Wikipedya
htwiki
https://ht.wikipedia.org/wiki/Paj_Prensipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.23
first-letter
Medya
Espesyal
Diskite
Itilizatè
Diskisyon Itilizatè
Wikipedya
Diskisyon Wikipedya
Fichye
Diskisyon Fichye
MedyaWiki
Diskisyon MedyaWiki
Modèl
Diskisyon Modèl
Èd
Diskisyon Èd
Kategori
Diskisyon Kategori
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Frankétienne
0
13224
888731
880205
2026-10-07T14:31:03Z
CommonsDelinker
161
Replacing Jean_Laposte_2.jpg with [[File:Jean-Pierre_Basilic_Dantor_Franck_Étienne_d'Argent.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: #2).
888731
wikitext
text/x-wiki
{{moun
| non = Frankétienne
|foto = Jean-Pierre Basilic Dantor Franck Étienne d'Argent.jpg
|tèks = Frankétienne
|fonksyon=ekriven, pent, mizisyen
|domèn=Literati, penti
|diplòm=
|etid=
|dat nesans=[[12 avril]] [[1936]]
|lye nesans=[[Ravin Sèch]]
|peyi nesans=[[Ayiti]]
|dat lanmò=[[20 fevriye]] [[2025]]
|lye lanmò=[[Dèlma (komin)|Dèlma]]
|peyi lanmò=[[Ayiti]]
|nasyonalite=ayisyen
|relijyon=
|rezidans=
|kontak=
|Biyografi=
|zèv=
|omaj=
|rekonpans=
|remak=
|fim=
}}
'''Jean-Pierre Basilic Dantor Franck Étienne d'Argent, Franck Étienne''', rele '''Frankétienne''' (oswa '''Franck Étienne''' oubyen '''Frankétienne''' ), ki fèt [[12 avril]] [[1936]] nan [[Ravin Sèch]], vilaj dezyèm seksyon riral [[komin]] [[Sen Mak (komin)|Sen Mak]] nan depatman [[Latibonit (depatman)|Latibonit]] ([[Ayiti]]) epi ki mouri [[20 fevriye]] [[2025]] nan komin [[Dèlma (komin)|Dèlma]] ([[Ayiti]]), se yon ekriven Ayisyen ki popilè anpil, li travay nan anpil lòt domèn tou tankou [[aktè]], [[penti]], [[mizik]] ak [[teyat]].
== Biyografi ==
Li te fèt nan [[Ravin Sèch]]. Manman li te gen sèlman 14 ane lè li te fè l. Papa li te yon endistriyèl ameriken rich ki te anbandone li. Frankétienne te fèt chaben, avèk po blan ak je ble. Li te leve nan zòn [[Bèlè]] nan [[Pòtoprens (komin)|Pòtoprens]] kote manman li te travay tankou yon machann nan lari. Li te gen uit (8) pitit. Li voye Frankétienne, ki te pi gran an lekòl.
An 1962, nan kòmansman peryòd [[Dinasti Duvalier]], Frankétienne patisipe gwoup la, Ayiti Literè, avèk anpil ekriven tankou: [[Anthony Phelps]], [[René Philoctète]], [[Serge Legagneur]], [[Roland Morisseau]]...
Entèlektyèl kite peyi a pou [[Kanada]], [[Frans|Lafrans]] oswa [[Afrik|Lafrik]], men Franketienne deside rete an Ayiti pou ekri ak goumen kont rejim politik la. [[Zèv]] li yo anrasinen nan istwa kontanporen ayisyen an. Yo temwaye, malgre nonm lan oswa ekriven an ki vle yo dwe pi wo a tout kreyatè, nan yon moman nan "konsyans nasyonal la".
Li kòmanse pibliye pwezi an 1964. Avèk [[Jean-Claude Fignolé]] ak [[René Philoctète]], li fonde "mouvman [[espiralis]]". An 1972 li pibliye ''Ultravocal'', yon "espiral" jan literè li kalifye tou pre ''[[Chants de Maldoror]]'' ekri pa Comte de Lautréamont.
Ansyen Minis Kilti anba prezidans Leslie F. Manigat, yo te fè li "Commandeur des Arts et des Lettres" nan mwa jen 2010. An 2009, Frankétienne te fè yon aparisyon espesyal nan fim ''La dérive douce d'un enfant de Petit-Goâve'' Pedro Ruiz ekri, dokimantè ki trase lavi ekriven ayisyen an [[Dany Laferrière]].
Nan mwa avril 2014, asosyasyon "Ayiti Bèl", òganize yon ekspozisyon an lonè atis la nan otèl NH Ayiti El Rancho. Nan ekspozisyon an, plizyè tablo atis la te afiche.
Frankétienne te ekri tou nan lang [[kreyòl ayisyen]]. Li ekri plis pase 40 liv, pyès teyat..
Li mouri [[20 fevriye]] 2025 Dèlma nan Pòtoprens.
== Zèv li yo an kreyòl ==
=== Fim ===
* 2005 ː ''Toussaint Louverture, Haïti et la France'', dokimantè
* 2011 ː ''Une étrange cathédrale dans la graisse des ténèbres'', dokimantè
=== An kreyòl ===
==== Pyès teyat ====
* x. [[Port-au-Prince]]: Éditions du Soleil, 1978 ; ''Pelentet'' (pièce de théâtre), nouvelle version. Lawrence, KS / Port-au-Prince : Enstiti Etid Ayisyen Inivèsite Kannzas / Édition Espiral, 2002.
* ''Troufobon''. (1977) Port-au-Prince : Imprimerie Les Presses port-au-princiennes, 1979.
* ''Bobomasouri''. (1984) Port-au-Prince : collection Espiral, 1986.
* ''Kaselezo''. (1985) Dérives 53/54 (1986/1987) : pp. 125-163.
* ''Totolomannwèl''. Port-au-Prince, 1986.
* ''Melovivi''. Port-au-Prince, 1987.
* ''Minywi mwen senk''. Port-au-Prince, 1988.
* ''Kalibofobo''. Port-au-Prince, 1988.
* ''Foukifoura''. Port-au-Prince: Creacom, 2000.
* ''Délire du prédateur déchu''. Inédit. Joué pour la première fois au Parc Historique de la canne-à-sucre à Port-au-Prince et à Jacmel en 2011.
==== Woman ====
* 1975 ː ''[[Dézafi]]'', premye woman an ekri nan kreyòl ayisyen, Pòtoprens : edisyon Fardin, 1975 ; Châteauneuf-le-Rouge : Vents d'ailleurs, 2002.
* [[2004]] : ''Mûr à crever'', Bordeaux, Ana édition
* [[2005]] : ''La Méduse orpheline''
* [[2010]] : ''Les Affres d'un défi''
* [[2011]] : ''Rapjazz, Journal d'un paria''
* [[2013]] : ''Les Échos de l'abîme''
=== An franse ===
* 1964 ː ''Au Fil du Temps'', rekèy pwoèm, Pòtoprens : Imprimri Antilles
* 1964 ː ''La Marche'' (powèm). Pòtoprens : edisyon Panorama
* 1965 ː ''Mon côté gauche'' (powèm). Pòtoprens : enprimri Gaston
* 1965 ː ''Vigie de verre''. Pòtoprens : enprimri Gaston
* 1965 ː ''Chevaux de l'avant-jour'' (powèm). Pòtoprens : enprimri Gaston
* 1968 ː ''Mûr à Crever'', nouvèl, Pòtoprens : Presses port-au-princiennes (koleksyon "Spirale"), 1968 ; Pòtoprens : edisyon Mémoire, 1994. Bòdo : Ana Éditions, 2004, {{ISBN |2915368023}}<ref>[https://www.babelio.com/livres/Franketienne-Mur-a-crever/271287 Mûr à Crever]</ref>
* 1972 ː ''Ultravocal'' (espiral). Pòtoprens : Imprimri Gaston, 1972 ; Pari : Hoëbeke, 2004
* 1979 ː ''Les Affres d'un défi'' (woman). Pòtoprens : edisyon Deschamps, 1979 ; Pari : Jean-Michel Place, 2000; La Roque d'Anthéron : Vents d'ailleurs, 2010.
* 1983 ː ''Zagoloray'' (espiral). Pòtoprens, 1983.
* 1986 ː ''Fleurs d'insomnie'' (espiral). Pòtoprens : edisyon Deschamps
* 1986 ː ''Les Chevaux de l'avant-jour'' (pwezi). (1966) Vèsyon revi ak korije, in Dérives 53/54 (1986/1987): pp. 41-86.
* 1987 ː ''Adjanoumelezo'' (espiral). Pòtoprens
* 1993 ː ''L’Oiseau Schizophone'', nouvèl
* 1993 ː ''L'Oiseau schizophone'' (espiral). Pòtoprens : edisyon Antilles, 1993; Pari : Jean-Michel Place, 1998.
* 1995 ː ''L'Amérique saigne (Gun Blesse America)'' (woman, kopwodui avèk Claude Dambreville). Pòtoprens : Microplus, 1995.
* 1996 ː ''La nocturne connivence des corps inverses''. Pòtoprens : Spirale
* 1996 ː ''D'une bouche ovale''. Pòtoprens : Spirale
* 1996 ː ''La méduse orpheline''. Pòtoprens : Spirale
* 1996 ː ''Une étrange cathédrale dans la graisse des ténèbres''. Pòtoprens : Spirale
* 1997 ː ''Clavier de sel et d'ombre''. Pòtoprens : Spirale
* 1997 ː ''Les échos de l'abîme''. Pòtoprens : Spirale
* 1997 ː ''Et la voyance explose''. Pòtoprens : Spirale
* 1998 ː ''Voix marassas'' (spirale francréolophonique). Port-au-Prince : Spirale
* 1999 ː ''Rapjazz, Journal d'un paria''. Pòtoprens : Spirale, {{ISBN | 2897120150}}<ref>[https://www.babelio.com/livres/Franketienne-Rapjazz-journal-dun-paria/890024 Rapjazz, journal d'un paria]</ref>
* 2000 ː ''Œuf de lumière / Huevo de luz'' (powèm). Pòtoprens : Spirale
* ''Chaophonie'', {{ISBN | 2897122927}}<ref>[https://www.babelio.com/livres/Franketienne-Chaophonie/739787 Chaophonie]</ref>
* ''Passager en transit'', {{ISBN | 2874595322}}<ref>[https://www.babelio.com/livres/Franketienne-Passager-en-transit/422343 Passager en transit]</ref>
* 2002 ː ''H'Eros chimères'', nouvèl, Pòtoprens : Spirale
* 2003 ː ''Miraculeuse''. Port-au-Prince : Spirale
* ''Les Métamorphoses de l'Oiseau schizophone'' (entegralite an uit volim). La Roque d'Anthéron (Frans) : Vents d'Ailleurs. Piblikasyon de 2004 a 2006.
* 1993 ː ''D'un pur silence inextinguible''. (Première partie de ''L'Oiseau schizophone'' (1993). La Roque d'Anthéron : Vents d'ailleurs, 2004.
* 1996 ː ''D'une bouche ovale'' (1996). La Roque d'Anthéron : Vents d'ailleurs, 2005.
* 1996 ː ''La méduse orpheline''. (1996). La Roque d'Anthéron : Vents d'ailleurs, 2005.
* 1996 ː ''La nocturne connivence des corps inversés''. (1996). La Roque d'Anthéron : Vents d'ailleurs, 2005.
* 1996 ː ''Une étrange cathédrale dans la graisse des ténèbres''. (1996). La Roque d'Anthéron : Vents d'ailleurs, 2006.
* 1997 ː ''Clavier de sel et d'ombre''. (1997). La Roque d'Anthéron : Vents d'ailleurs, 2011.
* 1997 ː ''Les échos de l'abîme''. (1997). La Roque d'Anthéron : Vents d'ailleurs, 2013.
* 1997 ː ''Et la voyance explose''. (1997). La Roque d'Anthéron : Vents d'ailleurs, 2013.
* 2005 ː ''Brèche ardente''. Pòtoprens : Spirale
* 2005 ː ''Anthologie secrète''. Monreyal : edisyon Mémoire d'encrier
* 2005 ː ''Fleurs d'insomnie'', rekriti. Pòtoprens : Spirale
* 2005 ː ''Adjanoumelezo'', rekriti. Pòtoprens : Spirale
* 2006 ː ''La Diluvienne''. Pòtoprens : Spirale
* 2006 ː ''Galaxie Chaos-Babel'' (espiral). Pòtoprens : Spirale
* 2007 ː ''Mots d'ailes en infini d'abîmes''. Pòtoprens : Presses Nationales d'Haïti
* 2007 ː ''Feu de proie''. Pòtoprens : Spirale
* 2007 ː ''Heures brèves'' (espiral powetik). Pòtoprens : Spirale
* 2007 ː ''Le Sphinx en feu d'énigmes'' (espiral powetik). Pòtoprens : Spirale
* 2007 ː ''Corps sans repères'' (espiral). Pòtoprens : Spirale
* 2008 ː ''Amours, délices et orgues'' (espiral). Pòtoprens : edisyon Deschamps
* 2010 ː ''Melovivi ou Le piège suivi de Brèche ardente''. Pari : Riveneuve Continents
* 2010 ː ''Visa pour la lumière'' (espiral powetik)
* 2014 ː ''Chaophonie'', Monreyal, edisyon Mémoire d'encrier
* 2017 ː ''La Marquise sort à cinq heures'', La Roque d'Anthéron : Vents d'ailleurs, {{ISBN| 2364131863}}<ref>[https://www.babelio.com/livres/Franketienne-La-marquise-sort-a-cinq-heures/969977 La marquise sort à cinq heures]</ref>
==== Nouvèl ====
* ''Tout jeu. Tout vice. Mort raide. Point de faire part''. Le Petit Samedi Soir 78-79 (1974-1975) : pp. 11-13.
=== Teyat ===
* 1977 ː ''Troufobon'', Pòtoprens, enprimri "Les Presses port-au-princiennes"
* 1978 ː ''Pèlin-tèt'', Pòtoprens, edisyon du Soleil, 1978 ; Pelentet (pyès teyat), nouvèl vèsyon. Lawrence, KS / Pòtoprens : Enstiti Etid Ayisyen Inivesite Kannzas / Édition Espiral
* 1984 ː ''Bobomasouri'', Pòtoprens, koleksyon Espiral
* 1985 ː ''Kaselezo'', Dérives 53/54 (1986-1987) : pp. 125-163.
* 1986 ː ''Totolomannwèl'', Pòtoprens
* 1987 ː ''Melovivi'', Pòtoprens
* 1988 ː ''Minywi mwen senk'', Pòtoprens
* 1988 ː ''Kalibofobo'', Pòtoprens
* 2000 ː ''Foukifoura'', Pòtoprens : Creacom
=== Penti ===
* 2010 : ''Désastre'' (12 janvye)
* ''Difficile émergence vers la lumière''
=== Ekspozisyon prensipal yo ===
* 1974 : Salle Dante Alighieri, Ambassade d’Italie, Port-au-Prince.
* 1983 : Institut Français d’Haïti, Port-au-Prince.
* 1984 : Institut Français d’Haïti, Port-au-Prince.
* 1985 : Vernissage du tryptique (20×2 mètre), Hall de l’Institut Français d’Haïti, Port-au-Prince.
* 1988 : Festival Arts Gallery, Port-au-Prince.
* 1990 : Tufts University, Boston.
* 1990 : Musée Afro-Américain, Boston.
* 1991 : Institut Français d’Haïti, Port-au-Prince.
* 1992 : Librairie Klébert, Strasbourg.
* 1993 : Latin American Museum, Miami.
* 1993 : Galerie Moderne, Paris.
* 1993 : La Maison de la Culture, Bèlen.
* 1994 : Centre Culturel Haïtiano-Suédois, Göteborg (Syèd).
* 1994 : Université de Stockholm.
* 1994 Maneren Galerie, Göteborg (Syèd).
* 1994 Casa de Francia, Santo Domingo (République dominicaine).
* 1995 Les Ateliers Jean René Jérôme, Port-au-Prince.
* 1996 Festival Arts Gallery, Port-au-Prince.
* 1996 Basse Terre, Gwadloup.
* 1996 Cayenne, Guyane.
* 1996 UCLA, Los Angelès.
* 1996 Florida State University.
* 1997 La Chaux-de-Fonds, Suisse.
* 1997 Festival Arts Gallery, Port-au-Prince.
* 1999 Galerie de Shibuya, Tokyo.
* 2000 Queens Village, New York.
* 2003 Weston, Miami.
* 2003 Pierre Brooks Library, Myiami.
* 2003 Salon du Livre et de la Culture, Frankfò.
* 2004 « Entre ténèbres et lumières », exposition à l’occasion du bicentenaire haïtien. Port-au-Prince: Musée d’art haïtien du Collège St-Pierre. Voir ''Frankétienne: entre ténèbres et lumières''. (Catalogue de l’exposition du 21 mai au 23 juillet 2004, avec des textes de Frankétienne, Jean Jonassaint, Michel-Philippe Lerebours, Gérald Merceron k Lyonel Trouillot).
* 2008 Exposition des dernières œuvres au showroom de Valerio Canez à Chateaublond (Port-au-Prince).
* 2009 Exposition d’une trentaine de pièces à l’Ambassade de la République Dominicaine en Haïti.
* 2009 Exposition d’une cinquantaine de tableaux au showroom de Valerio Canez.
== Rekonpans ==
* 1992 : Session spéciale en hommage à Frankétienne, avec la présence de l’auteur, Congrès du CIEF, Strasbourg.
* 2001 : Hommage à Frankétienne, mois de la langue créole, Montréal.
* 2001 : Hommage à Frankétienne par ses élèves, Pétion-Ville.
* 2002 : Prix Carbet de la Caraïbe, pour ''H’Éros chimères''.
* 2003 : Prix de leadership dans le domaine social délivré par Toast Masters International.
* 2004 : Distinction remise par l’Association des Artistes Haïtiens de New York.
* 2004 : Medalla de Honor Presidencial Centenario Pablo Neruda.
* 2005 : Grand Prix du Livre Insulaire (Ouessant), le Prix des îles du Ponant, pour ''Anthologie Secrète''.
* 2006 : Prix International Union Latine de Littératures Romanes (Rome), pour l’ensemble de son œuvre.
* 2006 : Prix Prince Claus (Pays-Bas), pour l’ensemble de son œuvre artistique, son usage poétique de la langue, son engagement en faveur des langues locales et sa contribution à la langue et à la culture régionales.
* 2006 : Désigné « Trésor National Vivant » d’Haïti (avec Michèle Pierre-Louis et Azor [Lenord Fortuné]) par la Fondation Françoise Canez Auguste et Image et Marketing (Haïti).
* 2007 : Prix Honneur et Mérite délivré par les Organisations populaires d’Haïti.
* 2008 : Hommage à « L’Écrivain Quisqueyen » par le Ministre de la Culture dominicain.
* 2008 : Mapou d’Or 2008, premier récipient du prix de la Fondation pour la reconnaissance des œuvres majeures (Forom).
* 2010 : Artiste de l’UNESCO pour la Paix.
* 2010 : Commandeur de l’Ordre des Arts et des Lettres de la France.
* 2012 : Grand Prix National des Lettres décerné par les Presses Nationals d’Haïti.
* 2012 : Certificat Honneur et Mérite du Ministère des Affaires Étrangères d’Haïti.
* 2012 : Diplôme Honneur et Mérite au grade de Grand Officier décerné par le président d’Haïti Michel Martelly.
* 2021 : "Gran Pri Frankofoni" nan Académie Française<ref>{{fr}} {{cite web
|url=https://lenouvelliste.com/article/230032/franketienne-emmelie-prophete-et-louis-philippe-dalembert-distingues-dans-le-palmares-2021-de-lacademie-francaise
|title=Frankétienne, Emmelie Prophète et Louis-Philippe Dalembert distingués dans le Palmarès 2021 de l’Académie Française
|author=Winnie Hugot Gabriel
|publisher=Le Nouvelliste
|website=lenouvelliste.com
|date=24 jen 2021
|access-date=24 jen 2021}}</ref>
== Bibliyografi ==
* 2009 ː Rachel Douglas, ''Frankétienne and rewriting : a work in progress'', Lexington Books, Lanham (Md.), 195 p. {{ISBN|978-0-7391-2565-6}}
* 2012 ː Bernard Hadjadj, ''Frankétienne, l'universel haïtien : entretiens'', Edisyon Riveneuve, Marseille, 195 p. {{ISBN|978-2-360-13099-3}}
* 2008 ː Jean Jonassaint (editè), ''Typo-topo-poéthique sur Franketienne'', l'Harmattan, Pari, Torino, etc., , 368 p. {{ISBN|978-2-296-06787-5}}
* 2001 ː [[Lilyan Kesteloot]], ''Frankétienne'', nan ''Anthologie négro-africaine. Histoire et textes de 1918 à nos jours'', EDICEF, Vanves, (nouvo edisyon), p. 472-473
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
* [http://ile-en-ile.org/franketienne/ Biyografi Frankétienne] sou ile-en-ile.org
* [http://www.africine.org/index.php?menu=fiche&no=4348 Frankétienne] sou Africiné
* [https://web.archive.org/web/20170202021847/http://princeclausfund.org/en/network/franketienne.html Frankétienne] sou princeclausfund.org
* [https://www.babelio.com/auteur/-Franketienne/58958 Frankétienne] sou babelio.com
* [https://web.archive.org/web/20160308140135/http://etonnants-voyageurs.com/spip.php?id_article=2304&page=inviteshaiti Etonnants Voyageurs]
* [http://www.potomitan.info/kauss/spiralisme.php Poto Mitan]
* [https://web.archive.org/web/20130111091441/http://www.lesinfluences.fr/Nous-sommes-tous-des-Franketienne.html Nous sommes tous des Frankétienne]
* [http://trans.revues.org/257?lang=fr Frankétienne, maître du Chaos] sou magazin Trans
* [https://web.archive.org/web/20160303214242/http://www.franceculture.fr/personne-frank%C3%A9tienne.html France Culture, émissions : Le RDV, Frankétienne]
{{DEFAULTSORT:Frankétienne}}
[[Kategori:Moun]]
[[Kategori:Aktè]]
[[Kategori:Aktè ayisyen]]
[[Kategori:Literati]]
[[Kategori:Ekriven]]
[[Kategori:Ekriven ayisyen]]
[[Kategori:Literati kreyòl ayisyen]]
[[Kategori:Pent ayisyen]]
[[Kategori:Nesans nan lane 1936]]
[[Kategori:Lanmò 2025]]
j9s04jsey3s0a03tgm4k3wj9p68dp65
Kilti ayisyen
0
61565
888730
868070
2026-10-07T14:30:58Z
CommonsDelinker
161
Replacing Jean_Laposte_2.jpg with [[File:Jean-Pierre_Basilic_Dantor_Franck_Étienne_d'Argent.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: #2).
888730
wikitext
text/x-wiki
'''Kilti ayisyen''' an se [[kilti]] tout moun ki fèt nan yon [[zile]] ki nan [[Oseyan atlantik]] la yo rele [[Ayiti]].
Kilti pèp sa a sòti nan kilti tout pèp ki te [[kolonize]] peyi [[Ayiti]] a. Li gen la dan li, kilti [[Ewopeyen]], [[Afriken]], [[Endyen Amerik]], [[Panyòl]], [[Polonè]], [[Arab]]. Men de peyi ki gen jwe pi gwo wòl nan kilti ayisyen an se peyi [[Lafrans]] ak [[kontinan]] afriken an.
== Kwayans ==
* [[VODOU]]
== Jou ferye ==
* 1e janvye : Endepandans Ayiti
* 2 janvye : jou dè Aye
* 12 janvye : Komemorasyon trambleman tè ki te ravaje [[depatman lwès]] ak [[depatman Sidès]] peyi [[Ayiti]]
* 1e me : Fèt Agrikilti ak Travay
* 18 me : Kreyasyon Drapo Aysyen
* 17 oktòb : Komemorasyon lamò Anperè [[Jean-Jacques Dessalines]]
* 18 novanm : [[Batay Vètyè]]
== Sosyete ==
* [[Lis pèsonalite nan orijin ayisyen]]
== Medya ==
* [[Lis jounal yo an Ayiti]]
== Literati ayisyen ==
[[Fichye:Jean-Pierre Basilic Dantor Franck Étienne d'Argent.jpg|vignette|redresse|[[Frankétienne]], powèt, otè pyès teyat, pent, mizisyen, chantè ak anseyan]]
* Gade tou ː [[Literati ayisyen]]
[[Literati ayisyen]] an ekri an sitou an [[franse]]. Men depi kèk tan, sitou aprè [[Tranblemanntè 12 janvye 2010 nan peyi Ayiti]] a, genyen plis [[ekriven]] ki ekri an [[kreyòl]]. Anpil liv literati lòt lang ap [[tradwi]] an kreyòl.
Gras a [[dyaspora ayisyen]] an, gen anpil ekriven ayisyen ki ekri an [[anglè]] (kòm [[Edwidge Danticat]]) ak an [[panyòl]] (kòm [[Micheline Dusseck]]).
Kont pran yon gwo plas nan literati ayisyen an. [[Bouki ak Malis]] se youn nan pi gwo pèsonaj nan [[patrimwàn kiltirèl]] peyi Ayiti.
Men yon lis kèk nan ekriven ayisyen ki pi popilè nan lemond :
* [[Marie-Célie Agnant]]
* [[Edwidge Danticat]]
* [[René Depestre]]
* [[Alibée Féry]]
* [[Frankétienne]]
* [[Dany Laferrière]]
* [[Jean Metellus]]
* [[Émile Ollivier]]
* [[Jean Price-Mars]]
* [[Jacques Roumain]]
* [[Jacques Stephen Alexis]]
* [[Marie Vieux-Chauvet]]
== Penti ayisyen ==
== Mizik ayisyen ==
== Sinema ayisyen ==
* Gade [[Sinema ayisyen]]
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
[[Kategori:Ayiti]]
[[Kategori:Kilti]]
6hqnj1osk0229vmqxhxeg2a8qqxkmyw
Spiralis
0
95924
888729
882458
2026-10-07T14:30:55Z
CommonsDelinker
161
Replacing Jean_Laposte_2.jpg with [[File:Jean-Pierre_Basilic_Dantor_Franck_Étienne_d'Argent.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: #2).
888729
wikitext
text/x-wiki
'''Spiralism''' se yon [[mouvman literè]] ki te parèt an [[Ayiti]] nan ane 1960 yo epi ki te aktif sitou nan ane 1970 yo ak 1980 yo, li pran enspirasyon l nan teyori syantifik ak konsèp filozofik spiral la. Li se yon mouvman literè ki karakterize pa apwòch inovatè ak eksperimantal nan zafè ekriti, ki redefini koze konvansyon literè tradisyonèl yo. Se romansye Ayisyen [[René Philoctète]] ki te entwodui li, nan woman li a ki rele "''Le Peuple des terres mêlées"'' epi ki te pibliye nan ane 1982 <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.potomitan.info/kauss/spiralisme.php|title=Le spiralisme de Frankétienne|website=www.potomitan.info|access-date=2023-08-09}}</ref> .
== Denominasyon ==
[[Frankétienne|Frank Étienne]] te chwazi tèm spiralism lan, ki sòti nan mo spiral, ki senbolize lide tankou yon retou siklik, yon kontinuite ak yon devlopman ki pa p janm fini. Travay spiral la karakterize enkyetid inivèsèl nan pèsekisyon jeneral li. Mouvman an distenge tèt li pou dezi li genyen pou kraze nòm literè tradisyonèl yo epi pwopoze yon nouvo apwòch nan ekriti <ref name=":0"/> .
Sa a se yon envansyon ki pa plajye oubyen kopye lòt bagay ke lavi, yon spiral an mouvman. Mouvman literè san parèy sa a, pa gen manifès ni règ pou swiv, li baze sou yon nouvo fòm, yon fòm san yon definisyon ki fikse alavans .
== Defi yo ==
Spiralism pran nesans, akòz sikonstans politik yo, se yon ekspresyon lokal de rezistans atravè estetik. Se yon rebelyon kont nenpòt tantativ pou fèmen n, yon foli yo reklame lè deteryorasyon kondisyon pou moun pale pran non nòmalite. An menm tan, ''spiralis la'' ale pi lwen pase mouvman ki nan zile an, puiske li patisipe nan kesyon inivèsèl, sètadi kijan nou ka pibyen rakonte vyolans nou t ap sibi.
Prensipal pwoblèm fondamantal yo se : eseye kapte yon reyalite, transmèt reyalite sa a, pandan n ap kenbe liy fòs yo, pou reyalite sa a ki transmèt sou nivo literè a pa yon bagay fiks, yon bagay ki mouri. Se la mirak atizay la manifeste : eseye kapte reyalite a san nou pa touye l. Kapte : se kenbe, se imobilize. Se konprann san nou pa toufe.
Zèv spiral la toujou an mouvman. Sa eksplike yon ti kras entèripsyon k ap repete nan devlopman tèks la. Anplis, li pa nesesè ditou pou konstwi zèv la apati yon sijè spesifik. Ekri vin tounen yon vrè avanti, yon istwa miltipolè kote chak mo, k ap jwe wòl yon deklanchè, gen chans pou transfòme an yon nwayo ki pare pou dezentegre pou bay nesans ak lòt antite vèbal. Nan sans sa a, spiral la se fondamantalman yon zèv ouvè, ki pa janm fini. Spiral la se yon tantativ pou konprann reyalite a nan divès aspè li yo.
Anfèt, spiralis reflete yon revolisyon nan fòm ekriti tradisyonèl la. Li pa aksepte plajya , li se yon renouvèlman nan literati modèn.
== Objektif yo ==
Objektif mouvman spiralis yo la se te denonse rejim diktatoryal la, kritike inegalite sosyal ak ekonomik, epi ankouraje chanjman sosyal. Ekriven ak atis spiralis yo te itilize souvan eleman sireyalis, senbolik ak alegorik pou eksprime lide ak emosyon yo, epi yo te fè efò pou kaptire esans reyalite Ayisyèn nan pandan y ap transande li. <ref>{{Cite web|url=https://www.lecentredart.org/conference-de-franketienne-sur-le-spiralisme/?utm_source=chatgpt.com|title=Conférence de Frankétienne sur le Spiralisme|last=Communication_cdh|date=2021-11-13|website=Le centre d'art d'Haïti|language=fr-FR|access-date=2025-02-22}}</ref>
Spiraliz la vize yon estetik literè spesifik epi valè li mezire eksplisitman nan pratik literè. Men san okenn kalite manifès. Epi se pa yon konyensidans ke twa fondatè ak pwodiktè spiralis yo, Philoctète, Frank Étienne ak Fignole, te rete sou zile Ayiti malgre diktati [[Dinasti Duvalier|Duvalier]] a , kòm rezilta, yo te soufri yon izòlman konsa <ref>{{Cite web|url=https://blogs.urz.uni-halle.de/nataschaueckmann/files/2015/10/Autour-du-Spiralisme.pdf|title=''IL N'EST VRAIE PAROLE EN CARAIBE QUE LA SCHIZOPHRENIE'':AUTOUR DU SPIRALISME|last=Natascha Ueckmann|language=fr|format=<<PDF>>|access-date=Jeudi 03 aout 2023}}</ref> .
Gen kèk gwo ekriven ki asosye ak mouvman spiralis la enkli [[René Philoctète]], [[Jean-Claude Fignolé]], Frank Étienne, ak [[Joël Des Rosiers]] . Zèv yo te make pa yon apwòch inovatè nan rakonte istwa, yon langaj powetik e souvan pwovokan, ak yon gwo enkyetid pou istwa ak idantite Ayisyen an.
Daprè Frank Étienne spiral la reprezante yon nouvo jan ki pèmèt nou tradui palpitasyon mond modèn nan.
Ekriti spiral la prezante tèt li kòm yon opòtinite pou demokratize literati. Pou nou, se pa yon kesyon envansyon oswa kreyasyon (ekriven an pa ka ranplase Bondye), men se pou nou ranje eleman langaj yo libman pou nou ka konstitye tèks la. Nan yon pèspektiv konsa , pwosesis sa a sanble lajman demokratik.
Pami otè ki pi enpòtan nan mouvman spiralis la gen non tankou René Philoctète, Frank Étienne, Jean-Claude Fignolé, [[Lyonel Trouillot]] ak anpil lòt ankò. Zèv yo te souvan make pa yon angajman sosyal solid, yon kritik opresyon ak yon rechèch pou idantite nasyonal.<gallery>
Fichye:Jean-Pierre Basilic Dantor Franck Étienne d'Argent.jpg|lien=Fichier:Jean-Pierre Basilic Dantor Franck Étienne d'Argent.jpg| Franketienne
Fichye:Jojo_flash_back_2.jpg|lien=Fichier:Jojo_flash_back_2.jpg|alt=Joël Des Rosiers| Joel Des Rosiers
Fichye:Lyonel_Trouillot_20100329_Salon_du_livre_de_Paris_1.jpg|lien=Fichier:Lyonel_Trouillot_20100329_Salon_du_livre_de_Paris_1.jpg| Lyonel Trouillot
</gallery>
== Karakteristik ==
* Karakteristik prensipal spiralis la gen ladan yo: Eksperimantasyon lengwistik: Ekriven spiralis yo eksplore epi jwe ak langaj, yo itilize neyolojis, jwèt mo, ak ekspresyon popilè Ayisyen pou kreye yon langaj rich ak vibran.
* Angajman Sosyal: Zèv spiralis yo souvan abòde tèm sosyal ak politik, tankou povrete, enjistis, ak kondisyon pèp Ayisyen an. Ekriven yo chache denonse pwoblèm sosyete ayisyèn nan epi eksprime angajman yo pou chanjman.
* Melanje Jan Literè yo: Ekriven spiralis yo pa limite tèt yo ak yon sèl jan literè. Yo eksplore posiblite pwoz la ofri, pwezi, dram ak narasyon pou eksprime ide ak emosyon yo.
* Rechèch Estetik: Mouvman an bay anpil enpòtans sou rechèch nouvo fòm estetik ak eksperimantasyon literè. Objektif la se kreye travay orijinal ak inovatè.
Kit se pwezi, woman, pyès teyat, oswa lòt fòm ekriti, literati ayisyèn nan te toujou yon mwayen enpòtan pou Ayisyen yo eksprime istwa yo, kilti yo ak aspirasyon yo. Li te jwe yon wòl vital tou nan prezèvasyon ak transmisyon idantite ayisyèn nan mitan jenerasyon yo, nan devlopman [[literati ayisyèn]] kontanporèn nan lè li bay ekriven Ayisyen yo yon vwa nouvo ak orijinal, pandan l ap kontribye nan anrichisman eritaj literè nasyon an. Li kontinye enfliyanse epi enspire anpil otè Ayisyen ak etranje jouk jounen jodi a.
Mouvman spiralis la merite pou tout moun konnen li. Biyè sa a pa ka kouvri tout aspè mouvman spiralis la alevwa pou konen pi byen tout fondatè mouvman sa a. Mwen envite w pou w apwofondi konesans ou sou mouvman sa a epi pou w li zèv otè sa yo pibliye <ref>{{Cite web|url=https://zacharie.mondoblog.org/2015/01/26/haiti-litterature-le-spiralisme/|title=Haïti- Littérature : le Spiralisme - Lire pour transformer - Lire pour transformer|website=zacharie.mondoblog.org|access-date=2023-08-03|archive-date=2023-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803171714/https://zacharie.mondoblog.org/2015/01/26/haiti-litterature-le-spiralisme/|dead-url=yes}}</ref> .
== Referans ==
<references />
{{Portail|Haïti|Littérature haïtienne}}
[[Kategori:Mouvman literè]]
[[Kategori:Ayiti]]
[[Kategori:Pages avec des traductions non relues]]
7p5ejxk3q49e7jfijdkv96v6ud05yac