Wikipedija hsbwiki https://hsb.wikipedia.org/wiki/H%C5%82owna_strona MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Specialnje Diskusija Wužiwar Diskusija z wužiwarjom Wikipedija Wikipedija diskusija Dataja Diskusija k dataji MediaWiki MediaWiki diskusija Předłoha Diskusija k předłoze Pomoc Pomoc diskusija Kategorija Diskusija ke kategoriji TimedText TimedText talk Modul Modul diskusija Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 12512 392642 390687 2026-10-06T09:46:54Z J budissin 7 392642 wikitext text/x-wiki {{Zwjazkowy kraj |wopon=Wappen Sachsen-Anhalt.svg |chorhoj=Flag of Saxony-Anhalt.svg |stolica=Dźěwin |stolica-wotkaz=Dźěwin (město) |ISO=DE-ST |šěrina=51.97 |dołhota=11.47 |přestrjeń=20446.31 |krajne čisło=15 |oficialne websydło=[http://www.sachsen-anhalt.de/ sachsen-anhalt.de] |ministerski prezident=Sven Schulze |strona=CDU |knježace strony=[[CDU]], [[SPD]] a [[FDP]] |strony w parlamenće=[[AfD]] 39<br />[[CDU]] 15<br />[[SPD]] 8<br />[[Zwjazk 90/Zeleni]] 8<br />[[Lěwica]] 8<br />[[BSW]] 5 |poslednje wólby=[[6. septembra]] [[2026]] |přichodne wólby=2031 |Reprezentanća we Zwjazkowej radźe=4 |mapa=Locator map Saxony-Anhalt in Germany.svg }} '''Saksko-Anhaltska''' ({{wrěči|de}} ''Sachsen-Anhalt'', {{wrěči|nds}} ''Sassen-Anhalt'') je parlamentariska [[republika]] a jako kraj dźělnje suwereny sobustawski stat Zwjazkoweje republiki Němskeje. Płoninowy kraj ma něhdźe 2,17 milionow wobydlerjow. Najwjetšej měsće kraja stej krajnej stolicy [[Magdeburg|Dźěwin]] a [[Hala nad Solawu|Halle (Solawa)]], dalši wyši centrum je [[Dessau-Roßlau]]. Kraj nasta dnja 21. julija 1947 přez zjednoćenje Swobodneho stata Anhaltska z pruskimaj prowincomaj Magdeburg a Halle-Mjezyborg, kotrejž bě Swobodny stat [[Pruska]] dnja 1. julija 1944 přez dźělenje swojeje prowincy Sakskeje stworił. Kraj Saksko-Anhaltska nasta z reformu [[Němska demokratiska republika|NDR]] we wobwodach a wobsteji w dźensnišej formje wot němskeho znowazjednoćenja dnja 3. oktobra 1990. Rozrjaduje so do jědnaće wokrjesow a třoch bjezwokrjesnych městow. Namjezowace kraje su [[Delnja Sakska]], [[Braniborska]], [[Sakska]] a [[Durinska]], wot 1990 do 1992 tež [[Mecklenburgsko-Předpomorska]]. Saksko-Anhaltska leži centralnje w Němskej a srjedźnej Europje. Přeprěči so wot jednoho z najwažnišich zapado-wuchodnych zwiskow Europy (A 2) a jednoho z najwuznamnišich sewjero-južnych zwiskow kontinenta ([[Zwjazkowa awtodróha 9|A 9]], něhdy Via Imperii). Južny dźěl Saksko-Anhaltskeje słuša k metropolowemu regionej srjedźneje Němskeje. Kraj mjezuje z metropolowymi regionami [[Hamburg]], Berlin-Braniborska kaž tež [[Hannover]] a dla jeho wulkeho sewjero-južneho rozpřestrěća (něhdźe 210 kilometrow) leži najjužniši dźěl jenož něhdźe 60 kilometrow (powětrowa linija) wot hranicy z [[Bayerska|Bayerskej]] zdaleny. Saksko-Anhaltska wobsedźi pjeć swětowych městnow [[UNESCO]] – Bauhaus, Dessau-Wörlitzski zahrodowy raj, Lutherowej wopomnišći w Eislebenje a [[Wittenberg|Wittenbergu]], stare město Quedlinburga a Naumburgsku tachantsku cyrkej. W kraju dawaja mnohostronske hrodowe, hrodowe a cyrkwinske krajiny kaž tež dalše drohotne kulturne pomniki. Z wjacorymi wysokimi šulemi a slědźenišćemi stej Halle a Magdeburg wědomostnej srjedźišći. == Geografija == Saksko-Anhaltska mjezuje z [[Braniborska|Braniborskej]] na wuchodźe, ze [[Sakska|Sakskej]] a [[Durinska|Durinskej]] na juhu a z [[Delnja Sakska|Delnjej Sakskej]] na sewjerozapadźe. Přez kraj běži [[Łobjo]]. === Regiony === * [[Anhaltsko-Wittenberg]] * [[Srjedźnoněmski chemijowy třiróžk|Chemijowy třiróžk]] * [[Łobjo-Berda-Hola]] * [[Mansfeldski kraj]] * [[Ostfalska]] * [[Smoliny]] * [[Solawa-Unstrut]] * [[Stara Marka]] === Rěki === {| | valign=top | * [[Łobjo]] (1.166 km) * [[Solawa]] (413 km) * [[Habola]] (325 km) * [[Modłej]] (124 km, ze Šwikawskej Modłej 290 km) * [[Aller]] (263 km) * [[Běły Halštrow]] (257 km) * [[Unstrut]] (192 km) * [[Čorny Halštrow]] (188 km) * [[Bode]] (140 km, z Rappbode 169 km) | valign=top | * [[Ohre]] (110 km) * [[Milde]]/[[Biese]]/[[Aland (Rěka)|Aland]] (97 km) * [[Wipper (Harz)]] (85 km) * [[Jeetze]] (73 km, w Delnjeje Sakskej ''Jeetzel'' ) * [[Helme]] (65 km) * [[Fuhne]] (59 km) * [[Großer Graben und Schiffgraben|Großer Graben/Schiffgraben]] (46 km) * [[Ilse]] (40km) * [[Tanger]] (33 km) |} === Města === Najwjetše města Saksko-Anhaltskeje su: {| class="wikitable" |- ! město !! wobydlerstwo ({{WOBDL|DE-ST}})<ref>{{WOBŽ|DE-ST}}</ref> |- | [[Hala nad Solawu]] || {{WOB|DE-ST|15002000}} |- | [[Dźěwin (město)|Dźěwin]] || {{WOB|DE-ST|15003000}} |- | [[Dessau-Roßlau]] || {{WOB|DE-ST|15001000}} |- | [[Wittenberg]] || {{WOB|DE-ST|15091375}} |- | [[Halberstadt]] || {{WOB|DE-ST|15085135}} |- | [[Weißenfels]] || {{WOB|DE-ST|15084550}} |- | [[Stendal]] || {{WOB|DE-ST|15090535}} |- | [[Bitterfeld-Wolfen]] || {{WOB|DE-ST|15082015}} |- | [[Mjezybor]] || {{WOB|DE-ST|15088220}} |- | [[Bernburg]] || {{WOB|DE-ST|15089030}} |} == Krajne wokrjesy == [[Dataja:LandkreiseSachsenAnhalt2007.png|framed|right|upright|300px|Krajne wokrjesy w Sakskej-Anhaltskej]] {| class="prettytable sortable" !bgcolor=#dddddd|Krajny wokrjes !bgcolor=#dddddd|Wobydlerstwo !bgcolor=#dddddd|Přestrjeń |- |[[Wokrjes Anhaltsko-Bitterfeld|Anhaltsko-Bitterfeld]] (ABI) |align="right" |{{WOB|Saksko-Anhaltska|15082}} |align="right" |1.452,71 |- |[[Hrodowski wokrjes]] (BLK) |align="right" |{{WOB|Saksko-Anhaltska|15084}} |align="right" |1.413,36 |- |[[Wokrjes Berda|Berda]] (BK) |align="right" |{{WOB|Saksko-Anhaltska|15083}} |align="right" |2.366,19 |- |[[Wokrjes Smoliny|Smoliny]] (HZ) |align="right" |{{WOB|Saksko-Anhaltska|15085}} |align="right" |2.104,00 |- |[[Wokrjes Jerichowski kraj|Jerichowski kraj]] (JL) |align="right" |{{WOB|Saksko-Anhaltska|15086}} |align="right" |1.576,66 |- |[[Wokrjes Mansfeld-Južne Smoliny|Mansfeld-Južne Smoliny]] (MSH) |align="right" |{{WOB|Saksko-Anhaltska|15087}} |align="right" |1.448,60 |- |[[Solawski wokrjes]] (SK) |align="right" |{{WOB|Saksko-Anhaltska|15088}} |align="right" |1.433,22 |- |[[Selowy wokrjes]] (SLK) |align="right" |{{WOB|Saksko-Anhaltska|15089}} |align="right" |1.425,86 |- |[[Altmarkkreis Salzwedel]] (SAW) |align="right" |{{WOB|Saksko-Anhaltska|15081}} |align="right" |2.292,52 |- |[[Wokrjes Stendal|Stendal]] (SDL) |align="right" |{{WOB|Saksko-Anhaltska|15090}} |align="right" |2.422,96 |- |[[Wokrjes Wittenberg|Wittenberg]] (WB) |align="right" |{{WOB|Saksko-Anhaltska|15091}} |align="right" |1.929,89 |- |'''Bjezwokrjesne města:''' || || |- |1. [[Dźěwin (město)|Dźěwin]] (MD) |align="right" |{{WOB|Saksko-Anhaltska|15003000}} |align="right" |200,95 |- |2. [[Dessau-Roßlau]] (DE) |align="right" |{{WOB|Saksko-Anhaltska|15001000}} |align="right" |244,62 |- |3. [[Hala nad Solawu]] (HAL) |align="right" |{{WOB|Saksko-Anhaltska|15002000}} |align="right" |135,02 |- |} == Nabožina == Něhdźe 25,5% wobydlerjow (617.000) su religiozne. * ewangelski: 391.000 (15,7%) * katolski: 101.000 (4,1%) - wosebje w Mansfeldskim kraju * druhe cyrkwje: 80.000 (3,3%) * druhe nabožiny: 45.000 (2,4%) == Krajny sejm == [[Dataja:Sitzverteilung Landtag Sachsen-Anhalt.png|200px|left]] W tuchwilnym wosmym Dźěwinskim sejmje je šěsć stronow zastupjenych, kotrež maja cyłkownje 97 sydłow: * [[CDU]] (40) * [[AfD]] (22) * [[Lěwica]] (10) * [[SPD]] (9) * [[FDP]] (7) * [[Zwjazk 90/Zeleni]] (6) Třo zapósłanča su bjez frakcije. Wot apryla 2016 knježeše koalicija z [[CDU]], [[SPD]] a Zelenych z ministerskim prezidentom [[Reiner Haseloff]]. Po wólbach 2021 změni tutón swojeho koaliciskeho partnera na [[FDP]]. Wjace hač poł lěta do krajnych wólbow 2026 wotstupi Haseloff po 15 lětach a krajny sejm woli w januarje 2026 dotalneho frakciskeho předsydu CDU [[Sven Schulze]] za ministerskeho prezidenta. == Literatura == * Friedrich Ludwig Müller, Angela Pfotenhauer, Elmar Lixenfeld: ''Romanik in Sachsen-Anhalt''; Monumente-Edition. Monumente-Publikation der Deutschen Stiftung Denkmalschutz, Bonn 2001; ISBN 3-935208-05-7 oder ISBN 3-935208-09-X * Gisela Stockmann: ''Schritte aus dem Schatten. Frauen in Sachsen-Anhalt''; Querfurt: Dingsda-Verlag, 1993; ISBN 3-928498-12-6 (mit Lebensbildern von Katharina von Bora, Caroline Neuber, Dorothea Erxleben, Anna Louisa Karsch, Caroline Bardua, Louise von Francois, Hedwig Courths-Mahler und Christa Wolf) == Wotkaz == {{commonscat|Saxony-Anhalt|Saksko-Anhaltska}} {{Nawiblok |Saksko-Anhaltska |Zwjazkowe kraje (Němska) }} [[Kategorija:Saksko-Anhaltska| ]] [[Kategorija:Załožene 1947]] [[Kategorija:Załožene 1990]] p8wj3gfv47tbdql4xpjs2cmhjlzhnor 0 14823 392641 391403 2026-10-06T09:16:23Z J budissin 7 392641 wikitext text/x-wiki {{Infokašćik Wjes we Łužicy |mjeno serbske=Delni Wujězd |mjeno němske=Uhyst/Spree |wopon=Wappen uhyst spree.png |šěrina=51/21/48 |dołhota=14/30/32 |gmejna=Hamor |zagmejnowanje=2007 |wjesny předstejićer=Robin Zieger<ref>Podaće na [https://boxberg-ol.de/de/boxberg-ortsteile/ortsteile/uhyst.html webstronach Hamorskeje gmejny]; přistup: 6. oktobra 2026.</ref> |wysokosć=132 |přestrjeń=30 |póstowe čisło=02943 |předwólba=035728 |stare mjena=Ugesd, Ugisd (1410), Ugezd (1418), Ugißt parvum (1419), Ugiß (1448), Ugist (1452), Wuyez (1466), Ugesd (1474), zum Wuyest (1489), Klein-Qugist (1535), Vgist (1565), Vhyst (1678), Wujesd (1767), Delny Wujesd (1800) |wobraz=Schloss Uhyst 13.JPG |wopis wobraza=Wujězdźanski hród |mjeno wobydlerja=Delnjowujězdźan |adjektiw=Delnjowujězdźanski }} '''Delni Wujězd''' ({{wrěči|de}} ''Uhyst/Spree'', 1936–47 ''Spreefurt'') je wjes na sewjeru [[Sakska|sakskeho]] wokrjesa [[wokrjes Zhorjelc|Zhorjelc]] a słuša k [[Hamor]]skej gmejnje. Leži 132&nbsp;metrow nad mórskej hładźinu při [[Sprjewja|Sprjewi]] a [[Bjerwałdski jězor|Bjerwałdskim jězorje]]. Ma {{WOB|Hamor|Delni Wujězd}} wobydlerjow.<ref>{{WOBD|Hamor}}; {{WOBŽ|Hamor}}</ref> == Stawizny == Prěnje historiske naspomnjenje jako ''Ugezd'' je z lěta [[1418]].<ref name="digit">{{HOV|Uhyst_(Klein-)|Delni Wujězd}}</ref> Za Serbstwo bě Wujězd wosebje wuznamny dla Gersdorffskeho předarskeho a wučerskeho seminara, kotryž běše so w [[Klukš]]u załožił a wot lěta 1745 we Wujězdźanskim „nowym hrodźe“ zaměstnjeny. Přez wobzamknjenja [[Wienski kongres|Wienskeho kongresa]] přidźěli so dotal k Sakskej słušacy sewjerny dźěl Hornjeje Łužicy z Delnim Wujězdom w lěće [[1815]] [[Pruska|Pruskej]]. W februarje 1921 załožichu Wujězdźenjo serbske towarstwo „[[Zahrodka (Delni Wujězd)|Zahrodka]]“ a dnja 11. meje 1924 tež [[Serbski Sokoł|sokołsku]] jednotu. Kaž wšěm serbskim towarstwam bu jimaj w lěće 1937 jeho dźěławosć zakazana. W 1980tych lětach bu Wujězdźanskej Domowinskej skupinje čestne mjeno „Zahrodka“ spožčene, kotraž pak po přewróće swoju dźěławosć zastaji. Dnja 19. februara 2021, dokładnje sto lět po prěnjej „Zahrodce“, załoži skupina wobydlerjow z Delnjeho Wujězda a wokolnych wsow nowe towarstwo z mjenom „Zahrodka 1921“, kotrež přistupi krótko po tym Domowinje. Posledni wobsedźer Wujězdźanskeho ryćerkubła, z 3670 hektarami jedne z najwjetšich w Hornjej Łužicy, bě Herbert Kluge, kotryž bu z rólnej reformu po [[Druha swětowa wójna|Druhej swětowej wójnje]] wuswojeny.<ref>''Uhyst. Delni Wujezd.'' 3. wudaće "Wujězdźanskich brošurow", 1979, str. 25</ref> === Wobydlerstwo === Po statistice [[Arnošt Muka|Arnošta Muki]] měješe Delni Wujězd we 1880tych lětach cyłkownje 460 wobydlerjow, z nich 385 Serbow (84&nbsp;%) a 75 Němcow.<ref>{{Černik|94}}</ref> W cyłej Wujězdźanskej wosadźe chodźachu tehdy 1238 wosadnych k serbskej a 222 k němskej spowědźi.<ref>{{Muka-Statistika|177}}</ref> [[Arnošt Černik]] zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 45,1&nbsp;%.<ref>{{Elle1995|250|914|244|56|112|502}}</ref> === Gmejna === W lěće 1974 so [[Tranje]] a [[Lipiny]] do Wujězda zagmejnowachu; 1978 sćěhowa – krótko do swojeho wotbagrowanja – [[Łućo]]. Po přewróće přidruži so při gmejnskej reformje 1994 hišće [[Manjow]] z wjesnym dźělom [[Rudej]], tak zo słušachu nětko wšě wjeski Delnjowujězdźanskeje wosady tež do samsneje politiskeje gmejny. Hromadźe přińdźechu gmejnske dźěle w lěće 2007 k nowej wulkogmejnje Hamor, jeničce Lipiny běchu so hižo 1996 do [[Łaz]]a přerjadowali. <gallery> Wobraz:Kirche Uhyst 3.JPG|Cyrkej Wobraz:Skulptur Uhyst 4-1.JPG|Skulptura Wobraz:Volkspark Uhyst.JPG|Wujězdźanski ludowy park Wobraz:Bärwalder See Uhyst 03.jpg|Přibrjóh Bjerwałdskeho jězora z Hamorskej milinarnju </gallery> === Wopon === Wopon Delnjeho Wujězda nasta po Druhej swětowej wójnje a pokazuje [[karp]]a jako symbol za historiski wuznam rybarstwo w hatach wokoło wsy kaž tež z emblema [[Domowina|Domowiny]] přewzaty lipowy sadźenk z třomi łopjenami jako symbol serbskeho ludu. == Kubłanje == Za čas NDR měješe Delni Wujězd Polytechnisku wyšu šulu, do kotrejež chodźachu tež dźěći z Manjowa, Rudeje, [[Łućo|Łuća]], [[Šepšecy|Šepšec]], [[Tranje|Tranjow]], [[Bjerwałd]]a a [[Sprjowje|Sprjowjow]]. We 1980tych lětach wobdźěleše so hišće někak štwórćina šulerjow na serbskej wučbje. Po přewróće zwosta jenož hišće zakładna šula, kotraž bu pak po šulskim lěće 1996/97 tohorunja zawrjena. Dźensa je najbliša zakładna šula w Hamorje. Přichodnej šuli ze serbskorěčnym poskitkom stej w [[Hućina|Hućinje]] a [[Rakecy|Rakecach]]. == Wobchad == [[Dataja:Uhyst Eisenbahnbrücke (1).JPG|mini|Železniski móst přez Sprjewju]] W Delnim Wujězdźe nadeńdźe so zastanišćo při železniskej čarje [[Wojerecy]]–[[Zhorjelc]]. Linija OE&nbsp;64, tak mjenowany ''shuttle jězorina-Nysa'', zwjazuje Wujězd z woběmaj městomaj. Nimo toho wjedźe tež [[zwjazkowa dróha 156]] (Budyšin–[[Běła Woda]]) přez wjes. Statna dróha S 108 zwjazuje Wujězd z Wojerecami. == Wosobiny == === We Wujězdźe so narodźili === * [[Jurij Šěrc]] (1634–74) – farar, kěrlušer * [[Jan Handrij Wyrgač]] (1740–99) – presbyter bratrowskeje wosady * [[Gustaw Mertin]] (1901–84) – hórnik, wjesnjanosta 1945–62, čłon Sakskeho krajneho sejma (SED); wopodstatni w februarje 1948 prěni [[Serbski zakoń]] w sejmje * [[Jan Bart]] (* 1932) – wučer, iniciator Witaj-projekta * [[Křesćan Bart]] (1934–2026) – dźiwadźelnik === We Wujězdźe skutkowali === * [[Friedrich Caspar z Gersdorfa]] (1699–1751) – zemjan, spěchowar šulskeho kubłanja mjez wjesnym ludom; wobsedźer Wujězdźanskeho hrodu * [[Johann Gottfried Schmutz]] (1715–1798) – farar, słownikar a rěčnicar; wot 1744 do 1748 we Wujězdźanskej wosadźe * [[Jurij Łahoda]] (1730–1817) – wučer a kantor, přełožowar; wot 1743 do 1750 šuler Wujězdźanskeho internata * [[Handrij Suška]] (1795–1843) – seminarski wučer a organizator ludoweho šulstwa; 1816–25 nawoda Wujězdźanskeho wustawa * [[Křesćan Kulman]] (1805–1869) – wučer, pedagog a spisowaćel; 1831–69 tu kantor a wučer * [[Michał Domaška]] (1820–1897) – farar a pěsnjer; 1846–49 tu pomocny prědar * [[Gustaw Julius Ryćer]] (1831–19..) – farar, sobuzałožer Serbskeje prědarskeje konferency w Pruskej; 1862–1909 we Wujězdźe * [[Jan Lajnert]] (1892–1974) – wučer, basnik a spisowaćel; 1922–35 tu wučer * [[Arnošt Bart (1903)|Arnošt Bart]] (1903–1996) – młynk, lajski dźiwadźelnik, Sokoł; wot 1927 mějićel młyna == Hlej tež == * [[Lisćina kulturnych pomnikow w Hamorje#Kulturne pomniki w Delnim Wujězdźe|Kulturne pomniki w Delnim Wujězdźe]] == Literatura == * {{WdH|67|164–168|lema=Uhyst an der Spree/Delni Wujězd}} == Žórła == <references/> == Wotkaz == {{Commonscat|Uhyst/Delni Wujězd|Delni Wujězd}} {{Wjesne dźěle Hamora}} [[Kategorija:Hamor]] [[Kategorija:Sydlišćo w Zhorjelskim wokrjesu]] [[Kategorija:Sydlišćo w Hornjej Łužicy]] [[Kategorija:Sydlišćo při Sprjewi]] [[Kategorija:Sydlišćo w serbskim sydlenskim rumje]] [[Kategorija:Biosferowy rezerwat Hornjołužiska hola a haty]] [[Kategorija:Prěnje naspomnjenje 1418]] [[Kategorija:Cyrkwinska wjes]] nlu0n27mysipim2co43upanl952kj4r