kotrež su wulki dźěl dźensnišeho swěta wobwliwowali (bibliske studije su wosebje z tymi Stareho orienta zwjazane).

Wězo, zwostawa hišće wulka ličba dypkow, kotrež dyrbja so wujasnić. Dla polěpšenja stawa znajomosćow wo tutej starej ciwilizaciji,  dyrbja so prjedy studowane podłožki w swětle nowych wotkryćow znowa analyzować. Tutón njepřestajny postup dawa přičinu měnić, zo wěsta ličba wěstosćow, kotrež mamy tuchwilu wo wšelakich aspektach stawiznow Stareho orienta, bychu w přichodnych lětach swoju płaćiwosć zhubili. Porno tomu zwostawa wulka ličba taflow, kotrež hišće njejsu přełožene a analyzowane: wulki dźěl archiwow z&amp;nbsp;[[Mari (wurywanišćo)|Mari]], kotrychž přełoženje je so hižo před 1939 započało, hišće njeje studowany; z 10.000 srjedźnobabylonskich taflow, kotrež su so w&amp;nbsp;[[Nippur]]je wuryli, je jenož malički dźěl wozjewjeny. A to su jenož někotre přikłady. Z prawdźepodobnym wotkrywanjom nowych kopicow taflow (kaž te, kotrež su njedawno w&amp;nbsp;[[Qatna|Qatnje]] na swětło přišli), korpus k dispoziciji stejacych tekstow ma wulke šansy so hišće za přichodne lěta rozmnožić. To wučinja wěsće rozdźěl mjez 
staroorientalistiku a najwjace druhich disciplinow antikskich stawiznow, hdźež tekstowy korpus je takrjec blokowany (kaž to za klasiski starowěk trjechi).

== Rumowy a časowy wobłuk ==

Definicija wobłuka stawizniskeje discipliny je njezbytny předpokład. Čas, hdyž wobzor assyriologiskich studijow bě na Assyrisku mjez 9. a 7.&amp;nbsp;lětstotkom do Chr. wobmjezowany (po tym disciplina swoje mjeno dósta) je hižo dawno nimo, a wotnětka rozpřestrěwa jeje studijne polo po wjacorych lěttysacach a wopřijima cyły Bliski wuchod.

=== Rum ===

Mezopotamiska bě dołho preferowane městno za assyriologiske studije. To rěka, w tutym regionje, inkluziwnje Persisku, je disciplina swoje prěnje bitwy biła. Pozdźišo su so druhe ciwilizacije zwonku tutoho ruma wotkryli: Elam, Hetitow, Hurritow, Urartu, druhe w Syriskej (Ugarit, Alalach) a w Palestinje. Mezopotamisku mějachu za srjedźišćo tutych ciwilizacijow, kotrež bychu nětko na schodźenku &quot;nakromnych kónčinow&quot; byli. Je wočiwidnje, zo Mezopotamiska, předewšěm w swojim južnym dźělu, je postajowacu rólu při jewjenju ciwilizacijow Bliskeho wuchoda hrała, hewak njeby wunamakanje pismoweje formy było, kotruž susodne regiony přewzachu, husto z elementami jeje kultury. To njezadźěwa wšak, zo serija wotkryćow wulkich wurywanišćow zwonka Mezopotamiskeje (Ebla, Mari, Hattuša) pohnuwaja dźensa specialistow, mjenje &quot;mezopotamisko-centristiski&quot; wid wěcow prezentować. Dopokaz za to je fakt, zo zapřijeće &quot;Stary orient&quot; (do kotrehož so druhdy samo Stara Egyptowska zapřija) je něhdy běžniše zapřijeće &quot;Mezopotamiska&quot; wutłóčiło.

Rum, kotryž assyriologojo a druzy historikarjo Stareho orienta (sumerologojo, hetitologojo atd., kotřiž ze samsnymi metodami dźěłaja) wuslědźeja, zapřijima slědowace kónčiny:

* na zapad [[Srjedźnozemske morjo]] hač do [[Lewanta (Bliski wuchod)|Lewanty]] (druhdy z&amp;nbsp;[[Cypern|Cypernom]]) a dźěl [[Anatolska|Anatolskeje]] (znajmjeńša hetitiski swět 2. lěttysaca do Chr.)
* na wuchod [[Iran|iranska]] wysočina, kotrejež jenička stawizniska ciwilizacija je [[Elam]] do jewjenja Persiskeho mócnarstwa srjedź 1. lěttysaca do Chr.
* na sewjer móhła mjeza w&amp;nbsp;[[Armenska|Armenskej]] być, w prěnjej połojcy 1. lěttysaca z urartejskim mócnarstwom
* na juh je mjeza [[Persiski zaliw]] na wuchod (inkluziwnje wěste kupy we wěstych periodach, wosebje [[Bahrajn]]/[[Dilmun]]), [[Arabska|arabska]] pusćina dale na zapad

Hačrunjež so Egyptowska druhdy do wulkeho Stareho orienta zapřijima, rozeznawa so studij tutoho kraja w tutej periodźe jara wot toho skupiny ciwilizacijow, kotrež assyriologojo studuja, a, byrnjež zwiski mjez woběmaj polomaj we wěstych periodach sylne byli, wostawatej [[egyptologija]] a staroorientalistika jara rozdźělnej disciplinje. Jeničke dokumenty, kotrež z Egyptowskeje pochadźeja a staroorientalistiku nastupaja, su [[listy z Amarny]].

=== Chronologija a periodizacija ===

Spočatki periody, kotruž staroorientalistika wuslědźa, su jednore: dźe wo spočatk produkcije spisownych dokumentow, tuž jewjenje pisma wokoło 3400 - 3300. To wostawa teoretiske, přetož studije tuteje periody wobroćeja so skerje na archeologiju, a móža dale w času wróćo sahać. Stawizny, kotrež na podawkach bazuja, móže so hakle w druhej połojcy 3. lěttysaca zopočeć, njedostatka prjedawšich dokumentow dla, kotrež nas wo tutym polu informuja.

Časowy kónc assyriologiskeho pola je kónc produkcije klinopismowych dokumentow, tuž spočatk 1. lěttysac po Chr. w&amp;nbsp;[[Babylonska|Babylonskej]], kotrež antiksku mezopotamisku kulturu wobchowachu. Zbytk Bliskeho wuchoda staroorientalistiku wot spada babylonskeho mócnarstwa w&amp;nbsp;lěće 539 wjace njenastupa, byrnjež dźěła wo pozdźišich mezopotamiskich žórłach wo tutym podawku móhli specialistow za achajmendiske, seleukidiske a partiske mócnarstwo zajimować.

Chronologija Stareho orienta wostawa wjele debatowana tema. Ći, kotřiž relatiwnej chronologiji přiwisaja, maja wobmjezowany dosah, mjenujcy jenož jednu periodu, a za tych, kotřiž absolutnej chronologiji přiwisaja, wobsteji strach, zo datowanje wjele podawkow wohrožuja. Su sej datowanja podawkow wot astronomiskich zjawow 8.&amp;nbsp;lětstotka př. Chr. wěsći. Zwonka tuteje doby čini cyły 2. lěttysac problemy. Přiznawa so, zo zwučena chronologija, tak mjenowana &quot;srjedźna chronologija&quot; je wopak. Ale wobchowuje so po konwenciji, doniž so specialisća na chronologiju njedojednaja, kotraž tuchwilu hišće njeje widźeć. Dźěła belgiskeho teama su ke &quot;krótkej chronologiji&quot; wjedli, kotraž kładźe spad prěnjeje Babylonskeje dynastije do lěta 1499, přećiwo powšitkownje připóznatemu datumej 1595. 16.&amp;nbsp;lětstotk &quot;srjedźneje chronologije&quot; steji w srjedźišću problema. Přiwisnicy &quot;krótkeje chronologije&quot; namjetuja, srjedźnu chronoloiju &quot;wotstronić&quot;, štož prjedawše datumy za dobyće nad Babylonom přez Hetitow wo jedyn lětstotk znižuje. Je porno tomu problemy z datowanjom wokoło druheje połojcy 2. lěttysaca. Pad je wosebje rjejaty za hetitiske mócnarstwo: specialisća maja tajke ćežkosće so na datumy absolutneje chronologije dojednać, zo někotři z nich je w swojich publikacijach radšo njewozjewjeja.

Periodizacija stawiznow Stareho orienta wariěruje po městnach a periodach. Wěste nastupaja wulki dźěl Bliskeho wuchoda: [[Uruk]]owa perioda, nowoassyriske mócnarstwo, nowobabylonske mócnarstwo. Su sej přiwučili, chronologiju Mezopotamiskeje na zbytk Stareho orienta w 2. lěttysacu nałožić, wosebje za starobabylonsku periodu (2004-1595), 
njepřihódna terminologija, přetož Babylon bě hakle wokoło srjedźizny tuteje periody politiska wulkomóc, ale je přez konwenciju wostała. We woprawdźitosći je dale a bóle tendenca, stawizny regionow Stareho orienta po jich swójskej chronologiji rozdźělić, kotraž móže tej druhich regionow jara podobna być. Na přikład:

* '''Mezopotamiska''': ''Urukowa perioda'' (4100-2900), ''archaiske dynastije'' (2900-2340), ''Akkadowe mócnarstwo'' (2340-2195), ''nowosumeriska perioda'' (Ur III) (2195-2004), ''starobabylonska perioda'' (2004-1595), ''srjedźnobabylonska perioda'' (1595-1000), paralelnje k tomu ''srjedźnoassyriska perioda'' (1350-911), nowoassyriska perioda (911-609), ''nowobabylonska perioda'' (624-539), ''achajmenidiska perioda'' (539-331), ''helenistiska perioda'' (Seleukidźa) (331-140), ''partiska perioda'' (140 př Chr. - 224 po Chr.)
* '''Syriska''': ''Protosyriska perioda'' (3100-2000), ''starosyriska (starobabylonska) perioda'' (2000-1600), ''srjedźnosyriska perioda'' (1600&amp;nbsp;-&amp;nbsp;12.&amp;nbsp;lětstotk), ''nowosyriska perioda'' (12.&amp;nbsp;lětstotk - 8.&amp;nbsp;lětstotk)
* '''Elam''': ''Protoelamiska perioda'' (3100-2600), ''staroelamiska perioda'' (2500-1600), ''srjedźnoelamiska perioda'' (1500-1100), ''nowoelamiska perioda'' (1000-539)
* '''Hetitiske mócnarstwo''': ''Stare mócnarstwo'' (1650-1465), ''srjedźne mócnarstwo'' (1465-1380), ''wulkomócnarstwo'' (1380&amp;nbsp;-&amp;nbsp;wok.&amp;nbsp;1180), ''nowohetitiska perioda'' (1180-720). [[Trevor Bryce]] wotpokazuje tutu periodizaciju, a zjednoća srjedźnu a wulkomócnarstwowu periodu.

== Literatura ==

* ''[[Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie]]'', Berlin 1932ff, załoženy wot [[Erich Ebeling (staroorientalist)|Ericha Ebelinga]] a [[Bruno Meissner|Bruna Meissnera]], pokročowany wot [[Ernst F. Weidner|Ernsta F. Weidnera]], [[Wolfram von Soden|Wolframa von Sodena]]  [[Dietz Otto Edzard|Dietza Otta Edzarda]], wudaty wot [[Michael P. Streck|Michaela P. Strecka]] (Wulke referencne dźěło facha, dotal 13 zwjazkow wušło).
* [[Eva Cancik-Kirschbaum]]: ''Die Assyrer. Geschichte, Gesellschaft, Kultur.'' Beck, München 2003.
* [[Elena Cassin]], [[Jean Bottéro]], [[Jean Vercoutter]] (wudaw.): ''Die Altorientalischen Reiche''. Fischer, Frankfurt/M. 2003 ([[Fischer Weltgeschichte]]; zwjazki 2 do 4)
# ''Vom Paläolithikum bis zur Mitte des 2. Jahrtausends''.
# ''Das Ende des 2. Jahrtausends''.
# ''Die erste Hälfte des 1. Jahrtausends''.
* Iorweth E. Edwards u.a. (Hrsg.): ''[[The Cambridge Ancient History]]''. 2. grundlegend überarbeitete Auflage, 14 Bände, zdźěla w dźělnych zwjazkach. Cambridge University Press, Cambridge 1970–2005.
* [[Dietz Otto Edzard]]: ''Geschichte Mesopotamiens. Von den Sumerern bis zu Alexander dem Großen''. Beck, München 2004, ISBN 3-406-51664-5.
* [[Brigitte Groneberg]]: ''Die Götter des Zweistromlandes. Kulte, Mythen, Epen''. Artemis und Winkler,  Düsseldorf 2004, ISBN 3-7608-2306-8.
* [[Marlies Heinz]]: ''Altsyrien und Libanon. Geschichte, Wirtschaft und Kultur vom Neolithikum bis Nebukadnezar''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2002, ISBN 3-534-13280-7.
* [[Barthel Hrouda]] (wudaw.): ''Der Alte Orient. Geschichte und Kultur aus dem alten Vorderasien''. Bassermann, München 2003, ISBN 3-8094-1570-7.
* Manfred Krebernik: ''Götter und Mythen des Alten Orients''. Beck, München 2012.
* Michael Jursa: ''Die Babylonier. Geschichte, Gesellschaft, Kultur.'' Beck, München 2004.
* [[Hans J. Nissen]]: ''Geschichte Altvorderasiens''. Oldenbourg, München 1999 ([[Oldenbourg Grundriss der Geschichte]] Bd. 25) ISBN 3-486-56373-4.
* [[Astrid Nunn]]: ''Alltag im alten Orient''. Verlag Philipp von Zabern, Mainz 2006 ([[Antike Welt]], Sonderheft; [[Zaberns Bildbände zur Archäologie]]) ISBN 3-8053-3654-3.
* Mirjo Salvini: ''Geschichte und Kultur der Urartäer''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1995, ISBN 3-534-01870-2.
* Jack M. Sasson (Hrsg.): ''Civilizations of the Ancient Near East''. Scribner, New York 1995, ISBN 0-684-19279-9 (4 Bde.)
* [[Wolfram von Soden]]: ''Der Alte Orient. Eine Einführung''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, erw. Sonderausg. der 2., unveränd. Aufl. 1992,  Darmstadt 2006, ISBN 3-534-18558-7.
* [[Michael P. Streck]] (Hrsg.): ''Sprachen des Alten Orients''. 3. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2007, ISBN 3-534-17996-X.
* [[Michael P. Streck]]: ''Großes Fach Altorientalistik. Der Umfang des keilschriftlichen Textkorpus.'' Mitteilungen der Deutschen Orientgesellschaft 142 (2010, wušła 2011) 35-58.
* Klaas R. Veenhof: ''Geschichte des Alten Orients bis zur Zeit Alexanders des Großen'' (Grundrisse zum Alten Testament, ATD Ergänzungsreihe Bd. 11). Vandenhoeck &amp; Ruprecht, Göttingen 2001, ISBN 3-525-51685-1.
* [[Josef Wiesehöfer]]: ''Das antike Persien. Von 550 v. Chr. bis 650 n. Chr.'' Edition Albatross, Düsseldorf 2005, ISBN 3-491-96151-3.

== Wotkazy ==
* [http://www.ianes.uni-tuebingen.de/links/ Universität Tübingen] - Lisćina wotkazow nastupajo staroorientalistiku (němsce)
* [https://web.archive.org/web/20120824001158/http://www.abc-der-menschheit.de/coremedia/generator/wj/de/07__Aktuell/Orchidee/Orchidee__Juli__blip.html Što je staroorientalistika?] - portretowy film k lětu duchownych wědomosćow (němsce)
* [http://www.uni-leipzig.de/altorient/einfuehrung.html Fachowa definicija] - definicija facha (němsce)
* [http://www.sorbzilla.de/aorient/ludzomezopot.pdf Josef Klíma, &quot;Ludźo Mezopotamiskeje&quot;] (hornjoserbsce, přełožk ze słowakšćiny, PDF-dataja: 1.786 KB)
* [http://www.smb.museum/smb/sammlungen/details.php?objID=23&amp;n=15 Prědnjoaziski muzej Berlin] {{ref-de}}

[[Kategorija:Staroorientalistika| ]]</text>
      <sha1>2p37g7xn06lnhr4rjfgprq9pdtv5v3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Južnosamiska rěč</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21257</id>
    <revision>
      <id>392272</id>
      <parentid>380210</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T21:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <comment>korektury</comment>
      <origin>392272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13300" sha1="i3pyautv64nni7j84dqpcs8q4qvr5ss" xml:space="preserve">{{infokašćik rěč
|Barba=Uralska
|mjeno swójske=Åarjelsaemien gïele
|mjeno serbske=južnosamišćina
|kraje=Norwegska, Šwedska
|rěčnicy=ca. 600
|klasifikacija=[[uralske rěče]]
:[[finougriske rěče]]
::[[finsko-permske rěče]]
:::[[finsko-wolzyne rěče]]
::::[[finsko-samiske rěče]]
:::::[[samiske rěče]]
::::::Južnosamišćina
|hamtska rěč=[[Norwegska]], w gmejnje Snåsa
|iso_639-1=
|iso_639-2=sma
|iso_639-3=smc
}}
'''Južnosamišćina''' (južnosamisce ''åarjelsaemien gïele'') je rěč [[Samiske rěče|samiskeje hałuzy]] [[Finougriske rěče|finougriskich rěčow]]. Zhromadnje ze [[Sewjerosamiska rěč|sewjerosamišćinu]], Pite-samišćinu a Lule-samišćinu słuša k zapadnej skupinje samiskich rěčow.

[[Dataja:Sami languages large 2.png|mini|300px|Južnosamiski rěčny teritorij: čo. 1 na karće]]
Rěčny teritorij južnosamišćiny leži předewšěm w&amp;nbsp;[[Norwegska|Norwegskej]], w prowincy [[Nord-Trøndelag]], zdźěla tež w&amp;nbsp;[[Šwedska|šwedskimaj]] prowincomaj [[Jämtland]] a [[Västerbotten]]. W norwegskej gmejnje [[Snåsa]] ''(Snåase)'', hdźež ju rěči něhdźe 5&amp;nbsp;% wobydlerstwa, je južnosamišćina z&amp;nbsp;lěta 2008 druha hamtska rěč.

Južnosamiska rěč ma jenož mało rěčnikow, jich cyłkowna ličba njeje wjetša hač 600 ludźi. Rěč je tohodla sylnje wohrožena. Ličba rěčnikow je tola w&amp;nbsp;zańdźenych lětach tróšku přiběrała. W&amp;nbsp;lěće 2010 mějachu po statistice 18 šulerjow zakładneje šule južnosamišćinu jako prěnju rěč.&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120526194812/http://statbank.ssb.no/statistikkbanken/Default_FR.asp?PXSid=0&amp;nvl=true&amp;PLanguage=0&amp;tilside=selectvarval/define.asp&amp;Tabellid=07587 Statistisk sentralbyrå: Elever med samisk som 1. og 2. språk. Grunnskolen per 1. oktober.]&lt;/ref&gt;

== Alfabet a wurjekowanje ==
W južnosamišćinje wužiwa so łaćonski alfabet z přidatnymi pismikami ''ï'', ''å'', ''æ'' a ''ø''. W&amp;nbsp;[[Šwedska|Šwedskej]] wužiwatej so město ''æ'' a ''ø'' pismikaj ''ä'' a ''ö''.

Južnosamiski prawopis bu naćisnjeny na zakładźe prawopisow skandinawiskich rěčow, čehoždla je so rozdźěl k sewjerosamišćinje tež optisce hišće powjetšił, přirunaj sewjerosamisce ''čáhci'' [{{IPA|tʃaˑhtsiˑ}}] : južnosamisce ''tjaetsie'' [{{IPA|tʃæːtsiɛ}}] ‘woda’ abo sewjerosamisce ''boahtit'' [{{IPA|b̥oɑhtiˑht}}] : južnosamisce ''båetedh'' [{{IPA|boætətʰ}}] ‘přińć'.  

=== Wokale ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Wokalne fonemy južnosamišćiny
!
! colspan=2 | prědnje wokale
! colspan=2 | srěnje wokale
! colspan=2 | zadnje wokale
|-
!
! ilabialny
! labialny
! ilabialny
! labialny
! ilabialny
! labialny
|-
! wysoki
| align=&quot;center&quot; | ''i'' [{{IPA|i}}]
| align=&quot;center&quot; | ''y'' [{{IPA|y}}]
| align=&quot;center&quot; | ''ï'' [{{IPA|ɨ}}]
| align=&quot;center&quot; | ''u'' [{{IPA|ʉ}}]
|
| align=&quot;center&quot; | ''o'' [{{IPA|u}}]
|-
! srědźowysoki
| align=&quot;center&quot; | ''ee'' [{{IPA|e:}}]
| align=&quot;center&quot; | ''øø'' [{{IPA|ø:}}]
|
|
|
| align=&quot;center&quot; | ''åå'' [{{IPA|o:}}]
|-
! srědźoniski
| align=&quot;center&quot; | ''e'' [{{IPA|ɛ}}], ''ee'' [{{IPA|ɛ:}}]
|
|
|
|
| align=&quot;center&quot; | ''å'' [{{IPA|ɔ}}]
|-
! niski
| align=&quot;center&quot; | ''æ'' [{{IPA|æ}}], ''ae'' [{{IPA|æ:}}]
|
| align=&quot;center&quot; | ''a'' [{{IPA|a}}]
|
| align=&quot;center&quot; | ''aa'' [{{IPA|ɑ:}}]
|
|}

W njepřizwukowanych złóžkach wurjekuje so ''e'' jako redukowany wokal [{{IPA|ə}}], na př. ''maaneste'' [{{IPA|mɑːnəstə}}] ‘wot dźěsća’. Tutón wokal móže často tež dospołnje wotpadnyć, na př. ''gïetese'' [{{IPA|ɡɨɛtəsə}}] abo [{{IPA|ɡɨɛtsə}}] ‘w ruce’.

Nimo jednorych wokalow ma sewjerosamišćina hišće [[diftong]]y ''ea'' [{{IPA|eæ}}], ''ie'' [{{IPA|iɛ}}], ''ïe'' [{{IPA|ɨɛ}}], ''oe'' [{{IPA|uʌ}}], ''ua'' [{{IPA|ɵa}}], ''ue'' [{{IPA|ʉɛ}}], ''yø'' [{{IPA|yœ}}], ''åa'' [{{IPA|oɒ}}], ''åe'' [{{IPA|oæ}}].

=== Konsonanty ===
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Konsonantiske fonemy južnosamišćiny
! &amp;nbsp;
! bilabialne
! labiodentalne
! alweolarne
! palatalne
! welarne
! glotalne
|-
! plosiwy
| ''p'' [{{IPA|p}}], ''b'' [{{IPA|b}}]
| &amp;nbsp;
| ''t'' [{{IPA|t}}], ''d'' [{{IPA|d}}]
| &amp;nbsp;
| ''k'' [{{IPA|k}}], ''g'' [{{IPA|ɡ}}]
| &amp;nbsp;
|-
! nasale
| ''m'' [{{IPA|m}}]
| &amp;nbsp;
| ''n'' [{{IPA|n}}]
| ''nj'' [{{IPA|ɲ}}]
| ''ng'' [{{IPA|ŋ}}]
| &amp;nbsp;
|-
! wibranty
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| ''r'' [{{IPA|r}}]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! frikatiwy
| ''v'' [{{IPA|β}}]
| ''f'' [{{IPA|f}}]
| ''s'' [{{IPA|s}}]
| ''sj'' [{{IPA|ʃ}}]
| &amp;nbsp;
| ''h'' [{{IPA|h}}]
|-
! aproksimanty
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| ''j'' [{{IPA|j}}]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! laterale
| &amp;nbsp;
| ''l'' [{{IPA|l}}]
| &amp;nbsp;
| ''lj'' [{{IPA|ʎ}}]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! afrikaty
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| ''ts'' [{{IPA|ts}}]
| ''tj'' [{{IPA|tʃ}}]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|}

Wšě konsonanty móža wustupić tež jako dołhe, na př. ''manne'' ‘ja’, ''orre'' ‘nowy’, ''voessjedh'' ‘warić’ abo ''mænngan'' ‘pozdźišo’, ale jenož mjezy prěnim a druhim złóžku.

Před wokalemi ''ï'' [{{IPA|ɨ}}], ''æ'' [{{IPA|æ}}] a diftongami ''ie'' [{{IPA|iɛ}}], ''ïe'' [{{IPA|ɨɛ}}], ''ea'' [{{IPA|eæ}}] a ''yø'' [{{IPA|yœ}}] konsonanty ''k'' a ''g'' so palatalizěruja.

W cuzych słowach wustupuja hišće [[aspiracija|aspirěrowane]] konsonanty [{{IPA|pʰ}}], [{{IPA|tʰ}}] a [{{IPA|kʰ}}]: ''pryøvedh'' ‘probować’, ''tååge'' ‘ćah’, ''kaamraate'' ‘towarš’.

=== Stopnjowa změna ===
Porno druhim samiskim a [[Baltofinske rěče|baltofinskim]] rěčam (nimo [[wepsišćina|wepsišćiny]]) nima južnosamišćina stopnjowu změnu. Rěčespytnicy sej hišće wěsći njejsu, hač je južnosamišćina stopnjowu změnu w běhu časa zhubiła abo hač ju njeje ženje wutworiła.

=== Přezwuk ===
Typiska wosebitosć južnosamiskeje rěče je [[přezwuk]] wokalow. Při tym změni so wokal prěnjeje złóžki pod wliwom wokala druheje złóžki. Přezwuka dla eksistuja w južnosamiskej rěči tež prědnje wokale jako [{{IPA|ø}}] a [{{IPA|y}}], kotrež druhe samiske rěče njeznaja. Dokelž je dźensniše ''e'' nastało z prěnjotneho ''*ə'' kaž tež z prěnjotneho ''*i'' abo ''*u'', móže ''e'' zawinić wšelake přezwuki:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! Prěnjotny zwuk&lt;br /&gt; prěnjeje złóžki !! colspan=&quot;6&quot; | Zwuk druheje złóžki
|-
! &amp;nbsp;
! + e/i (&lt; *ə)
! + a
! + o/oe
! + e (&lt;*u)
! + ie
! + e/i (&lt;*i)
|-
! i
| ''ï''
| ''æ''
| ''æ''
| ''y''
| ''i''
| ''i''
|-
! a
| ''a''
| ''a''
| ''a''
| ''o''
| ''e''
| ''i''
|-
! o
| ''o''
| ''å''
| ''å''
| ''o''
| ''u''
| ''u''
|-
! ie
| ''ïe''
| ''ea''
| ''ea''
| ''yø''
| ''ie''
| ''ee''
|-
! aa
| ''aa''
| ''aa''
| ''aa''
| ''åå''
| ''ae''
| ''ee (ææ)''
|-
! åa
| ''åa''
| ''åa''
| ''åa''
| ''åå''
| ''åe''
| ''øø''
|-
! oe
| ''oe''
| ''ua''
| ''åa''
| ''åå''
| ''ue''
| ''øø''
|-
|}

== Gramatika ==

=== Substantiwy ===
Južnosamišćina ma dwaj [[numerus]]aj ([[singular]] a [[plural]]) a wosom padow: [[nominatiw]], [[akuzatiw]], [[genitiw]], [[ilatiw]], [[inesiw]], [[elatiw]], [[komitatiw]] a [[esiw]]. Esiw ma jenož jednu formu za singular a plural.

{|- class=&quot;wikitable&quot;
! &amp;nbsp; !! singular !! plural !! singular !! plural
|-
| '''nominatiw''' || ''gåetie'' || ''gåetieh'' || ''maana'' || ''maanah''
|-
| '''akuzatiw''' || ''gåetiem'' || ''gøøtide'' || ''maanam'' || ''maanide''
|-
| '''genitiw''' || ''gåetien'' || ''gøøti'' || ''maanan'' || ''maanaj''
|-
| '''ilatiw''' || ''gåatan'' || ''gøøtide'' || ''maanese'' || ''maanide''
|-
| '''inesiw''' || ''gåetesne'' || ''gøøtine'' || ''maanesne'' || ''maanine''
|-
| '''elatiw''' || ''gåeteste'' || ''gøøtijste'' || ''maaneste'' || ''maanijste''
|-
| '''komitatiw''' || ''gøøtine'' || ''gøøtigujmie'' || ''maanine'' || ''maanajgujmie''
|-
| '''esiw''' || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | ''gøøtine'' || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | ''maanine''
|-
! &amp;nbsp; !! colspan=&quot;2&quot; | ‘dom’ !! colspan=&quot;2&quot; | ‘dźěćo’
|}

Kaž tež druhe samiske rěče, ma južnosamišćina posesiwowe sufiksy. W dźensnišej rěči so tute pak jenož wužiwaja pola woznamjenjow přiwuznistwa, na př. ''tjædtjeme'' ‘moja mać’, ''tjædtjene'' ‘mojeje maćerje’, ''tjædtjanadth'' ‘z twojej maćerju’.

=== Adjektiwy ===
Adjektiwy maja w južnosamišćinje dwě zakładnej formje – ''atributiwnu'' a ''predikatiwnu'', kiž so pak husto njerozeznawaja. Zwjetša so adjektiwy njedeklinuja, jeničke wuwzaće je, hdyž wone funguja jako substantiw, na př. ''Kaarreh leah noere'' ‘Mužojo su młodźi’, ''noere kaarreh'' ‘młodźi mužojo’, ale ''dah noerh'' ‘te młodźi’.

=== Werby ===
Južnosamiski werb ma tři numerusy, tři wosoby, štyri časy a štyri modusy. Porno substantiwam a adjektiwam maja werby w&amp;nbsp;južnosamišćinje tež formy [[dual]]a.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Konjugacija werbow w prezensu
! &amp;nbsp; !! ‘přińć’ !! ‘slědować’ !! ‘być’
|-
|'''1. sg.''' (manne)  || ''båatam'' || ''dåeredem'' || ''leam''
|-
|'''2. sg.''' (datne) || ''båatah'' || ''dåeredh'' || ''leah''
|-
|'''3. sg.''' (satne) || ''båata'' || ''dåerede'' || ''lea''
|-
|'''1. du.''' (månnoeh) || ''båetien'' || ''dåeriedien'' || ''lean''
|-
|'''2. du.''' (dåtnoeh) || ''båeteden'' || ''dåeriedidien'' || ''lidien''
|-
|'''3. du.''' (såtnoeh) || ''båetiejægan'' || ''dåeriedægan'' || ''lægan''
|-
|'''1. pl.''' (mijjieh) || ''båetebe'' || ''dåeriedibie'' || ''libie''
|-
|'''2. pl.''' (dijjieh) || ''båetede'' || ''dåeriedidie'' || ''lidie''
|-
|'''3. pl.''' (sijjieh) || ''båetieh'' || ''dåeriedieh'' || ''leah''
|}

Za [[negacija|negaciju]] werbow wužiwa so wosebity negaciski werb. W prezensu sćěhuje negaciskemu werbej forma z kóncowku ''-h'', na př. ''båatam'' ‘ja přińdu’, ''im båetieh'' ‘ja njepřińdu’.

Zestajane formy eksistuja za [[perfekt]] a [[pluskwamperfekt]] (''Leam tjaaleme'' ‘Sym pisał’) a za progresiw (''Leam tjaelieminie'' ‘Ja pisam’, posłownje „ja sym pisacy“).

== Syntaks ==
Normalny słowoslěd w južnosamišćinje je [[subjekt]] – [[objekt]] – [[werb]], na př. ''Dam baakoem im åajaldehtieh'' ‘To słowo ja njezabudu’.
 
== Stawizny ==
Prěni přełožk [[Biblija|Biblije]] do južnosamisčiny wuńdźe 1811. 1957 wuńdźe čitanka za dorosćenych ''(„Sámien lukkeme-gärjá“)'' a 1993 prěnja čitanka za šulerjow ''(„Lohkede Saemien“)''. Wot lěta 1997 wuńdźe jónu wob kwartal cyrkwinski časopis ''Daerpies Dierie'' z južnosamiskimi, norwegskimi a šwedskimi nastawkami.

Rozhłosowe programy wusyła norwegski statny sćelak NRK dwójce wob tydźeń 15 mjeńšin, a šwedski SR wospjetuje je na slědowacym dnju. Z&amp;nbsp;lěta 1968 eksistuje w gmejnje Snåsa samiska šula ''(Åarjelsaemien skuvle)'', hdźež je so samišćina pak najprjedy jenož jako šulski předmjet wuwučowała. Wot spočatka 1990tych lět wuwučuje so južnosamišćina tež jako maćeršćina.

Prěnje rěčespytne wopisanje wozjewi norwegski slědźer Knut Bergsland w&amp;nbsp;lěće 1946 ''(Røros-lappisk grammatikk)''. Bergsland bě tež do rozsudneje měry zamołwity za dalše wuwiće južnosamišćiny na spisownu rěč. Najwjetši słownik južnosamiskeje rěče – ''Südlappisches Wörterbuch'' (3 zwjazki) šwedskeho rěčespytnika Gustav Hasselbrink – wuńdźe w lětach 1981–1985. Słownikaj za dźensnišu spisownu rěč wuńdźeštej w Norwegskej 1993&lt;ref&gt;Knut Bergsland, Lajla Mattsson Magga: ''Åarjelsaemien-daaroen baakoegærja = Sydsamisk-norsk ordbok''. Oslo, Idut 1993.&lt;/ref&gt; a w Šwedskej 2007&lt;ref&gt;Per-Martin Israelsson, Sakka Nejne: ''Svensk-sydsamisk, sydsamisk-svensk ordbok och ortnamn = Daaroen-åarjelsaemien, åarjelsaemien-daaroen baakoegärja jih sijjienommh''. Kiruna, Saemiedigkie 2007.&lt;/ref&gt;.

== Wotkazy ==

*
{{Incubator|Wp/sma|južnosamišćina}}

* [http://www.risten.no/bakgrunn/gram/sma/index.html risten.no] – Južnosamiska gramatika 
* [https://web.archive.org/web/20120730132452/http://giellatekno.uit.no/index.sma.html Giellatekno] – Internetowe słowniki, gramatiki a druhe materiale
* [http://www.nrk.no/programmer/sider/aaarjelh-faaroe/ Åarjelh Faaroe] – južnosamiske wusyłanja norwegskeho staneho sćelaka NRK
* [http://sverigesradio.se/sida/default.aspx?programid=3019 Åarjelsaemien] – wusyłanja šwedskeho radija

== Nóžki ==
&lt;references /&gt;

== Žórła ==

* {{Literatura
  | awtor=Knut Bergsland
  | titul=Sydsamisk grammatikk
  | rěč=Norwegišćina
  | nakładnistwo=Davvi Girji
  | městno=Kárášjohka
  | lěto=1994
  | ISBN=82-7374-215-6
}}

* {{Literatura
  | awtor=Knut Bergsland, Gustav Hasselbrink
  | titul=Sámien lukkeme-gärjá
  | rěč=Norwegišćina, Samišćina
  | nakładnistwo=A. W. Brøgger
  | městno=Oslo
  | lěto=1957
}}

* {{Literatura
  | awtor=Ella Holm Bull, Knut Bergsland
  | titul=Lohkede Saemien
  | rěč=Samišćina
  | nakładnistwo=Davvi Girji
  | městno=Kárášjohka
  | lěto=1993
  | ISBN=82-7374-154-0
}}

* {{Literatura
  | awtor=Gustav Hasselbrink
  | titul=Südlappisches Wörterbuch = Oårj'elsaamien baaguog'ärjaa, I
  | rěč=Němčina
  | nakładnistwo=Almqvist &amp; Wiksell
  | městno=Uppsala
  | lěto=1981
  | ISBN=91-85540-14-5
}}

{{DISPLAYTITLE:južnosamišćina}}
[[Kategorija:Samiske rěče]]</text>
      <sha1>i3pyautv64nni7j84dqpcs8q4qvr5ss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>František Ladislav Čelakovský</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22270</id>
    <revision>
      <id>392273</id>
      <parentid>385944</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T21:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3187" sha1="nhqmq9jooc1p7uy5pfhr6esk9pnygyj" xml:space="preserve">[[Dataja:František Ladislav Čelakovský – Jan Vilímek – České album.jpg|mini|upright|Portret Čelakovskeho wot [[Jan Vilímek|Jana Vilímeka]] (1860–1938)]]

'''František Ladislav Čelakovský''' (* [[7. měrca]] [[1799]] w&amp;nbsp;[[Strakonice|Strakonicach]]; † [[5. awgusta]] [[1852]] w&amp;nbsp;[[Praha|Praze]]) běše čěski slawist a basnik.

== Žiwjenje ==
Čelakovský běše syn ćěsle w Strakonicach. Wot lěta 1812 wuknješe na gymnaziju w&amp;nbsp;[[České Budějovice|Čěskich Budějovicach]] a w&amp;nbsp;[[Písek|Píseku]]. W&amp;nbsp;[[Praha|Praze]] zahaji studij filozofije, kotryž pak z&amp;nbsp;financielnych přičin njedokónči. W tutym času skutkowaše Čelakovský jako přełožowar a wučer. Z&amp;nbsp;[[Ruska|Ruskeje]] dósta 1830 namjet, zhromadnje ze [[Pavol Jozef Šafárik|Šafárikom]] a [[Václav Hanka|Hanku]] słowjansku knihownju w&amp;nbsp;[[Pětrohród|Pětrohrodźe]] natwarić a nawjedować. Čelakovský dósta pak tež poskitk [[František Palacký|Palackeho]] a přiwza dźěło w&amp;nbsp;Praze pola čěskeho patriota, wjercha Kinskeho.

Wot lěta 1833 běše redaktor ''Pražských novin''. Jeje přiłohu ''Rozmanitosti'' přetwori 1834 na samostatny časopis ''Česká Wčela''. Po tym zo so w&amp;nbsp;''Pražských novinach'' kritiski nastawk wo postupowanju ruskeho carja přećiwo [[Pólska|Pólskej]] wozjewi, dyrbješe Čelakovský redakciju wopušćić.

Nawjazujo na swoje dźěło jako knihownik pola wjerchowskeje swójby Kinskeho powoła so w&amp;nbsp;lěće 1842 na uniwersitu do [[Wrócław|Wrócławja]] w&amp;nbsp;[[Pruska|Pruskej]], hdźež běše profesor za słowjanske rěče a literaturu a mjez druhim wučer [[Jan Arnošt Smoler|Jana Arnošta Smolerja]]. Wot lěta 1849 běše profesor za čěsku rěč a literaturu na [[Karlowa uniwersita|Karlowej uniwersiće]] w&amp;nbsp;[[Praha|Praze]].

==Zwiski ze Serbami==
W třoch dźělach (w lětach 1822, 1825 a 1827) wuda Čelakovský ''Slovanské národní písně'', hdźež so w&amp;nbsp;druhim zwjazku tež serbske wobkedźbuja. Jeho zběrku basnjow ''Ohlas písní ruských'', kotraž wuńdźe 1829 w&amp;nbsp;Praze, přełoži [[Jan Arnošt Smoler|Smoler]] zhromadnje z&amp;nbsp;[[Jan Awgust Warko|Warkom]] do serbšćiny (''Wothłós pěsni ruskich'', Praha 1846). Tež w jeho zběrce słowjanskich přisłowow ''Mudrosloví národa slovanského v příslovích'', kotraž so w&amp;nbsp;Praze 1852 wuda, su serbske přisłowa zastupjene.

Wot lěta 1847 běše Čelakovský tež čłon [[Maćica Serbska|Maćicy Serbskeje]] a měješe tež zwisk ze [[Handrij Zejler|Zejlerjom]], [[Křesćan Bohuwěr Pful|Pfulom]] a druhimi serbskimi studentami we [[Wrócław]]ju.

==Žórła==
{{Nbs|P|Čelakovský, František Ladislav|98ff.}}
* [[Josef Páta]]: Z čěskeho listowanja Jana Arnošta Smolerja. Budyšin 1919.

==Wotkazy==
{{Commonscat}}
* {{SIbio|6}}
* {{DNB-Portal|119409275}}
* {{NK ČR|jk01021208}}

{{DEFAULTSORT:Čelakovský, František Ladislav}}
[[Kategorija:Muž]]
[[Kategorija:Rodź. 1799]]
[[Kategorija:Zemr. 1852]]
[[Kategorija:Čech]]
[[Kategorija:Slawist]]
[[Kategorija:Basnik]]
[[Kategorija:Maćicar]]
[[Kategorija:Přećel Serbow]]
[[Kategorija:Wosoba (Praha)]]
[[Kategorija:Wosoba (Wrócław)]]</text>
      <sha1>nhqmq9jooc1p7uy5pfhr6esk9pnygyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jězor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22814</id>
    <revision>
      <id>392218</id>
      <parentid>390175</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5503" sha1="25mows0tkppv83a1v05a2rcqi08afni" xml:space="preserve">[[Dataja:Lake_Constance_from_Winterstaude_(East_to_West).JPG|mini|[[Bodamski jězor]]]]
'''Jězor''' słuša ke kategoriji stejacych [[wodźizna|wodźiznow]], kotrež móža při- abo wottok běžaceje wody měć a su dospołnje z krajom wobdate. Wón woznamjeni so do dalokeje měry přez wuwaženy ekosystem.

==Definicija==
Jězor je nutřkokrajna wodźizna, w kotrejž móže so (wjetše) mnóstwo wody we wužłobjenju zemje nahromadźić. Porno nutřkokrajnemu morju (kaž na přikład [[Srjedźne morjo|Srjedźnemu morju]]) nima jězor direktny zwisk z oceanom na wysokosći hładźiny morja, z čimž tež při- abo wottok přez mórske prudźenje móžny njeje. Mnóstwo při- a wottoka je přirunajo z cyłkownym mnóstwom wody w jězoru skerje małe. Porno běžacej wodźe je jězor płony a njepokaza žadyn spad.

Z wida [[limnologija|limnologiskeje]] definicije je jězor poprawom zasadnje hłubši hač [[hat]] abo [[łuža]], tak zo móže so přez dny abo měsacy stabilne worštowanje temperaturow wutworić. Z frekwency přeměšenja, kotraž ma daloko sahace ekologiske sćěhi, hodźa so jězory kategorizować. W tutym zmysle někotre niske jězory, kaž na přikład [[Balaton]], scyła jako „woprawdźite“ jězory njepłaća.

Přiwšěm je wotmjezowanje mjez jězorami, hatami a łužemi atd. njedokładne a přeco subjektiwne. Tohodla mjenuja někotři limnologojo kóždu z wodu napjelnjenu wužłobinu jako jězor. Za kategorizowanje by potom bjez wuznama było, hač je jězor stajnje, periodisce abo epizodisce z wodu pjelnjeny a hač stajne worštowanje wutwori.

Jězor wopřija zwjetša słódku wodu, eksistuja pak tež wulke [[słony jězor|słone jězory]], kaž na přikład [[Kaspiske morjo]], [[Aralski jězor]] a [[Mortwe morjo]]. Někotre jězory su tež bohate na [[soda|sodu]], kaž jězory wokoło wulkeho hrjebinoweho přełama we wuchodnej [[Afrika|Africe]].

Druha móžnosć definicije hodźi so přez wulkosć zawjesć, po kotrejž dyrbi jězor znajmjeńša jedyn [[hektar]] wulki być.&lt;ref&gt;Rüdiger Mauersberger: ''Klassifikation der Seen für die Naturraumerkundung des nordostdeutschen Tieflandes'' Templin, 2006.&lt;/ref&gt;

Tež w&amp;nbsp;[[astronomija|astronomiji]] rěči so wo jězorach, jeli druhu běžitu maćiznu wobsahuja – kaž metanowe jězory na Titanje, měsačku [[Saturn]]a.

== Najwjetše jězory swěta ==
{| class=&quot;prettytable sortable&quot;
! '''jězor'''
! '''přestrjeń'''
! '''hłubokosć'''
! '''połoženje'''
! '''kajkosć wody'''
|-
| [[Kaspiske morjo]]
| align=&quot;right&quot;| 393.898&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| {{0}}995&amp;nbsp;m
| [[Ruska]], [[Kazachstan]], [[Azerbajdźan]],&lt;br /&gt;[[Iran]], [[Turkmenistan]]
| słona woda
|-
| [[Horni jězor]]
| align=&quot;right&quot;| {{0}}82.414&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| {{0}}405&amp;nbsp;m
| [[Zjednoćene staty Ameriki]], [[Kanada]]
| słódka woda
|-
| [[Viktoriaski jězor]]
| align=&quot;right&quot;| {{0}}68.870&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| 81 / 85&amp;nbsp;m
| [[Tansanija]], [[Kenija]], [[Uganda]]
| słódka woda
|-
| [[Huronski jězor]]
| align=&quot;right&quot;| {{0}}59.596&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| {{0}}229&amp;nbsp;m
| Zjednoćene staty Ameriki, Kanada
| słódka woda
|-
| [[Michiganski jězor]]
| align=&quot;right&quot;| {{0}}58.016&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| {{0}}281&amp;nbsp;m
| Zjednoćene staty Ameriki
| słódka woda
|-
| [[Tanganjikaski jězor]]
| align=&quot;right&quot;| {{0}}32.893&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| 1470&amp;nbsp;m
| [[Demokratiska republika Kongo]], [[Tansanija]], [[Sambija]], [[Burundi]]
| słódka woda
|-
| [[Wulki mjedwjedźacy jězor]]
| align=&quot;right&quot;| {{0}}31.792&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| {{0}}446&amp;nbsp;m
| Kanada
| słódka woda
|-
| [[Bajkalski jězor]]
| align=&quot;right&quot;| {{0}}31.492&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| 1642&amp;nbsp;m
| Ruska
| słódka woda
|-
| [[Malawiski jězor]]
| align=&quot;right&quot;| {{0}}29.600&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| {{0}}706&amp;nbsp;m
| [[Malawi]], [[Tansanija]], [[Mosambik]]
| słódka woda
|-
| [[Wulki njewólniski jězor]]
| align=&quot;right&quot;| {{0}}28.438&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| {{0}}614&amp;nbsp;m
| Kanada
| słódka woda
|-
| [[Erieski jězor]]
| align=&quot;right&quot;| {{0}}25.745&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| {{0}}{{0}}64&amp;nbsp;m
| Zjednoćene staty Ameriki, Kanada
| słódka woda
|-
| [[Winnipegski jězor]]
| align=&quot;right&quot;| {{0}}24.341&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| {{0}}{{0}}18&amp;nbsp;m
| Kanada
| słódka woda
|-
| [[Ontarioski jězor]]
| align=&quot;right&quot;| {{0}}19.259&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| {{0}}244&amp;nbsp;m
| Zjednoćene staty Ameriki, Kanada
| słódka woda
|-
| [[Balchaš]]
| align=&quot;right&quot;| {{0}}18.428&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| {{0}}{{0}}26&amp;nbsp;m
| Kazachstan
| słabje słona woda
|-
| [[Ladogaski jězor]]
| align=&quot;right&quot;| {{0}}17.703&amp;nbsp;km²
| align=&quot;right&quot;| {{0}}255&amp;nbsp;m
| Ruska
| słódka woda
|-
|}

Najwjetše łužiske jězory namakaja so w (kumštnej) [[Łužiska jězorina|Łužiskej jězorinje]] a nastachu z něhdyšich brunicowych jamow. Najwjetši z&amp;nbsp;nich je [[Sedličanski jězor]], kotryž leži sewjerowuchodnje [[Zły Komorow|Złeho Komorowa]] a ma přestrjeń wot 13,3 kwadratnych kilometrow. Nimale samsnu wulkosć ma najwjetši přirodny jězor [[Łužica|Łužicy]] (a cyłeje [[Braniborska|Braniborskeje]]), [[Gójacki jězor]] sewjernje [[Błóta|Błótow]]. Jenož [[Liškowski jězor]] wuchodnje [[Choćebuz]]a ''(Cottbuser Ostsee)'' je z 18,8&amp;nbsp;km² hišće wjetši, njesłuša pak do Łužiskeje jězoriny.

==Žórła==
&lt;references /&gt;

==Wotkaz==
{{Commonscat|Lakes|Jězory}}

{{DISPLAYTITLE:jězor}}
[[Kategorija:Jězor| ]]
[[Kategorija:Geografiske zapřijeće]]</text>
      <sha1>25mows0tkppv83a1v05a2rcqi08afni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Měrćin Renč</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26070</id>
    <revision>
      <id>392293</id>
      <parentid>384695</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T09:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4958" sha1="k5uuxz7oi6s1yle3l1p88fx8gwd51ay" xml:space="preserve">[[Wobraz:Marćin_Renč.png|thumb|upright|Měrćin Renč (1853–1911)]]
'''Korla Měrćin Renč''' (tež ''Marćin Renč'', {{wrěči|de}} ''Karl Martin Rentsch'', * [[11. nowembra]] [[1853]] w [[Ketlicy|Ketlicach]]; † [[28. oktobra]] [[1911]] we [[Wjelećin]]je) bě farar, dr. phil., serbski stawizniski slědźer a kulturny prócowar.

==Žiwjenje==
Měrćin Renč, bratr [[Jan Renč|Jana Renča]], narodźi so 11. nowembra 1853 jako syn tehdyšeho [[Ketličanska cyrkej|Ketličanskeho]] diakona a pozdźišeho fararja [[Jan Korla Renč|Jana Korle Renča]] a jeho mandźelskeje Hany Thusneldy rodź. Fuhrmanec a bu 1. decembra samsneho lěta wukřćeny.

Po tym zo Ketličansku wjesnu šulu wopytowaše, a zdobom šuler kantora [[Korla Awgust Kocor|Korle Awgusta Kocora]] běše, poda so wón jutry 1866 na gymnazij do [[Budyšin]]a a jutry 1869 na wjerchowsku šulu swj. Afry do [[Mišno|Mišna]]. Hižo tu bu Renč, přewažnje wot historikarja Heinricha Theodora Flathea (1827–1900), profesora při gymnaziju, za stawizniske studije zahorjeny. Jako gymnaziast dopisowaše hižo literarne pospyty (přełožki) do [[Łužičan (časopis)|Łužičana]]. Wot lěta 1874 studowaše Renč teologiju w [[Lipsk]]u a wopytowaše tež stawizniske a slawistiske čitanja pola [[August Leskien|Leskiena]]. W Lipsku běše z čłonom [[Łužiske prědarske towarstwo|Łužiskeho prědarskeho towarstwa]] a dlěši čas podstarši jeje serbskeho wotrjada.

Po wobstaću teologiskeho pruwowanju w awgusće 1877 wobdźěli so wón na wot [[Jaroměr Hendrich Imiš|Imiša]] nawjedowanym serbskim prědarskim seminarje w [[Hodźij]]u. Po tym bu Renč krótki čas pomocnik swojeho nana w Ketlicach, doniž powołanje za fararja do [[Klětno|Klětnoho]] njedósta. Za tute zastojnstwo w [[Pruska|Pruskej]] měješe wón pak najprjedy wědomostne statne pruwowanje za teologow w filozofiji, stawiznach a literaturje wotpołožić, štož so 26. februara 1878 we [[Wrócław]]ju sta. 27. měrca přińdźe wón za farskeho wikara do Klětnoho a sta so po wuswjećenju na duchowneho 15. decembra 1878 z tamnišim fararjom. W lěće 1881, dnja 3. awgusta, bu Renč w [[Jena|Jenje]] z disertaciju ''Pedagogika [[August Hermann Francke|Augusta Hermanna Francki]] we swojich zasadach wědomostnje rozpisana'' promowowany. Po něhdźe štyrjoch lětach sta so Měrćin Renč 23. apryla 1882 jako naslědnik [[Korla Awgust Kubica|Korle Awgusta Kubicy]] z fararjom we [[Wjelećin]]je, hdźež postara so zdobom wo nowotwar cyrkwje 1901/02 a polěpšenje šulow a šulskeje wučby.

[[Dataja:Wjelećin – row Měrćina Renča 1.jpg|mini|Narowny pomnik Měrćina Renča při Wjelećanskej cyrkwi. Na zadnjej stronje nadeńdźe so serbske hrónčko.]]
Dnja 5. septembra 1882 so wón z Theklu Domškec z Klětnoho woženi. Jenička dźowka Renča wobdźěli so 1906 při hołdowanju Serbow sakskemu kralej před [[Budyšin|Budyskim]] [[Serbski dom#Předstawizny|Serbskim domom]] w Klětnjanskej narodnej drasće. K tomu běše Renč nan třoch synow. Měrćin Renč je z awtorom nastawka ''Volkssitte, Brauch und Aberglaube bei den Wenden'' w knize ''Sächsische Volkskunde'', kotruž Robert Wuttke 1901 wuda, pisaše tež za Brockhausowy konwersaciski leksikon a časopis [[Neues Lausitzisches Magazin]]. Na wutrobu schorjeny Renč zemrě 28. oktobra 1911 we Wjelećinje a bu 31. oktobra z wulkim wobdźělenjom wosadnych a duchownstwa (mjez druhimi [[Jan Pawoł Křižan|Jan Křižan]] z [[Hodźij]]a a monsignore [[Jakub Skala|Skala]] z Budyšina) blisko cyrkwje pochowany. Narowny pomnik ze serbskim hrónčkom je wobchowany. Jeho farske městno přewza syn [[Jan Renč (1884)|Jan]] (* 1884), kiž skutkowaše tule jako posledni serbski farar hač do swojeje smjerće w lěće 1945. Druhi syn [[Gerhard Renč|Gerhard]] (1897–1982) sta so z poslednim serbskim fararjom w [[Bartska cyrkej|Bartskej wosadźe]].

Wot lěta 1877 bě Měrćin Renč čłon [[Maćica Serbska|Maćicy Serbskeje]] a bě dołhi čas zdobom jeje wuběrkownik. Sakski kral wuznamjeni jeho jako ryćer sakskeho Albrechtskeho rjadu prěnjeje rjadownje.

== Spisy ==
* [https://digital.slub-dresden.de/werkansicht/dlf/91705/345/ ''Volkssitte, Brauch und Aberglaube bei den Wenden.''] W: Robert Wuttke (wud.): ''Sächsische Volkskunde.'' Drježdźany 1900, str. 331–360.
* ''Žórła k najstaršim stawiznam serbskeho naroda.'' W: {{ČMS|1901|41–56}}

==Žórle==
* Jan Křižan: ''Nekrolog LXVI.'' W: ''Časopis Maćicy Serbskeje.'' Zwjazk 65 (1912), čo. 1, str. 75–80. {{ref-hsb}}
{{Nbs|rk|Renč, Měrćin|467sl.}}

{{DEFAULTSORT:Renč, Měrćin}}
[[Kategorija:Muž]]
[[Kategorija:Rodź. 1853]]
[[Kategorija:Zemr. 1911]]
[[Kategorija:Serb]]
[[Kategorija:Ewangelsko-lutherski farar]]
[[Kategorija:Stawiznar]]
[[Kategorija:Maćicar]]
[[Kategorija:Awtor]]
[[Kategorija:Literatura (20.&amp;nbsp;lětstotk)]]
[[Kategorija:Wosoba (Ketlicy)]]
[[Kategorija:Wosoba (Wjelećin)]]
[[Kategorija:Wosoba (Klětno)]]</text>
      <sha1>k5uuxz7oi6s1yle3l1p88fx8gwd51ay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sewjerofrizišćina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28267</id>
    <revision>
      <id>392250</id>
      <parentid>380407</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13183" sha1="9n4s2ghgn2b8991rsllqosyeooxzd03" xml:space="preserve">{{infokašćik rěč
|Barba=Indoeuropska
|mjeno swójske=Friisk
|mjeno serbske=sewjerofrizišćina
|kraje=[[Němska]]
|rěčnicy=mjenje hač 8000
|klasifikacija=[[indoeuropske rěče]]
:[[germanske rěče]]
::[[zapadogermanske rěče]]
:::sewjerofrizišćina
|hamtska rěč=připóznata mjeńšinowa rěč we wokrjesu Sewjerna Friziska &lt;br /&gt; w&amp;nbsp;[[Němska|Němskej]] 
|družina pisma=[[łaćonski alfabet]]
|iso_639-1=–
|iso_639-2=frr
|iso_639-2t=
|iso_639-3=frr
|wikipedija=frr
|regulowaca institucija=
|mapa=
|wopis mapy=
}}
'''Sewjerofrizišćina''' (frizisce ''friisk, fresk, frasch, fräisch, freesk'') je zapadogermanska rěč, kotraž so we wokrjesu Sewjerna Friziska (němsce ''Nordfriesland'') při zapadnym brjoze [[Schleswigsko-Holsteinska|Schleswigsko-Holsteinskeje]] rěči, wosebje na kupach [[Amrum]], [[Föhr]], [[Sylt]], [[Helgoland]], na haligach kaž tež w někotrych wsach sewjerofriziskeje twjerdźe. Prjedy wopřijimaše sewjerofriziski rěčny teritorij tež połkupu [[Eiderstedt]] a južne sewjerofriziske kupy (šěra kónčina na karće).

[[Dataja:Nordfriisk_Koord.png|mini|right|Dialekty sewjerofrizišćiny]]

== Dialekty ==
Wosebita swojoraznosć sewjerofrizišćiny je wurazne dźělenje do dweju hałuzow: '''kupowa sewjerofrizišćina''' (dialekty 1–3 na karće) a '''twjerdźowa sewjerofrizišćina''' (dialekty 4–10). Tute dźělenje je nastało z&amp;nbsp;dweju rozdźělneju žołmow zapućowanja: kupy Sylt, Amrum, Föhr a Helgoland buchu hižo we 8.&amp;nbsp;lětstotku wobsydlene, twjerdź a južne kupy hakle w&amp;nbsp;12.&amp;nbsp;lětstotku. Dialektaj '''8''' a '''9''' (Srjedźna a Južna Goesharde) stej dźensa hižo wotemrěłoj. Dialektaj Föhra a Amruma ('''2a''' a '''2b''') stej nimale identiskej, čehoždla so zwjetša jako jedyn dialekt zjimatej.

Napadnje, zo kupowi Sewjerofrizojo ani sebje samych ani swoju rěč jako „Frizow“ abo „frizišćinu“ njepomjenuja, ale po swojej kupje. Tak by wobydler kupy Sylt na př. za „Ja sym Friz a rěču frizisce“ prajił ''Ik sen Sölring en ik snaki Sölring'' („Sym Sylćan a rěču syltsce“). Jako „Frizow“ pomjenuja na kupach jenož tych na twjerdźi.

Dialekty twjerdźe su sej mjez sobu podobniše hač dialekty kupow. Rozdźěle su zdźěla tak wulke, zo Frizojo z&amp;nbsp;rozdźělnych kónčin mjez sobu frizisce komunikować njemóža, a so tohodla na delnjoněmčinu abo dźensa husto hižo na wysokoněmčinu wuhibuja. Sada „Na małym módrym blidźe, kotrež we stwě při sćěnje za woknom steji, leža tři widlički, štyri nože a dźewjeć łžicow“ wujewi tute rozdźěle mjez dialektami jara jasnje:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|''Sölring'' (Sylt): || ''Üp di litj blö Staal, wat ön Kööv bi Wuch beeft di Wining staant, lii trii Gaaweler, fjuur Kniiwer en niigen Skaiđer.''
|-
|''Fering-Öömrang'' (Föhr/Amrum): || ''Üüb di letj blä boosel, wat uun dörnsk bi a woch beeft at wöning stäänt, lei trii goobler, fjauer kniiwer an njügen skaaser.''
|-
|''Halifreesk'' (Haligi): || ''Uw ju litj ween taafel, wat in’e daansk bai’e üüch ääder’t fenster stoont, laie treeje föörke, fjauer kniwe än njügen leetse.''
|-
|''Mooringer Frasch'' (Bökingharde): || ''Aw jü latj ween scheew, wat önj e dörnsch bai’t uuch ääder’t waning stoont, lade tra gooble, fjouer kniwinge an nüügen schiisinge.''
|-
|}

==Ortografija a wurjekowanje==
Jednotna spisowna rěč za sewjerofrizišćinu njeeksistuje. Kóždy dialekt ma swójsku spisownu formu.

Ortografija slěduje we wšěch dialektach jenakim zasadam, při čimž pak jednotliwe rozdźěle wustupuja. Tak pisaja zwuk {{IPA|[ʃ]}} w twjerdźowych dialektach a na kupje Föhr jako ''sch'', druhdźe jako ''sj''. W dialektach kupow Sylt a Helgoland wužiwaja nimo toho wulkopisanje substantiwow, kaž w němčinje. Twjerdźowe dialekty wužiwaja pismik ''å'' za wokal mjezy ''a'' a ''o'', dialekt Sylta ma pismik ''ā'' za dołhe, swětłe {{IPA|[aː]}} a ''ē'' za dołhe wotewrjene {{IPA|[ɛː]}}. Pismik ''đ'' Syltskeho dialekta so dźensa jako {{IPA|[l]}} abo {{IPA|[r]}} wurjekuje.

Mjez germanskimi rěčemi je ortografija sewjerofriziskeje rěče njewšědna:

#Wšě dołhe wokale pisaja so přeco z dwěmaj pismikomaj, njehladajo na to, hač je złóžka wotewrjena abo nic: ''iilj'' „woheń“, ''wååder'' „woda“. Jednotliwy wokalowy pismik pak poznamjenja přeco krótki wokal. (Hdyž njeje hinak woznamjene su přikłady z twjerdźoweho dialekta ''Mooring''.)
#Wothladajo wot kompozicijow njepisaja so dwójne konsonanty: ''bater'' „hórki“, ''samer'' „lěćo“, ale ''üttiinj'' „wućahnyć“.

Tajki system eksistuje w europskich rěčach hewak jenož w&amp;nbsp;[[Finšćina|finšćinje]] a [[Estišćina|estišćinje]] a steji w přećiwku k ortografiji wšěch druhich germanskich rěčow, přir. sewjerofrizisce ''samer'' (z krótkim wokalom) „lěćo“, ale zapadofrizisce ''simmer'', jendźelsce ''summer'', norwegsce ''sommer'', němsce ''Sommer''.

== Gramatiske swojoraznosće ==
[[Dataja:Bilingual signs German-Frisian, police station Husum, Germany 0892.JPG|mini|upright|Dwurěčne tafle při policajskim rewěrje w&amp;nbsp;[[Husum]]je]]

=== Dual ===
W jednotliwych dialektach su so pola naměstnika hišće wuchowali formy [[dual]]a (dwojoty):

{| class=&quot;wikitable&quot;
|''Ik ban diling ine.'' || „Ja sym dźensa doma.“
|-
|''Wat san diling ine.'' || „Mój smój dźensa doma.“
|-
|''We san diling ine.'' || „My smy dźensa doma.“
|}

W dźensnišej rěči su tajke formy pak skerje žadne, jenož w dialekće kupy Sylt so hišće hdys a hdys wužiwaja.

===Infinitiwy===
W sewjerofriziskich dialektach eksistuja zwjetša tři rozdźělne formy infinitiwa:

#''Deer as ninte bai tu måågen.'' „Tam njeje ničo činić.“
#''Hi wal bal kååme.'' „Wón chce bórze přińć.“
#''Dåt as ai lacht än snååk tjüsch.'' „Njeje lochko němsce rěčeć“ (posłownje „To njeje lochko a rěč němsce.“)

Infinitiwna kóncowka ''-n'' (kaž w němčinje ''komme-n, mache-n'') so wužiwa jenož za prepoziciju ''tu'' (typ 1), hewak pobrachuje (typ 2). Konstrukcije typa 3 wobjimaja wjazawku ''än'' „a“ hromadźe z imperatiwom. Tutu tróšku dźiwnu konstrukciju je sewjerofrizišćina najskerje přewzała z danšćiny, hdźež prepozicija ''at'' ({{IPA|[ɔ]}}, němsce ''zu'', jendźelsce ''to'') před infinitiwom klinči runje kaž wjazawka ''og'' „a“.

=== Artikl ===
Twjerdźowe dialekty a dialekt kupow Föhr a Amrum znaja dwě rozdźělnej formje wobmjezowaceho artikla:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''''Jü''' scheew, wat bai’t waning stoont, as lääsi.'' || „Blido, kotrež při woknje steji, je prózdne.“
|-
|'''''E''' scheew as lääsi.'' || „Blido je prózdne.“
|}

Tak mjenowany d-artikl (''di, jü, dåt'' – 1. sada) so wužiwa, hdyž substantiw je hišće dale postajany (tu: „kotrež při woknje steji“). Tak mjenowany e-artikl (''e, et'', 2. sada) so pak wužiwa, hdyž tajke postajenje pobrachuje.

Wosebje w kupowych dialektach móže wobmjezowacy artikl pola podaćow městna tež falować. Sada „Tam sedźi něchtó na třěše“ rěka potajkim:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|''Diar set hoken üp Taak.'' || (Sölring)
|-
|''Diar sat hoker üüb taag.'' || (Fering)
|-
|'''ale:''' ''Deer sat huum aw '''e''' tååge.'' || (Mooring)
|}

W dialekće Föhra a Amruma je femininum spadał z neutrumom, runje kaž wobmjezowacy artikl femininuma ''(jü)'' so dźensa wjace njewužiwa (město ''jü mam'' „(ta) mać“ dźensa praja ''det mam'' „(to) mać“). W dialekće kupy Sylt wustupuje tendenca wužiwanja jednotneho artikla ''di'' za wšě tři splahi (kaž w jendźelšćinje ''the'').

===Podwójne pronomeny===
We wšěch wariantach frizišćiny (potajkim tež w zapado- a wuchodofrizišćinje) maja wosobowe pronomeny dwě rozdźělnej formje, wotwisnje wot toho, hač su přizwukowane abo nic:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''''Hi''' as diling ai ine.'' || „Wón dźensa njeje doma.“
|-
|''As '''’r''' diling ai ine?'' || „Njeje wón dźensa doma?“
|-
|colspan=2|(Runje tak w zapadofrizišćinje: ''Hy is hjoed net thús. / Is er hjoed net thús?'')
|}

W druhich zapadogermanskich rěčach wužiwa so jenož jedna forma pronomena (''he'' abo ''er'') we wšěch pozicijach, přir. jendźelsce ''He is not at home / Is he not at home?'', delnjoněmsce ''He is nich to Hus / Is he nich to Hus?'', wysokoněmsce ''Er ist nicht zu Hause / Ist er nicht zu Hause?'' Jenož frizišćina wužiwa wobě warianće.

==Rěčna situacija==
Intaktne rěčne zhromadźenstwa eksistuja dźensa jenož w zapadnym dźělu kupy Föhr a w kónčinje Bökingharde na twjerdźi. Wšě druhe sewjerofriziske dialekty su nimale wotemrěli. Rěčna kompetenca zwostawacych rěčnikow je zdźěla jara wobmjezowana, tak mjenowany ''code-switching'' je wšědny zjaw.

Najwjetše mnóstwo tekstow wuchadźa w dialekće Bökinghardeja ''(Mooringer Frasch)'', tak zo so tutón dialekt často za hłownu sewjerofrizisku spisownu rěč powažuje.

W cyłej Sewjernej Friziskej eksistuje jenož jedna šula, hdźež so tež frizisce wuwučuje: dansko-friziska šula w&amp;nbsp;[[Risum|Risumje]] (dansce ''Risum Skole'', frizisce ''Risem Schölj''). Na druhich šulach sewjerofriziskeho rěčneho teritorija je frizišćina jenož fakultatiwny předmjet abo so docyła njeposkićuje. Na wšelakich městnach so tež pospytuje, frizišćinu (němskorěčnym) dźěćom w pěstowarnjach posrědkować (přir. serbski [[Witaj]]-projekt). Dokelž pak faktisce friziskorěčne šulske kubłanje pobrachuje, móže efekt tajkich prócowanjow jenož snadny być.

Jeničku profesuru za frizišćinu w Němskej namakamy na [[Kiel]]skej uniwersiće.

[[Sewjeroněmski rozhłós]] (NDR) wusyła sewjerofrizisce cyłkownje 3–4 mjeńšiny wob tydźeń (wusyłanje „Friesisch für alle“). Přez internet a „wotewrjeny kanal“ wusyłaja so tež njeoficielne programy w sewjerofriziskej rěči.

W sewjerofriziskej rěči so žane nowiny njewudawaja. Zwjazk „[[Friisk foriining]]“ wudawa njeprawidłownje informaciske łopjeno (''Friisk Tising'' „Friziske Nowiny“, prjedy ''Nais aw friisk'' „Powěsće frizisce“).

W&amp;nbsp;lěće 2004 je krajny sejm Schleswigsko-Holsteinskeje schwalił „Zakoń wo spěchowanju frizišćiny w zjawnym rumje“ (''Gesetz zur Förderung des Friesischen im öffentlichen Raum / Gesäts fort stipen foont friisk önj e öfentlikhäid'').

==Pismowstwo==
[[Dataja:Jens Mungard Teenkstiin.JPG|mini|upright|Pomnik za Jensa Mungarda z friziskim napismom w Sachsenhausenje]]
Prěnja ćišćana twórba w sewjerofriziskej rěči bě w&amp;nbsp;lěće 1809 komedija ''Di Gitshals of di Sölring Piđersdai'' („Łakomc abo Syltski dźeń swj. Pětra“) kěbětarja [[Jap Peter Hansen]] ze Sylta (1767–1855). Druhi sławny spisowaćel Syltskeho dialekta bě [[Jens Mungard]] (1885–1940), kiž we swojich basnjach a powěsćach wosebje tradicionelnu swobodu Frizow wuzběhowaše, čehoždla bu 1939 do koncentraciskeho lěhwa Sachsenhausen zapokazany, hdźež 1940 wumrě.

Tež w dialekće Föhra a Amruma běše najwažniša literarna twórba dołho komedija ''Oome Peetje ütj Amerika'' („Wujk Peetje z Ameriki“) wučerja [[Lorenz Conrad Peters]] (1885–1949). W&amp;nbsp;lěće 1991 wuńdźe prěnja moderna sewjerofriziska nowela – ''Jonk bradlep'' („Ćěmny kwas“) wučerki [[Ellin Nickelsen]] (* 1956).

Najwažniši sewjerofriziscy spisowaćeljo na twjerdźi su Johannes Hansen (Srjedźna Goesharde, 1854–1877), Moritz Momme Nissen (Karrharde, 1822–1902), [[Nis Albrecht Johannsen]] (Bökingharde, 1888–1967) a Peter Jensen (Wiedingharde, 1861–1939). Wosebje basnje Johannsena su mjez Frizami na twjerdźi jara znate a woblubowane. Wón je tež awtor sewjerofriziskeje hymny ''Gölj-rüüdj-ween'' („Złoto-čerwjeno-módre“, barby friziskeje chorhoje).

== Wotkazy ==
{{Wikipedija|frr|Sewjerofrizišćinje}}
* [https://www.friesisch.net/ Internetowy słownik sewjerofrizišćiny] (němsce, frizisce)
* [https://web.archive.org/web/20180915055733/http://www.nordfriiskinstituut.de/index.html Webstrona Sewjerofriziskeho instituta] (němsce, frizisce)
* [http://www.ndr.de/wellenord/sendungen/binnenland_und_waterkant/Friesisch-fuer-alle,friesischarchiv2.html Sewjerofriziske wusyłanja Sewjeroněmskeho rozhłosa]
* [https://web.archive.org/web/20120801064228/http://www.oksh.de/sh/machen/projekte/friiskfunk/friiskfunk.php Friziske wusyłanja na wotewrjenym kanalu]
* [http://friiske.de/category/friisk-tising/?lang=fr_FR ''Friisk Tising'' – Informaciske łopjeno zwjazka ''Friisk foriining'']

== Žórła ==
* {{Literatura
  | awtor=Horst Haider Munske; Nils Århammar
  | titul=Handbuch des Friesischen / Handbook of Frisian Studies
  | rěč=Němčina / Jendźelšćina
  | nakładnistwo=Niemeyer
  | městno=Tübingen
  | lěto=2001
  | ISBN=3-484-73048-X
}}
* {{Literatura
  | awtor=Bo Sjölin
  | titul=Einführung ins Friesische
  | rěč=Němčina
  | nakładnistwo=Metzler
  | městno=Stuttgart
  | lěto=1969
  | ISBN=3-476-10086-3
}}

{{DISPLAYTITLE:sewjerofrizišćina}}
[[Kategorija:Germanske rěče]]
[[Kategorija:Friziske rěče]]</text>
      <sha1>9n4s2ghgn2b8991rsllqosyeooxzd03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arnošt Herman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29505</id>
    <revision>
      <id>392236</id>
      <parentid>360099</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2981" sha1="31oq9zzmks9q4b4xjf35c4n6wjsc8f6" xml:space="preserve">[[Dataja:Arnošt Herman (1871–1940).JPG|mini|upright|Arnošt Herman]]

'''Arnošt Herman''' ({{wrěči|de}} ''Ernst Hermann''; * [[28. januara]] [[1871]] we [[Wuricy|Wuricach]], † [[13. januara]] [[1940]] w&amp;nbsp;[[Budyšin]]je) bě [[Serbja|serbski]] prawiznik a domiznowědnik a wot [[1925]] do [[1934]] z předsydu [[Maćica Serbska|Maćicy Serbskeje]].

Narodźi so jako syn Wuričanskeho kublerja a studowaše po Budyskim gymnaziju w&amp;nbsp;[[Berlin]]je a [[Lipsk]]u prawnistwo. Wot 1896 hač do swojeje smjerće skutkowaše jako rěčnik a notar w Budyšinje.

Hižo na gymnaziju bě předsyda tamnišeho serbskeho towarstwa [[Societas Slavica Budissinensis]]. W Lipsku wubudźi znowa serbski wotrjad towarstwa [[Sorabicum]] a wudawaše rukopisne nowiny, do kotrychž podawaše tež basnje a powědančka. W&amp;nbsp;lěće 1893 organizowaše jězbu hornjoserbskich studentow do [[Błóta|Błótow]] a 1894 bu za hłowneho staršeho serbskich studentow wuzwoleny a jako tajki zamołwity za [[Schadźowanka|schadźowanku]] w&amp;nbsp;[[Bukecy|Bukecach]].

W politiskim žiwjenju Budyšina sta so w&amp;nbsp;lěće 1912 z předsydu konserwatiwneje strony. We [[Weimarska republika|Weimarskej republice]] skutkowaše wot 1925 do 1929 jako předsyda [[Serbska ludowa rada|Serbskeje ludoweje rady]] a wobdźěli so w tutej funkciji na kongresomaj europskich mjeńšinow 1925/26 w&amp;nbsp;[[Genf]]je.

Wot lěta 1892 běše z čłonom, 1923–25 z městopředsydu a 1925–34 z předsydu Maćicy Serbskeje. Organizowaše sobu wuměłske wustajeńcy [[Ludvík Kuba|Ludvíka Kuby]], [[Měrćin Nowak-Njechorński|Měrćina Nowaka-Njechorńskeho]] a [[Ante Trstenjak|Anta Trstenjaka]]. Po přewzaću mocy přez nacionalsocialistow płaćeše jim porno młodemu [[Pawoł Nedo|Pawołej Nedu]] jako poměrny zastupjer Serbow,&lt;ref&gt;[[Timo Meškank]]: ''Die Zwischenkriegszeit. Sorbische Nationalbewegung unter Irredentaverdacht.'' W: Edmund Pech, Dietrich Scholze (Hrsg.): ''Zwischen Zwang und Beistand.'' Domowina-Verlag, Bautzen 2003, str. 60sl.&lt;/ref&gt; wotpokaza pak nowowólbu za předsydu Maćicy, přez čož sej [[Domowina]] wodźacu rólu na čole serbskeho hibanja wudoby.

Wot 1906 běše nimo toho sobustaw [[Hornjołužiska towaršnosć wědomosćow|Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow]] w&amp;nbsp;[[Zhorjelc]]u. Na domiznowědnym polu wozjewjowaše předewšěm we [[Łužica (časopis)|Łužicy]] a w&amp;nbsp;[[Časopis Maćicy Serbskeje|Časopisu Maćicy Serbskeje]] nastawki k regionalnym stawiznam, mjenowědźe a k biografiskim temam.

== Žórła ==
{{Nbs|Mě|Herman, Arnošt|192sl.}}
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:Herman, Arnošt}}
[[Kategorija:Muž]]
[[Kategorija:Rodź. 1871]]
[[Kategorija:Zemr. 1940]]
[[Kategorija:Serb]]
[[Kategorija:Prawiznik]]
[[Kategorija:Awtor]]
[[Kategorija:Domiznowědnik]]
[[Kategorija:Maćicar]]
[[Kategorija:Wosoba (Budyšin)]]
[[Kategorija:Wosoba (Wuricy)]]
[[Kategorija:Literatura (19.&amp;nbsp;lětstotk)]]
[[Kategorija:Literatura (20.&amp;nbsp;lětstotk)]]</text>
      <sha1>31oq9zzmks9q4b4xjf35c4n6wjsc8f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sinai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29606</id>
    <revision>
      <id>392275</id>
      <parentid>343288</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T21:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1494" sha1="3ufxjhmsw9qxe30fhrzsoq0t1tg1bsg" xml:space="preserve">[[Dataja:Sinaifromspace.jpg|mini|upright|Połkupa Sinai ze swětnišća]]

'''Sinai''' ({{wrěči|ar|‏سيناء}}) je [[połkupa]] na sewjerowuchodźe [[Egyptowska|Egyptowskeje]]. 

Wona leži na [[Afriska plata|Afriskej plaće]] při sewjernym kóncu [[Čerwjene morjo|Čerwjeneho morja]] mjez [[Afrika|afriskim]] kontinentom a [[Arabska połkupa|Arabskej połkupu]], wot kotrejež je přez Jordanowu hrjebinu geologisce dźělena. Na wuchodźe połkupy so [[Akabaski golf]] namaka, na zapadźe [[Sueski golf]] ze [[Sueski kanal|Sueskim kanalom]]. Na sewjerowuchodźe Sinaija běži hranica mjez Egyptowskej a [[Israel]]om. Połkupa twori geografiski zwisk mjez Afriku a [[Azija|Aziju]] a je něhdźe 61.000 km² wulka. Krajina je [[pusćina|pusćinata]] a wosebje na juhu horata. Tam so [[Biblija|bibliska]] hora [[Sinai (hora)|Sinai]] (2285&amp;nbsp;m) namaka, kaž tež [[hora Katyrny]], z 2637 metrami najwyša hora cyłeje Egyptowskeje. Při južnym kóncu namakaja so někotre dowolowe městna při morju, předewšěm [[Šarm-el-Šeich]].

Połkupa Sinai je městno wjele podawkow [[Stary zakoń|Stareho zakonja]], wosebje wućaha Israelitow z&amp;nbsp;Egyptowskeje a přiwzaća [[Dźesać kaznjow]] přez [[Mójzes]]a.

== Wotkaz ==
{{Commonscat|Sinai Peninsula|Połkupa Sinai}}

{{Coordinate |NS=29/30/00 |EW=33/50/00 |type=landmark |dim=200000 |region=EG}}

[[Kategorija:Geografija Egyptowskeje]]
[[Kategorija:Aziska połkupa]]
[[Kategorija:Afriska połkupa]]
[[Kategorija:Indiski ocean]]</text>
      <sha1>3ufxjhmsw9qxe30fhrzsoq0t1tg1bsg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Branibor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29771</id>
    <revision>
      <id>392276</id>
      <parentid>387601</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4519" sha1="2hhlarrjn8m16cro0px51stboifrjf7" xml:space="preserve">{{Město DE
|mjeno němske=Brandenburg an der Havel
|mjeno serbske=Branibor
|wopon=DEU Brandenburg an der Havel COA.svg
|šěrina=52.408889
|dołhota=12.563056
|region-ISO=DE-BB
|gmejnske čisło=12051000
|wysokosć=32
|póstowe čisło=14770–14778
|předwólba=03381
|rozčłonkowanje města=6 [[měšćanski dźěl|měšćanskich dźělow]]
|adresa=Altstädtischer Markt 10&lt;br /&gt;14770 Brandenburg an der Havel
|webstrona=[http://www.stadt-brandenburg.de stadt-brandenburg.de]
|wyši měšćanosta=Steffen Scheller
|strona=CDU
}}

'''Branibor''' ({{wrěči|de}} ''Brandenburg an der Havel'') je bjezwokrjesne [[město]] we wuchodnej [[Němska|Němskej]] a jedyn ze štyrjoch wyšich centrow po nim pomjenowaneho zwjazkoweho kraja [[Braniborska|Braniborskeje]]. Je po wobydlerstwje třeće najwjetše a po přestrjeni najwjetše bjezwokrjesne město kraja a ma wjace hač tysaclětne stawizny. We wopismje z&amp;nbsp;lěta [[1170]] naspomni so Branibor jako město, tuž běše prěnje braniborske sydlišćo z měšćanskimi prawami.

== Geografija ==
Branibor leži při [[Habola|Haboli]] na zapadźe Braniborskeje mjez [[Berlin]]om a [[Dźěwin (město)|Dźěwinom]], něhdźe 70 kilometrow zapadnje němskeje stolicy. Na měšćanskim teritoriju rozhałžkuje so rěka do wjacorych mjeńšich promjenjow, čehoždla su [[kupa|kupy]] typiske za město. Nimo toho namaka so we wokolinje dźesać přirodnych [[jězor]]ow, kotrež su zwjetša z Habolu zwjazane. Habola twori hranicu mjez historiskimaj krajinomaj [[Habolski kraj]] na sewjeru a [[Zauche]] na juhu. Dalše běžace wodźizny nimo Habole stej w&amp;nbsp;[[Fleming]]u so wužórlacej rěce [[Plane (rěka)|Plane]] a [[Buckau (rěka)|Buckau]].

Najwyša hórka na měšćanskich honach je 70 metrow wysoka a namaka so zady [[zwjazkowa awtodróha 2|awtodróhi]] při južnej kromje města. Marijina hora wosrjedź města je 69 metrow wysoka. Pódy wokoło Branibora su zwjetša pěskojte a lědma płódne.

Branibor je wobdaty wot wokrjesow [[Wokrjes Podstupim-Srjedźna marka|Podstupim-Srjedźna marka]] (na sewjeru, wuchodźe a juhu) a [[Wokrjes Habolski kraj|Habolski kraj]] (na sewjerozapadźe).

Centralne měšćanske dźěle su Stare město při prawym brjoze Habole, Nowe město při lěwym a Tachantska kupa wosrjedź rěki.

== Stawizny ==
Najstarše naspomnjenje mjena Branibor nadeńdźe so w załoženskim wopismje Braniborskeho biskopstwa, hdźež je załoženje biskopskeho sydła w ''civitate Brendanburg'' wopisane. Tute wopismo pochadźa najskerje z&amp;nbsp;lěta [[948]]. W chronikach jewi so mjeno k prěnjemu razej nimale 20 lět po tym, a to w zwisku ze zdobywanjom hroda ''Brennaburg'' přez Němcow. Pochad mjena njeje jasny, móžnosći stej mjez druhim wotwodźenje wot słowjanskeho słowa ''bran'' (bahno) abo wot germanskeho ''branda'' (woheń). Dalša móžnosć je wotwodźenka wot (hypotetiskeho) indogermanskeho rěčneho mjena ''brendh'' za so wužórlacu wodu. Serbske mjeno z kóncowku ''-bor'' je sekundarna forma.

Wot [[6.&amp;nbsp;lětstotka]] zaćahnychu [[Słowjenjo|słowjanske]] kmjeny do nimale prózdnych teritorijow mjez [[Wódra|Wódru]] a [[Łobjo]]m, hdźež běchu znajmjeńša hač do [[5.&amp;nbsp;lětstotka]] germanske kmjeny žiwe, wot kotrychž pak nimale žane archeologiske powostanki nimamy. Na dźensnišej Tachantskej kupje bě hłowny hród słowjanskich [[Habolenjo|Habolanow]], kotryž so w lětomaj 928/929 přez [[Hendrich I. (Frankska)|Hendricha I.]] zdoby. W běhu [[słowjanski zběžk|słowjanskeho zběžka]] zdobychu Habolenjo w&amp;nbsp;lěće [[983]] swój hród wróćo.

Posledni słowjanski wjerch [[Přibysław]] měješe swoje sydło w hrodźe na Tachantskej kupje. Po jeho smjerći 1150 přeńdźe kraj do wobsydstwa markhrabje [[Albrecht I. (Braniborska)|Albrechta I.]], kotryž po krótkim zběžku pod nawodom wjercha [[Jaksa z Kopjenika|Jaksa z Kopjenika]] hród zdoby a [[Braniborske markhrabinstwo]] załoži.

== Wobrazarnja ==
&lt;gallery&gt;
Brandenburg_an_der_Havel_Stadtansicht.JPG|Napohlad nutřkowneho města
Branibor Rathenowska wěža 2.JPG|Rathenowska wěža, dźěl měšćanskeho wobtwjerdźenja
Brandenburg an der Havel Teichgräber.jpg|Branibor w&amp;nbsp;lěće 1838
BRBHavel asv2022-07 img13 Rathaus.jpg|Staroměšćanska radnica
&lt;/gallery&gt;

== Wotkaz ==
{{Commonscat|Brandenburg an der Havel|Branibor}}

{{Braniborska}}

[[Kategorija:Město w Braniborskej]]
[[Kategorija:Sydlišćo při Haboli]]
[[Kategorija:Hansowe město]]
[[Kategorija:Prěnje naspomnjenje w 10.&amp;nbsp;lětstotku]]</text>
      <sha1>2hhlarrjn8m16cro0px51stboifrjf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Běły žrawc</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34168</id>
    <revision>
      <id>392274</id>
      <parentid>389121</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T21:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2396" sha1="enq5hdea75od19zxkj665ygzeiza2rp" xml:space="preserve">[[Dataja:White shark.jpg|mini|Běły žrawc]]

'''Běły žrawc''' ''(Carcharodon carcharias)'' pochadźa ze swójby harjenkowych žrawcow.
Wón je za wjele ludźi najstrašniše zwěrjo morja, a liči tež k najstrašnišim žrawcam.
We woprawdźitosći pak njeje tak strašny, kaž sej wjele mysla. Dokelž pak žrawc ludźi husto ze swojej picu zaměnja, je za mnohich najagresiwniša potwora morja.

== Napohlad ==
Běły žrawc ma přerěznu dołhosć wot 3 do 6 metrow a docpěje někak wahu wot maksimalnje 2000 kilogramow, při čimž su žonki husćišo wjetše hač mužiki. Najwjetši eksemplar, kiž bu hdy popadnjeny, bě 3,2 tonje ćežki a 6,40 metrow dołhi.
Běły žrawc ma postawu kaž normalny žrawc. Jeho ćěło je w formje torpeda, tak zo je perfektny płuwar.
Wón móže samo spěšnosć wot 60 kilometrow w hodźinje docpěć.
Jeho ćěło wobsedźi serpoformowane wopušowe pjerico, třiróžkate chribjetne pjerico a dołhe hrudźne pjerica, kiž su deleka na špickach ćmowobarbne.
Huba žrawca je šěroka a kusk kulojta, zuby wobsedźi třiróžkate. Jara nadpadnu jeho wulkej woči, kaž tež wulke žabrowe špalty.

== Domizna ==
Běły žrawc je skoro we wšitkich morjach žiwy, wosebje w měrnych wodźiznach. Wón zjewi pak so tež w subtropiskich a tropiskich morjach, tam pak je najradšo jenož w zymje. Často pokaza so tež při brjohach južneje Ameriki, Awstralskej a Kaliforniskej.
Běły žrawc hońtwjeri blisko při brjoze, hdźež je wjele ćulenjow a mórskich lawow žiwe.
Hewak přebywa tež w tych kónčinach, hdźež kromy kontinentow nahle do morja du.

== Rozmnoženje ==

Běły žrawc porodźi někak 2 do 10 młodźatow, kotrež wuwija so 14-18 měsacow w maćernym žiwoće. Wosebite je, zo móža so žrawcowe młodźata w brjuše maćerje mjez sobu zežrać.

== Wohroženje ==
Běły žrawc je najbóle škitana družina žrawcow na swěće, ale přiwšěm sylnje wohroženy. Je samo hižo tak daloko, zo je přemało zwěrjatow za rozmnoženje. Tohodla je swětopřirodny zwjazk IUCN Běłeho žrawca w&amp;nbsp;lěće 2000 na čerwjenu lisćinu wohroženych zwěrjatow sadźił. 
Přičina za wotemrěće tež je, zo liči w Awstralskej a sewjerowuchodnej USA, přez wuspěch filma „Der Weiße Hai“, jako wosebita trofeja sportowych rybarjow.

== Wotkaz ==
{{Commonscat|Carcharodon carcharias|Weißer Hai}}

[[Kategorija:Ryby]]</text>
      <sha1>enq5hdea75od19zxkj665ygzeiza2rp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tuchorski kěrchow</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35055</id>
    <revision>
      <id>392290</id>
      <parentid>381208</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T08:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2360" sha1="tjxymi5qanlrussbsoafiv6skw1mfnz" xml:space="preserve">'''Tuchorski kěrchow''' (skrótka tež '''Tuchor'''; {{wrěči|de}} ''Taucherfriedhof'') je najwjetše pohrjebnišćo w [[Budyšin]]je. Nadeńdźe so wuchodnje stareho města w měšćanskim dźělu [[Sewjerowuchodny wobkruh]] mjez Lubijskej dróhu na juhu a Mužakowskej na sewjeru. 

Prěni kěrchow na tutym městnje bu w lěće [[1523]] wot města załoženy před tehdyšimi wonkownymi Bohatymi wrotami. Swoje mjeno dósta wot [[Tuchorska cyrkej|Tuchorskeje kapałki]], kotruž bě měšćanska rada z [[Tuchorski lěs|Tuchorskeho lěsa]] blisko [[Horni Wujězd|Hornjeho Wujězda]] tamle přepołožiła. Dla přiběraceje ludnosće dyrbješe so pohrjebnišćo wjacekróć rozšěrić, wosebje w 19.&amp;nbsp;lětstotku. Dźensa ma přestrjeń wot 7,9 hektarow a skići městno za 5000 rowow.

Wobchowali su so mnohe historiske narowne kamjenje kaž tež rownišća bohatych Budyskich swójbow, kaž na přikład Franckec rownišćo. W zadnim dźělu leži wojerske pohrjebnišćo z rowami wojakow [[Bitwa pola Budyšina|Bitwy pola Budyšina 1813]] kaž tež wobeju swětoweju wójnow. Nimo toho je tam rownišćo wójnskich jatych z Prěnjeje swětoweje wójny, zwjetša z ruskeho wójska. Na nich dopomina monumentalny pomnik pólskeho wuměłca [[Romuald Zerych|Romualda Zerycha]], kiž bě sam w Budyšinje jaty.

Na Tuchorskim resp. wot njeho wobdatym Michałskim kěrchowje nadeńdu so tež rowy wjacorych wuznamnych ewangelskich Serbow, kaž na přikład [[Bjedrich Adolf Klin|Bjedricha Adolfa Klina]], [[Arnošt Muka|Arnošta Muki]], [[Jurij Wjela|Jurja Wjele]], [[Božidar Dobrucky|Božidara Dobruckeho]], [[Měrćin Kasper|Měrćina Kaspera]] a [[Pětr Malink|Pětra Malinka]].

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
BZ-Taucherfriedhof-10.jpg|Historiske rownišća
Arnošt Muka – row.jpg|Row Arnošta Muki
Tuchorski kěrchow Row Božidara Dobruckeho.jpg|Row Božidara Dobruckeho
Tuchorski kěrchow – Jurij Wjela.jpg|Row Jurja Wjele
BZ-Taucherfriedhof-01.jpg|Zachod z Lubijskeje dróhi
Pomnika zmarłych jeńców wojennych w Budziszynie.jpg|Pomnik wójnskim jatym
&lt;/gallery&gt;

== Literatura ==
* {{BKD|33|97–166|107|Die Taucherkirche}}

== Wotkaz ==
{{Commonscat|Taucherfriedhof|Tuchorski kěrchow}}

{{Coordinate |NS=51.18310 |EW=14.43945 |type=landmark |region=DE-SN}}

[[Kategorija:Budyšin]]
[[Kategorija:Kěrchow]]
[[Kategorija:Sewjerowuchodny wobkruh]]</text>
      <sha1>tjxymi5qanlrussbsoafiv6skw1mfnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pseudoglej</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40401</id>
    <revision>
      <id>392225</id>
      <parentid>384078</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3575" sha1="dcpnwvgvka400jwet4uxw83bvzevx69" xml:space="preserve">'''Pseudoglej''' je přez spjatu mokrotu a wusušenje charakterizowany typ [[póda|pódy]]. Wón nastanje tam, hdźež chabła prawidłownje staw wody pod powjerchom zemje. Dnowna abo spjata woda wuskutkuje, zo je zemja powětrej njepřistupna. Tohodla ma šěru barbu. Wosebje typiska za pseudoglej je stajna wotměna mjez wusušenjom a přemokanjom. W suchim stawje pokazuje pseudoglej platowu strukturu, to rěka, zo su pódowe partikle we wjacorych worštach jedyn na druhi składowane. W mokrym stawje so tuta struktura rozpušći a póda runa so pimpusej bjez struktury.  

== Pódowy profil ==
[[Dataja:Pelosol-Pseudogley.jpg|mini|246x246px]]
Pseudoglej wobsteji ze štyrjoch worštow: Ah – Sw – Sd
K wujasnjenju:
Ah = humosowa hornja póda (w 0–20cm)
Sw = wodu haćacy spódni horicont, wodowodźacy (w 20–40cm)
Sd = wodu haćacy spódni horicont, huste (w 40–120cm)

== Wuměnjenja nastaća ==
Regionalne mnóstwo spadkow lěta dyrbi znajmjeńša 700-900 mm wučinić. Nastanje předewšěm w dnjownej wodźe bliskich dólnych łučinach a nižinach kaž tež na hlinowych płoninach  předkraja Rudnych horinow a na platach spódneje moreny sewjerneje Sakskeje. Klimatisce wotměnjeja so w běhu lěta nosowe, włóžne a suche fazy prawidłownje, tak zo dóńdźe w pódźe k sylnej změnje mjez posylnjenjom a wusušenjom a z tym prawidłownje k sylnym změnam při wodowym a powětrowym wolumenu pódy. 

== Procesy nastaća ==
Pseudoglejowa póda nasta wosebje na włóžnych městnach. Nad wodu spinatej worštu abo hustym horicontom hromadźi so w woršće, kotraž wodu wodźi, woda wot spadkow. Při tym so oxidowane železo w zemi Fe(III) pod njedostatkom kislika a pod pomocu organiskich kisalinow z hornjeje zemje, kotrež jako reduktory skutkuja, k rozpušćomnej fe(II) redukuje. Dóńdźe-li to z rozwjazanjom pódy (Pódowa woda) přez difuziju do nutra agregatow so přez tam zawrjeny kislik zaso k fe(III) oksiduje a w formje zerzawca abo sfery nabohaća. Při tym móže so wo zerzawobarbny goethit abo oranžojty oxid lepidokrokit jednać.

== Kajkosće pódy ==
Pseudoglej je we hłubokosći wot 0 do 24cm je humusowy, słabje šćerkojty, słabje hlinjany šluf, bjez carbonata. We hłubokosći wot 24cm do 37cm słaby šćerkojty, sylnje hlinjany šluf, bjez carbonata, blědy. Póda pseudoglej je we hłubokosći wot 37&amp;nbsp;cm do 75&amp;nbsp;cm je kamjenojta, słaba šćerkojta šlufowa hlina, ma husty horicont a je marmorowa. Wot 75cm je póda lochce kamjenojta a šćerkojta, hlinjana, chuda na carbonat.

Zwjetša mamy pH-hódnoty wot 4.

== Wužiwanje pódy ==
Pseudogleye su dla spjateje mokroty a z tym wuchadźaceje kislikoweje chudoby w nalěću problematiske stejnišća a wužiwaja so přewažnje za lěsy abo jako łuki. Lěsy su husto hubjenje rostu, dokelž korjenje štomow počasu kislikojte horiconty pasu a wotpowědnje jenož płonje korjenjae tworja. Hdyž bu spjatna woda w běhu lěta skónčnje zasakowana resp. wot rostlinow přiwzata, njemóža potom přez swój niłki korjenjowy system hižo dosć wody přiwzać. Do wužiwanja rólnistwa su zdźěla wobšěrne drenažowe naprawy trěbne. Wupadki wunoškow abo jedne wutrusy njejsu přiwšěm wuzamknjene. Přiwšěm su předewšěm přez składowanje z parabrawnerdow abo włokninow nastate pseudogleye tež wužiwajomne rólne stejnišća.

== Literatura ==
* E. Brodengeyer (wudawaćel): Terra Geografija 10. sakska, Stuttgart 2008.
* W. Gerber (wudawaćel): Domizna a swět zwjazk 5 sakska gymnazij 10. lětnik, Braunschweig 1999.

[[Kategorija:Póda]]</text>
      <sha1>dcpnwvgvka400jwet4uxw83bvzevx69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>392226</id>
      <parentid>392225</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:09:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>J budissin je stronu [[Póda: pseudoglej]] do [[Pseudoglej]] přesunył</comment>
      <origin>392225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3575" sha1="dcpnwvgvka400jwet4uxw83bvzevx69" xml:space="preserve">'''Pseudoglej''' je přez spjatu mokrotu a wusušenje charakterizowany typ [[póda|pódy]]. Wón nastanje tam, hdźež chabła prawidłownje staw wody pod powjerchom zemje. Dnowna abo spjata woda wuskutkuje, zo je zemja powětrej njepřistupna. Tohodla ma šěru barbu. Wosebje typiska za pseudoglej je stajna wotměna mjez wusušenjom a přemokanjom. W suchim stawje pokazuje pseudoglej platowu strukturu, to rěka, zo su pódowe partikle we wjacorych worštach jedyn na druhi składowane. W mokrym stawje so tuta struktura rozpušći a póda runa so pimpusej bjez struktury.  

== Pódowy profil ==
[[Dataja:Pelosol-Pseudogley.jpg|mini|246x246px]]
Pseudoglej wobsteji ze štyrjoch worštow: Ah – Sw – Sd
K wujasnjenju:
Ah = humosowa hornja póda (w 0–20cm)
Sw = wodu haćacy spódni horicont, wodowodźacy (w 20–40cm)
Sd = wodu haćacy spódni horicont, huste (w 40–120cm)

== Wuměnjenja nastaća ==
Regionalne mnóstwo spadkow lěta dyrbi znajmjeńša 700-900 mm wučinić. Nastanje předewšěm w dnjownej wodźe bliskich dólnych łučinach a nižinach kaž tež na hlinowych płoninach  předkraja Rudnych horinow a na platach spódneje moreny sewjerneje Sakskeje. Klimatisce wotměnjeja so w běhu lěta nosowe, włóžne a suche fazy prawidłownje, tak zo dóńdźe w pódźe k sylnej změnje mjez posylnjenjom a wusušenjom a z tym prawidłownje k sylnym změnam při wodowym a powětrowym wolumenu pódy. 

== Procesy nastaća ==
Pseudoglejowa póda nasta wosebje na włóžnych městnach. Nad wodu spinatej worštu abo hustym horicontom hromadźi so w woršće, kotraž wodu wodźi, woda wot spadkow. Při tym so oxidowane železo w zemi Fe(III) pod njedostatkom kislika a pod pomocu organiskich kisalinow z hornjeje zemje, kotrež jako reduktory skutkuja, k rozpušćomnej fe(II) redukuje. Dóńdźe-li to z rozwjazanjom pódy (Pódowa woda) přez difuziju do nutra agregatow so přez tam zawrjeny kislik zaso k fe(III) oksiduje a w formje zerzawca abo sfery nabohaća. Při tym móže so wo zerzawobarbny goethit abo oranžojty oxid lepidokrokit jednać.

== Kajkosće pódy ==
Pseudoglej je we hłubokosći wot 0 do 24cm je humusowy, słabje šćerkojty, słabje hlinjany šluf, bjez carbonata. We hłubokosći wot 24cm do 37cm słaby šćerkojty, sylnje hlinjany šluf, bjez carbonata, blědy. Póda pseudoglej je we hłubokosći wot 37&amp;nbsp;cm do 75&amp;nbsp;cm je kamjenojta, słaba šćerkojta šlufowa hlina, ma husty horicont a je marmorowa. Wot 75cm je póda lochce kamjenojta a šćerkojta, hlinjana, chuda na carbonat.

Zwjetša mamy pH-hódnoty wot 4.

== Wužiwanje pódy ==
Pseudogleye su dla spjateje mokroty a z tym wuchadźaceje kislikoweje chudoby w nalěću problematiske stejnišća a wužiwaja so přewažnje za lěsy abo jako łuki. Lěsy su husto hubjenje rostu, dokelž korjenje štomow počasu kislikojte horiconty pasu a wotpowědnje jenož płonje korjenjae tworja. Hdyž bu spjatna woda w běhu lěta skónčnje zasakowana resp. wot rostlinow přiwzata, njemóža potom přez swój niłki korjenjowy system hižo dosć wody přiwzać. Do wužiwanja rólnistwa su zdźěla wobšěrne drenažowe naprawy trěbne. Wupadki wunoškow abo jedne wutrusy njejsu přiwšěm wuzamknjene. Přiwšěm su předewšěm přez składowanje z parabrawnerdow abo włokninow nastate pseudogleye tež wužiwajomne rólne stejnišća.

== Literatura ==
* E. Brodengeyer (wudawaćel): Terra Geografija 10. sakska, Stuttgart 2008.
* W. Gerber (wudawaćel): Domizna a swět zwjazk 5 sakska gymnazij 10. lětnik, Braunschweig 1999.

[[Kategorija:Póda]]</text>
      <sha1>dcpnwvgvka400jwet4uxw83bvzevx69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Čěski móst</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40454</id>
    <revision>
      <id>392294</id>
      <parentid>391937</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T09:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2164" sha1="aef93btqh81ajnxbn1q4fuj00ozgjfm" xml:space="preserve">[[Dataja:Obergurig Großdöbschütz Böhmische Brücke6.jpg|mini|Čěski móst]]

'''Čěski móst''' ({{wrěči|de}} ''Böhmische Brücke'') je kamjentny wobłukowy móst přez [[Sprjewja|Sprjewju]] w [[Hornja Hórka|Hornjej Hórce]] a najznaćiši twarski pomnik tuteje [[Hornja Łužica|hornjołužiskeje]] gmejny. Wón bu w lěće [[1724]] natwarjeny a steji jako kulturny pomnik pod škitom. Móst bě dźěl tak mjenowaneje [[Čěska šćežka|Čěskeje šćežki]] z [[Budyšin]]a přez [[Łužiske hory]] do [[Praha|Prahi]], zwotkelž ma tež swoje mjeno.

Stilizowany móst je tež wobstatk Hornjohórčanskeho wopona.

== Wopis ==
Móst, kiž steji njedaloko moderneho mosta statneje dróhi S 114, ma dwaj njerunej wobłukaj. Cyłkownje je něhdźe 35 metrow dołhi, při čimž je wjetši wobłuk 11,22 metrow šěroki a mjeńši 7,18 metrow. Srjedźna zepěra je 3,58 metrow šěroka a zesylnjena napřećo rěce. Móst je 4,5 metrow šěroki, z toho 3,5 metrow za jězdnju. Jako material wužiwachu [[zornowc]] resp. [[granodiorit]], typisku kamjeniznu hornjołužiskich horow z lokalnych skałow.

Čěski móst steji wosrjedź Hornjeje Hórki na [[Małe Debsecy|Małodebsečanskich]] honach blisko Wjelećanskeje dróhi. Přez móst wjedźe turistiska čara „[[Łužiski had]] – Hornja Łužica (zapad)“. Nimo njeho wjedźe na sewjernym brjoze rěki Sprjewina kolesowarska šćežka.

== Wobrazy ==
&lt;gallery&gt;
Dataja:01098-Kleindobschütz-1899-Gasthaus zum Kuchenhäusl, Franzosenbrücke, Spreetal-Brück &amp; Sohn Kunstverlag.jpg|Móst na dopisnicy z lěta 1899
Dataja:Obergurig - Wilthener Straße - Böhmische Brücke 02 ies.jpg|Jězdnja
Dataja:Oberlausitz 2012-05-26-7032.jpg|Wjetši wobłuk
Dataja:Oberlausitz 2012-05-26-7040.jpg|Wobłoženje
Dataja:Wappen Obergurig.PNG|Hornjohórčanski wopon
&lt;/gallery&gt;

== Wotkaz ==
{{Commonscat|Böhmische Brücke|Čěski móst}}

{{Coordinate |NS=51.128622 |EW=14.411511 |type=landmark |region=DE-SN}}

[[Kategorija:Hornja Hórka]]
[[Kategorija:Móst]]
[[Kategorija:Twarjenje w Budyskim wokrjesu]]
[[Kategorija:Kulturny pomnik w Budyskim wokrjesu]]
[[Kategorija:Sprjewja]]
[[Kategorija:Załožene 1724]]</text>
      <sha1>aef93btqh81ajnxbn1q4fuj00ozgjfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Drama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41209</id>
    <revision>
      <id>392287</id>
      <parentid>387690</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3603" sha1="g640iubck5tsjkx7mlb8bnm0gqct7mx" xml:space="preserve">[[Dataja:Comedy and tragedy masks without background.svg|mini|Konwencionelne komedijowe a tragedijowe dźiwadłowe maski]]
'''Drama''' (z [[Grjekšćina|grjek]]. ''dráma'' (δράμα) &quot;jednanje&quot;) je pódla [[Epika|epiki]] a [[Lyrika|lyriki]] jedna z třoch zakładnych literarnych družinow (analogisce rěka so tež dramatika), ale tež jednotliwe twórby rěka drama. Drama je dźiwadło z tekstowym zakładom, porno improwizowanemu dźiwadłu.

== Dokładniša definicija ==
Hłownje přiznamjenja dramy po [[Aristoteles|Aristotelesu]] je předstajenje jednanja w dialogach. Z tym rozeznawaše so wot antikskeho powědaceho [[Epos|eposa]] – w nowšim času wosebje wot [[Roman|romana]]. W modernym zrozumjenju su dramy za to spisane, zo bychu je dźiwadźelnicy w dźiwadle předstajili. Husto su tohodla pódla dialogowych tekstow hnydomne přikazy za hrajerjow pódla, wot 19.&amp;nbsp;lětstotka tež za režisera. Čitanska drama je wosebita forma dramy, kajkaž so w prěnim rjedźe njepředstaji, ale dyrbi so jako roman čitać.

Jednanje dramy je husto do [[Akt|aktow]] dźělene, kaž su sam zaso do [[Scena|scenow]] abo [[Wustup|wustupow]] dźělene. Klasiska francoska drama ([[Racine]], [[Corneille]]) dźěli so do pjeć aktow. Italska, kruće z&amp;nbsp;[[Opera|operu]] zwjazana tradicija ([[Metastasio]]) ma časćišo jenož tři. Forma z jednym aktom je wušła z mjezyhrow mjez aktami dramow z třomi abo pjeć aktami.

== Stawizny ==
Europska drama nasta w času [[Grjekska antika|grjekskeje antiki]] w 5.&amp;nbsp;lětstotku do Chr. w&amp;nbsp;[[Athen|Athenje]]: [[Aischylos]], [[Sophokles]] a [[Euripides]] běchu najwažniši basnicy [[Tragedija|tragedije]]. Aristoteles je w slědowacym lětstotku w swojej [[Poetika|poetice]] dramu do tragedije a pozdźišo nastateje komedije dźělił.

Hakle wot [[renesance]] je so antikska drama dale wuwiwała. Starše dramy su zwjetša w linkowej formje, w nowšim času ma [[proza]] přewahu w rěčanych dźělach. Zo so drama rěči, njeje samozrozumliwe. Opera wot něhdźe 1600 je so zrozumiła jako wozrodźenje klasiskeje grjekskeje dramy. 

== Literatura ==

* Bernhard Asmuth: ''Einführung in die Dramenanalyse.'' 6. nakład. Stuttgart 2004

* Hans-Dieter Gelfert: ''Wie interpretiert man ein Drama?'' Ditzingen 2002

* Georg Hensel: ''Spielplan. Der Schauspielführer von der Antike bis zur Gegenwart''. Frankfurt 1986

* Manfred Pfister: ''Das Drama.'' 11. nakład. München 2001

* Peter Szondi: ''Theorie des modernen Dramas (1880–1950).'' W: Ders.: ''Schriften I''. Frankfurt a.M. ³1989, s. 9-148.

* Ernst Grohotolsky: ''Ästhetik der Negation – Tendenzen des deutschen Gegenwartsdramas. Versuch über die Aktualität der „Ästhetischen Theorie“ Theodor W. Adornos''. Königstein/Ts. 1984.

* Franz-Josef Deiters: ''Drama im Augenblick seines Sturzes. Zur Allegorisierung des Dramas in der Moderne. Versuche zu einer Konstitutionstheorie.'' Erich Schmidt Verlag, Berlin 1999.

* Hubert Zapf: ''Das Drama in der abstrakten Gesellschaft. Zur Theorie und Struktur des modernen englischen Dramas.'' Max Niemeyer Verlag, Tübingen 1988.

* Shieh, Shu-Mei: ''Kleinbürgerin und Kleinbürger im Drama um die Jahrhundertwende: Studie zu den Dramen männlicher und weiblicher Autoren.'' 2002. (syćowa wersija)

* Gustav Freytag: ''Die Technik des Dramas.'' Hirzel, Leipzig 1863, Neudruck Reclam, Stuttgart 1983, &lt;nowiki&gt;ISBN 3-15-007922-5&lt;/nowiki&gt;.

* Hans-Thies Lehmann: &quot;''Postdramatisches'' ''Theater''&quot;, nakładnistwo awtorow, 1999, wopisuje wotdźělenje dźiwadła wot dramy!

{{DISPLAYTITLE:drama}}
[[Kategorija:Literatura]]</text>
      <sha1>g640iubck5tsjkx7mlb8bnm0gqct7mx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wyšina princa Bjedricha Awgusta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41258</id>
    <revision>
      <id>392259</id>
      <parentid>391619</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:47:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Přirodne poměry */ wotkaz</comment>
      <origin>392259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4086" sha1="db5r5dcpg5ethzn77fjs5tci6hkz857" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno = Wyšina princa Bjedricha Awgusta
 | druhe mjeno = {{lang|de|Prinz-Friedrich-August-Höhe}}
 | wobraz = Friedrich-August-Höhe (Sohland) 01.jpg
 | wopis wobraza = Pohlad ze sewjera
 | wysokosć = 469
 | šěrina = 51/2/0.794/N
 | dołhosć = 14/23/32.852/E
 | region-ISO = DE-SN
 | masiw = [[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]], [[křemjeń]]
 }}
'''Wyšina princa Bjedricha Awgusta''' ({{wrěči|de|''Prinz-Friedrich-August-Höhe'' abo ''Friedrich-August-Höhe''}}) je 469&amp;nbsp;m&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka hora w gmejnje [[Załom]] w [[Sakska|sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]]. Wot lěta 1900 steji na wjeršku hórska bawda z wuhladnej [[Wěža princa Bjedricha Awgusta|Wěžu princa Bjedricha Awgusta]].

== Přirodne poměry ==
Hora leži w sakskim dźělu [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Wuchodne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-08-19|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Na zapadźe nawjazuje čěska hora [[Liščí vrch]] (480&amp;nbsp;m), na sewjerozapadźe [[Tännichtberg]] (461&amp;nbsp;m) a na juhu [[Schwarze Koppe]] (470&amp;nbsp;m). Geologisku podłohu twori přewažnje łužiski [[granodiorit]] a na zapadnej skłoninje nawjaza dwubłysćinkaty granodiorit. Přez sewjernu skłoninu ćehnje so žiłka [[Křemjeń|křemjenja]] a tež namaka so tu stara zapławjena skała.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Najbóle rozšěrjeny typ pódy je podzolna [[bruna póda]] a dale tež wustupuje [[pseudoglej]] hač koluvisol a regosol.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-08-19|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Južnje pod horu wužórli a ćeče Sohlander Dorfbach a sewjernje ćeče Tännicht Wasser. Cyła hórka słuša k přitočnišću [[Sprjewja|Sprjewje]] a z tym [[Łobjo|Łobja]] a [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Wjeršk je zalěsnjeny z jehlinojtym hač měšanym lěsom, skłoniny maja předewšěm ratarske wužiwanje. Wyšina princa Bjedricha Awgusta leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory.

== Turistika ==
K wuhladowej wěži na wjeršku wjedu wjacore pućowanske šćežki. Wot němsko-čěskeje statneje hranicy je to žołta šćežka (smužka), wot Załomskeje hwězdarnje wjedźe čerwjena šćežka. Zelena dalokowobchadna šćežka wjedźe do jednoho směra na [[Budyšin]] a do druheho směra na [[Wulki Pichow]] (498&amp;nbsp;m). Žołta šćežka (dypk) je kołopućowanski puć wokoło Załomja.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mapy.com/s/panohobuga|title=Mapy.com: turistická mapa|publisher=Mapy.com|accessdate=2025-08-19|language=čěsce}}&lt;/ref&gt;

== Galerija ==
&lt;gallery&gt;
Prinz-Friedrich-August Baude (1).jpg|&lt;center&gt;Wuhladna wěža z&amp;nbsp;hórskej bawdu&lt;/center&gt;
15082-Sohland-1912-Prinz-Friedrich-August-Turm-Brück &amp; Sohn Kunstverlag.jpg|&lt;center&gt;Wjeršk z&amp;nbsp;wuhlednej wěžu na pohladnicy z&amp;nbsp;lětom 1912&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Žórła ==
&lt;references /&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|12}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat}}
* [https://mapy.com/s/panohobuga Mapy.com: pućowanska karta, Wyšina princa Bjedricha Awgusta a wokolina]

[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Załom]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>db5r5dcpg5ethzn77fjs5tci6hkz857</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Motydłowska wyšina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41261</id>
    <revision>
      <id>392254</id>
      <parentid>391614</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Přirodne poměry */ wotkaz</comment>
      <origin>392254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3636" sha1="s2zqynfsqguysziga0z3fb5x2yp6rx0" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno = Motydłowska wyšina
 | druhe mjeno = {{lang|de|Weifaer Höhe}}
 | wobraz = Weifaer Höhe 03.jpg
 | wopis wobraza = Pohlad z wyšiny [[Sydom lipow]]
 | wysokosć = 504
 | šěrina = 51/4/48.17/N
 | dołhosć = 14/22/25.55/E
 | region-ISO = DE-SN
 | masiw = [[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]], [[dolerit]]
 }}
'''Motydłowska wyšina''' ({{wrěči|de|''Weifaer Höhe''}}) je 504&amp;nbsp;m&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka hora w gmejnje [[Wołbramecy]] (gmejnski dźěl [[Motydło]]) w [[Sakska|sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]].

== Přirodne poměry ==
Wyšina leži w sakskim dźělu [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-08-24|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Ze swojej wysokosću 504&amp;nbsp;m je 29.&amp;nbsp;najwyši wjeršk Łužiskich horow. Geologisku podłohu twori dwubłyšćinkaty [[granodiorit]] a žiłki [[dolerit]]a.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Najbóle rozšěrjeny typ pódy je podzolna [[bruna póda]] a na sewjernej skłoninje tež wustupuje [[pseudoglej]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-08-24|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Na juhowuchodnej skłoninje wužórli so rěčka Waldwasser, kotraž słuša k přitočnišću [[Sprjewja|Sprjewje]], a na sewjernej skłoninje wužórli so rěčka bjez mjena, kotraž słuša k přitočnišću [[Wjazońca (rěka)|Wjazońcy]]. Cyła hórka słuša tak k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Južne hač zapadne skłoniny pokrywaja łuki a pola, zbytk wyšiny je zalěsnjeny z měšanym lěsom. Motydłowska wyšina leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory.

== Turistika ==
Na wjeršk wjedźetej dwě zelenej (smužka a dybk) a jedna čerwjena pućowanska šćežka. Na wjeršku steji něhdyši wulětny hosćenc ''Schurigbaude''. Wyšina skići wuhlad do južneho směra na Łužiske hory, [[Łužiske horiny]] a [[Čěska Šwica|Čěsku Šwicu]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mapy.com/s/pabaponule|title=Mapy.com: turistická mapa|publisher=Mapy.com|accessdate=2025-08-31}}&lt;/ref&gt;

== Galerija ==
&lt;gallery&gt;
30526-Weifa-1985-Ferienheim Strömungsmaschinenbau Pirna-Brück &amp; Sohn Kunstverlag.jpg|&lt;center&gt;Schurigbaude w&amp;nbsp;lěće 1985&lt;/center&gt;
Weifa-Schurigbaude-1.jpg|&lt;center&gt;Schurigbaude w&amp;nbsp;lěće 2020&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|12}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat|Weifaer Höhe|Motydłowska wyšina}}
* [https://mapy.com/s/pabaponule Mapy.com: pućowanska karta, Motydłowska wyšina a wokolina]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Wołbramecy]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>s2zqynfsqguysziga0z3fb5x2yp6rx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sydom lipow</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41265</id>
    <revision>
      <id>392257</id>
      <parentid>391618</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:46:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wotkaz</comment>
      <origin>392257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3534" sha1="tlg004o594ksrnq75te4imbdldwgrtx" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno = Sydom lipow
 | druhe mjeno = {{lang|de|Sieben Linden}}
 | wobraz = Sieben Linden.jpg
 | wopis wobraza = Sydom Lipow
 | wysokosć = 454
 | šěrina = 51/3/40.33/N
 | dołhosć = 14/20/5.13/E
 | region-ISO = DE-SN
 | masiw = [[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]]
 }}
'''Sydom lipow''' ({{wrěči|de|''Sieben Linden''}}) je 454&amp;nbsp;metrow&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka hora w gmejnje [[Wołbramecy]] w [[Sakska|sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]].

== Přirodne poměry ==
Hora přisłuša k sakskemu dźělej [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-08-25|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Susodne hory su [[Goldberg]] (472&amp;nbsp;m), [[Grenzberg]] (480&amp;nbsp;m), [[Mannsberg]] (464&amp;nbsp;m), [[Höllenhübel]] (451&amp;nbsp;m) a [[Steinberg (Wołbramecy, 392 m)|Steinberg]] (392&amp;nbsp;m). Geologisku podłohu twori přewažnje dwubłyšćinkaty [[granodiorit]], w delnich partijach je tež zastupjeny łužiski granodiorit.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Najbóle rozšěrjeny typ pódy je podzolna [[bruna póda]] a na skłoninach tež wustupuje parabruna póda a [[pseudoglej]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-08-25|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Sewjernje pod horu ćeče rěka [[Wjazońca (rěka)|Wjazońca]]. Cyła hórka słuša k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Sydom lipow leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory.

== Wobchad ==
Přez horu wjedźe krajna dróha S&amp;nbsp;154, kotraž zwjazuje Wołbramecy z [[Neustadt in Sachsen|Nowym Městom w Sakskej]].

== Sydom lipow ==
Na wjeršku rosće sydom [[Lipa|lipow]] a w jich srjedźišću steji drjewjany pawiljon. Staroba lipow wadźi so na 200 hač 300 lět. Po tradiciji buchu po kóncu sydomlětneje wójny sadźene abo wot wosadnych knjezow po porodźe sydom synow sadźene. Wobjim lipowych zdónkow bu w lěće 2003 wot 3,16 do 3,88 metrow měrjeny.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.monumentaltrees.com/de/deu/sachsen/bautzen/6196_ort/#google_vignette|title=Holländische Linde 'Sieben Linden' westlich von Ort in Steinigtwolmsdorf, Sachsen, Deutschland|publisher=Monumentale Bäume|accessdate=2025-08-25|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|12}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat|Sieben Linden (Steinigtwolmsdorf)|Sydom lipow}}
* [https://mapy.com/s/napasosoju Mapy.com: pućowanska karta, Sydom lipow a wokolina]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Wołbramecy]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>tlg004o594ksrnq75te4imbdldwgrtx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grenzberg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41273</id>
    <revision>
      <id>392255</id>
      <parentid>391605</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Přirodne poměry */ wotkaz</comment>
      <origin>392255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3420" sha1="8noj3clfvb9dtxnudo538lh972y4avm" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno = Grenzberg
 | druhe mjeno = 
 | wobraz = Grenzberg 02.jpg
 | wopis wobraza = Pohlad z Mannsberga
 | wysokosć = 480
 | šěrina = 51/3/28/N
 | dołhosć = 14/19/31.41/E
 | region-ISO = DE-SN
 | masiw = [[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]]
 }}
'''Grenzberg''' je 480&amp;nbsp;m&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-19|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka hora w gmejnje [[Wołbramecy]] w [[Sakska|sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]].

== Přirodne poměry ==
Hora leži w sakskim dźělu [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-08-30|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Grenzberg ma dwaj wjerškaj, při čimž je zapadny wjeršk wo 2&amp;nbsp;metraj wyši.&lt;ref name=&quot;topo&quot; /&gt; Na horu mjezuja [[Buková hora]] (512&amp;nbsp;m), [[Hutberg (Wołbramecy)|Hutberg]] (503&amp;nbsp;m), [[Mannsberg]] (464&amp;nbsp;m), [[Sydom lipow]] (454&amp;nbsp;m) a [[Goldberg]] (472&amp;nbsp;m). Geologisku podłohu twori přewažnje srjedźozornity łužiski [[granodiorit]] a na sedle ze Sydom lipami namaka so tež hybridny dwubłyšćinkaty granodiorit.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-19|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Najbóle rozšěrjenej typaj pódy stej [[bruna póda]] a eroděrowana parabruna póda hač [[pseudoglej]], mało wustupuje tež glej hač koluvisol.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-08-30|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Zapadnje a juhowuchodnje pod horu wužórli so Severní potok, kotryž słuša k přitočnišću [[Zebnica (rěka)|Zebnicy]], zbytk hory słuša potom k přitočnišću [[Wjazońca (rěka)|Wjazońcy]]. Cyła hora słuša tak k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Wjetšina skłoninow je přewažnje z jehlinowym lěsom porosćena a na skłoninach do směra Wołbramec su pola. Grenzberg je dźěl lěsneje kónčiny [[Hohwald]] a leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory.

== Turistika a wobchad ==
Blisko wjerška wjedźe módrje markěrowana pućowanska šćežka, kotraž wjedźe na čěsko-němsku statnu hranicu. Žołta čara zwjazuje Wołbramecy z Wjazońcu. Po sewjernej skłoninje wjedźe krajna dróha S&amp;nbsp;154 do směra na [[Neustadt in Sachsen|Nowe Město w Sakskej]] a Wołbramecy.

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|12}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat|Grenzberg}}
* [https://mapy.com/s/balakabelo Mapy.com: pućowanska karta, Grenzberg a wokolina]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Wołbramecy]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>8noj3clfvb9dtxnudo538lh972y4avm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mannsberg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41274</id>
    <revision>
      <id>392261</id>
      <parentid>391612</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Přirodne poměry */ wotkaz</comment>
      <origin>392261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3538" sha1="g0ven532o76wowc52w476tx25gx8ez3" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno = Mannsberg
 | druhe mjeno = 
 | wobraz = Mannsberg (Lausitzer Bergland) 02.jpg
 | wopis wobraza = Pohlad ze sewjerju
 | wysokosć = 464
 | šěrina = 51/3/5/N
 | dołhosć = 14/20/54.999/E
 | region-ISO = DE-SN
 | masiw = [[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]], [[dolerit]]
 }}
'''Mannsberg''' je 464&amp;nbsp;m&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka hora w gmejnje [[Wołbramecy]] w [[Sakska|sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]].

== Přirodne poměry ==
Hora leži w sakskim dźělu [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-08-30|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Na horu nawjazuja hory [[Hutberg (Wołbramecy)|Hutberg]] (503&amp;nbsp;m), [[Grenzberg]] (480&amp;nbsp;m), [[Höllenhübel]] (451&amp;nbsp;m) a čěske [[Srní]] (466&amp;nbsp;m). Geologisku podłohu twori přewažnje srjedźozornity łužiski [[granodiorit]] a na zapadnej skłoninje namaka so tež hybridny dwubłyšćinkaty granodiorit. Dopokazana je tež žiłka [[dolerit]]a.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Přewažowacej typaj pódy stej podzolna [[bruna póda]] a [[pseudoglej]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-08-30|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Na juhowuchodźe pod horu so wužórli Kaltbach, kotryž słuša k přitočnišću [[Sprjewja|Sprjewje]], na zapadnej skłoninje wužórli so přitok Severního potoka bjez mjena, kotryž słuša k přitočnišću [[Zebnica (rěka)|Zebnicy]], sewjerne skłoniny potom słuša k přitočnišću [[Wjazońca (rěka)|Wjazońcy]]. Cyła hora tak słuša k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Najwjetši dźěl Mannsberga pokrywaja łuki a pola. Hora leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory.

== Turistika ==
Na wjeršk wjedźe žołto markěrowana pućowanska šćežka.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mapy.com/s/parefucope|title=Mapy.com: turistická mapa|publisher=Mapy.com|accessdate=2025-08-30}}&lt;/ref&gt;

== Galerija ==
&lt;gallery&gt;
MRGS 317 - lužický granodiorit.jpg|&lt;center&gt;Łužiski granodiorit&lt;/center&gt;
MRGS 318 - dvojslídý granodiorit.jpg|&lt;center&gt;Dwubłyšćinkaty granodiorit&lt;/center&gt;
MRGS 319 - dolerit.jpg|&lt;center&gt;Dolerit&lt;/center&gt;
MRGS 320 - porfyr.jpg|&lt;center&gt;Granodioritowy porfyr&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|12}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat|Mannsberg (Lausitzer Bergland)|Mannsberg}}
* [https://mapy.com/s/parefucope Mapy.com: pućowanska karta, Mannsberg a wokolina]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Wołbramecy]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>g0ven532o76wowc52w476tx25gx8ez3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Höllenhübel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41285</id>
    <revision>
      <id>392258</id>
      <parentid>391606</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Přirodne poměry */ wotkaz</comment>
      <origin>392258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3153" sha1="ez52rl7u482dl9tckjjmcbrsfqst8i5" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno = Höllenhübel
 | druhe mjeno = 
 | wobraz = Höllenhübel 01.jpg
 | wopis wobraza = Pohlad z Mannsberga
 | wysokosć = 451
 | šěrina = 51/3/24.37/N
 | dołhosć = 14/21/13.65/E
 | region-ISO = DE-SN
 | masiw = [[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]], [[dolerit]]
 }}
'''Höllenhübel''' je 451&amp;nbsp;metrow&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-19|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka hora w gmejnje [[Wołbramecy]] w [[Sakska|sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]].

== Přirodne poměry ==
Hora leži w sakskim dźělu [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-09-05|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Na wuchodźe na Höllenhübel nawjazuje [[Sydom lipow]] (454&amp;nbsp;m), na juhu [[Mannsberg]] (464&amp;nbsp;m) a na sewjeru [[Steinberg (Wołbramecy, 445 m)|Steinberg]] (445&amp;nbsp;m). Geologisku podłohu twori přewažnje srjedźozornaty łužiski [[granodiorit]] a dopokazana je tež žiłka [[dolerit]]a. Na žiłce namaka so stara skała.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-19|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Přewažowacy typ pódy je podzolna [[bruna póda]] a mało tež wustupuja eroděrowana parabruna póda, [[pseudoglej]] a regosol.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-09-05|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Woda ze zapadneje skłoniny ćeče do Wołbramečanskeje rěčki, kotraž je prawy přitok [[Wjazońca (rěka)|Wjazońcy]]. Sewjernje pod horu wužórli so a ćeče rěčka Steinbergwasser a južnje ćeče Kaltbach. Wobě rěčce słušatej k přitočnišću [[Sprjewja|Sprjewje]]. Cyła hora tak słuša k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Wuchodny dźěl hory je z jehlinowym hač měšanym lěsom porosćeny, na zapadnym dźělu namakaja so pola, łuki a dźěl Wołbramec. Höllenhübel leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory. Přez sedło mjez Höllenhübelom a Steinbergom wjedźe zwjazkowa dróha B&amp;nbsp;98.

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|12}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat|Höllenhübel}}
* [https://mapy.com/s/malovebofo Mapy.com: pućowanska karta, Höllenhübel a wokolina]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Wołbramecy]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>ez52rl7u482dl9tckjjmcbrsfqst8i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cyrkwinska hora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41286</id>
    <revision>
      <id>392262</id>
      <parentid>391601</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wotkaz</comment>
      <origin>392262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2784" sha1="q7z3zz0eyboit2qb0ubir06fw9r7nbg" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno = Cyrkwinska hora
 | druhe mjeno = Kirchberg
 | wobraz = Kirchberg (Steinigtwolmsdorf) 01.jpg
 | wopis wobraza = Pohlad ze sewjerozapada
 | wysokosć = 431
 | šěrina = 51/4/17.43/N
 | dołhosć = 14/21/17.31/E
 | region-ISO = DE-SN
 | masiw = [[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]]
 }}
'''Cyrkwinska hora''' ({{Wrěči|de|''Kirchberg''}}) je 431&amp;nbsp;m&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-19|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka hora w gmejnje [[Wołbramecy]] w [[Sakska|sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]].

== Přirodne poměry ==
Hora leži w sakskim dźělu [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-09-07|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Geologisku podłohu twori dwubłyšćinkaty [[granodiorit]] a zapadnje pod horu je zastupjeny tež łužiski granodiorit.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-19|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Přewažowacy typ pódy je [[bruna póda]], w delnim dźělu skłoninow namaka so tež [[pseudoglej]] hač parabruna póda, při rěčkach glej a w zatwarjenych městnach regosol.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-09-07|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Zapadnje pod horu ćeče Wołbramečanska rěčka, kotraž so wot praweho boka wuliwa do [[Wjazońca (rěka)|Wjazońcy]]. Cyła hora słuša tak k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Najwjetši dźěl hory pokrywaja pola a łuki a na skłoninach ležitej wsy [[Wołbramecy]] a [[Motydło]]. Cyrkwinska hora leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory.

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|12}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat|Kirchberg (Steinigtwolmsdorf)|}}
* [https://mapy.com/s/pacasukoso Mapy.com: pućowanska karta, Cyrkwinska hora a wokolina]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Wołbramecy]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>q7z3zz0eyboit2qb0ubir06fw9r7nbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Steinberg (Wołbramecy, 445 m)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41287</id>
    <revision>
      <id>392260</id>
      <parentid>391617</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Přirodne poměry */ wotkaz</comment>
      <origin>392260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3053" sha1="4tp9tlxalij3kvlhsxjpysek8njm2g7" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno = Steinberg
 | druhe mjeno = 
 | wobraz = Steinberg (Steinigtwolmsdorf).jpg
 | wopis wobraza = Pohlad ze Sydom lipow
 | wysokosć = 445
 | šěrina = 51/3/39.49/N
 | dołhosć = 14/21/50.94/E
 | region-ISO = DE-SN
 | masiw = [[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]]
 }}
'''Steinberg''' je 445&amp;nbsp;m&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka hora w gmejnje [[Wołbramecy]] w [[Sakska|sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]].

== Přirodne poměry ==
Hora leži w sakskim dźělu [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-09-11|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Na juhu na Steinberg nawjazuje [[Höllenhübel]] (451&amp;nbsp;m). Geologisku podłohu twori přewažnje dwubłyšćinkaty [[granodiorit]] a zapadnje pod horu namaka so tež łužiski granodiorit.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Přewažowacy typ pódy je podzolna [[bruna póda]] a mało tež wustupuja [[pseudoglej]] a regosol.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-09-11|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Woda ze zapadneje skłoniny ćeče do Wołbramečanskeje rěčki, kotraž je prawy přitok [[Wjazońca (rěka)|Wjazońcy]], južnje a wuchodnje pod horu ćeče rěčka Steinbergwasser, kotraž słuša k přitočnišću [[Sprjewja|Sprjewje]]. Cyła hora tak słuša k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Najwjetši dźěl hory pokrywa jehlinowy lěs, ale na zapadnej skłoninje namakaja so pola a łuki. Steinberg leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory.

== Turistika a wobchad ==
Přez sedło mjez Steinbergom a Höllenhübelom wjedźe zwjazkowa dróha B&amp;nbsp;98. Na sewjerne skłoninje namaka so čerwjena pućowanska šćežka, kotraž wjedźe do Wołbramec a [[Wjelećin]]a.

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|12}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat|Steinberg (Steinigtwolmsdorf)|Steinberg}}
* [https://mapy.com/s/pezajadake Mapy.com: pućowanska karta, Steinberg a wokolina]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Wołbramecy]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>4tp9tlxalij3kvlhsxjpysek8njm2g7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Steinberg (Wołbramecy, 392 m)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41290</id>
    <revision>
      <id>392263</id>
      <parentid>391616</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Přirodne poměry */ wotkaz</comment>
      <origin>392263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2639" sha1="srwjvoguombyocge44nmrln0vkylowq" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno = Steinberg
 | druhe mjeno = 
 | wobraz = Steinberg - Westlich von Steinigtwolmsdorf 01.jpg
 | wopis wobraza = Pohlad z juhu
 | wysokosć = 392
 | šěrina = 51/4/15.38/N
 | dołhosć = 14/20/13.43/E
 | region-ISO = DE-SN
 | masiw = [[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]]
 }}
'''Steinberg''' je 392&amp;nbsp;m&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka hora w gmejnje [[Wołbramecy]] w [[Sakska|sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]].

== Přirodne poměry ==
Hora leži w sakskim dźělu [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-09-12|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Geologisku podłohu twori srjedźozornjaty łužiski [[granodiorit]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Přewažowacy typ pódy je [[pseudoglej]] hač parabruna póda a mjenje tež wustupuja podzolna [[bruna póda]], glej a regosol.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-09-12|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Při sewjernej podnoze hory so stonaja [[Wjazońca (rěka)|Wjazońca]] a Wołbramečanska rěčka, kotrejž wobě pod horu ćečitej. Wuchodnje pod horu leži spjaty jězor Wesenitz-Talsperre. Cyła hora tak słuša k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Najwjetši dźěl hory pokrywaja pola a łuki. Steinberg leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory.

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|12}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat|Steinberg (Steinigtwolmsdorf)|Steinberg}}
* [https://mapy.com/s/dafejuhega Mapy.com: pućowanska karta, Steinberg a wokolina]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Wołbramecy]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>srwjvoguombyocge44nmrln0vkylowq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lipowa hora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41385</id>
    <revision>
      <id>392252</id>
      <parentid>391609</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Přirodne poměry */ wotkaz</comment>
      <origin>392252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4865" sha1="muxdeszingms3mdgqyxo8uryu8egntt" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno = Lipowa hora
 | druhe mjeno = {{lang|de|Linzberg}}
 | wobraz = Linzberg, Davidsberg 01.jpg
 | wopis wobraza = Pohlad z sewjerozapada
 | wysokosć = 459
 | šěrina = 51/4/51.66/N
 | dołhosć = 14/18/26.48/E
 | region-ISO = DE-SN
 | masiw = [[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]]
 }}
'''Lipowa hora''' ({{Wrěči|de|''Linzberg''}}) je 459&amp;nbsp;metrow&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka hora w gmejnje [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcy]] w [[Sakska|sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]].

== Mjeno ==
Najstarše znate mjeno je ''Lipowa hora''. Tole wobsteji ze serbskich słowow „[[lipa]]“ a „[[hora]]“ . Němske pomjenowanje ''Linzberg'' resp. starši ''Linßberg'' pochadźa z mjena ''Lindenberg'', kotrež woznamjenja tež Lipowa hora a wobsteji z němskich słowow „Linde“ (lipa) a „Berg“ (hora). Staršej němskej pomjenowani stej ''Linzhübel'' a ''Scheibenhübel''.&lt;ref name=&quot;werte&quot; /&gt;

== Stawizny ==
Hora naspomni so prěni króć w hornjołužiskej hraničnej lisćinje z lěta 1241, kotraž hranicy mjez [[Čěske kralestwo|Čěskim kralestwom]] a knjejstwom Mišnjanskich biskopow postaji. Na Oederowej karće Sakskeje z kónca 16.&amp;nbsp;lětstotka je na skłoninje Lipowej hory lěs z mjenom ''Kirchwaldt'' (Cyrkwinski lěs) narysowany. Pod horu namakachu při lěsnistwowych dźěłach wšelake slěborne pjenjezy, z kotrychž so dwanaće kuskow ze 16.&amp;nbsp;abo 17.&amp;nbsp;lětstotka zachowa.&lt;ref name=&quot;werte&quot;&gt;{{WdH|17}}&lt;/ref&gt;

== Přirodne poměry ==
Hora leži w sakskim dźělu [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-09-28|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Na Lipowu horu nawjazuja na juhozapadźe hora [[Sokolnik]] (586&amp;nbsp;m), na juhowuchodźe [[Vogelberg]] (462&amp;nbsp;m) a na sewjerozapadźe wuběžk Lipowej hory [[Dawidowa hórka]] (420&amp;nbsp;m).&lt;ref name=&quot;topo&quot; /&gt; Geologisku podłohu twori přewažnje dwubłyšćinkaty [[granodiorit]] a na sewjernej podnoze namaka so tež łužiski granodiorit.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Najbóle rozšěrjeny typ pódy je podzolna [[bruna póda]] a mało tež wustupuja eroděrowana parabruna póda hač [[pseudoglej]], glej hač koluvisol a regosol.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-09-28|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Wuchodnje hač sewjernje pod horu ćeče rěka [[Wjazońca (rěka)|Wjazońca]] a na zapadnej skłoninje wužórli so rěčka Rotes Floß. Cyła hora tak słuša k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a tuž [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Najwjetši dźěl Lipoweje hory je z jehlinowym lěsom zalěsnjeny. Wuchodnje hač sewjernje pod horu wupřestrěwatej so wjesce [[Rynar]] a Wjazońca. Lipowa hora leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory (nimo wsow) a dźěl tohorunja leži w europsce wuznamnej kónčinje ''Hornja Wjazońca a pódlanske rěki''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geodienste.bfn.de/schutzgebiete?lang=de|title=Schutzgebiete in Deutschland|publisher=Bundesamt für Naturschutz|accessdate=2025-09-28|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Hora je tež dźěl lěsneje kónčiny [[Hohwald]].

== Turistika a wobchad ==
Přez Lipowu horu wjedźe žołto markěrowana pućowanska šćežka, kotraž zwjazuje Wjazońcu z korčmu ''Hohwaldschenke'', a zelena šćežka, kotraž zwjazuje Wjazońcu z Rynarjom. Přez sewjernu skłoninu wjedźe železniska čara [[Budyšin]] – [[Žandow]] ze železniskim zastanišćom „Neukirch (Lausitz) Ost“.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mapy.com/s/nudufogame|title=Mapy.com: turistická mapa|publisher=Mapy.com|accessdate=2025-09-28|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|17}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat|Linzberg|Lipowa hora}}
* [https://mapy.com/s/nudufogame Mapy.com: pućowanska karta, Lipowa hora a wokolina]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Wjazońca]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>muxdeszingms3mdgqyxo8uryu8egntt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dawidowa hórka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41387</id>
    <revision>
      <id>392256</id>
      <parentid>391603</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Přirodne poměry */ wotkaz</comment>
      <origin>392256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3708" sha1="91qr9tymhmihz47iaxw3djfrw9pho29" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno = Dawidowa hórka
 | druhe mjeno = {{lang|de|Davidsberg}}
 | wobraz = Linzberg, Davidsberg 01.jpg
 | wopis wobraza = Lipowa hora a před njej Dawidowa hórka
 | wysokosć = 420
 | šěrina = 51/5/7.45/N
 | dołhosć = 14/17/41.94/E
 | region-ISO = DE-SN
 | masiw = [[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]]
 }}
'''Dawidowa hórka''' ({{Wrěči|de|''Davidsberg''}}, prjedy tež ''Butterberg'') je 420&amp;nbsp;metrow&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-19|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka hora w gmejnje [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcy]] w [[Sakska|sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]].

== Přirodne poměry ==
Hórka leži w sakskim dźělu [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-09-30|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Dawidowa hórka je sewjerozapadny wuběžk [[Lipowa hora|Lipowej hory]] (459&amp;nbsp;m).&lt;ref name=&quot;topo&quot; /&gt; Geologisku podłohu twori přewažnje dwubłyšćinkaty [[granodiorit]] a na sewjernej podnoze namaka so tež łužiski granodiorit.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-19|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Najbóle rozšěrjeny typ pódy je podzolna [[bruna póda]] a mało tež wustupuje parabruna póda hač [[pseudoglej]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-09-30|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Sewjernje pod horu ćeče rěka [[Wjazońca (rěka)|Wjazońca]] a zapadnje pod horu rěčka Rotes Floß. Cyła hora tak słuša k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a tuž [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Najwjetši dźěl Dawidoweje hórki je z jehlinowym lěsom zalěsnjeny. Na zapadnej skłoninje leži wjes Valtenhäuser. Hórka je dźěl lěsneje kónčiny [[Hohwald]], dale leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory a w europsce wuznamnej kónčinje ''Hornja Wjazońca a pódlanske rěki''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geodienste.bfn.de/schutzgebiete?lang=de|title=Schutzgebiete in Deutschland|publisher=Bundesamt für Naturschutz|accessdate=2025-09-30|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

== Turistika a wobchad ==
Přez skłoniny Dawidoweje hórki wjedźetej dwě zelenej markěrowanej pućowanskej šćežce, kotrejž wjedźetej na [[Sokolnik]] (586&amp;nbsp;m), do [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcy]] a přez [[Rynar]] na [[Mnišonc (hora)|Mnišonc]] (448&amp;nbsp;m). Přez sewjernu skłoninu wjedźe železniska čara [[Budyšin]] – [[Žandow]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mapy.com/s/molukejadu|title=Mapy.com: turistická mapa|publisher=Mapy.com|accessdate=2025-09-30|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|17}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat|Davidsberg|Dawidowa hórka}}
* [https://mapy.com/s/molukejadu Mapy.com: pućowanska karta, Dawidowa hórka a wokolina]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Wjazońca]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>91qr9tymhmihz47iaxw3djfrw9pho29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šibjeńčna hora (Wjazońca)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41390</id>
    <revision>
      <id>392253</id>
      <parentid>391624</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gumideck</username>
        <id>12564</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Přirodne poměry */ wotkaz</comment>
      <origin>392253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3643" sha1="aoh26hra3ubo4riixxv05omezpysd36" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno = Šibjeńčna hora
 | druhe mjeno = {{lang|de|Galgenberg}}
 | wobraz = Galgenberg, Weickertsberg.jpg
 | wopis wobraza = Šibjeńčna hora zady a Weickertsberg prědku
 | wysokosć = 413
 | šěrina = 51/6/27.44/N
 | dołhosć = 14/20/3.92/E
 | region-ISO = DE-SN
 | masiw = [[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]]
 }}
'''Šibjeńčna hora''' ({{Wrěči|de|''Galgenberg''}}) je 413&amp;nbsp;metrow&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka hora w gmejnje [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońcy]] w [[Sakska|sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]].

== Přirodne poměry ==
Hora leži w sakskim dźělu [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-10-02|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Na Šibjeńčnu horu bjezposrědnje nawjazuja [[Wulki Pichow]] (498&amp;nbsp;m), [[Weickertsberg]] (408&amp;nbsp;m) a [[Jehnjaca hora]] (402&amp;nbsp;m).&lt;ref name=&quot;topo&quot; /&gt; Sewjernje pod horu skónča so Łužiske hory a započina so [[Zapadołužiska pahórčina]]. Geologisku podłohu twori dwubłyšćinkaty [[granodiorit]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-20|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Najbóle rozšěrjeny typ pódy je podzolna [[bruna póda]] a mało tež wustupujetej [[pseudoglej]] a regosol.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-10-02|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Woda z južneje skłoniny ćeče do [[Wjazońca (rěka)|Wjazońcy]] a při zapadnej podnoze wužórli so Demjanska woda, kotraž słuša k přitočnišću [[Čornica (rěka)|Čornicy]] a [[Čorny Halštrow|Čorneho Halštrowa]]. Cyła hora tuž słuša k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a z tym [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Sewjerny dźěl hory je z jehlinowym abo měšanym lěsom porosćeny a južny dźěl wužiwa so jako pola a łuki. Šibjeńčna hora leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geodienste.bfn.de/schutzgebiete?lang=de|title=Schutzgebiete in Deutschland|publisher=Bundesamt für Naturschutz|accessdate=2025-10-02|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

== Turistika ==
Přez Šibjeńčnu horu wjedu tři pućowanske šćežki (módra, čerwjena, žołta), kotrež měrja so na zapad na [[Honak]]a (445&amp;nbsp;m) a na wuchod na [[Wulki Pichow]] (498&amp;nbsp;m).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mapy.com/s/judevevanu|title=Mapy.com: turistická mapa|publisher=Mapy.com|accessdate=2025-10-02|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|17}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat|Galgenberg (Neukirch/Lausitz)|Šibjeńčna hora}}
* [https://mapy.com/s/judevevanu Mapy.com: pućowanska karta, Šibjeńčna hora a wokolina]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Wjazońca]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>aoh26hra3ubo4riixxv05omezpysd36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darinska hora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41427</id>
    <revision>
      <id>392295</id>
      <parentid>391602</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T09:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4303" sha1="oed2t9c9ew9fu3nteqr9hilu11ezvvi" xml:space="preserve">{{Infokašćik hora
 | mjeno = Darinska hora
 | druhe mjeno = {{lang|de|Dahrnerberg}}
 | wobraz = Dahrnerberg 01.jpg
 | wopis wobraza = Pohlad z wyšiny Sydom lipow
 | wysokosć = 491
 | šěrina = 51/5/19.626/N
 | dołhosć = 14/21/32.929/E
 | region-ISO = DE-SN
 | masiw = [[Łužiske hory]]
 | kamjenizna = [[granodiorit]]
 }}
'''Darinska hora''' ({{Wrěči|de|''Dahrnerberg'' abo ''Dahrener Berg''}}) je 491&amp;nbsp;metrow&lt;ref name=&quot;topo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=3d789359-ef2e-40d7-b893-59ef2ee0d76c|title=Digitale Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-19|language=němsce}}&lt;/ref&gt; wysoka hora w měsće [[Wjelećin]]je w [[Sakska|sakskej]] [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]].

== Mjeno ==
Pomjenowanje hory je wot wobsedźerjow ryćerkubła w [[Darin]]je pola [[Hodźij]]a wotwodźene. We wokolinje Darina bě njedostatk lěsow, a tak słužeše lěs na Darinskej horje jako žórło drjewa. Serbske mjeno ''Darinska hora'' a němske mjeno ''Dahrnerberg'' abo ''Dahrener Berg'' matej samsny woznam.&lt;ref&gt;{{WdH|12}}&lt;/ref&gt;

== Přirodne poměry ==
Hora přisłuša sakskemu dźělej [[Łužiske hory|Łužiskich horow]] a jich mesogeochorje Sewjerne hornjołužiske hory.&lt;ref name=&quot;Naturäume&quot;&gt;{{Cite web|title=FDZ Naturräume in Sachsen|url=https://arcg.is/1rDCy11|publisher=IÖR-Forschungsdatenzentrum|accessdate=2025-10-25|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Na juhowuchodźe nawjazuje [[Motydłowska wyšina]] (504&amp;nbsp;m).&lt;ref name=&quot;topo&quot; /&gt; Geologisku podłohu twori w zapadnym dźělu łužiski [[granodiorit]] a we wuchodnym dźělu namaka so dwubłyšćinkaty granodiorit. Wobaj granodioritaj stej so tule we wjacorych něhdyšich skałach wudobywałoj.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html?stateId=1c43da00-ccf6-4c3c-83da-00ccf62c3c11|title=Geologische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2026-07-19|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Najbóle rozšěrjeny typ pódy je podzolna [[bruna póda]] a mało tež wustupuja regosol, parabruna póda a glej-koluvisol.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luis.sachsen.de/boden/bk50.html|title=Bodenkarte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000|publisher=Staatsbetrieb Geobasisinformation und Vermessung Sachsen|accessdate=2025-10-25|language=němsce}}&lt;/ref&gt; Woda ze sewjerozapadneje hač južneje skłoniny ćeče do [[Wjazońca (rěka)|Wjazońcy]], woda ze zbywacych skłoninow ćeče potom do Butřanki a dale do [[Sprjewja|Sprjewje]]. Cyła hora tuž słuša k přitočnišću [[Łobjo|Łobja]] a z tym [[Sewjerne morjo|Sewjerneho morja]]. Wjetši dźěl hory je porosćena z lěsom, w kotrymž je husto zastupjeny [[lěsny buk]] (''Fagus sylvatica''). Sewjernje pod horu namaka so gmejna [[Wjelećin]]. Darinska hora leži w krajinoškitnej kónčinje Hornjołužiske hory a w europsce wuznamnej kónčinje ''Bukowa lěsna kónčina Wjelećin''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geodienste.bfn.de/schutzgebiete?lang=de|title=Schutzgebiete in Deutschland|publisher=Bundesamt für Naturschutz|accessdate=2025-10-25|language=němsce}}&lt;/ref&gt;

== Turistika ==
Přez sewjernu skłoninu wjedźe železniska čara [[Budyšin]] – [[Žandow]]. Wjeršk Darinskeje hory je bjez wuhlada a njewjedźe k njemu markěrowana šćežka. Přez skłoniny wjedźetej dwě čerwjenej šćežce (Pumpotowy puć a Wulki Wjelećanski kołopuć) a dale žołta (Heide–Bergland) a zelena ([[Wjazońca (gmejna)|Wjazońca]]–[[Mnišonc (hora)|Mnišonc]]) šćežka. Šćežki wjedu hłownje na bliskej horje [[Wulki Pichow]] (498&amp;nbsp;m) a [[Motydłowska wyšina]] (504&amp;nbsp;m).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mapy.com/s/pabuzopaju|title=Mapy.com: turistická mapa|publisher=Mapy.com|accessdate=2025-10-26}}&lt;/ref&gt;

== Žórła ==
&lt;references/&gt;

== Literatura ==
* {{WdH|12}}
== Wotkazaj ==
* {{Commonscat|Dahrnerberg|Darinska hora}}
* [https://mapy.com/s/pabuzopaju Mapy.com: pućowanska karta, Darinska hora a wokolina]

{{Łužiske hory}}

[[Kategorija:Hora w Hornjej Łužicy]]
[[Kategorija:Hora w Sakskej]]
[[Kategorija:Wjelećin]]
[[Kategorija:Hora w Europje]]
[[Kategorija:Łužiske hory]]</text>
      <sha1>oed2t9c9ew9fu3nteqr9hilu11ezvvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deklinacija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41441</id>
    <revision>
      <id>392247</id>
      <parentid>390165</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1646" sha1="6l0gd0jmvgj0lvpa3yv5t47ez4qwr0a" xml:space="preserve">'''Deklinacija''' (z [[łaćonšćina|łaćonskeho]] ''declinare'' ‚skłonjować‘) je w&amp;nbsp;[[gramatika|gramatice]] dźěl [[fleksija|fleksije]] abo skłonjowanja, potajkim wutworjenja słownych formow. Jako deklinacija woznamjenja so fleksija [[nomen|nominalnych słowow]] (w šěršim zmysle), potajkim [[substantiw]]ow, [[adjektiw]]ow, [[pronomen]]ow, [[ličbnik|ličbnikow]] a [[artikl]]ow.

Typiske zjawy deklinacije, kotrež so na př. w&amp;nbsp;[[serbšćina|serbšćinje]], ale tež w&amp;nbsp;[[němčina|němčinje]] a wjele druhich [[indoeuropske rěče|indoeuropskich rěčach]] jewja, su [[pad (gramatika)|pad]] (kasus), [[ličba]] (numerus) a [[ród (gramatika)|ród]] (genus). Njeje pak tak, zo maja wšitke rěče wšě tute zjawy abo scyła deklinuja.

W tutym zmysle je deklinacija napřećiwk [[konjugacija|konjugacije]], kotraž so poćahuje na skłonjowanje [[werb]]ow.

== Přikład za hornjoserbšćinu ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! [[pad (gramatika)|pad]] !! [[singular]] !! [[dual]] !! [[plural]]
|-
| [[nominatiw]] || tutón stary štom || tutej starej štomaj || tute stare štomy
|-
| [[genitiw]] || tutoho stareho štoma || tuteju stareju štomow || tutych starych štomow
|-
| [[datiw]] || tutomu staremu štomej || tutymaj starymaj štomomaj || tutym starym štomam
|-
| [[akuzatiw]] || tutón stary štom || tutej starej štomaj || tute stare štomy
|-
| [[instrumental]] || (z) tutym starym štomom || tutymaj starymaj štomomaj || tutymi starymi štomami
|-
| [[lokatiw]] || (na) tutym starym štomje || tutymaj starymaj štomomaj || tutych starych štomach
|-
|}

{{DISPLAYTITLE:deklinacija}}
[[Kategorija:Gramatika]]</text>
      <sha1>6l0gd0jmvgj0lvpa3yv5t47ez4qwr0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snooker</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41494</id>
    <revision>
      <id>392278</id>
      <parentid>392043</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9345" sha1="9fema2fv2dtckm34zmuvtlm13jfa0v8" xml:space="preserve">{{Žórło}}

[[Dataja:Snooker_break.ogv|mini|spočatk hry]]
[[Dataja:Snooker_Reds_with_Pink.jpg|mini|pozicija bulow na spočatku]]
'''Snooker''' (Wuprajene UK: / ˈsnuːkər / SNO-kər, US: / ˈsnʊkər / SNUK-ər)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120415162427/http://www.macmillandictionary.com/pronunciation/british/snooker „Wurjekowanje snookera“]. ''Macmillan Dictionary''. London, Wulka Britaniska: Macmillan Publishers. Archiwowany wot originala 15. apryla 2012. Wotwołany 09. novembra 2025.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130512225433/http://www.macmillandictionary.com/pronunciation/american/snooker „Ameriske wurjekowanje snookera“]. ''Macmillan Dictionary''. Op. cit. Archiwowany wot originala 12. meje 2013. Wotwołany 09. novembra 2025.&lt;/ref&gt; je billardowa sportowa družina, kotraž nasta w 19.&amp;nbsp;lětstotku w&amp;nbsp;[[Indiska|Indiskej]]. Cil hry je z pomocu jednoho queue (kija) a jednoho hrajneho bula 15 čerwjenych bulow a šěsć barbojtych bulow wot snookeroweho blida do kapsow zapušćić.

== Stawizny ==
[[Billard]] zahra so prěni króć w 16.&amp;nbsp;lětstotku. W tutym času bě jenož sport za kmanych ludźi. Blida njemějachu bandy a tak bule padachu, hdyž njestorčichu korektnje do dźěrow, na zemju. A tež bule běchu hišće wot słónčneje kosće.

W 19.&amp;nbsp;lětstotku započa hra być jara popularna při britiskej armeji w Indiskej, kiž to hraješe w časach monsuna. Tehdy nasta dźensniši English Billards, w kotrymž je jenož tři objektowe bule a kóždy hrajer ma swójski hrajny bul. English Billards wuwichu so dale do Life Pool a Pyramid Pool. W Life Pool maš wjacore barbojte bule, kotrež wužiwaš jako hrajne a objektowe bule. Pyramid Pool hraješ z 15 čerwjenych bulow, kiž su natwarjene w “pyramidźe”, a hrajnym bulu. Tež blida potom běchu wjele lěpše, nětko mějachu bandy a prawe kapsy.

Kombinowaštej so Life Pool a Pyramid Pool, tak zo nasta Black Pool. Tajka hra bě kaž Pyramid Pool jeno z čornym (jendźelsce “black ”) balom, štož činješe móžne, wjace dypkow dóstać. 1875 jendźelski oficěr Sir Neville Francis Fitzgerald Chamberlain je rozsudźił, zo dyrbja tež druhe barbojte bule za hru wužite być. Potom bě nimale kaž dźensniši snooker, jenož módre a brune bule pobrachowaštej. Wonaj běštaj hakle 1919 oficialnje do hry dodataj.

Swoje mjeno dósta snooker wot slangoweho jendźelskeho słowa za kadeta w prěnim lěće. Praji so, zo je mi nastało, hdyž je Chamberlain něhdy někomu prajił, zo je hubjenje, &quot;kaž ''snooker''&quot;, hrał.

Prěnje oficialne zasady su so pisali 1882 w Ootacamundźe.
John Roberts, britiski billardowy champion, je 1885 w Indiskej Chamberlaina zetkał a potom snooker do Jendźelskeje přinjesł. Je trochu časa trało, doniž so prěnje turněry njeorganizowachu. 1916 bě prěnje amaterske swětowe mišterstwa a Joe Davis pomhaše zarjadować prěnje profesionelne swětowe mišterstwa w&amp;nbsp;lěće 1927. Dobyćer bě tež Davis, kiž je myto wot 6,10 £ domoj wzał. Niwow njeje w tajkich časach jara wysoki był, najwjetši break je 60 dypkow měł. Prěni čas Joe Davis dominowaše sport a doby wšitke swětowe mišterstwa hač do 1946. Wón bě tež prěni, kiž docpě maksimum break. W pjećdźesatych a šěsćdźesatych lětach popularnosć sporta je spadnyła a tohodla njebě swětowych mišterstwow w lětach 1958 hač do 1963.
Wumóžer bě telewizija. Jako barbna telewizija přińdźe, redaktorojo wot BBC pytachu nowu sportowu družinu, kiž w barbojtych wobrazach derje wupada, a wzachu snooker. Za to su 1969 nowy turněr z mjenom Pot Black zdokonjeli. Potom je popularnosć stupiła. Wažne bě tež prěnje wusyłanje swětoweho mišterstwa 1973, štož je sport hišće popularniši činiło. Swětowa poziciska lisćina je wot 1976 a 1977 je swětowe mišterstwo prěni króć w Crucible Theatre w Sheffieldźe było, hdźež je hišće dźensa kóžde lěto. Nowa generacija snookerowych hrajerjow, wosebje Steve Davis, pomhaše sportej tak wuspěšny być. Wjeršk popularnosće bě finale swětoweho mišterstwa 1985 mjez Steve Davisom a Dennisom Taylerom, kiž hladachu 18,5 milionow přihladowarjow, štož je hač do dźensa najwyša kwota sportoweho wusyłanja w jendźelskej telewiziji.

Dźensa je sport dźakowano hrajerjam kaž Stephen Hendry hišće popularniši, nětko tež po cyłym swěće, wosebje w Chinje, ale tež w Němskej a we Łužicy wjele ludźi lubuje snooker.

== Hra ==
[[Dataja:Snooker_table_drawing_2.svg|mini|pohlad na blido na spočatku hry]]
[[Dataja:Girl_students_playing_snooker.jpg|mini|granje bula]]
[[Dataja:Snooker_player_with_rest.jpg|mini|podpěra za queue]]
Snooker je grany na snookerowym blidźe, kiž je 3569 mm dołhe, 1778 mm šěroke a 851 hač do 876 mm wysoke. Blido ma šěsć kapsow, štyri w rohach a dwě w srjedźiznje dołheju bandow. Da baulk linija 737 mm wot delnjeje bandy a srjedźa bulk linije je “D”. Dawa spot abo čorny spot za čorny bul, pyramidowy spot za pinkowy bul a centralny spot za módry bul. Tež roha a srjedźa wot D su spoty za brune, zelene a žołte bule. Nad pyramidowym spotom su čerwjene bule kaž pyramida natwarjene.
W snookerje hrajetaj stajnje dwaj hrajerjej abo dwaj teamej jedyn přećiwo druhemu. Jedyn započnje ze swojim queue hrajne (běłe) bul wot D hrać. Jako prěni hrajer dyrbi přeco čerwjeny bul wzać, hdyž čerwjeny bul w jednej kapsy zeskoči, dóstanje jedyn dypk a smě dale činić. Potom dyrbi na kóždy pad barbojty (nječerwjeny) bul hrać, ale barba dyrbi tež nominowana być, to rěka, zo hrajer ma sudnikej barbu pomjenować před dźědom (hdyž njeje widźomne). Barby maja rozdźělne hódnoty:

* žołte 		– 2 dypkaj
* zelene 		– 3 dypki
* brune 		– 4 dypki
* módre 		– 5 dypkow
* pinkowe 		– 6 dypkow
* čorne 		– 7 dypkow

Barby přińdu dołhož hišće čerwjene su na blidźe přeco zaso na swoje spoty. Hdyž je poslednja čerwjena dźěrkowana, dyrbi hrajer hišće jednu swobodnu barbu hrać a potom přińdźe kónčna hra na barby. Tam ma hrajer wšitke barby dźěrać ale wot najmjeńšeje (žołte) hač do najwjetšeje (čorna).

Hrajer tak dołho dypki zběra, kaž bula dźěra bjez foulow. Tajka faza, kiž hrajer je při blidźe, ma mjeno “break”. Najwjetši móžny break je 147 dypkow a znaty jako “maximum break”. To je jara rědke. Hdyž break ma 100 abo wjace dypkow, rěčimy wo “century breaka” a za kóždeho hrajerja je lisćina ze wšěmi century breakami. 

Jedyn frame ma kónc, hdyž wšitke objektowe bule su w zakach a jedyn z hrajerjow ma wjace dypkow. Potom tajki je frame dobył. Hdyž mataj wobaj samsnu ličbu dypkow (jara rědke), hrajetaj “respotted black” (jendźelsce za: zaso na spot sčinjene čorne). Potom čorny bul je zaso na spoće a hrajerjej započnjetaj wot D spytać čorny bul dźěrować. Tón, kiž to zdokonja, dobywa frame. Hrajer ma tež móžnosć frame wostajić, hdyž njemóže bjez foulow přećiwnika dobyć. Tajka situacija rěka w snookerowym sporće “snooker trjebać”. Jedyn snooker je potom, hdyž njeje korektny bul, kiž móžeš połnje trjechić, dokelž druhi bul mjez tajkimaj leži. Husto je w snookerje trěbne druheho snookerować, t. r. snookery konstruować a tak fouly wunuzować, štož k tomu wjedźe, zo ma hrajer wjace dypkow a tak zaso móžnosć dobyć. Jedyn foul je, hdyž:

* hrajer trjechi wopačny bul
* hrajer dźěrkuje wopačny bul
* hrajer žadyn bul njetrjechi
* hrajny bul pada do kapsy
* hrajer dótknje so jednoho bula (tež z drastu)
* a wjele wjace

Za foul dóstanje přećiwnik telko dypkow, kaž najwyši bul, kiž bě inwolwowany, ma, ale znajmjeńša štyri dypki.

“Match” je mjeno za hru, kiž hrajetej a w kotrejž zwjetša wjacore frame su wubědźowane. To ličimy kaž to:

* Best of 3	– tón, kiž ma jako prěni dwaj dypkaj, dobudźe
* Best of 5	– tón, kiž ma jako prěni tři dypki, dobudźe
* Best of 37 – tón, kiž ma jako prěni 19 dypkow, dobudźe atd. Snooker hraja normalnje we wjacorych „posedźenjach“ (sessions). Normalne posedźenje ma wosom frame a jednu přestawku po štwórtym frame z mjenom „midsession interval“. Dołhe hry, kaž w swětowym mišterstwje, maja druhdy tři abo štyri posedźenja a traja wjacore dny.
Je wjele wjace prawidłow, kiž tu zapřijate njejsu.

=== Turněry ===
W snookerje dawatej dwě formje turněrow. Turněry poziciskeje lisćiny a turněry z přeprošenjom. W turněrach poziciskeje lisćiny móža hrajerjo dypki za pozicisku lisćinu zběrać. To su aktualnje:

* Swětowe mišterstwo (World Championship)
* UK Championship
* World Open (něhdy Grand Prix)
* Welsh Open
* China Open
* Shanghai Masters
* Northern Ireland Trophy
* Wuxi Classics
* German Masters

Turněry z přeprošenjom su jenož za tajkich hrajerjow, kiž su přeprošeni (husto wotwisni wot městna w poziciskej lisćinje). Najwažniši přikład je Masters. Ale bě tež raz German Open w Fürth.

== Nóžki ==
&lt;references /&gt;

== Wotkazy ==
{{commonscat|Snooker}}

* [http://www.worldsnooker.com/ Swětowa federacija snookera]
* [http://www.worldsnooker.com/rules_of_snooker.htm Oficialne zasady hry]
[[Kategorija:Sport]]
[[Kategorija:Snooker]]
[[Kategorija:Billardwarianta]]
[[Kategorija:Seiten mit ungeprüften Übersetzungen]]</text>
      <sha1>9fema2fv2dtckm34zmuvtlm13jfa0v8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jan Hajnca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41613</id>
    <revision>
      <id>392292</id>
      <parentid>390575</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T09:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>392292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1828" sha1="je221aie265e8anobcrmxroerf2t50f" xml:space="preserve">'''Jan Hajnca''' ({{wrěči|de}} ''Johann Heinze''; * [[13. nowembra]] [[1852]] w [[Njeswačidło|Njeswačidle]], † [[31. měrca]] [[1926]] we [[Wjelećin]]je) bě [[Serbja|serbski]] ludowy basnik.

Po šuli nawukny powołanje młynka w [[Haslow]]je a dźěłaše po tym na wšelakich městnach we [[Łužica|Łužicy]] a wokoło [[Drježdźany|Drježdźan]] a [[Lipsk]]a. Pozbudźowany wot [[Pětr Młónk|Pětra Młónka]] a spěchowany wot [[Jan Arnošt Smoler|Jana Arnošta Smolerja]] wuspyta so w młodych lětach jako ludowy basnik a žněješe z tym připóznaće čitarstwa. Mjez 1876 a 1883 wozjewješe swoje basnje w [[Serbske Nowiny|Serbskich Nowinach]] a [[Misionski Posoł|Misionskim Posole]], po tym hižo nic. W tutym lěće zasydli so jako klamar w [[Korzym]]ju při Žitawskej dróze. 1919 poda so na wuměnk a přesydli so k swojej dźowce do Wjelećina. Kulturny stawiznar [[Ota Wićaz]] Hajncu a jeho twórba tam wot prěnjeho zeznaće 1922 znowa wotkry a wuda 1925 zběrku jeho basnjow.

Nimo basnjow pisaše tež pěsnje za dźěći, hermankske spěwy, wótčinske pěsnje a kěrluše, mjez druhim swoju hač do dźensnišeho najznaćišu twórbu „Maćernu rěč lubuju“. Wón pisaše pod pseudonymami ''Branibor'', ''Njeswačidlski'', ''Šćipalca'' a ''Šćipalcec Jan''. Hajnca bu pochowany na Wjelećanskim kěrchowje; jeho row pak je dawno hižo zrunany.

Jan Hajnca bě wot 1876 hač do 1883 čłon [[Maćica Serbska|Maćicy Serbskeje]].

== Žórło ==
* {{Nbs|LMk|Hajnca, Jan|169sl.}}

{{DEFAULTSORT:Hajnca, Jan}}
[[Kategorija:Muž]]
[[Kategorija:Rodź. 1852]]
[[Kategorija:Zemr. 1926]]
[[Kategorija:Serb]]
[[Kategorija:Awtor]]
[[Kategorija:Basnik]]
[[Kategorija:Serbska literatura]]
[[Kategorija:Literatura (19.&amp;nbsp;lětstotk)]]
[[Kategorija:Wosoba (Njeswačidło)]]
[[Kategorija:Maćicar]]</text>
      <sha1>je221aie265e8anobcrmxroerf2t50f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lisćina horow we Łužiskich horach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41643</id>
    <revision>
      <id>392217</id>
      <parentid>392055</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36929" sha1="av0237tmj8ccoesiamywn9m8o4pfbtq" xml:space="preserve">'''Lisćina horow we Łužiskich horach''' wobsahuje wšitke pomjenowane [[hora|hory]] a hórki w&amp;nbsp;[[Sakska|sakskim]] a [[Čěska|čěskim]] dźělu [[Łužiske hory|Łužiskich horow]]. Žórła za lisćinu su předewšěm Digitalna topografiska karta Sakskeje, Zakładna topografiska karta Čěskeje a dalše kartowe twórby (na přikład Mapy.com).

{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; 
! #
! wobraz
! hora
! [[Wysokosć nad mórskej hładźinu|wysokosć]]
! gmejna/&lt;br/&gt;město
! wobwod/&lt;br/&gt;mesogeochora
! stat
|- 
| 1. || [[Dataja:Hrazený 01.jpg|100px]] || [[Hrazený]] ||align=&quot;center&quot;| 608 || [[Velký Šenov]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 2. || [[Dataja:Tanečnice 36.jpg|100px]] || [[Tanečnice]] ||align=&quot;center&quot;| 599 || [[Mikulášovice]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 3. || [[Dataja:Plešný 01.jpg|100px]] || [[Plešný]] ||align=&quot;center&quot;| 593 || [[Velký Šenov]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 4. || [[Dataja:Vlčí hora (Šluknovská pahorkatina) 11.jpg|100px]] || [[Vlčí hora]] ||align=&quot;center&quot;| 591 || [[Krásná Lípa]] || Rumburska pahórčina || CZ
|- 
| 5. || [[Dataja:Valtenberg 01.jpg|100px]] || [[Sokolnik]] ||align=&quot;center&quot;| 586 || [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońca]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 6. || [[Dataja:Hutberg to Kottmar.jpg|100px]] || [[Kotmar]] ||align=&quot;center&quot;| 582 || [[Kotmar (gmejna)|Kotmar]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 7. || [[Dataja:Pohled z Vlčí hory 04.jpg|100px]] || [[Ptačí vrch (Staré Křečany)|Ptačí vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 562 || [[Staré Křečany]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 8. || [[Dataja:Čornobóh 01.jpg|100px]] || [[Čornobóh]] ||align=&quot;center&quot;| 557 || [[Bukecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 9. || [[Dataja:Pohled z Vlčí hory 03.jpg|100px]] || [[Farský vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 546 || [[Staré Křečany]] || Rumburska pahórčina || CZ
|- 
| 10. || [[Dataja:Špičák (Varnsdorf) 01.jpg|100px]] || [[Špičák (Warnoćicy)|Špičák]] ||align=&quot;center&quot;| 544 || [[Warnoćicy (Čěska)|Warnoćicy]] || Rumburska pahórčina || CZ
|- 
| 11. || [[Dataja:Kopec Valy 540 m n.m. u obce Studánka.jpg|100px]] || [[Valy]] ||align=&quot;center&quot;| 544 || [[Warnoćicy (Čěska)|Warnoćicy]] || Rumburska pahórčina || CZ
|- 
| 12. || [[Dataja:Rubježny hród 01.jpg|100px]] || [[Rubježny hród]] ||align=&quot;center&quot;| 541 || [[Kumwałd]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 13. || [[Dataja:Ungerberg 01.jpg|100px]] || [[Ungerberg]] ||align=&quot;center&quot;| 538 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 14. || [[Dataja:Gerstenberg 01.jpg|100px]] || [[Ječna hora]] ||align=&quot;center&quot;| 533 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 15. || [[Dataja:Partyzánský vrch 03.jpg|100px]] || [[Partyzánský vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 530 || [[Šluknov|Słanknow]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 16. || [[Dataja:Hoher Hahn, Lexberg.jpg|100px]] || [[Hoher Hahn (Neustadt w Sakskej)|Hoher Hahn]] ||align=&quot;center&quot;| 528 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 17. || [[Dataja:Hančperk 04.jpg|100px]] || [[Hraniční vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 522 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 18. || [[Dataja:Aussicht vom König-Johann-Turm Valtenberg 01.jpg|100px]] || [[Angstberg]] ||align=&quot;center&quot;| 519 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 19. || [[Dataja:Dymník 01.jpg|100px]] || [[Dymník]] ||align=&quot;center&quot;| 517 || [[Rumburk]] || Rumburska pahórčina  || CZ
|- 
| 20. || [[Dataja:Petružálkova skalka.JPG|100px]] || [[Petružálkovy skály]]|| align=&quot;center&quot; | 515 || [[Horní Podluží]] || Rumburska pahórčina || CZ
|- 
| 21. || [[Dataja:Vlčice Šluknovská pahorkatina 01.jpg|100px]] || [[Vlčice]] ||align=&quot;center&quot;| 513 || [[Staré Křečany]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 22. || [[Dataja:Buková hora Lobendava 03.jpg|100px]] || [[Buková hora]]|| align=&quot;center&quot; | 512 || [[Lobendava|Lobendawa]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 23. || [[Dataja:Valtenberg, Angstberg, Nestelberg 02.jpg|100px]] || [[Nestelberg]] ||align=&quot;center&quot;| 512 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 24. || [[Dataja:Hromadnik, Pielitzhöhe 01.jpg|100px]] || [[Hromadnik]] ||align=&quot;center&quot;| 511 || [[Kubšicy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 25. || [[Dataja:Steinberg (Neustadt in Sachsen) 01.jpg|100px]] || [[Steinberg (Neustadt w Sakskej)|Steinberg]] ||align=&quot;center&quot;| 511 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 26. || [[Dataja:Pohled z Vlčí hory 13.jpg|100px]] || [[Kamenný vrch (Krásná Lípa)|Kamenný vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 510 || [[Krásná Lípa]] || Rumburska pahórčina || CZ
|- 
| 27. || [[Dataja:Jitrovník_02.jpg|100px]] || [[Jitrovník]] ||align=&quot;center&quot;| 510 || [[Šluknov|Słanknow]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 28. || [[Dataja:Radar (Šluknovská pahorkatina) 03.jpg|100px]] || [[Radar (Mikławšowicy)|Radar]] ||align=&quot;center&quot;| 509 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 29. || [[Dataja:Meyerův vrch 02.jpg|100px]] || [[Meyerův vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 509 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|-
| 30. || [[Dataja:Weifaer Höhe 03.jpg|100px]] || [[Motydłowska wyšina]] ||align=&quot;center&quot;| 504 || [[Wołbramecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 31. || [[Dataja:Sornßiger Berg, Hochstein, Steinberg.jpg|100px]] || [[Žornšanska hora]] ||align=&quot;center&quot;| 504 || [[Bukecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 32. || [[Dataja:Černý vrch (Šluknovská pahorkatina) 01.jpg|100px]] || [[Černý vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 503 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|-
| 33. || [[Dataja:Neustadt in Sachsen Langburkersdorf Aerial alt.jpg|100px]] || [[Schelmberg]] ||align=&quot;center&quot;| 503 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 34. || [[Dataja:Hutberg Lobendava 05.jpg|100px]] || [[Hutberg (Wołbramecy)|Hutberg]] ||align=&quot;center&quot;| 503 || [[Wołbramecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 35. || [[Dataja:Ječný vrch 04.jpg|100px]] || [[Ječný vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 503 || [[Lipová u Šluknova|Lipová]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 36. || [[Dataja:Steinberg und Hoher Hahn.jpg|100px]] || [[Seifberg]] ||align=&quot;center&quot;| 502 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 37. || [[Dataja:Wulki Pichow 02.jpg|100px]] || [[Wulki Pichow]] ||align=&quot;center&quot;| 498 || [[Wjelećin]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 38. || || [[Světlý kopec]] ||align=&quot;center&quot;| 498 || [[Staré Křečany]] || Rumburska pahórčina || CZ
|- 
| 39. || [[Dataja:Běłobóh.jpg|100px]] || [[Běłobóh]] ||align=&quot;center&quot;| 497 || [[Bejerecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 40. || [[Dataja:Wachberg bei Saupsdorf 01.jpg|100px]] || [[Wachberg (Saupsdorf)|Wachberg]] ||align=&quot;center&quot;| 497 || [[Zebnica (město)|Zebnica]] || Juhozapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 41. || [[Dataja:Roklinka (Šluknovská pahorkatina) 01.jpg|100px]] || [[Roklinka]] ||align=&quot;center&quot;| 496 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 42. || [[Dataja:Pohled z Tanečnice 04.jpg|100px]] || [[Kaiserberg]] ||align=&quot;center&quot;| 495 || [[Zebnica (město)|Zebnica]] || Juhozapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 43. || [[Dataja:Kamjentna hora, Rubježny hród 01.jpg|100px]] || [[Kamjentna hora]] ||align=&quot;center&quot;| 493 || [[Bukecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 44. || [[Dataja:Tomášovský vrch 01.jpg|100px]] || [[Tomášovský vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 493 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 45. || [[Dataja:Hůrka (Šluknovská pahorkatina) 01.jpg|100px]] || [[Hůrka]] ||align=&quot;center&quot;| 493 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 46. || [[Dataja:Čapák 04.jpg|100px]] || [[Čapák]] ||align=&quot;center&quot;| 493 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 47. || [[Dataja:Dahrnerberg 01.jpg|100px]] || [[Darinska hora]] ||align=&quot;center&quot;| 491 || [[Wjelećin]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 48. || [[Dataja:Kamenný vrch (Lobendava) 01.jpg|100px]] || [[Kamenný vrch (Lobendava)|Kamenný vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 488 || [[Lobendava]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 49. || [[Dataja:Chołmy 02.jpg|100px]] || [[Chołmy]] ||align=&quot;center&quot;| 487 || [[Šěrachow-Korzym]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 50. || [[Dataja:Liščí kameny 09.jpg|100px]] || [[Šenovský vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 487 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 51. || [[Dataja:Pikowska hora 01.jpg|100px]] || [[Pikowska hora]] ||align=&quot;center&quot;| 486 || [[Šěrachow-Korzym]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 52. || [[Dataja:Ebersbach-Sa_Schlechteberg_von_Ebersbach_Mike_Krüger_080817_1.JPG|100px]] || [[Schlechteberg]] ||align=&quot;center&quot;| 485 || [[Habrachćicy-Nowe Jěžercy]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 53. || [[Dataja:Knoffenberg 01.jpg|100px]] || [[Knoffenberg]] ||align=&quot;center&quot;| 484 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 54. || [[Dataja:Větrník (Šluknovská pahorkatina) 01.jpg|100px]] || [[Větrník]] ||align=&quot;center&quot;| 484 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 55. || [[Dataja:Lexberg 01.jpg|100px]] || [[Lexberg]] ||align=&quot;center&quot;| 483 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 56. || [[Dataja:Špičák (Šenovská pahorkatina) 03.jpg|100px]] || [[Špičák (Słanknow)|Špičák]] ||align=&quot;center&quot;| 481 || [[Šluknov|Słanknow]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 57. || [[Dataja:Liščí vrch (Šluknovská pahorkatina) 01.jpg|100px]] || [[Liščí vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 480 || [[Lipová u Šluknova|Lipová]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 58. || [[Dataja:Grenzberg 02.jpg|100px]] || [[Grenzberg]] ||align=&quot;center&quot;| 480 || [[Wołbramecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 59. || [[Dataja:Skřivánčí vrch (Šluknovská pahorkatina) 03.jpg|100px]] || [[Skřivánčí vrch]]|| align=&quot;center&quot; | 479 || [[Lobendava|Lobendawa]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 60. || [[Dataja:Rückenberg 01.jpg|100px]] || [[Rückenberg]] ||align=&quot;center&quot;| 479 || [[Smělna-Póckowy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 61. || [[Dataja:Weifberg 14.jpg|100px]] || [[Weifberg]] ||align=&quot;center&quot;| 478 || [[Zebnica (město)|Zebnica]] || Juhozapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 62. || || [[Ludvíkův kopec]] ||align=&quot;center&quot;| 478 || [[Staré Křečany]] || Rumburska pahórčina || CZ
|- 
| 63. || [[Dataja:Skalka (Šluknovská pahorkatina) 03.jpg|100px]] || [[Skalka]] ||align=&quot;center&quot;| 477 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 64. || [[Dataja:Loupežník (Šluknovská pahorkatina) 02.jpg|100px]] || [[Loupežník]] ||align=&quot;center&quot;| 476 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 65. || [[Dataja:Strážný vrch (Šenovská pahorkatina) 01.jpg|100px]] || [[Strážný vrch (Velký Šenov)|Strážný vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 475 || [[Velký Šenov]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 66. || [[Dataja:Joachimsberg 05.jpg|100px]] || [[Joachimowa hórka]] || align=&quot;center&quot; | 475 || [[Lobendava|Lobendawa]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 67. || [[Dataja:Jelení kopec 01.jpg|100px]] || [[Jelení kopec]] ||align=&quot;center&quot;| 475 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 68. || [[Dataja:Smrkový vrch (Šluknovská pahorkatina) 01.jpg|100px]] || [[Smrkový vrch]] || align=&quot;center&quot; | 472 || [[Lobendava|Lobendawa]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 69. || [[Dataja:Goldberg (Lausitzer Bergland) 01.jpg|100px]] || [[Goldberg]] ||align=&quot;center&quot;| 472 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 70. || [[Dataja:Železný kopec (Mikulášovice) 03.jpg|100px]] || [[Železný kopec]] ||align=&quot;center&quot;| 471 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 71. ||  || [[Schwarze Koppe]] ||align=&quot;center&quot;| 470 || [[Załom]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 72. || [[Dataja:Friedrich-August-Höhe_(Sohland)_01.jpg|100px]] || [[Wyšina princa Bjedricha Awgusta]] ||align=&quot;center&quot;| 469 || [[Załom]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 73. ||  || [[Cyhelska hora]] ||align=&quot;center&quot;| 468 || [[Bukecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 74. || [[Dataja:Mały Pichow, Čertowa klětka.jpg|100px]] || [[Čertowa klětka]] ||align=&quot;center&quot;| 467 || [[Wjelećin]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 75. || [[Dataja:Srní (Šluknovská pahorkatina) 01.jpg|100px]] || [[Srní]] ||align=&quot;center&quot;| 466 || [[Lipová u Šluknova|Lipová]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 76. ||  || [[Kočina hora]] ||align=&quot;center&quot;| 465 || [[Lěwałd]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|-
| 77. || [[Dataja:Mannsberg_(Lausitzer_Bergland)_02.jpg|100px]] || [[Mannsberg]] ||align=&quot;center&quot;| 464 || [[Wołbramecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 78. || [[Dataja:Döringsberg 01.jpg|100px]] || [[Döringsberg ]] ||align=&quot;center&quot;| 464 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|-
| 79. || [[Dataja:Vogelberg_(Steinigtwolmsdorf).jpg|100px]] || [[Vogelberg]] ||align=&quot;center&quot;| 462 || [[Wołbramecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 80. || [[Dataja:Tännichtberg 01.jpg|100px]] || [[Tännichtberg]] ||align=&quot;center&quot;| 461 || [[Załom]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 81. || [[Dataja:Raupenberg 01.jpg|100px]] || [[Roubený]]|| align=&quot;center&quot; | 461 || [[Lobendava|Lobendawa]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 82. || [[Dataja:Sjezdovka (Šluknovská pahorkatina) 02.jpg|100px]] || [[Sjezdovka]] ||align=&quot;center&quot;| 461 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 83. || [[Dataja:Stráž_(Šluknovská_pahorkatina)_03.jpg|100px]] || [[Stráž]]|| align=&quot;center&quot; | 460 || [[Lobendava|Lobendawa]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 84. || [[Dataja:Buchberg und Kaiserberg 01.jpg|100px]] || [[Buchberg (Zebnica)|Buchberg]] ||align=&quot;center&quot;| 460 || [[Zebnica (město)|Zebnica]] || Juhozapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 85. || [[Dataja:Neustadt in Sachsen Langburkersdorf Aerial.jpg|100px]] || [[Schimmigs Höhe]] ||align=&quot;center&quot;| 459 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 86. || [[Dataja:Mravenčák (Šluknovská pahorkatina) 01.jpg|100px]] || [[Mravenčák]] ||align=&quot;center&quot;| 459 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 87. || [[Dataja:Steinberg (Hinterhermsdorf) 02.jpg|100px]] || [[Steinberg (Zebnica)|Steinberg]] ||align=&quot;center&quot;| 459 || [[Zebnica (město)|Zebnica]] || Juhozapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 88. || [[Dataja:Linzberg, Davidsberg 01.jpg|100px]] || [[Lipowa hora]] ||align=&quot;center&quot;| 459 || [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońca]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 89. ||  || [[Richterec hora]] ||align=&quot;center&quot;| 456 || [[Lěwałd]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 90. || [[Dataja:Poustevník 01.jpg|100px]] || [[Poustevník]] ||align=&quot;center&quot;| 456 || [[Dolní Poustevna]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 91. || || [[Hołbjaca hora]] ||align=&quot;center&quot;| 456 || [[Załom]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 92. || [[Dataja:Mały Pichow 01.jpg|100px]] || [[Mały Pichow]] ||align=&quot;center&quot;| 455 || [[Wjelećin]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|-
| 93. || [[Dataja:Sieben Linden.jpg|100px]] || [[Sydom lipow]] ||align=&quot;center&quot;| 454 || [[Wołbramecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 94. ||  || [[Kruwjaca hora]] ||align=&quot;center&quot;| 453 || [[Bejerecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 95. || [[Dataja:Vyhlídka (Šluknovská pahorkatina) 01.jpg|100px]] || [[Vyhlídka]] ||align=&quot;center&quot;| 452 || [[Jiříkov]] || Rumburska pahórčina || CZ
|-
| 96. || [[Dataja:Höllenhübel 01.jpg|100px]] || [[Höllenhübel]] ||align=&quot;center&quot;| 451 || [[Wołbramecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 97. || [[Dataja:Kamenný vrch (Mikulášovice) 03.jpg|100px]] || [[Kamenný vrch (Mikławšowicy)|Kamenný vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 448 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 98. || [[Dataja:Davidův vrch Mikulášovice 01.jpg|100px]] || [[Davidův vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 448 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 99. || [[Dataja:Wulki Pichow, Mnišonc, Słónčna hora 02.jpg|100px]] || [[Mnišonc (hora)|Mnišonc]] ||align=&quot;center&quot;| 448 || [[Wjelećin]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 100. || [[Dataja:Horke, Potsberg.jpg|100px]] || [[Potsberg]] ||align=&quot;center&quot;| 447 || [[Šěrachow-Korzym]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 101. || [[Dataja:Vinný vrch (Šluknovská pahorkatina) 01.jpg|100px]] || [[Vinný vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 447 || [[Lobendava]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 102. || [[Dataja:Křížový vrch (Brtníky) 01.jpg|100px]] || [[Křížový vrch (Brtníky)|Křížový vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 446 || [[Staré Křečany]] || Rumburska pahórčina || CZ
|- 
| 103. || [[Dataja:Hoher Hahn (Schmölln-Putzkau) 01.jpg|100px]] || [[Honak]] ||align=&quot;center&quot;| 445 || [[Smělna-Póckowy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|-
| 104. || [[Dataja:Steinberg (Steinigtwolmsdorf).jpg|100px]] || [[Steinberg (Wołbramecy, 445&amp;nbsp;m)|Steinberg]] ||align=&quot;center&quot;| 445 || [[Wołbramecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 105. || [[Dataja:Rüdenberg (Lausitzer Bergland) 01.jpg|100px]] || [[Rüdenberg]] ||align=&quot;center&quot;| 444 || [[Smělna-Póckowy]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 106. || || [[Brandbusch]] ||align=&quot;center&quot;| 443 || [[Załom]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 107. || [[Dataja:Spálený vrch (ŠP) 01.jpg|100px]] || [[Spálený vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 443 || [[Vilémov u Šluknova|Vilémov]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 108. || [[Dataja:Hrádek (Šluknovská pahorkatina) 01.jpg|100px]] || [[Hrádek]] ||align=&quot;center&quot;| 440 || [[Warnoćicy (Čěska)|Warnoćicy]] || Rumburska pahórčina || CZ
|- 
| 109. || [[Dataja:Wachberg (Lausitzer Bergland) 03.jpg|100px]] || [[Wachberg (Neustadt w Sakskej)|Wachberg]] ||align=&quot;center&quot;| 439 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 110. || [[Dataja:Kamenný vrch (Mikulášovice) 03.jpg|100px]] || [[Strážný vrch (Mikławšowicy)|Strážný vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 439 || [[Mikulášovice|Mikławšowicy]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 111. ||  || [[Steinklunsen]] ||align=&quot;center&quot;| 438 || [[Bejerecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 112. || [[Dataja:Buchberg (Neustadt in Sachsen) 01.jpg|100px]] || [[Buchberg (Neustadt w Sakskej)|Buchberg]] ||align=&quot;center&quot;| 436 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 113. || [[Dataja:Severák (Šluknovská pahorkatina) 02.jpg|100px]] || [[Severák]] ||align=&quot;center&quot;| 436 || [[Staré Křečany]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 114. || [[Dataja:Tannenberg (Lausitzer Bergland) 01.jpg|100px]] || [[Tannenberg]] ||align=&quot;center&quot;| 436 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 115. ||  || [[Kuhberg (Dürrhennersdorf)|Kuhberg]] ||align=&quot;center&quot;| 434 || [[Suche Hendrichecy]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 116. || [[Dataja:Worjołc, Čertowa klětka, Mały Pichow, Wowča hora.jpg|100px]] || [[Worjołc]] ||align=&quot;center&quot;| 434 || [[Wjelećin]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 117. || [[Dataja:Neustadt in Sachsen Langburkersdorf Aerial alt.jpg|100px]] || [[Krügers Berg]] ||align=&quot;center&quot;| 434 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 118. ||  || [[Hauptmannsberg]] ||align=&quot;center&quot;| 434 || [[Šumbach]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 119. || [[Dataja:Lubin 01.jpg|100px]] || [[Lubin (hora)]] ||align=&quot;center&quot;| 432 || [[Budestecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|-
| 120. || [[Dataja:Kirchberg (Steinigtwolmsdorf)_01.jpg|100px]] || [[Cyrkwinska hora]] ||align=&quot;center&quot;| 431 || [[Wołbramecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 121. || [[Dataja:Hutberg (Neustadt in Sachsen) 01.jpg|100px]] || [[Hutberg (Neustadt w Sakskej)|Hutberg]] ||align=&quot;center&quot;| 431 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 122. || [[Dataja:Lobendavský vrch 03.jpg|100px]] || [[Lobendavský vrch]]|| align=&quot;center&quot; | 430 || [[Lobendava|Lobendawa]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 123. || [[Dataja:Hohberg (Schirgiswalde-Kirschau) 01.jpg|100px]] || [[Hohberg (Šěrachow-Korzym)|Hohberg]] ||align=&quot;center&quot;| 426 || [[Šěrachow-Korzym]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 124. || [[Dataja:Grenzhübel a Vlčí hora.jpg|100px]] || [[Grenzhübel]] ||align=&quot;center&quot;| 426 || [[Zebnica (město)|Zebnica]] || Juhozapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 125. ||  || [[Seidelberg]] ||align=&quot;center&quot;| 425 || [[Suche Hendrichecy]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 126. || [[Dataja:Strážný vrch (Rumburská pahorkatina) 02.jpg|100px]] || [[Strážný vrch (Rumburk)|Strážný vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 425 || [[Rumburk]] || Rumburska pahórčina  || CZ
|- 
| 127. || [[Dataja:Schadensberg 01.jpg|100px]] || [[Schadensberg]] ||align=&quot;center&quot;| 425 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 128. ||  || [[Hasenberge]] ||align=&quot;center&quot;| 425 || [[Kotmar (gmejna)|Kotmar]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 129. ||  || [[Fuchberg (Nowosólc-Horni Hródk)|Fuchberg]] ||align=&quot;center&quot;| 423 || [[Nowosólc-Horni Hródk]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 130. ||  || [[Hutberg (Suche Hendrichecy)|Hutberg]] ||align=&quot;center&quot;| 421 || [[Suche Hendrichecy]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 131. || [[Dataja:Annaberg 01.jpg|100px]] || [[Anenský vrch]]|| align=&quot;center&quot; | 420 || [[Lobendava|Lobendawa]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 132. || [[Dataja:Linzberg, Davidsberg 01.jpg|100px]] || [[Dawidowa hórka]] ||align=&quot;center&quot;| 420 || [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońca]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 133. || [[Dataja:Ferdinandův vrch 01.jpg|100px]] || [[Ferdinandův vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 419 || [[Velký Šenov]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 134. ||  || [[Wowča hora (Lěwałd)|Wowča hora]] ||align=&quot;center&quot;| 419 || [[Lěwałd]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 135. || [[Dataja:Schurzberg 01.jpg|100px]] || [[Schurzberg]] ||align=&quot;center&quot;| 418 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 136. || [[Dataja:Ferdinandova výšina 02.jpg|100px]] || [[Ferdinandova výšina]] ||align=&quot;center&quot;| 416 || [[Dolní Poustevna]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 137. || || [[Klunstberg]] ||align=&quot;center&quot;| 415 || [[Habrachćicy-Nowe Jěžercy]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 138. || [[Dataja:Tännichtkuppe 02.jpg|100px]] || [[Tännichtkuppe]] ||align=&quot;center&quot;| 415 || [[Zebnica (město)|Zebnica]] || Juhozapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 139. || [[Dataja:Ptačí vrch (Mikulášovická pahorkatina) 02.jpg|100px]] || [[Ptačí vrch (Kopec)|Ptačí vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 415 || [[Staré Křečany]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 140. || [[Dataja:Rožanský vrch 01.jpg|100px]] || [[Rožanský vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 414 || [[Šluknov|Słanknow]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 141. || [[Dataja:Fuchsberg (Neustadt in Sachsen) 01.jpg|100px]] || [[Fuchsberg (Neustadt w Sakskej)|Fuchsberg]] ||align=&quot;center&quot;| 414 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 142. || [[Dataja:Galgenberg,_Weickertsberg.jpg|100px]] || [[Šibjeńčna hora (Wjazońca)|Šibjeńčna hora]] ||align=&quot;center&quot;| 413 || [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońca]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 143. ||  || [[Großer Weinberg]] ||align=&quot;center&quot;| 412 || [[Kotmar (gmejna)|Kotmar]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 144. ||  || [[Fuchslöcherberg]] ||align=&quot;center&quot;| 411 || [[Nowosólc-Horni Hródk]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 145. ||  || [[Jockelsberg]] ||align=&quot;center&quot;| 411 || [[Lěwałd]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 146. || [[Dataja:Schmoritz.raikokoch.48.jpg|100px]] || [[Žmórc]] ||align=&quot;center&quot;| 411 || [[Budestecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 147. ||  || [[Hahneberg]] ||align=&quot;center&quot;| 410 || [[Nowosólc-Horni Hródk]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 148. || [[Dataja:Sandberg (Lausitzer Bergland) 02.jpg|100px]] || [[Sandberg]] ||align=&quot;center&quot;| 409 || [[Zebnica (město)|Zebnica]] || Juhozapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 149. || [[Dataja:Galgenberg,_Weickertsberg.jpg|100px]] || [[Weickertsberg]] ||align=&quot;center&quot;| 408 || [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońca]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 150. ||  || [[Bauerberg]] ||align=&quot;center&quot;| 407 || [[Habrachćicy-Nowe Jěžercy]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 151. ||  || [[Fichtelberg (Kotmar)|Fichtelberg]] ||align=&quot;center&quot;| 407 || [[Kotmar (gmejna)|Kotmar]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 152. || [[Dataja:Hromadnik, Pielitzhöhe 01.jpg|100px]] || [[Splóšćanska hórka]] ||align=&quot;center&quot;| 406 || [[Kubšicy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 153. ||  || [[Galgenberg (Kotmar)|Galgenberg]] ||align=&quot;center&quot;| 405 || [[Kotmar (gmejna)|Kotmar]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 154. || [[Dataja:Fuchsberg, Lämmerberg 02.jpg|100px]] || [[Lišči hora (Dobruša-Huska)|Lišči hora]] ||align=&quot;center&quot;| 405 || [[Dobruša-Huska]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 155. || [[Dataja:Neukircher Berg 01.jpg|100px]] || [[Wjazońska hora]] ||align=&quot;center&quot;| 404 || [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońca]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 156. ||  || [[Hornsberg ]] ||align=&quot;center&quot;| 403 || [[Załom]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 157. || [[Dataja:Fuchsberg,_Lämmerberg_02.jpg|100px]] || [[Jehnjaca hora]] ||align=&quot;center&quot;| 402 || [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońca]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 158. ||  || [[Sonneberg]] ||align=&quot;center&quot;| 401 || [[Nowosólc-Horni Hródk]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 159. ||  || [[Křížový vrch (Słanknow)|Křížový vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 401 || [[Šluknov|Słanknow]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 160. ||  || [[Hainberg]] ||align=&quot;center&quot;| 401 || [[Habrachćicy-Nowe Jěžercy]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 161. || [[Dataja:Nalětnja hora 01.jpg|100px]] || [[Nalětnja hora]] ||align=&quot;center&quot;| 400 || [[Kumwałd]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 162. || [[Dataja:Hirtenberg (Lausitzer Bergland) 01.jpg|100px]] || [[Hirtenberg]] ||align=&quot;center&quot;| 400 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 163. || [[Dataja:Ptačí vrch (Šluknov) 01.jpg|100px]] || [[Ptačí vrch (Słanknow)|Ptačí vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 400 || [[Šluknov|Słanknow]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 164. || [[Dataja:Mühlberg (Lausitzer Bergland) 01.jpg|100px]] || [[Mühlberg]] ||align=&quot;center&quot;| 397 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 165. ||  || [[Kuhberg]] ||align=&quot;center&quot;| 397 || [[Nowosólc-Horni Hródk]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 166. ||  || [[Kleiner Weinberg]] ||align=&quot;center&quot;| 396 || [[Kotmar (gmejna)|Kotmar]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 167. ||  || [[Hänscheberg]] ||align=&quot;center&quot;| 395 || [[Nowosólc-Horni Hródk]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 168. || [[Dataja:Fuchssteinrücken_01.jpg|100px]] || [[Fuchssteinrücken]] ||align=&quot;center&quot;| 395 || [[Wjazońca (gmejna)|Wjazońca]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 169. || [[Dataja:Forkersberg 03.jpg|100px]] || [[Forkersberg]] ||align=&quot;center&quot;| 394 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 170. ||  || [[Hähnel]] ||align=&quot;center&quot;| 394 || [[Wopaka]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 171. || [[Dataja:Wolfstein Sebnitz 06.jpg|100px]] || [[Wolfstein]] ||align=&quot;center&quot;| 393 || [[Zebnica (město)|Zebnica]] || Juhozapadne hornjołužiske hory || SN
|-
| 172. || [[Dataja:Steinberg - Westlich von Steinigtwolmsdorf 01.jpg|100px]] || [[Steinberg (Wołbramecy, 392&amp;nbsp;m)|Steinberg]] ||align=&quot;center&quot;| 392 || [[Wołbramecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 173. || [[Dataja:Karrenberg (Lausitzer Bergland) 01.jpg|100px]] || [[Karrenberg]] ||align=&quot;center&quot;| 391 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 174. || [[Dataja:Šibeniční vrch u Varnsdorfu.JPG|100px]] || [[Šibeniční vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 389 || [[Warnoćicy (Čěska)|Warnoćicy]] || Rumburska pahórčina || CZ
|- 
| 175. ||  || [[Petzberg]] ||align=&quot;center&quot;| 388 || [[Kotmar (gmejna)|Kotmar]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 176. || [[Dataja:Galgenberg (Wilthen) 01.jpg|100px]] || [[Šibjeńčna hora (Wjelećin)|Šibjeńčna hora]] ||align=&quot;center&quot;| 386 || [[Wjelećin]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 177. || [[Dataja:Krähenhecke 01.jpg|100px]] || [[Krähenhecke]] ||align=&quot;center&quot;| 385 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 178. || [[Dataja:Spitzberg 321.JPG|100px]] || [[Spitzberg]] ||align=&quot;center&quot;| 385 || [[Smělna-Póckowy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 179. || [[Dataja:Hromadnik, Pielitzhöhe 01.jpg|100px]] || [[Wowča hora]] ||align=&quot;center&quot;| 385 || [[Kubšicy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 180. ||  || [[Wacheberg]] ||align=&quot;center&quot;| 384 || [[Nowosólc-Horni Hródk]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 181. || [[Dataja:Mehltheuerbergraikokoch.02.jpg|100px]] || [[Lubjenc (hora)|Lubjenc]] ||align=&quot;center&quot;| 384 || [[Kubšicy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 182. || [[Dataja:Wulki_Pichow,_Mnišonc,_Słónčna_hora_02.jpg|100px]] || [[Słónčna hora]] ||align=&quot;center&quot;| 384 || [[Šěrachow-Korzym]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 183. || [[Dataja:Milchhübel 01.jpg|100px]] || [[Milchhübel]] ||align=&quot;center&quot;| 382 || [[Smělna-Póckowy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 184. || [[Dataja:Židovský vrch (Šluknovská pahorkatina) 01.jpg|100px]] || [[Židovský vrch]] ||align=&quot;center&quot;| 378 || [[Šluknov|Słanknow]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 185. || [[Dataja:Funkenberg (Lausitzer Bergland) 01.jpg|100px]] || [[Funkenberg]] ||align=&quot;center&quot;| 377 || [[Załom]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 186. || [[Dataja:Prakopce 01.jpg|100px]] || [[Prakopce]] ||align=&quot;center&quot;| 376 || [[Velký Šenov]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 187. || [[Dataja:Adamsberg (Lausitzer Bergland) 01.jpg|100px]] || [[Adamsberg]] ||align=&quot;center&quot;| 375 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 188. ||  || [[Ziegelberg (Nowosólc-Horni Hródk)|Ziegelberg]] ||align=&quot;center&quot;| 374 || [[Nowosólc-Horni Hródk]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 189. || [[Dataja:Himmelsberg (Lausitzer Bergland) 01.jpg|100px]] || [[Himmelsberg]] ||align=&quot;center&quot;| 374 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 190. ||  || [[Hohberg]] ||align=&quot;center&quot;| 367 || [[Załom]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 191. || [[Dataja:Ćeleńc_02.jpg|100px]] || [[Ćeleńc]] ||align=&quot;center&quot;| 366 || [[Dobruša-Huska]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 192. ||  || [[Galgenberg (Kotmar)|Galgenberg]] ||align=&quot;center&quot;| 363 || [[Kotmar (gmejna)|Kotmar]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 193. ||  || [[Wachtberg]] ||align=&quot;center&quot;| 362 || [[Załom]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 194. ||  || [[Callenberger Berg]] ||align=&quot;center&quot;| 361 || [[Šěrachow-Korzym]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 195. || [[Dataja:Heydelberg 01.jpg|100px]] || [[Heydelberg]] ||align=&quot;center&quot;| 356 || [[Smělna-Póckowy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 196. || [[Dataja:Schimmigs Höhe, Wasserberg, Schelmberg, Steinberg.jpg|100px]] || [[Wasserberg]] ||align=&quot;center&quot;| 355 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 197. || [[Dataja:Kapałowa hora (Dobruša-Huska) 01.jpg|100px]] || [[Kapałowa hora]] ||align=&quot;center&quot;| 354 || [[Dobruša-Huska]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 198. || [[Dataja:Lärchenberg 01.jpg|100px]] || [[Lärchenberg]] ||align=&quot;center&quot;| 354 || [[Šěrachow-Korzym]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 199. ||  || [[Frühlingsberg]] ||align=&quot;center&quot;| 352 || [[Załom]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 200. ||  || [[Schafberg (Załom)|Schafberg]] ||align=&quot;center&quot;| 349 || [[Załom]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 201. || [[Dataja:Wolfsberg, Horke, Potsberg 01.jpg|100px]] || [[Wolfsberg]] ||align=&quot;center&quot;| 346 || [[Šěrachow-Korzym]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 202. || [[Dataja:Heidehübel 01.jpg|100px]] || [[Heidehübel]] ||align=&quot;center&quot;| 344 || [[Neustadt in Sachsen|Neustadt w Sakskej]] || Zapadne hornjołužiske hory || SN
|- 
| 203. || [[Dataja:Schurzberg, Ziegelberg.jpg|100px]] || [[Ziegelberg (Smělna-Póckowy)|Ziegelberg]] ||align=&quot;center&quot;| 344 || [[Smělna-Póckowy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 204. ||  || [[Galgenberg (Załom)|Galgenberg]] ||align=&quot;center&quot;| 343 || [[Załom]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 205. ||  || [[Hutzelberg]] ||align=&quot;center&quot;| 343 || [[Nowosólc-Horni Hródk]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 206. || [[Dataja:Hamr (Šluknovská pahorkatina) 02.jpg|100px]] || [[Hamr]] ||align=&quot;center&quot;| 341 || [[Dolní Poustevna]] || Šenowska pahórčina || CZ
|- 
| 207. ||  || [[Sternberg (Nowosólc-Horni Hródk)|Sternberg]] ||align=&quot;center&quot;| 341 || [[Nowosólc-Horni Hródk]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 208. ||  || [[Krahberg]] ||align=&quot;center&quot;| 339 || [[Wopaka]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 209. ||  || [[Wowča hora]] ||align=&quot;center&quot;| 338 || [[Hornja Hórka]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 210. ||  || [[Schloßberg (Załom)|Schloßberg]] ||align=&quot;center&quot;| 337 || [[Załom]] || Wuchodne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 211. || [[Dataja:Steinberg (Schmölln-Putzkau) 01.jpg|100px]] || [[Steinberg (Smělna-Póckowy)|Steinberg]] ||align=&quot;center&quot;| 321 || [[Smělna-Póckowy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 212. || [[Dataja:Horke, Potsberg.jpg|100px]] || [[Horke]] ||align=&quot;center&quot;| 309 || [[Šěrachow-Korzym]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 213. ||  || [[Kieferberg]] ||align=&quot;center&quot;| 306 || [[Kumwałd]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 214. ||  || [[Matschenberg]] ||align=&quot;center&quot;| 303 || [[Kumwałd]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 215. || [[Dataja:Hórki (Dobruša-Huska) 01.jpg|100px]] || [[Hórki (Dobruša-Huska)|Hórki]] ||align=&quot;center&quot;| 288 || [[Dobruša-Huska]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 216. || [[Dataja:Schloßberg (Schirgiswalde-Kirschau) 01.jpg|100px]] || [[Schloßberg (Šěrachow-Korzym)|Schloßberg]] ||align=&quot;center&quot;| 275 || [[Šěrachow-Korzym]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 217. ||  || [[Kleine Horke]] ||align=&quot;center&quot;| 271 || [[Šěrachow-Korzym]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 218. ||  || [[Hošćina]] ||align=&quot;center&quot;| 264 || [[Dobruša-Huska]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 219. ||  || [[Rätzensberg]] ||align=&quot;center&quot;| 263 || [[Budestecy]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|- 
| 220. ||  || [[Hórka (Dobruša-Huska)|Hórka]] ||align=&quot;center&quot;| 260 || [[Dobruša-Huska]] || Sewjerne hornjołužiske hory || SN/Ł
|}

== Wotkazy ==
{{Commonscat|Mountains in Šluknovská pahorkatina|hory we Łužiskich horach}}
* [https://geoportal.sachsen.de/mapviewer/resources/apps/sachsenatlas/index.html Topographische Karte Sachsen 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000]
* [https://ags.cuzk.gov.cz/geoprohlizec/ Zakładna topografiska karta Čěskeje 1&amp;nbsp;:&amp;nbsp;10&amp;nbsp;000]
* [https://mapy.com/s/junukepado Mapy.com: pućowanska karta]
[[Kategorija:Łužiske hory| ]]</text>
      <sha1>av0237tmj8ccoesiamywn9m8o4pfbtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Numerus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41728</id>
    <revision>
      <id>392245</id>
      <parentid>392186</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1092" sha1="o3js8kxbp8k3ev5pt9m2z64uhcdfote" xml:space="preserve">'''Numerus''' ''(čisło)'' je [[gramatika|gramatiska]] forma, kotraž słuži postajenju respektiwnje rozeznawanju mnóstwa. Wona wobwliwuje w najwjace [[indoeuropske rěče|indoeuropskich rěčach]] wšelake družiny słowow, tak [[substantiw]]y, [[adjektiw]]y, [[werb]]y, [[pronomen]]y a dalše.

Wjetšina indoeuropskich rěčow ma dwaj numerusaj, mjenujcy [[singular]] a [[plural]], mjeztym zo je [[dual]] zwjetša wotstronjeny. Indoeuropskej rěči z wobchowanym dospołnym dualom stej [[serbšćina]] a [[słowjenšćina]]. W druhich [[słowjanske rěče|słowjanskich rěčach]] su so relikty tutoho numerusa zdźerželi.

Dalše numerusy su [[paral]] (za objekty, kotrež wustupuja přirodnje jako porik), [[trial]] (za tři objekty, jara rědki), [[kwadral]] (njeje za přirodne rěče dopokazany), [[pawkal]] (za małe mnóstwa).

Wjele zwonkaeuropskich rěčow kaž na přikład [[chinšćina]] porno tomu numerus jako gramatisku kategoriju njeznaja. Wone zwuraznjeja wšelake mnóstwa přez ličby abo samo wospjetowanje słowa.

{{DISPLAYTITLE:numerus}}
[[Kategorija:Numerus|!]]</text>
      <sha1>o3js8kxbp8k3ev5pt9m2z64uhcdfote</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dual</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41729</id>
    <revision>
      <id>392246</id>
      <parentid>392182</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T20:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <origin>392246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1207" sha1="bmnzezmeb18dqnceprppfer0k88kzmf" xml:space="preserve">'''Dual''' (tež '''dwojota''') je w&amp;nbsp;[[gramatika|gramatice]] podkategorija [[numerus]]a, potajkim zwuraznjenja mnóstwa. Wón steji mjez [[singular]]om a [[plural]]om a wužiwa so za wuprajenja wo dwěmaj objektomaj. Mjez [[indoeuropske rěče|indoeuropskimi rěčemi]] matej [[serbšćina]] a [[słowjenšćina]] dospołny dual za [[substantiw]]y, [[adjektiw]]y, [[werb]]y, [[pronomen]]y a dalše słowa, mjeztym zo je wjetšina tutych rěčow jón wotpołožiła abo jenož hišće za wobmjezowany dźěl substantiwow wužiwa (na přikład stawy ćěła).

Dalše rěče z dualom su [[arabšćina]], [[hebrejšćina]] a [[irokeske rěče]].

== Dual w hornjoserbšćinje ==
W spisownej [[hornjoserbšćina|hornjoserbšćinje]] je dual obligatoriski, mjeztym zo so we wobchadnej rěči a někotrych dialektach hižo konsekwentnje njewužiwa.

* singular: ''Na stólc'''u''' sedź'''i''' čorn'''a''' kóčk'''a''' a hlad'''a''' na '''mnje'''.''
* dual: ''Na stólc'''omaj''' sedź'''itej''' čorn'''ej''' kóč'''ce''' a hlad'''atej''' na '''naju'''.''
* plural: ''Na stólc'''ach''' sedź'''a''' čorn'''e''' kóčk'''i''' a hlad'''aja''' na '''nas'''.''

{{DISPLAYTITLE:dual}}
[[Kategorija:Numerus]]</text>
      <sha1>bmnzezmeb18dqnceprppfer0k88kzmf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Póda: pseudoglej</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41731</id>
    <redirect title="Pseudoglej" />
    <revision>
      <id>392227</id>
      <timestamp>2026-08-23T13:09:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J budissin</username>
        <id>7</id>
      </contributor>
      <comment>J budissin je stronu [[Póda: pseudoglej]] do [[Pseudoglej]] přesunył</comment>
      <origin>392227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="gtst69qlifyktmwp5t7c0i71ewowioa" xml:space="preserve">#WEITERLEITUNG [[Pseudoglej]]</text>
      <sha1>gtst69qlifyktmwp5t7c0i71ewowioa</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>