Wikipedya htwiki https://ht.wikipedia.org/wiki/Paj_Prensipal MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter Medya Espesyal Diskite Itilizatè Diskisyon Itilizatè Wikipedya Diskisyon Wikipedya Fichye Diskisyon Fichye MedyaWiki Diskisyon MedyaWiki Modèl Diskisyon Modèl Èd Diskisyon Èd Kategori Diskisyon Kategori TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Tranblemanntè 0 58324 890286 889730 2026-11-14T06:08:17Z InternetArchiveBot 25431 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 890286 wikitext text/x-wiki {{pou tradui|lang=angle}} {{definisyon |fanmi=non |rejis=toulejou |domèn=[[fizik]] |sans=[[Fenomèn fizik]] ki rive lè [[latè]] a mete li ap tranble. |imaj= |gade=<br/> * [[Tranblemanntè 12 janvye 2010 nan peyi Ayiti]] |nòt= |referans= }} Yo rele '''tranblemanntè''' oswa '''goudougoudou''' oswa '''seyism''' yon [[fenomèn fizik]] ki rive lè latè pran tranble. Tranblemanntè se vibrasyon ki pwodui lè wòch yo sou yon fay.<ref>{{Cite web |url=http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_E.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2010-06-08 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728065259/http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_E.pdf |dead-url=yes }}</ref> Gen echèl entènasyonal ki ap mezire fòs yon tranblemanntè. Yonn nan echèl sa yo rele '''[[echèl valè MMS]]'''. [[Fichye:Quake epicenters 1963-98.png|thumb|300px|right|[[Episant]] tranblemanntè yo nan lemonn nan peryòd 1963-1998; mouvman [[tektonik]] yo]] == Orijin == [[Fichye:Fault types.svg|thumb|right|100 px|Tip tranblemanntè :<br/>A)&nbsp;Glisman orizontal,<br/>B)&nbsp;«&nbsp;nòmal&nbsp;»,<br/>C)&nbsp;pouse anwo.<br/>]] Yon tranblemanntè se yon sekous ki pi oubyen mwens vyolan atè ki ka gen kat (4) orijin : * kraze yon [[Fay (jewoloji)|fay]] oswa yon segman nan fay (seyis tektonik) ; * entrizyon ak degazasyon magma (seyis vòlkanik) ; * « krakman » nan bouchon glasyè ki afekte kwout tè a (seyis polè) ; * eksplozyon, efondreman nan yon kavite (seyis ki gen orijin natirèl oswa akòz aktivite imèn) Nan pratik, tranblemanntè yo klase nan kat (4) kategori dapre fenomèn yo ki te pwodui yo : === Seyis tèktonik === Seyis tèktonik yo pi frekan ak pi devastatè. Yon gwo pati nan tranblemanntè tektonik yo fèt nan limit plak yo, kote yon glisman rive ant de (2) anviwònman wòch yo. Yon lòt pati pran plas sou yon plan frajilite ki deja egziste oswa ki fèk fòme. Glisman sa a, ki chita sou youn oswa plis fay, se bloke pandan peryòd entè-sismik (ant seyis) nan deplasman sismik de (2) blòk ki te separe pa zòn nan nan kraze potansyèl (fay la se alò inaktif), ak enèji akimile nan defòmasyon elastik nan wòch. Enèji sa a ak glisman toudenkou lage pandan tranblemanntè. === Seyis vòlkanik === Seyis ki gen orijin vòlkanik dekoule akimilasyon [[magma]] nan [[chanm magmatik]] yon [[vòlkan]]. Sismograf anrejistre alò anpil mikwo-seyis ([[tremò]]) akò kraze nan wòch konprime ou nan degazaj magma. Ogmantasyon gradyèl ipokantre yo (lye a monte nan magma a) se yon endikasyon ke vòlkan an se nan faz revèy e ke yon eripsyon iminan. === Seyis orijin polè === Glasye ak kouvèti glas gen kèk elastisite. == Gade ositou == * [[Tranblemanntè 12 janvye 2010 nan peyi Ayiti]] == Pou ka konnen plis == === Edikasyon === * [https://web.archive.org/web/20090227153730/http://www.edu4hazards.org/earthquake.html How to survive an earthquake - Guide for children and youth] * [https://web.archive.org/web/20090321111015/http://www.geo-world.org/earthquake/ Guide to earthquakes and plate tectonics] * [http://pubs.usgs.gov/gip/earthq1/ ''Earthquakes''] — an educational booklet by Kaye M. Shedlock & Louis C. Pakiser * [http://pubs.usgs.gov/gip/earthq4/severitygip.html The Severity of an Earthquake] * [http://earthquake.usgs.gov/faq/ USGS Earthquake FAQs] * [http://www.iris.edu/seismon/ IRIS Seismic Monitor] - maps all earthquakes in the past five years. * [http://earthquake.usgs.gov/eqcenter/recenteqsww/ Latest Earthquakes in the World] - maps all earthquakes in the past week. * [https://web.archive.org/web/20090319033156/http://www.whoi.edu/page.do?pid=12460 Earthquake Information from the Deep Ocean Exploration Institute], [[Woods Hole Oceanographic Institution]] * [http://www.geo.mtu.edu/UPSeis/locating.html Geo.Mtu.Edu] — How to locate an earthquake's epicenter * [http://nisee.berkeley.edu/elibrary/browse/kozak?eq=5234 Photos/images of historic earthquakes] * [http://www.earthquakecountry.info/ earthquakecountry.info] Answers to FAQs about Earthquakes and Earthquake Preparedness * [http://www.guardian.co.uk/flash/0,5860,1121610,00.html Interactive guide: Earthquakes] - an educational presentation by [[Guardian Unlimited]] * [https://web.archive.org/web/20060902110710/http://geowall.geo.lsa.umich.edu/visualization.html Geowall] — an educational 3D presentation system for looking at and understanding earthquake data * [http://www.sciencecourseware.com/VirtualEarthquake/ Virtual Earthquake] - educational site explaining how epicenters are located and magnitude is determined * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-75-1561/science_technology/earthquakes_and_tsunamis/ CBC Digital Archives — Canada's Earthquakes and Tsunamis] * [https://web.archive.org/web/20070823204352/http://www.dmoz.org/Science/Earth_Sciences/Geophysics/Earthquakes/ Earthquakes Educational Resources - dmoz] * [http://earthquake.usgs.gov/learning/kids/ USGS: Earthquakes for Kids] === Sant pou done sismik yo === ==== Ewòp ==== * [http://www.isc.ac.uk/ International Seismological Centre (ISC)] * [http://www.emsc-csem.org/ European-Mediterranean Seismological Centre (EMSC)] * [https://web.archive.org/web/20080607215245/http://www.gfz-potsdam.de/geofon/seismon/globmon.html Global Seismic Monitor at GFZ Potsdam] * [https://web.archive.org/web/20060411231003/http://tsunami.geo.ed.ac.uk/local-bin/quakes/mapscript/demo_run.pl Global Earthquake Report – chart] * [http://hraun.vedur.is/ja/englishweb/index.html Earthquakes in Iceland during the last 48 hours] * [http://www.ingv.it Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia (INGV), Italy] * [https://web.archive.org/web/20070221160237/http://www.ingv.it/DISS/ Database of Individual Seismogenic Sources (DISS), Central Mediterranean] * [https://web.archive.org/web/20100116053300/http://www.meteo.pt/pt/sismologia/actividade Portuguese Meteorological Institute (Seismic activity during the last month)] ==== Japon ==== * [http://www.jma.go.jp/en/quake/ Earthquake Information of Japan, Japan Meteorological Agency] * [https://web.archive.org/web/20090314120350/http://iisee.kenken.go.jp/ International Institute of Seismology and Earthquake Engineering (IISEE)] * [https://web.archive.org/web/20081225015013/http://www.kenken.go.jp/english/index.html Building Research Institute] * [https://web.archive.org/web/20090701013501/http://iisee.kenken.go.jp/utsu/ Database for the damage of world earthquake, ancient period (3000 BC) to year of 2006]- Building Research Institute (Japan) ([[:ja:建築研究所|建築研究所]]) in Japanese * [http://weathernews.jp/quake/ Seismic activity in last 7 days - Weathernews Inc.], indicated with circled [[Japan Meteorological Agency seismic intensity scale|shindo (震度))]] scale and its location. ** [https://web.archive.org/web/20090303150751/http://www.weathernews.com/wpfglobal.xbap Weathernews Inc, Global web site] ==== Nouvèl Zelann ==== * [https://web.archive.org/web/20091009073323/http://www.geonet.org.nz/earthquake/quakes/latest.html GeoNet - New Zealand Earthquake Report (latest and recent quakes)] ==== Etazini ==== * [https://web.archive.org/web/20080916004205/http://neic.usgs.gov/ The U.S. National Earthquake Information Center] * [https://web.archive.org/web/20090228040619/http://www.data.scec.org/ Southern California Earthquake Data Center] * [http://www.scec.org The Southern California Earthquake Center (SCEC)] * [https://web.archive.org/web/20100128082552/http://eqinfo.ucsd.edu/ Broadband Seismic Data Collection Center, San Diego, California (ANZA network)] * [https://web.archive.org/web/20090224145132/http://www.earthquakecountry.info/roots/ Putting Down Roots in Earthquake Country] An Earthquake Science and Preparedness Handbook produced by SCEC * [https://web.archive.org/web/20090306075606/http://www.data.scec.org/recenteqs/Quakes/quakes0.html Recent earthquakes in California and Nevada ] * [https://web.archive.org/web/20060112160736/http://rev.seis.sc.edu/ Seismograms for recent earthquakes via REV, the Rapid Earthquake Viewer] * [http://www.iris.edu Incorporated Research Institutions for Seismology (IRIS)], earthquake database and software * [http://www.iris.edu/seismon/ IRIS Seismic Monitor] - world map of recent earthquakes * [http://www.iris.edu/seismo/ SeismoArchives] - seismogram archives of significant earthquakes of the world === Echèl sismik yo === * [https://web.archive.org/web/20070521225145/http://www.gfz-potsdam.de/pb5/pb53/projekt/ems/ The European Macroseismic Scale] === Enfòmasyon syantifik === * {{cite web | url=http://simscience.org/crackling/Advanced/Earthquakes/GutenbergRichter.html | title=Earthquake Magnitudes and the Gutenberg-Richter Law | publisher=SimScience | accessdate=2006-08-14 }} * {{cite journal | author=Hiroo Kanamori, Emily E. Brodsky |first=| title=The Science of Earthquakes | journal=Physics Today | date=2001 | volume=54 | issue=6 | pages=34 | url=https://gradesfixer.com/free-essay-examples/the-science-of-earthquakes/ | doi=10.1063/1.1387590 |pmid=|access-date=}} === Lòt bagay pou gade === * [https://web.archive.org/web/20090301194909/http://www.china-quake.com/ Reports on China Sichuan earthquake 12/05/2008] * [https://web.archive.org/web/20120207032432/http://www.kashmirearthquake.com/ Kashmir Relief & Development Foundation (KRDF)] * [http://www.pbs.org/newshour/science/earthquake/ PBS NewsHour - Predicting Earthquakes] * [http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/10maps_world.html USGS – Largest earthquakes in the world since 1900] * [https://web.archive.org/web/20090208004752/http://www.armageddononline.org/earthquake.php The Destruction of Earthquakes] - a list of the worst earthquakes ever recorded * [https://web.archive.org/web/20190108183803/http://www.losangelesearthquakes.com/ Los Angeles Earthquakes plotted on a Google map] * [https://web.archive.org/web/20070107121958/http://www.em-dat.net/ the EM-DAT International Disaster Database] * [https://web.archive.org/web/20190109174133/https://earthquakearchive.com/ Earthquake Newspaper Articles Archive] * [https://web.archive.org/web/20190319011408/http://www.earth-quake.org/ Earth-quake.org] * [https://web.archive.org/web/20171224152216/http://www.petquake.org/ PetQuake.org]- official PETSAAF system which relies on strange or atypical animal behavior to predict earthquakes. * [https://web.archive.org/web/20070312135706/http://carlogesualdo.altervista.org/pagine/terremoto_irpinia_1980.htm A series of earthquakes in southern Italy - 23 November 1980, Gesualdo ] * [http://earthquake.usgs.gov/eqcenter/recenteqsww/ Recent Quakes WorldWide] * [https://web.archive.org/web/20090221155200/http://aus-emaps.com/earthquakesRSS.php Real-time earthquakes on Google Map, Australia and rest of the world] * [https://web.archive.org/web/20151123072558/http://earthquakedb.com/ Earthquake Information] - detailed statistics and integrated with Google Maps and Google Earth * [https://web.archive.org/web/20090303171522/http://kharita.rm.ingv.it/Gmaps/rec/en/index.htm Kharita - INGV portal for Digital Cartography] - Last earthquakes recorded by INGV Italian Network (with Google Maps) * [https://web.archive.org/web/20090318235224/http://kharita.rm.ingv.it/Gmaps/reg/en/index.htm Kharita - INGV portal for Digital Cartography] - Italian Seismicity by region 1981-2006 (with Google Maps) * [https://web.archive.org/web/20100708054317/http://qcn.stanford.edu/qcnalpha/maptrigtime.php Interactive world map, showing recent earthquakes <small>(day/week/month)</small>] – [[Quake-Catcher Network]], [[Berkeley Open Infrastructure for Network Computing|BOINC]] == Referans == {{referans}} == Lyen deyò == [[Kategori:Non komen]] [[Kategori:Fizik]] [[Kategori:Jewoloji]] [[Kategori:Katastwòf natirèl]] 8hd5x968weyzb6hyq6rhxpn9mwf9pry Arthur Rimbaud 0 66467 890281 849695 2026-11-13T23:06:20Z InternetArchiveBot 25431 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 890281 wikitext text/x-wiki {{moun |non= Arthur Rimbaud |foto= Rimbaud.PNG |tèks= Rimbaud an oktòb 1871, nan 17 an |fonksyon= powèt |domèn= pwezi |diplòm= |etid= |dat nesans= [[20 oktòb]] [[1854]] |lye nesans= Charleville |peyi nesans=[[Frans]] |dat lanmò= [[10 novanm]] [[1891]] |lye lanmò= [[Masèy]] |peyi lanmò= [[Frans]] |nasyonalite= franse |relijyon= |rezidans= |kontak= |Biyografi= |zèv= |omaj= |rekonpans= |remak= |fim= }} '''Arthur Rimbaud''', ki fèt an [[20 oktòb]] [[1854]] nan Charleville epi ki mouri an [[10 novanm]] [[1891]] nan [[Masèy]], se yon powèt franse. == Biyografi == == Zèv li yo == === Premyè edisyon zèv powetik ak korespondans === [[Fichye:Rimbaud, Poésies - 022.jpg|thumb|Kouvèti 1e édisyon rekèy « Poésies complètes » ekri pa Rimbaud.]] * ''[[Une saison en enfer]]'', Alliance typographique (M.-J. Poot ak Cie), [[Bruxelles]], [[1873]]. * [[Paul Verlaine]], ''[[Les Poètes maudits]]'' : [[Tristan Corbière]], Arthur Rimbaud (''Voyelles, Oraison du soir, Les Assis, Les Effarés, Les Chercheuses de poux, Le Bateau ivre'') ak [[Stéphane Mallarmé]], ilistre twa gravi Thomas Blanchet, [[Léon Vanier]] libraire-éditeur, Pari, [[1884]], 56 p.<ref>Nan 2e edisyon nan 1888, ajoute : [[Marceline Desbordes-Valmore]], [[Villiers de l’Isle-Adam]] ak Pauvre Lelian ([[anagramme]] de Paul Verlaine), ilistre sis (6) potrè desine pa Luque.</ref> * ''[[Le Dormeur du val]]'', ''in Anthologie des poètes français'', tome IV, Lemerre, [[1888]]. * ''Reliquaire - Poésies'', préface de [[Rodolphe Darzens]], L. Genonceaux éd., Pari, [[1891]]. * ''Poésies complètes'', préface de [[Paul Verlaine]], Léon Vanier libraire-éd., Pari, [[1895]]. * ''Lettres de Jean-Arthur Rimbaud – Égypte, Arabie, Éthiopie'', avec une introduction et des notes par [[Paterne Berrichon]], Société du [[Mercure de France]], Pari, [[1899]]. * ''Œuvres, vers et proses'', Mercure de France, prefas [[Paul Claudel]], notes de [[Paterne Berrichon]], [[1912]]. * ''Les Mains de Jeanne-Marie'', dans la revue surréaliste, ''Littérature'', [[1919 (Chronologie de Dada et du surréalisme)|numéro de juin 1919]]. * ''Stupra'' : ''Ange ou Pource, Nos fesses ne sont pas les leurs, L'Idole - [[Sonnet du Trou du Cul]]'', dans la revue ''Littérature'', numéro de mai [[1922]]. * ''Un cœur sous une soutane'', prefas de [[Louis Aragon]] ak [[André Breton]], dans la revue ''Littérature'', [[1924 (Chronologie de Dada et du surréalisme)|numéro de juin 1924]]. == Referans == {{referans}} == Lyen deyò == * [[Image:Speaker Icon.svg|20px]] [https://web.archive.org/web/20210424140417/http://www.litteratureaudio.com/livres-audio-gratuits-mp3/tag/arthur-rimbaud L'œuvre de Rimbaud en version audio]. * [http://sites.dartmouth.edu/paradesauvage/ ''Parade sauvage''], revue d'études rimbaldiennes. * [https://web.archive.org/web/20210121004839/http://outware.net/ « Arthur-le-Fulgurant »], site relatif surtout à la seconde partie de sa vie, ([http://arthur.le.fulgur.chez-alice.fr/ARarticle.htm parallèles] avec la vie et la culture de Bob Marley). ([https://web.archive.org/web/20190408163951/http://arthur.le.fulgur.chez-alice.fr/Arp07_Stuning_d.htm synthèse en anglais]). * [[Jean-Michel Djian]], [https://web.archive.org/web/20160111234818/http://www.franceculture.fr/emission-grande-traversee-rimbaud-en-mille-morceaux ''Grande traversée : Rimbaud en mille morceaux''], [[France Culture]], 27-30 juillet 2015. * [http://www.franceculture.fr/page-rimbaud-derriere-l-image-six-photos-du-poete-exile ''Rimbaud derriere l'image (six photos du poète exilé)''], France Culture. {{DEFAULTSORT:Rimbaud, Arthur}} [[Kategori:Moun]] [[Kategori:Ekriven franse]] [[Kategori:Powèt]] [[Kategori:Nesans nan lane 1854]] [[Kategori:lanmò 1891]] 7dp2olnty2p4ecvrdw37b0nw0pt967c Eleksyon prezidansyèl ayisyèn an 1988 0 73381 890283 882431 2026-11-14T02:16:00Z ~2026-60160-06 41049 890283 wikitext text/x-wiki {{Infobox eleksyon|non=Eleksyon prezidansyèl ayisyen an 1988|peyi=Ayiti|dat=17 janvye 1988|kalite=Prezidansyèl|kandida1=[[Leslie Manigat]]|vòt1=534 110|pousantaj1=50.22|kandida2=[[Hubert de Ronceray]]|vòt2=209 526|kandida3=[[Gérard Philippe Auguste]]|vòt3=151 391|pousantaj2=19.70|kandida1_2=|vòt1_2=|pousantaj1_2=|kandida2_2=|vòt2_2=|pousantaj2_2=|koulè1=#118088|pati1=[[Rasanbleman Demokrat Nasyonal Pwogresis|RDNP]]|imaj_kandida1=Picture of President Leslie Manigat.png|koulè2=#a38ebc|imaj_kandida2=Hubert de Ronceray.png|pati2=[[Mobilizasyon pou devlopman nasyonal|MDN]]|koulè3=#bb0000|imaj_kandida3=Silver - replace this image male cropped.jpg|pati3=[[Mouvman Ouvriye ak Peyizan|MOP]]|pousantaj3=14.23|imaj_kandida1_2=Silver - replace this image female and male.svg|koulè1_2=|koulè2_2=|imaj_kandida2_2=Silver - replace this image female and male.svg|patisipasyon=1 063 537|prezidan_anvan=[[Henri Namphy]]|prezidan_eli=[[Leslie Manigat]]|imaj_kandida4=Silver - replace this image female and male.svg|koulè4=#eeeeee}}'''Eleksyon prezidansyèl ayisyèn nan an 1988''' te premyè konsiltasyon prezidansyèl depi an [[1957 (almanak gregoryen)|1957]] ki te pote sou pouvwa diktatè [[François Duvalier]]. [[Leslie Manigat]] te genyen eleksyon prezidansyèl 1988 la. == Kontèks politik == Sou [[29 mas]] [[1987 (almanak gregoryen)|1987]] yon konstitisyon te apwouve pa referandòm. Eleksyon prezidansyèl yo te pwograme pou menm ane a nan dat 29 novanm 1987, men yo te anile akòz plizyè entèvansyon pa [[Tonton Makout]], milis lame ki masakre elektè yo ak detwi plizyè biwo vòt yo. Lame ayisyèn nan, ki te dirije pa Jeneral [[Henri Namphy]], òganize nan mwa janvye 1988 eleksyon ki te kontwovèsyal ak lajman boykote. Ratifye pa Palman an ki soti nan eleksyon yo [[17 janvye]] [[1988 (almanak gregoryen)|1988]], li konsa ranplase sa yo ki an [[1963 (almanak gregoryen)|1963]] mete kanpe pa ansyen diktatè a François Duvalier. == Kandida yo == Plizyè kandida te kanmenm nan lis la pou eleksyon prezidansyèl sa a. * [[Leslie Manigat]] * Gérard Philippe Auguste * Hubert de Ronceray == Nouvo prezidans lan == Leslie Manigat te eli Prezidan Repiblik la avèk 50,22% nan vòt yo. Leslie François Manigat te sèmante nan dat 7 fevriye 1988. Li te siksede Jeneral Namphy. Li chwazi, pou pwemyè fwa nan [[Politik nan Ayiti|istwa Ayiti a]], yon [[Premye Minis Ayiti|Premye Minis]], [[Martial Célestin]], pòs kreye pa nouvo konstitisyon an 1987. 20 jen 1988, Jeneral [[Henri Namphy]] ranvèse li pandan yon koudeta militè ak rekòmanse lòd nan eta ayisyen an ke li menm li te transmèt Leslie Manigat. == Referans == {{referans}} == Lyen deyò == [[Kategori:Politik]] [[Kategori:Eleksyon]] [[Kategori:Eleksyon prezidansyèl]] [[Kategori:Eleksyon prezidansyèl ayisyèn]] 8avky3pybcep20lncg5xgwxgb2iku39 Caroll Spinney 0 87591 890284 824392 2026-11-14T02:27:17Z Sinsmyr 41050 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 890284 wikitext text/x-wiki '''Caroll Edwin Spinney''' se te yon marionèt Ameriken, [[desinatè]], otè, atis ak oratè, ki pi popilè pou jwe Big Bird ak Oscar the Grouch sou Sesame Street depi kòmansman li an 1969 jiska 2018. Li te mouri lakay li nan Woodstock, [[Konèktikòt|Connecticut]], nan dat 8 desanm 2019, nan laj 85 an. Li te antoure pa madanm li Debra ak twa timoun. [[Kategori:Moun]] [[Kategori:Aktè]] [[Kategori:Aktè sinema]] [[Kategori:Aktè televizyon]] [[Kategori:Aktè ameriken]] [[Kategori:Nesans nan lane 1933]] [[Kategori:Lanmò 2019]] 5fzuzjv6ulsoafxorep5l5ou0yopzt7 Claude Goretta 0 96309 890282 877041 2026-11-14T01:00:48Z InternetArchiveBot 25431 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 890282 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biographie2|charte=Reyalizatè|image=Claude_Goretta_(1991).jpg|légende=Claude Goretta en 1991.|tombe=-}}Claude Goretta se yon sinematograf, pwodiktè televizyon, ak senaris swis. Li te fèt 23 jen 1929 nan vil Jenèv, kote li mouri 20 fevriye 2019. Daprè direktè '''Sinematèk Swis la''', '''Frédéric Maire''', « li se youn nan pi gwo sinematograf nan sinema swis ak frankofòn<ref>ATS, « <small> [archive]</small> », sur ''La Liberté'', 21 février 2019 <small>(consulté le 4 décembre 2020)</small></ref> yo, e li se yon figi enpòtan nan nouvo mouvman sinema swis<ref>Frédéric Maire, « <small> [archive]</small> », sur ''Cinémathèque Suisse'' <small>(consulté le 3 décembre 2020)</small></ref> la. Li te fè yon karyè ki sitou fèt nan espas frankofòn, ant Swis ak Lafrans » Li te resevwa prim nan Festival Cannes pou fim ''L'Invitation'' (1973) ak ''La Dentellière'' (1977), ki te fè gran piblik la dekouvri aktris [[Isabelle Huppert]]. Nan ane 2010, li te resevwa yon '''Kwatz Onè''' nan sinema swis la, epi an 2011 li resevwa yon onè '''Lepad''' nan '''Festival Entènasyonal fim Lokarno''' pou tout travay li reyalize pandan karyè li<ref>{{Cite web|url=https://www.rts.ch/info/culture/3330058-festival-de-locarno-le-cinema-romand-a-lhonneur.html|title=Festival de Locarno: le cinéma romand à l'honneur|last=ATS|date=19 mars 2012|website=Radio Télévision Suisse|access-date=4 décembre 2020}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=https://www.rts.ch/info/culture/cinema/10236436-retour-sur-la-carriere-du-cineaste-claude-goretta.html|title=Retour sur la carrière du cinéaste Claude Goretta|date=22 février 2019|website=Radio Télévision suisse|access-date=4 décembre 2020}}</ref> . == Biyografi == === Orijin ak fòmasyon === Claude Goretta fèt 23 jen 1929 nan vil Jenèv<ref>Les Gens du cinéma, « <small> [archive]</small> », sur ''lesgensducinema.com'' <small>(consulté le 24 avril 2025)</small></ref>, nan yon fanmi kote papa li te imigran Italyen e manman li te te soti an Almay. Apre li te fè etid nan domèn dwa nan Inivèsite Jenèv, li te fonde an 1952 ''Ciné-club universitaire de Genève'' ansanm ak Alain Tanner. == Karyè == An 1955, Claude Goretta ale Lond pou li travay nan achiv '''British Film Institute'''. De zan apre, an 1957, li reyalize ansanm ak konpatriyòt li ki sòti Jenèv, Alain Tanner, yon kout-metraj ki rele ''Piccadilly la nuit'' (''Nice Time'') (Goretta & Tanner, 1957). Depi 1958, li reyalize dokimantè ak repòtaj pou '''Télévision suisse romande'''<ref>{{Cite journal|last=Jaeggi|first=Dieter E.|title=La publicité étrangère sur le marché suisse par le moyen de la presse, de la radio et de la télévision|url=https://doi.org/10.35662/unine-thesis-494|publisher=University of Neuchatel}}</ref> ak pou televizyon franse, tankou ''Continents sans visa'' (Goretta, 1958) ak ''Cinq colonnes à la Une'' (Goretta, 1958). Nan pòtrè li yo, Goretta montre yon apwòch pwofondman imen sou moun òdinè li renmen filme. Pòtrè li yo tankou yon anplwaye bank, yon manman fanmi anpil pitit, Gitan nan Saintes-Maries-de-la-Mer, travayè sezonye imigran ki sòti Espay, ak yon ouvriye Ris nan Leningrad montre yon gwo kapasite pou koute ak respè pou lòt moun<ref>{{Cite journal|date=2025-05-07|title=Claude Goretta|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Claude_Goretta&oldid=225467524|language=fr}}</ref>. Nan ane 1968, li santi bezwen pou li pase nan fiktiv. Li fonde nan Jenèv yon kay pwodiksyon ki rele '''[[:fr:Groupe_5|Groupe 5]]''' ansanm ak sinematograf [[:fr:Alain_Tanner|Alain Tanner]], [[:fr:Michel_Soutter|Michel Soutter]], [[:fr:Jean-Louis_Roy_(réalisateur)|Jean-Louis Roy]], [[:fr:Yves_Yersin|Yves Yersin]], ak [[:fr:Jean-Jacques_Lagrange|Jean-Jacques Lagrange]]<ref>Stefania Summermatter, « <small> [archive]</small> », sur ''Swissinfo'', 25 janvier 2015 <small>(consulté le 4 décembre 2020)</small></ref>. Zèv angaje yo kontribye nan devlopman sinema Swis la ak nan ekspansyon li sou sèn entènasyonal<ref>https://www.letemps.ch/culture/cineaste-genevois-claude-goretta-mort</ref>. Li imajine premye fiksyon li yo sou baz eksperyans li nan televizyon: ''[[:fr:Le_Fou_(film,_1970)|Le Fou]]'' (Goretta, 1970) ak [[:fr:François_Simon_(acteur)|François Simon,]] ''[[:fr:La_Dentellière_(film,_1977)|La Dentellière]]'' (Goretta, 1977) ak Isabelle Huppert, ak ''La Provinciale'' (Goretta, 1981) ak Nathalie Baye se “pòtre mete nan fiktiv” (Goretta, 1977; Goretta, 1981). Claude Goretta fè siksè nan direksyon aktè; li te dirije François Simon ak [[Jean-Luc Bideau]] nan ''L’invitation'', [[Gérard Depardieu]] ak [[Marlène Jobert]] nan ''[[:fr:Pas_si_méchant_que_ça|Pas si méchant que ça]]'' (nan ane 1975), [[:fr:Gian_Maria_Volonté|Gian-Maria Volonté]] nan ''[[:fr:La_Mort_de_Mario_Ricci|La Mort de Mario Ricci]]'' (nan ane 1983), ak [[Charles Vanel]] nan ''[[:fr:Si_le_soleil_ne_revenait_pas|Si le soleil ne revenait pas]]'' (nan ane 1987). Li se youn nan kèk sinematograf Swis ki pa fè yon distenksyon klè ant travay li nan sinema ak nan televizyon. Li reyalize tou telefim remakab tankou ''[[:fr:Jean-Luc_persécuté_(téléfilm)|Jean-Luc persécuté]]'' (1966) dapre woman [[:fr:Charles_Ferdinand_Ramuz|Charles Ferdinand Ramuz]], ''Les Chemins de l’exil'' (1978), ''Dernières Années de [[Jean-Jacques Rousseau]]'' (1978) ak [[:fr:François_Simon_(acteur)|François Simon]], yon remak ''[[:fr:Goupi_Mains_Rouges_(film,_1943)|Goupi Mains Rouges]]'' (1993) ak [[Maurice Barrier]], ''[[:fr:Le_Dernier_Été_(téléfilm)|Le Dernier Été]]'' (1997) ak [[Jacques Villeret|Jacques Villeret,]] ''[[:fr:Thérèse_et_Léon|Thérèse et Léon]]'' (2000) ak [[Claude Rich]], ak ''[[:fr:Sartre,_l'âge_des_passions|Sartre, l’âge des passions]]'' (2006) ak [[Denis Podalydès]]. Avèk aktè [[Bruno Cremer]], li reyalize twa bon epizòd nan seri ''[[:fr:Commissaire_Maigret|Commissaire Maigret]]'' (nan ane 1991, 1993, 1995). An 1991, li fè dènye fim sinema li a, ''[[:fr:L'Ombre_(film,_1991)|L’Ombre]]'', ak [[Pierre Arditi]] ak [[Jacques Perrin]], epi yon dènye dokimantè sinema [[:fr:Claude_Richardet|Claude Richardet]] te pwodui ki te rele  ''[[:fr:Visages_suisses|Visages suisses]].'' Dokimantè sa te pwodui pou selebre 700èm anivèsè Konfederasyon Swis la ak pòtre atis [[:fr:Jean_Tinguely|Jean Tinguely]], gid montay [[:fr:Nicole_Niquille|Nicole Niquille]], ak chantè [[:fr:Pascal_Auberson|Pascal Auberson]]. Apre sa, li kontinye karyè li sèlman nan televizyon, karyè li fini an 2006. == Lavi prive == Claude Goretta se frè Jean-Pierre Goretta, ki te yon repòtè ak yon entèvyouwè nan Radyo ak Televizyon Swis (RTS). == Lanmò == Claude Goretta mouri nan dat ki te 20 fevriye 2019 nan vil Jenèv<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Claude_Goretta#cite_note-:0-12</ref>, epi yo antere l nan simityè Des Rois, ki nan menm vil la<ref>http://www.lesgensducinema.com/affiche_acteur.php?mots=Claude+goretta&nom_acteur=GORETTA%20Claude&ident=17839&debut=0&record=7&from=ok</ref>. == Filmografi == === Sinema === * [[1957 au cinéma|1957]]: ''[[Piccadilly la nuit]]'' (yon fim kout li te reyalize avèk [[Alain Tanner]] * [[1963 au cinéma|1963]]: ''[[Vieux blancs]]'' (dokimantè)<ref>{{Lien web|langue=fr-CH|titre=Vidéo: Vieux blancs|url=http://www.rts.ch/play/tv/le-doc-ch/video/vieux-blancs?id=3628445|site=Play RTS|consulté le=2017-09-12}}</ref> * 1963 ''[[Pour vivre ici (documentaire)|Pour vivre ici]]'' (dokimantè)<ref>{{Lien web|langue=fr-CH|titre=Vidéo: Pour vivre ici|url=http://www.rts.ch/play/tv/le-doc-ch/video/pour-vivre-ici?id=3628415|site=Play RTS|consulté le=2017-09-12}}</ref> * [[1964 au cinéma|1964]]: ''[[Le Paysan ouvrier]]'' (yon fim kout, {{Heure|2=19|durée=oui}}) * [[1966 au cinéma|1966]]: ''[[Un roi triste]]'' (yon dokimantè sou [[Johnny Hallyday]]) * [[1967 au cinéma|1967]]: ''[[Micheline, 6 enfants...]]'' * [[1970 au cinéma|1970]]: ''[[Le Fou (film, 1970)|Le Fou]]'' * [[1973 au cinéma|1973]]: ''[[L'Invitation (film, 1973)|L'Invitation]]'' * [[1974 au cinéma|1974]]: ''[[Pas si méchant que ça]]'' * [[1976 au cinéma|1976]]: ''[[La Dentellière (film, 1977)|La Dentellière]]'' * [[1979 au cinéma|1979]]: ''[[Bonheur toi-même]]'' * [[1981 au cinéma|1981]]: ''[[La Provinciale (film)|La Provinciale]]'' * [[1983 au cinéma|1983]]: ''[[La Mort de Mario Ricci]]'' * [[1985 au cinéma|1985]]: ''[[Orfeo (film)|Orfeo]]'' * [[1987 au cinéma|1987]]: ''[[Si le soleil ne revenait pas]]'' * [[1988 au cinéma|1988]]: ''[[Les Ennemis de la mafia]]'' * [[1991 au cinéma|1991]]: ''[[L'Ombre (film, 1991)|L'Ombre]]'' * 1991 ''[[Visages suisses]]'' (fyon fim nan tèt kole pou {{700e}} anivèsè [[Suisse|Confédération helvétique]]) === Televizyon === * [[1961 à la télévision|1961]]: ''[[Inventaire chez Jacques Prévert]]'' (court métrage de {{Heure|2=13|3=19|durée=oui}}, ki difize nan [[Télévision suisse romande]] * 1961: ''[[Le Dossier Chelsea Street]]'' (selon yon pyès [[Walter Weideli]] * [[1966 à la télévision|1966]]: ''[[Jean-Luc persécuté (téléfilm)|Jean-Luc persécuté]]'' * [[1969 à la télévision|1969]]: ''[[Vivre ici]]'', avèk [[Maurice Garrel]] ak [[Anne Perez]] * 1969: ''[[Le Jour de noces]]'', avèk Maurice Garrel, [[Dora Doll]], Arnold Walter * [[1972 à la télévision|1972]]: ''[[Le Temps d'un portrait]]'', avek Arnold Walter * 1972: ''[[La Fusillade en réponse à Dostoïevski]]'' (selon yon pyès Walter Weideli) * 1972: ''[[Les Motards]]'' (dokimantè) * [[1975 à la télévision|1975]]: ''[[Passion et mort de Michel Servet]]'' * [[1978 à la télévision|1978]]: ''[[Les Chemins de l'exil ou les Dernières Années de Jean-Jacques Rousseau]]'' * [[1982 à la télévision|1982]]: ''[[Les Vêpres de la Vierge]]'' (dokimantè) * [[1987 à la télévision|1987]]: ''[[Der Bericht des Polizisten]]'' * [[1991 à la télévision|1991]]: ''[[Épisodes de Maigret (1991-2005)#Épisode 1 : Maigret et la Grande Perche|Maigret et la Grande Perche]]'' * [[1993 à la télévision|1993]]: ''[[Épisodes de Maigret (1991-2005)#Épisode 7 : Maigret et les Caves du Majestic|Maigret et les Caves du Majestic]]'' * 1993: ''[[Goupi Mains Rouges (téléfilm)|Goupi mains rouges]]'' * [[1994 à la télévision|1994]]: ''[[Le Chagrin des Belges (série télévisée)|Le Chagrin des Belges]]'' * [[1995 à la télévision|1995]]: ''[[Épisodes de Maigret (1991-2005)#.C3.89pisode 24 : Maigret a peur|Maigret a peur]]'' * [[1996 à la télévision|1996]]: ''[[Le Dernier Chant]]'' * [[1997 à la télévision|1997]]: ''[[Le Dernier Été (téléfilm)|Le Dernier Été]]'' * [[2000 à la télévision|2000]]: ''[[Thérèse et Léon]]'' * [[2004 à la télévision|2004]]: ''[[La Fuite de monsieur Monde (téléfilm)|La Fuite de monsieur Monde]]'' * [[2006 à la télévision|2006]]: ''[[Sartre, l'âge des passions]]'' == Distenksyon == === Nominasyon === === Prim ak Rekonpans === '''1973''' – Pri Jiri a nan [[:fr:Festival_de_Cannes_1973|Festival Cannes]] pou ''[[:fr:L'Invitation_(film,_1973)|L'Invitation]]''. '''1977''' – Pri Jiri Ekimenik la nan [[:fr:Festival_de_Cannes_1977|Festival Cannes]] pou ''La Dentelyè''. '''2010''' – Koutwaz Onè Sinema Swis la (Quartz d'Onè). '''2010''' – Leopa Onè nan [[:fr:Festival_international_du_film_de_Locarno|Festival Entènasyonal Fim Lokarno]] pou ansanbl travay li. == Nòt ak referans == [[Kategori:Atik Wikipedya avèk dosye otorite]] <references /> == Lyen deyò == * À propos de [http://www.jeunecinema.fr/spip.php?article2728 ''L'Invitation''] Prix du Jury Cannes 1973 : [http://www.jeunecinema.fr/spip.php?article2729 Conférence de presse] au Festival de Cannes 1973 [http://www.jeunecinema.fr/ (Revue ''Jeune Cinéma'')] * [http://reto.ch/cgi-bin/filmo.pl?what=Claude%20Goretta&where=director Sa filmographie] sur le [https://web.archive.org/web/20100406032838/http://en.reto.ch/directory/ Swiss Film Directory] * [https://web.archive.org/web/20100310231048/http://archives.tsr.ch/dossier-goretta ''Vidéo'' Claude Goretta], un dossier des archives de la [[:fr:Télévision_suisse_romande|Télévision suisse romande]] * [https://www.youtube.com/watch?v=FZVp35ZuSjA Claude Goretta, homme de cinéma et de télévision] (1992), entretient du journaliste [[:fr:Michel_Boujut|Michel Boujut]] avec Claude Goretta {{Liens}} 45rjj3vsdzt6yaw23iipnfqta8aj6f3 Akadyen yo 0 97641 890280 882622 2026-11-13T22:17:54Z InternetArchiveBot 25431 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 890280 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group|group=Acadians|native_name={{native name|fr|Acadiens}}|flag=Flag of Acadia.svg|flag_caption=[[Flag of Acadia|Modern Acadian flag adopted in 1884]]|image=Acadian Distribution in Canada, 2021 Census.jpg|caption=Population distribution of Acadians by census division, 2021 census|pop=~500,000 (cultural) / ~3,000,000 (ethnic)|popplace=United States ~1,100,000 / Canada ~1,900,000<ref>{{cite web |title=Acadian Culture |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/acadian-culture |website=The Canadian Encyclopedia |access-date=27 December 2020 |date=15 August 2016}}</ref><br /> / France ~20,000|region1=[[New Brunswick, Canada]]|pop1=225,560 (cultural) / ~400,000 (ethnic)|region2=[[Louisiana, United States]]|pop2=~60,000 (cultural) / >500,000 (ethnic)|region3=[[Nova Scotia, Canada]]|pop3=49,205 (cultural) / ~200,000 (ethnic)|region4=[[Quebec, Canada]]|pop4=32,950 (cultural) / >1,000,000 (ethnic)|region5=[[Maine, United States]]|pop5=~30,000 (cultural) / >300,000 (ethnic)|region6=[[New England, United States]]|pop6=>100,000 (ethnic)|region7=[[Ontario, Canada]]|pop7=<50,000 (ethnic)|region8=[[Alberta, Canada]]|pop8=>10,000 (ethnic)|region9=[[Prince Edward Island, Canada]]|pop9=<10,000 (ethnic)|region10=[[British Columbia, Canada]]|pop10=<10,000 (ethnic)|region11=[[Brittany, France]]|pop11=~3,000 (ethnic)|region12=[[Saint Pierre and Miquelon|Saint Pierre and Miquelon, France]]|pop12=~3,000 (ethnic)|region13=[[Manitoba, Canada]]|pop13=~1,500 (ethnic)|region14=[[Newfoundland and Labrador, Canada]]|pop14=~1,000 (ethnic)|langs=[[Acadian French]] (a variety of [[French language|French]] with over 300,000 speakers in Canada),<ref>{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census01/products/standard/themes/RetrieveProductTable.cfm?Temporal=2001&PID=62911&APATH=3&GID=431515&METH=1&PTYPE=55440&THEME=44&FOCUS=0&AID=0&PLACENAME=0&PROVINCE=0&SEARCH=0&GC=0&GK=0&VID=0&FL=0&RL=0&FREE=0 |title=Ethnic Origin (232), Sex (3) and Single and Multiple Responses (3) for Population, for Canada ... 2001 Census - 20% Sample Data |work=statcan.ca |access-date=2 April 2016 |archive-date=25 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725075428/http://www12.statcan.ca/english/census01/products/standard/themes/RetrieveProductTable.cfm?Temporal=2001&PID=62911&APATH=3&GID=431515&METH=1&PTYPE=55440&THEME=44&FOCUS=0&AID=0&PLACENAME=0&PROVINCE=0&SEARCH=0&GC=0&GK=0&VID=0&FL=0&RL=0&FREE=0 }}</ref> [[Cajun French]], [[Atlantic Canadian English|English]], [[Chiac]], [[Quebec French]] or [[Joual]].<br />[[Franglais]]|rels=Predominantly [[Roman Catholic]]ism|related=[[French people|French]] ([[Saint Pierre and Miquelon Islanders]], [[Poitevin-Saintongeais]] and [[Occitans]]), [[Cajuns]], [[French Canadian|French-Canadians]], [[Mi'kmaq]], [[Métis]], [[Huguenots]]}}  Akadyen yo (an fransè: ''Acadiens'', nan dyalèk fransè Akadjen an: [akad͡zjɛ̃]) se yon gwoup etnik ki desann dirèkteman nan pèp fransè ki te vin etabli yo nan koloni Nouvèl Frans lan, nan zòn ki te pote non Akadia, pandan 17yèm ak 18yèm syèk yo. Kilti Akadjen an te kòmanse parèt an premye nan zòn Pò-Rwayal (Port-Royal, ki rele Annapolis Royal jodi a nan Nouvèl Ekòs), ki te sèvi kòm koloni prensipal ak sant administratif pandan yon gwo pati nan kòmansman istwa Akadia a. Jodi a, pifò nan pitit pitit Akadjen yo ap viv swa nan rejyon nò-ameriken Akadia a—kote moun ki te chape anba gwo Depòtasyon Akadjen yo (yo rele tou ''Le Grand Dérangement'') te retounen etabli yo—swa nan eta Lwizyàn (Louisiana), kote plizyè milye Akadjen te deplase ale vè fen ane 1700 yo. Yo rele desandan Akadjen Lwizyàn sa yo plis jodi a sou non 'Kajen' (Cajuns), ki se yon fason yo pwononse mo 'Akadjen' an an anglè Acadia se te youn nan senk rejyon Nouvèl Lafrans, ki chita nan sa ki kounye a se pwovens maritim lès Kanada a, ansanm ak kèk pati nan Quebec ak Maine jodi a rive nan Kennebec River. Li te etnikman, jeyografikman ak administrativman diferan de lòt koloni franse yo tankou koloni franse Kanada. Kòm yon rezilta, Akadyen yo te devlope yon istwa ak kilti diferan.[1] Kolon ki gen desandan yo te vin Akadyen yo te soti prensipalman nan rejyon lwès-santral Lafrans, tankou zòn riral Poitou-Charentes. Pandan Lagè Fransè ak Endyen an (ke yo te rele nan Kanada Lagè Sèt Ane a), ofisye kolonyal britanik yo te sispèk ke Akadyen yo te alye avèk Lafrans, apre yo te fin jwenn kèk Akadyen k ap goumen bò kote twoup franse yo nan Fò Beauséjour. Malgre ke pifò Akadyen yo te rete net pandan lagè a, Britanik yo, ansanm ak lejislatè ak milis Nouvèl Angletè yo, te fè Gran Ekspilsyon (Le Grand Dérangement) Akadyen yo ant 1755 ak 1764. Yo te depòte apeprè 11,500 Akadyen avèk fòs nan rejyon maritim lan. Apeprè yon tyè te mouri akòz maladi ak nwaye. Lè nou gade dèyè, yo dekri rezilta a kòm yon netwayaj etnik Akadyen yo nan Kanada maritim. Akadyen yo pale yon varyete franse yo rele franse akadyen, ki gen kèk aksan rejyonal (pa egzanp, Chiac nan sidès Nouvo Brunswick, oubyen Brayon nan nòdwès Nouvo Brunswick). Pifò ladan yo ka pale angle tou. Desandan Cajun nan Lwizyana yo gen tandans pale angle, tankou angle Cajun, oubyen franse Lwizyana, yon fanmi franse akadyen ki soti Kanada, byenke pifò ladan yo se prensipalman anglofòn depi mitan 20yèm syèk la. Pifò Akadyen nan Kanada kontinye ap viv nan kominote majorite frankofòn, sitou sa yo ki nan Nouvo Brunswick, kote Akadyen ak frankofòn yo gen otonomi nan domèn tankou edikasyon ak sante. Nan kèk ka, Akadyen yo te marye ak pèp endijèn yo, an patikilye, Mi'kmaq yo. <ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/36917008|title=An Ethnographic Report on the Acadian-Métis (Sang-Mêlés) People of Southwest Nova Scotia|last=Boudreau|first=Christian}}</ref> Estimasyon popilasyon akadyen kontanporen yo varye anpil. Resansman Kanadyen an nan lane 2006 la te rapòte sèlman 96,145 Akadyen nan Kanada, ki baze sou idantite etnik yo deklare tèt yo. <ref name="census">{{Cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=|title=Canadian census, ethnic data|access-date=18 March 2013|quote=A note on interpretation: With regard to census data, rather than going by ethnic identification, some would define an Acadian as a French-speaking person living in the Maritime provinces of Canada. According to the same 2006 census, the population was 25,400 in New Brunswick; 34,025 in Nova Scotia; 32,950 in Quebec; and 5,665 in Prince Edward Island}}</ref> Sepandan, Ansiklopedi Kanadyen an estime ke gen omwen 500,000 moun ki gen zansèt akadyen nan Kanada, ki ta gen ladan anpil moun ki te deklare idantite etnik yo pou resansman an kòm franse oswa kòm kanadyen. <ref name="CdnEncy">{{Cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/acadian-culture|title=Acadian Culture|date=15 August 2016|website=The Canadian Encyclopedia|access-date=27 December 2020}}</ref> == Istwa anvan deportasyon an == [[Fichye:Acadia_1754.png|vignette|Akadya (1754)]] Nan kòmansman 17yèm syèk la, anviwon 60 fanmi franse te etabli nan Akadi . Yo te devlope relasyon ak pèp Konfederasyon Wabanaki yo (sitou Mi'kmaq rejyonal yo). Akadyen yo te viv sitou nan rejyon kotyè Bè Fundy a; yo te reprann tè agrikòl nan lanmè a lè yo te konstwi dig pou kontwole dlo epi drene sèten marekaj. Akadyen yo te viv nan yon rejyon fwontyè ki te gen anpil diskisyon ant Kanada franse a ak teritwa britanik yo nan Nouvèl Angletè ak kot la, e souvan yo te vin mele nan konfli ant pisans yo. Konpetisyon yo an Ewòp te jwe nan Amerik di Nò tou. Pandan yon peryòd 74 ane, sis lagè (kat lagè franse ak endyen yo, lagè Pè Rale a, ak lagè Pè Le Loutre a ) te pran plas nan Akadya ak Nouvèl Ekòs, kote Konfederasyon Wabanaki a ak kèk Akadyen te goumen pou anpeche Britanik yo pran rejyon an. Pandan Lafrans te pèdi kontwòl politik Akadya an 1713, Mí'kmaq yo pa t bay Britanik yo tè. Ansanm ak Akadyen yo, Mi'kmaq yo te itilize fòs militè pou reziste Britanik yo. Sa te patikilyèman evidan nan kòmansman ane 1720 yo pandan lagè Dummer a . Britanik yo te konkeri Akadyen an 1710. Pandan 45 ane ki te vin apre yo, Akadyen yo te refize siyen yon sèman fidelite san kondisyon anvè Grann Bretay. Anpil te enfliyanse pa Pè Jean-Louis Le Loutre, ki te preche kont "dyab angle yo" depi lè li te rive an 1738 jiska kapti li an 1755. Pè Le Loutre te dirije pèp Akadyen an pandan Egzòd Akadyen an, kòm yon zak defi anvè demand ak opresyon Britanik yo. Akadyen yo te patisipe nan divès operasyon milis kont Britanik yo epi yo te kenbe liy ekipman vital pou Fòtrès Franse Louisbourg ak Fò Beausejour . Pandan Lagè Franse ak Endyen an, Britanik yo te chèche netralize nenpòt menas militè Akadyen yo te poze epi entèwonp liy ekipman vital yo te bay Louisbourg lè yo te fè yo siyen yon sèman fidelite anvè kouwòn lan. Britanik yo te fonde vil Halifax epi yo te fòtifye l an 1749 pou yo te ka etabli yon baz kont Fransè yo. Mi'kmaq yo te reziste kont ogmantasyon kantite koloni Britanik (Pwotestan) yo lè yo te fè plizyè atak sou Halifax, Dartmouth, Lawrencetown ak Lunenburg . Pandan Lagè Fransè ak Endyen an, Mi'kmaq yo te ede Akadyen yo reziste kont Britanik yo pandan Ekspilsyon Akadyen yo. Anpil Akadyen ta ka siyen yon sèman san kondisyon anvè monachi Britanik la si sikonstans yo te pi bon, alòske lòt Akadyen pa t ap siyen paske se te yon sèman relijye ki te nye lafwa Katolik la paske Monak Britanik la te chèf Legliz Angletè a . Akadyen yo te gen anpil rezon kont siyen yon sèman lwayote anvè Kouwòn Britanik la. Mesye Akadyen yo te pè ke siyen sèman an ta angaje yo pou goumen kont Lafrans pandan lagè a. Yo te enkyete tou si vwazen Mi'kmaq yo ta ka wè yon sèman kòm yon rekonesans reklamasyon Britanik yo sou Akadi olye de sa Mi'kmaq endijèn yo. Akadyen yo te kwè ke si yo te siyen sèman an, yo ta ka mete vilaj yo an danje pou yo atake pa Mi'kmaq yo. <gallery widths="200" heights="200"> Fichye:Acadians,_Inset_of_painting_by_Samuel_Scott_Annapolis_Royal,_1751.jpg|alt=Acadians by Samuel Scott, Annapolis Royal, 1751| Akadyen pa Samuel Scott, Annapolis Royal, 1751 Fichye:Costumes_de_Differents_Pays,_'Homme_Acadien'_LACMA_M.83.190.378.jpg|alt=Homme Acadien (Acadian Man) by Jacques Grasset de Saint-Sauveur represents a Mi'kmaq man in the area of Acadia according to the Nova Scotia Museum.| Dapre Mize Nova Scotia a, ''penti'' [[:fr:Jacques Grasset de Saint-Sauveur|Jacques Grasset de Saint-Sauveur]] ''a'' reprezante yon nonm Mi'kmaq nan zòn Akadia a. </gallery> == Deportasyon == [[Fichye:La_Deportation_des_Acadiens_par_Henri_Beau.jpg|vignette|''Deportasyon Akadyen yo'' pa Henri Beau]] [[Fichye:A_View_of_the_Plundering_and_Burning_of_the_City_of_Grymross,_by_Thomas_Davies,_1758.JPG|vignette|Kanpay Rivyè Sen Jan : ''Yon View sou Piyaj ak Boule Vil Grimross'' (kounye a Arcadia, Nouvo Brunswick ) pa Thomas Davies, 1758. Sa a se sèl imaj kontanporen ki montre Ekspilsyon Akadyen yo .]] Nan Gran Ekspilsyon an (ke moun ki pale franse yo konnen kòm ''le Grand Dérangement'' ), apre batay Fò Beauséjour ki te kòmanse an Out 1755 sou Lyetnan Gouvènè Lawrence, apeprè 11,500 Akadyen (twa ka nan popilasyon Akadyen nan Nova Scotia) te ekspilse, fanmi yo te separe, tè ak pwopriyete yo te konfiske, e nan kèk ka kay yo te boule. Akadyen yo te depòte nan kote separe nan tout koloni kòt lès Britanik yo, soti nan Nouvèl Angletè rive nan Georgia, kote anpil nan yo te mete nan travay fòse, nan prizon, oswa nan esklavaj . <ref name="Hope and Despair of Acadian Exiles">{{Cite web|url=https://www.newenglandhistoricalsociety.com/hope-despair-acadian-exiles-1755-1766/|title=The Hope and Despair of Acadian Exiles, 1755–1766|date=2017-01-08|website=New England Historical Society|access-date=2020-05-06}}</ref> === Dezyèm vag === Britanik yo te fè yon dezyèm ekspilsyon Akadyen yo, ki te pi piti, apre yo te fin pran kontwòl kòt nò sa ki rele Nouvo Brunswick kounye a. Apre tonbe Kebèk ak defèt Fransè yo, Britanik yo te pèdi enterè nan relokasyon sa yo. Yo te depòte kèk Akadyen ann Angletè, kèk nan Karayib la, epi kèk an Frans. Apre yo te fin mete yo deyò an Frans, gouvènman [[Anpi espanyòl|panyòl]] la te rekrite anpil Akadyen pou yo te imigre nan ''Luisiana'' ( [[Lwizyàn|Lwizyana]] jodi a). Akadyen sa yo te etabli yo nan oswa akote koloni kreyòl nan Lwizyana ki te egziste deja yo, pafwa yo te marye ak kreyòl, epi piti piti yo te devlope sa yo te vin konnen kòm kilti Cajun . === Akadyen Lwizyana yo === Apre 1758, plizyè milye moun te depòte an Frans. Pifò nan Akadyen ki te pita ale an Lwizyana te navige soti an Frans sou senk bato panyòl. Se kouwòn panyòl la ki te founi bato sa yo, ki te anvi peple koloni Lwizyana yo a ak kolon katolik ki ta ka bay kiltivatè pou satisfè bezwen rezidan Nouvèl Olean yo. Panyòl yo te anplwaye ajan pou chèche Akadyen ki te pèdi pwopriyetè yo nan Bretay epi yo te kenbe efò sa a sekrè pou evite fè wa franse a fache. Nouvo arive sa yo ki soti an Frans te rantre nan premye vag moun yo te mete deyò nan Akadya a, epi piti piti desandan yo te devlope popilasyon Kajen an (ki te gen ladan l inyon miltirasyal ak timoun) ak kilti. Yo te kontinye atache ak kilti ak lang franse a, ak Katolik. [[Fichye:Grand_Pré.JPG|gauche|vignette|203x203px|Eskilti Evangeline eskiltè Louis-Philippe Hébert la nan Sit Istorik Nasyonal Grand-Pré nan Nouvèl Ekòs]] Panyòl yo te ofri Akadyen yo plenn bò [[Misisipi (rivyè)|larivyè Misisipi]] a pou bloke ekspansyon Britanik yo soti nan lès la. Gen kèk ki ta prefere Lwizyana Lwizyana lwès, kote anpil nan fanmi yo ak zanmi yo te etabli. Anplis de sa, tè sa a te pi apwopriye pou kilti agrikòl melanje. Rebèl pami yo te mache al Nouvèl Oleans epi yo te ranvèse gouvènè panyòl la. Panyòl yo te voye infantri soti nan lòt koloni pou kraze rebelyon an epi egzekite lidè yo. Apre rebelyon an nan mwa desanm 1769, gouvènè panyòl O'Reilly te pèmèt Akadyen yo ki te etabli lòt bò larivyè [[Natchez, Lwizyana|Natchez]] la pou yo te retounen etabli yo bò larivyè Iberville oswa Amite yo pi pre [[Nouvèl Òleyan|Nouvèl Oleans]] . === Moun ki retounen yo === Avèk letan, kèk Akadyen te retounen nan pwovens maritim Kanada yo, sitou nan Nouvo Brunswick ak vilaj kotyè ki pa t okipe pa kolon ki soti nan Nouvèl Angletè. <ref>{{Cite web|url=https://www.westjetmagazine.com/story/article/scenic-tour-new-brunswicks-east-coast|title=A scenic tour of New Brunswick's East Coast|date=2013-08-21|website=WestJet Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518220107/https://www.westjetmagazine.com/story/article/scenic-tour-new-brunswicks-east-coast|archive-date=18 May 2020|access-date=2020-05-04}}</ref> Britanik yo te entèdi yo rete nan tè ak vilaj yo nan sa ki te vin tounen Nova Scotia. Kèk nan Akadyen nan zòn sa a te chape anba men Britanik yo pandan plizyè ane, men move tan ivè a te finalman fòse yo rann tèt yo. Gen kèk moun ki te retounen ki te etabli nan rejyon Fort Sainte-Anne, kounye a Fredericton, men yo te deplase pita lè Kouwòn nan te akòde sibvansyon tè bay anpil Lwayalis Anpi Ini ki soti nan Trèz Koloni yo apre viktwa Etazini nan [[Revolisyon ameriken|Revolisyon Ameriken]] an. Pifò nan desandan Akadyen ki te retounen yo kounye a ap viv prensipalman sou kòt lès New Brunswick, Kanada. [[Fichye:Acadian_deportation_map.jpg|vignette|261x261px|Kat jeyografik Deportasyon/Ekspilsyon Akadyen yo (1755–1816)]] An 2003, sou demann reprezantan Akadyen yo, [[Elizabeth II|Rèn Elizabèt II, Rèn Kanada,]] te pibliye yon Pwoklamasyon Wayal pou rekonèt deportasyon an. Li te etabli 28 Jiyè kòm yon jou komemorasyon anyèl, apati 2005. Jou sa a rele "Gran Soulèvman" nan kèk kalandriye an lang angle. Anvan Lagè Revolisyonè Ameriken an, Kouwòn nan te enstale imigran Pwotestan Ewopeyen yo ak Plantè Nouvèl Angletè yo nan ansyen kominote Akadyen yo ak tè agrikòl yo. Apre lagè a, li te bay sibvansyon tè nan Nova Scotia bay Loyalis yo . Politik Britanik la sete etabli yon kilti majorite relijyon Pwotestan epi pou asimile Akadyen yo ak popilasyon lokal yo kote yo te retounen rete. == Jewografi == [[Fichye:The_Acadians.png|vignette|Kominote Akadyen aktyèl yo]] Akadyen yo jodi a ap viv sitou nan pwovens maritim Kanada yo (Nouvo Brunswick, Prince Edward Island ak Nova Scotia), ansanm ak nan kèk pati nan Kebèk, Kanada, epi nan Lwizyana ak Maine, Etazini. Nan Nouvo Brunswick, Akadyen yo rete sou kòt nò ak lès Nouvo Brunswick. Ou ka jwenn lòt gwoup Akadyen nan Zile Magdalen yo ak nan Penensil Gaspé a. Desandan etnik Akadyen yo toujou ap viv nan zòn [[Madawaska, Maine]] ak alantou li, kote kèk nan Akadyen yo te premye debake epi etabli yo nan sa yo konnen kounye a kòm Vale Sen Jan an. Genyen Akadyen tou nan Prince Edward Island ak Nova Scotia, nan Chéticamp, Isle Madame, ak Clare . Lès ak Lwès Pubnico, ki sitiye nan fen pwovens lan, se rejyon ki pi ansyen yo kote majorite etnik Akadyen yo ye. Ou ka jwenn lòt Akadyen etnik nan rejyon sid New Brunswick, Western Newfoundland ak nan New England. Anpil nan kominote sa yo te entegre nan divès degre nan kilti majorite moun ki pale anglè yo. Pou anpil fanmi nan kominote ki majorite [[Lang angle|anglofòn yo]], te gen yon pèt manm nan fanmi ki pale fransè, sitou nan jenerasyon ki pi jèn yo. Akadyen ki te etabli nan [[Lwizyàn|Lwizyana]] apre 1764 yo te vin konnen kòm Cajuns pou kilti yo te devlope a. Yo te gen yon enfliyans kiltirèl dominan nan anpil pawas, patikilyèman nan zòn sidwès eta a, ke yo rekonèt kòm Acadiana . === Distribisyon jewografik === Done ki soti nan seksyon sa a soti nan Estatistik Kanada, 2021. <ref name="census-2021">{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E|title=Census Profile, 2021 Census of Population|date=9 February 2022}}</ref> ==== Pwovens ak teritwa yo ==== {| class="wikitable sortable collapsible" style="font-size: 90%;" !Pwovens / Teritwa ! Pousantaj Akadyen ! Total Akadyen yo |- |Alberta | 0.2% | 10,110 |- |Kolonbi Britanik | 0.1% | 7,025 |- |Manitoba | 0.1% | 1,465 |- |Nou Brunswik | 14.3% | 108,375 |- |Newfounlan ak labrador | 0.2% | 1,100 |- |teritwa lanò ouest | 0.7% | 270 |- |Nova Scotia | 5.1% | 49,205 |- |Nunavut | 0.3% | 95 |- |Ontario | 0.2% | 34,125 |- |PEI | 5.5% | 8,265 |- |kebek | 1.0% | 83,945 |- |Saskatchewan | 0.1% | 935 |- |Yukon | 0.7% | 260 |- ! '''Kanada''' — ''Total'' ! 0.8% ! 305,175 |} Jodi a, anviwon yon tyè nan popilasyon pwovens ofisyèlman bileng Nouvo Brunswick la pale franse kòm lang matènèl yo. Anviwon mwatye nan moun sa yo se zansèt akadyen, epi genyen tou anpil enstitisyon, òganizasyon ak evènman kiltirèl akadyen. == Kilti == Akadyen yo se yon minorite aktif, patikilyèman nan New Brunswick ak Nova Scotia, Kanada, epi nan Louisiana (Cajuns) ak nan nò Maine, Etazini. Depi 1994, ''Le Congrès Mondial Acadien'' ap travay kòm yon òganizasyon pou ini kominote disparat sa yo epi ede prezève kilti a. An 1881, Akadyen yo nan Premye Konvansyon Nasyonal Akadyen an, ki te fèt nan Memramcook, Nouvo Brunswick, te deziyen 15 out, fèt kretyen Asompsyon Mari a, kòm jou fèt nasyonal kominote yo a. Nan jou sa a, Akadyen yo selebre lè yo fè yon ''tintamarre ,'' yon gwo parad ak pwosesyon kote moun yo abiye ak koulè Akadyen yo epi fè anpil bri ak mizik. Im nasyonal Akadyen yo se " Ave Maris Stella ", yo te adopte l an 1884 nan Miscouche, Prince Edward Island. Yo te revize im nasyonal la nan reyinyon Société Nationale de l'Acadie an 1992. Yo te tradui dezyèm, twazyèm ak katriyèm vèsè yo an fransè, epi yo te kenbe premye ak dènye a nan [[laten]] orijinal la. Federasyon Asosyasyon Fanmi Akadyen nan Nouvo Brunswick ak Société Saint-Thomas d'Aquin nan Ile-de-Prince-Édouard deside komemore 13 desanm chak ane kòm "Jou Memoryal Akadyen an", an memwa nofraj Duke William nan ak prèske 2,000 Akadyen yo te depòte soti nan Ile-Saint Jean ki te mouri an 1758 pandan yo t ap depòte yo atravè Atlantik Nò a: akòz grangou, maladi ak nwaye.[1] Yo komemore evènman an chak ane depi 2004; Patisipan yo make jounen an lè yo mete yon etwal nwa<gallery widths="200px" heights="200px"> Fichye:Tintamarre_during_National_Acadian_Day_2009,_Caraquet_New_Brunswick.jpg|alt=The Tintamarre in Caraquet, New Brunswick| Tintamarre a nan Caraquet, Nouvo Brunswick Fichye:Acadiennes_(2).jpg|alt=A picture of four Acadian women, 1895| Yon foto kat fanm Akadyèn, 1895 <ref>{{Cite web|url=http://www.argylecourthouse.com/content/four-acadian-women/|title=Four Acadian Women {{pipe}} the Argyle Township Court House Archives|access-date=2021-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205083006/http://www.argylecourthouse.com/content/four-acadian-women/|archive-date=2021-02-05|dead-url=yes}}</ref> Fichye:Acadian_lady_making_rug_1938.jpg|alt=Acadian woman making a rug, 1938| Yon fanm akadyèn k ap fè yon tapi, 1938 </gallery> == Eritaj == [[Fichye:Evangeline_-_Saint_Martinville.jpg|vignette|Yon estati ''Evangeline'' Longfellow a – nan [[Saint Martinville, Lwizyana|St. Martinville]], Louisiana]] Ekriven ameriken Henry Wadsworth Longfellow te pibliye Evangeline, yon powèm epik ki baze sou deportasyon 1755 la. Powèm nan te vin tounen yon klasik Ameriken. Aktivis yo te itilize li kòm yon katalis pou relanse yon idantite akadyen distenk ni nan Kanada maritim yo ni nan Lwizyana. Woman Antonine Maillet a, Pélagie-la-charette, pale de vwayaj retou plizyè fanmi depòte nan Akadya, ki te kòmanse 15 an apre Gran Ekspilsyon an. nan kòmansman 20yèm syèk la, de estati te fèt nan pòtre pèsonaj fiktif ki rele 'Evangeline' lan pou komemore Depòtasyon an: yonn te enstale nan vil St. Martinville nan Lwizyàn (Louisiana) epi lòt la nan Grand-Pré nan Nouvèl Ekòs (Nova Scotia). Moryal Akadjen an (Monument Acadien) gen yon flanm dife ki pa janm mouri; li la pou onore 3 000 Akadjen ki te vin etabli nan Lwizyàn apre gwo depòtasyon sa a. Yo te bati plizyè lòt moniman pou komemore Depòtasyon Akadjen an nan plizyè lòt sit nan Pwovens Maritim yo, tankou sou Lil Georges (Georges Island) nan Nouvèl Ekòs, ak sou Lil Beaubears (Beaubears Island). == Drapo yo ==   Drapo Akadyen yo se trikolò franse a, avèk yon etwal dore ki ajoute nan chan ble a (gade anlè atik la). Sa senbolize Sent [[Mari (manman Jezi)|Mari]], Notre Dame de l'Assomption, sen patwon Akadyen yo epi ke anpil moun konnen kòm " Etel Lanmè a ". Drapo sa a te pwopoze pa Pè Marcel-François Richard epi li te adopte an 1884 nan Dezyèm Konvansyon Nasyonal Akadyen an, ki te fèt nan Miscouche, Prince Edward Island. Akadyen nan dyaspora a te adopte lòt senbòl. Drapo Akadyen yo nan Lwizyana, ke yo rekonèt kòm Cajuns, te desine pa Thomas J. Arceneaux nan Inivèsite Lwizyana nan Lafayette . An 1974, lejislati Lwizyana a te adopte li kòm anblèm ofisyèl rejyon Acadiana a. Eta a te sipòte kilti a, an pati paske li te atire touris kiltirèl ak eritaj. <ref>{{Cite web|url=http://www.acadian-cajun.com/acflag.htm|title=Acadian Flag|website=Acadian-Cajun.com|access-date=2011-10-02}}</ref> An 2004, Akadyen Nouvèl Angletè yo, ki t ap patisipe nan Le Congrès Mondial Acadien nan Nova Scotia, te andose yon desen William Cork te fè pou yon drapo Akadyen Nouvèl Angletè. <ref>{{Cite web|url=http://www.wquercus.com/acadie/flag.htm|title=A New England Acadian Flag|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907234058/http://www.wquercus.com/acadie/flag.htm|archive-date=2011-09-07|access-date=2011-10-02}}</ref> == Akadyen enpòtan yo == [[Fichye:Acadian_memorial_Halifax.JPG|droite|vignette|Moniman pou Akadyen ki nan prizon nan Bishops Landing, Halifax, ki bay sou zile Georges la]] * Joseph Broussard, yon ewo popilè akadien ak chèf milis ki te mete tèt ansanm ak prèt franse Jean-Louis Le Loutre pou reziste okipasyon Britanik yo nan Akadi. * Noël Doiron (1684–1758). Yon lidè rejyonal, Noel te pami plis pase 350 Akadyen ki te mouri pandan deportasyon an lè ''Duke William'' te koule nan dat 13 desanm 1758. Li te lajman selebre e yo te bay non plizyè kote nan Nova Scotia. * Jean Baptiste Guedry (m. 1726). Yon egzanp yon Akadyen ki te reziste kont dominasyon Britanik la. Li te pran yon ti bato nan Acadia epi yo te jije l pou piratri. Yo te pibliye pwosè a bay tribi Mi'kmaq yo kòm yon egzanp lalwa angle. Yo te itilize pwosè Guedry a kòm yon kontrè ak koutim lokal yo, ki te pèmèt yo rann yon gwoup—sa vle di, tout Anglè—responsab pou krim yon moun. Pwokirè li yo te itilize pwosè li a tou kòm yon ka tès pou separe lalwa angle jan yo aplike l nan Acadia ak lalwa ki aplike nan gwoup Premye Nasyon yo tankou Konfederasyon Wabanaki a. === Figi Kanadyen kontanporen yo === * Angèle Arsenault, chantèz * Aubin-Edmond Arsenault, premye premye minis Akadyen nan nenpòt pwovens ak premye Akadyen ki te nonmen nan yon tribinal siprèm pwovens * Joseph-Octave Arsenault, premye Akadyen ki te nonmen nan Sena Kanadyen an soti nan Prince Edward Island * Jean Paul Bourque (ke yo konnen sou non sèn nan Johnny Burke ), chantè/konpozitè * Édith Butler, chantèz * Phil Comeau, direktè fim * Rhéal Cormier, jwè bezbòl * Chris d'Entremont, manm palman pou West Nova * Julie Doiron, chantèz/konpozitris * Lyse Doucet, jounalis ak prezantatris BBC * Yvon Durelle, boksè * Jacques LeBlanc, boksè * Roméo LeBlanc, ansyen Gouvènè Jeneral Kanada * [[Antonine Maillet]], ekriven, premye moun ki pa soti an Ewòp ki te resevwa Pri Goncourt la * Robert Maillet, aktè ak ansyen litè pwofesyonèl * Gérard Poitras, ansyen Ofisye Adjwen Kòmandman nan Fòs Ayeryen Royal Kanadyen an * Louis Robichaud, ansyen premye minis Nouvo Brunswick, te modènize edikasyon ak gouvènman Nouvo Brunswick nan mitan 20yèm syèk la. * [[Natasha St-Pier]], chantèz * Jackie Vautour, aktivis * Peter John Veniot, premye Akadyen ki te sèvi kòm Premye Minis Nouvo Brunswick * Sami Landri, drag queen === Chif nan peyi Etazini === * William Arceneaux, istoryen Lwizyana ak prezidan Konsèy pou Devlopman Fransè an Lwizyana * [[Beyonce|Beyoncé]], chantèz ak desandan Joseph Broussard . * Kathleen Blanco, premye gouvènè fi nan Lwizyana * Melinda French Gates, filantwòp * Dudley J. LeBlanc, senatè ki soti nan Lwizyana * Phoebe Legere, atis * Dustin Poirier, ansyen konbatan UFC ki gen desandan Akadyen ki soti nan Lwizyana, 1 fwa detantè chanpyon pwovizwa UFC nan kategori pwa lejè * Zachary Richard, chantè/konpozitè ki soti nan Lwizyana * George Rodrigue, atis * RuPaul, drag queen, animatè televizyon, chantè, pwodiktè, ekriven ak aktè * Austin Theriault, chofè machin stock == Gade tou ==   * Kwizin Akadyen * Kilti Akadyen an * Folklore Akadyen * Renesans Akadyen an * Akitani * Chiak * Ameriken franko-kanadyen yo * Istwa Nouvèl Ekòs * Ibèrik yo * Pòl Karmel Laporte * Kreyòl Lwizyana yo * Istwa militè nan Nova Scotia * [[Oksitani (rejyon kiltirèl)|Oksitani]] * Oksitan yo * Akadyen nan Kebèk * Dyaspora Akadyen an * Relijyon nan Acadia * Medya mas nan Acadia == Sitasyon == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Referans}} == Lekti siplemantè == * Chetro-Szivos, J. ''Pale Akadyen: Travay, Kominikasyon, ak Kilti'', YBK 2006, Nouyòk . * Cordasco, Francesco. ''Diksyonè Istwa Imigrasyon Ameriken an'' (Scarecrow, 1990), pp.&nbsp;1–5, yon ti apèsi. [[iarchive:dictionaryofamer00cord|sou entènèt]] * * * * Griffiths, Naomi. ''Soti nan Migran rive nan Akadyen: yon pèp nan fwontyè Amerik di Nò, 1604–1755'', Monreyal: McGill-Queen's University Press, 2005. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Site sous ou yo|<span title="Please supply an ISBN for this book.">ISBN&nbsp;manke</span>]]'' &#x5D;</sup> * Hodson, Christopher. ''Dyaspora Akadyen an: Yon Istwa Dizwityèm Syèk'' (Oxford University Press; 2012) 260 paj [http://www.h-france.net/vol13reviews/vol13no153banks.pdf revizyon sou entènèt pa Kenneth Banks] * Jobb, Dean . ''Akadyen yo: Istwa yon pèp sou ekzil ak triyonf'', John Wiley & Sons, 2005 (pibliye Ozetazini kòm ''The Cajuns: Istwa yon pèp sou ekzil ak triyonf'' ) * Kennedy, Gregory MW ''Yon jan de paradi peyizan?'' ''Konparezon sosyete riral yo nan Acadie ak Loudunais yo, 1604–1755'' (MQUP 2014) * Laxer, James. ''Akadyen yo: Nan rechèch yon peyi'', Doubleday Kanada, Oktòb 2006 . * Le Bouthillier, Claude, ''Phantom Ship'', editè XYZ, 1994, * Magord, André, ''The Quest for Autonomy in Acadia'' (Bruxelles elatriye, Peter Lang, 2008) (Études Canadiennes – Canadian Studies 18). * == Lyen ekstèn == * [http://biographi.ca/en/theme_acadians.html Pwojè tematik sou Akadyen yo nan ''Diksyonè Biyografi Kanadyen an''] * [https://web.archive.org/web/20130205115042/http://www2.umoncton.ca/cfdocs/etudacad/1755/entree.cfm?&lang=en 1755: Istwa a ak istwa yo] * [https://web.archive.org/web/20120716160050/http://www.museeacadien.ca/english/index.htm Mize Akadyen ak Sant Rechèch West Publico a] * [http://www.pitres.us/pitregenealogyancestors.html Jean Pitre anviwon 1635] * [http://www.acadians.org/ Pòtal Akadyen Nouvo Brunswick ak Nouvèl Ekòs] Archived * [[iarchive:acadiansofmadawa00colluoft|Akadyen nan Madawaska, Maine]] * [https://archive.org/stream/historicalsketch00bibluoft#page/156/mode/1up Lwaye ki rete yo te peye pa Akadyen yo (1743–53)] [[Kategori:Pages avec des traductions non relues]] p6tdhvfmw031u9try11ypa62wwb4uzh Itilizatè:Marfranckabel/sandbox 2 98081 890285 2026-11-14T03:03:31Z Marfranckabel 41047 Marfranc, yo rele Mafran an kreyòl, se yon komin nan depatman Grandans, nan awondisman Jeremi. Li te vin yon komin apa grasa dekrè 22 jiyè 2015 la. Komin nan gen twa seksyon kominal: Marfranc Ravine-à-Charles Îles-Blanches Marfranc gen yon patrimwàn istorik, tankou Fò Marfranc. Komin nan gen aktivite komèsyal ak kiltirèl, tankou mache chak mèkredi. Atik la prezante jewografi, administrasyon, istwa, patrimwàn, edikasyon, relijyon, ekonomi ak lavi sosyal komin nan. 890285 wikitext text/x-wiki Marfranc Prezantasyon jeneral Marfranc, yo rele Mafran nan lang kreyòl ayisyen, se yon komin ki sitiye nan depatman Grandans, nan awondisman Jérémie, nan sidwès Ayiti. Yo konnen li tou sou non Grande-Rivière. Komin Marfranc te vin yon komin apa atravè dekrè prezidansyèl 22 jiyè 2015 la, sou administrasyon prezidan Joseph Michel Martelly. Anvan kreyasyon li kòm komin, teritwa a te fè pati komin Jérémie. Jewografi ak administrasyon Marfranc sitiye nan pati nò-lès rejyon Jérémie. Li gen yon pozisyon jewografik ki konekte plizyè komin ak lokalite nan depatman Grandans. Komin nan gen twa seksyon kominal: <nowiki>*</nowiki> Premye seksyon Marfranc. <nowiki>*</nowiki> Dezyèm seksyon Ravine-à-Charles. <nowiki>*</nowiki> Twazyèm seksyon Îles-Blanches. Popilasyon Popilasyon Marfranc fè pati popilasyon depatman Grandans lan. Pou mete yon chif nan seksyon sa a, li nesesè pou itilize yon estimasyon demografik ki bay kantite moun ki abite nan komin nan, ansanm ak ane done yo. Istwa ak patrimwàn istorik Marfranc gen yon patrimwàn istorik ki asosye ak istwa endepandans Ayiti. Youn nan sit istorik ki pi konnen nan komin nan se Fò Marfranc. Fò Marfranc Fò Marfranc se yon ansyen konstriksyon militè ki fè pati patrimwàn istorik Ayiti. Li asosye ak sistèm defans peyi a apre endepandans 1804 la. Dapre dokiman istorik ki pale sou fò a, konstriksyon an asosye ak jeneral Laurent Férou. Pozisyon li nan zòn Marfranc te ba li yon enpòtans estratejik nan pwoteksyon rejyon an. Yon atik jounal Le Matin, ki te pibliye 14 mas 1911, prezante Fò Marfranc epi dekri eta konstriksyon an nan epòk sa a. Fò Marfranc reprezante yon eleman nan memwa istorik ak patrimwàn militè Ayiti. Enstitisyon ak sèvis Marfranc genyen plizyè enstitisyon ak enfrastrikti ki patisipe nan lavi sosyal kominote a. Pami enstitisyon ak espas enpòtan yo, nou jwenn: <nowiki>*</nowiki> Yon lekòl nòmal ki kontribye nan fòmasyon pwofesè. <nowiki>*</nowiki> Yon azil. <nowiki>*</nowiki> Legliz katolik Sainte-Thérèse de Marfranc. <nowiki>*</nowiki> Yon simityè. <nowiki>*</nowiki> Yon tinèl. Edikasyon Edikasyon se youn nan domèn ki gen plas nan lavi komin nan. Prezans yon lekòl nòmal nan Marfranc kontribye nan fòmasyon moun ki enterese nan pwofesyon ansèyman. Relijyon ak lavi sosyal Legliz katolik Sainte-Thérèse de Marfranc se youn nan espas relijye ki make lavi kominotè a. Li sèvi kòm yon espas pou aktivite espirityèl ak rasanbleman fidèl yo. Ekonomi ak komès Mache Marfranc se youn nan espas aktivite ekonomik komin nan. Mache a òganize chak mèkredi. Li sèvi kòm yon pwen rankont pou machann, kiltivatè ak achtè ki soti nan diferan lokalite. Komin nan genyen tou Sant Jèmoplas Grandans, yon enfrastrikti ki sèvi nan pwodiksyon plantil ak miltiplikasyon espès forè ak fwi. Sant sa a jwe yon wòl nan aktivite agrikòl ak anviwònmantal nan rejyon an. Kilti ak patrimwàn Marfranc genyen yon patrimwàn istorik, relijye ak sosyal ki fè pati idantite komin nan. Fò Marfranc, legliz Sainte-Thérèse ak mache tradisyonèl la reprezante kèk nan eleman ki make lavi kominotè a. Referans 1. Institut Haïtien de Statistique et d’Informatique (IHSI), estimasyon demografik ak done sou divizyon administratif Ayiti. 2. Dekrè prezidansyèl 22 jiyè 2015 sou limit teritoryal Ayiti, Le Moniteur, nimewo 147, 5 out 2015. 3. Le Matin, « Le Fort de Marfranc », 14 mas 1911. 4. HaitiLibre, « Haïti - Agriculture : Vers la production de 25,000 plantules de cacaoyer », 11 janvye 2024. 5. Ministè Travo Piblik, Transpò ak Kominikasyon, dokiman sou lokalizasyon ak prezantasyon komin Marfranc.<ref>{{Cite journal|last=d’Haïti|first=Présidence de la République|date=2015-08-05|title=Décret du 22 juillet 2015 identifiant et établissant les limites territoriales de la République d’Haïti|url=https://redop.charesso.org/document/redopd-kgjdme1b-decret-du-22-juillet-2015-identifiant-et-etablissant-les-limites-territoriales-de-la-republique-dhaiti/|language=fr}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ufdc.ufl.edu/?utm_source=chatgpt.com|title=UF Digital Collections|access-date=2026-11-14}}</ref> t0dujqtkc4vl2c8z3y49w4ae5jmljd2