Wikipedya htwiki https://ht.wikipedia.org/wiki/Paj_Prensipal MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Medya Espesyal Diskite Itilizatè Diskisyon Itilizatè Wikipedya Diskisyon Wikipedya Fichye Diskisyon Fichye MedyaWiki Diskisyon MedyaWiki Modèl Diskisyon Modèl Èd Diskisyon Èd Kategori Diskisyon Kategori TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Aimé Césaire 0 15994 888653 878729 2026-09-29T21:54:26Z InternetArchiveBot 25431 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 888653 wikitext text/x-wiki {{Infobox ekriven |charte=littérature |non=Aimé Fernand David Césaire |imaj=Aime Cesaire 2003.jpg |lejand= Aimé Césaire (2003) |fonksyon = depite, majistra matinik |dat nesans=[[26 jen]] [[1913]] |lye nesans=[[Baspwent]], [[Matinik]] |peyi nesans=[[Frans]] |dat lanmò=[[17 avril]] [[2008]] |lye lanmò=[[Fòd Fwans]], [[Matinik]] |peyi lanmò=[[Frans]] |nasyonalite=Franse |mouvman= * ''[[Negritid]]'' * ''[[kreyolite]]'' |jan literè= Pwezi, teyat, diskou |zèv prensipal= * ''Cahier d'un retour au pays natal'' (1939) * ''Armes miraculeuses'' (1946) * ''Soleil cou coupé'' (1948) * ''Et les Chiens se taisaient'', tragédie: arrangement théâtral. Paris: Présence Africaine, 1958, 1997. * ''La Tragédie du roi Christophe''. Paris: Présence Africaine, 1963, 1993. ''The tragedy of King Christophe'', New York: Grove 1969 * ''Une Tempête'', adapted from ''The Tempest'' by [[William Shakespeare]]: adaptation pour un théâtre nègre. Paris: Seuil, 1969, 1997. ''A Tempest'', New York: Ubu repertory 1986 * ''Une Saison au Congo''. Paris: Seuil, 1966, 2001. ''A season in the Congo'', New York 1968, A play about [[Patrice Lumumba]] * ''Discours sur le colonialisme'', Paris: Présence Africaine, 1953. * ''Toussaint Louverture; La Révolution française et le problème colonial''. Paris: Présence Africaine, 1960. |nòt= * Ekriven ayisyen [[Franketienne]] di de Cesaire ke li te yon gran [[mapou]]{{espas}}: {{gimè|Yon gran mapou tonbe}} * Li rankontre [[Léopold Sédar Senghor]] lè li tap fè etid li [[Pari]], Yo fonde ansanm konsèp yo rele [[negritid]]. }} '''Aimé Fernand David Césaire''', ki te fèt {{dat nesans|26 |jen|1913}} nan [[Baspwent]] ([[Matinik]]) epi ki te mouri {{dat lanmò|17| avril|2008}} nan [[Fòd Fwans]] (Matinik), se yon [[ekriven]] ak [[politisyen]] [[Frans|fransè]], an menm tan [[depite]], [[majistra]], [[powèt]], [[dramatij ]], [[eseyis]] ak [[biyografi|biyograf]]. [[Fondatè (òganizasyon)|Fondatè]] ak gwo reprezantan [[mouvman literè]] [[negritid]] {{incise|avèk [[Léopold Sédar Senghor]] ak [[Léon-Gontran Damas]]}}, [[antikolonyalis]] rezolisyon, li te mennen yon karyè politik paralèl kòm [[depite]] Matinik ak majistra [[Fòd Fwans]] pandan senkant-sis (56) ane youn apre lòt, depi 1945 rive 2001. Li se mari [[Suzanne Césaire|Suzanne Roussi-Césaire]]. == Biyografi == === Jenès li === Aimé Fernand David Césaire te fèt 26 jen 1913<ref name="NO">{{Web link |langue=fr |title=Lè Césaire te yon stalinis |url=https://bibliobs.nouvelobs.com/documents/ 20130412. OBS7805/quand-cesaire-etait-stalinien.html |sit=Bibliobs |date=2013-04-14 |accessed on=2023-05-23}}.</ref> nan abitasyon Eyma<ref>[https: //la1ere.francetvinfo.fr/martinique/2015/05/30/centre-culturel-du-grand-nord-sur-les-traces-d-aime-cesaire-260151.html Sant Kiltirèl Gran Nò: Nan tras pa Aimé Césaire], francetvinfo, 31 me 2015</ref>. Li te fè pati yon [[fanmi]] ki gen sèt timoun. Papa l, Fernand Césaire, se te [[Administratè Leta|administratè]] ak responsab yon abitasyon nan [[Basse-Pointe]], epi apre konpetisyon<ref >{{Lien web |language=fr|author=redaksyon karyè piblik yo|title=Konpetisyon kontwolè taks: prezantasyon, tès ak pwogram - Carrières Publiques|url=carrieres-publiques.com/fiche-concours/detail/concours- controller-des-impots -c-1157|date=2009-01-22|site=carrieres-publiques.com|accessed on=8 jen 2023}}.</ref>, yo nonmen li nan biwo taks la kòm kontwolè kontribisyon yo, ak manman l, Éléonore Hermine, se te [[Koutiryè|koutiryèz]]<ref name=":0">Lilian Kesteloot, ''Konprann kaye yon retounen nan peyi natif natal'', L 'Harmattan, Paris, 1983, chapit 1 eleman biyografik.</ref>. Granpapa patènèl li, Fernand Césaire, se te premye Matiniken ki te swiv kou nan Lekòl nòmal siperyè Saint-Cloud<ref>Lilian Kesteloot, ''op . cit.'', chapit 1 eleman byografik.</ref>{{,}}<ref>[https://www.cairn.info/aime-cesaire--9782130800781-page-19.htm Aimé Césaire - Chapit I Ane fòmasyon yo], cairn, 2019, konsilte 28 oktòb 2022</ref>, li te pwofesè literati nan lekòl segondè [[Saint-Pierre (Matinik)|Saint-Pierre]] ak grann li, Grann Nini ki soti Lorrain, kontrèman ak anpil fanm nan jenerasyon li a, te konnen kijan pou li ak ekri, ladrès ke li te anseye pitit pitit li yo byen bonè<ref name="CahierRPN">{{book |publisher=[ [Edisyon. L'Harmattan|L'Harmattan]] |title=Aimé Césaire: Kaye yon retou nan peyi l' |otè= [[Lilian Pestre de Almeida]]|isbn=2-296-05922-8 |li sou entènèt =https: //books.google.fr/books?id=IlT2xTTVMQ4C |chap= Chap 1, Biyografi Aimé Césaire}}.</ref>. === Envansyon negritid (1934-1939) === ==== Pari ==== Nan Pari, li te fwote ak lòt etidyan nwa ki soti nan diferan orijin e li te ale nan salon literè [[Paulette Nardal]]. Konsa li te dekouvri mouvman [[Harlem Renaissance]] epi li te rankontre [[Claude McKay]]. Aimé Césaire ak zanmi li [[Léon-Gontran Damas|Léon Gontran Damas]], ke li konnen nan Matinik, dekouvri piti piti yon pati reprime nan idantite yo, eleman [[Afrik|afriken]], viktim kiltirèl la. majinalizasyon ki karakterize [[Anpi kolonyal|kolonyal]] sosyete Matinik ak [[Giyàn]]. Nan mwa septanm [[1934]], Césaire te fonde, ak lòt etidyan [[Karayib]] ak Afriken yo (ki gen ladan [[Léon-Gontran Damas|Léon Gontran Damas]] Gwadloup, [[Guy Tirolien] Gwadloup), Senegal [[ Léopold Sédar Senghor. ]] ak [[Birago Diop]]), jounal ''[[L'Étudiant noir]]''. Se nan paj revizyon sa a tèm “[[negritid]]” la pral parèt pou premye fwa. Konsèp sa a, ke Aimé Césaire te fòje an reyaksyon ak opresyon kiltirèl [[anpi kolonyal franse a|sistèm kolonyal franse a]], vize rejte yon bò pwojè asimilasyon kiltirèl franse a epi ankouraje Lafrik ak kilti li, devalorize pa [[rasis la]] ki soti nan [[ideyoloji]] [[kolonyalis|kolonyalis la]]. An 1935, li te rantre nan Mouvman Jèn Kominis Lafrans<ref name=":1" />. Konstwi kont ideyoloji kolonyal franse epòk la, pwojè plis [[kilti]]l pase [[politik]]. [[imanis]] aktif e konkrè, ki vize tout moun ki maltrete sou [[planèt]] la.Césaire deklare an reyalite: “Mwen se nan ras moun ki oprime”. An 1937, li te marye ak [[Suzanne Césaire|Suzanne Roussi]], ak ki moun li te pataje enterè entelektyèl ak yon pasyon pou [[sireyalis]]<ref>{{Atik|language=fr|prenon1=Tanella|ti non1=Boni. |title =Fanm nan Negritud: Paulette Nardal ak Suzanne Césaire|periodical=Rue Descartes|volume=83|number=4|date=2014|issn=1144-0821|issn2=2102-5819|doi=10.3917/rdes.623.0002| li nan ligne=http://www.cairn.info/revue-rue-descartes-2014-4-page-62.htm|accessed on=2019-05-02|pages=62}}</ref>. Li te miltipliye rapidman<ref>{{Web link |langue=fr-FR |titre=Li toujou pa konnen, travay Suzanne Césaire dechifre pa akademik Anny-Dominique Curtius |url=https://la1ere.francetvinfo.fr/ toujou- little-known-the-work-of-suzanne-cesaire-decrypted-by-the-academic-anny-dominique-curtius-915133.html |site=Outre-mer la 1ère |accessed on=2021-08-16 }} .</ref>, byenke li pa konnen, li te aji tou kòm yon kolaboratè enpòtan nan difizyon travay Césaire a. ==== Kòmansman « retour au pays natal » ==== ===== Vwayaj nan [[Kwowasi|Kwoasi]] ===== An 1935, li te pase egzamen pou antre nan [[Lekòl Nòmal Siperyè (Pari)|Lekòl Nòmal Siperyè]]. Pou vakans ete yo, kòm li pa gen mwayen pou l retounen nan Matinik oswa fanmi an Frans, zanmi l [[Petar Guberina]] envite l lakay li nan Kwoasi, nan Dalmatie jisteman, kote li pral rekonèt nan non zile Martiniska, Matinik kote li fèt. Chòk sa a ki te pwodui nan li a, selon sa li di li, se nan li powèm long ki an pwoz sa a soti e ki pral tounen "Cahier d'un retour au pays natal " (''Kaye yon retounen nan peyi natif natal la)''<ref name=":2" >{{Ouvrage|Prenon1=Fonkoua,|Ti non1=Romuald-Blaise.|title=Aimé Césaire: 1913-2008|editor=Perrin|date=2010|isbn=9782262029524|isbn2=2262029520|063=1269 https/oclcrea=1269: /www.worldcat.org/oclc/590631269|accessed on=2019-02-13}}</ref> ki pibliye an 1939. ===== Etidyan nwa a===== {{quote|An 1934, ak plizyè etidyan antiyè, giyanè ak afriken, Aimé Césaire te kreye jounal “[[L'Étudiant noir]]”}}. Konsèp "[[negritid|négritude]]" la te vin jwenn li dezan apre<ref>[https://www.ens.psl.eu/portraits-de-normaliens/aime-cesaire Aimé Césaire (1913–2008)], ens, aksè 30 avril 2021</ref>. An 1936, kanmarad li ak zanmi Léopold Sédar-Senghor te ba li tradiksyon ''Istwa Sivilizasyon Afriken'' ke [[Leo Frobenius]] ekri. Pou dènye ane li nan ENS (1938-1939), li te prepare yon tèz fen etid sou pwezi [[Afwo-Ameriken|Afriken-Ameriken]]: ''Le Thème du Sud dans la littérature noire-américaine des États-Unis''<ref name=":2" />''.'' ===== Yon ti retou nan Matinik ===== Nan tèz [[doktora]] li sou sous istwa literèantiyo-Giyanèz kote li fè yon envantè achiv konsènan Aimé Césaire, Marcel Jean-Claude Louise-Alexandrine pwodui prèv yon premye « retour au pays natal » , an 1936. Sa a se yon lèt li ekri ak men l ki date {{date-|21 oktòb 1936}} kote Aimé Césaire rapòte yon "pasaj retounen antisipatwa"(« passage de retour par anticipation ») ke li te benefisye an 1931, "tankou bousye nan koloni an ak pitit gason [[sèvis piblik|fonksyonè sivil). ]]” epi ki li kite Fort-de-France {{date-|7 novanm}}”<ref>Louise-Alexandrine, Marcel Jean-Claude . "Sous yo nan istwa literè Antillo-Guyanese: Achiv ak envantè bibliyografik nan Matinik (1750-1990)". Tèz, Antilles-Guyane, 2002. https://web.archive.org/web/20230409225301/https://www.theses.fr/2002AGUY0591, {{p.|477}}.</ref> Prèv achiv sa a mennen nou mete an pèspektiv deklarasyon Aimé. Césaire ki 'similar ak yon diskou 'a posteriori', devlope pa Sezaryèn kritik an konsè ak otè a [[Leo Frobenius]]. ===== Retounen Matinik ===== Lè etid li fini, li te retounen Matinik an [[1939]] pou l te anseye, ak madanm li [[Suzanne Césaire|Suzanne Roussi]], nan lekòl segondè Schœlcher kòm pwofesè literati, sitou premye klas AA' ak elèv B1, selon sa Marcel Jean -Claude Louise-Alexandrine eksplike.<ref name="these 2002AGUY0591">Louise-Alexandrine, Marcel Jean-Claude. "Sous yo nan istwa literè Antillo-Guyanese: Achiv ak envantè bibliyografik nan Matinik (1750-1990)". Tèz, Antilles-Guyane, 2002. https://web.archive.org/web/20230409225301/https://www.theses.fr/2002AGUY0591, {{p.|479}}.</ref>. Se pral moman "retounen nan peyi natif natal" li te di [[René Depestre]] nan mwa {{date-|janvye 1968}} jou apre kongrè kiltirèl [[Lahavàn]], ratifye dimansyon otobyografik ki te souliye. pa revizyon li a: "Mwen te resevwa li nan moman sa la," li te di. Mwen te ekri l lè m te fèk fini etid mwen epi m t ap tounen Matinik. Se te premye kontak mwen te rekòmanse ak peyi mwen apre dis ane absans, e mwen te vrèman akable pa yon inondasyon enpresyon ak imaj epi, an menm tan, mwen te trè enkyete sou pèspektiv Matinik yo. »<ref>{ {Liv|otè1=|non1=Césaire,|non1=Aimé,|non2=Lépine, Édouard|non2=of,|tit=Ekri politik|pasaj=248.|piblikatè=|dat=|isbn= 9782858939527 |isbn2=2858939527|isbn3=9782858939794|oclc=859138726|li sou entènèt=https://www.worldcat.org/oclc/859138726|accessed=2019-02-13}}</ref>. An reyalite, li te voye bay magazin ''Volontés'' yon premye vèsyon ''Cahier d'un retour au pays natal'' ki te pibliye an ete 1939<ref>Césaire, Aimé. "Kaye yon retounen nan peyi natif natal". ''Testaman'', {{n°|20}} (Out 1939).</ref>. === Disidans kiltirèl (1941-1944) === ==== Laboratwa magazin ''[[Tropiques (magazine)|Tropiques]]'' ==== Sitiyasyon Matinik nan fen ane 1930 yo se te yon zile ki te anvayi yon pwofon izolman kiltirèl, elit yo te favorize, sitou, referans ki te soti Lafrans, [[metwopòl]] kolonyal la. Nan kesyon literati, zèv matinik te ra nan peryòd. Se nan reyaksyon a sitiyasyon sa a koup Césaire a, ki te sipòte pa lòt entelektyèl Matinik tankou [[René Ménil]], [[Georges Gratiant]] ak Aristide Maugée<ref>{{Web link |langue=fr |title =Aristide. Maugée: Martinique A nu |url=https://martiniqueannu.com/politique-martiniquais/aristide-maugee |date= |site=martiniqueannu.com |konsilte nan=8 jen 2023}}.</ref>, ki te fonde nan ane[[1941]] magazin ''[[Tropiques (revue)|Tropiques]]''. Pou pèmèt matinikè yo rekonsantre reflechi sou anviwonman imedya yo<ref>{{Liv|otè1=Jacqueline Leiner |tit=Entèvyou ak Aimé Césaire, nan prefas Tropiques 1941-1945|location=Paris|editè=Éditions Jean-Michel Place|date=1978|accessed on=24 avril 2022}}</ref>, Césaire pwopoze [[ Henri Stehlé]], [[botanis ]] ak direktè "Jardin d'Essais de Tivoli", pou ekri de atik konsènan flora Matinik, ak istwa ak lejand ki gen rapò ak plant ki pa popilè yo ('' Tropiques'' No 2 of 1941 and No. 10 of 1944)<ref name=":3">{{Atik|author1=Ursula K. Heise|title=Surrealism and ecology: metamorphoses by Aimé Césaire|periodical=Presses de Sciences Po: Ekoloji ak politik|date=2008|li sou entènèt=https://www.cairn.info/load_pdf.php?ID_ARTICLE=ECOPO_036_0069&download=1|access url=limited|format =pdf|pages=69-83}} </ref>. Dapre Ursula Heise, atik sa yo fonksyone tankou yon endis nan yon otantisite rasyal ak kiltirèl ki fè diferans ak idantite ewopeyen an e an reyalite opoze li "<ref name=":3"/>. Tandiske [[Dezyèm Gè mondyal|Dezyèm gè mondyal la]] pwovoke blokaj Matinik pa [[Etazini]] (ki pa fè konfyans rejim kolaborasyon [[Rejim Vichy|Vichy]]), kondisyon lavi yo te vin deteryore. Rejim [[Georges Robert (Admiral)|Amiral Robert]] la, ki se anvwaye espesyal gouvènman Vichy a te mete te aji ak represyon. Nan kontèks sa a, sanksyon yo te dirèkteman vize revizyon ''Tropiques''<ref>[[Tropiques (revue)]]</ref>, ki pral parèt, ak difikilte, jiska [[1943]]<ref>[https :/ /www.cairn.info/revue-la-revue-des-revues-2014-2-page-89.htm konferans sou jounal Tropiques]</ref>. Konfli mondyal la te make tou pasaj yon powèt sireyalis nan Matinik , ki se [[André Breton]] (ki rakonte peripesi li yo nan yon ti zèv, "''Martinique, charmeuse de serpents"''). Breton te dekouvri pwezi Césaire atravè ''Cahier d'un retour au pays natal'' e li te rankontre l an 1941. An 1943, li te ekri prefas edisyon bileng ''Cahier d'un Retour au pays natal'', ki pibliye nan magazin ''Fontaine'' ({{nimewo}}35) ki te dirije pa [[Max-Pol Fouchet]] ak nan [[1944]] sa nan koleksyon ''Les Armes miraculeuses'', ki make vini Césaire nan [[sireyalis]]<ref>{{Web link |langue=fr |title=Aimé Césaire, powèt surrealist ak chantè. revòlt anti-kolonyalis |url=https://www.retronews.fr/echo-de-presse/2022/05/31/aime-cesaire |sit=Retro News |dat=16 avril 2023 |accessed on=26 avril , 2023}} .</ref>. ==== Pwofesè literati anba Vichy ==== Pwofesè literati ki diplome nan ENS la melanje ak don ak kalite oratè li deja rekonèt klèman, yo fè li demand: nan dat {{date-|29 fevriye 1940}}, pou li te patisipe nan yon konferans ki te òganize pa [[Paulette Nardal]] ak Klèb feminen pou benefis "travay lagè" yo. Ane annapre a, yo te mande li pou l patisipe nan jiri yon konpetisyon "(concours des paroles du Maréchal)".<ref name="theses 2002AGUY0591" />. Nan yon lèt otobiyografik ki date {{date-|12 out 1943}}, li mande "reparasyon pou enjistis ki te komèt kont li" pa gouvènman an nan Vichy a: li reklame "reklasifikasyon" e li baze sou yon [[dekrè]] pou l fè konnen ane estaj li yo, ke li te fè soti nan dat {{dat-|Jiyè 1939}} pou rive an {{dat- |Me 1943}} , "konte pou avansman" li. Lèt sa a, selon Marcel Jean-Claude Louise-Alexandrine ak tou rezèv, "temwaye disfikilte administratif nan rejim Admiral Robert a" nan Matinik<ref>Louise-Alexandrine, Marcel Jean-Claude. "Sous yo nan istwa literè Antillo-Guyanese: Achiv ak envantè bibliyografik nan Matinik (1750-1990)". Tèz, Antilles-Guyane, 2002. https://web.archive.org/web/20230409225301/https://www.theses.fr/2002AGUY0591, {{p.|480}}</ref>. ==== Kongrè Filozofi Ayisyen ==== Nan dat {{dat-|16 me 1944}}, akonpaye pa madanm li Suzanne Roussi, li te pran avyon pou ale [[Ayiti]] kote yo te envite l nan Kongrè Filozofi Ayisyen an. Prezans li se akòz "repitasyon" li te deja genyen nan mitan sèk entelektyèl ayisyen yo jan [[Henri Seyrig]], manm delegasyon fransè lib Ozetazini, te souliye nan lèt li 15 desanm 1943 bay Gouvènè Georges Louis Ponton. Soti nan yon pèspektiv asimilasyon "Schoelcheris" e konsa tou pou opoze yon kont-egzanp ak [[ejenis]] Nazi a, Henri Seyrig te devlope yon [[rasyalis]] pwogresis ki evolye nan mete aksan sou ''rezilta'' "prezans franse" nan Zantiy yo: "Li sanble trè enpòtan pou mwen ke, nan reyinyon sa a kote entelektyèl soti nan diferan peyi yo pral mete l an kontak ak mond nwa a, Lafrans montre pa yon egzanp desizif kisa kilti nou an te bay kòm rezilta nan ras sa a. » Nan dat {{dat-|5 mas 1944}}, Milon de Peillon, delege [[Komite Fransè Liberasyon Nasyonal]] (CFLN) ann Ayiti, ajoute epi mete aksan sou dimansyon egzanplè patisipasyon pwofesè filozofi Aimé Césaire nan kongrè sa a <ref>Louise-Alexandrine, Marcel Jean-Claude. "Sous yo nan istwa literè Antillo-Guyanese: envantè achiv ak bibliyografik nan Matinik (1750-1990)". Tèz, Antilles-Guyane, 2002. https://web.archive.org/web/20230409225301/https://www.theses.fr/2002AGUY0591, T. II, {{p.|484-486}}.</ref>. Nan je administrasyon fransè a, vwayaj Aimé Césaire ak madanm li [[Suzanne Césaire|Suzanne Roussi]] sanble ak yon [[anbasad]] ak objektif pou reveye santiman frankofil nan kè elit ayisyen yo. === Antre nan politik (1945-2001) === {{Infobox Pèsonalite politik | charte = | non = Aimé Césaire | imaj = | lejand = | fonksyon 1 = [[Lis majistra Fort-de-France|Majistra Fort-de-France]] | soti nan fonksyon 1 = {{dat|13|me|1945}} | jiskaske fonksyon1 = {{date|18|Mas|2001}}<br/><small>({{duration|13|5|1945|18|3|2001}})</small> | eleksyon1 = [[eleksyon minisipal franse 1945|13 me 1945]] | reeleksyon1 = [[eleksyon minisipal franse 1947|26 oktòb 1947]]<br/>[[eleksyon minisipal franse 1953|3 me 1953]]<br/>[[eleksyon minisipal franse 1959|19 mas , 1959]]< br/>[[Eleksyon minisipal franse 1965|21 mas 1965]]<br/>[[eleksyon minisipal franse 1971|21 mas 1971]]<br/>[[eleksyon minisipal franse nan 1977|20 mas 1977]] <br/>[[eleksyon minisipal franse 1983|13 mas 1983]]<br/>[[eleksyon minisipal franse 1989|19 mas 1989]]<br/>[[ Eleksyon minisipal franse 1995|18 jen 1995]] | predesesè 1 = [[Victor Sévère]] | siksesè 1 = [[Serge Letchimy]] | fonksyon2 = [[MP franse]] | soti nan fonksyon2 = {{dat|21|Oktòb|1945}} | jiskaske fonksyon2 = {{date|1|Avril|1993}}<br/><small>({{duration|21|10|1945|1|4|1993}})</small> | eleksyon2 = [[eleksyon konstitiyan franse 1945|21 oktòb 1945]] | reeleksyon2 = [[eleksyon konstitiyan franse 1946|2 jen 1946]]<br/>[[eleksyon lejislatif franse novanm 1946|10 novanm 1946]]<br>[[eleksyon lejislatif franse 1951|17 jen , 1951]]< br>[[Eleksyon lejislatif franse 1956|2 janvye 1956]]<br/>[[eleksyon lejislatif franse 1958|30 novanm 1958]]<br/>[[eleksyon lejislatif franse 1962 |25 novanm 1962]]< br/>[[Eleksyon lejislatif franse 1967|12 mas 1967]]<br/>[[eleksyon lejislatif franse 1968|30 jen 1968]]<br/>[[Fransè eleksyon lejislatif 1973|11 mas 1973]] <br/>[[eleksyon lejislatif franse 1978|19 mas 1978]]<br/>[[Eleksyon lejislatif 1981 nan Matinik|21 jen 1981]]<br />[[Eleksyon lejislatif 1986 nan Matinik|16 mas 1986]]<br/>[[eleksyon lejislatif franse 1988|12 jen 1988]] | sikonskripsyon 2 = [[Matinik]] <small>(1945-1958)</small><br/>[[Dezyèm sikonskripsyon Matinik|{{2yèm}} Matinik]] <small>(1958-1986) </ small><br/>[[Matinik]] <small>(1986-1988)</small><br/>[[Twazyèm sikonskripsyon Matinik|{{3yèm}} Matinik]] <small> (1988-1993) )</small> | lejislati 2 = [[Konpozisyon Asanble Nasyonal Lafrans pa lejislati#Premye Asanble Konstitiyan (1945-1946)|Asanble Konstitiyan]]<br/>{{Lejislati Katriyèm Repiblik la|I|II|III}}<br/> {{Lejislati Senkyèm Repiblik la|I|II|III|IV|V|VI|VII|VIII|IX}} | gwoup palmantè 2 = [[Gwoup Kominis (Asanble Nasyonal)|COM]] <small>(1945-1956)</small><br/>[[Pa anrejistre nan Asanble Nasyonal la|NI]] <small>( 1956- 1978)</small><br/>[[Related#To the National Assembly|{{Diskrete Abreviation|App.|Ki gen rapò}}]] [[Gwoup Sosyalis (National Assembly)|SOC]] <small> (1978- 1993)</small> | siksesè 2 = [[Camille Darsières]] | non nesans = | dat nesans = 26 jen 1913<ref name="NO"/> | kote nesans = [[Basse-Pointe]] ([[Martinique]]) | dat lanmò = 17 avril 2008 | kote lanmò = [[Fort-de-France]] ([[Matinik]]) | nati lanmò = | antèman = | nasyonalite = [[Frans|franse]] | pati = [[French Communist Party|PCF]] <small>(1945-1956)</small><br/>[[Martinique Progressive Party|PPM]] <small>(1956-2008)</small> | anblèm = Blason ville fr Fort-de-France (Martinique).svg | taille emblème = 80 | lis = [[Lis majistra Fort-de-France|Majistra Fort-de-France]] | nocat = oui}} Nan ane [[1945]], Aimé Césaire, te eli [[Majistra (Frans)|majistra]] nan [[Fort-de-France]]. Anmenmtan, li te eli tou depite, yon manda li te kenbe san kanpe jiska [[1993]]. Manda li, gen pou wè ak sitiyasyon ekonomik ak sosyal yon Matinik difisil apre plizyè ane blokaj ak efondreman [[Endistri sik|endistri sik la]], se jwenn [[lwa depatmantalizasyon|depatmantalizasyon]] Matinik an [[1946]]. Sa a se yon reklamasyon nan dènye ane yo nan {{s-|19}} ​la epi ki te pran fòm nan [[1935]], ane twasanzan ane ratchman Matinik ak Lafrans pa [[Pierre Belain d'Esnambuc|Belain d'Esnambuc]]. Anpil mouvman goch nan Matinik [[endepandantis]] yo ki pa konprann, leve kanpe nan yon mouvman liberasyon ki deja fèt nan [[Indochin]], nan [[End|Lend]] oswa nan [[Magrèb|Maghreb]], mezi vize, daprè Césaire, lite kont anpriz [[béké]] sou politik Matinik, [[kliyantalism|kliyantalis]] li, [[koripsyon]] li ak [[konsèvatis la|konsèvatis]] estriktirèl ki tache avè l. Se, daprè Césaire, kòm mezi asenisman, modènizasyon, epi pou pèmèt devlopman ekonomik ak sosyal Matinik, jèn depite a pran desizyon sa a. Li te antre nan PCF nan {{dat-|Desanm 1945}} pou "travay nan direksyon pou konstriksyon yon sistèm ki baze sou dwa a diyite tout moun san distenksyon orijin, relijyon ak koulè" jan li te di. 'ki eksplike nan bwochi a. ''Poukisa mwen se yon kominis''<ref name=":1">{{Liv|author1=Saïd Bouamama|title=Chif Revolisyon Afriken an|pasage=79-97|editè=La Découverte| date=2014| isbn=|li sou entènèt=}}</ref>. An [[1947]], Césaire te kreye ak [[Alioune Diop]] magazin ''[[Presence Africaine]]''. An [[1948]] te parèt {{'}}''[[Antoloji]] nouvo pwezi Nèg ak [[Malgache]]'', ki te prefas pa [[Jean-Paul Sartre]], ki te etabli mouvman “ negritid”. Pozisyon anti-kolonyalis Césaire te vin pi pwononse ak lagè retounen nan koloni yo. Nan {{dat-|Me 1945}}, plizyè dizèn milye Aljeryen te touye nan [[Masak Sétif, Guelma ak Kherrata|masak Sétif, Guelma ak Kherrata]]. Nan {{dat-|Novanm 1946}}, vil [[Haiphong]] nan [[Vyetnam]] te detwi nèt nan [[Bombardament Haiphong nan 23 Novanm 1946|bonbadman marin franse a]], [[Rezireksyon Malagasi a. nan 1947]] te reprime nan san ak yon seri de masak tonbe nan vanjans sou popilasyon zile a nan 1948<ref name=":1" />. An [[1950]], li pibliye ''[[Diskou sou kolonyalis]]'', kote li mete aksan sou relasyon sere ki, daprè li, genyen ant [[Nazis]] ak [[kolonyalis]]. Li ekri la, pami lòt bagay: {{Sitasyon blok|Wi, li ta vo etidye, klinikman, an detay, apwòch Hitler ak Hitlerism ak revele bay boujwa trè distenge, trè imanis, trè kretyen nan {{ s-|XX|e}} ke li pote nan tèt li yon Hitler ki pa okouran tèt li, ke Hitler abite l ', ke Hitler se demon li, ke si li vituperate l', se paske mank de lojik, e ke nan fon, sa li pa padone Hitler pou li se pa krim nan tèt li, krim lan kont moun, se pa imilyasyon moun nan tèt li, se krim lan kont blan an, se imilyasyon kont blan an, epi li genyen. aplike nan Ewòp pwosedi kolonyalis yo ki jis kounye a se sèlman Arab yo nan Aljeri te sibi, kooli yo nan peyi Zend ak nwa yo nan Lafrik [...]}} An 1951, Aimé Césaire te patisipe nan akèy triyonfan retounen nan Matinik nan “[[Affaire des 16 de Basse-Pointe|16 de Basse-Pointe]]”, yon vil kote li te soti tou. Lè sa a, devan enposib pou 16 yo te reanboche nan [[Lojman Agrikòl Zantiy yo ak Giyàn|plantasyon yo]] nan Basse-Pointe kote fanmi yo te mete sou kote, Aimé Césaire sijere pou yo rantre nan sèvis minisipal yo nan Fort-de-. Lafrans, minisipalite li administre<ref>Camille Mauduech, ''Les 16 de Basse-Pointe'' (fim dokimantè), Les films du Marigot, 2008.</ref>. ==== Demisyon nan Pati Kominis la ==== An [[1956]], apre revelasyon [[Rapò Khrushchev]] te fè sou krim [[Jozèf Stalin|Stalin]] ki {{quote|plonje l nan yon gwo twou san fon stupèr, doulè ak wont} <ref name="NO" />, Césaire kraze ak [[Parti kominis fransè]] li denonse anbigwite devan [[de-stalinizasyon]]<ref>“Kan pati kominis fransè a, nou pa t kapab. echwe pou yo frape pa repiyans li angaje yo nan chemen an nan de-stalinizasyon; li pa vle kondane Stalin” [https://web.archive.org/web/20230408065047/http://www.ppm-martinique.net/Lettre-a-Maurice-Thorez_a44.html Lèt bay Maurice Thorez], 24 oktòb 1956, sit entènèt Pati Pwogresis Matinik konsilte 14 avril 2008.</ref>. Yon lòt bò, li deplore vòt PCF pou tout pouvwa yo bay gouvènman [[Guy Mollet]], alòske dènye a ap dirije yon politik ki pi represyon nan Maghreb la<ref>{{Web link |langue=fr | prenon=Jules |ti non=Cretan |tit=“Kominis nan ajanda a”. Aimé Césaire ak PCF |url=https://www.monde-diplomatique.fr/2013/10/CRETOIS/49748 |site=Le Monde Diplomatique |date=2013-10-01 }}.</ref>. Apre sa, li te rantre nan [[Rasanbleman Demokratik Afriken|Pati Regroupement Afriken ak Federalis yo]], epi dezan apre li te fonde [[Pati Pwogresis Martinik la]] (PPM), nan ki li pral reklame [[ Otonomi Teritwa tonomi]] Matinik. Li te chita nan [[Asanble Nasyonal (Frans)|Asanble Nasyonal]] kòm moun ki pa anrejistre depi 1958 pou rive 1978, answit kòm [[Pati Sosyalis (Frans)|aparan sosyalis]] soti 1978 pou rive 1993. Nan {{date-|17 janvye 1975}}, Aimé Césaire te vote pou lwa dekriminalize avòtman ke yo rele "[[lwa Vwal]]"<ref>http://www.assemblee-nationale.fr/histoire/interruption. /1974 -12-20s.pdf</ref>. An [[1966]], Césaire te vis-prezidan [[Festival Mondyal Atizay Nèg]] nan [[Dakar]]. Nan diskou li a, sepandan, li kwè ke mo "negritid" riske vin tounen yon "nosyon divizyon" lè yo pa mete l 'nan kontèks istorik li nan ane 1930 yo ak ane 1940 yo<ref>{{Liv| otè1=Amzat Boukari-Yabara| title=Yon istwa Pan-Afrikism|pasaj=280|editè=|date=2014|isbn=|li sou entènèt=}}</ref>. Aimé Césaire te rete majistra Fort-de-France jiska [[2001]]. Devlopman Prefekti Matinik depi Dezyèm Gè Mondyal la te karakterize pa yon gwo [[egzòd riral]], ki te koze pa bès [[endistri sik la]] ak [[eksplozyon demografik la]] te kreye pa amelyorasyon nan. kondisyon sante popilasyon an. Aparisyon katye ouvriye yo ki te konstitye yon baz elektoral ki estab pou PPM, ak kreyasyon yon pakèt travay nan Meri Fòt-de-Frans se te solisyon yo te jwenn pou fè fas a kout tèm ak ijans sosyal yo. tan. Politik kiltirèl Aimé Césaire enkòpore nan dezi li pou mete kilti nan men pèp la e pou ankouraje atis lokal yo. Li se make pa etablisman an nan premye festival anyèl yo nan Fort-de-France an 1972, ak kolaborasyon nan [[Jean-Marie Serreau]] ak [[Yvan Labéjof]], Lè sa a, etablisman an nan yon estrikti pèmanan kiltirèl gras a enstalasyon nan Pak Floral Fort-de-France ak nan katye yo, pou premye fwa nan Matinik, yon ekip pwofesyonèl bò kote Yves Marie Séraline komisyone pou travay sa a, depi {{dat- |Out 1974}}. An 1976, depi nan fondasyon ekip biwo kiltirèl pwovizwa a, se te kreyasyon ofisyèl sèvis aksyon kiltirèl minisipal (Sermac) ki te jere jiska 1998<ref>{{Web link |language= fr |author=Clo. Mesye |fotograf=Fernand Bibas |title=Jean-Paul Césaire, aktivis kiltirèl, kite nan douvanjou... |url=https://www.martinique.franceantilles.fr/actualite/societe/jean- paul-cesaire-militant -culturel-s-en-est-alle-au-petit-jour-615002.php |access url=gratis |sit=[[France-Antilles]] Matinik |dat=1 septanm 2022 |konsilte sou =2022-09 -04}}.</ref> pa youn nan pitit li yo, Jean-Paul Césaire, ki atravè atelye atistik popilè ([[dans]], [[atizana]], [[mizik]]) ak prestijye [[Fort la. -de-France Festival]], mete aksan sou pati yo meprize jiskaprezan nan kilti Matinik. Se Lydie Bétis ki dirije Sermac depi plizyè ane. Menm ane sa a, li te resevwa [[Léopold Sédar Senghor]] zanmi l ak prezidan [[Senegal]] nan [[Fort-de-France]]. ''Diskou sou kolonyalis'' li a te pou premye fwa nan pwogram literè [[bakaloreya an Frans|bakaloreya]] (tès literati nan Terminale) an 1995, ak ''Kaye yon retou nan peyi natif natal''. Aimé Césaire te retire nan lavi politik (e an patikilye nan lameri [[Fort-de-France]] an 2001, pou benefis [[Serge Letchimy]]), men li rete yon karaktè esansyèl nan istwa Matinik jiska lanmò li. . Apre lanmò [[Léopold Sédar Senghor|Senghor]], li rete youn nan dènye fondatè panse Negritudis la{{refnec}}. Jiska lanmò li, Aimé Césaire te toujou nan demann ak enfliyan. Remake reyaksyon li sou [[lwa franse 23 fevriye 2005 sou rekonesans nasyon an ak kontribisyon nasyonal an favè rapatriye franse|lwa franse 23 fevriye 2005]] sou aspè pozitif kolonizasyon yo ta dwe mansyone nan lekòl la. pwogram yo, yon lwa li denonse lèt ak lespri ki fè l refize resevwa [[Nicolas Sarkozy]]. Nan {{dat-|Mas 2006}}, Aimé Césaire te rekonsidere desizyon li te pran, apre medyasyon [[Patrick Karam]]{{refnec}}, e li te resevwa Nicolas Sarkozy depi youn nan atik ki pi kontwovèsyal nan lwa {{ dat-|23 fevriye 2005}} te anile. Li fè kòmantè sou reyinyon li a jan sa a: {{Quote|Li se yon nouvo nonm. Nou santi nan li yon fòs, yon volonte, lide. Se sou baz sa a nou pral jije l<ref>[[Judith Waintraub]], "Aimé Césaire salye "fòs, volonte ak lide" Sarkozy, ''Le Figaro'', 15 oktòb 2007 , lefigaro.fr {{ li sou entènèt| link=http://www.lefigaro.fr/france/20060311.FIG000000609_aime_cesaire_salue_la_force_la_volonte_et_les_idees_de_sarkozy.html}}</ref>.}} Aprè rankont sa a, Patrick Karam pral jwenn nan men Minis Enteryè a, Nicolas Sarkozy, ke li bay zak la. rele Aimé Césaire pou [[Ayewopò Entènasyonal Martinique-Aimé-Césaire|Mart Airportinikite]]{{refnec}}. Pandan kanpay pou [[eleksyon prezidansyèl franse 2007 la]], li te sipòte aktivman [[Ségolène Royal]], akonpaye l pandan dènye rasanbleman lavi piblik li a. {{Quote|Ou ban nou konfyans epi pèmèt mwen tou di ou espwa<ref>[http://tempsreel.nouvelobs.com/actualites/politique/20070126.OBS8938/aux_antilles_aime_cesaireadoube_segolene_royal.html Nan Antiy yo, Aimé Ségolène Royal te rele. ] - ''[[Le Nouvel Observateur]]'', 28 janvye 2007</ref>}}. Nan retrospective, chemen politik Aimé Césaire parèt etranj kontourne, kontrèman ak panse a negritid ke li te devlope yon lòt kote. Pa vire asimilasyonis (departementalis), endepandans ak otonomis<ref name="NO" /> (san nou pa konnen egzakteman sa li te vle di pa sa a), Césaire sanble te plis dèyè inisyativ gouvènman metwopoliten yo te pran (patikilyèman an tèm de desantralizasyon) kòm yon fòs motè nan emansipasyon pèp li a. San dout, li pral sonje kòm "Nèg fondamantal la" ak kòm youn nan gwo powèt lang franse nan {{s-|XX}}, men se pa kòm yon lidè politik ki vrèman enfliyanse epòk li<ref>[http :/ /mondesfrancophones.com/espaces/Caraibes/articles/aime-cesaire Aimé Césaire] - Michel Herland, MondesFrancophones.com</ref>. An 2007, li te vin prezidan onè [[Maison de la Négritude]] ak [[Dwa Moun]]<ref>{{web link|url=http://www.maisondelanegritude.fr/ index.php?IdPage= 1328521918|title=Aimé Césaire|editor=maisondelanegritude.fr|accessed on=24 out 2015|broken on = 2023-10-25}}.</ref>. === Lanmò === {{dat-|9 avril 2008}}, li te entène lopital nan [[Sant Lopital Inivèsitè|CHU]] Pierre Zobda Quitman nan [[Fort-de-France]] pou pwoblèm kè. Eta sante li te vin pi mal epi li te mouri {{dat-|17 avril 2008}} nan maten<ref>{{web link |author1=L.D. (lefigaro.fr) ak [[Agence France-Presse|AFP]], [[Associated Press|AP]] |title=Omaj Lafrans bay Aimé Césaire |url=https://www.lefigaro.fr/culture /2008/ 04/19/03004-20080419ARTFIG00318-les-martiniquais-disent-adieu-a-aime-cesaire.php |sit=[[Le Figaro|lefigaro.fr]] |periodik=[[Le Figaro]] |dat =19- 04-2008 |accessed on=08-04-2023}}.</ref>. == Posterite == === Omaj === [[File:Panthéon Aimé Césaire.JPG|thumb|left|Enskripsyon nan [[Panthéon (Paris)|Panthéon]]. Tèks: AIMÉ CÉSAIRE<br /> Powèt Matinik, otè dramatik, politisyen (1913-2008)<br /> Manm Palman an pou Matinik (1945-1993) ak majistra Fort-de-France (1945-2001)<br /> Yon atizan san pran souf nan [[dekolonizasyon]], bati yon "negritid" ki baze sou inivèsalite dwa moun "bouch malè ki pa gen bouch", li te vle bay mond lan, atravè ekriti li yo ak aksyon li yo, "la. fòs pou gade demen”.<br /> “M ap viv nan yon blesi [[sakre]]<br /> Mwen viv nan imajinè [[zansèt]]s<br /> Mwen viv nan yon dezi fènwa<br /> Mwen viv nan yon silans long<br /> Mwen ap viv nan yon swaf iremediab »]]<br /> [[File:Préparation hommage Aimé Césaire Panthéon.jpg|thumb|Preparasyon tribute to Aimé Césaire at [[Panthéon (Paris)|Panthéon]], nan mwa avril 2011.]] Le pli vit ke lanmò li te anonse, anpil pèsonalite politik ak literè te rann li omaj tankou [[prezidan Repiblik Fransè a|prezidan]] [[Nicolas Sarkozy]], ansyen prezidan Senegal [[Abdou Diouf]] oswa ekriven [[René Depestre]]. [[Ségolène Royal]], [[Jean-Christophe Lagarde]], [[Christine Albanel]], ki te sipòte pa lòt ofisyèl eli, te mande l antre nan [[Panthéon (Paris)|Panthéon]] ak yon [[Dwa pou petisyon|petisyon]] te mete sou entènèt pou yo te ka antere l nan Panteyon an nan {{dat|10 me 2008} <ref>[http://www.lefigaro.fr/actualites/2008/04/17/01001-20080417ARTFIG00674-aime-cesaire-reposera-il-au-pantheon-.php “Èske Aimé Césaire pral depoze nan Panteon an? », ''Le Figaro'', 17 avril 2008]</ref>. [[Antèman nasyonal]]<ref>dekrè 18 avril 2008</ref> te selebre {{date-|20 avril 2008}} nan Fort-de-France, an prezans Chèf Leta a. [[Pierre Aliker]], ansyen premye depite li nan Meri Fort-de-France, te fè yon gwo diskou, ki te gen laj {{nimewo|101|ane}}. Prezidan Repiblik la pa fè yon diskou men li bese tèt devan kadav yo, devan plizyè milye moun ki te rasanble nan [[stad Pierre-Aliker|stad Dillon]]<ref>Omaj emisyon an dirèk sou [[ Lafrans Ô]]</ref>. Yo antere l nan simityè La Joyaux toupre Fort-de-France. Sou tonm li, gen mo Aimé Césaire li menm te chwazi e li te pran nan ''Lagoon Calendar'' li: ::“Presyon atmosferik oswa pito istwa a ::Agrave doulè mwen twòp ::Menm si sa fè kèk nan pawòl mwen yo rich<ref>Frank Fife, "Antèman nasyonal Aimé Césaire nan prezans plizyè milye Matiniken", AFP, 20 avril 2007, te pran pa ladepeche.fr {{li sou entènèt| lien =https://www.ladepeche.fr/article/2008/04/20/449642-Obseques-nationales-d-Aime-Cesaire-en-presence-de-milliers-de-Martiniquais.html}}.</ref> Lòt pèsonalite te vini, tankou [[Dominique de Villepin]], [[Laurent Fabius]], [[Pierre Mauroy]], [[Lionel Jospin]], [[Yves Jégo]], [[Rama Yade]], [[Bernard Kouchner]], [[François Hollande]], [[François Fillon]], [[Lucette Michaux-Chevry]], [[Victorin Lurel]], [[Michèle Alliot-Marie]], [[ Patrick Devedjian]], [[Serge Letchimy]] ak anpil [[Overseas France|ultramarines]]. Yo te rele "nèg fondamantal la", li te enfliyanse otè tankou [[Frantz Fanon]], [[Édouard Glissant]] (ki te etidyan Césaire nan Lycée Schœlcher), Gwadloupyen [[Daniel Maximin]] ak anpil lòt. Panse li ak pwezi li te genyen tou yon enpak klè sou entelektyèl Afriken ak nwa Ameriken ki t ap goumen kont kolonizasyon ak [[akiltirasyon]]. == Zèv li yo == === Pwezi === * ''Cahier d'un retour au pays natal'' ([[1939]]) – (ht) "Kaye retou nan peyi m" * ''Armes miraculeuses'' ([[1946]]) * ''Soleil cou coupé'' ([[1948]]) * ''Corps perdu'' ([[1950]]) * ''Ferrements'' ([[1960]]) * ''Cadastre'' ([[1961]]) * ''Moi, laminaire'' ([[1982]]) * ''Collected Poetry'', University of California Press (1983) === Teyat === * ''Et les Chiens se taisaient'', trajedi: aranjman pou teyat. Paris : Présence Africaine, 1958, 1997. * ''La Tragédie du roi Christophe'' (Trajedi [[wa Kristòf]]). Paris : Présence Africaine, 1963, 1993. ''The tragedy of King Christophe'', New York : Grove, 1969 * ''Une tempête, d'après La tempête de Shakespeare : adaptation pour un théâtre nègre'', yon adaptasyon pyès [[William Shakespeare]] la, ''The Tempest''. Paris : Seuil, 1969, 1997. ''A Tempest'', New York : Ubu repertory 1986 * ''Une saison au Congo''. Paris : Seuil, 1966, 2001. Yon pyès sou [[Patrice Lumumba]]. === Lòt zèv === * ''Discours sur le colonialisme''. Paris: Présence Africaine, 1953. * ''Lettre à Maurice Thorez''. Paris : Présence africaine. 1956. * ''Toussaint Louverture : la Révolution française et le problème colonial''. Paris : Présence Africaine, 1960. === Tèks ki pale sou Césaire === * ''Aimé Césaire ou l'Athanor d'un alchimiste * Actes du premier colloque international sur l'œuvre littéraire d'Aimé Césaire, Paris, 21-23 novembre 1985'', Paris, [[Éditions caribéennes]], 1987. * ''Aimé Césaire'', n° spécial 832-833, Paris, Europe, septembre 1998. * Cailler, Bernadette, ''Proposition poétique * une lecture de l'œuvre d'Aimé Césaire'', [[Sherbrooke]], ([[Québec]]), Naaman, 1976; Paris, Nouvelles du Sud, 2000. * Carpentier, Gilles, ''Scandale de bronze * lettre à Aimé Césaire'', Paris, Seuil, 1994. * Centre césairien d'études et de recherches, ''Aimé Césaire. Une pensée pour le XXIe siècle'', Paris, Présence Africaine, 2003. * Confiant, Raphaël, ''Aimé Césaire. Une traversée paradoxale du siècle'', Paris, Stock, 1994. * Delas, Daniel, ''Portrait littéraire'', Paris, Hachette, 1991. * Filostrat, Christian. ''La Négritude et la "Conscience raciale et révolutionaire sociale'' d'Aimé Césaire. Présence Francophone No 21, otònn 1980. pp 119 – 130. * Hale, Thomas A., ''Les écrits d'Aimé Césaire, Bibliographie commentée'', dans “Etudes françaises”, t. XIV, n° 3-4, [[Montréal]], Les Presses de l'Université de Montréal, 1978. * Henane, René, ''Aimé Césaire, le chant blessé * biologie et poétique'', Paris, Jean-Michel Place, 2000. * Horn, Michael E., ''La plurivocalité dans le Cahier d'un retour au pays natal d'Aimé Césaire'', Montréal, Thèses de McGill (Université McGill), 1999. * Hountondji, Victor M., ''Le Cahier d'Aimé Césaire. Eléments littéraires et facteurs de révolution'', Paris, L'Harmattan, 1993. * Joubert, Jean-Louis. ''Césaire, Aimé'' In ''Dictionnaire encyclopédique de la littérature française''. Paris: Robert Laffont, 1999. * Kesteloot, Lilyan, ''Aimé Césaire'', Paris, [[Pierre Seghers|Seghers]], 1979. * [[Annie Le Brun|Lebrun, Annie]], ''Pour Aimé Césaire'', Paris, Jean-Michel Place, 1994. * Leiner, Jacqueline, ''Aimé Césaire * le terreau primordial'', [[Tübingen]], G. Narr, 1993. * Leiner, Jacqueline, dir., ''Soleil éclaté * mélanges offerts à Aimé Césaire à l'occasion de son soixante-dixième anniversaire'', Tübingen, G. Narr, 1985. * Louis, Patrice, ''ABC ...ésaire'', Guyane, Ibis Rouge, 2003 * [[Buata Malela|Malela, Buata]], ''Le rebelle ou la quête de la liberté chez Aimé Césaire'', Revue Frontenac Review, 16-17, Kingston (Ontario), Queen’s University, 2003, p.&nbsp;125-148. * [[Buata Malela|Malela, Buata]], "Les enjeux de la figuration de Lumumba. Débat postcolonial et discours en contrepoint chez Césaire et Sartre", Mouvements, n° 51, 2007/3, p.&nbsp;130-141. * [[Buata Malela|Malela, Buata]], ''Les écrivains afro-antillais à Paris (1920–1960). Stratégies et postures identitaires'', Paris, Karthala, coll. Lettres du Sud, 2008. * [[Buata Malela|Malela, Buata]], ''Aimé Césaire. Le fil et la trame: critique et figuration de la colonialité du pouvoir'', Paris, Anibwe, 2009. * Mbom, Clément, ''Le Théâtre d'Aimé Césaire ou La primauté de l'universalité humaine'', Paris, Nathan, 1979. * Mbwil a Mpaang ak Martin Steins, dir., ''Césaire 70''. Paris, Silex, 2004. * Motoussam, Ernest, ''Aimé Césaire * député à l'Assemblée nationale, 1945–1993'', Paris, L'Harmattan, 1993. * Ngal, Georges, ''Aimé Césaire, un homme à la recherche d'une patrie'', Paris, Présence Africaine, 1994. * Nne Onyeoziri, Gloria, ''La Parole poétique d'Aimé Césaire * essai de sémantique littéraire'', Paris, L'Harmattan, 1992. * Owusu-Sarpong, Albert, ''Le Temps historique dans l'œuvre théâtrale d'Aimé Césaire'', Sherbrooke (Québec), Naaman, 1986; Paris, L'Harmattan, 2002. * Songolo, Aliko, ''Aimé Césaire * une poétique de la découverte'', Paris, L'Harmattan, 1985 * Thebia-Melsan, Annick ak Lamoureux, Gérard (éd.), ''Aimé Césaire, pour regarder le siècle en face'', Paris, Maisonneuve et Larose, 2000. * Toumson, Roger et Henry-Valmore, Simonne, ''Aimé Césaire, le nègre inconsolé'', Paris, Syros, 1994. * Torabully, Khal, ''Chair corail, fragments coolies'', Guyane, Ibis Rouge, 1998. * Towa, Marcien, ''Poésie de la négritude * approche structuraliste'', Sherbrooke (Québec), Naaman, 1983. * Tshitenge Lubabu Muitibile K. (éd.), ''Césaire et Nous. Une rencontre entre l'Afrique et les Amériques au XXIe siècle'', [[Bamako]], Cauris Editions, 2004.Toumso, Roger ak Leier, Jacqueline (éd.), ''Aimé Césaire, du singulier à l'universel'' (Actes du colloque international de Fort-de-France, 28-30 juin 1993), n° spécial d'”Œuvres et Critiques”, 1994. == Karyè politik li == Aimé Césaire te depite Matinik depi 1945 pou rive 1993. Li te eli pou premye fwa pou patisipe nan [[eleksyon konstitiyan franse 1945|premye asanble konstitiyan katriyèm repiblik la]] an 1945 e li te re-eli pou tout lejislati. jiska lane 1993. Ane sa a, li pa t 'kouri ankò e li te sipòte kandida ki ta ranplase l': [[Camille Darsières]]. Anplis manda li kòm depite, Aimé Césaire te eli majistra [[Fort-de-France]] an 1945, nan plas [[Victor Sévère]]. An 2001, li pa t kouri ankò e [[Serge Letchimy]] te pran plas li. Pandan peryòd sa a, ant 1983 ak 1986, li te okipe chèz prezidan [[konsèy rejyonal Matinik]]. * 1945 - 2001: [[Majistra (Frans)|majistra]] Fort-de-France * 1945 - 1993 : [[Depite franse|depite]] Matinik * 1983 - 1986 : prezidan [[konsèy rejyonal Matinik]] * 1945 - 1949 ak 1955 - 1970: [[Konseye Depatmantal|konseye jeneral]] Fort-de-France == Gade tou == * [[Negritid]] * [[Kreyolite]] * [[Frantz Fanon]] * [[Léon-Gontran Damas]] * [[Léopold Sédar Senghor]] * [[Antiyanite]] == Referans == {{Références}} == Lyen deyò == * [https://web.archive.org/web/20080417204110/http://www.iht.com/articles/ap/2008/04/17/europe/EU-GEN-France-Obit-Cesaire.php Obituary] sou ''[[International Herald Tribune]]'' * [https://web.archive.org/web/20041011064142/http://www.emory.edu/ENGLISH/Bahri/Cesaire.html Aime Cesaire], biyografi pa Brooke Ritz, Postcolonial Studies website, English Department, Emory University. 1999. * [https://web.archive.org/web/20210125184632/http://www.lehman.cuny.edu/ile.en.ile/paroles/cesaire.html Aimé Césaire], bibliyografi, biyografi, ak lyen (nan franse), "île en île", City University of New York, 1998–2004. * [https://web.archive.org/web/20080411052906/http://www.kirjasto.sci.fi/cesaire.htm Aimé Césaire], biography and bibliography, Pegasos literature related resources, 2002. * [http://www.la-tragedie-du-roi-christophe.blogspot.com/ Khalid Chraibi, an interview with Aimé Césaire], (in French) on occasion of the Paris première of "La Tragédie du Roi Christophe" in 1965. * [https://web.archive.org/web/20080719035423/http://www.matinikphoto.com/cesaire/gelerieexpo.htm Ekspozisyon foto dedye a Aimé Césaire] * [https://web.archive.org/web/20080420132855/http://www.claude-ribbe.com/dotclear/ Pétition pour l'entrée d'Aimé Césaire au Panthéon] * [http://www.cesaire.org/ Aimé Césaire, poète de l'universelle fraternité] : sitwèb dedye zèv ak panse powèt (tèks Xavier Orville) * [https://web.archive.org/web/20100810162957/http://cesaire.org/expo/ Pour regarder le siècle en face] : exposition montée par l'UNESCO en l'honneur du poète en 1998 * [http://www.biblioweb.org/-CESAIRE-Aime Aimé Césaire, l'art de la négritude] * [http://www.la-tragedie-du-roi-christophe.blogspot.com/ Khalid Chraibi, une interview d'Aimé Césaire], à l'occasion de la création à Paris, en 1965, de "La Tragédie du roi Christophe" * [http://www.francetvod.fr/site-vod/empreintes-aime-cesaire/?episode=1 ''Aimé Césaire, Un nègre fondamental'', dokimantè disponib nan videyo] sou francetvod.fr * [https://web.archive.org/web/20080421011128/http://www.relectures.org/spip.php?article8 ''Jamais l’homme européen ne s’élance vers l’avenir''], yon lekti ''Discours sur le colonialisme'' {{DEFAULTSORT:Césaire, Aimé}} [[Kategori:Moun]] [[Kategori:Aimé Césaire]] [[Kategori:Literati]] [[Kategori:Ekriven]] [[Kategori:Ekriven franse]] [[Kategori:Ekriven matinikè]] [[Kategori:Politisyen franse]] [[Kategori:Politisyen matinikè]] [[Kategori:Powèt]] [[Kategori:Negritid]] [[Kategori:Nesans nan lane 1913]] [[Kategori:lanmò 2008]] [[Kategori:Pou reli]] n9as6ngv0cek0l2v2x3d2254mowohy2 Inivèsite ebrayik Jerizalèm 0 65095 888658 888478 2026-09-30T02:37:08Z InternetArchiveBot 25431 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 888658 wikitext text/x-wiki {{Coord|31|46|33|N|35|12|00|E|region:IL_type:city|display=title}} [[Fichye:HebrewU-MtScopus.JPG|thumb|250px|right]] '''Inivèsite ebrayik Jerizalèm''' se yon [[inivèsite]] nan peyi [[Izrayèl]]. Li se dezyèm pi ansyen inivèsite nan peyi a. Li te etabli an 1918, 30 ane anvan kreyasyon Eta Izrayèl la. Li te inivèsite nan premye yo louvri nan peyi Izrayèl ki gen twa (3) kanpis. Kanpis li yo nan mòn Scopus, Givat Ram ak Ein Karem. == Galri foto == <gallery> Fichye:Bezalel.jpg|alt=|Akademi Bezalel La ak Desen Fichye:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|alt=|Bibliyotèk nasyonal Izrayèl la Fichye:Academy of the Hebrew Language.JPG|alt=|Akademi lang ebre Fichye:הגן הבוטני הלאומי ע"ש מונטגיו למפורט - הר הצופים.jpg|alt=|Jaden botanik nasyonal </gallery> == Referans == {{referans}} == Lyen deyò == {{Commonscat|Hebrew University of Jerusalem}} * [https://web.archive.org/web/20090318195621/http://www.huji.ac.il/huji/eng/index_e.htm Hebrew University web site] * [https://web.archive.org/web/20130428015302/http://jewish.huji.ac.il/ The Mandel Institute of Jewish Studies web site] * [https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ Einstein Archives at the Hebrew University] * [https://web.archive.org/web/20160307142533/http://www.alanwatson.org/jerusalemlaw.htm Ancient and Premodern Law at the Hebrew University of Jerusalem] [[Kategori:Izrayèl]] ivjuaxevu0svx1zefkzw16ok9s93a3t Despertar contigo 0 68615 888656 819689 2026-09-30T00:30:11Z InternetArchiveBot 25431 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 888656 wikitext text/x-wiki '''''Amo despertar contigo''''' se yon [[telenovela]] meksiken pwodui pa [[Pedro Damián (pwodiktè)|Pedro Damián]] pou [[Televisa]], difize pa [[Las Estrellas]] nan lane [[2016]].<ref>[http://www.peopleenespanol.com/article/despertar-contigo-con-daniel-arenas-ya-tiene-fecha-de-estreno-en-estados-unidos Estreno de Despertar Contigo en México y USA]</ref> == Aktè == * [[Daniel Arenas]] kòm Pablo Herminio Leal Ventura * [[Ela Velden]] kòm Maia Alcalá González * [[Aura Cristina Geithner]] kòm Antonia Santamaría * [[Enoc Leaño]] kòm Othón Alcalá * [[Sara Corrales]] kòm Cindy Johanna Reyna Hidalgo<ref>{{Cite web |url=http://www.elespectador.com/entretenimiento/medios/sara-corrales-debuta-televisa-despertar-contigo-articulo-646798 |title=Sara Corrales debuta en Televisa con la nueva producción de Pedro Damián |access-date=2018-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612163821/https://www.elespectador.com/entretenimiento/medios/sara-corrales-debuta-televisa-despertar-contigo-articulo-646798 |archive-date=2018-06-12 |dead-url=yes}}</ref> * [[Gonzalo Peña]] kòm Federico Villegas Duarte * [[Christian Chávez]] kòm Cristian Leal Ventura <ref>{{Cite web |url=http://www.informador.com.mx/entretenimiento/2016/668375/6/christian-chavez-regresa-a-las-telenovelas-con-despertar-contigo.htm |title=Christian Chavez regresa a las telenovelas |access-date=2018-11-03 |archive-date=2016-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818055704/http://www.informador.com.mx/entretenimiento/2016/668375/6/christian-chavez-regresa-a-las-telenovelas-con-despertar-contigo.htm |dead-url=yes }}</ref> * [[Marcus Ornellas]] kòm Néstor Valenzuela / Néstor Leal * [[Estefanía Villarreal]] kòm Frida Díaz de la Vega * [[Alejandro Calva]] kòm Rafael Reyna * [[Mara Cuevas]] kòm Carmen González * [[Armando Silvestre]] kòm Silvestre Leal * [[Leticia Huijara]] kòm Tulia Ventura Vda. de Leal * [[Anna Ciocchetti]] kòm Cinthia Madrigal / Isaura Hidalgo de Reyna * [[Rodrigo Murray]] kòm Eligio Vallejo * [[Eloy Ganuza]] kòm Álvaro "El Negro" * [[Arturo García Tenorio]] kòm Ismael * [[Daniel Tovar]] kòm Rodolfo Soler * [[Lucas Bernabé]] kòm Wilson * [[Alejandro Valencia]] kòm Ferney * [[Natasha Esca]] kòm Tatiana Vallejo Santamaría * [[Claudio Báez]] kòm El Coronel * [[Roberta Damián]] kòm Jenny Paola Leal Ventura * [[Sebastián Poza Villanueva]] kòm Abel "Mosquito" Rojas * [[Isidora Vives]] kòm Rosalía * [[Claudia Acosta]] kòm Rufina * [[Luz Aldán]] kòm Flora * [[Felipe Nájera]] kòm Machul * [[Elizabeth Guindi]] kòm Zulema * [[Polo Monárrez]] kòm Ulises * [[César Bono]] kòm Tito * [[Bárbara Torres]] kòm Monja * [[Polly (aktris)|Polly]] kòm Matilde * [[Patricia Martínez]] kòm Irma * [[Francisca Lachapel]] kòm Orquídea / Amanda Bandida * [[Alejandro Fernández (Alex Strecci)]] kòm Choper * [[Pilar Pellicer]] * [[Maluma]] kòm li menm * [[Manuel Alanis]] kòm Gael Alcalá González == Referans == {{referans}} == Lyen deyò == * [http://www.imdb.com/title/tt5934646/ Despertar contigo] sou * [http://television.televisa.com/telenovelas/despertar-contigo/ Despertar contigo] sou televisa.com [[Kategori:2016]] [[Kategori:Televizyon]] [[Kategori:Telenovela]] [[Kategori:Telenovela meksiken]] 1e0eqwybflnavc6p8qu3w0cga086fly Victoria Montou 0 73597 888654 863149 2026-09-29T23:57:08Z IOHANNVSVERVS 40556 Non une portrait de Victori Montou 888654 wikitext text/x-wiki {{moun |non=Victoria Montou |foto= |tèks=Victoria Montou (Toya) |fonksyon=sòlda |domèn=Revolisyon ayisyen |diplòm= |etid= |dat nesans= |lye nesans= |peyi nesans=Wayòm Dawome |dat lanmò=[[12 jen]] [[1805]] |lye lanmò= |peyi lanmò= |nasyonalite=ayisyen |relijyon= |rezidans= |kontak= |Biyografi= |zèv= |omaj= |rekonpans= |remak= |fim= }} '''Victoria Montou''', rele tou '''Toya''' oswa '''Matant Toya''', ki mouri [[12 jen]] [[1805]], se yon pèsonalite nan [[Revolisyon Ayisyen]] an ak konpayon neve li [[Jean-Jacques Dessalines]], anperè an [[Ayiti]] an 1804. == Biyografi == Victoria Montou, rele "Toya", te yon esklav ki ap travay sou kay la nan kolon an Henri Duclos, pwopriyetè yon plantasyon kafe. Li te matant Jean-Jacques Dessalines. Fanm enèjik, li ap jwenn tèt li fòse chak jou nan travay la difisil nan jaden yo. Pi bon zanmi li te neve pwòp li Jean-Jacques. Victoria Montou te anseye li konba men-a-men ak voye kouto. Kolon Duclos, ki te pran lonbraj nan relasyon sa a ki te riske vin pi bonè oswa pita danjerèz pou sekirite li, te debarase de Victoria pa transfere li nan kay la Déluger. Nan nouvo lye sa a, Toya te byen vit mete nan tèt la sou anviwon senkant (50) esklav. Li se souvan dekri gen tankou yon fo nan men li, yon wou sou yon sèl zepòl, ak yon kouto bato pandye nan senti a kamizol li. Anba lòd li a, yo te voye yon pati nan gwoup esklav yo nan debwazman, yon lòt pati pou laboure, lòt moun pou rekòlte epi mete sereyal yo nan gwo panyen. Kèk ane pita, epi toujou nan kay la Déluger, Toya, nan tèt gwoup li a nan esklav, patisipe nan ajitasyon jeneral la nan mitan esklav yo nan zile a nan Santo Domingo. Ti gwoup rebèl sa yo, anba lòd Toya, te rapidman antoure ak prizonye pa yon rejiman. Pandan batay la, Toya te kouri al kache, de (2) sòlda yo te chase li. Yon mele te pran plas ant yo ak Toya ; youn nan yo te blese gravman pa Toya ak lòt la, te ede pa kèk lòt sòlda ki te rive nan tan, yo te arete Toya e te fè li prizonye. Lè Dessalines te vin anperè nan Ayiti anba non Jacques Ie an 1804, Toya te fèt dichès enperyal. Nan lane 1805, yon ti tan aprè etablisman an nan anpi a, lè eta a nan sante Toya kite yo gen krentif pou pi move a, anperè Jean-Jacques Dessalines la te rele bò kabann li, lapenn, li te mande doktè a fanmi Mirambeau, ki moun li prezante li kòm fanmi li yo : "Fanm sa a se matant mwen, trete li jan ou ta trete m tèt mwen. Li te dwe sibi tankou m tout lapenn yo, tout emosyon yo pandan tan ke nou te kondane kòt a kòt pou travay jaden yo". Li evidamman pa reyisi ; Toya te mouri menm jou a, 12 jen 1805. Yo antere li jou kap vini an. Li te antoure pa uit (8) brigadye ki soti nan gad palè anperè a, ak ki altèrnansman pote kadav la. Enperatris Marie-Claire Heureuse Félicité, abiye an nwa, ki te ankadre pa de (2) ofisye, te mennen konvwa finerè a. == Relasyon avèk Desalin == Victoria Mantou lajman kontribye nan konstriksyon pèsonalite Jean-Jacques Dessalines, konsidere jodi a kòm papa fondatè nasyon ayisyèn nan. Kontribisyon Victoria Mantou nan edikasyon Jean-Jacques se tèlman gwo ke Desalin, vini Anperè, pral temwaye li menm piblikman. Li se yon responsabilite ki te atribye pou Toya pa manman Jean-Jacques la anvan mouri. Matant Toya anfèt anseye neve li istwa a nan zansèt afriken yo, kilti afrikèn, lide revolisyonè, libète, konba men-a-men ak voye [[kouto]]. Yon edikasyon jije danjere pa Henri Duclos ki obsève trè sere pedagoji la nan Victoria Montou ak motivasyon an nan jèn Jean-Jacques a aprann. Nan mwa septanm 1805, Jean-Jacques Dessalines te vini Premye Anperè Ayiti anba non Jacques Ie, e Victoria Montou te vin menm tan an "Dichès Enperyal". Men, li te fatige. Ou ka wè pwa esklavaj la ak travay di ke li te fè pandan tout lavi li nan je li. == Gade tou == * [[Fanm nan revolisyon ayisyen]] * [[Musée d'histoire des femmes d'Haïti]] == Referans == {{referans}} == Lyen deyò == *[http://translate.google.fr/translate?hl=fr&sl=en&u=http://www.pacificfreepress.com/news/1/4781-the-women-who-influenced-him-jean-jacques-dessalines.html&prev=/search%3Fq%3DVictoria%2BMontou%26biw%3D1600%26bih%3D765 Fanm ki te enfliyanse Jean-Jacques Dessalines] *[https://web.archive.org/web/20150920092933/http://parccanneasucre.org/2014/05/05/les-heroines/ Ewoin ayisyèn] {{DEFAULTSORT:Montou, Victoria}} [[Kategori:Moun]] [[Kategori:Fanm]] [[Kategori:Lanmò 1805]] [[Kategori:Pèsonalite ayisyèn]] [[Kategori:Pèsonalite nan Revolisyon ayisyen]] 7alji41fb5r4p7twhoph5311ppfrs8u Chèn Mate 0 76885 888655 823767 2026-09-30T00:03:15Z InternetArchiveBot 25431 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 888655 wikitext text/x-wiki '''Chèn Mate''' se yon montay ki sitiye nan sant [[Ayiti]] jis nan nò kapital [[Pòtoprens (komin)|Pòtoprens]]. == Jewografi == Nan pye chèn sa a ak touprè kòt la se [[plenn Lakayè]] a (9 880 ekta), wouze pa plizyè kou dlo : [[rivyè Bretèl]], [[rivyè Koujòl]], [[rivyè Mate]], [[rivyè Monwi]] ak [[rivyè Tòsèl]]. [[Grann Rivyè Senmak]] ak [[Ti Rivyè Senmak]] pran sous yo nan pati lwès chèn Mate anvan yo koule nan [[Lagonav (gòf)|Gòlf Lagonav]] nan travèse vil [[Sen Mak (komin)|Sen Mak]] ki bay non li. Yon [[vòlkan]] leve nan chèn Mate, vòlkan Laviji oswa Mòn Laviji. Li monte a 831 mèt anwo nivo lanmè ak okipe yon depresyon de apeprè 40 km nan kè a nan chèn Mate, nan nò [[Kabarè (komin)|Kabarè]] ak nan sidwès vil la nan [[Sodo (komin)|Sodo]], yon zòn rele Savann Michèl ak Gran Savann. <ref>{{Cite web |url=http://www.bme.gouv.ht/risques%20geologiques/depliantvigieVF.pdf |title=Le volcan de La Vigie |access-date=2020-11-10 |archive-date=2021-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424211935/http://www.bme.gouv.ht/risques%20geologiques/depliantvigieVF.pdf |dead-url=yes }}</ref> Se mòn lan lajman debwaze. Sepandan, flan nò nan chenn sa a kouvri ak [[Pye fig|plantasyon bannann]]. == Referans == {{referans}} == Lyen deyò == * [https://web.archive.org/web/20160303235306/http://cpressoir.org/images/Projet_Reboisement_2008-2009.pdf Pwojè rebwazman chèn Mate] [[Kategori:Jewografi Ayiti]] [[Kategori:Montay ann Ayiti]] psnvztielfyrnso4gmy0saq67hb8i53 Filozofe 0 94350 888657 888274 2026-09-30T01:27:50Z InternetArchiveBot 25431 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 888657 wikitext text/x-wiki '''Filozofize''' se yon [[vèb]] ki ka gen plizyè: nan yon sans literal, li deziyen refleksyon sou kòz yo nan yon konsepsyon jeneral sou latè, kòm yon rezilta nan [[renmen]] [[konesans]]. Nan yon sans derive, li ka deziyen yon [[atizay]] byen viv. Se poutèt sa, li deziyen tou de yon reprezantasyon kalite contemplative (konesans pi) oswa yon aktivite ki pi angaje nan lavi byen moun. Kidonk aktivite filozofi a konsène [[Aksyon (filozofi)|aksyon moral]] ak [[politik]], ak mwayen nou konnen. [[Fichye:Rembrandt Harmensz. van Rijn 038.jpg|right|350px|thumb|Filozòf la, pa [[Rembrandt]]]] == Analiz de ekspresyon komen == Mo “[[filozofi]]”, “[[filozòf]]”, “filozofe”, yo chak gen plizyè [[siyifikasyon (lengwistik)|siyifikasyon]], e siyifikasyon sa yo depann de yon kontèks. Kontèks sa a defini dapre sa [[moun]] k ap pale oswa y ap pale sou li a, pa [[objè (filozofi)|objè]] diskou nou an, oswa pa aktivite nou angaje nan. Pa egzanp: *nou di ke yon moun sibi yon tès ak filozofi; "Mwen se yon filozòf", "nou dwe pran bagay sa yo filozofik", elatriye. ; mo a se [[sinonim]] kalm, kontwòl tèt yo, e souvan reziyasyon; *men pou yon filozòf se tou gen [[opinyon]] nan demontre yon [[espri]] kritik, lè yo kapab panse pou tèt li; *siyifikasyon yon travay eksprime yon sèten filozofi, yon vizyon sou latè ([[moral]], syantifik, istorik, elatriye); *filozofi yon filozòf, pa egzanp doktrin li, sistèm lide koyeran li; *kou filozofi a; isit la nou deziyen disiplin nan ak kontni li defini nan yon pwogram. == Bibliyografi == * ''Protagoras'', [[Platon]] * ''[[Phédon (Platon)|Phédon]]'', [[Platon]] * ''La [[Metafizik|Métaphysique]]'', [[Aristote]] * ''Discours de la méthode'', [[René Descartes|Descartes]] * ''Problèmes de philosophie'', [[Bertrand Russell]] (exposé très clair des problèmes de la connaissance en philosophie) * ''Qu'est-ce que la philosophie ?'', [[Gilles Deleuze]] et [[Félix Guattari]] * ''Éléments de philosophie'', [[Alain (filozòf)|Alain]] * ''Éléments pour la Lecture des textes philosophiques'', Frédéric Cossutta, Emmanuelle Delrieu * ''Le philosophe chez les autophages'', [[Jacques Bouveresse]] (pour une critique de la philosophie continentale) * ''[[Prodiges et vertiges de l'analogie]]'', Jacques Bouveresse (critique des imposteurs modernes) * ''La Dispute, introduction à la philosophie analytique'', Pascal Engel (confrontation très réaliste des deux traditions) * Paul Franceschi, [https://web.archive.org/web/20120403154852/http://paulfranceschi.com/fr/index.php?option=com_content&view=article&id=8&Itemid=11 ''Introduction à la philosophie analytique: Paradoxes, arguments et problèmes contemporains''], 2009 (éd. 2.1 CC) * ''Notions de philosophie'', sous la direction de [[Denis Kambouchner]] (panorama de grandes notions) * ''100 mots pour 100 philosophes. De [[Héraclite]] à [[Jacques Derrida|Derrida]]'', [[Jean-Clet Martin]] == Gate tou == === Atik ki gen rapò === * [[Filozòf]] * [[Filozofi]] * [[Saj]] === Lyen ekstèn === {{Lòt pwojè |wikibooks=Philosophie/Manuel_de_terminale |wikibooks titre=Philosopher |wiktionary=philosopher}} * [https://web.archive.org/web/20210429185154/http://www.ac-grenoble.fr/PhiloSophie/ Site de l'académie de Grenoble] : méthode de la dissertation, de l'explication de texte et surtout une [https://web.archive.org/web/20051019145403/http://www.ac-grenoble.fr/PhiloSophie/pages/search.php3 base de données de textes courts de la philosophie] très utile pour trouver des outils de réflexion. * [http://www.philagora.net/philo.htm Philagora] propose différents outils pour apprendre à philosopher. * [http://perso.wanadoo.fr/listephilo/ Ressources et liens de philosophie] * [https://web.archive.org/web/20051012081130/http://www.cotephilo.net/alex.php3 Côté Philo] : journal de l'enseignement de la philosophie. [[Kategori:Konsèp filozofi]] [[de:Philosophieren]] 4csluvmfl2jkiukcpdookafai6wz1qw