Wikipedya
htwiki
https://ht.wikipedia.org/wiki/Paj_Prensipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Medya
Espesyal
Diskite
Itilizatè
Diskisyon Itilizatè
Wikipedya
Diskisyon Wikipedya
Fichye
Diskisyon Fichye
MedyaWiki
Diskisyon MedyaWiki
Modèl
Diskisyon Modèl
Èd
Diskisyon Èd
Kategori
Diskisyon Kategori
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Filozofi
0
11777
888617
879634
2026-09-25T15:55:51Z
Jakeabdollah
40504
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */
888617
wikitext
text/x-wiki
{{eboch}}
{{definisyon
|fanmi=non
|rejis=.
|domèn=[[:kategori:filozofi|Filozofi]]
|sans='''Filozofi''' se egzèsis entelektyèl baze sou spekilasyon rezonab.
|imaj=
|gade=
|nòt=
|referans=
}}
'''Filozofi''' se egzèsis entelektyèl baze sou voyemonte rezonab. Objektif disiplin sa se pou abouti ak yon sistèm ki ka pèmèt kretyen vivan reponn ak keksyon tankou ki wòl nou sou latè, kote nou soti, kote nou prale. Nan disiplin sa ki anglobe tout egzèsis entelektyèl espekilativ sa yo, gen branch ki devlope ak yon tradisyon ansyèn ke konvansyon rekonèt kòm branch etabli nan domèn filozofik akademik.<ref>{{Cite journal|last=Adamson|first=Peter|date=2024|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|editor2-last=Nodelman|editor2-first=Uri|title=al-Kindi|url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2024/entries/al-kindi/|journal=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University}}</ref><ref>https://philpapers.org/rec/HONTOC-2</ref>
N ap devlope kounye a branch ke syans sa genyen.
== Epistemoloji ==
Branch nan filozofi ki gen pou objektif fouye sou lanati konesans ; setadi bagay nou ka konen, bagay nou paka konen.
Gen plizyè filozòf ki travay nan domèn sa-- nonm tankou Platon ak Aristote. de filozòf sa yo reprezante de teyori maje nan epistemoloji. setadi, teyori ideyalis la, ak teyori reyalis la.
nan '''teyori ideyalis''', aderan teyori sa kwe ke vrè verite ya ekziste nan yon fòm esansyèl ki transande tout apwoksimasyon nan mond fizik la. Gen menm ideyalis ki di ke sa nou we nan mond fizik la se yon lonbray de fom ideyal la ke nou paka vreman we ak sans komen yo (zwe, zorey, men, santi, ak goute). Pou sipòte konsepsyon sa, ideyalis yo gen tandans pran matematik kòm yon langaj ki pèmèt nou dekouvri plizye bagay nan mond sa, men menmsi nou trase yon sèk ak enstriman ki pi presi nan mond lan, nou pap jame vrèman arive prè ekwasyon sèk la ki se '''(x-h)^2 + (y-k)^2 = r^2'''( '''h''' ak '''k''' se kowodone pwen sentral sèk la, '''r''' se reyon sèk la). Daprè ideyalis yo, se ekwasyon sa ki vrèman fòm esensyèl yon '''sèk''' ki egziste sèlman nan mond ideyal. yon mond ki ka sèlman penetre avèk [[zouti]] abstrè-mantal.
Bagay yo totalman diferan nan kan reyalis la--- yo we bagay la nan yon lòt lonevi; pou yo, se opoze ya ki vrè, setadi se '''mond sensoryel''' la ki egziste. nonm tankou '''aristot''' kwe ke nan pwen bagay ki egziste an deyò mond lan, se pa mond lan kap eseye fe sans ak ide ya, okontre, dapre filozof reyalis yo, se ide mental la kap eseye fè sans ak vrè fom esansyèl la ki se mond sa. Ti mesye reyalis yo gen yon lòt non ke yo ba yo nan etid akademik filozofik ki se "anpirisis". Nèg sa yo, se nèg ki kwe nan sa ke yo rele "sipremasi sensoryèl", setadi ke tout verite ki gen vale ekzistansyèl irefitab dwe fè pati de mond sa.
konye la nan etid monden filozifik, pa gen okin akademik ki entènalize eksklisivman yonn nan teyori sa yo--- paske kompite ki pemet moun etidye de pre fenomen konpleks tankou fraktal, mond fisik pèmèt [[matematisyen]] penetre yon paket ide abstrè nan matematik. sa sijere ke gen yon enterelasyon ant '''mond abstra''' ya ak '''mond sensoryèl''' ke Platon ak Aristote te souzestime. daye, listwa resen entelektyèl lemond demontre ke gen yon sipepozisyon irefitab nat mond abstrè ya ak mond sensoryel la ( setadi len depann de lot pou avanse nan yon fason ou yon lot)-- reyalis devlope lasyans ak sans yo ke yo itilize nan obsèvasyon syantifik yo, men yo bezwen ide matematik yo pou fè sans ak entèprete ou teyorize sa yo obsève ya. Nan ka sa, li fè sans pou fe ke '''verite''' sanble gen yon ale mennen vini ke lap fe ant ''' mond ideyal la''' e '''mond sensoryèl la'''.
== Teyoloji ==
Branch nan filozofi ki etidye bagay ki gen pou li we ak konsèpsyon sipènatirèl ; tankou zafè Bondye, santa, ak lespri, e relasyon ke antite sa yo sipoze genyen ak kretyen vivan.
gen plizyè gwo filozòf nan teoloji--- nonm tankou augustin, thomas aquinas.
Augustin sete yon filozòf katolik ki posede yon intelek pwisan, li ede legliz katolik evite yon pakèt pwoblèm filozofik tankou paradoks aparan nan Labib. Li se premye filozòf kretyen ki aksèpte ke se pa tout moun ki pa kwè nan Jezi ki pral nan lanfè.
Li dekouraje tou entèpretasyon literal labib, sitou entèpretasyon apokaliptik yo. pa egzanp, nan kòmansman listwa legliz kretyèn lan, se gen yon tandans pou moun lye tout ti ge, ak pwoblèm natirèl kòm prèv ke retou Jezi ap rive sou nou. Augustin fe rekonèt ke se pou aderan sispann fe bagay konsa paske listwa lemond chaje avèk ge ant nasyon, shaje ak kalamite ki te pi mal ke sa nou ap we jodi a menm anvan nesans Jezi. setadi, le moun pral jije sa, le yo we ke te gen kalamite ki te pi mal, yap pral pase nou nan rizib.
Enfliyans Augustin ale nan menm agiman nap kont abosyon jodia. pa egzanp, prèt katolik di ke depi nan moman konsepsyon, gen yon nanm ki rantre nan gamèt menmsi li reprezante yon [[selil]].
Se Augustin ki te vin avèk ide sa pou dekouraje enfantisid elatriye.
men ide sa rankontre yon gwo pwoblèm nan ka '''vre marasa'''. lasyans pwouve ke '''vrè marasa''' soti nan divizyon yon sel gamet--- si augustin di ke '''nanm''' lan endivizib, e ke nanm lan rantre nan moman konsepsyon, alò ka '''vre marasa''' kontredi teyori sa paske li montre ke entrodiksyon enstantane '''nanm''' lan nan moman konsepsyon mityèlman eksklisiv ak endivibilite menm '''nanm''' sa. setadi nan ka vrè marasa, swa '''nanm''' lan endivizib, ou li pa rantre nan moman konsepsyon an.
== Lojik ==
Branch ki etidye deklarasyon ak relasyon deklarasyon sa yo genyen antre yo pou detèmine vale veridik yo. Nan lojik deklarasyon sa yo gen yon non espesyal ki se "pwopozisyon".
Yon nan relasyon ki enpòtan anpil nan lojik se yon pwosesis konitif ke yo rele "enferans".
Enferans se pwose ki pèmèt ou fè yon konklizyon daprè sa ou konen ou ou sipoze ou konen.
Sa ou sipoze ou konen an yo rele li "premis".
Gen plizyè enferans, enferans disjonktiv, enferans kondisyonèl.
Ekzanp enferans disjonktiv : gen de moun ki gen kle kay la, se ti mari ak ti poushon. Si pòt la ouve, se youn nan yo pou ki ta ouve li.
Ti mari Okap, li pa Pòtoprens. Setadi, se pa timari ki ouve pòt. Si se pa timari, fok se ti poushon. Konklizyon sa valid lojikman paske se yon konklizyon ke nou abouti ak li atravè enferans disjonktiv lan.
== Etik ==
Branch nan filozofi ki gen pou detèmine vale moral aksyon yon kretyen vivan. Gen plizyè sistèm ki devlope pou reponn ak pwoblèm sa; men de pi gran sistèm ki domine yo se "konsekanlis" ak "inivesalis".
Diferans maje nan de sistèm sa yo se kijan yo konkli vale moral yo aksyon.
Nan yon kote, konsekanlis di ke se konsekans yon aksyon ki detemine vale moral tandiske univesalis la di ke vale moral yon aksyon objektif e li an deyo de konsekans aksyon an. dapre teori sa, moralite se yon bagay ki sibjektiv, setadi ki varye selon kondisyon aktyel. yon aksyon gen dwa bon nan yon sitiyasyon '''X,''' tandiske menm aksyon sa move nan yon aksyon '''Y'''
Nan kan konsekanlis la, ou gen filozòf tankou "[[Jeremy Bentham]]" ki se papa "utilitaryan". Utilitaryan kwe ke si yon aksyon abouti ak plis byen ke mal, li se yon aksyon moral ak vale pozitiv. Nan kan universalis yo ou gen filozòf tankou "[[Emmanuel Kant]]" ki di ke vale moral yon aksyon pa gen aryen pou li we ak motivasyon akte ya, ou konsekans aksyon an. pou sipòte avi sa, kant devlope yon konsèp ki rele " enperatif kategorikal"--- konsep la di ke avan ou fe yon aksyon, imajine ki konsekans aksyon sa si tout moun sou latè te adopte menm aksyon sa.
== Lojik ==
Se branch nan filozofi ki etidye sifikasyon, validite yon konklizyon, ak relasyon ki egziste ant senbòl ke lezom itilize nan mwayen komikasyon yo. Se pou tet sa, gen yon gwo enteraksyon ant etid '''lengwistik''' ak '''Lojik'''.
Lojik fòmèl itilize 2 metòd kle, sa nou rele "'''Lojik Dediktiv'''" ak sa nou rele '''Lojik endiktiv'''. Lojik dediktiv la se lojik kote ke konklizyon an se yon eksprèsyon eksplisit ki fondamantalman konèkte ak sa ki te nan premis lan ou premis yo. Setadi validite yon konklizyon nan lojik dediktiv depann direkteman sou validite premis ki presede li yo. Tankou, "'''Pòtoprens nan depatman lwès, Site solèy nan Pòtoprens, alo site solèy nan depatman lwès"'''. Tout etid nan jewometri baze sou pwose (ou enferans) dediktiv ki se kle nan lojik dediktiv la. baz lojik dediktiv la jwen sous li nan travay ke Aristot tap fe sou sa nou rele jodi ya " syllogismes d'aristote". li enpòtan pou remake ke konklizyon yon lojik dediktiv gen 2 posibilite, swa li setenman fos, oubyen li setenman vrè. nan lagaj pwobabilite, li gen yon pwobabilite "0" oubyen "1" pagen antrede.
=== Lojik endiktiv ===
'''Filozofi''' reprezante yon gwo pati nan aktivite entelektyèl imèn. Tout moun atikile konsèpsyon pèsonèl yo sou lavi; nan pwose sa, nou di ke moun sa yo ap filozofe; men moun ki ale pi lwen pou rantre nan rasin pwoblèm sa yo, ak jefo yo fè pou devlope sistèm nomatif ak deskriptif pou tante klarifye ak resoud pwoblèm sa yo, sa yo vin jwe wòl filozòf pwofesyonèl. nan ka sa filozofi vin pran yon sans fòmèl ak eskolastik ke nou ka rele "'''Filozofi sistematik'''".
Kisa Filozofi systematik sa ye, e kijan li divize?
Kwake '''Filozofi fòmèl''' la gen plizye aspè, men gen '''3''' kokenn shenn branch ki reprezante prèske tout edifis etid filozofik la.
'''Branch''' sa yo, se '''Metafizik''', '''Epistemoloji''', ak '''Lojik'''.
'''Lojik''' : se yon branch nan filozofi ki etidye sinifikasyon senbolik, validite yon konklizyon, ak relasyon ki egziste ant senbòl ak sa senbòl sa yo reprezante ou ta vle reprezante. paske lojik gen pou li we ak deklarasyon, gen yon enteraksyon natirel ki fèt ant lojik ak lengwistik.
Lojik fòmèl itilize 2 metòd kle, sa nou rele "'''Lojik Dediktiv'''" ak sa nou rele '''Lojik endiktiv'''. Lojik dediktiv la se lojik kote ke konklizyon an se yon ekspresyon eksplicit ki fondamentalman konekte ak sa ki te nan premis lan ou premis yo. setadi validite yon konklizyon nan lojik dediktiv depann direkteman sou validite premis( deklarasyon) ki presede li yo. Tankou, "'''Pòtoprens nan depatman lwès; site soley nan potoprens; alo site soley nan depatman lwes"'''. Pa sèlman analiz deklarasyon yo ki Tonbe anba labanye lojik dediktiv, men pi fo etid matematik tankou jewometri baze sou enferans dediktiv (pwoz dediktiv) ki se kle nan estrikti lojik dediktiv la.Istorikman, baz lojik dediktiv la jwen sous li nan travay ke Aristote tap fe sou sa nou rele jodi ya "syllogismes d'Aristote". Li enpotan anpil pou nou remake ke konklizyon yon lojik dediktiv gen 2 posibilite, swa li setenman fos, oubyen li setenman vre. nan langaj pwobabilite, li gen yon pwobabilite "0" oubyen "1" pa gen antrede.
"lojik endiktiv" se lojik ki baze sou pwobabilite ak koneksyon ou sou yon inifòmite natirèl ke nou gen rezon pou nou presipoze. Se lojik sa ke '''Syans Aplike''' yo plis itilize. diferan ak lojik dediktiv, li enpotan pou nou remake ke konklizyon lojik endiktiv la sa pa janm 100%; setadi konklizyon an toujou kikonstansyel, konsekaman, li sije ak modifikasyon. Yonn nan moun ki devlope prensip metodolojik pou lojik endiktiv la se yon filozòf angle ke nou rele '''john stuart mill'''. Prensip yo baze sou metòd sa yo: '''Metòd Diferans''',Metod Menm bagay, Metòd Menm Varyasyon"''', ak 2 lòt metòd derivativ ki se konbinezon metòd prensipal sa yo.
'''Metòd Diferans''': Jan ak pye ale nan yon restoran yal manje. jan mande diri blan, legim ak sos pwa nwa, Pyè li menm li mande diri blan, legim ak sos pwa blan. kom se marasa yo ye, yo mande pou yo mete diri blan an nan yon sèl bol, ak legim la nan yon sèl pla, men pou pwa yo ale nan 2 bol diferan. Aprè mesye yo fin manje, yo ale lakay, yo poko rive lakay yo, vant Pyè ap fè li mal, lap vomi ak dyare. pye ale kay dokte, dokte ya konkli aprè tes loratwa li ke pyè manje yon manje kontamine. nan twa manje diferan sa yo, ki les ki fè Pyè malad ? Daprè metòd diferans lan, se pwa blan an ki koz maladi Pyè, paske se sèl sos pwa blan an ke Jan, ki pat malad, pat manje, e se menm sos pwa blan sa ke Pyè te manje pou kont li. Si diri blan an ou legim lan te kontamine, Jan te ap malad tou. Setadi, maladi ya ki se yon diferans ki pa te pataje ant Jan ak Pyè dwe sòti nan manje ke Jan ak Pyè pa te pataje ya, kise sos pwa blan an.
'''Metòd Menm bagay''' : yon kriptograf kap travay nan lame dayiti intesepte yon mesaj kode " abc = fo lespinas kraze; mcs = sòlda kraze rak; cpdk = mashin kraze jeneral jimenez. kisa let c ya reprezante? paske c paret tout kote kraze paret, eke sel let ki paret 3 fwa, menm jan kraze se sèl mo ki parèt 3, nou konkli ke dapre metod menm bagay la ke c = kraze.
'''Epistemoloji''' ''Tèks italik'': se branch nan filozofi kap sheshe konen lanati konenans, sou ki sa konesans baze. tankou ki sa ki jistifye sa nou asepte koòm konesans. nan etid ak reshesh ki tap fèt pou bay klarifikasyon sou lanati konesans gen de gwoup klè ke nou rele "rasyonalis" ak "anpiris".
Rasyonalis se filozòf ki kwe ke tout konesans ki non-patilye, setadi konesans ki gen aspè jeneral, se konesans nou aprann a-priori, setadi konenans nou aprann direktman nan yon pwoses entelktyèl ki endepandan de eksperyans. Filozòf sa yo tankou Ren& Descartes ak Platon fe alizyon ak matematik ak jewometri pou jistifye pozisyon sa. tankou, pou filozòf sa yo, lè moun gen metrize teyorèm pythagore la, se pa eksperyans ki fè menm moun sa reyalize definitivman ke sinis okare plis cosinis okare ap egal ak 1. Se aspè jeneral konenans sa ke ou ka penetre direktman san lentèmedyè eksperyans ki pwouve pozisyon rasyonalis la depre filozòf ki nan kan sa.
Li enpòtan pou remake ke rasyonalis yo pa di ke tout konesans yon moun atenn, atenn li a-priori. paske yo di ke konesans patikilye baze sou eksperyans setadi ou aprann yo aposteri. tankou, si mwen rekonet koule mashinn mwen an, e ou menm ou rekonet koule mashin ou an, konesans patikilye sa pa bay yonn nan nou okin rezon pou jistifye yon konklizyon jeneral sou koule tout machin sou latè.
Anpiris se filozòf ki konkli ke tout sa ke nou ka rele konesans lejitim, nou aprann yo aposteri. setadi, se sou eksperyans nou, ak eksperyans lòt moun ke konesans sa yo baze. se sak fe, enpiriris konsidere lasyans kom sel sous konesans lejitim paske li pa baze sou spekilasyon ou aktivite serebral endepandan de eksperyans. yon nonm tankou Jeremy Benthman ak John Stuart Mill se 2 filozòf ki vrèman bati fondasyon kosmoloji anpiris la.
=== Metafizik ===
Se branch nan filozofi ki chache devlope kondisyon ak kritè pou egzistans, tankou, ki sak konpoze reyalite? e ki relasyon ki genyen an eleman ki konpoze reyalite sa? nan bransh sa gen yon konsep kle yo rele "ontoloji". ontoloji se nati egzistans yon bagay, setadi nan ki konteks nou ga di yon bagay ekziste. konsep sa, yo elaji pou vinn ak yon lot konsep ke nou rele" "stati ontolojik". tankou, li pa sifizan pou mwen di ke "bouki ak malis" ekziste, fok mwen ale pi mwen pou mwen klarifye stati ontolojik "bouki ak malis"; setadi, se pou mwen klarifye pou yon moun ki pa konen ke bouki ak malis se karakte nan literati folklorik ayisyen. nan lot mo, mwen afime stati ontolojik bouki ak malis.
=== Epistemoloji ===
Se bransh nan filozofi kap chèche konen lanati konenans, sou ki sa konesans baze. tankou ki sa ki jistifye sa nou asèpte kom konesans. nan etid ak rechèch ki tap fèt pou bay klarifikasyon sou lanati konesans gen de (2) gwoup kle ke nou rele "rasyonalis" ak anpiris".
[[rasyonalis]] se filozòf ki kwe ke tout konesans ki non-patilye, setadi konesans ki gen aspè jeneral, se konesans nou aprann a-priori, setadi konenans nou aprann dirèktman nan yon pwosès entelktyèl ki indepandan de eksperyans. filozòf sa yo tankou René Descartes ak Platon fè alizyon ak matematik ak jewometri pou jistifye pozisyon sa. tankou, pou filozòf sa yo, le moun gen metrize teorem pythagore la, se pa eksperyans ki fe menm moun sa reyalize definitivman ke sinis okare plis cosinis okare ap egal ak 1. se aspe jeneral konenans sa ke ou ka penetre direkteman san lintemedye eksperyans ki prouve pozisyon rasyonalis la depre filozof ki nan kan sa.
li enpotan pou remake ke rasyonalis yo pa di ke tout konesans yon moun atenn, atenn li a-priori. paske yo di ke konesans patikilye baze sou eksperyans setadi ou aprann yo aposteri. tankou, si mwen rekonet koule mashinn mwen an, e ou menm ou rekonet koule mashin ou an, konesans patikilye sa pa bay yonn nan nou okin rezon pou jistifye yon konklizyon jeneral sou koule tout mashin sou late.
Anpiris se filozòf ki konkli ke tout sa ke nou ka rele konesans lejitim, nou aprann yo aposteri. setadi, se sou eksperyans nou, ak eksperyans lòt moun ke konesans sa yo baze. se sak fe, enpiris konsidere lasyans kòm sèl sous konesans lejitim paske li pa baze sou espekilasyon ou aktivite serebral endepandan de eksperyans. yon nonm tankou Jeremy Benthman ak John Stuart Mill se 2 filozòf ki vrèman bati fondasyon kosmoloji anpiris la.
=== Filozofi mantal ===
Se yon branch nan filozofi analitik ki gen pou objektif : etidye fenomèn mantal, fonksyon mantal, pwopryete mantal tankou konesans tèt ou ak konesans entouraj ou.
Men, teyori nan branch sa ale pi lwen nan chèche konnen kijan diferan aspè mantal sa yo makònen ak kò fizik la, patikilyèman kijan yo konèkte avèk ògan fizik nou rele “sèvèl tèt la”.
Devlopman filozofi sa konsantre nan rezoud yon pwoblèm kle nan filozofi ki vrèman domine metafizik depi lantikite jis jodi a.
Pwoblèm sa a, nan filozofi, nou rele li “pwoblèm nanm ak kò”. Setadi, ki nati nanm lan, e kijan li kominike ak ko a.
Kòm nou deja mansyone l, se pwoblèm sa ki twouve li nan rasin filozofi mantal la.
Nan atant ke filozòf tap fè pou rezoud pwoblèm sa a, de gwo kan filozofik bay dizon yo sou lanati fenomèn mantal yo.
[[Filozòf]] ki kwè ke yon moun konpoze de 2 nati :
youn fizik ke ou ka penetre ak sans komen yo, e youn envisib ke ou ka penetre sèlman ak rezon ou entelèk. Yo rele yo dyalis. sètadi yo konsevwa moun divize an 2 nati.
Nan lòt kan opoze ya, nou jwenn sa nou rele Monis, sètadi filozòf ki kwè ke pa gen 2 nati, men plito yon sel nati ki konpoze tout egzistans reyèl la.
Youn nan premye moun ki atikile filozofi sa se [[Benedictus Spinoza.]]
Chak kan sa yo gen plizyè vèsyon. Tankou, dyalis yo divize an 2 pati. Moun tankou [[René Descartes]], menmjan ak [[Platon]] ki te vin anvan li, kwè ke nanm lan se yon sibstans endepandan ki egziste endepandan de kò a, e li ale pi lwen pou sijere ke nanm sa a ka menm siviv lanmò kò fizik la.
Sa ki prann pozizyon patikilye sa a, yo rele yo dyalis sibstans. Men, nan menm kan dyalis la, gen yo lòt gwoup ki prann yon pozisyon ki ta vle fè konnen ke Nann lan sòti nan zantray Sèvèl Tèt La.
Kwake Nann ou lespri sòti nan zantray ògan nou rele sèvèl tèt la, pwopryete Nanm lan paka redwi sou baz mekanik ak biyochimik Sèvèl Tèt ki ba li nesans lan.
Gwoup sa nou rele yo [[Dyalis Pwopriyete]].
Li enpòtan pou remake ke se fòm Dyalis Pwopryete ya ki alamòd pami dyalis modèn yo.
=== Monis ===
E [[monis]] yo menm?
Nan kan [[monis]] la, nou jwen de kan patikilye ki domine sèn nan kwake yo gen monopòl la akoz siks7 aplikasyon syans fizik yo tankou chimi, fizik ak biyoloji.
=== Monis fizikalis ===
[[Monis fizikalis]] se group ki kwè ke gen yon sèl sibstans e ke sibstans saa parèt sèlman sou fom fizik ou enejik ki sou labanye lwa natirel yo e ke lè lasyans avanse nap ka rive esplike tout fenomèn mantal sa yo ki parèt ineksplikab jodi ya.
=== Monis ideyalis ===
[[Monis ideyalis]] Gwoup sa a panse ke tout sa ki egziste gen esans mantal, e ke menm bagay ak evènman ki parèt sou fòm fizik se vrèman pwojeksyon ou ilizyon ke antite imateryèl yo rele nanm lan kreye. Yon nonm tankou Berkeley te adopte filozofi sa a.
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
[[Kategori:Syans]]
[[Kategori:Filozofi]]
37ta3je81n343rrgupqy87xb9w59ija
Long Beach, New York
0
36204
888624
881510
2026-09-25T16:17:22Z
Jakeabdollah
40504
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
888624
wikitext
text/x-wiki
{{ebòch}}
{{kolektivite tèritoryal
|non_lokal= Long Beach
|koodone_lat=
|koodone_lon=
|drapo_imaj=
|anblèm_imaj=
|tip=vil
|dat=
|zòn_tip=Eta
|zòn= [[New York]]
|kapital_tip=
|kapital_non=
|chèf_tit=
|chèf_non=
|sipèfisi_dat=
|sipèfisi_ran=
|sipèfisi_total=
|dlo_pousantaj=
|frontyè_tè=
|frontyè_kòt=
|rote_mwayen=
|pli_ro_kote=
|pli_ro=
|pli_ba_kote=
|pli_ba=
|popilasyon_dat=
|popilasyon_ran=
|popilasyon_total=
|popilasyon_dansite=
|popilasyon_tip=
|aktivite=
|kat_anplasman=
|kat_politik=
|kat_jewografik=
|kat_satelit=
|divizyon_tip=
|divizyon_non=
|vwazen=
|sitwèb=
|kòd_tip=jewografik
|kòd=
|nòt=
}}
Long Beach se yon vil nan eta [[Nou yòk]] ([[New York]]) .
Li nan konte, rejyon Nassau .
Nan lane 200 li te genyen 35,462 moun.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/longbeachcitynewyork/PST045219|title=U.S. Census Bureau QuickFacts: Long Beach city, New York|website=www.census.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503141652/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/longbeachcitynewyork/PST045219|archive-date=May 3, 2021|access-date=February 9, 2021}}</ref>
== Istwa ==
Premye moun ki rete Long Beach a te Algonquian ki pale Rockaway Endyen yo, ki moun ki vann zòn nan kolon angle nan 1643. Pandan ke zile a baryè te itilize pa baymen ak fèmye pou lapèch ak rekòlte [[zèb]] sèl, pa gen yon sèl te rete la pandan tout ane a pou plis pase de syèk. Nan 1849 Kongrè etabli yon estasyon sove lavi. Yon douzèn ane anvan, 62 moun te mouri lè bark [[Meksik]] la, pote imigran Ilandè nan New York, li kouri sou rivaj nan Jou nouvo ane a.<ref name=":3">{{Cite book|last=Howland|first=Southworth Allen|url=https://books.google.com/books?id=LW_XAAAAMAAJ&pg=PA3|title=Steamboat Disasters and Railroad Accidents in the United States: To which is Appended Accounts of Recent Shipwrecks, Fires at Sea, Thrilling Incidents, Etc.|publisher=Dorr, Howland & Company|year=1840|pages=267–275|access-date=May 26, 2020|archive-date=September 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916224324/https://books.google.com/books?id=LW_XAAAAMAAJ&pg=PA3}}</ref>
Austin Corbin, yon mason nan Brooklyn, te premye moun ki eseye devlope zile a kòm yon resort. Li te fòme yon patenarya ak Long Island Rail Road la (LIRR) a finanse New York la ak Long Beach Railroad Co., ki mete tras soti nan Lynbrook nan Long Beach nan 1880. Se menm ane, Corbin louvri Long Beach Hotel, yon ranje nan 27 chale sou yon 1,100-pye (340 m) teren nan plaj, ki li te deklare ke kòm pi gwo otèl nan mond lan. [3] nan premye sezon li yo, ray tren an mennen 300,000 vizitè yo Long Island. Yo bò sous ki vini an, tren te mete longè a nan zile a, men yo te retire nan 1894 apre yo fin repete washouts soti nan tanpèt ivè.
Nan 1906, William Reynolds, yon 39-zan ansyen senatè leta ak byen imobilye pwomotè, te antre nan foto a. Reynolds te deja devlope kat katye Brooklyn (Bedford Stuyvesant-, Borough Park, Bensonhurst, ak nan Sid Brownsville), osi byen ke Dreamland Coney Island a, pi gwo pak amizman nan mond lan. Reynolds tou posede yon teyat ak pwodui jwe. Li sanble envèstisè yo ak akeri Oceanfront a soti nan mèt kay prive ak rès la nan zile a soti nan vil la nan Hempstead nan 1907; li te planifye bati yon Boardwalk, kay, ak otèl. Reynolds te gen yon bann bèt nan elefan mache nan soti nan Dreamland, ofisyèlman ede bati Long Beach Boardwalk a; li te kreye yon Cascade piblisite efikas. Drag kreye yon kanal 1,000 pye (300 m) lajè sou bò nò nan zile a bay aksè pa steamboats gwo ak avyon lanmè transpòte plis vizitè; sistèm wout marin la nouvo te rele Reynolds Channel. Pou asire ke Long Beach te viv jiska li voye bòdwo li "Riviera a nan Lès la", li te mande chak bilding yo dwe konstwi nan yon "eklèktism style Mediterane," avèk yon miray boudine blan ak wouj-ajil twati mozayik. Li menm rive bati yon teyat rele [[Chato]] yo toupre Lanmè a, ak etaj la dans pi gwo nan mond lan, pou [[dansè]] Vernon ak Irene Castle. Li limite mèt kay ak lokatè ak blan Anglo-Saxon Pwotestan (gèp). Apre sosyete Reynolds 'al depourvu nan 1918, restriksyon yo te leve. Vil la nouvo atire biznisman rich ak animateur nan New York ak Hollywood.
Sou, 29 jiyè 1907, yon dife te pete nan Long Beach Hotel la, li boule l 'nan tè a. Nan 800 envite yo, uit te blese pa sote soti nan fenèt yo, ak yon fanm te mouri. Te dife a te blame sou ki defektye fil elektrik elektrik. Yo te yon legliz, plizyè chale ak Pavilion la benyen tou detwi. Bòks sa ki nan envite yo, ki te ranmase kò l sou sab la yo fòme "abiye chanm", te kwè pa vòlè. Yon douzèn garçons ak lòt moun yo te arete pa polis la, ki moun ki refè $ 20,000 yon valè de bijou ak lòt pwopriyete yo vòlè li.
Kominote a te vin yon vilaj enkòpore nan 1913 ak yon vil nan 1922.
Nan 1923, ajan yo entèdiksyon li te ye tou senpleman kòm Izzy ak Moe tan anvayi tout zòn Hotel la Nassau ak arete twa mesye pou pirataj. An 1930, senk Ofisye polis Long Beach te kondane pou yo ofri yon kòronp nan yon ofisye Gad Kòt [[Etazini]] yo ki pèmèt likè yo dwe te ateri. Polis la te gen yon lòt pwoblèm yon ane pita: yon mistè ki kaptive nasyon an nan sezon lete an la 1931. Yon Beachcomber jwenn kò a nan yon jèn fanm yo te rele Starr Faithfull. Li te kite dèyè yon nòt swisid, men lòt moun kwè li te asasinen. Koripsyon te vin sevi nan Long Beach pa Lè sa a; nan 1922, Beach la Lejislati eta yo deziyen Long yon vil ak William H. Reynolds te eli majistra-a premye. Yon ti tan apre Reynolds te akize sou chaj yo ki lajan detourneman. Lè l 'te jwenn koupab, yo te revèy la nan gwo kay won an nan City Hall te sispann nan pwotestasyon. Lè yon jij lage Reynolds soti nan prizon pita ane sa a sou apèl, prèske popilasyon an tout antye te tounen soti nan voye bonjou pou li, e li te revèy la tounen sou.
Nan 1939, Majistra Louis F. Edwards te manke touye li tire pa yon ofisye lapolis sou etap sa yo devan lakay li. Ofisye Alvin Dooley, yon manm nan eskwadwon nan motosiklèt lapolis ak pwòp detay sekirite Majistra a, yo touye majistra-a pèdi apre òf li pou PBA prezidan nan yon kandida majistra-a sipòte. Jackson Boulevard te pita chanje non Edwards Boulevard nan onè nan majistra-a an reta. Apre touye moun nan, moun ki abite nan vil la te pase lejislasyon yo adopte yon sistèm manadjè vil la, ki toujou egziste nan jou sa a. Se manadjè vil la anplwaye pa yo ak rapò bay Konsèy Vil la.
Nan ane 1940 yo, Jose Ferrer, Zewo Mostel, Mae West, ak lòt [[aktè]] popilè fèt nan teyat lokal yo. Jack Dempsey, Cab Calloway, Humphrey Bogart, Lillian Roth, Rudolph Valentino, Florenz Ziegfeld, Jak Cagney, Clara Bow, ak Jan Barrymore te rete nan Long Beach pou dè dekad. Lòt natif natal gen ladan Billy Crystal (te frè l 'Joel Crystal te sèvi kòm prezidan nan Long Beach City Council la),} Joan Jett, Derek Jeter, John Lannan, ak "Long Island Lolita" Amy Fisher.
By ane 1940 yo ak ane 1950, ak avènement a nan vwayaj lè bon mache atire touris kote yo plis byen lwen, ak èkondisyone bay konfò pandan tout ane a, Long Beach te vin yon prensipalman chanm kominote pou pasaje nan New York City. Li toujou kontinye atire anpil vizitè ete nan lane 1970 yo. Otèl yo Boardwalk fatige yo te itilize pou lojman tanporè pou moun ki resevwa asistans sosyal ak granmoun aje la jiskaske yon eskandal alantou 1970 te mennen nan anpil nan lisans pèdi kay yo. Nan moman sa a, ajans gouvènman yo tou te "depo" nan otèl sa yo anpil malad lage nan pi gwo lopital mantal. Yo te sipoze pran swen pou nan ti-echèl sant kominotè. Boardwalk a 2.2-mil (3.5 km) te gen yon pak amizman ti nan pye a nan Edwards Boulevard jouk fen ane 1970 la. Nan ane 1960 yo an reta, Boardwalk ak pak amizman zòn nan te yon leman pou jèn yo atravè Long Island, jiskaske yon deblozay lapolis sou trafik dwòg te fini sa. Pandan ke gen kèk biznis kite sou Boardwalk a, li atire siklis, jodjeur, pyeton ak moun-Vijilan.
Kòmanse nan ane 1980 yo ak akselere nan ane 1990 yo, Long Beach te kòmanse yon renouvèlman iben, ak lojman nouvo, nouvo biznis ak lòt amelyorasyon. Jodi a, lavil la se ankò yon kominote chanm popilè, pou moun k ap travay nan New York ki vle atmosfè a plaj trankil. Avèk sezon ete vini jèn lokal yo ak elèv kolèj ak jenn adilt ki lwe bengalo sou fen a West; yo souvan kenbe travès yo lokal yo ak klib ansanm West Beech Street. Jis dèyè Boardwalk a tou pre sant la nan vil la, sepandan, anpil vid kounye a okipe plizyè blòk ke yon fwa loje otèl, bathhouses ak pak la amizman. Paske tantativ atire devlopman (ki gen ladan, nan yon sèl fwa, kazino Atlantic City-style) nan sa a supèrblok potansyèl pa gen ankò fè fwi, anpil yo genyen pi gwo pòsyon nan vil la nan rès peyi a.
Sou 29 oktòb 2012, Siklòn Sandy frape Long Beach. Kòm yon rezilta nan inondasyon, dè santèn de machin yo te totalize ak kay soufri divès nivo nan domaj. Pri a yo estime nan tout domaj la te plis pase $ 250 milyon dola. Vil la te san pouvwa ak dlo k ap koule pou de semèn apre tanpèt la. Te Boardwalk a tou detwi pandan tanpèt la. Vil la te kòmanse rebati Boardwalk a ak sibvansyon nan men FEMA ak Eta a nan New York. Premye seksyon nan de-blòk nan nouvo Boardwalk a Long Beach reouvri sou li a, 26 jiyè 2013, [6] ak Boardwalk a tout antye louvri sou li a, 25 oktòb 2013.
== Relasyon ak Ayiti ==
*Kominote Ayisyen, relasyon ant eta sa epi Ayiti
== Jewografi ==
== Ekonomi ==
== Devlòpman ==
== Politik ==
== Edikasyon ==
== Anviwònman ==
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
[[Kategori:Vil nan New York]]
[[Kategori:Vil nan Etazini]]
[[Kategori:Jewografi]]
hh4zhg079bf2m8d24r84pv0fntcdjqp
Il
0
58443
888630
775180
2026-09-26T05:37:29Z
Sigamos Aprendiendo 2911
40513
/* Tradiksyon */
888630
wikitext
text/x-wiki
{{definisyon
|fanmi=non komen
|rejis=
|domen=
|sans=
|imaj=
|gade=
|nòt=
|referans=
}}
[[File:Island_Pokonji_Dol.jpg|thumb]]
'''Il''' se yon moso tè nan dlo.
== Tradiksyon ==
* [[Lòt kreyòl]]:
* [[franse|Franse]]: île
* [[angle|Angle]]: island
* [[alman|Alman]]: Insel
* [[panyòl|Panyòl]]: isla
* [[Pòtigè]]: ilha
== Etimoloji ==
Mo ''il'' la soti nan lang franse a (''île'') ki soti nan yon mo laten (''insula'').
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
g0zv8yfkcijr7b4b22lw3xqaj9m5ih0
Liv (pou li)
0
58642
888621
812645
2026-09-25T15:57:17Z
Jakeabdollah
40504
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */
888621
wikitext
text/x-wiki
[[Fichye:Paperback book black gal.svg|150px|right|thumb|Liv]]
'''Liv''' se yon bagay pou li. Anpil fèy papye avèk tèks sou yo ki kole ansanm nan yon fason byen òdone. Lektè kapab soti sou premye paj la pou ale sou dènye a. Moun ki ap li yon liv gen pou yo pase nan paj a goch yo anvan paj a dwat yo.
Yon travay lespri a vin kreye pa yon otè, liv la sèvi kòm yon relasyon avèk yon lektè. Li se yon objè kiltirèl ki lye ak istwa imen. Li pèmèt transmèt sans nan yon fòm materyèl patikilye pi lwen pase espas ak tan. Pou lektè a, "yon liv se yon ekstansyon memwa ak imajinasyon". Nan yon fason kolore, ekspresyon "fèmen liv la" yo itilize pou evoke fen yon peryòd.
== Etimoloji ==
[[Fichye:Latin dictionary.jpg|thumb|right|Liv nan sal lekti nan Bibliyotèk Inivèsite Graz.]]
Mo ''liv'' la soti nan lang franse a (''livre'') ki soti nan lang laten an (''liber'').
== Definisyon ==
[[Fichye:Honoré Daumier 007.jpg|thumb|[[Honoré Daumier]], ''Le Lecteur'' (1860), koleksyon prive.]]
Yon liv se yon dokiman ekri ki fòme yon inite epi ki fèt konsa, ki konpoze de paj ki mare ansanm. Fonksyon li se yo dwe yon sipò pou ekri, ki pèmèt difizyon ak konsèvasyon nan tèks tout kalite.
Materyèlman, yon liv se yon volim paj mare, ki prezante youn oswa plizyè tèks anba yon paj tit komen. Fòm li pwovoke yon òganizasyon lineyè (pajinasyon, chapit, elatriye). Yon liv jeneralman gen ladan [[zouti]] ki fasilite aksè nan kontni li yo : tab kontni a, rezime, endèks. Gen anpil varyete liv depann sou jan an, moun ki ap resevwa yo, daprè metòd fabrikasyon ak fòma yo, oswa selon itilizasyon yo. Sòf eksepsyon, tankou yon liv [[atis]], yon liv pibliye nan plizyè kopi pa yon editè, jan sa pwouve pa eleman idantifikasyon ke li dwe genyen ladan li.
An 1964, [[INESKO]] te pwopoze yon definisyon ki gen entansyon etabli estatistik nasyonal sou piblikasyon liv ak peryodik : "Piblikasyon ki pa peryodik ki gen omwen 49 paj, san yo pa enkli paj kouvèti yo, pibliye nan peyi a epi yo ofri piblik la.
== Syans liv la ==
Syans liv yo rele bibliyoloji; objè li se istwa liv la ak pwosesis fabrikasyon, distribisyon ak konsèvasyon li yo. Etid liv la, nan pati pa li, gen ladann anpil aspè ekonomik, sosyolojik, politik ak ideyolojik : liv la kòm yon pwodui (teknik, edisyon, posiblite oswa ou pa nan difizyon, elatriye), kòm yon zèv (estetik nan kouveti li, pou egzanp), elatriye. Anplis de sa, lekti se objektif abityèl liv la, li nesesè ajoute yon sosyoloji ak yon istwa nan lekti (bibliyotèk piblik ak prive, fason pou lekti, elatriye). Lòt syans yo tou enterese nan liv la.
* [[Bibliyometri]]
* [[Kodikoloji]]
* [[Paleyografi]].
== Bibliyografi ==
* {{es}} {{cite book| author1=Fernando Báez | title=Los primeros libros de la humanidad - el mundo antes de la imprenta y el libro electrónico | location=Madrid | editor=Forcola | year=2013 | pages=621 | isbn=978-84-15174-75-2 | id=Baez}}
* {{fr}} Frédéric Barbier, ''L'Europe de Gutenberg : le livre et l'invention de la modernité occidentale (XIIIe-XVIe)'', Paris, Belin, 2006.
* {{fr}} {{cite book|author1=Kolektif| title= L’objet-livre|url=https://www.erudit.org/fr/revues/etudfr/1982-v18-n2-etudfr1672/|pages=104|volume=18|number=2|year=1982|editor=Études françaises}}, nimewo prepare pa Ginette Michaud ak Laurent Mailhot
* Gérard Martin, ''L'Imprimerie'', 8e éd. , Presses universitaires de France, koleksyon Que sais-je ?, Paris, 1993. {{ISBN| 2-13-045792-4}}.
* Jean Malo-Renault, ''L'art du livre'', Paris : Librairie Garnier frères, 1931.
* Henri-Jean Martin, ''Les Métamorphoses du livre, entretiens avec Christian Jacob et Jean-Marc Châtelain'', Albin Michel, Paris, 2004. {{ISBN|2-226-14237-1}}.
* Denis Pallier, ''Les Bibliothèques'', 10e éd., Presses universitaires de France, koleksyon Que sais-je ?, Paris, 2002. {{ISBN|2-13-052932-1}}.
* Yann Sordet, Histoire du livre et de l’édition, Paris, Albin Michel, koleksyon L’évolution de l’humanité, 800 pages, ill., 2021
* ''Dictionnaire encyclopédique du livre'', Éditions du Cercle de la librairie, Paris, 2002-…, 2 vol. pibliye (A-D, E-M), yon twazyèm volim fiti. {{ISBN|2-7654-0841-6}} ( vol. 1) ak {{ISBN|2-7654-0910-2}} (vol.2).
* Ouvrage collectif, ''L'écriture. Des hiéroglyphes au numérique'', Éditions Perrin, Paris, 2007, 191 pages, {{ISBN|978-2-262-02686-8}}.
== Gade ==
* [[Paj]]
* [[Bibliyodivèsite]]
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
* [http://publications.europa.eu/code/fr/fr-6000000.htm « Kòd redaksyon entè-enstitisyonèl - Endèks »], sou ''publications.europa.eu'', 14 fevriye 2013.
* Terre vivante, [http://www.futura-sciences.com/fr/doc/t/developpement-durable/d/fabrication-livre_1335/c3/221/p1/ « La fabrication du livre et son impact écologique »] sou futura-sciences.com
* [http://irht.hypotheses.org/3003 Liber pilosus].
af8n1lmb1jjbw0dxd0hbrd91on5ttjt
Malarya
0
59680
888611
832731
2026-09-25T15:51:03Z
Jakeabdollah
40504
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */
888611
wikitext
text/x-wiki
[[Fichye:Plasmodium.jpg|thumb|200px|right|Malarya]]
'''Malarya''' se yon enfeksyon nan san ki ban nou lafyèv ak frison. Se yon kalite [[marengwen]] ki mache bay moun parazit malarya a. Lè li pike yon moun malad, li souse parazit malarya ki nan san moun lan. Apre sa, lè Ii pike yon lòt moun, Ii mete parazit yo nan kò moun lan.<ref name=“ngo”/>
== Siy ak sentòm ==
[[Fichye:Anopheles albimanus mosquito.jpg|thumb|200px|right|''Anopheles'']]
Konnen siy ki posib pou yon enfeksyon malarya, tankou fyèv, frison, maltèt, kò fè mal, fatig, noze (kè plen) ak vomi, dyare, ak po jòn.<ref>{{Cite web |url=http://www.doh.state.fl.us/environment/medicine/arboviral/pdfs/MalariaFactSheet_Creole.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2010-06-03 |archive-date=2010-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117172016/http://www.doh.state.fl.us/environment/medicine/arboviral/pdfs/MalariaFactSheet_Creole.pdf |dead-url=yes }}</ref>
Lè n ap fè kriz malarya, nou santi sekous
maladi a chak 2 osinon 3 jou. Kriz la menm ka
pran yon bon ti tan, men ki jan li devlope:
'''1.''' Li koumanse ak frison, [[maltèt]]. Moun lan vin frèt osinon li pran tranble. Sa ka dire yon kadè jouk inèdtan konsa.
'''2.''' Apre frison an pase, lafyèv di men mwen. Yon lafyèv cho ki 40 degre osinon plis. Moun lan fèb, po li vin wouj, epi l ap depale. Lafyèv la ka rete lontan sou li.
'''3.''' Lè kriz la pral fini, moun Ian koumanse swe epi lafyèv la tonbe. Apre yon kriz lafyèv konsa, moun lan santi l fèb, men li pa santi li malad.<ref name=“ngo”/>
Malarya konn bay lafyèv chak 2 osinon 3 jou (dapre kalite malarya nou genyen an). Men, lè nou fèk pran li, li ka ban nou lafyèv chak apremidi. Sou timoun piti ak sou moun ki fè malarya deja, li ka pa parèt jan nou di l la a. Se poutèt sa, nenpòt lè yon moun gen lafyèv li pa konn sak ba li l, se pou I fè yon analiz san pou malarya.<ref name=“ngo”>{{Cite web |url=http://www.ngohaiti.com/products/data/malaria.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2010-06-03 |archive-date=2015-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602135507/http://www.ngohaiti.com/products/data/malaria.pdf |dead-url=yes }}</ref>
Moun ki toutan ap soufri malarya yo vin gen wo larat, epi yo soufri anemi (san yo [[dlo]]).<ref name=“ngo”/>
== Tretman ==
Malarya se trete ak medikaman. Medikaman yo itilize yo ka diferan de yon moun nan yon lòt. Kèk medikaman ka ede geri yon lafyèv.<ref name="“ngo”"/> Si maladi a pa konplèks, medikaman an ki itilize yo ka [[artemisinin]]s.
== Prevansyon ==
[[Fichye:Paludisme - Frequence statistique.png|thumb|200px|right]]
Malarya se maladi yo jwenn nan anpil peyi kote ki fè cho sou latè a. Si tout moun kole zepòl ansanm, yo ka rive kontwole li. Tout mwayen kontwòl sa yo, se pou nou fè yo tout ansanm, anmenmtan.
* Pa kite marengwen pike nou. Dòmi kote ki pa gen marengwen osinon anba dra. Kouvri kabann tibebe yo ak yon moustikè osinon yon ti twal fen fen.
* Bay ajan yo tout konkou nou kapab lè yo vin nan bouk nou an. Di yo si gen moun nan fanmi an ki gen Iafyèv epi kite yo pran san pou analiz.
* Si nou kwè nou gen malarya, pran renmèd lapoula. Apre nou fin pran renmèd, marengwen ki mòde nou p ap ka bay lòt moun malarya.
* Detwi tout marengwen ansanm ak pitit yo. Marengwen peple nan dlo ki dòmi. Netwaye tout ma dlo, tout twou, tout ti mamit, mòso vesèl, po lanbi, po kokoye, kawotchou machin ki kenbe dlo. Chache tout basen dlo ak marekaj kote marengwen al ponn, osinon vide lwil ladan yo. Si nou sèvi ak banbou pou fè lantouraj, fè timoun yo plen twou yo ak sab.<ref name="“ngo”"/>
* Nou ka anpeche malarya a antre sou nou, osinon nou ka kraze fòs li, si chak lè nou pran grenn pou lafyèv malarya.
* Pou evite fanm ansent yo fè malarya, ba yo de (2) grenn 150 mg. Klowokin chak semenn pandan tout gwosès la.
* Si li posib, rete anndan kay yon kote ki fèmen ak til oubyen ki klimatize ant lè [[solèy]] leve ak lè solèy kouche.
* Si pa genyen yon kote fèmen ak til oubyen klimatizè pa disponib, sèvi ak flit ki genyen piretwoyid (pyréthroïde) nan kote w ap viv epi dòmi anba til, depreferans sa ki flite ak anti-ensèk.
* Mete chemiz manch long, pantalon long, ak chapo lè ou soti deyò.
* Flit ki genyen DEET (N,N-diethyl-meta-toluamide) bay bon pwoteksyon. Swiv enstwiksyon ki sou etikèt pwodui a.
* Li enstwiksyon ki sou etikèt la pou ou asire pwodui pou repouse [[ensèk]] yo apwopriye pou laj moun lan. Ou pa dwe sèvi ak DEET sou timoun ki genyen mwens pase de mwa.
* Timoun pa dwe manevre pwodui pou repouse ensèk. Granmoun dwe pase pwodui pou repouse ensèk nan men yo dabò epi pase li sou kò ak rad timoun lan, evite zye ak bouch timoun lan.
* Sèvi ak yon til ki seze ak elastik arebò li pou ou kouvri chèz ou pote tibebe pou ou ka pwoteje yo.
* Konsantrasyon DEET ki pi fò ka dire plis tan, men, yon ki plis pase 50% pa bay okenn pwoteksyon anplis. Pwodui DEET ki pran tan pou yo deklanche kapab dire plis pase pwodui likid.<ref>{{Cite web |url=http://www.doh.state.fl.us/environment/medicine/arboviral/pdfs/MalariaFactSheet_Creole.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2010-06-03 |archive-date=2010-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117172016/http://www.doh.state.fl.us/environment/medicine/arboviral/pdfs/MalariaFactSheet_Creole.pdf |dead-url=yes }}</ref>
== Medikaman pou malarya ==
Gen twa jan yo ka savi ak medikaman ki bon pou malarya:
* Tretman pou moun ki gen maladi a, nou ba Ii medikaman an chak jou pandan de twa jou.
* Pou kraze jèm maladi a (parazit la) ki ka nan san nou pou li pa fè nou malad. Yo fè tretman sa a nan zòn kote yo konnen moun ka pran maladi sa a fasil, sitou pou timoun ki fèb osinon ki malad. Yo ba yo medikaman an yon fwa chak senmenn.
* Pou kontwole maladi a: kalite tretman sa a atout li pwoteje yon moun pou li pa pran malarya, li kite kò l pran fòs pou Ii kadefann tèt li limenm. Lè sa a, se pou nou pran ransèyman nan Depatman lasante osinon nan men yon ajan sante pou nou konnen ki medikaman k ap pi bon pou zòn kote nou rete a. Anpil kote se klowokin ki pi bon medikaman pou malarya. Men, gen kèk kalite malarya, lè nou genyen yo, se pou nou pran primakin ansanm ak klowokin lan.<ref name=“ngo”/>
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
[[Kategori:Medsin]]
[[Kategori:Maladi]]
72pjmqdykokefqpxeg91g1xbvxrdv0s
888612
888611
2026-09-25T15:51:25Z
Jakeabdollah
40504
888612
wikitext
text/x-wiki
[[Fichye:Plasmodium.jpg|thumb|200px|right|Malarya]]
'''Malarya''' se yon enfeksyon nan san ki ban nou lafyèv ak frison. Se yon kalite [[marengwen]] ki mache bay moun parazit malarya a. Lè li pike yon moun malad, li souse parazit malarya ki nan san moun lan. Apre sa, lè Ii pike yon lòt moun, Ii mete parazit yo nan kò moun lan.<ref name=“ngo”/>
== Siy ak sentòm ==
[[Fichye:Anopheles albimanus mosquito.jpg|thumb|200px|right|''Anopheles'']]
Konnen siy ki posib pou yon enfeksyon malarya, tankou fyèv, frison, maltèt, kò fè mal, fatig, noze (kè plen) ak vomi, dyare, ak po jòn.<ref>{{Cite web |url=http://www.doh.state.fl.us/environment/medicine/arboviral/pdfs/MalariaFactSheet_Creole.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2010-06-03 |archive-date=2010-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117172016/http://www.doh.state.fl.us/environment/medicine/arboviral/pdfs/MalariaFactSheet_Creole.pdf |dead-url=yes }}</ref>
Lè n ap fè kriz malarya, nou santi sekous
maladi a chak 2 osinon 3 jou. Kriz la menm ka
pran yon bon ti tan, men ki jan li devlope:
'''1.''' Li koumanse ak frison, [[maltèt]]. Moun lan vin frèt osinon li pran tranble. Sa ka dire yon kadè jouk inèdtan konsa.
'''2.''' Apre frison an pase, lafyèv di men mwen. Yon lafyèv cho ki 40 degre osinon plis. Moun lan fèb, po li vin wouj, epi l ap depale. Lafyèv la ka rete lontan sou li.
'''3.''' Lè kriz la pral fini, moun Ian koumanse swe epi lafyèv la tonbe. Apre yon kriz lafyèv konsa, moun lan santi l fèb, men li pa santi li malad.<ref name=“ngo”/>
Malarya konn bay lafyèv chak 2 osinon 3 jou (dapre kalite malarya nou genyen an). Men, lè nou fèk pran li, li ka ban nou lafyèv chak apremidi. Sou timoun piti ak sou moun ki fè malarya deja, li ka pa parèt jan nou di l la a. Se poutèt sa, nenpòt lè yon moun gen lafyèv li pa konn sak ba li l, se pou I fè yon analiz san pou malarya.<ref name=“ngo”>{{Cite web |url=http://www.ngohaiti.com/products/data/malaria.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2010-06-03 |archive-date=2015-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602135507/http://www.ngohaiti.com/products/data/malaria.pdf |dead-url=yes }}</ref>
Moun ki toutan ap soufri malarya yo vin gen wo larat, epi yo soufri anemi (san yo [[dlo]]).<ref name=“ngo”/>
== Tretman ==
Malarya se trete ak medikaman. Medikaman yo itilize yo ka diferan de yon moun nan yon lòt. Kèk medikaman ka ede geri yon lafyèv.<ref name="“ngo”"/> Si maladi a pa konplèks, medikaman an ki itilize yo ka [[artemisinin]]s.
== Prevansyon ==
[[Fichye:Paludisme - Frequence statistique.png|thumb|200px|right]]
Malarya se maladi yo jwenn nan anpil peyi kote ki fè cho sou latè a. Si tout moun kole zepòl ansanm, yo ka rive kontwole li. Tout mwayen kontwòl sa yo, se pou nou fè yo tout ansanm, anmenmtan.
* Pa kite marengwen pike nou. Dòmi kote ki pa gen marengwen osinon anba dra. Kouvri kabann tibebe yo ak yon moustikè osinon yon ti twal fen fen.
* Bay ajan yo tout konkou nou kapab lè yo vin nan bouk nou an. Di yo si gen moun nan fanmi an ki gen Iafyèv epi kite yo pran san pou analiz.
* Si nou kwè nou gen malarya, pran renmèd lapoula. Apre nou fin pran renmèd, marengwen ki mòde nou p ap ka bay lòt moun malarya.
* Detwi tout marengwen ansanm ak pitit yo. Marengwen peple nan dlo ki dòmi. Netwaye tout ma dlo, tout twou, tout ti mamit, mòso vesèl, po lanbi, po kokoye, kawotchou machin ki kenbe dlo. Chache tout basen dlo ak marekaj kote marengwen al ponn, osinon vide lwil ladan yo. Si nou sèvi ak banbou pou fè lantouraj, fè timoun yo plen twou yo ak sab.<ref name="“ngo”"/>
* Nou ka anpeche malarya a antre sou nou, osinon nou ka kraze fòs li, si chak lè nou pran grenn pou lafyèv malarya.
* Pou evite fanm ansent yo fè malarya, ba yo de (2) grenn 150 mg. Klowokin chak semenn pandan tout gwosès la.
* Si li posib, rete anndan kay yon kote ki fèmen ak til oubyen ki klimatize ant lè [[solèy]] leve ak lè solèy kouche.
* Si pa genyen yon kote fèmen ak til oubyen klimatizè pa disponib, sèvi ak flit ki genyen piretwoyid (pyréthroïde) nan kote w ap viv epi dòmi anba til, depreferans sa ki flite ak anti-ensèk.
* Mete chemiz manch long, pantalon long, ak chapo lè ou soti deyò.
* Flit ki genyen DEET (N,N-diethyl-meta-toluamide) bay bon pwoteksyon. Swiv enstwiksyon ki sou etikèt pwodui a.
* Li enstwiksyon ki sou etikèt la pou ou asire pwodui pou repouse [[ensèk]] yo apwopriye pou laj moun lan. Ou pa dwe sèvi ak DEET sou timoun ki genyen mwens pase de mwa.
* Timoun pa dwe manevre pwodui pou repouse ensèk. Granmoun dwe pase pwodui pou repouse ensèk nan men yo dabò epi pase li sou kò ak rad timoun lan, evite zye ak bouch timoun lan.
* Sèvi ak yon til ki seze ak elastik arebò li pou ou kouvri chèz ou pote tibebe pou ou ka pwoteje yo.
* Konsantrasyon DEET ki pi fò ka dire plis tan, men, yon ki plis pase 50% pa bay okenn pwoteksyon anplis. Pwodui DEET ki pran tan pou yo deklanche kapab dire plis pase pwodui likid.<ref>{{Cite web |url=http://www.doh.state.fl.us/environment/medicine/arboviral/pdfs/MalariaFactSheet_Creole.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2010-06-03 |archive-date=2010-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117172016/http://www.doh.state.fl.us/environment/medicine/arboviral/pdfs/MalariaFactSheet_Creole.pdf |dead-url=yes }}</ref>
== Medikaman pou malarya ==
Gen twa jan yo ka savi ak medikaman ki bon pou malarya:
* Tretman pou moun ki gen maladi a, nou ba Ii medikaman an chak jou pandan de twa jou.
* Pou kraze jèm maladi a (parazit la) ki ka nan san nou pou li pa fè nou malad. Yo fè tretman sa a nan zòn kote yo konnen moun ka pran maladi sa a fasil, sitou pou timoun ki fèb osinon ki malad. Yo ba yo medikaman an yon fwa chak senmenn.
* Pou kontwole maladi a: kalite tretman sa a atout li pwoteje yon moun pou li pa pran malarya, li kite kò l pran fòs pou Ii kadefann tèt li limenm. Lè sa a, se pou nou pran ransèyman nan Depatman lasante osinon nan men yon ajan sante pou nou konnen ki medikaman k ap pi bon pou zòn kote nou rete a. Anpil kote se klowokin ki pi bon medikaman pou malarya. Men, gen kèk kalite malarya, lè nou genyen yo, se pou nou pran primakin ansanm ak klowokin lan.<ref name=“ngo”/>
== Referans ==
{{referans}}
[[Kategori:Medsin]]
[[Kategori:Maladi]]
lvkjitlw8kxf7rbevcnly3jyzrp3o7p
Blad pipi
0
59776
888615
862543
2026-09-25T15:55:00Z
Jakeabdollah
40504
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
888615
wikitext
text/x-wiki
'''Blad pipi''' se [[ògàn]] [[elastik]] ak miskilè ki kenbe pipi jouk li sòti nan kò a atravè irèt la.<ref>{{Cite web |url=http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_B.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2010-06-07 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728065308/http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_B.pdf |dead-url=yes }}</ref>
==Referans==
{{reflist}}
[[Kategori:Biyoloji]]
slqb2i9owo9hln9vumfshpjz3ka9tla
Koyefisyan
0
59842
888619
862897
2026-09-25T15:56:23Z
Jakeabdollah
40504
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
888619
wikitext
text/x-wiki
'''Koyefisyan''' se [[chif]] nan yon ekwasyon chimik ki reprezante kantite inite chak sibstans ki fè pati nan yon [[reyaksyon chimik]].<ref>{{Cite web |url=http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_C.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2010-06-07 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728065247/http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_C.pdf |dead-url=yes }}</ref>
==Referans==
{{reflist}}
[[kategori:chimi]]
4of8v3rg3g3w1mrfv9ozqbmbtsdvs4a
Èmafwodit
0
60059
888618
863950
2026-09-25T15:56:07Z
Jakeabdollah
40504
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */
888618
wikitext
text/x-wiki
'''Èmafwodit''' se yon [[zannimo]] ki pwodui espèm ak ze nan menm kò a.<ref>{{Cite web |url=http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_H.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2010-06-08 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070133/http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_H.pdf |dead-url=yes }}</ref>
==Referans==
{{reflist}}
{{DEFAULTSORT:Emafwodit}}
[[kategori:Biyoloji]]
74486eig5x8px5is8fd1ufrcjcbqyl9
Fizyon
0
60911
888623
822545
2026-09-25T16:17:03Z
Jakeabdollah
40504
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */
888623
wikitext
text/x-wiki
{{eboch}}
[[Fichye:Deuterium-tritium fusion.svg|250px|right|thumb|Fizyon]]
Fizyon nikleyè (oswa tèrmonikleyè) se yon reyaksyon nikleyè kote de nwayo atomik reyini ansanm pou fòme yon nwayo ki pi lou. Reyaksyon sa a ap travay natirèlman nan [[Solèy]] la ak pifò zetwal nan Linivè, kote yo kreye tout [[eleman chimik]] ki pa idwojèn ak pifò elyòm. Li se, ansanm ak fisyon nikleyè, youn nan de kalite prensipal reyaksyon nikleyè aplike.
Fizyon nikleyè degaje yon kantite enèji kolosal pou chak mas inite, ki soti nan atraksyon ant nukleon akòz entèraksyon an fò (gade enèji obligatwa nikleyè). Piske mas pwodwi oswa pwodwi yon reyaksyon fizyon mwens pase sòm mas nwayo fusion yo, diferans lan transfòme an enèji sinetik (apresa nan chalè) dapre fòmil Einstein E = mc2.
Yo itilize fizyon nikleyè nan bonm H ak, plis anekdotik, nan dèlko netwon. Li ta ka itilize pou pwodiksyon elektrisite, pou ki li gen de gwo enterè:
disponiblite "gaz" li yo:
deteryòm, natirèlman prezan nan gwo kantite nan oseyan yo,
tritium (pou reyaksyon fizyon "deteryòm + tritium"), ki ka pwodwi pa bonbadman netwon ityòm 6. Rezèv mondyal ityòm minrè ta teyorikman ase pou garanti plis pase yon milyon ane nan operasyon;
karaktè esansyèlman "pwòp" li yo: pwodwi fizyon yo tèt yo (sitou elyòm 4) yo pa radyo-aktif. Fatra potansyèl la limite, lè reyaksyon yo itilize a emèt netwon vit, nan materyèl ki antoure yo, ki ka kaptire netwon sa yo epi an vire tounen izotòp radyo-aktif.
Malgre rechèch ki fèt atravè mond lan depi ane 1950 yo, pa gen okenn aplikasyon endistriyèl fizyon nan pwodiksyon enèji ki gen siksè ankò. Enjenyè yo ap fè fas ak difikilte pou yo kreye ak kenbe yon tanperati plizyè milyon degre nan yon espas ki fèmen.
Fizyon nikleyè pa gen anyen fè ak fizyon yon nwayo reyaktè nikleyè, ki se yon aksidan nikleyè patikilyèman terib.
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
[[Kategori:Syans]]
62u8ra5oszomn1dh76enpli1m0znii4
Thélyson Orélien
0
62493
888625
888604
2026-09-25T20:00:03Z
Nimmzo
37580
/* C'était ça ou mourir */ +ref
888625
wikitext
text/x-wiki
{{moun
|non=Thélyson Orélien
|foto=Thélyson Orélien.jpg
|tèks=Thélyson Orélien
|fonksyon=powèt, ekriven, jounalis
|dat nesans=23 me 1988
|lye nesans=[[Gonayiv (komin)|Gonayiv]]
|peyi nesans=[[Ayiti]]
|nasyonalite=ayisyen
|zèv=''C'était ça ou mourir''
}}
'''Thélyson Orélien''', ki fèt 23 me 1988 nan [[Gonayiv (komin)|Gonayiv]], se yon [[powèt]], [[ekriven]] ak jounalis [[ayisyen]] k ap viv nan [[Kanada]].<ref>{{cite web |author=Joubert Joseph |title=Thélyson Orélien : L’écho d’une écriture née du silence |url=https://lenouvelliste.com/article/256361/thelyson-orelien-lecho-dune-ecriture-nee-du-silence |website=Le Nouvelliste |date=2025-05-21 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref> Woman li ''C'était ça ou mourir'' resevwa plizyè pri literè an 2026, pami yo ''Prix du roman Fnac''.<ref name="Fnac">{{cite web |title=C'était ça ou mourir, de Thélyson Orélien, lauréat du Prix du roman Fnac 2026 |url=https://actualitte.com/article/134047/prix-litteraires/c-etait-ca-ou-mourir-de-thelyson-orelien-laureat-du-prix-du-roman-fnac-2026 |website=ActuaLitté |date=2026-09-21 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
== Byografi ==
Orélien grandi nan Gonayiv nan yon fanmi pwotestan ki pale kreyòl lakay. Li se twazyèm nan senk pitit. Papa l te kontab, manman l te koutiryè, epi li te ale nan yon lekòl prive katolik.<ref name="NYT">{{cite web |author=Norimitsu Onishi |title=Quebec Novelist Shines a Harsh Spotlight on Migration, and on Trump's America |url=https://www.nytimes.com/2026/05/11/world/canada/thelyson-orelien-haiti-us-canada-migration.html |website=The New York Times |date=2026-05-11 |language=en |access-date=2026-09-22}}</ref>
Li etidye dwa nan Inivèsite Leta Ayiti, nan [[Pòtoprens]]. Apre tranblemanntè janvye 2010 la, li al viv Kanada, kote li gen fanmi. Li kontinye etid li nan ekonomi ak syans politik nan Inivèsite Monreyal.<ref name="NYT" /><ref name="Ayibo">{{cite web |title=Thélyson Orélien |url=https://ayibopost.com/author/orelient/ |website=AyiboPost |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
== Travay literè ak jounalis ==
=== Pwezi ak premye piblikasyon ===
Pami premye piblikasyon Orélien yo genyen ''Au-delà du silence'' (2006), ''Les Couleurs de ma terre'' (2007), ''Poèmes déshabillés suivi de Fragments de voix'' (2011) ak ''Le temps qui reste'' (2015).<ref name="Monneveux">{{cite web |author=Philippe Monneveux |title=La poésie haïtienne des origines à nos jours |url=https://sens-public.org/articles/1572/ |website=Sens public |date=2021-04-23 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
An 2007, li resevwa premye pri nan kategori ''Langue apprise'' nan konkou ''Prix interrégional jeunes auteurs'' (PIJA), nan [[Swis]].<ref name="PIJA">{{cite web |title=Palmarès PIJA 1994–2009 |url=https://pija.ch/palmares/palmares-pija-1994-2009/ |website=Prix interrégional jeunes auteurs |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref> Powèm li ''Les Couleurs de ma terre'' parèt nan antoloji ''La Poésie'', nan Éditions de l'Hèbe. An 2009, li finalis nan ''Prix Arthur Rimbaud'' ak ''L'Ombre qui colle à mes pas''.<ref name="Africultures">{{cite web |title=Thélyson Orélien |url=https://africultures.com/personnes/?no=20403 |website=Africultures |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
Li patisipe nan platfòm literè sou entènèt ''Parole en Archipel''. Tèks li parèt nan antoloji ak revi literè, tankou ''Rimbaud 009'', ''Ancre des dattes'' ak ''IntranQu'îllités''.<ref name="Africultures" /> Li ekri kwonik tou pou ''AyiboPost''.<ref name="Ayibo" />
Woman li ''Le rêve de la mer Noire'', ki poko te pibliye lè yo anonse rezilta a, resevwa ''Prix Amaranthe 2024''.<ref name="Amaranthe">{{cite web |author=Joubert Joseph |title=Thélyson Orélien : l’écriture comme territoire, la parole comme engagement |url=https://lenouvelliste.com/article/256424/thelyson-orelien-lecriture-comme-territoire-la-parole-comme-engagement |website=Le Nouvelliste |date=2025-05-23 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
=== ''C'était ça ou mourir'' ===
Woman ''C'était ça ou mourir'' parèt nan Éditions du Boréal nan mwa mas 2026. Edisyon franse a parèt nan Grasset 19 out menm ane a.<ref name="Fnac" /> Fenomen,<ref>{{cite web |title=France’s Fall Publishing Season: Thélyson Orélien Emerges as a Literary Phenomenon |url=https://lenouvelliste.com/en/article/271937/frances-fall-publishing-season-thelyson-orelien-emerges-as-a-literary-phenomenon |website=Le Nouvelliste AFP |date=2026-09-15 |language=en |access-date=2026-09-23}}</ref> evènman, ''La Presse'' bay tit «Atak ki fèt an gwoup sou Thélyson Orélien».<ref>{{cite web |last=Guy |first=Chantal |title=Tirs groupés sur Thélyson Orélien |url=https://www.lapresse.ca/arts/chroniques/2026-09-22/c-etait-ca-ou-mourir/tirs-groupes-sur-thelyson-orelien.php |website=La Presse |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-23}}</ref>
Liv la rakonte istwa Jonas<ref>{{cite web |last1=Clairouin |last2=Reynaud |last3=Six |last4=Szadkowski |first1=Olivier |first2=Florian |first3=Nicolas |first4=Michaël |title=Thélyson Orélien accusé d’avoir utilisé l’IA pour son livre « C’était ça ou mourir » |url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2026/09/22/thelyson-orelien-accuse-d-avoir-utilise-l-ia-pour-son-livre-c-etait-ca-ou-mourir_6780300_4408996.html |website=Le Monde |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-23}}</ref> Dorléon, yon pwofesè ayisyen ki kite Pòtoprens akoz vyolans gang yo. Li travèse plizyè peyi nan Amerik la, tankou Repiblik Dominikèn, Brezil, Meksik ak Etazini, pandan l ap chèche rive Kanada.<ref name="Fnac" /> Orélien sèvi ak temwayaj migran li rankontre ak rechèch li fè pandan vwayaj Ozetazini pou prepare woman an.<ref name="NYT" />
Orélien voye maniskri a bay Boréal san mezon edisyon an pa t mande l sa. Anvan piblikasyon liv la nan Kebèk, dwa piblikasyon li te deja vann nan 22 peyi.<ref name="NYT" />
An 2026, woman an resevwa ''Prix Méduse'', ''Prix Strasbourg Espoir CIC'', ''Prix Première Plume'', ''Prix Roman News'' ak ''Prix du roman Fnac''.<ref name="Fnac" /><ref name="Strasbourg">{{cite web |title=Prix Strasbourg : découvrez les auteurs récompensés pour « leur engagement et leur courage » |url=https://www.leprogres.fr/culture-loisirs/2026/08/25/prix-strasbourg-decouvrez-les-auteurs-recompenses-pour-leur-engagement-et-leur-courage |website=Le Progrès |date=2026-08-25 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref> Li parèt tou nan premye seleksyon pou pri Goncourt, Renaudot, Femina, Médicis ak Décembre.<ref name="Fnac" />
''C’était ça ou mourir'' pa kapab genyen pri Goncourt la ankò: yo retire woman an nan seleksyon ofisyèl la.<ref>{{cite web |title=L’académie Goncourt supprime le roman de Thélyson Orélien de sa sélection pour le prix |url=https://www.lemonde.fr/culture/article/2026/09/25/l-academie-goncourt-supprime-le-roman-de-thelyson-orelien-de-sa-selection-pour-le-prix_6782457_3246.html |website=Le Monde AFP |date=2026-09-25 |language=fr |access-date=2026-09-25}}</ref>
=== Akizasyon sou itilizasyon entèlijans atifisyèl ===
Nan dat 21 septanm 2026,<ref>{{cite web |last=Laïreche |first=Rachid |title=Thélyson Orélien, auteur du controversé «C’était ça ou mourir» : le destin blessé d’un exilé |url=https://www.liberation.fr/culture/livres/thelyson-orelien-auteur-du-controverse-cetait-ca-ou-mourir-le-destin-blesse-dun-exile-20260923_P73TJI3TRVELBOSIBEWRVW7F7E/ |website=Libération |date=2026-09-23 |language=fr |access-date=2026-09-23}}</ref> kont anonim ''Balance ton Claude''<ref>{{cite web |last=Schofield |first=Hugh |title=Uproar in France over award-winning author accused of using AI |url=https://www.bbc.com/news/articles/ck7v4y45893go |website=BBC |date=2026-09-23 |language=en |access-date=2026-09-23}}</ref> sou rezo sosyal X akize Orélien dèske li ta sèvi ak [[entèlijans atifisyèl]] pou ekri prèske tout ''C'était ça ou mourir''. Kont lan baze akizasyon an sou rezilta tès li fè ak Pangram, yon lojisyèl ki fèt pou detekte tèks entèlijans atifisyèl pwodui.<ref name="IA">{{cite web |author=Hocine Bouhadjera |title=IA pas IA ? Thélyson Orélien et Grasset répondent, à droite on jubile |url=https://actualitte.com/article/134124/edition/ia-pas-ia-thelyson-orelien-et-grasset-repondent-a-droite-on-jubile |website=ActuaLitté |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
''Franceinfo'' fè pwòp tès pa li sou plizyè pasaj nan woman an. Dapre medya a, Pangram klase tout tèks li soumèt yo kòm tèks ki ekri avèk èd entèlijans atifisyèl. Pou konpare, medya a teste de tèks Orélien te ekri anvan, ansanm ak ekstrè kat lòt woman ki parèt nan menm sezon literè a. Lojisyèl la klase de ansyen tèks Orélien yo kòm tèks moun ekri, epi li bay ekstrè lòt woman yo rezilta ant 99 ak 100 pousan tèks moun ekri.<ref>{{cite web |title=L'écrivain Thélyson Orélien a-t-il utilisé l'intelligence artificielle pour écrire son premier roman « C'était ça ou mourir » ? |url=https://www.franceinfo.fr/replay-radio/le-vrai-du-faux/l-ecrivain-thelyson-orelien-a-t-il-utilise-l-intelligence-artificielle-pour-ecrire-son-premier-roman-c-etait-ca-ou-mourir_8183894.html |website=Franceinfo |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
Orélien demanti akizasyon an.<ref>{{cite web |last=Rivet |first=Jérôme |title=Thélyson Orélien dénonce une « volonté » de le « faire taire » |url=https://www.lapresse.ca/arts/litterature/2026-09-24/accuse-d-avoir-utilise-l-ia/thelyson-orelien-denonce-une-volonte-de-le-faire-taire.php |website=La Presse AFP |date=2026-09-24 |language=fr |access-date=2026-09-24}}</ref> Li di li kòmanse ekri woman an an 2017 epi li fini premye vèsyon an an 2019. Dapre li, imaj, repetisyon ak ritm nan tèks la soti nan tradisyon literè ayisyen ak karayibeyen. Li di tou li sibi atak rasis. Mezon edisyon Grasset ak Boréal deklare yo toujou gen konfyans nan li. Nan atik li sou polemik la, ''ActuaLitté'' fè remake rezilta detektè yo pa etabli ki jan maniskri a te ekri.<ref name="IA" />
== Zèv li yo ==
=== Woman ===
* ''Éternels amants''. Éditions des Marges, 2023. ISBN 979-10-359-8372-7.<ref>{{cite web |title=Éternels amants |url=https://www.moliere.com/fr/orelien-thelyson-eternels-amants-9791035983727.html |website=Librairie Molière |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
* ''C'était ça ou mourir''. Éditions du Boréal, 2026; edisyon franse nan Grasset, 2026.<ref name="Fnac" />
=== Pwezi ===
* ''Au-delà du silence'' (2006).<ref name="Monneveux" />
* ''Les Couleurs de ma terre'' (2007), nan antoloji ''La Poésie'', Éditions de l'Hèbe.<ref name="Africultures" /><ref name="PIJA" />
* ''Poèmes déshabillés suivi de Fragments de voix'' (2011).<ref name="Monneveux" />
* ''Le temps qui reste'' (2015).<ref name="Monneveux" />
* ''Tant que le silence saigne, je parlerai''. Éditions Rocheuses, edisyon 2025.<ref>{{cite web |title=Tant que le silence saigne, je parlerai |url=https://www.amazon.sg/Tant-silence-saigne-parlerai-French/dp/B0F4995D89 |website=Amazon.sg |language=en |access-date=2026-09-22}}</ref>
=== Esè ===
* ''Penser le mot en N : Cartographie d'une blessure vivante'' (2024).<ref>{{cite web |author=Pierre Assouline |title=Le choc Thélyson Orélien |url=https://larepubliquedeslivres.com/le-choc-thelyson-orelien/ |website=La République des livres |date=2026-08-24 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen ekstèn ==
* [https://thelysonorelien.com/ Sit entènèt Thélyson Orélien] (an franse)
{{DEFAULTSORT:Orelien, Thelyson}}
[[Kategori:Ekriven ayisyen]]
[[Kategori:Ayisyen]]
[[Kategori:Nesans nan lane 1988]]
1l0nk9mgvheensonzqubdcq49zq1cys
888626
888625
2026-09-25T20:30:03Z
Nimmzo
37580
/* C'était ça ou mourir */ +|trans-title=
888626
wikitext
text/x-wiki
{{moun
|non=Thélyson Orélien
|foto=Thélyson Orélien.jpg
|tèks=Thélyson Orélien
|fonksyon=powèt, ekriven, jounalis
|dat nesans=23 me 1988
|lye nesans=[[Gonayiv (komin)|Gonayiv]]
|peyi nesans=[[Ayiti]]
|nasyonalite=ayisyen
|zèv=''C'était ça ou mourir''
}}
'''Thélyson Orélien''', ki fèt 23 me 1988 nan [[Gonayiv (komin)|Gonayiv]], se yon [[powèt]], [[ekriven]] ak jounalis [[ayisyen]] k ap viv nan [[Kanada]].<ref>{{cite web |author=Joubert Joseph |title=Thélyson Orélien : L’écho d’une écriture née du silence |url=https://lenouvelliste.com/article/256361/thelyson-orelien-lecho-dune-ecriture-nee-du-silence |website=Le Nouvelliste |date=2025-05-21 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref> Woman li ''C'était ça ou mourir'' resevwa plizyè pri literè an 2026, pami yo ''Prix du roman Fnac''.<ref name="Fnac">{{cite web |title=C'était ça ou mourir, de Thélyson Orélien, lauréat du Prix du roman Fnac 2026 |url=https://actualitte.com/article/134047/prix-litteraires/c-etait-ca-ou-mourir-de-thelyson-orelien-laureat-du-prix-du-roman-fnac-2026 |website=ActuaLitté |date=2026-09-21 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
== Byografi ==
Orélien grandi nan Gonayiv nan yon fanmi pwotestan ki pale kreyòl lakay. Li se twazyèm nan senk pitit. Papa l te kontab, manman l te koutiryè, epi li te ale nan yon lekòl prive katolik.<ref name="NYT">{{cite web |author=Norimitsu Onishi |title=Quebec Novelist Shines a Harsh Spotlight on Migration, and on Trump's America |url=https://www.nytimes.com/2026/05/11/world/canada/thelyson-orelien-haiti-us-canada-migration.html |website=The New York Times |date=2026-05-11 |language=en |access-date=2026-09-22}}</ref>
Li etidye dwa nan Inivèsite Leta Ayiti, nan [[Pòtoprens]]. Apre tranblemanntè janvye 2010 la, li al viv Kanada, kote li gen fanmi. Li kontinye etid li nan ekonomi ak syans politik nan Inivèsite Monreyal.<ref name="NYT" /><ref name="Ayibo">{{cite web |title=Thélyson Orélien |url=https://ayibopost.com/author/orelient/ |website=AyiboPost |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
== Travay literè ak jounalis ==
=== Pwezi ak premye piblikasyon ===
Pami premye piblikasyon Orélien yo genyen ''Au-delà du silence'' (2006), ''Les Couleurs de ma terre'' (2007), ''Poèmes déshabillés suivi de Fragments de voix'' (2011) ak ''Le temps qui reste'' (2015).<ref name="Monneveux">{{cite web |author=Philippe Monneveux |title=La poésie haïtienne des origines à nos jours |url=https://sens-public.org/articles/1572/ |website=Sens public |date=2021-04-23 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
An 2007, li resevwa premye pri nan kategori ''Langue apprise'' nan konkou ''Prix interrégional jeunes auteurs'' (PIJA), nan [[Swis]].<ref name="PIJA">{{cite web |title=Palmarès PIJA 1994–2009 |url=https://pija.ch/palmares/palmares-pija-1994-2009/ |website=Prix interrégional jeunes auteurs |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref> Powèm li ''Les Couleurs de ma terre'' parèt nan antoloji ''La Poésie'', nan Éditions de l'Hèbe. An 2009, li finalis nan ''Prix Arthur Rimbaud'' ak ''L'Ombre qui colle à mes pas''.<ref name="Africultures">{{cite web |title=Thélyson Orélien |url=https://africultures.com/personnes/?no=20403 |website=Africultures |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
Li patisipe nan platfòm literè sou entènèt ''Parole en Archipel''. Tèks li parèt nan antoloji ak revi literè, tankou ''Rimbaud 009'', ''Ancre des dattes'' ak ''IntranQu'îllités''.<ref name="Africultures" /> Li ekri kwonik tou pou ''AyiboPost''.<ref name="Ayibo" />
Woman li ''Le rêve de la mer Noire'', ki poko te pibliye lè yo anonse rezilta a, resevwa ''Prix Amaranthe 2024''.<ref name="Amaranthe">{{cite web |author=Joubert Joseph |title=Thélyson Orélien : l’écriture comme territoire, la parole comme engagement |url=https://lenouvelliste.com/article/256424/thelyson-orelien-lecriture-comme-territoire-la-parole-comme-engagement |website=Le Nouvelliste |date=2025-05-23 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
=== ''C'était ça ou mourir'' ===
Woman ''C'était ça ou mourir'' parèt nan Éditions du Boréal nan mwa mas 2026. Edisyon franse a parèt nan Grasset 19 out menm ane a.<ref name="Fnac" /> Fenomen,<ref>{{cite web |title=France’s Fall Publishing Season: Thélyson Orélien Emerges as a Literary Phenomenon |url=https://lenouvelliste.com/en/article/271937/frances-fall-publishing-season-thelyson-orelien-emerges-as-a-literary-phenomenon |website=Le Nouvelliste AFP |date=2026-09-15 |language=en |access-date=2026-09-23}}</ref> evènman, ''La Presse'' bay tit «Atak ki fèt an gwoup sou Thélyson Orélien».<ref>{{cite web |last=Guy |first=Chantal |title=Tirs groupés sur Thélyson Orélien |url=https://www.lapresse.ca/arts/chroniques/2026-09-22/c-etait-ca-ou-mourir/tirs-groupes-sur-thelyson-orelien.php |website=La Presse |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-23}}</ref>
Liv la rakonte istwa Jonas<ref>{{cite web |last1=Clairouin |last2=Reynaud |last3=Six |last4=Szadkowski |first1=Olivier |first2=Florian |first3=Nicolas |first4=Michaël |title=Thélyson Orélien accusé d’avoir utilisé l’IA pour son livre « C’était ça ou mourir » |url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2026/09/22/thelyson-orelien-accuse-d-avoir-utilise-l-ia-pour-son-livre-c-etait-ca-ou-mourir_6780300_4408996.html |website=Le Monde |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-23}}</ref> Dorléon, yon pwofesè ayisyen ki kite Pòtoprens akoz vyolans gang yo. Li travèse plizyè peyi nan Amerik la, tankou Repiblik Dominikèn, Brezil, Meksik ak Etazini, pandan l ap chèche rive Kanada.<ref name="Fnac" /> Orélien sèvi ak temwayaj migran li rankontre ak rechèch li fè pandan vwayaj Ozetazini pou prepare woman an.<ref name="NYT" />
Orélien voye maniskri a bay Boréal san mezon edisyon an pa t mande l sa. Anvan piblikasyon liv la nan Kebèk, dwa piblikasyon li te deja vann nan 22 peyi.<ref name="NYT" />
An 2026, woman an resevwa ''Prix Méduse'', ''Prix Strasbourg Espoir CIC'', ''Prix Première Plume'', ''Prix Roman News'' ak ''Prix du roman Fnac''.<ref name="Fnac" /><ref name="Strasbourg">{{cite web |title=Prix Strasbourg : découvrez les auteurs récompensés pour « leur engagement et leur courage » |url=https://www.leprogres.fr/culture-loisirs/2026/08/25/prix-strasbourg-decouvrez-les-auteurs-recompenses-pour-leur-engagement-et-leur-courage |website=Le Progrès |date=2026-08-25 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref> Li parèt tou nan premye seleksyon pou pri Goncourt, Renaudot, Femina, Médicis ak Décembre.<ref name="Fnac" />
''C’était ça ou mourir'' pa kapab genyen pri Goncourt la ankò: yo retire woman an nan seleksyon ofisyèl la.<ref>{{cite web |title=L’académie Goncourt supprime le roman de Thélyson Orélien de sa sélection pour le prix |trans-title=Académie Goncourt retire woman Thélyson Orélien nan seleksyon li pou pri a |url=https://www.lemonde.fr/culture/article/2026/09/25/l-academie-goncourt-supprime-le-roman-de-thelyson-orelien-de-sa-selection-pour-le-prix_6782457_3246.html |website=Le Monde AFP |date=2026-09-25 |language=fr |access-date=2026-09-25}}</ref>
=== Akizasyon sou itilizasyon entèlijans atifisyèl ===
Nan dat 21 septanm 2026,<ref>{{cite web |last=Laïreche |first=Rachid |title=Thélyson Orélien, auteur du controversé «C’était ça ou mourir» : le destin blessé d’un exilé |url=https://www.liberation.fr/culture/livres/thelyson-orelien-auteur-du-controverse-cetait-ca-ou-mourir-le-destin-blesse-dun-exile-20260923_P73TJI3TRVELBOSIBEWRVW7F7E/ |website=Libération |date=2026-09-23 |language=fr |access-date=2026-09-23}}</ref> kont anonim ''Balance ton Claude''<ref>{{cite web |last=Schofield |first=Hugh |title=Uproar in France over award-winning author accused of using AI |url=https://www.bbc.com/news/articles/ck7v4y45893go |website=BBC |date=2026-09-23 |language=en |access-date=2026-09-23}}</ref> sou rezo sosyal X akize Orélien dèske li ta sèvi ak [[entèlijans atifisyèl]] pou ekri prèske tout ''C'était ça ou mourir''. Kont lan baze akizasyon an sou rezilta tès li fè ak Pangram, yon lojisyèl ki fèt pou detekte tèks entèlijans atifisyèl pwodui.<ref name="IA">{{cite web |author=Hocine Bouhadjera |title=IA pas IA ? Thélyson Orélien et Grasset répondent, à droite on jubile |url=https://actualitte.com/article/134124/edition/ia-pas-ia-thelyson-orelien-et-grasset-repondent-a-droite-on-jubile |website=ActuaLitté |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
''Franceinfo'' fè pwòp tès pa li sou plizyè pasaj nan woman an. Dapre medya a, Pangram klase tout tèks li soumèt yo kòm tèks ki ekri avèk èd entèlijans atifisyèl. Pou konpare, medya a teste de tèks Orélien te ekri anvan, ansanm ak ekstrè kat lòt woman ki parèt nan menm sezon literè a. Lojisyèl la klase de ansyen tèks Orélien yo kòm tèks moun ekri, epi li bay ekstrè lòt woman yo rezilta ant 99 ak 100 pousan tèks moun ekri.<ref>{{cite web |title=L'écrivain Thélyson Orélien a-t-il utilisé l'intelligence artificielle pour écrire son premier roman « C'était ça ou mourir » ? |url=https://www.franceinfo.fr/replay-radio/le-vrai-du-faux/l-ecrivain-thelyson-orelien-a-t-il-utilise-l-intelligence-artificielle-pour-ecrire-son-premier-roman-c-etait-ca-ou-mourir_8183894.html |website=Franceinfo |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
Orélien demanti akizasyon an.<ref>{{cite web |last=Rivet |first=Jérôme |title=Thélyson Orélien dénonce une « volonté » de le « faire taire » |url=https://www.lapresse.ca/arts/litterature/2026-09-24/accuse-d-avoir-utilise-l-ia/thelyson-orelien-denonce-une-volonte-de-le-faire-taire.php |website=La Presse AFP |date=2026-09-24 |language=fr |access-date=2026-09-24}}</ref> Li di li kòmanse ekri woman an an 2017 epi li fini premye vèsyon an an 2019. Dapre li, imaj, repetisyon ak ritm nan tèks la soti nan tradisyon literè ayisyen ak karayibeyen. Li di tou li sibi atak rasis. Mezon edisyon Grasset ak Boréal deklare yo toujou gen konfyans nan li. Nan atik li sou polemik la, ''ActuaLitté'' fè remake rezilta detektè yo pa etabli ki jan maniskri a te ekri.<ref name="IA" />
== Zèv li yo ==
=== Woman ===
* ''Éternels amants''. Éditions des Marges, 2023. ISBN 979-10-359-8372-7.<ref>{{cite web |title=Éternels amants |url=https://www.moliere.com/fr/orelien-thelyson-eternels-amants-9791035983727.html |website=Librairie Molière |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
* ''C'était ça ou mourir''. Éditions du Boréal, 2026; edisyon franse nan Grasset, 2026.<ref name="Fnac" />
=== Pwezi ===
* ''Au-delà du silence'' (2006).<ref name="Monneveux" />
* ''Les Couleurs de ma terre'' (2007), nan antoloji ''La Poésie'', Éditions de l'Hèbe.<ref name="Africultures" /><ref name="PIJA" />
* ''Poèmes déshabillés suivi de Fragments de voix'' (2011).<ref name="Monneveux" />
* ''Le temps qui reste'' (2015).<ref name="Monneveux" />
* ''Tant que le silence saigne, je parlerai''. Éditions Rocheuses, edisyon 2025.<ref>{{cite web |title=Tant que le silence saigne, je parlerai |url=https://www.amazon.sg/Tant-silence-saigne-parlerai-French/dp/B0F4995D89 |website=Amazon.sg |language=en |access-date=2026-09-22}}</ref>
=== Esè ===
* ''Penser le mot en N : Cartographie d'une blessure vivante'' (2024).<ref>{{cite web |author=Pierre Assouline |title=Le choc Thélyson Orélien |url=https://larepubliquedeslivres.com/le-choc-thelyson-orelien/ |website=La République des livres |date=2026-08-24 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen ekstèn ==
* [https://thelysonorelien.com/ Sit entènèt Thélyson Orélien] (an franse)
{{DEFAULTSORT:Orelien, Thelyson}}
[[Kategori:Ekriven ayisyen]]
[[Kategori:Ayisyen]]
[[Kategori:Nesans nan lane 1988]]
gvt6rfjin7lhvvtp15fxruw7ealgv61
888627
888626
2026-09-25T20:40:02Z
Nimmzo
37580
/* C'était ça ou mourir */ +ref
888627
wikitext
text/x-wiki
{{moun
|non=Thélyson Orélien
|foto=Thélyson Orélien.jpg
|tèks=Thélyson Orélien
|fonksyon=powèt, ekriven, jounalis
|dat nesans=23 me 1988
|lye nesans=[[Gonayiv (komin)|Gonayiv]]
|peyi nesans=[[Ayiti]]
|nasyonalite=ayisyen
|zèv=''C'était ça ou mourir''
}}
'''Thélyson Orélien''', ki fèt 23 me 1988 nan [[Gonayiv (komin)|Gonayiv]], se yon [[powèt]], [[ekriven]] ak jounalis [[ayisyen]] k ap viv nan [[Kanada]].<ref>{{cite web |author=Joubert Joseph |title=Thélyson Orélien : L’écho d’une écriture née du silence |url=https://lenouvelliste.com/article/256361/thelyson-orelien-lecho-dune-ecriture-nee-du-silence |website=Le Nouvelliste |date=2025-05-21 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref> Woman li ''C'était ça ou mourir'' resevwa plizyè pri literè an 2026, pami yo ''Prix du roman Fnac''.<ref name="Fnac">{{cite web |title=C'était ça ou mourir, de Thélyson Orélien, lauréat du Prix du roman Fnac 2026 |url=https://actualitte.com/article/134047/prix-litteraires/c-etait-ca-ou-mourir-de-thelyson-orelien-laureat-du-prix-du-roman-fnac-2026 |website=ActuaLitté |date=2026-09-21 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
== Byografi ==
Orélien grandi nan Gonayiv nan yon fanmi pwotestan ki pale kreyòl lakay. Li se twazyèm nan senk pitit. Papa l te kontab, manman l te koutiryè, epi li te ale nan yon lekòl prive katolik.<ref name="NYT">{{cite web |author=Norimitsu Onishi |title=Quebec Novelist Shines a Harsh Spotlight on Migration, and on Trump's America |url=https://www.nytimes.com/2026/05/11/world/canada/thelyson-orelien-haiti-us-canada-migration.html |website=The New York Times |date=2026-05-11 |language=en |access-date=2026-09-22}}</ref>
Li etidye dwa nan Inivèsite Leta Ayiti, nan [[Pòtoprens]]. Apre tranblemanntè janvye 2010 la, li al viv Kanada, kote li gen fanmi. Li kontinye etid li nan ekonomi ak syans politik nan Inivèsite Monreyal.<ref name="NYT" /><ref name="Ayibo">{{cite web |title=Thélyson Orélien |url=https://ayibopost.com/author/orelient/ |website=AyiboPost |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
== Travay literè ak jounalis ==
=== Pwezi ak premye piblikasyon ===
Pami premye piblikasyon Orélien yo genyen ''Au-delà du silence'' (2006), ''Les Couleurs de ma terre'' (2007), ''Poèmes déshabillés suivi de Fragments de voix'' (2011) ak ''Le temps qui reste'' (2015).<ref name="Monneveux">{{cite web |author=Philippe Monneveux |title=La poésie haïtienne des origines à nos jours |url=https://sens-public.org/articles/1572/ |website=Sens public |date=2021-04-23 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
An 2007, li resevwa premye pri nan kategori ''Langue apprise'' nan konkou ''Prix interrégional jeunes auteurs'' (PIJA), nan [[Swis]].<ref name="PIJA">{{cite web |title=Palmarès PIJA 1994–2009 |url=https://pija.ch/palmares/palmares-pija-1994-2009/ |website=Prix interrégional jeunes auteurs |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref> Powèm li ''Les Couleurs de ma terre'' parèt nan antoloji ''La Poésie'', nan Éditions de l'Hèbe. An 2009, li finalis nan ''Prix Arthur Rimbaud'' ak ''L'Ombre qui colle à mes pas''.<ref name="Africultures">{{cite web |title=Thélyson Orélien |url=https://africultures.com/personnes/?no=20403 |website=Africultures |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
Li patisipe nan platfòm literè sou entènèt ''Parole en Archipel''. Tèks li parèt nan antoloji ak revi literè, tankou ''Rimbaud 009'', ''Ancre des dattes'' ak ''IntranQu'îllités''.<ref name="Africultures" /> Li ekri kwonik tou pou ''AyiboPost''.<ref name="Ayibo" />
Woman li ''Le rêve de la mer Noire'', ki poko te pibliye lè yo anonse rezilta a, resevwa ''Prix Amaranthe 2024''.<ref name="Amaranthe">{{cite web |author=Joubert Joseph |title=Thélyson Orélien : l’écriture comme territoire, la parole comme engagement |url=https://lenouvelliste.com/article/256424/thelyson-orelien-lecriture-comme-territoire-la-parole-comme-engagement |website=Le Nouvelliste |date=2025-05-23 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
=== ''C'était ça ou mourir'' ===
Woman ''C'était ça ou mourir'' parèt nan Éditions du Boréal nan mwa mas 2026. Edisyon franse a parèt nan Grasset 19 out menm ane a.<ref name="Fnac" /> Fenomen,<ref>{{cite web |title=France’s Fall Publishing Season: Thélyson Orélien Emerges as a Literary Phenomenon |url=https://lenouvelliste.com/en/article/271937/frances-fall-publishing-season-thelyson-orelien-emerges-as-a-literary-phenomenon |website=Le Nouvelliste AFP |date=2026-09-15 |language=en |access-date=2026-09-23}}</ref> evènman, ''La Presse'' bay tit «Atak ki fèt an gwoup sou Thélyson Orélien».<ref>{{cite web |last=Guy |first=Chantal |title=Tirs groupés sur Thélyson Orélien |url=https://www.lapresse.ca/arts/chroniques/2026-09-22/c-etait-ca-ou-mourir/tirs-groupes-sur-thelyson-orelien.php |website=La Presse |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-23}}</ref>
Liv la rakonte istwa Jonas<ref>{{cite web |last1=Clairouin |last2=Reynaud |last3=Six |last4=Szadkowski |first1=Olivier |first2=Florian |first3=Nicolas |first4=Michaël |title=Thélyson Orélien accusé d’avoir utilisé l’IA pour son livre « C’était ça ou mourir » |url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2026/09/22/thelyson-orelien-accuse-d-avoir-utilise-l-ia-pour-son-livre-c-etait-ca-ou-mourir_6780300_4408996.html |website=Le Monde |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-23}}</ref> Dorléon, yon pwofesè ayisyen ki kite Pòtoprens akoz vyolans gang yo. Li travèse plizyè peyi nan Amerik la, tankou Repiblik Dominikèn, Brezil, Meksik ak Etazini, pandan l ap chèche rive Kanada.<ref name="Fnac" /> Orélien sèvi ak temwayaj migran li rankontre ak rechèch li fè pandan vwayaj Ozetazini pou prepare woman an.<ref name="NYT" />
Orélien voye maniskri a bay Boréal san mezon edisyon an pa t mande l sa. Anvan piblikasyon liv la nan Kebèk, dwa piblikasyon li te deja vann nan 22 peyi.<ref name="NYT" />
An 2026, woman an resevwa ''Prix Méduse'', ''Prix Strasbourg Espoir CIC'', ''Prix Première Plume'', ''Prix Roman News'' ak ''Prix du roman Fnac''.<ref name="Fnac" /><ref name="Strasbourg">{{cite web |title=Prix Strasbourg : découvrez les auteurs récompensés pour « leur engagement et leur courage » |url=https://www.leprogres.fr/culture-loisirs/2026/08/25/prix-strasbourg-decouvrez-les-auteurs-recompenses-pour-leur-engagement-et-leur-courage |website=Le Progrès |date=2026-08-25 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref> Li parèt tou nan premye seleksyon pou pri Goncourt, Renaudot, Femina, Médicis ak Décembre.<ref name="Fnac" />
''C’était ça ou mourir'' pa kapab genyen pri Goncourt la ankò: yo retire woman an nan seleksyon ofisyèl la.<ref>{{cite web |title=L’académie Goncourt supprime le roman de Thélyson Orélien de sa sélection pour le prix |trans-title=Académie Goncourt retire woman Thélyson Orélien nan seleksyon li pou pri a |url=https://www.lemonde.fr/culture/article/2026/09/25/l-academie-goncourt-supprime-le-roman-de-thelyson-orelien-de-sa-selection-pour-le-prix_6782457_3246.html |website=Le Monde AFP |date=2026-09-25 |language=fr |access-date=2026-09-25}}</ref> Otè li a pap resevwa premye ''Prix Strasbourg Espoir CIC'' la.<ref>{{cite web |last=Paladino |first=Veneranda |title=Accusé d’avoir utilisé l’IA et de plagiat, Thélyson Orélien suspendu du prix Strasbourg Espoir CIC |url=https://www.dna.fr/culture-loisirs/2026/09/25/accuse-d-avoir-utilise-l-ia-et-de-plagiat-thelyson-orelien-suspendu-du-prix-strasbourg-espoir-cic |website=DNA |date=2026-09-25 |language=fr |access-date=2026-09-25}}</ref>
=== Akizasyon sou itilizasyon entèlijans atifisyèl ===
Nan dat 21 septanm 2026,<ref>{{cite web |last=Laïreche |first=Rachid |title=Thélyson Orélien, auteur du controversé «C’était ça ou mourir» : le destin blessé d’un exilé |url=https://www.liberation.fr/culture/livres/thelyson-orelien-auteur-du-controverse-cetait-ca-ou-mourir-le-destin-blesse-dun-exile-20260923_P73TJI3TRVELBOSIBEWRVW7F7E/ |website=Libération |date=2026-09-23 |language=fr |access-date=2026-09-23}}</ref> kont anonim ''Balance ton Claude''<ref>{{cite web |last=Schofield |first=Hugh |title=Uproar in France over award-winning author accused of using AI |url=https://www.bbc.com/news/articles/ck7v4y45893go |website=BBC |date=2026-09-23 |language=en |access-date=2026-09-23}}</ref> sou rezo sosyal X akize Orélien dèske li ta sèvi ak [[entèlijans atifisyèl]] pou ekri prèske tout ''C'était ça ou mourir''. Kont lan baze akizasyon an sou rezilta tès li fè ak Pangram, yon lojisyèl ki fèt pou detekte tèks entèlijans atifisyèl pwodui.<ref name="IA">{{cite web |author=Hocine Bouhadjera |title=IA pas IA ? Thélyson Orélien et Grasset répondent, à droite on jubile |url=https://actualitte.com/article/134124/edition/ia-pas-ia-thelyson-orelien-et-grasset-repondent-a-droite-on-jubile |website=ActuaLitté |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
''Franceinfo'' fè pwòp tès pa li sou plizyè pasaj nan woman an. Dapre medya a, Pangram klase tout tèks li soumèt yo kòm tèks ki ekri avèk èd entèlijans atifisyèl. Pou konpare, medya a teste de tèks Orélien te ekri anvan, ansanm ak ekstrè kat lòt woman ki parèt nan menm sezon literè a. Lojisyèl la klase de ansyen tèks Orélien yo kòm tèks moun ekri, epi li bay ekstrè lòt woman yo rezilta ant 99 ak 100 pousan tèks moun ekri.<ref>{{cite web |title=L'écrivain Thélyson Orélien a-t-il utilisé l'intelligence artificielle pour écrire son premier roman « C'était ça ou mourir » ? |url=https://www.franceinfo.fr/replay-radio/le-vrai-du-faux/l-ecrivain-thelyson-orelien-a-t-il-utilise-l-intelligence-artificielle-pour-ecrire-son-premier-roman-c-etait-ca-ou-mourir_8183894.html |website=Franceinfo |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
Orélien demanti akizasyon an.<ref>{{cite web |last=Rivet |first=Jérôme |title=Thélyson Orélien dénonce une « volonté » de le « faire taire » |url=https://www.lapresse.ca/arts/litterature/2026-09-24/accuse-d-avoir-utilise-l-ia/thelyson-orelien-denonce-une-volonte-de-le-faire-taire.php |website=La Presse AFP |date=2026-09-24 |language=fr |access-date=2026-09-24}}</ref> Li di li kòmanse ekri woman an an 2017 epi li fini premye vèsyon an an 2019. Dapre li, imaj, repetisyon ak ritm nan tèks la soti nan tradisyon literè ayisyen ak karayibeyen. Li di tou li sibi atak rasis. Mezon edisyon Grasset ak Boréal deklare yo toujou gen konfyans nan li. Nan atik li sou polemik la, ''ActuaLitté'' fè remake rezilta detektè yo pa etabli ki jan maniskri a te ekri.<ref name="IA" />
== Zèv li yo ==
=== Woman ===
* ''Éternels amants''. Éditions des Marges, 2023. ISBN 979-10-359-8372-7.<ref>{{cite web |title=Éternels amants |url=https://www.moliere.com/fr/orelien-thelyson-eternels-amants-9791035983727.html |website=Librairie Molière |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
* ''C'était ça ou mourir''. Éditions du Boréal, 2026; edisyon franse nan Grasset, 2026.<ref name="Fnac" />
=== Pwezi ===
* ''Au-delà du silence'' (2006).<ref name="Monneveux" />
* ''Les Couleurs de ma terre'' (2007), nan antoloji ''La Poésie'', Éditions de l'Hèbe.<ref name="Africultures" /><ref name="PIJA" />
* ''Poèmes déshabillés suivi de Fragments de voix'' (2011).<ref name="Monneveux" />
* ''Le temps qui reste'' (2015).<ref name="Monneveux" />
* ''Tant que le silence saigne, je parlerai''. Éditions Rocheuses, edisyon 2025.<ref>{{cite web |title=Tant que le silence saigne, je parlerai |url=https://www.amazon.sg/Tant-silence-saigne-parlerai-French/dp/B0F4995D89 |website=Amazon.sg |language=en |access-date=2026-09-22}}</ref>
=== Esè ===
* ''Penser le mot en N : Cartographie d'une blessure vivante'' (2024).<ref>{{cite web |author=Pierre Assouline |title=Le choc Thélyson Orélien |url=https://larepubliquedeslivres.com/le-choc-thelyson-orelien/ |website=La République des livres |date=2026-08-24 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen ekstèn ==
* [https://thelysonorelien.com/ Sit entènèt Thélyson Orélien] (an franse)
{{DEFAULTSORT:Orelien, Thelyson}}
[[Kategori:Ekriven ayisyen]]
[[Kategori:Ayisyen]]
[[Kategori:Nesans nan lane 1988]]
qjifnq4zgxl97vnj00uf8bwxswvl3io
888628
888627
2026-09-25T20:50:06Z
Nimmzo
37580
/* C'était ça ou mourir */ +|trans-title=
888628
wikitext
text/x-wiki
{{moun
|non=Thélyson Orélien
|foto=Thélyson Orélien.jpg
|tèks=Thélyson Orélien
|fonksyon=powèt, ekriven, jounalis
|dat nesans=23 me 1988
|lye nesans=[[Gonayiv (komin)|Gonayiv]]
|peyi nesans=[[Ayiti]]
|nasyonalite=ayisyen
|zèv=''C'était ça ou mourir''
}}
'''Thélyson Orélien''', ki fèt 23 me 1988 nan [[Gonayiv (komin)|Gonayiv]], se yon [[powèt]], [[ekriven]] ak jounalis [[ayisyen]] k ap viv nan [[Kanada]].<ref>{{cite web |author=Joubert Joseph |title=Thélyson Orélien : L’écho d’une écriture née du silence |url=https://lenouvelliste.com/article/256361/thelyson-orelien-lecho-dune-ecriture-nee-du-silence |website=Le Nouvelliste |date=2025-05-21 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref> Woman li ''C'était ça ou mourir'' resevwa plizyè pri literè an 2026, pami yo ''Prix du roman Fnac''.<ref name="Fnac">{{cite web |title=C'était ça ou mourir, de Thélyson Orélien, lauréat du Prix du roman Fnac 2026 |url=https://actualitte.com/article/134047/prix-litteraires/c-etait-ca-ou-mourir-de-thelyson-orelien-laureat-du-prix-du-roman-fnac-2026 |website=ActuaLitté |date=2026-09-21 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
== Byografi ==
Orélien grandi nan Gonayiv nan yon fanmi pwotestan ki pale kreyòl lakay. Li se twazyèm nan senk pitit. Papa l te kontab, manman l te koutiryè, epi li te ale nan yon lekòl prive katolik.<ref name="NYT">{{cite web |author=Norimitsu Onishi |title=Quebec Novelist Shines a Harsh Spotlight on Migration, and on Trump's America |url=https://www.nytimes.com/2026/05/11/world/canada/thelyson-orelien-haiti-us-canada-migration.html |website=The New York Times |date=2026-05-11 |language=en |access-date=2026-09-22}}</ref>
Li etidye dwa nan Inivèsite Leta Ayiti, nan [[Pòtoprens]]. Apre tranblemanntè janvye 2010 la, li al viv Kanada, kote li gen fanmi. Li kontinye etid li nan ekonomi ak syans politik nan Inivèsite Monreyal.<ref name="NYT" /><ref name="Ayibo">{{cite web |title=Thélyson Orélien |url=https://ayibopost.com/author/orelient/ |website=AyiboPost |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
== Travay literè ak jounalis ==
=== Pwezi ak premye piblikasyon ===
Pami premye piblikasyon Orélien yo genyen ''Au-delà du silence'' (2006), ''Les Couleurs de ma terre'' (2007), ''Poèmes déshabillés suivi de Fragments de voix'' (2011) ak ''Le temps qui reste'' (2015).<ref name="Monneveux">{{cite web |author=Philippe Monneveux |title=La poésie haïtienne des origines à nos jours |url=https://sens-public.org/articles/1572/ |website=Sens public |date=2021-04-23 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
An 2007, li resevwa premye pri nan kategori ''Langue apprise'' nan konkou ''Prix interrégional jeunes auteurs'' (PIJA), nan [[Swis]].<ref name="PIJA">{{cite web |title=Palmarès PIJA 1994–2009 |url=https://pija.ch/palmares/palmares-pija-1994-2009/ |website=Prix interrégional jeunes auteurs |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref> Powèm li ''Les Couleurs de ma terre'' parèt nan antoloji ''La Poésie'', nan Éditions de l'Hèbe. An 2009, li finalis nan ''Prix Arthur Rimbaud'' ak ''L'Ombre qui colle à mes pas''.<ref name="Africultures">{{cite web |title=Thélyson Orélien |url=https://africultures.com/personnes/?no=20403 |website=Africultures |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
Li patisipe nan platfòm literè sou entènèt ''Parole en Archipel''. Tèks li parèt nan antoloji ak revi literè, tankou ''Rimbaud 009'', ''Ancre des dattes'' ak ''IntranQu'îllités''.<ref name="Africultures" /> Li ekri kwonik tou pou ''AyiboPost''.<ref name="Ayibo" />
Woman li ''Le rêve de la mer Noire'', ki poko te pibliye lè yo anonse rezilta a, resevwa ''Prix Amaranthe 2024''.<ref name="Amaranthe">{{cite web |author=Joubert Joseph |title=Thélyson Orélien : l’écriture comme territoire, la parole comme engagement |url=https://lenouvelliste.com/article/256424/thelyson-orelien-lecriture-comme-territoire-la-parole-comme-engagement |website=Le Nouvelliste |date=2025-05-23 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
=== ''C'était ça ou mourir'' ===
Woman ''C'était ça ou mourir'' parèt nan Éditions du Boréal nan mwa mas 2026. Edisyon franse a parèt nan Grasset 19 out menm ane a.<ref name="Fnac" /> Fenomen,<ref>{{cite web |title=France’s Fall Publishing Season: Thélyson Orélien Emerges as a Literary Phenomenon |url=https://lenouvelliste.com/en/article/271937/frances-fall-publishing-season-thelyson-orelien-emerges-as-a-literary-phenomenon |website=Le Nouvelliste AFP |date=2026-09-15 |language=en |access-date=2026-09-23}}</ref> evènman, ''La Presse'' bay tit «Atak ki fèt an gwoup sou Thélyson Orélien».<ref>{{cite web |last=Guy |first=Chantal |title=Tirs groupés sur Thélyson Orélien |url=https://www.lapresse.ca/arts/chroniques/2026-09-22/c-etait-ca-ou-mourir/tirs-groupes-sur-thelyson-orelien.php |website=La Presse |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-23}}</ref>
Liv la rakonte istwa Jonas<ref>{{cite web |last1=Clairouin |last2=Reynaud |last3=Six |last4=Szadkowski |first1=Olivier |first2=Florian |first3=Nicolas |first4=Michaël |title=Thélyson Orélien accusé d’avoir utilisé l’IA pour son livre « C’était ça ou mourir » |url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2026/09/22/thelyson-orelien-accuse-d-avoir-utilise-l-ia-pour-son-livre-c-etait-ca-ou-mourir_6780300_4408996.html |website=Le Monde |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-23}}</ref> Dorléon, yon pwofesè ayisyen ki kite Pòtoprens akoz vyolans gang yo. Li travèse plizyè peyi nan Amerik la, tankou Repiblik Dominikèn, Brezil, Meksik ak Etazini, pandan l ap chèche rive Kanada.<ref name="Fnac" /> Orélien sèvi ak temwayaj migran li rankontre ak rechèch li fè pandan vwayaj Ozetazini pou prepare woman an.<ref name="NYT" />
Orélien voye maniskri a bay Boréal san mezon edisyon an pa t mande l sa. Anvan piblikasyon liv la nan Kebèk, dwa piblikasyon li te deja vann nan 22 peyi.<ref name="NYT" />
An 2026, woman an resevwa ''Prix Méduse'', ''Prix Strasbourg Espoir CIC'', ''Prix Première Plume'', ''Prix Roman News'' ak ''Prix du roman Fnac''.<ref name="Fnac" /><ref name="Strasbourg">{{cite web |title=Prix Strasbourg : découvrez les auteurs récompensés pour « leur engagement et leur courage » |url=https://www.leprogres.fr/culture-loisirs/2026/08/25/prix-strasbourg-decouvrez-les-auteurs-recompenses-pour-leur-engagement-et-leur-courage |website=Le Progrès |date=2026-08-25 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref> Li parèt tou nan premye seleksyon pou pri Goncourt, Renaudot, Femina, Médicis ak Décembre.<ref name="Fnac" />
''C’était ça ou mourir'' pa kapab genyen pri Goncourt la ankò: yo retire woman an nan seleksyon ofisyèl la.<ref>{{cite web |title=L’académie Goncourt supprime le roman de Thélyson Orélien de sa sélection pour le prix |trans-title=Académie Goncourt retire woman Thélyson Orélien nan seleksyon li pou pri a |url=https://www.lemonde.fr/culture/article/2026/09/25/l-academie-goncourt-supprime-le-roman-de-thelyson-orelien-de-sa-selection-pour-le-prix_6782457_3246.html |website=Le Monde AFP |date=2026-09-25 |language=fr |access-date=2026-09-25}}</ref> Otè li a pap resevwa premye ''Prix Strasbourg Espoir CIC'' la.<ref>{{cite web |last=Paladino |first=Veneranda |title=Accusé d’avoir utilisé l’IA et de plagiat, Thélyson Orélien suspendu du prix Strasbourg Espoir CIC |trans-title=Yo akize Thélyson Orélien dèske li te itilize IA epi li te fè plajya, yo sispann patisipasyon li nan ''Prix Strasbourg Espoir CIC'' la |url=https://www.dna.fr/culture-loisirs/2026/09/25/accuse-d-avoir-utilise-l-ia-et-de-plagiat-thelyson-orelien-suspendu-du-prix-strasbourg-espoir-cic |website=DNA |date=2026-09-25 |language=fr |access-date=2026-09-25}}</ref>
=== Akizasyon sou itilizasyon entèlijans atifisyèl ===
Nan dat 21 septanm 2026,<ref>{{cite web |last=Laïreche |first=Rachid |title=Thélyson Orélien, auteur du controversé «C’était ça ou mourir» : le destin blessé d’un exilé |url=https://www.liberation.fr/culture/livres/thelyson-orelien-auteur-du-controverse-cetait-ca-ou-mourir-le-destin-blesse-dun-exile-20260923_P73TJI3TRVELBOSIBEWRVW7F7E/ |website=Libération |date=2026-09-23 |language=fr |access-date=2026-09-23}}</ref> kont anonim ''Balance ton Claude''<ref>{{cite web |last=Schofield |first=Hugh |title=Uproar in France over award-winning author accused of using AI |url=https://www.bbc.com/news/articles/ck7v4y45893go |website=BBC |date=2026-09-23 |language=en |access-date=2026-09-23}}</ref> sou rezo sosyal X akize Orélien dèske li ta sèvi ak [[entèlijans atifisyèl]] pou ekri prèske tout ''C'était ça ou mourir''. Kont lan baze akizasyon an sou rezilta tès li fè ak Pangram, yon lojisyèl ki fèt pou detekte tèks entèlijans atifisyèl pwodui.<ref name="IA">{{cite web |author=Hocine Bouhadjera |title=IA pas IA ? Thélyson Orélien et Grasset répondent, à droite on jubile |url=https://actualitte.com/article/134124/edition/ia-pas-ia-thelyson-orelien-et-grasset-repondent-a-droite-on-jubile |website=ActuaLitté |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
''Franceinfo'' fè pwòp tès pa li sou plizyè pasaj nan woman an. Dapre medya a, Pangram klase tout tèks li soumèt yo kòm tèks ki ekri avèk èd entèlijans atifisyèl. Pou konpare, medya a teste de tèks Orélien te ekri anvan, ansanm ak ekstrè kat lòt woman ki parèt nan menm sezon literè a. Lojisyèl la klase de ansyen tèks Orélien yo kòm tèks moun ekri, epi li bay ekstrè lòt woman yo rezilta ant 99 ak 100 pousan tèks moun ekri.<ref>{{cite web |title=L'écrivain Thélyson Orélien a-t-il utilisé l'intelligence artificielle pour écrire son premier roman « C'était ça ou mourir » ? |url=https://www.franceinfo.fr/replay-radio/le-vrai-du-faux/l-ecrivain-thelyson-orelien-a-t-il-utilise-l-intelligence-artificielle-pour-ecrire-son-premier-roman-c-etait-ca-ou-mourir_8183894.html |website=Franceinfo |date=2026-09-22 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
Orélien demanti akizasyon an.<ref>{{cite web |last=Rivet |first=Jérôme |title=Thélyson Orélien dénonce une « volonté » de le « faire taire » |url=https://www.lapresse.ca/arts/litterature/2026-09-24/accuse-d-avoir-utilise-l-ia/thelyson-orelien-denonce-une-volonte-de-le-faire-taire.php |website=La Presse AFP |date=2026-09-24 |language=fr |access-date=2026-09-24}}</ref> Li di li kòmanse ekri woman an an 2017 epi li fini premye vèsyon an an 2019. Dapre li, imaj, repetisyon ak ritm nan tèks la soti nan tradisyon literè ayisyen ak karayibeyen. Li di tou li sibi atak rasis. Mezon edisyon Grasset ak Boréal deklare yo toujou gen konfyans nan li. Nan atik li sou polemik la, ''ActuaLitté'' fè remake rezilta detektè yo pa etabli ki jan maniskri a te ekri.<ref name="IA" />
== Zèv li yo ==
=== Woman ===
* ''Éternels amants''. Éditions des Marges, 2023. ISBN 979-10-359-8372-7.<ref>{{cite web |title=Éternels amants |url=https://www.moliere.com/fr/orelien-thelyson-eternels-amants-9791035983727.html |website=Librairie Molière |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
* ''C'était ça ou mourir''. Éditions du Boréal, 2026; edisyon franse nan Grasset, 2026.<ref name="Fnac" />
=== Pwezi ===
* ''Au-delà du silence'' (2006).<ref name="Monneveux" />
* ''Les Couleurs de ma terre'' (2007), nan antoloji ''La Poésie'', Éditions de l'Hèbe.<ref name="Africultures" /><ref name="PIJA" />
* ''Poèmes déshabillés suivi de Fragments de voix'' (2011).<ref name="Monneveux" />
* ''Le temps qui reste'' (2015).<ref name="Monneveux" />
* ''Tant que le silence saigne, je parlerai''. Éditions Rocheuses, edisyon 2025.<ref>{{cite web |title=Tant que le silence saigne, je parlerai |url=https://www.amazon.sg/Tant-silence-saigne-parlerai-French/dp/B0F4995D89 |website=Amazon.sg |language=en |access-date=2026-09-22}}</ref>
=== Esè ===
* ''Penser le mot en N : Cartographie d'une blessure vivante'' (2024).<ref>{{cite web |author=Pierre Assouline |title=Le choc Thélyson Orélien |url=https://larepubliquedeslivres.com/le-choc-thelyson-orelien/ |website=La République des livres |date=2026-08-24 |language=fr |access-date=2026-09-22}}</ref>
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen ekstèn ==
* [https://thelysonorelien.com/ Sit entènèt Thélyson Orélien] (an franse)
{{DEFAULTSORT:Orelien, Thelyson}}
[[Kategori:Ekriven ayisyen]]
[[Kategori:Ayisyen]]
[[Kategori:Nesans nan lane 1988]]
kg89jxirm0tabnbb7cxgres6j9w5wem
Wikipedya:REJEBECSS-HAITI/BNH/Liste
4
67009
888631
888496
2026-09-26T05:56:01Z
ListeriaBot
19489
Wikidata list updated [V2]
888631
wikitext
text/x-wiki
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?linkcount ?item ?itemLabel WHERE { SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],fr" }
{?item wdt:P17 wd:Q790.}
UNION {?item wdt:P131/wdt:P279* wd:Q790 .} UNION {?item wdt:P27 wd:Q790}
?item wikibase:sitelinks ?linkcount .
OPTIONAL {?article schema:about ?item ; schema:isPartOf <https://ht.wikipedia.org/> .}
FILTER (!BOUND(?article))
}
ORDER BY DESC(?linkcount)
LIMIT 200
|sort=
|columns=NUMBER:numéro,P18:Image,label:Nom,P625:Géolocalisation,P131:Lieu
|thumb=128
}}
{| class='wikitable sortable'
! numéro
! Image
! Nom
! Géolocalisation
! Lieu
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Fichye:Sandy 2012-10-25 0320Z.png|center|128px]]
| ''[[:d:Q264|Hurricane Sandy]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[Fichye:MUTCD-MI I2-6 (Eastern Time Zone).svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q941023|Eastern Time Zone]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 3
|
| ''[[:d:Q273894|Piarists]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Fichye:Monkeypox By Country.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q112070734|2022–2023 mpox outbreak]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Fichye:Map-Francophone World.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q1003588|Francophonie]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[Fichye:Windwardpassagemap.JPG|center|128px]]
| ''[[:d:Q140265|Windward Passage]]''
| {{Coord|20|-74|display=inline}}
|
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[Fichye:Wilson Isidor in 2022.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q58484930|Wilson Isidor]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[Fichye:John baptist de la salle 1.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q138579|Institute of the Brothers of the Christian Schools]]''
| {{Coord|41.899|12.423|display=inline}}
| ''[[:d:Q498452|North Caribbean Coast Autonomous Region]]''<br/>''[[:d:Q1008456|Puerto Cabezas]]''
|-
| style='text-align:right'| 9
|
| ''[[:d:Q594254|1973 CONCACAF Championship]]''
| {{Coord|18.5425|-72.3386|display=inline}}
|
|-
| style='text-align:right'| 10
|
| ''[[:d:Q4131845|Ayisyen]]''
|
| [[Ayiti]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[Fichye:Maracanã, 5 de agosto de 2016- onde o Egito encontra o Haiti... -rio2016 (28778328632).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q20113758|Haiti at the 2016 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[Fichye:RC Lens - FC Nantes (28-10-2023) - Duverne.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q26251605|Jean-Kévin Duverne]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q107472171|Haiti at the 2022 Winter Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[Fichye:FC Red Bull Salzburg gegen RSC Anderlecht (Testspiel 7. Juli 2017) 50.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q56011432|Hannes Delcroix]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 15
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q126284599|Haiti at the 2024 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 16
|
| ''[[:d:Q20986|ISO 3166-2:HT]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 17
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q141217|Haiti at the 2012 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 18
|
| ''[[:d:Q1256655|20th parallel north]]''
| {{Coord|20|0|display=inline}}
|
|-
| style='text-align:right'| 19
|
| ''[[:d:Q4435409|list of World Heritage Sites in Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 20
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q144034|Haiti at the 1900 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 21
| [[Fichye:Haiti at the opening ceremony of the 1928 Summer Olympics.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q147174|Haiti at the 1928 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 22
|
| ''[[:d:Q2467445|Ligue Haïtienne]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 23
|
| ''[[:d:Q3439047|War of Dominican Independence]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 24
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q42914391|Haiti at the 2020 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 25
| [[Fichye:Jimmy "Barbecue" Cherizier 2024.png|center|128px]]
| ''[[:d:Q101440369|Jimmy Chérizier]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 26
| [[Fichye:Bennedict Mathurin (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q105013647|Bennedict Mathurin]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 27
| [[Fichye:Vida y viajes de Cristobal Colón, 1851 Construcción de la fortaleza de La Navidad (3819531625).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q1798978|La Navidad]]''
| {{Coord|19.690556|-72.015833|display=inline}}
|
|-
| style='text-align:right'| 28
| [[Fichye:Flag of Haiti (civil).svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q2297885|Haiti at the 1924 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 29
|
| ''[[:d:Q23772079|Yassin Fortuné]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 30
|
| ''[[:d:Q108000394|Lenny Joseph]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 31
|
| ''[[:d:Q114355328|Ruben Providence]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 32
|
| ''[[:d:Q124392516|Dominique Simon]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 33
|
| ''[[:d:Q136466749|Keeto Thermoncy]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 34
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q141075|Haiti at the 2008 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 35
|
| ''[[:d:Q21621771|Duke Lacroix]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 36
|
| ''[[:d:Q72697581|Louicius Don Deedson]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 37
| [[Fichye:Garven Metusala.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q107370468|Garven Metusala]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 38
|
| ''[[:d:Q107426681|Martin Experiénce]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 39
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q133756484|Haiti at the 2026 Winter Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 40
|
| ''[[:d:Q139813358|Woodensky Pierre]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 41
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q143063|Haiti at the 2000 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 42
|
| ''[[:d:Q1024083|1991 CONCACAF Women's Championship]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 43
|
| ''[[:d:Q1254997|19th parallel north]]''
| {{Coord|19|0|display=inline}}
|
|-
| style='text-align:right'| 44
| [[Fichye:Port-au-Prince airfield seizure.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q2026486|Operation Uphold Democracy]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 45
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q2194097|Haiti at the 1960 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 46
|
| ''[[:d:Q100792937|Josué Casimir]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 47
|
| ''[[:d:Q112623666|Alexandre Pierre]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 48
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q1986870|Haiti at the 1988 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 49
| [[Fichye:Flag of Haiti (1964–1986).svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q2291898|Haiti at the 1984 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 50
| [[Fichye:Fafà Picault NE Revolution Inter Miami 7.9.25-032 (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q5429349|Fafà Picault]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 51
|
| ''[[:d:Q111345092|Carl Sainté]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 52
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q145152|Haiti at the 2004 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 53
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q150527|Haiti at the 1996 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 54
| [[Fichye:Flag of Haiti (1964–1986).svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q168379|Haiti at the 1972 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 55
| [[Fichye:Flag of Haiti (1964–1986).svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q2489822|Haiti at the 1976 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 56
| [[Fichye:Flag of Haiti (civil).svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q2651878|Haiti at the 1932 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 57
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q2666070|Haiti at the 1992 Summer Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 58
| [[Fichye:Cap-Haitien seen from Morne Jean Explosion.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q110106709|Cap-Haïtien fuel tanker explosion]]''
| {{Coord|19.751389|-72.205556|display=inline}}
| [[Kap Ayisyen (komin)|Kap Ayisyen]]
|-
| style='text-align:right'| 59
| [[Fichye:2019-07-17 SG Dynamo Dresden vs. Paris Saint-Germain by Sandro Halank–054 (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q69948832|Garissone Innocent]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 60
| [[Fichye:The part is devoted to the contest "Wiki loves folklore".jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q96622031|Wiki Loves Folklore]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 61
| [[Fichye:Michel Patrick Boisvert 2023 (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q114735638|Michel Patrick Boisvert]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 62
|
| ''[[:d:Q667038|United Nations Mission in Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 63
|
| ''[[:d:Q4124963|Armed Forces of Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 64
|
| ''[[:d:Q137145245|1974 FIFA World Cup qualification (CONCACAF)]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 65
|
| ''[[:d:Q861844|André Corvington]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 66
| [[Fichye:Rafael Estrella Urena Great Grandfather.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q887837|Rafael Estrella Ureña]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 67
|
| ''[[:d:Q131478437|Category:2025 in Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 68
| [[Fichye:Order of Merit of the Republic of Haiti (Grade of Commander) - IMG 4985.JPG|center|128px]]
| ''[[:d:Q112390|National Order of Honour and Merit]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 69
|
| ''[[:d:Q1449569|Lee Holdridge]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 70
|
| ''[[:d:Q1626302|LGBT rights in Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 71
|
| ''[[:d:Q1857436|2010–11 Haitian general election]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 72
| [[Fichye:Trou Caïman.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q2805779|Trou Caïman]]''
| {{Coord|18.642804|-72.146336|display=inline}}
| [[Tomazo (komin)|Tomazo]]
|-
| style='text-align:right'| 73
|
| ''[[:d:Q10530123|Max Hilaire]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 74
|
| ''[[:d:Q19702717|Jeppe Simonsen]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 75
| [[Fichye:Lens - Evian (29-02-2016) 17.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q22280180|Dylan Saint-Louis]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 76
|
| ''[[:d:Q49004376|Leverton Pierre]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 77
|
| ''[[:d:Q60677605|Benji Michel]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 78
| [[Fichye:Fabre-jeune.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q110984265|Jacques Fabre]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 79
|
| ''[[:d:Q111536396|Dany Jean]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 80
|
| ''[[:d:Q2202375|Catholic Church in Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 81
| [[Fichye:Hotel Montana.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q3121455|Hôtel Montana]]''
| {{Coord|18.527222|-72.297778|display=inline}}
| [[Petyonvil (komin)|Petyonvil]]
|-
| style='text-align:right'| 82
| [[Fichye:Hotel Oloffson mars 2007.JPG|center|128px]]
| ''[[:d:Q3365701|Hotel Oloffson]]''
| {{Coord|18.529444|-72.3375|display=inline}}
| ''[[:d:Q47364624|Turgeau]]''
|-
| style='text-align:right'| 83
|
| ''[[:d:Q4116369|Islam in Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 84
| [[Fichye:Danish Air Transport ATR-42-300.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q7641058|Sunrise Airways]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 85
|
| ''[[:d:Q11821998|Polish Haitian]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 86
| [[Fichye:Frantz Massenat - Lliga Catalana 2019 - by unnika.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q16228333|Frantz Massenat]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 87
|
| ''[[:d:Q19883868|Constitution of Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 88
|
| ''[[:d:Q26225095|Caye Sable]]''
| {{Coord|18.7|-72.76667|display=inline}}
| [[Lwès (depatman)|Lwès]]
|-
| style='text-align:right'| 89
|
| ''[[:d:Q60853298|Arcahaie FC]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 90
| [[Fichye:Danielle Etienne .jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q69803071|Danielle Etienne]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 91
|
| ''[[:d:Q107122118|Carnejy Antoine]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 92
| [[Fichye:Grace 2021-08-21 0610Z.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q108141536|Hurricane Grace]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 93
|
| ''[[:d:Q110855814|Richardson Viano]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 94
|
| ''[[:d:Q119952811|Jayro Jean]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 95
| [[Fichye:UN Haiti - MINUSTAH HQ after 2010 earthquake.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q166484|Christopher Hotel]]''
| {{Coord|18.5391|-72.3121|display=inline}}
| [[Pòtoprens (komin)|Pòtoprens]]
|-
| style='text-align:right'| 96
|
| ''[[:d:Q1432122|Front for the Advancement and Progress of Haïti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 97
|
| ''[[:d:Q2581074|Coupe d'Haïti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 98
|
| ''[[:d:Q3094730|Racing FC]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 99
|
| ''[[:d:Q3623880|La Gonâve Arrondissement]]''
| {{Coord|18.8322|-72.8658|display=inline}}
| [[Lwès (depatman)|Lwès]]
|-
| style='text-align:right'| 100
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q5639707|Haiti at the Paralympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 101
| [[Fichye:Cathedral of Cap-Haitien.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q11737318|Our Lady of the Assumption Cathedral, Cap-Haïtien]]''
| {{Coord|19.761|-72.2007|display=inline}}
| [[Kap Ayisyen (komin)|Kap Ayisyen]]
|-
| style='text-align:right'| 102
| [[Fichye:Kenny Chery.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q26709113|Kenny Chery]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 103
|
| ''[[:d:Q47571408|Nadine Magloire]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 104
| [[Fichye:Shan Borgelin (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q62078453|Shanyder Borgelin]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 105
| [[Fichye:Citadelle Laferrière terrace 2.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q2305026|Ramiers]]''
| {{Coord|19.5736|-72.2442|display=inline}}
| [[Milo (komin)|Milo]]
|-
| style='text-align:right'| 106
| [[Fichye:Route Nationale ^3, Lejene, Haiti - panoramio (7).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q3043219|deforestation in Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 107
|
| ''[[:d:Q3297666|Massif des Montagnes Noires]]''
| {{Coord|19.0833|-72.25|display=inline}}
|
|-
| style='text-align:right'| 108
|
| ''[[:d:Q3504239|Haitian Vodoun Culture Language]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 109
|
| ''[[:d:Q3589794|Haiti national under-17 football team]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 110
|
| ''[[:d:Q3873766|Ekip baskètbòl Ayiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 111
| [[Fichye:St. Alexander Nevsky Cathedral - Howell, New Jersey 02.JPG|center|128px]]
| ''[[:d:Q4126487|Russian Orthodox Eparchy of Eastern America and New York]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 112
| [[Fichye:Michelle Obama and Jill Biden in Haiti 2010.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q5361449|Elisabeth Delatour Préval]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 113
|
| ''[[:d:Q5715358|Henri Caesar]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 114
|
| ''[[:d:Q6771722|Marlena Wesh]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 115
|
| ''[[:d:Q19881628|2015–16 Haitian parliamentary election]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 116
|
| ''[[:d:Q26226528|Ilet a Brouee]]''
| {{Coord|18.128333|-73.590556|display=inline}}
| [[Sid (depatman)|Sid]]
|-
| style='text-align:right'| 117
|
| ''[[:d:Q26837183|Mulern Jean]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 118
| [[Fichye:Bocchit Edmond - 2018 (31046028358) (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q56651422|Bocchit Edmond]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 119
| [[Fichye:Chelsea Surpris.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q83906425|Chelsea Surpris]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 120
|
| ''[[:d:Q106205592|Lise-Marie Dejean]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 121
|
| ''[[:d:Q107476272|Sabiana Anestor]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 122
|
| ''[[:d:Q113003310|Haiti at the 2022 World Athletics Championships]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 123
|
| ''[[:d:Q121461135|Haiti at the 2023 World Athletics Championships]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 124
|
| ''[[:d:Q124742130|2024 Haitian jailbreak]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 125
|
| ''[[:d:Q134383521|Téo James Michel]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 126
|
| ''[[:d:Q137183516|Haiti at the 2026 Winter Paralympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 127
|
| ''[[:d:Q4883|Ron Howard]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 128
|
| ''[[:d:Q110664|Léonard Pétion Laroche]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 129
| [[Fichye:Hispaniolanpineforest.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q287885|Hispaniolan pine forests]]''
| {{Coord|18.33|-71.78|display=inline}}
|
|-
| style='text-align:right'| 130
|
| ''[[:d:Q655961|United Nations Transition Mission in Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 131
|
| ''[[:d:Q1060772|list of Roman Catholic dioceses in Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 132
|
| ''[[:d:Q1353457|Haiti at the 2012 Summer Paralympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 133
|
| ''[[:d:Q1531692|Raboteau Massacre]]''
| {{Coord|19.45|-72.683333|display=inline}}
| [[Gonayiv (awondisman)|Gonayiv]]
|-
| style='text-align:right'| 134
|
| ''[[:d:Q1569605|Haiti Davis Cup team]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 135
|
| ''[[:d:Q2069340|rail transport in Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 136
|
| ''[[:d:Q2299927|Haiti at the 2008 Summer Paralympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 137
| [[Fichye:Flag of Haiti.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q2497054|Haiti at the 2010 Summer Youth Olympics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 138
|
| ''[[:d:Q3163953|Janbatis Chavàn]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 139
| [[Fichye:Lecture-scenique-iphigenie jr-lemoine.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q3169917|Jean-René Lemoine]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 140
|
| ''[[:d:Q3316510|Miss Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 141
| [[Fichye:Daniele Battaglia.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q3701868|Daniele Battaglia]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 142
| [[Fichye:Matthew 2010-09-24 1635Z.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q4353265|Tropical Storm Matthew]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 143
|
| ''[[:d:Q5856947|Fe y Alegría]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 144
| [[Fichye:EL SAIEH Issa 00.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q5922934|Issa El-Saieh]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 145
| [[Fichye:Human rights index vdem, HTI.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q5938282|human rights in Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 146
|
| ''[[:d:Q6726315|Madame Max Adolphe]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 147
|
| ''[[:d:Q7136383|Parc St. Victor]]''
| {{Coord|19.753611|-72.2075|display=inline}}
| [[Kap Ayisyen (komin)|Kap Ayisyen]]
|-
| style='text-align:right'| 148
|
| ''[[:d:Q16587373|National Unity Party]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 149
| [[Fichye:Cathédrale Jérémie Haïti.JPG|center|128px]]
| ''[[:d:Q17608165|St. Louis King of France Cathedral]]''
| {{Coord|18.6447|-74.1146|display=inline}}
| [[Jeremi (komin)|Jeremi]]
|-
| style='text-align:right'| 150
| [[Fichye:Marie-Denise Douyon au maison de la culture Claude-Léveillé.png|center|128px]]
| ''[[:d:Q19666225|Marie-Denise Douyon]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 151
|
| ''[[:d:Q19895065|French Haitian]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 152
|
| ''[[:d:Q24744408|2016–17 Haitian Senate election]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 153
|
| ''[[:d:Q26704937|Frantz Dorsainvil]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 154
|
| ''[[:d:Q28086332|Ashkanov Apollon]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 155
|
| ''[[:d:Q28823593|Anne Marie Coriolan]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 156
|
| ''[[:d:Q28941174|FC Juventus des Cayes]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 157
|
| ''[[:d:Q30074499|Axel Louissaint]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 158
|
| ''[[:d:Q34383826|Haiti at the 2017 World Championships in Athletics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 159
|
| ''[[:d:Q51120334|Myrlande Constant]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 160
|
| ''[[:d:Q57037767|Ángel Orelién]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 161
|
| ''[[:d:Q62653313|Ronaldo Damus]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 162
|
| ''[[:d:Q68166407|Haiti at the 2019 World Championships in Athletics]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 163
|
| ''[[:d:Q70531330|Mikerline Saint-Félix]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 164
|
| ''[[:d:Q83880803|Roseline Éloissaint]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 165
|
| ''[[:d:Q83887546|Kethna Louis]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 166
| [[Fichye:Kiki Haiti.JPG|center|128px]]
| ''[[:d:Q118219922|Shwendesky Joseph]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 167
| [[Fichye:Brooklyn FC vs DC Power FC (Aug 2026) 22 (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q118366884|Claire Constant]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 168
| [[Fichye:82 Stevenson Savart 0211.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q132831156|Stevenson Savart]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 169
| [[Fichye:Aleksandr Guboglo CF Montreal NYCFC 6.28.25-016 (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q132862176|Aleksandr Guboglo]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 170
|
| ''[[:d:Q766764|Dieudonné LaMothe]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 171
|
| ''[[:d:Q1089416|Andre Pascal]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 172
|
| ''[[:d:Q1149808|Brother Voodoo]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 173
|
| ''[[:d:Q1654386|Inivèsite Notre Dame Ayiti]]''
| {{Coord|18.528689|-72.335342|display=inline}}
| [[Pòtoprens (komin)|Pòtoprens]]
|-
| style='text-align:right'| 174
| [[Fichye:Les Trois-Rivières en Haïti.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q1952095|Les Trois Rivières]]''
| {{Coord|19.95|-72.866667|display=inline}}
|
|-
| style='text-align:right'| 175
|
| ''[[:d:Q2036275|Osvaldo Jeanty]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 176
| [[Fichye:Olympic Athlete.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q2425878|Ginou Etienne]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 177
|
| ''[[:d:Q3208335|Montagne Terrible]]''
| {{Coord|18.8897|-72.4008|display=inline}}<br/>{{Coord|18.88972|-72.40028|display=inline}}
| [[Sen Mak (awondisman)|Sen Mak]]
|-
| style='text-align:right'| 178
|
| ''[[:d:Q3366461|Fusion of Haitian Social Democrats]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 179
| [[Fichye:Fort Saint Joseph - Fort Liberte (Looking South).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q3403821|Capture of Fort-Dauphin]]''
| {{Coord|19.667778|-71.839722|display=inline}}
|
|-
| style='text-align:right'| 180
|
| ''[[:d:Q3419888|Rally of Progressive National Democrats]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 181
|
| ''[[:d:Q3485996|Siege of Port-au-Prince]]''
| {{Coord|18.5425|-72.338611|display=inline}}
|
|-
| style='text-align:right'| 182
|
| ''[[:d:Q3532552|Tortug' Air]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 183
| [[Fichye:Yvette Bonny Entrée principale.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q3574037|Yvette Bonny]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 184
|
| ''[[:d:Q3589796|équipe d'Haïti de volley-ball féminin]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 185
| [[Fichye:Alix Pasquet.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q4727515|Alix Pasquet]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 186
| [[Fichye:American University of the Caribbean (Haiti).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q4745323|American University of the Caribbean, Haiti]]''
| {{Coord|18.2134|-73.7547|display=inline}}
| [[Okay (komin)|Okay]]
|-
| style='text-align:right'| 187
|
| ''[[:d:Q4809359|association football in Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 188
| [[Fichye:Haiti-locator.png|center|128px]]
| ''[[:d:Q4871314|Battle of Jean-Rabel]]''
| {{Coord|19.918333|-73.2|display=inline}}
|
|-
| style='text-align:right'| 189
|
| ''[[:d:Q4895878|Bertrand Madsen]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 190
|
| ''[[:d:Q5354703|elections in Haiti]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 191
|
| ''[[:d:Q5639691|Haiti Billie Jean King Cup team]]''
|
|
|-
| style='text-align:right'| 192
|
| ''[[:d:Q5639745|1987 Haitian general election]]''
|
|
|}
{{Wikidata list end}}
k928aknlvngzkth23ovi5lxzntau3rj
Gwòt Marijàn
0
68147
888614
861180
2026-09-25T15:54:41Z
Jakeabdollah
40504
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
888614
wikitext
text/x-wiki
Se yon gwòt ki lokalize li nan komin [[Pòtapiman disid (komin)|Pòtapiman]] ki twouve l nan depatman [[Sid]] peyi [[Ayiti]]. Se pi gwo gwòt ki egziste nan peyi<ref>{{Cite book|title=Grottes et Canyons d'Haïti - département du Sud|url=https://www.grottesdhaiti.org/IMG/pdf/topoguide_haiti_gb_bd2.pdf|access-date=2023-02-20|archive-date=2023-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107005158/https://www.grottesdhaiti.org/IMG/pdf/topoguide_haiti_gb_bd2.pdf|dead-url=yes}}</ref>. Gwòt sa a se yon veritab kach-kach ki gen plis pase 5 kilomèt galri ki bay sou twa (3) etaj. Yo ba li pote non sa nan memwa [[Marie-Jeanne Lamartinière]]<ref>{{Cite journal
|last=Castonguay|first=Pascale
|date=6 novanm 2015
|title=Haïti, un secret bien gardé|url=https://www.journaldemontreal.com/2015/11/06/haiti-un-secret-bien-garde|journal=Journal de Montréal|doi=|pmid=
|access-date=22 desanm 2019}}</ref>. Gwòt sa ekziste depi sou epòk endyen yo, nou kapab remake sou fasad wòch kalkè yo tras akewolojik ak kèk siy ki montre nou ekzistans [[Tayino (moun)|Tayino]] yo ki se te premye moun ki tap viv nan zòn sa a.
[[Touris]] yo lè yo ap vizite gwòt la genyen yon gid ki pou akonpaye yo paske anndan gwòt la gen anpil bèl peyizaj.
== Sitiyasyon gewografik ak jeyolojik ==
Gwòt Marijàn twouve nan pati lès komin Pòtapiman. Pou antre nan gwòt la ki jwenn li sou yon ti tèt mòn ki rele Lavout ki sitiye nan anviwon 120 mèt wotè pa rapò nivo lanmè a. Yon vizitè ka fè 15 minit pou pi pitit ap mache depi sant vil [[Pòtapiman disid (komin)|Pòtapiman]] an pou rive kote li ye a.
Se yon bèl sit natirèl ki gen yon gran labirent ki prèske mezire 5.6 kilomèt ki la depi 60 milyon ane konsa daprè chèchè yo. Dayè, gen anpil tras ak siy akeyolojik sou wòch [[kalkè]], menm jan ak senbòl ki la depi sou epòk anvan ''[[Kristòf Kolon]]'' te debake.
Gen chimis ki di Gwòt Marijàn rich ak oksid fè ak kabonat kalsyòm.
== Deskripsyon ==
Gwòt Marijàn gen 56 chanm ou kav, se galri souteren 5.6 kilomèt ki louvri sou 5 nivo. Pami 5 nivo sa yo, se sèlman 3 yo rive etidye.
56 kav sa yo gen non yo jwenn nan labib, nan mit, nan istwa oubyen nan pwezi.
Premye a rele vout etwale. Yo sèvi ak li tankou sal datant pou vizitè yo avan yo komanse vizit yo. Apre gen yon sal yo rele ''Cul-de-Sac'' ki sanble yon plèn ki gen mòn akote l. Agoch, gen yon lòt sal ki rele ''Olympe'' . Answit gen yon sal yo rele ''Hadès'' ki se yon dye k ap dirije [[lanfè]] nan [[mitoloji grèk]] yo. Sal sa se li menm ki pi difisil pou yo vizite. Gen lòt sa tamkou Totem ki gen anpil desen ak senbòl ladan l natirèl ladan l. Nan premye seksyon nan gwòt la, nou jwenn lòt sal tankou: Fwatènite'', Coin perlé,'' Gòlgota'', Mont des Oliviers, Morne calvaire, Liberté, Vertières,'' lantèn'', Salle des pas perdus, Piscine de Silöe, Temple du Caïman,'' Lavizit'','' [[Bwa kayiman|Bwakayiman]].
Nan dezyèm seksyon an, gen sal yo bay non Pèleren gen plizyè lvt pyès ki ofri yon bon frechè.
Anndan gwòt la, gen yon [[eskilti]] nan wòch yo molisk, yon elefan, yon pelikan, yon chyen, vyèj, zozo, yon wòb ak yon kayiman.
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
qw8tthx1hiwjq0rj4m76je86ywjgf2f
Jenna Ortega
0
80401
888629
819342
2026-09-25T23:46:51Z
Dostojewskij
12489
Fichye:Jenna Ortega-63799 (cropped).jpg
888629
wikitext
text/x-wiki
[[Fichye:Jenna Ortega-63799 (cropped).jpg|thumb|Jenna Ortega (2024)]]
'''Jenna Ortega''', ki fèt [[27 septanm]] [[2002]] nan [[Coachella, Kalifòni|Coachella]] nan leta [[Kalifòni]] ([[Etazini]]), se yon [[Aktè|aktris]] [[Etazini|amerikèn]].<ref name="Bio_DisneyABCPress">{{en}} {{cite web|title=Disney Channel - Stuck in the Middle - Bios|url=http://www.disneyabcpress.com/disneychannel/wp-admin/admin-ajax.php?action=dap_drawer&id=4510&type=bio|publisher=DisneyABCPress|website=disneyabcpress.com|accessdate=21 avril 2016|archive-date=2017-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112074534/http://www.disneyabcpress.com/disneychannel/wp-admin/admin-ajax.php?action=dap_drawer&id=4510&type=bio|dead-url=yes}}</ref>
== Biyografi ==
== Zèv li yo ==
=== Sinema ===
==== Fim ====
* [[2013]] : ''[[Iron Man 3]]'' de [[Shane Black]] : pitit fi vis-prezidan
* 2013 : ''[[Insidious : Chapitre 2]]'' de [[James Wan]] : Annie
* [[2014]] : ''Les Petites Canailles à la rescousse'' de [[Alex Zamm]] : Mary Ann
* [[2016]] : ''[[After Words (fim)|After Words]]'' de Juan Feldman : Anna
* [[2018]] : ''Saving Flora'' de [[Mark Taylor]] : Dawn
* [[2020]] : ''[[The Babysitter: Killer Queen]]'' de [[McG]] : Phoebe Atwell
* 2020 : ''The Fallout'' de [[Megan Park]] : Vada
* 2020 : ''[[Songbird (fim)|Songbird]]'' d'Adam Mason : Izzy
* [[2021]] : ''[[Yes Day]]'' de [[Miguel Arteta]] : Katie Torres
* [[2022]] : ''[[Scream (fim, 2022)|Scream]]'' de Tyler Gillett ak Matt Bettinelli-Olpin : Tara Carpenter
==== Kout fim ====
* [[2014]] : ''Young Girl'' de Jacob Michael Keller : fanm
* [[2017]] : ''Wyrm'' de Christopher Winterbauer : Suzie
* [[2019]] : ''Girl Code'' de [[Julie Bowen]] : Olivia
=== Televizyon ===
==== Seri televizyon ====
* [[2012]] : ''[[Rob (seri)|Rob]]'' : yon fanm
* 2012 : ''[[Les Experts : Manhattan]]'' : Aimée Moore
* [[2013]] : ''[[Des jours et des vies]]'' : Hayley
* 2013 : ''Deadtime Stories'' : pitit fi a
* [[2014]] : ''[[Rake (seri, 2014)|Rake]]'' : Zoe Leon
* 2014 : ''Know It All Nina'' : Nina
* 2014 : ''AwesomenessTV'' : Lily
* 2014 : ''OMG!'' : Prensès Sleigha
* 2014-[[2019]] : ''[[Jane the Virgin]]'' : Jane Villanueva (jenn)
* [[2015]] : ''[[Richie Rich (seri)|Richie Rich]]'' : Darcy
* [[2016]]-2018 : ''[[Harley, le cadet de mes soucis]]'' : Harley Diaz
* [[2018]] : ''[[Frankie et Paige]]'' : Izzy
* 2018 : ''Man of the House'' : Elena (Pilòt)
* [[2019]] : ''[[You (seri)|You]]'' : Ellie Alves
* [[2022]] : ''[[Mercredi (seri)|Mercredi]]'' : Mercredi Addams
==== Fim televizyon ====
* [[2014]] : ''Cookie connection'' de [[Kevin Connor]] : Nita
* [[2015]] : ''The Massively Mixed-Up Middle School Mystery'' de Will Eisenberg : Elena Mendoza
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
* [https://www.imdb.com/name/nm4911194/ Jenna Ortega] sou IMDb
{{DEFAULTSORT:Ortega, Jenna}}
[[Kategori:Moun]]
[[Kategori:Fanm]]
[[Kategori:Aktè]]
[[Kategori:Aktè sinema]]
[[Kategori:Aktè televizyon]]
[[Kategori:Aktè ameriken]]
[[Kategori:Nesans nan lane 2002]]
4whmrcmtksbttro5cifptpq3bota89x
Dezòd sik dlo a ann Ayiti
0
90979
888616
888293
2026-09-25T15:55:31Z
Jakeabdollah
40504
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */
888616
wikitext
text/x-wiki
'''An Ayiti, dezòd sik dlo a''', rete yon gwo defi anviwonmantal ki afekte divèsite biyolojik ak lavi chak jou abitan yo. Plizyè rezon ka eksplike pwoblèm sa a: sou yon bò pwopagasyon bidonvil, absans yon politik devlopman iben konplè. Fenomèn nan rechofman [[planèt]] la se youn nan kòz prensipal pwoblèm sa a<ref>{{Cite web|url=https://youmatter.world/fr/categorie-environnement/2022-cycle-global-eau-perturbations-rechauffement-climat/|title=En 2022, le cycle global de l'eau profondément perturbé|last=Fournier|first=Clément|date=2023-01-16|website=Youmatter|language=fr-FR|access-date=2024-04-18|archive-date=2024-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240418172511/https://youmatter.world/fr/categorie-environnement/2022-cycle-global-eau-perturbations-rechauffement-climat/|dead-url=yes}}</ref>, fè fas ak youn nan sitiyasyon ekonomik, sosyal ak politik ki pi dezas sou planèt la, [[Ayiti]] pa aplike yon politik planifikasyon iben<ref name=":0">{{Cite journal|last=Université Quisqueya-École doctorale Société et Environnement (EDSE), Haut de Turgeau, Port-au-Prince, Haïti|last2=Emmanuel|first2=Evens|last3=Jérôme|first3=Yolette|last4=Université Quisqueya, Centre de Recherche et d’Appui aux Politiques Urbaines (CRAPU), Haut de Turgeau, Port-au-Prince, Haïti / Université des Antilles - Laboratoire de recherche GEODE Caraïbe (EA 929), Campus de Schoelcher, Faculté des lettres et sciences humaines, Schoelcher Cedex, Martinique|last5=Saffache|first5=Pascal|last6=Université des Antilles - Laboratoire de recherche GEODE Caraïbe (EA 929), Campus de Schoelcher, Faculté des lettres et sciences humaines, Schoelcher Cedex, Martinique|date=2021-03-31|title=Global water governance and water rights through the prism of Canaan, a slum apart in Haiti|url=https://aqua-lac.org/index.php/Aqua-LAC/article/view/278|journal=Aqua-LAC|volume=13|issue=1|pages=34–44|doi=10.29104/phi-aqualac/2021-v13-1-03|access-date=2024-04-18|archive-date=2024-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240606224112/https://aqua-lac.org/index.php/Aqua-LAC/article/view/278|dead-url=yes}}</ref>. Yon lòt bò, debwazman favorize dezas natirèl<ref>{{Cite web|url=https://lenouvelliste.com/article/68270/haiti-exemple-extreme-de-deforestation-et-de-perturbation-du-cycle-de-leau|title=Haïti, exemple extrême de déforestation et de perturbation du cycle de l\'eau . Le Nouvelliste|language=en|access-date=2024-04-18}}</ref>. Kidonk dezòd [[sik dlo]] a rete yon menas dirab pou devlopman peyi a.<ref>{{Cite web|url=https://www.mediaterre.org/actu,20191021131150,8.html|title=Le problème de la déforestation en Haiti causé par le charbon du bois. - Médiaterre|access-date=2024-04-18}}</ref>
== Dlo ==
Pandan plizyè syèk, dlo yo te konnen ak trete kòm yon resous inépuizabl, abondan ak pwòp tèt ou-rejenerasyon<ref>{{Cite journal|last=Otsuki|first=Takemi|date=2021|title=Environmental Health|url=https://econpapers.repec.org/bookchap/itopbooks/7102.htm|publisher=IntechOpen}}</ref>.Dlo, eleman inifye nenpòt kominote itilizatè, esansyèl nan lavi òganis vivan yo ak fonksyone ekosistèm yo<ref>{{Cite web|url=https://www.editions-johanet.net/l-eau-pays-developpement-o73|title=L'eau dans les pays en développement {{!}} Éditions Johanet|access-date=2024-04-18}}</ref>.Li se youn nan byen komen yo jwenn nan kè a nan fondasyon an nan lavi kominote a. <ref>{{Cite journal|last=Centre de Recherche en Gestion et en Economie du Développement (CREGED), Université Quisqueya|last2=Cadet|first2=Raulin L.|last3=Providence|first3=Christophe|last4=Centre de Recherche en Gestion et en Economie du Développement (CREGED), Université Quisqueya|last5=Anténord|first5=Jean-Baptiste|last6=Centre de Recherche en Gestion et en Economie du Développement (CREGED), Université Quisqueya|last7=Centre de Techniques de Planification et d’Économie Appliquée (CTPEA)|last8=Faculté des Sciences Économiques et Sociales, Université de Lille|date=2021|title=La Pénétration Bancaire et le Développement des Villes d’Haïti|url=https://uniq.edu.ht/publications/10-54226-uniq-ecodev-18793-c5|publisher=Editions Pédagie Nouvelle & Université Quisqueya|doi=10.54226/uniq.ecodev.18793_c5|isbn=978-99970-60-15-0}}</ref>
Ansanm ak eleman teknik li yo, dlo gen lòt dimansyon, anviwònman, sosyal, kiltirèl, ekonomik, legal, edikasyon, espirityèl, istorik.
Ann sonje ke pandan plizyè syèk, prezans dlo te kondisyone devlopman teritoryal kominote yo.
Dlo se tou sous anpil maladi pou èt vivan yo.<ref>{{Cite journal|last=Blanchon|first=David|date=2013-07-08|title=Le forum mondial de l’eau (FME) et le forum alternatif mondial de l’eau (FAME): Quelle légitimité pour ces deux événements ? Marseille – mars 2012|url=http://journals.openedition.org/jda/5064|journal=Journal des anthropologues|issue=132-133|pages=453–459|doi=10.4000/jda.5064|issn=1156-0428}}</ref> Avèk ogmantasyon nan popilasyon an ak devlopman nan aktivite endistriyèl, resous dlo sifas yo ak dlo anba tè yo de pli zan pli polye.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Balthazard-Accou|first=Ketty|last2=François Millien|first2=Max|last3=Michel|first3=Daphnée|last4=Jean|first4=Gaston|last5=Telcy|first5=David|last6=Emmanuel|first6=Evens|date=2021-12-15|editor-last=Otsuki|editor-first=Takemi|title=Vector-Borne Diseases and Climate Change in the Environmental Context in Haiti|url=https://www.intechopen.com/books/environmental-health/vector-borne-diseases-and-climate-change-in-the-environmental-context-in-haiti|journal=Environmental Health|language=en|publisher=IntechOpen|doi=10.5772/intechopen.96037|isbn=978-1-83968-720-4}}</ref> Se poutèt sa moun yo ekspoze a anpil sibstans chimik ki prezan nan dlo.<ref>{{Cite journal|last=Paul|first=Bénédique|last2=Jean Simon|first2=David|last3=Kiragu|first3=Ann|last4=Généus|first4=Woodley|last5=Emmanuel|first5=Evens|date=2022-11-23|title=Socio-economic and demographic factors influencing open defecation in Haiti: a cross-sectional study|url=https://bmcpublichealth.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12889-022-14619-2|journal=BMC Public Health|language=en|volume=22|issue=1|doi=10.1186/s12889-022-14619-2|issn=1471-2458|pmc=PMC9686112|pmid=36418991}}</ref>
== Kontèks idrolojik an Ayiti ==
Sitiye nan [[Karayib]] la, Ayiti ekspoze a dezekilib ekolojik konsiderab, karakterize pa inondasyon katastwofik ki asosye ak lapli toransyèl ak siklòn, tranblemanntè devastatè, ak klima ekstrèm ak varyasyon move tan ki deranje sik dlo a.Pwoblèm sa yo ogmante pa debwazman, degradasyon tè ak pratik agrikòl ki pa dirab.<ref>{{Cite web|url=https://blogs.worldbank.org/fr/voices/liens-entre-pauvrete-et-preparation-aux-catastrophes-en-haiti|title=Les liens entre pauvreté et préparation aux catastrophes en Haïti|language=fr|access-date=2024-04-18}}</ref> Chanjman klimatik, polisyon ak debwazman se kòz prensipal dezòd sik dlo<ref>{{Cite web|url=https://uniq.edu.ht/the-issue-of-water-in-the-slums-development-in-haiti-a-case-study-from-canaan-/|title=Publications CRAPU {{!}} Université Quisqueya - UniQ Haïti|last=UNIQ|language=fr|access-date=2024-04-18}}</ref> nan vil yo ak bidonvil. Kòz sa yo lakòz: yon ogmantasyon nan tanperati dlo lanmè, yon rediksyon konsiderab nan kantite dlo ki disponib nan dlo anba tè .<ref name=":0" />
== Konsekans anviwònman an ==
Chanjman klimatik souvan dekri kòm youn nan defi anviwònman ki pi ijan nou fè fas atravè lemond.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Apply|first=Ammcise|last2=Corbet|first2=Alice|last3=Déroy|first3=Julien|last4=Raymond|first4=Lucainson|last5=Emmanuel|first5=Evens|date=2022-08-15|title=Représentations sociales du stress chez des déplacés climatiques du quartier Nan Orèl, Nord-Ouest d’Haïti|url=http://journals.openedition.org/etudescaribeennes/24487|journal=Études caribéennes|issue=52|doi=10.4000/etudescaribeennes.24487|issn=1779-0980}}</ref>
Chanjman alontèm nan tanperati ak presipitasyon yo souvan akonpaye pa vag chalè ak lapli entans, ki ogmante risk pou inondasyon, sitou nan peyi nan rejyon Karayib la tankou Ayiti.<ref name=":2" />
Inondasyon, sechrès ak degradasyon ekosistèm akwatik yo se egzanp efè dezòd sik dlo<ref>{{Cite web|url=https://www.mutualia.fr/agriculteur/infos/economie-et-societe/news/quel-est-limpact-du-changement-climatique-sur-cycle-eau|title=Quel est l’impact du changement climatique sur le cycle de l’eau ? {{!}} Mutualia|language=fr|access-date=2024-04-18}}</ref>. Mank dlo pou bwè a vin pi grav tou pwoblèm sante piblik.
Inondasyon, lapli toransyèl, sechrès, frekans chanjman ak entansite presipitasyon, ak rate dlo se kèk nan konsekans latwoublay sa yo<ref>{{Cite journal|last=Jérôme|first=Yolette|last2=Alexis|first2=Magline|last3=Telcy|first3=David|last4=Saffache|first4=Pascal|last5=Emmanuel|first5=Evens|date=2021-12-15|editor-last=Otsuki|editor-first=Takemi|title=The Challenge of Water in the Sanitary Conditions of the Populations Living in the Slums of Port-au-Prince: The Case of Canaan|url=https://www.intechopen.com/books/environmental-health/the-challenge-of-water-in-the-sanitary-conditions-of-the-populations-living-in-the-slums-of-port-au-|journal=Environmental Health|language=en|publisher=IntechOpen|doi=10.5772/intechopen.96321|isbn=978-1-83968-720-4}}</ref>. Etap enpòtan yo ka pran pou diminye dezòd sa yo, tankou konsèvasyon dlo, pwoteksyon ekosistèm akwatik, rediksyon polisyon ak pwomosyon jesyon dirab resous dlo, rebwazman pou prezève basen vèsan, amelyore teknik agrikòl pou diminye ewozyon ak adopte teknoloji ki pi efikas pou jesyon dlo. Dezòd klima a se kòz tou anpil maladi enfektye, ki gen ladan maladi vektè transmèt pa atwopod ki souse san tankou deng, zika, chikungunya ak malarya.<ref name=":1" />
Chanjman klimatik se yon gwo menas pou Ayiti, menmsi peyi a kontribye anpil nan fenomèn nan. Menm jan ak peyi nan Amerik Latin ak Karayib la, Repiblik Ayiti ap sibi konsekans chanjman klima mondyal la depi plizyè ane.<ref name=":2" />
== Konklizyon ==
Dezòd sik la ann Ayiti reprezante yon defi konplèks, men solisyon yo posib. Lè l envesti nan pratik dirab ak bati detèminasyon kominote a, Ayiti ka tann yon avni kote sik dlo a retabli, bay yon anviwònman ki pi estab ak pwospere.
== Nòt ak referans ==
<references />
== lyen ekstèn ==
* • Aksè nan dlo ann Ayiti:https://www.banquemondiale.org/fr/news/feature/2023/03/22/in-haiti-acces-to-water-and-sanitation-is-vital-and-the-world-bank-is-making-this-possible
* Sik dlo a: https://www.cieau.com/espace-enseignants-et-jeunes/les-enfants-et-si-on-en-apprenait-plus-sur-leau-du-robinet/cycle-de-leau/
mrvimxa5zpaxgm15u8x2mxlqfjzj58v
Edisyon
0
91463
888620
847047
2026-09-25T15:56:50Z
Jakeabdollah
40504
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
888620
wikitext
text/x-wiki
[[Fichye:The_Caxton_Celebration_-_William_Caxton_showing_specimens_of_his_printing_to_King_Edward_IV_and_his_Queen.jpg|vignette| Edisyon 1340]]
'''Edisyon''' (ki soti nan [[Laten]] anba ''editio'': "aksyon pibliye, pwodui") deziye prezante, repwodui, epi, komèsyalize legalman pwodiksyon entelektyèl yon otè. Edite, nan sans laj, kouvri tout fòm pwodiksyon kontni: literè, syantifik, parisyon mizik, kòd [[enfòmatik]], imaj, elatriye. Sipò final la jodi a se [[miltimedya]], epi li pa sèlman papye ankò.
Pi lajman, "koreksyon kapab konprann kòm yon pwosesis medyasyon ki pèmèt yon kontni yo egziste epi aksesib » <ref>{{Ouvrage|auteur1=Benoit Épron|auteur2=Marcello Vitali-Rosati|titre=L'édition à l'ère numérique|lieu=Paris|éditeur=[[La Découverte]]|année=2018|passage=2|isbn=}}.</ref> .
== Fondman istorik ==
{{atik detaye|Istwa liv|Mezon edisyon}}
{{...}}
Edisyon pa t ap egziste san envansyon ekri ak enprime. Anvan sa, tout travay yo te ekri alamen, kopye pa relijye, pandan y ap enprime pèmèt kwasans distribisyon tèks yo ak devlopman liv.
Anvan envansyon enprime, machann liv Inivèsite Paris yo te fè transkri maniskri yo epi yo te pote kopi yo bay depite yo nan fakilte syans konsène yo pou yo revize yo epi apwouve yo anvan yo poste yo pou vann. Livri sa yo te aprann epi yo te gen tit grefye-librari<ref>{{Liv|otè1=Claude-Marin Saugrain|title=Kòd libreri ak enprimri Paris|pasaj=6 Konferans règleman yo|place=Paris| dat= 1744|li sou entènèt=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6452483t/f9.item.texteImage}}</ref>.
Anba rejim ansyen an, edisyon (nan sans enprime) yon travay te sijè a otorizasyon ak privilèj wa a. Konstitisyon ak òdonans wa Filip VI nan dat 31 desanm 1340 ak 21 me 1345 bay Inivèsite Pari privilèj. Lèt Patant wa Henry IV nan dat 20 fevriye 1595 konfime privilèj machann liv, enprimant ak relier yo. Yon dekrè nan Konsèy Deta wa a nan 28 fevriye 1723 bay iminite, prerogatif ak privilèj nan Inivèsite Pari ak nan liv-enprimant, dekrè pwolonje nan tout pwovens [[Frans|Lafrans]] nan dat 24 mas 1744<ref>{{Liv| otè1=Claude-Marin Saugrain|title=Kod libreri ak enprimri Paris|pasaj=3 Arete nan Konsèy Deta wa a le 28 fevriye 1723|place=Paris|dat=1744|total paj=498|li sou entènèt =https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6452483t/f9.item.texteImage}}</ref>.
Premye Anpi an, retounen sou pwennvi Revolisyon 1789 la ki te pwoklame libète enprime a, te rezève pwofesyon enprimant ak machann liv pou yon kantite limite moun ki te gen yon patant epi ki sibi yon fòmalite nan sèman (dekrè 5 fevriye, 1810, konfime pa lwa 21 oktòb 1814). Règleman sa a te dire jiska 10 septanm 1870, lè Repiblik la te deklare libète pou vann liv ak enprime<ref>{{Lien web |author=Repiblik Fransè |title=Direksyon Enpresyon, Libreri ak Laprès; Patant nan enprimant, librairies ak litografi |subtitle=Enfòmasyon sou pwodiktè a |url=https://francearchives.fr/fr/findingaid/718d4e2db00b07be576dad9566fb0ae71120bd98 |sit=FranceArchives (National archives/portal)}} </ref>.
== Fonksyon editoryal ak kò ==
Benoit Epron ak Marcello Vitali-Rosati idantifye twa fonksyon editoryal<ref name=":1">{{Book|author1=Benoit Épron|author2=Marcello Vitali-Rosati|title=Piblikasyon nan epòk dijital la|location=Paris |piblikatè= [[Dekouvèt la]]|ane=2018|pasage=64|isbn=}}.</ref>.
* Seleksyon an ak fonksyon pwodiksyon (ki baze sou bon jan kalite ak / oswa kondisyon komèsyal yo). Soti nan seleksyon an nan yon tèks nan devlopman ak fòma li yo, editè a sipèvize devlopman konplè maniskri a epi li asire ke li swiv liy editoryal la nan kay la e anfòm nan pwojè ayestetik li yo ak / oswa ka jenere pwofi. Se tou devwa piblikatè a pou asire pwodiksyon fizik liv la. Pou Épron ak Vitali-Rosati, koreksyon vle di sitou "chwazi ak pwodwi"<ref name=":0">{{Liv|language=fr|author1=Benoit Épron|author2=Marcello Vitali-Rosati|title=Edisyon nan digital age|place=Paris|publisher=[[La Découverte]]|year=2018|pasage=8|isbn=}}.</ref>.
* Fonksyon lejitiman an (rekonesans senbolik). Lè yo chwazi pibliye tèks yon otè, piblikatè a, ki rekonèt nan mond literè a, bay andòsman li nan diskou ki parèt la. Nan fè sa, li garanti bon jan kalite li yo ak ba li lejitimite ki pral rekonèt pa lektè yo.
* Fonksyon distribisyon an (adrès, distribisyon ak aparèy ki vize pou fè kontni materyèlman aksesib ak vizib). Editè a aji kòm yon entèmedyè ant lektè a ak otè a; se li menm ki fè kontni vizib nan espas piblik. Kòm yon rezilta, li patisipe nan pwomosyon nan vizyon ayestetik ak / oswa ideyolojik nan travay la pibliye. Se wòl piblikatè a tou pou idantifye yon lektè pou travay la epi konnen bezwen yo ak konpetans yo pou kontni an adrese yo: "kontni pibliye lè li se "pou" yon moun yon »<ref name=":0" />.
Patrick Poirier ak Pascal Genêt fè remake ke travay piblikatè a gen yon dimansyon senbolik ak ekonomik, ki soti nan doub estati liv la kòm kontni ak kontenè. Yo ekri: "piblikatè yo se moun ki jere rekonsilye nonm nan lèt ak antreprenè a<ref>Patrick Poirier ak Pascal Genêt, ''Fonksyon editoryal la ak defi li yo'', nan Michaël E. Sinatra ak Marcello Vitali- Rosati, ''Prattik piblikasyon dijital'', Monreyal, [[Presses de l'Université de Montréal]], 2014, {{p.|18}}.</ref> » paske yo responsab pou apwouve kontni maniskri a, men tou asire ke kondisyon yo nan pwodiksyon ak distribisyon nan travay la pi bon, nan yon pri rezonab.
Yon "editè" se moun ki fè travay editoryal ak jere koleksyon, epi li pa sèlman direktè mezon piblikasyon an. Byensir, fonksyon editoryal yo ka fèt pa diferan moun ki gen enterè nan kay piblikasyon, kò editoryal par ekselans. Yon anplwaye editoryal oswa yon direktè pwodiksyon kapab yon kò editoryal nan ka a nan yon jounal oswa atik magazin, pou egzanp.
Anvan kreyasyon mezon piblikasyon yo ak enstitisyon yo nan {{s-|XV}}, fonksyon yo te fèt pa kliyan.
== Pwosesis editoryal la ==
Se editè a ki dirije tout pwosesis pwodiksyon yon liv epi, souvan, ki tou etabli pwogram finansye a entegre depans sa ap koute ak pwofi k ap tire, tankou nan nenpòt biznis. Responsab editoryal la dwe rele kolaboratè ki gen divès espesyalite ki pral transfòme "pwojè sila a" epi"pwototip pwodiksyon aa» <ref>{{Référence Harvard sans parenthèses|Legendre|2012|passage=139}}.</ref> . Dapre Bernard Legendre, pwosesis pwodiksyon-kòmèsyalizasyon liv la jeneralman gen ladan twa aks prensipal yo: editoryal, teknik ak komèsyal <ref>{{Référence Harvard sans parenthèses|Legendre|2012|passage=44}}.</ref> .
== Nòt ak referans ==
{{Referans}}
=== Atik ki gen rapò ===
{{Lòt pwojè|commons=Category:Publishing|wiktionary=editio}}{{kategori prensipal|Edisyon}}
=== lyen ekstèn ===
{{Liens}}
* [http://www.electre.com Electre] (une base bibliographique de référence)
* [http://www.lekti-ecriture.com/editeurs Collectif des éditeurs indépendants associés à Lekti-ecriture.com (une cinquantaine d'éditeurs)]
* [https://web.archive.org/web/20160309080025/http://republique-des-lettres.fr/edition.php République des Lettres] (Rubrique « Actualité des maisons d'édition françaises »)
* [http://www.sne.fr Syndicat national de l'édition]
[[Kategori:Atik Wikipedya avèk dosye otorite]]
[[Kategori:Edisyon]]
[[Kategori:Filoloji]]
[[Kategori:Pou reli]]
jbjd676sno0p5v6sy8wamznfkko4hos
Itilizatè:Jakeabdollah
2
97844
888613
2026-09-25T15:53:57Z
Jakeabdollah
40504
Page vide créée
888613
wikitext
text/x-wiki
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1
Asb Bokhar
0
97845
888622
2026-09-25T16:15:59Z
Jakeabdollah
40504
Paj ki kreye ak " '''Asb Bokhar''' (an pèrs: '''اسب بخار''') se yon pwogram videyo iranyen ki konsantre sou otomobil. Pwogram nan konsantre sou prezantasyon ak tès otomobil, konparezon ant machin, analiz karakteristik teknik yo ak sijè ki gen rapò ak mache otomobil nan Iran.<ref name="EghtesadOnline">{{cite web |title=آغاز فصل جدید اسب بخار با بررسی خودروهای متفاوت |url=https://www.eghtesadonline.com/fa/news/645713/آغاز-فصل-جدید... "
888622
wikitext
text/x-wiki
'''Asb Bokhar''' (an pèrs: '''اسب بخار''') se yon pwogram videyo iranyen ki konsantre sou otomobil. Pwogram nan konsantre sou prezantasyon ak tès otomobil, konparezon ant machin, analiz karakteristik teknik yo ak sijè ki gen rapò ak mache otomobil nan Iran.<ref name="EghtesadOnline">{{cite web
|title=آغاز فصل جدید اسب بخار با بررسی خودروهای متفاوت
|url=https://www.eghtesadonline.com/fa/news/645713/آغاز-فصل-جدید-اسب-بخار-با-بررسی-خودروهای-متفاوت
|website=Eghtesad Online
|date=2022-06-19
|language=fa
|access-date=2026-09-25
}}</ref>
== Istwa ==
Nan fen ane 2014, yon gwoup ekriven sou otomobil te deside pwodwi yon pwogram videyo ki konsantre sou otomobil san sipò endistri otomobil peyi a oswa depandans sou yon enstitisyon. Premye epizòd ofisyèl ''Asb Bokhar'' te pibliye sou platfòm Aparat nan mwa avril 2015.<ref name="EghtesadOnline" />
Apre premye pwodiksyon yo, gwoup la te kontinye devlope kontni videyo sou otomobil. Pwogram nan te rive pwodwi plizyè sezon epi li te prezante tès teknik, konparezon otomobil, sijè sou kilti kondwi, mache otomobil ak kèk metye ki gen rapò ak otomobil.<ref name="EghtesadOnline" />
Nan yon entèvyou ki te pibliye sou Aparat, Mohammad Mehdi Tafazzoli ak Hossein Delavar te eksplike orijin pwojè a ak fason yo te kòmanse pwodui videyo sou otomobil. Dapre entèvyou a, yo te etidye mekanik epi yo te kòmanse pwodiksyon yo kòm yon aktivite endepandan anvan pwojè a te devlope pi plis.<ref name="AparatCast">{{cite web
|title=«آپارات کست» قسمت ششم: گفتوگو با محمدمهدی تفضلی و حسین دلاور از اسب بخار
|url=https://aparat.blog/آپارات-کست-با-محمد-تفضلی-و-حسین-دلاور/
|website=Aparat Blog
|date=2022-08-24
|language=fa
|access-date=2026-09-25
}}</ref>
== Kontni ==
Kontni ''Asb Bokhar'' gen ladan tès ak analiz otomobil, konparezon ant plizyè modèl, analiz karakteristik teknik ak pwogram sou nouvèl ak mache otomobil. Nan diferan sezon yo, pwogram nan te itilize tou repòtaj sou vwayaj, evènman otomobil ak sijè ki gen rapò ak kilti kondwi.<ref name="EghtesadOnline" />
Nan kèk epizòd, ekip pwogram nan fè tès pratik sou otomobil yo epi analize pèfòmans yo nan diferan kondisyon. Pwogram nan te gen ladan tou segman ki konsantre sou akselerasyon otomobil ak lòt tès teknik.<ref name="EghtesadOnline" />
== Ekip ==
Hamed Zarepoor te travay kòm direktè pwodiksyon videyo ''Asb Bokhar''. Mohammad Mehdi Tafazzoli te prezante kòm pwodiktè, ekspè ak animatè, pandan Hossein Delavar te patisipe kòm editè-an-chèf platfòm ''Asb Bokhar'' ak kòm ekspè ak animatè nan pwogram nan.<ref name="EghtesadOnline" />
Tafazzoli ak Delavar te patisipe tou nan pwodiksyon kontni videyo ''Asb Bokhar'' sou Aparat.<ref name="AparatCast" />
== Distribisyon ==
Premye epizòd ofisyèl yo te distribye atravè Aparat. Apre sa, pwogram nan te vin disponib sou lòt platfòm videyo, pami yo Filimo. Chanèl ofisyèl Filimo te prezante ''Asb Bokhar'' kòm yon pwogram ki gen tès ak konparezon otomobil ansanm ak analiz nouvèl ak sijè sou mache otomobil la.<ref name="Filimo">{{cite web
|title=انتشار مستند جذاب و محبوب اسب بخار، در فیلیمو
|url=https://t.me/s/filimo/8146
|website=Filimo
|language=fa
|access-date=2026-09-25
}}</ref>
== Referans ==
{{reflist}}
== Lyen ekstèn ==
* [https://www.asbe-bokhar.com/ Sit entènèt ofisyèl Asb Bokhar]
* [https://www.filimo.com/m/22827 Asb Bokhar sou Filimo]
* [https://www.instagram.com/asbebokhar/ Asb Bokhar sou Instagram]
* [https://www.youtube.com/channel/UCtTusoigsJqle_JzQ1yd_5A Asb Bokhar sou YouTube]
[[Kategori:Pwogram televizyon]]
qk1hlwd3e1iyhd50a83ie05meq9xs3a