Wikipedya
htwiki
https://ht.wikipedia.org/wiki/Paj_Prensipal
MediaWiki 1.48.0-wmf.4
first-letter
Medya
Espesyal
Diskite
Itilizatè
Diskisyon Itilizatè
Wikipedya
Diskisyon Wikipedya
Fichye
Diskisyon Fichye
MedyaWiki
Diskisyon MedyaWiki
Modèl
Diskisyon Modèl
Èd
Diskisyon Èd
Kategori
Diskisyon Kategori
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Jezi
0
2476
890391
889297
2026-11-17T19:59:56Z
InternetArchiveBot
25431
Add 18 books for [[Wikipedya:Verifyabilite]] (20261117) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
890391
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Biographie2
| non = Jezi Kris
| imaj = Spas vsederzhitel sinay.jpg
| taille image = 200
| lejand = [[Christ pantocrator (Sinaï)|Christ pantocrator nan monastè Sent-Katrin Sinaï]], {{sap-|VI}}
| tit = [[Jezi Nazarèt]] ak Pitit Bondye a
| dat nesans = ant [[7 av. J.-K.|7]] ak [[5 av. J.-K.|5 anvan epòk nou an]]
| lye nesans = [[Bètleyèm]] ([[Jide (pwovens Women)|Jide]]), selon Levanjil yo ; [[Nazarèt]] nan [[Galile (rejyon)|Galile]], selon yon majorite istoryen.
| dat lanmò = ant [[30]] et [[33]]<ref>Aujourd'hui, la très grande majorité des chercheurs donnent 30 ou 33, selon la longueur qu'ils estiment du ministère de Jésus, mais selon la tradition, il est mort à trente-trois ans : selon ses dates supposées de naissance, cela donne entre 26 et 28 ; cf. {{chapitre|langue=en|prénom1=Stanley E.|nom1=Porter|titre chapitre=Chronology of the New Testament|auteurs ouvrage=David Noel Freedman et Allen C. Myers (dirs.)|titre ouvrage=Eerdmans Dictionary of the Bible|éditeur=Amsterdam University Press|année=2000|isbn=9789053565032|passage=250}}. Quelques-uns donnent 29 et une petite minorité va jusqu'à 36 ; voir la synthèse de {{Ouvrage|prénom1=Raymond E.|nom1=Brown|lien auteur1=Raymond Edward Brown|titre=La Mort du Messie|éditeur=[[Éditions Bayard|Bayard]]|année=2005|pages totales=1695|passage=1552|isbn=978-2-227-35025-0}} </ref>
| lye lanmò = [[Jerizalèm]] ([[Jide (pwovens Women)|Jide]])
| laj lanmò = Anviwon 35 an
| non nesans =
| lòt non = [[Jezi Nazarèt]]<br />[[Mesi]]<br />[[Trinite (chrisyanis)|Bondye]]
| nasyonalite =
}}
'''Jezi'''{{efn|{{langx|grc|Ἰησοῦς}}, {{small|woman ki transkri:}} {{transliteration|grc|Iēsoús}}, gen chans soti nan {{langx|he|יֵשׁוּעַ|label=[[Lang ebre|ebre]] oswa [[Arameyen|arameyen]]}}, {{small|woman ki transkri:}} {{tlit|und|[[Yeshua|Yēšūaʿ]]}} }} ({{circa|6 a 4 anvan Jezikri}}<!-- "By collating the gospel accounts with historical data and using various other methods, most scholars arrive at a date of birth between 6 and 4 BC for Jesus, though scholarly arguments for a date of birth between 7 and 1 BC have been made" in 'Chronology' section -->{{snd}}ane 30 oswa 33 apre Jezikri), ke yo rele tou '''Jezikri''',{{efn|[[Kopt (lang)|Kopt]]: {{lang|cop|Ⲓⲏⲥⲟⲩⲥ Ⲡⲓⲭ́ρⲓⲥτⲟⲥ}}; [[Geʽez]]: {{lang|gez|መሲህ ኢየሱስ}}; [[Grèk koine|Grèk]]: {{lang|grc|Ἰησοῦς Χριστός}}; [[Ebre klasik|Ebre]]: {{lang|hbo|ישוע המשיח}}; [[Laten]]: {{lang|la|Iesus Christus}}; [[Slavon legliz|Slavon]]: {{lang|cu|І҆исоу́съ Хрїсто́съ}}; [[Siryak klasik|Siryak]]: {{lang|syc|ܝܫܘܥ ܡܫܺܝܚܳܐ}}}} '''Jezi Nazarèt''', epi pa [[Non ak tit Jezi nan Nouvo Testaman an|lòt non ak tit]] ankò, se te yon predikatè [[Jwif|jwif]] ak [[Lis fondatè tradisyon relijye|lidè relijye]] ki te aktif nan [[Jide (pwovens women)|pwovens women Jide]] pandan 1ye syèk la.{{sfn|Vermes|1981|pp=20, 26, 27, 29}} <!-- Do not merge these. Jesus is — not was — the central figure of Christianity. -->Li se [[Jezi nan Krisyanis|figi santral]] [[Krisyanis]], [[Gwo gwoup relijyon yo|pi gwo relijyon nan mond lan]]. Pifò [[Konfesyon kretyen|branch kretyen]] konsidere Jezi kòm [[Enkanasyon (Krisyanis)|enkanasyon]] [[Bondye Pitit la]] ak [[Mesi#Krisyanis|Mesi]] oswa [[Kris (tit)|Kris]] yo t ap tann nan. Istwa [[Lavi Jezi|lavi Jezi]] yo kontni nan [[Evanjil|Evanjil yo]], sitou nan [[Kat evanjil kanonik yo|kat evanjil kanonik]] [[Nouvo Testaman|Nouvo Testaman an]]. Depi [[Syèk Limyè yo]], [[Rechèch Jezi istorik la|rechèch akademik]] pwodui divès opinyon sou [[Fyabilite istorik evanjil yo|fyabilite istorik evanjil yo]] ak nan ki mezi yo reflete [[Jezi istorik|Jezi istorik la]],{{sfn|Powell|1998|pp=168–173}}{{efn|Ehrman ekri: "Lide ki di istwa evanjil yo pa konplètman egzak men yo toujou enpòtan pou verite relijye yo eseye transmèt la, se yon lide ki byen pataje nan mond chèchè yo, menmsi li pa byen konnen ni kwè deyò mond sa a."<ref>Bart D. Ehrman. [https://web.archive.org/web/20190123155853/https://www.thegreatcourses.com/courses/historical-jesus.html Historical Jesus. 'Prophet of the New Millennium']. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190123155853/https://www.thegreatcourses.com/courses/historical-jesus.html |date=23 January 2019 }} Course handbook, p. 10 (Lecture Three. V. B.), The Teaching Company, 2000, Lecture 24{{Clarify|reason=It's unclear if this citation is for one source or multiple sources. Is it a book or an audio lecture?|date=October 2025}}</ref><br />Sanders ekri: "Premye kretyen yo pa t ekri yon naratif sou lavi Jezi, men yo te itilize epi konsa konsève inite endividyèl yo—ti pasaj sou pawòl ak aksyon li. Pita, otè ak editè yo te deplase epi achte inite sa yo. [...] Gen kèk materyèl ki te revize epi gen lòt premye kretyen yo te kreye."{{sfn|Sanders|1993|p=57}}}}{{Sfn|Bowman Jr.|Komoszewski|2019|p=22–23}}<ref>{{Cite journal|author-first1=Craig A. |author-last1=Evans|url=https://theologicalstudies.net/wp-content/uploads/2022/08/54.1.1.pdf|title=Life-of-Jesus Research and the Eclipse of Mythology|journal=Theological Studies |volume=54 |year=1993|pages= 13–14|quote=First, the New Testament Gospels are now viewed as useful, if not essentially reliable, historical sources. Gone is the extreme skepticism that for so many years dominated gospel research. Representative of many is the position of E. P. Sanders and Marcus Borg, who have concluded that it is possible to recover a fairly reliable picture of the historical Jesus.}}</ref><!----
The following paragraph was created by consensus after considerable discussion by a variety of editors. Out of courtesy for this process, please discuss any proposed changes on the talk page before editing it.
----><!--
PLEASE READ THIS FIRST.
The following references are WP:RS sources that are used per WP:RS/AC guideline.
The issue has been discussed on the talk page at length
See the "talk page FAQ" about it; it may answer your question.
The main source says "scholars of antiquity", other sources say "scholars", "biblical scholars and classical historians" and "historians".
Sources do not say "X scholars" or "Christian scholars", so do not modify it as such, for that will make it deviate from what the sources state.
The source says "virtually all", so do NOT change it to "most", "several", "many", etc.
Thank you.
----> men prèske tout chèchè modèn [[Ansyènte klasik|ansyènte]] dakò ke [[Istorisite Jezi|Jezi te egziste istorikman]].{{efn |name=exist|Nan yon revizyon etid modèn yo an 2011, [[Bart D. Ehrman]] te ekri, "Li sètènman te egziste, jan prèske tout chèchè konpetan ansyènte, kretyen kou pa kretyen, dakò sou sa."{{sfn|Ehrman|2011|p=[https://archive.org/details/forged_ehrm_2011_000_10544376/page/n298 285]}} [[Richard A. Burridge]] di: "Gen moun ki sipòte lide ke Jezi se yon envansyon imajinasyon Legliz la, ke pat gen okenn Jezi menm. Mwen oblije di mwen pa konnen okenn chèchè kritik respektab ki di sa ankò."<ref>{{cite book |title=Jesus Now and Then |first1=Richard A. |last1=Burridge |first2=Graham |last2=Gould |year=2004 |isbn=978-0-8028-0977-3 |page=[https://archive.org/details/jesusnowthen0000burr/page/34 34] |publisher=Wm. B. Eerdmans |url=https://archive.org/details/jesusnowthen0000burr/page/34}}</ref> [[Robert M. Price]] pa kwè Jezi te egziste men li dakò ke pèspektiv sa a kontrè ak opinyon majorite chèchè yo.<ref>{{cite encyclopedia |first=Robert M. |last=Price |title=Jesus at the Vanishing Point |encyclopedia=The Historical Jesus: Five Views |editor-last1=Beilby |editor-last2=Eddy |year=2009 |publisher=InterVarsity |isbn=978-0-8308-7853-6 |editor-first=James K. |pages=55, 61 |url=https://books.google.com/books?id=O33P7xrFnLQC&pg=PA55 |editor2-first=Paul R. |access-date=14 August 2015 |archive-date=7 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907112540/https://books.google.com/books?id=O33P7xrFnLQC&pg=PA55 |url-status=live}}</ref> [[James D. G. Dunn]] rele teyori ki di Jezi pa t egziste yo "yon tèz konplètman mouri".<ref>{{cite encyclopedia |last=Dunn|first=J. D. G.|author-link1=James Dunn (theologian)|title=Paul's understanding of the death of Jesus |encyclopedia=Sacrifice and Redemption |editor-first1=Stephen W. |editor-last1=Sykes |editor-link1= Stephen Sykes|year=2007 |publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/CBO9780511659522.005 |isbn=978-0-521-04460-8 |pages=35–36}}</ref> Dapre [[Michael Grant (author)|Michael Grant]] (yon [[Klasisis|klasisis]]), "Nan dènye ane yo [an 2004], 'okenn chèchè serye pa janm ozewa sipoze Jezi pa t egziste istorikman' oswa omwen trè piti, epi yo pa reyisi elimine prèv ki pi solid, vrèman abondan, ki di kontrè a."<ref>{{cite book |first=Michael |last=Grant |title=Jesus|publisher=Phoenix |year=2004 |isbn=978-0-684-14889-2 |page=200}}</ref> [[Robert E. Van Voorst]] di chèchè biblik ak istoryen klasik konsidere teyori ki di Jezi pa t egziste yo kòm efektivman refite.{{sfn|Van Voorst|2000|p=16}} Nan yon atik pou ''[[The Daily Beast]]'', [[Candida Moss]] ak Joel Baden di, "gen yon konsansis prèske inivèsèl nan mitan chèchè biblik yo – pa vre yo omwen – ke Jezi te, an reyalite, yon vrè nonm."<ref>{{Cite news |url=https://www.thedailybeast.com/so-called-biblical-scholar-says-jesus-a-made-up-myth |title=So-Called 'Biblical Scholar' Says Jesus a Made-Up Myth |newspaper=The Daily Beast |date=5 October 2014 |author-first2=Joel |author-last2=Baden |author-link1=Candida Moss|author-first1=Candida |author-last1=Moss |access-date=14 July 2021 |archive-date=5 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211205210029/https://www.thedailybeast.com/so-called-biblical-scholar-says-jesus-a-made-up-myth |url-status=live}}</ref>}}
Dapre [[Tradisyon kretyen|tradisyon kretyen]], jan yo prezante l nan Evanjil yo ak [[Travay Apot yo]], Jezi [[Sikonsizyon Jezi|te sikonsi]] nan wityèm jou, [[Prezantasyon Jezi|prezante]] nan [[Tanp Jerizalèm]] nan karantyèm jou. Jan [[Jan Batis]] te [[Batèm Jezi|batize]] li lè li te yon jenn adilt, epi apre [[Tantasyon Kris|40 jou ak 40 nwit]] jèn nan [[Dezè Jide a|dezè Jide a]], li te kòmanse [[Ministè Jezi|ministè piblik li]]. Li te yon [[Metèd vwayajè|metèd ekòl vwayajè]] ke disip li yo te kwè li te gen otorite divin pou entèprete [[Halakha|lalwa jwif la]]. Jezi souvan te diskite ak lòt jwif, pi souvan [[Farizyen|farizyen]] ak [[Sadiseyen|sadiseyen]], sou pi bon fason pou swiv [[Bondye nan jidayis|Bondye]]; li te fè gerizon; li te anseye nan [[Parabòl Jezi|parabòl]]; epi li te rasanble disip, 12 nan yo li te chwazi kòm [[Apot nan Nouvo Testaman an|apot]] li.
Dapre istwa Nouvo Testaman yo, Jezi te arete nan [[Jerizalèm]] epi [[Jijman Jezi devan Sanedren an|jije]] pa [[Sanedren|Sanedren an]];{{sfn|Sanders|1993|p=11}} apre sa yo te lanse l bay otorite women yo, epi li te [[Krisifiksyon Jezi|krisifye]] sou lòd [[Ponsyis Pilat]], prefè women [[Jide (pwovens women)|Jide]]. Nan [[Teyoloji kretyen|teyoloji kretyen]], [[Rezirèksyon Jezi|Rezirèksyon]] se evènman kote Jezi te leve soti vivan nan [[Lanmò|lanmò]], twa jou apre lanmò li, epi kwayans sa a te vin fondasyon [[Krisyanis primitif|Legliz kretyen primitif la]], ki te elaji nan yon [[Gaye Krisyanis|mouvman mondyal]].{{sfn|Sanders|1993|pp=11, 14}}
Teyoloji kretyen gen ladan l kwayans ke Jezi te konsevwa pa [[Sentespri nan Krisyanis|Sentespri]], te [[Nesans vyèj Jezi|fèt nan yon vyèj]] ki rele [[Mari, manman Jezi|Mari]], te fè [[Mirak Jezi|mirak]], te fonde [[Legliz kretyen|Legliz kretyen an]], te mouri sou kwa kòm yon sakrifis pou [[Ekspiyasyon nan Krisyanis|ekspiyasyon peche]], te leve soti vivan pa Bondye Papa a, epi te [[Asansyon Jezi|monte]] nan [[Syèl nan Krisyanis|Syèl la]], kote li pral retounen. Kretyen jeneralman kwè Jezi pèmèt moun [[Bondye nan Krisyanis|rekonsilye ak Bondye]]. [[Kredo Nise|Kredo Nise a]] afime Jezi pral [[Dènye Jijman|jije vivan yo ak mò yo]], swa [[Eta entèmedyè (Krisyanis)|anvan]] swa [[Mòtalis kretyen|apre]] [[Rezirèksyon mò yo#Krisyanis|rezirèksyon kò yo]], yon evènman ki asosye ak [[Dezyèm Vini Jezi|Dezyèm Vini Jezi a]] nan [[Eskatoloji kretyen|eskatoloji kretyen]]. Anpil branch kretyen konsidere Jezi kòm enkanasyon Bondye Pitit la, dezyèm nan twa [[prosopon|pèsòn]] [[Trinite|Trinite a]].{{efn|Yon ti minorite nan konfesyon kretyen rejte trinitarism, nèt oswa an pati, kòm ki pa nan Ekriti yo.}}
[[Nesans Jezi]] nan vil [[Jide|jide]] [[Betleyèm]] nan selebre chak ane, jeneralman nan 25 desanm,{{efn|Pifò kretyen ak [[Alawit|alawit]] selebre Nwèl. Yon pati nan [[Krisyanis oryantal|legliz kretyen oryantal]] yo selebre Nwèl nan 25 desanm [[Kalandriye jilyen|kalandriye jilyen]], ki kounye a koresponn ak 7 janvye nan [[Kalandriye gregoryen|kalandriye gregoryen]]. Selebrasyon Nwèl yo kòmanse nan [[Veyè Nwèl]], jeneralman 24 desanm.}} kòm [[Nwèl]]. [[Krisifiksyon]] li komemore nan [[Vandredi Sen]] epi rezirèksyon li nan [[Dimanch Pak]]. [[Epòk kalandriye]] ki pi lajman itilize nan mond lan—kote ane aktyèl la se [[Anno Domini|AD]] {{CURRENTYEAR}} (oswa {{CURRENTYEAR}} [[Epòk komen|CE]])—tradisyonèlman baze sou [[Dat nesans Jezi|dat apwoksimatif nesans Jezi]].<ref>{{cite dictionary |year=2003 |title=anno Domini |dictionary=Merriam-Webster Online Dictionary |url=http://www.m-w.com/dictionary/Anno%20Domini |access-date=3 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222112520/http://www.m-w.com/dictionary/anno%20domini |archive-date=22 December 2007 |quote=Etymology: Medieval Latin, in the year of our Lord |url-status=live}}.</ref>
[[Opinyon jwif sou Jezi|Jidayis dominan an rejte]] kwayans ke Jezi te mesi yo t ap tann nan, e li di li pat akonpli [[Mesi nan jidayis|pwofesi mesyanik yo]], li pat [[Onksyone|onksyone]] nan fòm lalwa, epi li pat ni divin ni resisite. Kontrèman, [[Jezi nan Islam]]{{efn|Souvan yo rele l pa non koranik li, {{transliteration|ar|ISO|[[Isa (non)|ʿĪsā]]}}}} konsidere kòm [[Mesi#Islam|mesi a]] ak yon [[Pwofèt ak mesaje nan Islam|pwofèt]] [[Bondye nan Islam|Bondye]], ki te voye bay [[Izrayelit|Izrayelit yo]] epi ki [[Dezyèm Vini Jezi#Islam|pral retounen sou Latè]] anvan [[Jou Jijman nan Islam|Jou Jijman an]]. [[Mizilman]] kwè Jezi te fèt nan vyèj [[Mari nan Islam|Mari]] men li pat ni Bondye ni pitit Bondye. Pifò Mizilman [[Opinyon islamik sou lanmò Jezi|pa kwè yo te touye l oswa krisifye l]], men Bondye [[Antre nan syèl vivan|te leve l nan Syèl la pandan li te toujou vivan]].{{efn|Gen kèk Mizilman nan Mwayennaj ki te kwè Jezi te krisifye, kon manm mouvman modèn Ahmadiyya a; gade {{slink||Islamic perspectives}}.}} Jezi tou venere nan [[Lafwa Bahayi]] ak [[Relijyon dwouz|relijyon dwouz]], ansanm ak nan [[Rastafari]].
{{TOC limit|3}}
== Non ==
{{Further|Jezi (non)|Non ak tit Jezi nan Nouvo Testaman an|Non sen Jezi|Non Bondye nan Krisyanis}}
[[File:JesusYeshua2.svg|thumb|Soti anwo agòch: transkripsyon [[Arameyen|arameyen]], [[Lang ebre|ebre]], [[Lang grèk|grèk]], [[Laten|laten]] ak angle non ''Jezi'']]
Yon jwif nan tan Jezi souvan [[Non jwif|te gen yon sèl non]], pafwa swivi pa yon fraz [[Patwonim|patwonimik]] ki gen fòm "pitit [non papa a]", oswa pa vil kote li soti a.<ref name="Britannica" /> Konsa, nan Nouvo Testaman an, souvan yo refere a Jezi kòm "Jezi [[Nazarèt]]".{{efn|Atik sa a itilize sitasyon ki soti nan [[Nouvo Vèsyon Revize Estanda]] Bib la.}} Vwazen Jezi yo nan Nazarèt te rele l "bòs bòs la, pitit [[Mari, manman Jezi|Mari]] ak frè [[Jak, frè Jezi|Jak]], [[Jozès, frè Jak jenn nan|Jozès]], [[Jid, frè Jezi|Jid]] ak [[Simon, frè Jezi|Simon]]", "pitit bòs bòs la", oswa "pitit [[Sen Jozèf|Jozèf]]"; nan [[Evanjil Jan|Evanjil Jan an]], disip [[Filip apot la|Filip]] rele l "Jezi pitit Jozèf, moun Nazarèt".<ref>{{bibleverse|John|1:45}}</ref>
Non ''Jezi'' se transliterasyon angle, atravè laten ''Iesus'', de {{langx|grc|Ἰησοῦς}}, ki se vèsyon grèk non ebre יְהוֹשֻׁעַ ''Yehoshua'' (Yehōšuᵃʿ).<ref>{{Cite web |title=Strong's Greek: 2424. Ἰησοῦς (Iésous) -- Jesus |url=https://biblehub.com/greek/2424.htm |access-date=15 January 2026 |website=biblehub.com |quote=''The Greek name corresponds to the Hebrew "Joshua."''}}</ref><ref name="BensonMatthew1">{{Cite web |title=Matthew 1 Benson Commentary |url=https://biblehub.com/commentaries/benson/matthew/1.htm |access-date=15 January 2026 |website=biblehub.com |quote=''The name Jesus, in Greek, answers to Joshua, or rather, Jehoshuah, in Hebrew, which signifies Jehovah shall save;'' […] ''It was not without reason that the successor of Moses was called by this name; for, by subduing the Canaanites, and putting the tribes of Israel in possession of the promised land, he showed himself to be, under God, the Saviour of his people. But this name agrees much better to our Jesus, who both delivers his followers from much more dangerous enemies, and divides unto them a much more glorious inheritance.''}}</ref> Non ebre/[[Arameyen|arameyen]] sa a te komen nan mitan jwif [[Jide|jide]] yo nan epòk nesans Jezi,<ref>{{Cite web |title=Matthew 1 Barnes' Notes |url=https://biblehub.com/commentaries/barnes/matthew/1.htm |access-date=15 January 2026 |website=biblehub.com |quote=''It was a very common name among the Jews.''}}</ref> byenke nan peryòd sa a li te deja rakousi an יֵשׁוּעַ ''[[Yeshua]]'' (Yešūᵃʿ);<ref>{{Cite web |title=Strong's Hebrew: 3442. יֵשׁ֫וּעַ (Yeshua) -- Yeshua, Joshua |url=https://biblehub.com/hebrew/3442.htm |access-date=15 January 2026 |website=biblehub.com |quote=יֵשׁוּעַ (Yēšûaʿ) is the late, shortened spelling of the earlier name יְהוֹשׁוּעַ (Yehōšûaʿ, "Joshua").}}</ref> kontraksyon an te deja fèt nan liv biblik ki pi ta tankou [[Liv Neyemi|Neyemi]],<ref>{{Cite web |title=H3442 - yēšûaʿ - Strong's Hebrew Lexicon (KJV) |url=https://www.blueletterbible.org/kjv/gen/1/1/s_1001 |access-date=15 January 2026 |website=Blue Letter Bible |quote=''Gesenius' Hebrew-Chaldee Lexicon: יֵשׁוּעַ [Jeshua] a contracted form of the proper name יְהוֹשֻׁעַ used in the later Hebrew ... proper name of other men, mentioned in the books of Chronicles, Ezra and Nehemiah''}}</ref> kote yo rele [[Jozye]] ''Yeshua''.<ref>{{Cite web |title=Nehemiah 8:17 Hebrew Interlinear: ... for the sons of Israel had not done, from the days of '''Jeshua [יֵשׁוּעַ, Yeshua] son of Nun''' ... |url=https://biblehub.com/interlinear/nehemiah/8-17.htm |access-date=15 January 2026 |website=biblehub.com}}</ref>
Non an vle di "[[Tetragram|Bondye]] sove" an ebre, literalman "[[Yawe]] sove",<ref>{{Cite web |title=Strong's Hebrew: 3091. יְהוֹשׁ֫וּעַ (Yehoshua) -- Joshua |url=https://biblehub.com/hebrew/3091.htm |access-date=15 January 2026 |website=biblehub.com |quote=''Both Joshua son of Nun and Jesus of Nazareth bear the name "Yahweh saves"''}}</ref> soti nan [[Rasin semitik|rasin]] ישׁע (''y-š-ʿ,'' 'sove') ak non יְשׁוּעָה (''yeshuah'', 'sali'). [[Evanjil Matye|Evanjil Matye a]] afime siyifikasyon etimolojik non Jezi a klèman nan pwofesi zanj lan bay Jozèf sou nesans li: "w ap rele l Jezi (Ἰησοῦς), paske l ap sove pèp li a anba peche yo".<ref>{{bibleverse|Matthew|1:21}}.</ref>
Chèchè yo bay enpòtans teyolojik a lefèt ke siksesè [[Moyiz]], [[Jozye]], pote menm non ak Jezi nan grèk, ebre ak arameyen orijinal yo, paske souvan yo fè yon paralèl ant de lidè yo ak etimoloji non yo pataje a ('sove'): Jozye mennen jwif yo nan [[Peyi Pwomiz la]], pandan nan Kretyen Jezi konprann kòm moun ki sove jwif ak [[Payen|payen]] anba peche yo.<ref>{{Cite web |title=Matthew 1 Matthew Poole's Commentary |url=https://biblehub.com/commentaries/poole/matthew/1.htm |access-date=15 January 2026 |website=biblehub.com |quote=''Joshua had his name from the same word, because he was to be a temporal saviour to save the Jews, the whole body of the Jews, from the Canaanites their enemies. This Jesus was to save his people, all that should believe in his name, whether Jews or Gentiles, from their sins.''}}</ref><ref>{{Cite web |title=Matthew 1 Vincent's Word Studies |url=https://biblehub.com/commentaries/vws/matthew/1.htm |access-date=15 January 2026 |website=biblehub.com |quote=''Under Joshua the enemies of Israel were conquered, and the people established in the Promised Land. So Jesus leads his people in the fight with sin and temptation.''}}</ref><ref name="BensonMatthew1"/><ref>{{Cite web |title=Matthew 1 Cambridge Bible for Schools and Colleges |url=https://biblehub.com/commentaries/cambridge/matthew/1.htm |access-date=15 January 2026 |website=biblehub.com |quote=''Joshua who led the Israelites into the Promised Land, and Joshua or Jeshua, who was high priest at the time of the return from the Babylonish Captivity, are types of Jesus Christ in respect both of work and name.''}}</ref>
=== Jezikri ===
{{Further|Kris (tit)}}
Depi 1ye syèk la, kretyen yo souvan refere a Jezi kòm "Jezikri".{{sfn|Doninger|1999|p=212}} Mo [[Kris (tit)|''Kris'']] la pa yon non bay men se te orijinèlman yon [[Twa fonksyon Kris la|tit oswa yon biwo]] ("Kris la"), ki vle di "[[Mesi|Mesi a]]".{{sfn|Pannenberg|1968|pp=30–31}}<ref>{{cite book |title=Theology of the New Testament |first=Rudolf K. |last=Bultmann |year=2007 |isbn=978-1-932792-93-5 |page=80 |publisher=Baylor University Press}}</ref> Tèm nan soti nan grèk {{lang|grc|[[wikt:Χριστός|Χριστός]]}} ({{tlit|grc|Christos}}),<ref>{{CathEncy |wstitle= Origin of the Name of Jesus Christ |first=Anthony J. |last= Maas}}</ref><ref>{{cite book |last=Heil |first=John P. |url=https://books.google.com/books?id=i4u42_PsPNsC&pg=PA66 |title=Philippians: Let Us Rejoice in Being Conformed to Christ |publisher=Society of Biblical Literature |year=2010 |isbn=978-1-58983-482-8 |page=66 |access-date=14 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907173832/https://books.google.com/books?id=i4u42_PsPNsC&pg=PA66 |archive-date=7 September 2015 |url-status=live}}</ref> yon [[Kalk|kalk]] mo ebre {{lang|he|[[wikt:מָשִׁיחַ|משיח]]}} {{tlit|he|[[Mesi nan jidayis|mashiakh]]}} (Mašiᵃḥ), ki transliterasyone an angle kòm ''messiah''.{{sfn|Vine|1940|pp=274–275}} Tèm ebre a vle di "[[Onksyone|onksyone]]", soti nan vèb מָשַׁח (''mashaḥ''), "fwote ak lwil, onksyone".<ref>{{Cite web |title=Strong's Hebrew: 4886. מָשַׁח (mashach)|url=https://biblehub.com/hebrew/4886.htm|access-date=21 January 2026|website=biblehub.com|quote=Lexical summary: "to rub with oil, i.e. to anoint"}}</ref> Nan jidayis biblik la, [[Lwil onksyon sakre|lwil sakre]] te itilize pou onksyone kèk moun ak objè eksepsyonèlman sakre kòm yon pati nan envestitir relijyez yo.<ref>Gade [[Levitik]] 8:10–12 ak [[Egzòd 30]]:29.</ref> Nan [[Septant|Septant la]], yo te tradui mo ebre a an grèk kòm χριστός (''christos''), ki vle di "onksyone",<ref>{{Cite web |title=χριστός Greek Word Study Tool|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/morph?l=χριστός&la=greek#lexicon|access-date=21 January 2026|website=www.perseus.tufts.edu|quote=of persons, anointed}}</ref> soti nan vèb χρίω (''chrio''), "fwote ak lwil, onksyone".<ref>{{Cite web |title=χρίω Greek Word Study Tool|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/morph?l=χρίω&la=greek#lexicon|access-date=21 January 2026|website=www.perseus.tufts.edu|quote=Autenrieth: smear with oil, anoint, LSJ: rub, anoint with scented unguents or oil}}</ref>
Premye kretyen yo te nonmen Jezi "Kris la" paske yo te kwè li se Mesi a ("moun ki onksyone a") ki te [[Jezi ak pwofesi mesyanik|pwofetize]] nan [[Bib ebre a]] (Ansyen Testaman an). Nan itilizasyon apre epòk biblik la, ''Kris'' te vin wè kòm yon non—yon pati nan "Jezikri". Tèm ''[[Kretyen|kretyen]]'', ki vle di yon disip Kris, ap itilize depi 1ye syèk la.{{sfn|Mills|Bullard|1998|p=[https://books.google.com/books?id=goq0VWw9rGIC&pg=PA142 142]}}
== Lavi ak ansèyman nan Nouvo Testaman an ==
{{Main|Lavi Jezi}}
{{Further|Kote Nouvo Testaman asosye ak Jezi}}
{{Gospel Jesus|state=collapsed}}
=== Levanjil kanonik yo ===
{{Main|Levanjil|Amoni levanjil yo|Fyabilite istorik levanjil yo}}
[[File:Dublin, Chester Beatty Ms Papyrus 45 BP I ff.13-14 Luke 11.50-12.12; 12.18-37; 12.42-13.1; 13.jpg|alt=Yon manyiskri papirus kat paj, ki chire an plizyè kote|thumb|Yon [[Papirus|papirus]] grèk 3yèm syèk [[Levanjil Lik|Levanjil Lik la]]]]
Kat [[Levanjil kanonik|levanjil kanonik]] yo ([[Levanjil Matye|Matye]], [[Levanjil Mak|Mak]], [[Levanjil Lik|Lik]] ak [[Levanjil Jan|Jan]]) se sous prensipal pou lavi ak mesaj Jezi.<ref name="Britannica" /> Lòt pati nan Nouvo Testaman an gen ladan yo tou referans a gwo epizòd nan lavi li, tankou [[Dènye Soupe a]] nan [[1 Korentyen 11]]:23–26.<ref>{{bibleverse|1 Corinthians|11:23–26|9}}.</ref>{{sfn|Blomberg|2009|pp=441–442}}<ref name="Fahlbusch52" />{{sfn|Evans|2003|pp=465–477}} [[Travay Apot yo]]<ref>{{bibleverse|Acts|10:37–38|9}} and {{bibleverse|Acts|19:4|9}}.</ref> fè referans a premye ministè Jezi ak fason [[Jan Batis]] te anonse l davans.<ref>{{cite book |title=The Book of the Acts|url=https://archive.org/details/bookofacts00bruc|series=New International Commentary on the New Testament|first=Frederick F. |last=Bruce |year=1988 |isbn=978-0-8028-2505-6 |page=[https://archive.org/details/bookofacts00bruc/page/362 362] |publisher=Wm. B. Eerdmans}}</ref>{{sfn|Rausch|2003|p=77}}{{sfn|Vermes|1981|pp=20, 26, 27, 29}} Travay 1:1–11<ref>{{bibleverse|Acts|1:1–11|9}}.</ref> bay plis detay sou [[Asansyon Jezi]]<ref>also mentioned in {{bibleverse|1 Timothy|3:16}}.</ref> pase levanjil kanonik yo.{{sfn|Evans|2003|pp=521–530}} Nan [[Lèt pòl yo#Otantisite|lèt pòl yo ki pa diskite]], ki te ekri anvan levanjil yo, yo site plizyè fwa pawòl oswa enstriksyon Jezi.<ref>{{bibleverse|1 Corinthians 7:10–11, 9:14, 11:23–25|multi=yes}}, {{bibleverse|2 Corinthians|12:9}}.</ref>{{efn|Powell ekri: "[Pòl] site pawòl oswa enstriksyon Jezi nan kèk kote,<ref>{{bibleverse|1 Cor. 7:10–11; 9:14; 11:23–25|multi=yes}}; {{bibleverse|2 Cor.|12:9}}; cf. {{bibleverse|Acts|20:35}}</ref> men nan pifò ka li montre ti enterè pou detay lavi ak ministè Jezi sou tè a."<ref>{{cite book |last=Powell |first=Mark A. |title=Introducing the New Testament |url=https://archive.org/details/introducingnewte00powe |url-access=limited |date=2009 |publisher=Baker |page=[https://archive.org/details/introducingnewte00powe/page/248 248] |isbn=978-0-8010-2868-7}}</ref>}}
Gen kèk gwoup [[Premye kretyen|kretyen primitif]] ki te gen deskripsyon separe sou lavi ak ansèyman Jezi ki pa nan Nouvo Testaman an. Ladan yo gen [[Levanjil Toma]], [[Levanjil Pyè]], [[Levanjil Jida]], [[Apokrif Jak]], ak [[Apokrif Nouvo Testaman|anpil lòt ekri apokrif]]. Pifò chèchè konkli tèks sa yo te ekri pi ta epi yo mwens fyab sou plan istorik pase levanjil kanonik yo.{{sfn|Brown|1997|pp=835–840}}<ref>{{cite book |last1=Evans |first1=C. A. |title=Exploring the Origins of the Bible |date=2008 |publisher=Baker |page=154}}</ref>{{sfn|Keener|2009|p=56}}
==== Otè, dat ak fyabilite ====
Levanjil kanonik yo se kat istwa, chak youn atribiye a yon otè diferan. Jeneralman yo konsidere otè levanjil yo kòm psedonim, e tradisyon atribiye yo a [[Kat evanjelis yo|kat evanjelis yo]], chak asosye ak Jezi oswa ak disip pwòch li yo:{{sfn|Funk|Hoover|The Jesus Seminar|1993|p=3}} Mak a [[Jan Mak]], yon asosye [[Sen Pyè|Pyè]];<ref name="May Metzger Mark" /> [[Matye apot la|Matye]] a youn nan [[Disip (Krisyanis)|disip]] Jezi yo;{{sfn|Funk|Hoover|The Jesus Seminar|1993|p=3}} [[Lik evanjelis la|Lik]] a yon konpayon [[Pòl apot la|Pòl]] ki mansyone nan kèk lèt;{{sfn|Funk|Hoover|The Jesus Seminar|1993|p=3}} epi Jan a yon lòt disip Jezi,{{sfn|Funk|Hoover|The Jesus Seminar|1993|p=3}} "[[Disip byenneme a|disip byenneme a]]".{{sfn|Cross|Livingstone|2005|loc=John, St.}}
Dapre [[Priyorite markyèn|priyorite markyèn nan]], premye levanjil ki te ekri a se [[Levanjil Mak]] (ane 60–75 apre Jezikri), swivi pa Levanjil Matye (65–85), Levanjil Lik (65–95), ak Levanjil Jan (75–100).<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=l2sloGWzzV8C&pg=PA58 |title=Can We Trust the Gospels?: Investigating the Reliability of Matthew, Mark, Luke, and John |publisher=Crossway |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-4335-1978-9 |first=Mark D. |last=Roberts |access-date=14 August 2015 |archive-date=7 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907174109/https://books.google.com/books?id=l2sloGWzzV8C&pg=PA58 |url-status=live}}</ref> Pifò chèchè dakò otè Matye ak Lik te itilize Mak kòm sous pou levanjil yo. Kòm Matye ak Lik pataje tou kèk kontni ki pa nan Mak, anpil chèchè konkli yo te itilize yon [[Sous Q|sous Q]] ipotetik anplis Mak, pandan yon kantite k ap grandi sipòte [[Ipotèz Farrer|ipotèz Farrer]] oswa [[Ipotèz posteryorite matyèn|Posteryorite matyèn nan]], kote Matye ak Lik te itilize youn lòt dirèkteman.<ref name=":022">{{Cite book |last=Runesson|first=Anders|title=Jesus, New Testament, Christian Origins|date=2021|publisher=Eerdmans|isbn=9780802868923}}</ref><ref name="TSP20222">{{Cite book |title=The Synoptic Problem 2022: Proceedings of the Loyola University Conference|publisher=Peeters Pub and Booksellers|year=2023|isbn=9789042950344|pages=5|editor-first1=Olegs|editor-last1=Andrejevs|editor-first2=Simon J. |editor-last2=Joseph|editor-first3=Edmondo|editor-last3=Lupieri|editor-first4=Joseph|editor-last4=Verhayden}}</ref>{{sfn|Licona|2010|pp=210–221}} Lik ak Matye trete sous yo yon fason ki pi konsèvatè pase lòt istoryen ansyen tankou [[Diodò Sisil]], byenke paralèl ak varyasyon levanjil sinoptik yo se kalite ki tipik nan byografi istorik ansyen.<ref name="Kloppenborg 49–79">{{Cite journal |last=Kloppenborg|first=John|title=Variation in the Reproduction of the Double Tradition and an Oral Q?|journal=Ephemerides Theologicae Lovaniensis|volume=83|issue=1|pages=49–79}}</ref><ref name="Licona 2016 XIII-XIV">{{Cite book |last=Licona |first=Mike |title=Why are there Differences in the Gospels? What we can Learn from Ancient Biography |url=https://archive.org/details/whyaretherediffe0000mich |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0190264260 |pages=XIII-XIV}}</ref>
Yon aspè enpòtan nan etid levanjil yo se [[Jan literè|jan literè]] kote yo klase.<ref>{{Cite book|last1=Burridge|first1=R. A. |year=2006|chapter=Gospels|editor-first1=J. W. |editor-last1=Rogerson|editor-first2=Judith M. |editor-last2=Lieu|title=The Oxford Handbook of Biblical Studies|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_i2h4|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_i2h4/page/433 433]}}</ref> Si otè levanjil yo te vle ekri woman, mit, istwa oswa byografi, sa gen yon gwo enpak sou fason pou entèprete zèv yo.<ref>Talbert, C. H. (1977). ''What is a Gospel? The Genre of the Canonical Gospels''. Philadelphia, Pennsylvania: Fortress Press.</ref><ref>Wills, L. M. (1997). ''The Quest of the Historical Gospel: Mark, John and the Origins of the Gospel Genre''. London: Routledge. p. 10.</ref><ref>Burridge, R. A. (2004). ''What are the Gospels? A Comparison with Graeco-Roman Biography''. revised updated edn. Grand Rapids, Michigan: Eerdmans.</ref> Byenke li pa san kritik,<ref>e.g. Vines, M. E. (2002). ''The Problem of the Markan Genre: The Gospel of Mark and the Jewish Novel''. Atlanta, Georgia: Society of Biblical Literature. pp. 161–162.</ref> opinyon ki di levanjil yo se yon kalite byografi ansyen reprezante konsansis chèchè jodi a.<ref>{{cite book |last=Stanton |first=Graham N. |url=https://books.google.com/books?id=A7wNGMrAiD0C |title=Jesus and Gospel |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-00802-0 |page=192 |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226005236/https://books.google.com/books?id=A7wNGMrAiD0C |archive-date=26 February 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Rogerson |first1=J. W. |url=https://books.google.com/books?id=eKZYMifS1fAC |title=The Oxford Handbook of Biblical Studies |last2=Lieu |first2=Judith M. |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-925425-5 |page=437 |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225204746/https://books.google.com/books?id=eKZYMifS1fAC |archive-date=25 December 2019 |url-status=live}}</ref>
Konsènan egzaktitid istwa yo, opinyon yo varye depi sa ki konsidere yo kòm deskripsyon [[Inerans biblik|san erè]] lavi Jezi,{{sfn|Grudem|1994|pp=90–91}} rive sa ki dwe sou fyabilite istorik yo sou divès pwen,{{sfn|Sanders|1993|p=3}} jiska sa ki konsidere yo kòm bay trè piti enfòmasyon istorik sou lavi li apa de baz yo.{{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=117–125}}{{sfn|Ehrman|1999|pp=22–23}}
==== Estrikti ak kontni konparatif ====
{{Christianity sidebar}}
Matye, Mak ak Lik rele levanjil sinoptik yo, soti nan grèk {{lang|grc|σύν}} ({{tlit|grc|syn}}, 'ansanm') ak {{lang|grc|ὄψις}} ({{tlit|grc|opsis}}, 'vizyon'),<ref name="Haffner-2008" /><ref name="Scroggie-1995" /><ref>{{OED|synoptic}}</ref> paske yo sanble nan kontni, aranjman naratif, lang ak estrikti paragraf, epi yo ka mete youn akote lòt fasilman pou konparezon sinoptik.<ref name="Haffner-2008">{{cite book |title=New Testament Theology |first=Paul |last=Haffner |year=2008 |isbn=978-88-902268-0-9 |page=135 |publisher=Gracewing}}</ref><ref name="Scroggie-1995">{{cite book |title=A Guide to the Gospels |first=W. Graham |last=Scroggie |year=1995 |isbn=978-0-8254-9571-7 |page=128 |publisher=[[Kregel Publications]]}}</ref><ref>{{Britannica URL |title=Synoptic Gospels |url=topic/Synoptic-Gospels}}</ref> Chèchè yo jeneralman dakò li enposib jwenn yon relasyon literè dirèk ant levanjil sinoptik yo ak Levanjil Jan an.<ref>{{cite book |title=The Gospel of John |first1=Francis J. |last1=Moloney |first2=Daniel J. |last2=Harrington |year=1998 |isbn=978-0-8146-5806-2 |page=[https://archive.org/details/gospelofjohn0004molo/page/3 3] |publisher=Liturgical Press |url=https://archive.org/details/gospelofjohn0004molo/page/3}}</ref> Anpil evènman—tankou batèm Jezi, krisifiksyon l ak relasyon l ak [[Apot nan Nouvo Testaman an|apot]] li yo—parèt nan levanjil sinoptik yo, men ensidan tankou [[Transfigirasyon Jezi|transfigirasyon an]] ak [[Ekzòsis|ekzòsis]] Jezi{{sfn|Witherington|1997|p=113}} pa parèt nan Jan, ki diferan tou sou lòt pwen, tankou [[Netwayaj Tanp lan|netwayaj Tanp lan]].<ref>{{cite book |last=Ladd |first=George E. |title=A Theology of the New Testament |year=1993 |publisher=Wm. B. Eerdmans |isbn=978-0-8028-0680-2 |page=251 |url=https://books.google.com/books?id=eIdkM00EdlAC&pg=PA251 |access-date=14 August 2015 |archive-date=7 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907103156/https://books.google.com/books?id=eIdkM00EdlAC&pg=PA251 |url-status=live}}</ref>
Levanjil sinoptik yo mete aksan sou diferan aspè Jezi. Nan Mak, Jezi se [[Pitit Bondye (Krisyanis)|Pitit Bondye]] ki gen zèv pwisan yo montre prezans [[Wayòm Bondye a]].<ref name="May Metzger Mark" /> Yo prezante l kòm yon moun k ap fè mirak san repo ak sèvitè Bondye kou lèzòm.<ref name="ThompsonPortraits">{{Cite book|editor-last1=Thompson|editor-first1=Frank Charles|title=The Thompson Chain-Reference Bible|url=https://archive.org/details/thompsonchainref0000fran_q7b3|publisher=Kirk Bride Bible Company & Zondervan Bible Publishers|year=1983|pages= [https://archive.org/details/thompsonchainref0000fran_q7b3/page/1563 1563]–1564}}</ref> Kout levanjil sa a anrejistre relativman kèk pawòl oswa gwo ansèyman Jezi.<ref name="May Metzger Mark" /> Levanjil Matye a mete aksan sou lefèt Jezi se akonplisman volonte Bondye jan yo revele l nan Ansyen Testaman an ak Senyè Legliz la.<ref>{{Cite book|editor-last1=May|editor-first1=Herbert G. |editor-first2=Bruce M. |editor-last2=Metzger|title=The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha|url=https://archive.org/details/newoxfordannotat0000herb_w1c5|year=1977|chapter=Matthew|pages=1171–1212}}</ref> Yo prezante l kòm "[[Liyaj davidik|Pitit David]]", yon "wa", ak Mesi a.<ref name="ThompsonPortraits" />{{sfn|McGrath|2006|pp=4–6}} Lik prezante Jezi kòm sovè diven-imen ki montre konpasyon pou moun nan nesesite.<ref name="May Metzger Luke">{{Cite book|editor-last1=May|editor-first1=Herbert G. |editor-first2=Bruce M. |editor-last2=Metzger|title=The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha|url=https://archive.org/details/newoxfordannotat0000herb_w1c5|year=1977|chapter=Luke|pages=1240–1285}}</ref> Yo montre l kòm zanmi moun k ap fè peche ak moun yo rejte, ki te vini chèche ak sove moun ki pèdi yo.<ref name="ThompsonPortraits" /> Levanjil sa a gen ladan l parabòl byen konnen, tankou [[Bon Samariten an]] ak [[Pitit pèdi a|Pitit Pèdi a]].<ref name="May Metzger Luke" />
[[Pwològ Levanjil Jan an]] idantifye Jezi kòm yon enkanasyon Pawòl divin lan ([[Logos (Krisyanis)|Logos]]).<ref name="MayMetzgerJohn">{{Cite book|editor-last1=May|editor-first1=Herbert G. |editor-first2=Bruce M. |editor-last2=Metzger|title=The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha|url=https://archive.org/details/newoxfordannotat0000herb_w1c5|year=1977|chapter=John|pages=1286–1318}}</ref> Kòm Pawòl la, yo dekri Jezi kòm etènèlman prezan avèk Bondye, aktif nan tout kreyasyon an, ak sous nati moral ak espirityèl limanite.<ref name="MayMetzgerJohn" /> Nan levanjil sa a, yo prezante Jezi kòm pa sèlman pi gran pase nenpòt pwofèt imen nan tan pase, men pi gran pase nenpòt pwofèt ki ka egziste: li pa sèlman pale Pawòl Bondye; li se Pawòl Bondye.{{sfn|Harris|1985|pp=302–310}} Nan Levanjil Jan an, Jezi revele wòl divin li piblikman epi yo dekri l kòm [[Pen lavi a]], [[Limyè mond lan]], [[Vrè Pye Rezen an]], ak plis ankò.<ref name="ThompsonPortraits" />
Otè Nouvo Testaman an jeneralman te montre ti enterè pou etabli yon [[Kwonoloji Jezi|kwonoloji]] absoli lavi Jezi oswa pou senkwonize epizòd lavi li ak istwa laïk epòk la.{{sfn|Rahner|2004|pp=730–731}} Jan [[s:Bible (American Standard)/John#21:25|Jan 21:25]] di l, levanjil yo pa pretann bay yon lis konplè evènman nan lavi Jezi.<ref>{{cite book |last=O'Collins |first=Gerald |title=Christology: A Biblical, Historical, and Systematic Study of Jesus |url=https://archive.org/details/christologybibli0000ocol_k7l8 |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-19-955787-5 |pages=[https://archive.org/details/christologybibli0000ocol_k7l8/page/1 1]–3}}</ref> Yo te ekri istwa yo sitou kòm dokiman teyolojik nan kontèks [[Krisyanis primitif|kretyen primitif]], ak kwonoloji kòm yon konsiderasyon segondè.<ref name="Wiarda75">{{cite book |title=Interpreting Gospel Narratives: Scenes, People, and Theology |url=https://archive.org/details/interpretinggosp0000wiar |first=Timothy |last=Wiarda |year=2010 |isbn=978-0-8054-4843-6 |pages=[https://archive.org/details/interpretinggosp0000wiar/page/75 75]–78 |publisher=B&H}}</ref> Levanjil yo konsakre apeprè yon tyè nan tèks yo a dènye semèn lavi Jezi nan [[Jerizalèm]], ke yo rele [[Pasyon (Krisyanis)|Pasyon an]].<ref name="Turner613">{{cite book |title=Matthew |url=https://archive.org/details/matthew0000turn |first=David L. |last=Turner |year=2008 |isbn=978-0-8010-2684-3 |page=[https://archive.org/details/matthew0000turn/page/613 613] |publisher=Baker}}</ref> Yo pa bay ase detay pou satisfè egzijans istoryen modèn yo konsènan dat egzak, men li posib pou tire yon imaj jeneral istwa lavi Jezi nan yo.{{sfn|Sanders|1993|p=3}}{{sfn|Rahner|2004|pp=730–731}}<ref name="Wiarda75" />
=== Jenealoji ak nesans ===
{{Main|Jenealoji Jezi|Nativite Jezi}}
Jezi te jwif,{{sfn|Vermes|1981|pp=20, 26, 27, 29}} li te fèt nan [[Mari, manman Jezi|Mari]], madanm [[Sen Jozèf|Jozèf]].<ref>[[Matye 1]]; [[Lik 2]].</ref> Levanjil Matye ak Lik ofri de istwa diferan sou [[Jenealoji|jenealoji]] li. Matye trase zansèt Jezi jiska [[Abraram]] pa [[David]],<ref>{{bibleverse|Matthew|1:1–16}}.</ref>{{sfn|Sanders|1993|pp=80–91}} pandan Lik trase zansèt Jezi pa [[Adan]] jiska Bondye.<ref>{{bibleverse|Luke|3:23–38}}.</ref>{{sfn|Brown|1978|p=[https://books.google.com/books?id=ML1mnUBwmhcC&pg=PA163 163]}} Lis yo idantik ant Abraram ak David men yo diferan anpil apati pwen sa a; Matye gen 27 jenerasyon ant David ak Jozèf, pandan Lik gen 42, ak prèske pa gen okenn non ki parèt nan de lis yo.{{efn|Konpare {{bibleverse|Matthew|1:6–16|NIV}} ak {{bibleverse|Luke|3:23–31|NIV}}. Gade tou {{section link|Jenealoji Jezi|Konparezon de jenealoji yo}}.}}<ref>{{cite book |last=France |first=R. T. |url=https://books.google.com/books?id=ttTgacXnLV8C&pg=PA72 |title=The Gospel According to Matthew: An Introduction and Commentary |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=1985 |isbn=978-0-8028-0063-3 |page=72 |author-link=R. T. France |access-date=15 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229004519/https://books.google.com/books?id=ttTgacXnLV8C&pg=PA72 |archive-date=29 February 2020 |url-status=live}} "From David the two lists diverge, as Matthew follows the line of succession to the throne of Judah from Solomon, whereas Luke's list goes through Nathan, ... and converges with Matthew's only for the two names of Shealtiel and Zerubabbel until Joseph is reached."</ref> Yo pwopoze divès teyori pou eksplike poukisa de jenealoji yo tèlman diferan.{{efn|Pou yon apèsi sou teyori sa yo, gade {{section link|Jenealoji Jezi|Eksplikasyon pou divèjans lan}}.}}
[[File:Gerard van Honthorst - Adoration of the Shepherds (1622).jpg|thumb|left|''Adorasyon bèje yo'' pa [[Gerard van Honthorst]], 1622|alt=Yon sèn nesans; gason ak bèt antoure Mari ak Jezi k ap fèk fèt, ki kouvri ak limyè]]
Tou de Matye ak Lik dekri nesans Jezi, sitou ke li te fèt nan yon vyèj ki rele Mari nan [[Betleyèm]] pou akonpli [[Pwofesi|pwofesi]]. Istwa Lik la mete aksan sou evènman anvan [[Nesans Jezi|nesans Jezi]] epi li santre sou Mari, pandan istwa Matye a kouvri pi plis evènman apre nesans lan epi li santre sou Jozèf.{{sfn|Mills|Bullard|1998|p=556}}<ref name="marsh37">{{cite book |title=Jesus and the Gospels |last=Marsh |first=Clive |author-last2=Moyise|author-first2= Steve |year=2006 |isbn=978-0-567-04073-2 |page=37 |publisher=Clark International |url=https://books.google.com/books?id=ecHpPzDLkhcC&pg=PA37 |access-date=14 August 2015 |archive-date=7 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907095218/https://books.google.com/books?id=ecHpPzDLkhcC&pg=PA37 |url-status=live}}</ref>{{sfn|Morris|1992|page=26}} Tou de istwa deklare Mari te fiyanse ak yon nonm ki rele Jozèf, ki te desandan Wa David epi ki pat papa byolojik Jezi, epi tou de sipòte doktrin [[Nesans vyèj Jezi|nesans vyèj Jezi a]], dapre sa Jezi te konsevwa nan yon fason mirakilè pa [[Sentespri]] nan vant Mari lè li te toujou vyèj.<ref name="Jeffrey">{{cite book |last=Jeffrey |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=7R0IGTSvIVIC |title=A Dictionary of biblical tradition in English literature |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=1992 |isbn=978-0-85244-224-1 |pages=538–540 |access-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008221946/https://books.google.com/books?id=7R0IGTSvIVIC |archive-date=8 October 2020 |url-status=live}}</ref>{{sfn|Cox|Easley|2007|pp=30–37}}<ref>{{cite book |title=Who's Who in the New Testament |url=https://archive.org/details/whoswhoinnewtest0000brow_x9y1 |last=Brownrigg |first=Ronald |year=2002 |isbn=978-0-415-26036-7 |pages=[https://archive.org/details/whoswhoinnewtest0000brow_x9y1/page/96 96]–100 |publisher=Taylor & Francis}}</ref> An menm tan, gen prèv, omwen nan ''Travay Apot yo'' Lik la, ke yo te panse Jezi te gen, tankou anpil figi nan ansyènte, yon doub patènite, paske la yo di li desandan nan semans oswa nan rèl David.<ref>{{Cite journal |last=Lincoln |first=Andrew T. |date=2013 |title=Luke and Jesus' Conception: A Case of Double Paternity? |journal=Journal of Biblical Literature |volume=132 |issue=3 |pages=639–658 |jstor=23487891 |issn=0021-9231}}</ref> Lè Jozèf [[Adopsyon nan jidayis|pran Jezi kòm pwòp pitit li]], yo konprann li ba li desandans davidik ki nesesè a.<ref>{{Cite web |url=http://www.thesevernforum.org.uk/palette/lecture_lincoln_2015.pdf |last1=Lincoln|first1=Andrew T. |title=Conceiving Jesus: re-examining Jesus' conception in canon, Christology, and creed|publisher=The Severn Forum|date=5 March 2015|page= 4 |access-date=2 July 2019 |archive-date=10 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510100248/http://www.thesevernforum.org.uk/palette/lecture_lincoln_2015.pdf |url-status=live}}</ref> Gen kèk chèchè ki sigjere Jezi te gen eritaj [[Levit|levit]] nan bò Mari, dapre relasyon san li ak [[Elizabèt (figi biblik)|Elizabèt]].<ref>For example, {{citation |title=Carmen 18}}</ref>
[[File:Bellini-circumcision-NG1455-fm.jpg|thumb|alt=74.9 × 102.2 cm|''Sikonsizyon'' pa [[Giovanni Bellini]], {{circa|1500|lk=no}}. Tablo a dekri [[Sikonsizyon Jezi|sikonsizyon Jezi]].]]
Nan Matye, Jozèf boulvèse paske Mari, fiyanse li, [[Gwosès|ansent]],<ref>[[Matye 1:19]]–[[Matye 1:20|20]].</ref> men nan premye [[Rèv Sen Jozèf|kat rèv Jozèf]], yon zanj asire l pou l pa pè pran Mari kòm madanm li paske pitit li a te konsevwa pa Sentespri.<ref name="Talbert">{{cite book |title=Matthew |first=Charles H. |last=Talbert |year=2010 |isbn=978-0-8010-3192-2 |publisher=Baker |url=https://books.google.com/books?id=tbmoR2j0-sgC |pages=29–30 |access-date=8 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008221946/https://books.google.com/books?id=tbmoR2j0-sgC |url-status=live}}</ref> Nan [[Matye 2:1]]–[[Matye 2:12|12]], [[Mag biblik yo|saj]] oswa [[Mag]] ki soti nan [[Oryan]] pote kado bay jenn Jezi kòm [[Jezi, Wa jwif yo|Wa jwif yo]]. Yo jwenn li nan yon kay Betleyèm. [[Ewòd Gran]] tande pale de nesans Jezi epi, tankou li te vle touye l, [[Masak inosan yo|bay lòd pou touye tout ti gason]] nan Betleyèm ak anviwon li. Men, yon zanj avèti Jozèf nan dezyèm rèv li, epi fanmi an [[Sove ale an Ejip|sove ale an Ejip]], answit li retounen epi li etabli nan Nazarèt.<ref name="Talbert" />{{sfn|Harris|1985|pp=272–285}}<ref>{{cite book |last=Schnackenburg |first=Rudolf |title=The Gospel of Matthew |year=2002 |isbn=978-0-8028-4438-5 |publisher=Wm. B. Eerdmans |url=https://books.google.com/books?id=pvR39Z9O01kC&pg=PA9 |pages=9–11 |access-date=14 August 2015 |archive-date=7 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907052207/https://books.google.com/books?id=pvR39Z9O01kC&pg=PA9 |url-status=live}}</ref>
Nan Lik 1:31–38, Mari aprann nan men zanj [[Gabriyèl]] ke l ap konsevwa epi bay nesans a yon pitit ki rele Jezi atravè aksyon Sentespri.<ref name="marsh37" /><ref name="Jeffrey" /> Lè Mari prèt pou akouche, li menm ak Jozèf vwayaje soti nan Nazarèt pou ale nan vil zansèt Jozèf, Betleyèm, pou anrejistre nan resansman [[Sezar Ogis]] te bay lòd fè a. Pandan yo la, Mari bay Jezi nesans, epi kòm yo pa jwenn plas nan oberj la, li mete ti bebe a nan yon [[Manje bèt|manje bèt]].<ref>{{bibleverse|Luke|2:1–7}}.</ref> Yon [[Anons bay bèje yo|zanj anonse nesans lan bay yon gwoup bèje]], ki ale Betleyèm pou wè Jezi epi answit gaye nouvèl la toupatou.<ref>{{bibleverse|Luke|2:8–20}}.</ref> Lik 2:21 rakonte kijan Jozèf ak Mari [[Sikonsizyon Jezi|sikonsi ti bebe a nan wityèm jou apre nesans]] epi bay li non Jezi, jan Gabriyèl te kòmande Mari.<ref>{{bibleverse|Luke|2:21}}.</ref> Apre [[Prezantasyon Jezi nan Tanp lan|prezantasyon Jezi nan Tanp lan]], Jozèf, Mari ak Jezi retounen Nazarèt.<ref name="marsh37" /><ref name="Jeffrey" />
=== Premye ane, fanmi ak pwofesyon ===
[[File:William Holman Hunt - The Finding of the Saviour in the Temple - Google Art Project.jpg|thumb|upright=1.2|''[[Jwenn Sovè a nan Tanp lan]]'' pa [[William Holman Hunt]], 1860|alt=Mari ak Jozèf jwenn Jezi nan Tanp lan]]
Levanjil Lik ak Matye idantifye Nazarèt, yon vil nan [[Galile]] ki nan [[Izrayèl]] jodi a, kòm kay anfans Jezi, kote li te viv ak fanmi li. Byenke Jozèf parèt nan deskripsyon anfans Jezi, pa gen okenn mansyon sou li apre sa.<ref>{{cite book |last=Perrotta |first=Louise B. |title=Saint Joseph: His Life and His Role in the Church Today |url=https://archive.org/details/saintjosephhisli0000perr |publisher=Our Sunday Visitor Publishing |year=2000 |isbn=978-0-87973-573-9 |pages=[https://archive.org/details/saintjosephhisli0000perr/page/21 21], 110–112}}</ref><ref>{{cite book |author=Reverend Archdeacon Kinane |chapter-url=https://books.google.com/books?id=EmUhCgAAQBAJ&pg=PT138 |title=Saint Joseph: His Life, His Virtues, His Privileges, His Power |page=138 |chapter=Section VI – The perpetual virginity of St. Joseph |publisher=Aeterna Press|access-date=7 June 2021 |archive-date=9 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309230526/https://books.google.com/books?id=EmUhCgAAQBAJ&pg=PT138#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Lòt manm fanmi li yo, gen ladan yo manman l Mari; [[Frè Jezi yo|kat frè li yo]], [[Jak, frè Jezi|Jak]], [[Jozès, frè Jezi|Jozès (oswa Jozèf)]], [[Jid, frè Jezi|Jid]] ak [[Simon, frè Jezi|Simon]]; ak sè li yo ki pa gen non, mansyone nan Levanjil yo ak lòt sous.<ref>{{cite book |title=Zealot: The Life and Times of Jesus of Nazareth |last=Aslan |first=Reza |author-link=Reza Aslan |year=2013 |publisher=Random House |page=[https://archive.org/details/zealotlifetimeso00reza/page/756 36] |isbn=978-1-4000-6922-4 |url=https://archive.org/details/zealotlifetimeso00reza/page/756}}</ref> Yo rele grann ak granpapa Jezi nan bò manman l [[Jowakim]] ak [[Sen Ann|Ann]] nan [[Levanjil Jak|Levanjil Jak la]].<ref>{{cite book |last=Brownrigg |first=Ronald |title=Who's Who in the New Testament |url=https://books.google.com/books?id=JXqBAgAAQBAJ&q=joachim |page=194 |year=2003 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-134-50949-2 |access-date=31 March 2023 |archive-date=9 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309230540/https://books.google.com/books?id=JXqBAgAAQBAJ&q=joachim#v=snippet&q=joachim&f=false |url-status=live}}</ref> Levanjil Lik la anrejistre ke Mari te fanmi [[Elizabèt (figi biblik)|Elizabèt]], manman Jan Batis.<ref>{{Bibleverse|Luke|1:5, 36|KJV}}.</ref> Gen kèk sous ekstrabiblik kontanporen ki konsidere Jezi ak Jan Batis kòm kouzen jèmen, sou baz kwayans Elizabèt te pitit fi [[Sobe (sè Sen Ann)|Sobe]], sè Ann.<ref>[[Patrologia Graeca|PG]] 97.1325.</ref><ref>[[Patrologia Graeca|PG]] 120.189.</ref><ref>[[Patrologia Graeca|PG]] 145.760 ([[Nicephorus Callistus|Nicéphore Callistus]], ''Historia ecclesiastica'', 2.3).</ref>
Levanjil Mak rapòte ke nan kòmansman [[Ministè Jezi|ministè li]], Jezi antre an konfli ak vwazen ak fanmi li.{{sfn|Harris|1985|pp=270–272}} Manman l ak frè l yo vin chèche l<ref>{{bibleverse|Mark|3:31–35}}.</ref> paske moun ap di [[Sante mantal Jezi|li pèdi tèt li]].<ref>{{bibleverse|Mark|3:21}}.</ref> Jezi reponn ke disip li yo se vre fanmi li. Nan Levanjil Jan an, Jezi ak manman l ale nan yon [[Nòs Kana|nòs Kana]], kote li fè premye mirak li sou demann li.<ref>{{bibleverse|John|3:1–11}}.</ref> Pita, li prezan nan krisifiksyon li, epi li eksprime enkyetid pou byennèt li.<ref>{{bibleverse|John|19:25–27}}.</ref>
Yo rele Jezi yon {{lang|grc|τέκτων}} ({{tlit|grc|[[tektōn]]}}) nan [[s:Bible (American Standard)/Mark#6:3|Mak 6:3]], yon tèm ke yo tradisyonèlman konprann kòm "bòs bòs" men ki ka refere tou a moun ki fabrike objè nan divès materyo, ladan yo konstriktè.<ref>{{cite book |last1=Liddell |first1=Henry G. |last2=Scott |first2=Robert |title=An Intermediate Greek–English Lexicon: The Seventh Edition of Liddell and Scott's Greek–English Lexicon |publisher=Clarendon Press |year=1889 |page=797}}</ref>{{sfn|Dickson|2008|pp=68–69}} Kòm tèm nan gen yon gwo laj siyifikasyon ak "reyalite sosyo-istorik yon {{lang|grc|τέκτων}} nazarèn komen", Matthew K. Robinson, yon minis ak akademisyen, prefere tradui {{lang|grc|τέκτων}} kòm 'konstriktè-atizan'.<ref>{{cite journal |last1=Robinson |first1=Matthew K. |title="Is This Not the Τέκτων?": Revisiting Jesus's Vocation in Mark 6:3 |journal=Neotestamentica |date=2021 |volume=55 |issue=2 |pages=431–445 |doi=10.1353/neo.2021.0038}}</ref><ref>{{cite web |title=Matthew Robinson |url=https://www.theology.ox.ac.uk/people/matthew-robinson |publisher=[[University of Oxford]] |access-date=1 April 2025}}</ref> Levanjil yo endike Jezi te kapab li, parafraze ak diskite Ekriti yo, men sa pa nesesèman vle di li te resevwa yon fòmasyon fòmèl kòm eskrib.<ref>{{Atik ansiklopedik|year=2001 |title=Context, family and formation |encyclopedia=Cambridge companion to Jesus |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA14 |access-date=14 August 2015 |last=Evans |first=Craig A. |editor-last=Bockmuehl |editor-first=Markus N. A. |pages=14, 21 |isbn=978-0-521-79678-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907175830/https://books.google.com/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA14 |archive-date=7 September 2015 |url-status=live|doi=10.1017/CCOL0521792614.002}}</ref>
Levanjil Lik rapòte de vwayaj Jezi ak paran li nan Jerizalèm pandan anfans li. Yo vin nan [[Tanp Jerizalèm]] pou [[Prezantasyon Jezi|prezantasyon Jezi]] kòm ti bebe an akò ak lalwa jwif la, kote yon nonm ki rele [[Simeyon (Levanjil Lik)|Simeyon]] fè yon pwofesi sou Jezi ak Mari.<ref>{{bibleverse|Luke|2:22–35}}.</ref> Lè Jezi, a laj douz an, pèdi nan yon pèlerinaj Jerizalèm pou [[Pak jwif|Pak jwif la]], paran li jwenn li nan [[Jwenn Jezi nan Tanp lan|Tanp lan]] chita nan mitan metèd yo, k ap koute yo epi poze kesyon, epi moun yo sezi pou entèlijans li ak repons li yo. Mari repwoche Jezi paske li te pèdi, epi Jezi reponn li dwe "nan kay Papa l".<ref>{{bibleverse|Luke|2:41–52}}.</ref>
=== Batèm ak tantasyon ===
{{Main|Batèm Jezi|Tantasyon Kris}}
[[File:El bautismo de Jesús, por José Ferraz de Almeida Júnior.jpg|thumb|upright=0.8|''[[Batèm Jezi|Batèm Kris]] pa [[Jan Batis]]'', pa [[Almeida Júnior]], 1895|alt=Jan batize Jezi. Sentespri a, an fòm yon toutrèl, anwo l.]]
[[Levanjil sinoptik yo]] dekri [[Batèm Jezi|batèm Jezi]] nan [[Rivyè Jouden|Rivyè Jouden an]] ak [[Tantasyon Kris|tantasyon li te fè fas]] pandan karant jou li te pase nan [[Dezè Jide a]] kòm preparasyon pou ministè piblik li.<ref>{{cite book |last=Sheen |first=Fulton J. |title=Life of Christ |year=2008 |publisher=Random House |isbn=978-0-385-52699-9 |page=65 |url=https://books.google.com/books?id=KyqQKohpVR4C&pg=PA65 |access-date=14 August 2015 |archive-date=10 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910165309/https://books.google.com/books?id=KyqQKohpVR4C&pg=PA65 |url-status=live}}</ref> Nan chak istwa sa yo, istwa batèm Jezi a vini apre enfòmasyon sou Jan Batis.{{sfn|Blomberg|2009|pp=224–229}}{{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=141–143}}{{sfn|McGrath|2006|pp=16–22}} Yo montre Jan k ap preche repantans pou padon peche, ankouraje moun bay [[Lamòn|lamòn]] bay malere,<ref>{{bibleverse|Luke||3:11}}.</ref> batize moun nan rejyon Rivyè Jouden an anviwon [[Pere]], epi anonse vini yon moun "ki pi pwisan" pase l.<ref>{{bibleverse|Luke|3:16}}.</ref><ref>{{cite book |title=Eerdmans commentary on the Bible |first1=James D. G. |last1=Dunn |first2=John W. |last2=Rogerson |year=2003 |isbn=978-0-8028-3711-0 |page=1010 |publisher=Wm. B. Eerdmans}}</ref>
[[File:Ary Scheffer - The Temptation of Christ (1854).jpg|thumb|left|upright=0.8|Jezi ak Dyab la dekri nan ''[[Tantasyon Kris|Tantasyon Kris la]]'', pa [[Ary Scheffer]], 1854]]
Nan Levanjil Mak, Jan Batis batize Jezi, epi lè Jezi soti nan dlo a, li wè [[Sentespri]] ap desann sou li tankou yon toutrèl, epi yon vwa soti nan syèl la pou deklare l Pitit Bondye.<ref>{{bibleverse|Mark|1:9–11}}.</ref> Se youn nan de evènman Levanjil yo dekri kote yon vwa ki soti nan Syèl la refere a Jezi kòm "Pitit", lòt la se [[Transfigirasyon Jezi|Transfigirasyon an]].{{sfn|Lee|2004|pp=21–30}}<ref name="Nobbs">{{cite book |last1=Harding|first1=Mark|title=The Content and the Setting of the Gospel Tradition|last2=Nobbs|first2=Alanna|publisher=Wm. B. Eerdmans|year=2010|isbn=978-0-8028-3318-1|pages=281–282}}</ref> Answit Lespri a pouse l ale nan dezè a, kote [[Satan]] tante l.<ref>{{bibleverse|Mark|1:12–13}}.</ref> Apre arestasyon Jan, Jezi kòmanse ministè li nan Galile.<ref>{{bibleverse|Mark|1:14}}.</ref>
Nan Levanjil Matye, lè Jezi vin kote Jan pou l batize, Jan pwoteste, li di, "Se mwen ki bezwen batize pa ou."<ref>{{bibleverse|Matthew|3:14}}.</ref> Jezi di l pou l kontinye ak batèm lan "pou nou akonpli tout jistis".<ref>{{bibleverse|Matthew|3:15}}.</ref> Answit Matye rakonte twa tantasyon espesifik Satan ofri Jezi nan dezè a.<ref>{{bibleverse|Matthew|4:3–11}}.</ref> Nan Levanjil Lik, Sentespri a desann an fòm kò, tankou yon toutrèl, apre tout pèp la fin batize epi pandan Jezi ap [[Prayers of Jesus|priye]].<ref>{{bibleverse|Luke|3:21–22}}.</ref> Pita, Jan rekonèt Jezi implicitman lè li voye disip li yo poze kesyon sou li.<ref>{{bibleverse|Luke|7:18–23}}.</ref> Lik dekri tou twa tantasyon Jezi te fè eksperyans nan dezè a anvan li kòmanse ministè li nan Galile.<ref>{{bibleverse|Luke|4:1–14}}.</ref>
Levanjil Jan an pa rakonte batèm ak tantasyon Jezi.{{sfn|Cross|Livingstone|2005|loc=Jesus Christ}} Pito, Jan Batis temwaye ke li wè Lespri a desann epi rete sou Jezi.<ref>{{bibleverse|John|1:32}}.</ref>{{sfn|Boring|Craddock|2004|p=[https://books.google.com/books?id=N0tLXRIiIe0C&pg=PA292 292]}} Jan pwoklame Jezi piblikman kòm [[Ti Mouton Bondye a]], epi kèk nan disip Jan yo vin disip Jezi.{{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=17–62}} Anvan yo mete Jan nan prizon, Jezi mennen disip li yo batize,<ref>{{bibleverse|John|3:22–24}}.</ref> epi yo batize plis moun pase Jan.<ref>{{bibleverse|John|4:1}}.</ref>
=== <span class="anchor" id="Ministry"></span> Ministè piblik ===
<!-- Anchor names for incoming section link(s) from other page(s) -->
{{Main|Ministè Jezi}}
[[File:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|thumb|''Diskou sou mòn lan'', pa [[Carl Bloch]], 1877, dekri [[Diskou sou mòn lan|diskou enpòtan Jezi a]].|alt=Jezi chita sou yon mòn, k ap preche yon foul moun]]
Levanjil sinoptik yo dekri de gwo kad jewografik nan ministè Jezi. Premye a se Galile, nan nò [[Jide]], kote Jezi fè yon ministè ki gen gwo siksè; dezyèm lan se Jerizalèm, kote yo rejte l epi touye l.<ref name="ISBEO">{{cite web |year=1939 |editor-last=Orr |editor-first=James |title=International Standard Bible Encyclopedia Online |url=http://www.internationalstandardbible.com/R/rabbi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817024703/http://www.internationalstandardbible.com/R/rabbi.html |archive-date=17 August 2016 |access-date=30 July 2016 |publisher=Wm. B. Eerdmans}}</ref> Souvan yo rele l "[[Rabi|rabi]]",<ref name="ISBEO" /> Jezi bay mesaj li oralman.<ref name="Dunn2013">{{cite book |last=Dunn |first=James D. G. |title=The Oral Gospel Tradition |url=https://archive.org/details/oralgospeltradit0000dunn |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2013 |pages=[https://archive.org/details/oralgospeltradit0000dunn/page/290 290]–291}}</ref> Nan istwa sa yo, li entèdi moun ki rekonèt li kòm mesi a—ladan yo moun li geri ak move lespri li ekzòsize yo—pale sou sa (gade [[Sekrè mesyanik|Sekrè mesyanik la]]).{{sfn|Harris|1985|pp=285–296}} Kontrèman, Levanjil Jan an prezante ministè Jezi kòm ki te fèt sitou nan ak alantou Jerizalèm olye de nan Galile, epi nati divin li pwoklame ak rekonèt pi ouvètman.{{sfn|Harris|1985|pp=302–310}}
Chèchè yo souvan divize ministè Jezi an plizyè etap. Ministè nan Galile a kòmanse lè Jezi retounen Galile apati [[Dezè Jide a]] apre li fin reziste tantasyon [[Satan]]. Answit li preche toupatou nan Galile, epi nan [[s:Bible (American Standard)/Matthew#4:18|Matye 4:18–20]], [[Premye disip Jezi yo|premye disip li yo]]—ki pita pral fòme nwayo Legliz la—rankontre l epi kòmanse swiv li.{{sfn|McGrath|2006|pp=16–22}}{{sfn|Redford|2007|pp=117–130}} Peryòd sa a gen ladan l [[Diskou sou mòn lan]], youn nan gwo diskou Jezi yo,{{sfn|Redford|2007|pp=117–130}}<ref>{{cite book |title=The Sermon on the mount: a theological investigation |url=https://archive.org/details/sermononmountthe0000vaug |first=Carl G. |last=Vaught |year=2001 |publisher=Baylor University Press |isbn=978-0-918954-76-3 |pages=xi–xiv}}</ref> ansanm ak [[Kalme tanpèt la|kalmman tanpèt la]], [[Miltiplikasyon pen yo pou 5 000 moun|manje 5 000 moun yo]], [[Jezi mache sou dlo|mache sou dlo]], ak plizyè lòt mirak ak [[Parabòl Jezi|parabòl]].{{sfn|Redford|2007|pp=143–160}} Li fini ak [[Konfesyon Pyè|Konfesyon Pyè a]] ak Transfigirasyon an.<ref>{{cite encyclopedia |title=Transfiguration, The |encyclopedia=The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Thought: Son of Man-Tremellius V11 |isbn=978-1-4286-3189-2 |publisher=Funk & Wagnalls |year=1909 |url=https://books.google.com/books?id=js5-eDk13TcC&pg=PA493 |page=493 |last=Nash |first=Henry S. |editor-first=Samuel M. |editor-last=Jackson |access-date=14 August 2015 |archive-date=7 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907052036/https://books.google.com/books?id=js5-eDk13TcC&pg=PA493 |url-status=live}}</ref><ref name="Barton132">{{cite book |last=Barton |first=Stephen C. |url=https://archive.org/details/cambridgecompani00bart_994 |title=The Cambridge Companion to the Gospels |date=23 November 2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80766-1 |pages=[https://archive.org/details/cambridgecompani00bart_994/page/n138 132]–133 |url-access=limited}}</ref>
Pandan Jezi ap vwayaje pou Jerizalèm, nan sa yo souvan rele ministè Pere a, li retounen nan rejyon kote yo te batize l la, apeprè yon tyè wout pou desann soti nan [[Lak Galile|Lak Galile a]] sou Rivyè Jouden an.<ref>[[wikisource:Bible (American Standard)/John#10:40|Jan 10:40–42]].</ref>{{sfn|Cox|Easley|2007|p=137}}{{sfn|Redford|2007|pp=211–229}} [[Ministè Jezi#Final ministry in Jerusalem|Dènye faz ministè li a]], nan Jerizalèm, kòmanse ak [[Antre triyonfal nan Jerizalèm|antre triyonfal li]] nan vil la nan [[Dimanch Ram]].{{sfn|Cox|Easley|2007|pp=155–170}} Nan Levanjil sinoptik yo, pandan semèn sa a Jezi [[Netwayaj Tanp lan|chase machann lajan yo]] nan [[Dezyèm Tanp lan]], epi [[Maché Jida a|Jida fè yon maché pou trayi]] li. Peryòd sa a kilmine nan [[Dènye Soupe a]] epi, nan istwa Jan an, nan [[Diskou orevwa a]].{{sfn|Blomberg|2009|pp=224–229}}{{sfn|Cox|Easley|2007|pp=155–170}}{{sfn|Redford|2007|pp=257–274}}
==== Disip ak swivan ====
{{Main|Apot nan Nouvo Testaman an|Voye douz apot yo}}
[[File:Brooklyn Museum - The Exhortation to the Apostles (Recommandation aux apôtres) - James Tissot.jpg|thumb|''Egzòtasyon bay apot yo'', pa [[James Tissot]], dekri Jezi k ap pale ak douz disip li yo.]]
Nan kòmansman ministè li, Jezi [[Voye douz apot yo|chwazi douz apot]]. Nan Matye ak Mak, Jezi rele kat premye apot li yo, ki se pechè, epi yo dekri yo kite filè yo imedyatman pou swiv li.<ref>[[wikisource:Bible (American Standard)/Matthew#4:18|Matye 4:18–22]], [[wikisource:Bible (American Standard)/Mark#1:16|Mak 1:16–20]].</ref> Nan Jan, de premye apot Jezi yo te disip Jan Batis okòmansman; Batis la wè Jezi epi rele l Ti Mouton Bondye a, epi de moun yo, ki tande sa, kòmanse swiv Jezi.{{sfn|Brown|1988|pp=25–27}}{{sfn|Boring|Craddock|2004|pp=292–293}} Anplis douz apot yo, entwodiksyon [[Diskou sou plenn nan]] nan Lik idantifye yon gwoup moun ki pi gran kòm disip.<ref>[[wikisource:Bible (American Standard)/Luke#6:17|Lik 6:17]].</ref> Nan [[s:Bible (American Standard)/Luke#10:1|Lik 10:1–16]], Jezi voye [[Swasanndis disip yo|70 oswa 72 swivan li yo]] de pa de pou prepare vil yo pou vizit li yo pral fè: yo enstwi yo pou yo aksepte òspitalite, geri malad yo, epi pwoklame [[Wayòm Bondye a]].<ref>{{cite encyclopedia |title=The Gospel According to Luke |encyclopedia=New Collegeville Bible Commentary: New Testament |publisher=Liturgical Press |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=sdooTRyPMCwC&pg=PA255 |page=255 |first=Michael F. |last=Patella |editor-first=Daniel |editor-last=Durken |isbn=978-0-8146-3260-4 |access-date=14 August 2015 |archive-date=10 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910044704/https://books.google.com/books?id=sdooTRyPMCwC&pg=PA255 |url-status=live}}</ref>
==== <span class="anchor" id="Teachings and preachings"></span> Ansèyman ak mirak ====
[[File:Hoffman-ChristAndTheRichYoungRuler.jpg|thumb|''[[Jezi ak jenn gason rich la]]'' pa [[Heinrich Hofmann (painter)|Heinrich Hofmann]], 1889]]
Nan levanjil sinoptik yo, Jezi anseye anpil—souvan nan [[Parabòl|parabòl]]{{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=316–346}}—sou Wayòm Bondye a. Jezi pale tou de "[[Pitit Lonm nan]]", yon figi [[Apokalips|apokaliptik]] ki pral vin rasanble moun yo chwazi yo.<ref name="Britannica" /> Jezi mande moun repanti de peche yo epi devwe tèt yo antyèman a Bondye.<ref name="Britannica">{{Britannica |id=303091 |title=Jesus Christ |first1=E. P. |last1=Sanders |first2=Jaroslav J. |last2=Pelikan}}</ref> Li enstwi disip li yo pou yo respekte [[Lalwa jwif la|lalwa jwif la]], byenke gen kèk nan moun ki te viv ansanm avè l ki wè l kòm moun ki vyole lalwa a li menm, pa egzanp nan [[Saba|obsèvans saba a]].<ref name="Britannica" /> Lè yo mande l ki [[Gran kòmandman an|pi gran kòmandman an]], Jezi reponn: "Se pou ou renmen Senyè Bondye ou ak tout kè ou, ak tout nanm ou, ak tout lespri ou ... Epi yon dezyèm ki sanble ak li: 'Se pou ou renmen pwochen ou tankou tèt ou.{{'"}}<ref>[[wikisource:Bible (American Standard)/Matthew#22:37|Matye 22:37–39]].</ref> Lòt ansèyman etik ki atribiye a Jezi gen ladan yo [[Matye 5:44|renmen lènmi ou yo]], abstni nan [[Rayisman|rayisman]] ak [[Konvwatiz|konvwatiz]], [[Prezante lòt jou a|prezante lòt jou a]], ak [[Padon|padone]] moun ki fè nou peche.<ref>[[Diskou sou mòn lan|Matye 5–7]].</ref><ref>{{cite book |last1=Stassen |first1=Glen H. |url=https://books.google.com/books?id=LlMVrmA-b-4C |title=Kingdom Ethics: Following Jesus in Contemporary Context |last2=Gushee |first2=David P. |publisher=InterVarsity |year=2003 |isbn=978-0-8308-2668-1 |pages=102–103, 138–140, 197–198, 295–298 |access-date=14 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226062140/https://books.google.com/books?id=LlMVrmA-b-4C |archive-date=26 February 2020 |url-status=live}}</ref>
Levanjil Jan an prezante ansèyman Jezi pa sèlman kòm pwòp predikasyon li men kòm [[Revelasyon|revelasyon]] divin. Pa egzanp, Jan Batis di nan [[s:Bible (American Standard)/John#3:34|Jan 3:34]]: "Moun Bondye voye a pale pawòl Bondye, paske li bay Lespri a san mezi." Nan [[s:Bible (American Standard)/John#7:16|Jan 7:16]], Jezi di, "Ansèyman mwen an pa pou mwen men pou moun ki voye m lan." Li repete sa nan [[s:Bible (American Standard)/John#14:10|Jan 14:10]]: "Eske nou pa kwè mwen nan Papa a epi Papa a nan mwen? Pawòl mwen di nou yo, mwen pa di yo pou kont mwen; men se Papa a ki rete nan mwen an ki fè zèv li yo."<ref name="Osborn-1993" /><ref>{{cite book |last=Köstenberger |first=Andreas J. |title=The missions of Jesus and the disciples according to the Fourth Gospel |url=https://archive.org/details/missionsofjesusd0000kost_x2r6 |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=1998 |isbn=978-0-8028-4255-8 |pages=[https://archive.org/details/missionsofjesusd0000kost_x2r6/page/108 108]–109}}</ref>
[[File:Pompeo Batoni 003.jpg|thumb|left|upright=0.8|''[[Pitit pèdi a|Retou Pitit pèdi a]]'' pa [[Pompeo Batoni]], 1773]]
Apeprè 30 parabòl reprezante anviron yon tyè nan ansèyman Jezi anrejistre yo.<ref name="Osborn-1993">{{cite book |first=Eric F. |last=Osborn |year=1993 |title=The emergence of Christian theology |url=https://archive.org/details/emergencechristi00osbo |url-access=limited |isbn=978-0-521-43078-4 |page=[https://archive.org/details/emergencechristi00osbo/page/n115 98] |publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref>{{cite book |first=J. Dwight |last=Pentecost |year=1998 |title=The parables of Jesus: lessons in life from the Master Teacher |url=https://archive.org/details/parablesofjesusl0000pent |isbn=978-0-8254-9715-5 |page=[https://archive.org/details/parablesofjesusl0000pent/page/10 10] |publisher=Kregel}}</ref> Parabòl yo parèt toude andedan sèmon ki pi long ak nan lòt kote nan naratif la.<ref>{{cite book |title=The Sermons of Jesus the Messiah |url=https://archive.org/details/sermonsofjesusme0000howi |first=E. Keith |last=Howick |year=2003 |publisher=WindRiver |isbn=978-1-886249-02-8 |pages=[https://archive.org/details/sermonsofjesusme0000howi/page/7 7]–9}}</ref> Yo souvan gen senbolis ladan yo epi tipikman yo konekte aspè mond fizik la ak reyalite [[Espirityalite|espirityèl]].<ref>{{cite book |first=Friedrich G. |last=Lisco |year=1850 |title=The Parables of Jesus |publisher=Daniels and Smith Publishers |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_OoIuAAAAYAAJ/page/n12 9]–11 |url=https://archive.org/details/bub_gb_OoIuAAAAYAAJ}}</ref><ref>{{cite book |first=Ashton |last=Oxenden |year=1864 |title=The parables of our Lord? |publisher=William Macintosh Publishers |page=[https://archive.org/details/bub_gb_5bUCAAAAQAAJ/page/n15 6] |url=https://archive.org/details/bub_gb_5bUCAAAAQAAJ}}</ref> Tèm komen yo gen ladan yo bonte ak jenerozite Bondye, ansanm ak danje ak konsekans transgresyon.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=dPdANFaNgagC&pg=448 |title=Interpreting the Parables |publisher=InterVarsity |year=2012 |page=448 |isbn=978-0-8308-3967-4 |first=Craig L. |last=Blomberg |access-date=14 August 2015 |archive-date=10 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910175429/https://books.google.com/books?id=dPdANFaNgagC&pg=448 |url-status=live}}</ref> Gen kèk parabòl, tankou sa [[Pitit pèdi a]],<ref>[[wikisource:Bible (American Standard)/Luke#15:11|Lik 15:11–32]].</ref> ki relativman senp, pandan gen lòt, tankou [[Parabòl grenn k ap grandi a|Grenn k ap grandi a]],<ref>[[wikisource:Bible (American Standard)/Mark#4:26|Mak 4:26–29]].</ref> ki pi konplèks, pwofon epi difisil pou entèprete.<ref>{{cite web |first=Madeleine I. |last=Boucher |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/jesus/parables.html |title=The Parables |website=Frontline|publisher=PBS |access-date=3 June 2013 |archive-date=10 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810144100/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/jesus/parables.html |url-status=live}}</ref> Lè disip li yo mande l poukisa li pale ak pèp la an parabòl, Jezi reponn disip li chwazi yo te resevwa dwa "konnen sekrè Wayòm syèl la", kontrèman ak rès yo, epi li ajoute: "Paske moun ki genyen, y ap bay li plis epi li pral gen anpil. Men moun ki pa genyen, y ap retire menm sa li genyen an", epi li kontinye di ke pifò nan jenerasyon yo a gen "kè di" epi pou sa yo pa kapab konprann.<ref>[[wikisource:Bible (American Standard)/Matthew#13:10|Matye 13:10–17]].</ref>
[[File:Christ cleans leper man.jpg|thumb|upright=0.8|[[Jezi geri yon lèp|Jezi ap geri yon lèp]], [[Mozayik|mozayik]] medyeval nan [[Katedral Monreale]], fen 12yèm syèk jiska mitan 13yèm syèk|alt=Jezi, ak yon oreyòl alantou tèt li, poze men l sou yon lèp, konsa li geri l]]
Nan istwa levanjil yo, Jezi konsakre yon bon pati nan ministè li pou fè [[Mirak|mirak]], sitou gerizon.{{sfn|Green|McKnight |Marshall|1992|p=299}} Souvan yo klase mirak sa yo an de gwo kategori: mirak gerizon ak mirak sou nati.{{sfn|Twelftree|1999|p=350}}{{sfn|Levine|2006|p=4}}<ref>{{cite book |last1=Charlesworth |first1=James H. |url=https://books.google.com/books?id=YTIGy5t45WgC&pg=PT113 |title=The Historical Jesus: An Essential Guide |date=2008 |publisher=Abingdon Press |isbn=978-1-4267-2475-6 |page=113 |access-date=29 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008221947/https://books.google.com/books?id=YTIGy5t45WgC&pg=PT113 |archive-date=8 October 2020 |url-status=live}}</ref> Mirak gerizon yo gen ladan yo gerizon maladi fizik, [[Ekzòsis|ekzòsis]],{{sfn|Witherington|1997|p=113}}{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=298}} ak [[Mirak Jezi#Resurrection of the dead|rezirèksyon mò yo]].{{sfn|Green|McKnight|Marshall|1992|p=300}}<ref name="Oxford Companion" /><ref>{{cite web |last=Tabor |first=James |date=22 March 2013 |title=What the Bible Says About Death, Afterlife, and the Future |url=https://clas-pages.uncc.edu/james-tabor/ancient-judaism/death-afterlife-future/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160823115040/https://clas-pages.uncc.edu/james-tabor/ancient-judaism/death-afterlife-future/ |archive-date=23 August 2016 |access-date=13 June 2015 |publisher=UNCC}}</ref><ref>{{cite book |last=Hoekema |first=Anthony A. |url=https://books.google.com/books?id=c2yT_7xw35sC |title=The Bible and the Future |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=1994 |isbn=978-0-85364-624-2 |pages=88–89 |access-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008221946/https://books.google.com/books?id=c2yT_7xw35sC |archive-date=8 October 2020 |url-status=live}}</ref> Mirak sou nati yo montre otorite sou mond natirèl la epi yo gen ladan yo [[Chanje dlo an diven|chanje dlo an diven]], mache sou dlo, ak kalme yon tanpèt, pami lòt. Jezi atribiye mirak li yo a yon sous divin. Lè opozan l yo akize l chase move lespri ak pouvwa [[Belzebi]], prens move lespri yo, li reponn li fè sa pa "Lespri Bondye" ([[s:Bible (American Standard)/Matthew#12:28|Matye 12:28]]) oswa "dwèt Bondye", e li di li ta ilojik pou Satan mine pwòp domèn li; li mande tou, si li ekzòsize pa Belzebi, "pa ki moun pitit nou yo chase yo?"<ref>[[wikisource:Bible (American Standard)/Luke#11:20|Lik 11:20]].</ref><ref name="Britannica" /><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Js9nFESO0VAC&pg=PA100 |title=Zondervan King James Version Commentary: New Testament |last2=Mitchell |first2=Daniel R. |publisher=Zondervan |year=2010 |isbn=978-0-310-25150-7 |page=100 |first1=Edward E. |last1=Hindson |access-date=14 August 2015 |archive-date=10 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910171333/https://books.google.com/books?id=Js9nFESO0VAC&pg=PA100 |url-status=live}}</ref> Nan Matye 12:31–32, li di anplis ke byenke tout kalite peche, ladan yo "ensilt kont Bondye" oswa "ensilt kont Pitit Lonm nan", ka padone, blasfèm kont "[[Sentespri]] la" p ap janm padone, epi moun ki koupab yo pote peche yo pou tout tan.<ref>{{Cite web|title=Bible Gateway passage: Matthew 12:31-32 - New International Version|url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Matthew%2012%3A31-32&version=NIV|website=Bible Gateway|access-date=30 January 2026}}</ref>
Nan Jan, yo dekri mirak Jezi yo kòm "siy", ke li fè pou montre misyon ak idantite li.<ref name="Sign" />{{sfn|Ehrman|2009|page=[https://archive.org/details/jesusinterrupted00ehrm_0/page/84 84]}} Nan levanjil sinoptik yo, lè kèk metèd lalwa ak farizyen mande l yon siy mirakilè pou valide otorite li, Jezi refize,<ref name="Sign">{{cite book |title=Introducing the New Testament: Its Literature and Theology |year=2001 |publisher=Wm. B. Eerdmans |isbn=978-0-8028-3717-2 |page=[https://archive.org/details/introducingnewte00paul/page/198 198] |url=https://archive.org/details/introducingnewte00paul/page/198 |first1=Paul J. |last1=Achtemeier |first2=Joel B. |last2=Green |first3=Marianne M. |last3=Thompson}}</ref> li di pa pral gen okenn siy pou yon jenerasyon koripte ak mechan eksepte siy pwofèt [[Jonas]] la. Nan levanjil sinoptik yo, foul moun yo anjeneral reponn ak mirak li yo ak sezisman epi yo prese sou li pou l geri malad yo, pandan nan Jan, yo dekri Jezi kòm mwens bride pa foul yo, ki souvan reponn siy li yo ak lafwa ak konfyans.{{sfn|Twelftree|1999|p=236}} Yon karakteristik komen nan tout naratif mirak yo se ke Jezi fè yo gratis epi li pa mande ni aksepte peman.<ref>{{cite book |last=van der Loos |first=Hendrik |title=The Miracles Of Jesus |year=1965 |publisher=Brill |page=197 |url=https://books.google.com/books?id=n4geAAAAIAAJ&pg=PA197 |access-date=14 August 2015 |archive-date=10 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910165838/https://books.google.com/books?id=n4geAAAAIAAJ&pg=PA197 |url-status=live}}</ref> Istwa mirak yo souvan melanje ak ansèyman, epi mirak yo menm souvan gen yon dimansyon [[Metòd didaktik|didaktik]].<ref>{{cite book |title=The words and works of Jesus Christ |first=J. Dwight |last=Pentecost |year=1981 |isbn=978-0-310-30940-6 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=bh3M_AfgXZAC&pg=PA212 |publisher=Zondervan |access-date=14 August 2015 |archive-date=10 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910063513/https://books.google.com/books?id=bh3M_AfgXZAC&pg=PA212 |url-status=live}}</ref>{{sfn|Twelftree|1999 |p=95}} Anpil ladan yo mete aksan sou enpòtans lafwa: nan [[Geri dis lèp yo|geri dis lèp yo]] ak [[Leve pitit fi Jayis la|leve pitit fi Jayis la]], pa egzanp, yo di moun ki benefisye yo ke gerizon yo soti nan lafwa yo.{{sfn|Donahue|Harrington |2002|p=182}}<ref>{{cite book |last=Lockyer |first=Herbert |year=1988 |title=All the Miracles of the Bible |url=https://archive.org/details/allmiraclesofbib0000lock |isbn=978-0-310-28101-6 |page=[https://archive.org/details/allmiraclesofbib0000lock/page/235 235] |publisher=Zondervan}}</ref>
Nan ''A Marginal Jew'', chèchè [[John P. Meier]] defann ke "tradisyon mirak sou ministè piblik Jezi yo deja tèlman byen ateste nan divès sous" ke nenpòt "fabrikasyon total pa premye Legliz la, pale an pratik, enposib". Li baze sa sou sous literè tankou Levanjil Matye, Lik ak Jan, ansanm ak ekri istoryen Jozèf (Josephus). Meier sipoze ke "kritè atestasyon miltip sous ak fòm" sipòte konklizyon ke Jezi te fè "zèv eksepsyonèl" ke kontanporen li yo te konsidere kòm mirak.<ref>{{Cite book |last=John Meier |url=http://archive.org/details/Marginal-Jew_vol-2_Meier_1994 |title=A Marginal Jew/Маргинальный еврей |date=November 1994}}</ref>
Chèchè [[Paul J. Achtemeier]] sipoze ke mirak sa yo pat inik a Jezi nan mond ansyen an epi yo te konsidere yo kòm ambigi menm pa temwen ki te wè yo. Li note ke Jezi gen chans te fè zèv yo te konprann kòm ekzòsis, ki te "aksepte kòm reyalite pa kontanporen li yo", men yo pa ta dwe konsidere yo kòm gen "valè prèv konsènan Jezi", paske temwen yo te kapab reklame li t ap travay swa ak Satan swa ak Bondye.<ref>{{Cite journal |last=Achtemeier |first=Paul J. |date=1975 |title=Miracles and the Historical Jesus: A Study of Mark 9:14-29 |url=https://www.jstor.org/stable/43714056 |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=37 |issue=4 |pages=471–491 |issn=0008-7912}}</ref> Chèchè [[Gregory Sterling]] obsève ke, nan ka sipoze ekzòsis Jezi yo, "Pou Galileyen premye syèk la ki te kwè nan prezans pèsonèl mal an fòm move lespri, zèv Jezi a te yon validasyon ministè li."<ref>{{Cite journal |last=Sterling |first=Gregory E. |date=1993 |title=Jesus as Exorcist: An Analysis of Matthew 17:14-20; Mark 9:14-29; Luke 9:37-43a |url=https://www.jstor.org/stable/43721315 |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=55 |issue=3 |pages=467–493 |issn=0008-7912}}</ref>
=== Referans ===
{{reflist|colwidth=20em}}
sncaehucjt87wfqumrizte9jifpjin6
Solèy
0
3213
890397
890317
2026-11-18T08:33:44Z
Scaro23
27323
Fixed grammar
890397
wikitext
text/x-wiki
[[Fichye:Izgrew.jpg|thumb|right|Solèy la.]]
'''Solèy''' (senbòl ː [[Fichye:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]) se [[etwal]] nou. [[Planèt]] yo ak lalin nan kap vire alantou solèy la fòme [[sistèm solè]] nou an. Syantifik yo voye nan lespas dè navèt espasyal kap vire alantou tè a kòm yon satelit. Syantifik yo voye dè navèt espasyal, ki se yon sonn pou lòt planèt yo. Satelit ak sonn yo voye dè enfòmasyon ki retounen sou latè. Selon enfòmasyon sa yo, yo fè nou konnen ke tout planèt ak lalin yo genyen anpil bagay ki idantik. Pami sa, nou konn ki gen dè bagay ki diferan nan enfòmasyon sa yo.
Yon [[galaksi]] se yon pakèt etwal ki gwoupe ansanm. Solèy la se yon etwal pami anpil lòt nan galaksi nou. Tout etwal yo genyen menm pwopriyete chimik. Genyen etwal ki gwo. Genyen etwal ki piti. Genyen etwal ki granmoun. Genyen etwal ki jèn. Genyen etwal ki pi cho ke lòt yo.
Genyen plizyè milye de galaksi nan monn nan. Galaksi sa yo genyen anpil bagay ladan ki sanble avek galaksi nou an. Yo fèt avèk menm eleman yo, menm fòs, e se menm kalite de fòm d'enèji ke nou jwenn nan sistèm solè nou. <ref>{{Cite web |url=http://www.palmbeach.k12.fl.us/MULTICULTURAL/ESOLCurriculumDocs/Secondary/Gr8SciU7.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2009-11-13 |archive-date=2004-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041129122517/http://www.palmbeach.k12.fl.us/MULTICULTURAL/ESOLCurriculumDocs/Secondary/Gr8SciU7.pdf |dead-url=yes }}</ref>
== Tradiksyon ==
* [[Lòt kreyòl]]:Soley(kreyòl mauricien\ kreyòl seychellois)
* [[franse|Franse]]: soleil
* [[angle|Angle]]: sun
* [[alman|Alman]]: die Sonne
* [[panyòl|Panyòl]]: sol
== Etimoloji ==
Mo ''solèy'' la soti nan lang franse a (''soleil'') ki soti nan yon mo laten (''sol'').
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen ekstèn ==
* [http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb11976333j Solèy]
[[Kategori:Etwal]]
[[Kategori:Solèy]]
mv998qbdav9bsczdz52g9f5ipjvumi9
Sistèm solè
0
3818
890399
879766
2026-11-18T09:51:45Z
Scaro23
27323
Fixed grammar
890399
wikitext
text/x-wiki
[[Fichye:Solar System true color.jpg|upright=1.5|right|thumb|Sistèm solè]]
'''Sistèm solè''' se sistèm stèlè ki fòme de [[Solèy]] la ki se sant li. Sistèm solè se fòme de uit (8) [[planèt]] yo ki gen ladan [[Latè]] a, ak lòt objè k ap vire ozalantou solèy la kòm [[astewoyid]] yo ak [[komèt]] yo.<ref>{{Cite web |url=http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_S.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2010-06-09 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119061132/http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_S.pdf |dead-url=yes }}</ref>
== [[Planèt]] ==
[[Mèki (planèt)|Mèki]], [[Venis (planèt)|Venis]], [[Latè]], [[Mas (planèt)|Mas]], [[Jipitè (planèt)|Jipitè]], [[Satin (planèt)|Satin]], [[Iranis (planèt)|Iranis]], [[Neptin (planèt)|Neptin]]
== [[Planèt tinen]] ==
[[Senti astewoyid]]: [[Serès]]
[[Senti Kipè]]: [[Pliton (planèt)|Pliton]], [[Haumea]], [[Makemake]], [[Eris]]
Rejyon eksteryè nan sistèm solè a: [[Sedna]]
== [[Satelit]] ==
Latè: [[Lalin]]
Mas: [[Fòbòs (satelit)|Fòbòs]], [[Deymòs (satelit)|Deymòs]]
Jipitè: [[Ganimèd]], [[Kalisto]], [[Yo (satelit)|Yo]], [[Ewòp (satelit)|Ewòp]] [[Satelit Jipitè|ak 70 yon lòt]]
Satin: [[Titan (lalin)|Titan]], [[Dyòne]], [[Jape]], [[Tetis]], [[Anselad]], [[Reya]], [[Mimas]], [[Febe]] [[Satelit Satin|ak 80 yon lòt]]
Iranis: [[Titanya]], [[Oberon]], [[Aryèl]], [[Enbryèl]], [[Miranda]] [[Satelit Iranis|ak 22 yon lòt]]
Neptin: [[Triton]], [[Pwote]], [[Nereyid]] [[Satelit Neptin|ak 11 yon lòt]]
Pliton: [[Chawòn]], [[Idra]], [[Niks]], [[Stiks]] epi [[Kerberos]]
Haumea: [[Hiʻiaka]], [[Namaka]]
Makemake: [[S/2015 (136472) 1]]
Eris: [[Disnòmi]]
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
[[Kategori:Sistèm solè]]
fsmg9a6a75kubin4itypi6cp2c6jfn3
890400
890399
2026-11-18T09:57:12Z
Scaro23
27323
Fixed grammar
890400
wikitext
text/x-wiki
[[Fichye:Solar System true color.jpg|upright=1.5|right|thumb|Sistèm solè]]
'''Sistèm solè''' se sistèm stèlè ki fòme de [[Solèy]] la ki se sant li. Sistèm solè se fòme de uit (8) [[planèt]] yo ki gen ladan [[Latè]] a, ak lòt objè k ap vire ozalantou solèy la kòm dè [[astewoyid]] ak dè [[komèt]] .<ref>{{Cite web |url=http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_S.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2010-06-09 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119061132/http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_S.pdf |dead-url=yes }}</ref>
== [[Planèt]] ==
[[Mèki (planèt)|Mèki]], [[Venis (planèt)|Venis]], [[Latè]], [[Mas (planèt)|Mas]], [[Jipitè (planèt)|Jipitè]], [[Satin (planèt)|Satin]], [[Iranis (planèt)|Iranis]], [[Neptin (planèt)|Neptin]]
== [[Planèt tinen]] ==
[[Senti astewoyid]]: [[Serès]]
[[Senti Kipè]]: [[Pliton (planèt)|Pliton]], [[Haumea]], [[Makemake]], [[Eris]]
Rejyon eksteryè nan sistèm solè a: [[Sedna]]
== [[Satelit]] ==
Latè: [[Lalin]]
Mas: [[Fòbòs (satelit)|Fòbòs]], [[Deymòs (satelit)|Deymòs]]
Jipitè: [[Ganimèd]], [[Kalisto]], [[Yo (satelit)|Yo]], [[Ewòp (satelit)|Ewòp]] [[Satelit Jipitè|ak 70 yon lòt]]
Satin: [[Titan (lalin)|Titan]], [[Dyòne]], [[Jape]], [[Tetis]], [[Anselad]], [[Reya]], [[Mimas]], [[Febe]] [[Satelit Satin|ak 80 yon lòt]]
Iranis: [[Titanya]], [[Oberon]], [[Aryèl]], [[Enbryèl]], [[Miranda]] [[Satelit Iranis|ak 22 yon lòt]]
Neptin: [[Triton]], [[Pwote]], [[Nereyid]] [[Satelit Neptin|ak 11 yon lòt]]
Pliton: [[Chawòn]], [[Idra]], [[Niks]], [[Stiks]] epi [[Kerberos]]
Haumea: [[Hiʻiaka]], [[Namaka]]
Makemake: [[S/2015 (136472) 1]]
Eris: [[Disnòmi]]
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
[[Kategori:Sistèm solè]]
abfhlcohijyoo4vioattw3bxy5oer78
Galaksi
0
3865
890394
890316
2026-11-18T07:58:20Z
Scaro23
27323
Fixed grammar
890394
wikitext
text/x-wiki
{{eboch}}
[[Fichye:NGC 4414 (NASA-med).jpg|right|thumb|Galaksi]]
[[Fichye:Hubble ultra deep field.jpg|thumb|right|Galaksi]]
'''Yon galaksi''' se yon sistèm nan [[syèl]] la ki gen plizyè milyon e menm plizyè milya d'etwal. Galaksi se yon grand gwoup d'[[etwal]], [[pousyè]] ak [[gaz]] ki rete ini gras a [[pezantè]] a; li ka eliptik, an espiral oswa iregilye.<ref>{{Cite web |url=http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_G.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2010-06-08 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119123905/http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_G.pdf |dead-url=yes }}</ref>
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen ekstèn ==
[[Kategori:Astwonomi]]
[[Kategori:Galaksi]]
i75x4e6f2o26y3540lijoujdo04shpg
890395
890394
2026-11-18T08:02:47Z
Scaro23
27323
Fixed grammar
890395
wikitext
text/x-wiki
{{eboch}}
[[Fichye:NGC 4414 (NASA-med).jpg|right|thumb|Galaksi]]
[[Fichye:Hubble ultra deep field.jpg|thumb|right|Galaksi]]
'''Yon galaksi''' se yon sistèm nan [[syèl]] la ki gen plizyè milyon e menm plizyè milya d'etwal. Yon galaksi se yon grand ansanm d'[[etwal]], de [[pousyè]] e de [[gaz]] ki rete ini gras a [[pezantè]] a; li ka eliptik, an espiral oswa iregilye.<ref>{{Cite web |url=http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_G.pdf |title=Kopi achiv |access-date=2010-06-08 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119123905/http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/mss/HaitianCreole_ms_G.pdf |dead-url=yes }}</ref>
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen ekstèn ==
[[Kategori:Astwonomi]]
[[Kategori:Galaksi]]
b3exvfpai99nscw2uhwupwsgpv06em1
Pliton (planèt)
0
12699
890398
836289
2026-11-18T09:11:44Z
Scaro23
27323
Fixed grammar
890398
wikitext
text/x-wiki
[[Fichye:Pluto in True Color - High-Res.jpg|thumb|Pliton]]
'''Pliton''' (senbòl: [[Fichye:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|16px|⯓]]<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 22 avril 2015|publisher= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 19 janvye 2022}}</ref> ak [[Fichye:Pluto monogram (fixed width).svg|16px|♇]]<ref>{{cite book |editor=John Lewis |date=2004 |title=Physics and chemistry of the solar system |edition= 2 |page=64 |publisher=Elsevier}}</ref>) se yon [[planèt tinen]] ki sitiye tèt li nan [[senti de Kipè]] a (Kuiper). Nan pase a, li te konsidere kòm dènye planèt la ki ap vire otou [[etwal]] [[Solèy]] nou, men an 2006 [[linyon astwonomik entènasyonnal]] klase l kòm yon planèt nen. Pliton se pwototip lan pou yon nouvèl klas d'objè nan [[sistem solè]] a -- objè [[transneptinyen]] oswa [[plitowid]].
<br />
Pliton prensipalman konpoze de [[wòch]] e de [[métan glase]]. [[Dyamèt]] li anviwon de twazyèm dyamèt [[Lalin]] nan. Yon [[jou]] sou Pliton dire 6,287 jou sou [[Latè]] a. Li genyen twa (5) [[satelit]] : [[Chawòn]], [[Niks]] (Nix), [[Idra]] (Hydra), [[Stiks]] (Styx) epi [[Kerberos]].
<br />
Distans ant planèt la epi Solèy la chanje ant 29 e 49 [[inite astwonomik]]. [[Òbit]] li enkline e eksantrik anpil. Li pa vire otou Solèy la nan [[plan ekliptik]], kòm tout lòt planèt yo, epi òbit li pa preske sikilè, kòm tout lòt planèt yo. Kidonk, ant 14ane a e 20ane a de òbit li , li pi pwòch Solèy la ke [[Neptin]]. Men akòz de eksantrisite li a, òbit li pa janm kwaze òbit de Neptin.
<br />
Li te dekouvri an 1930 pa [[Clyde William Tombaugh|Clyde Tombaugh]] apre [[Percival Lowell]] te predi ke planèt sa tap egziste. Li te nome dapre dye romen a kap viv nan anfè epi dapre Percival Lowell. Senbòl planèt la se ♇.
<br />
Sonn espasyal ''[[New Horizons]]'' te lanse an 2006 pou fè eksplorasyon sistèm Pliton an. Li rive an 2015 apre yon vwayaj de 6,4 miya kilomèt.
== Galri imaj yo ==
<gallery>
Fichye:Pluto and charon.jpg|Pliton ak Charòn
Fichye:Pluto Charon Moon Earth Comparison.png|Konparezon ant Latè, Lalin epi Pliton
Fichye:Pluto system 2005 discovery images.jpg|Imaj dekouvèt satelit Pliton P1 e P2
Fichye:Pluto System.jpg|Imaj soti nan teleskòp Hubble sou sistèm Pliton.
Fichye:Pluto-picture.jpg|Imaj elaji Pliton ak Charòn
Fichye:Pluto system.jpg|Òbit 4 manm nan sistèm Pliton, vizib sou Latè
Fichye:Pluto_and_its_satellites_(2005)_without_labels.jpg|Sistèm Pliton 15 fevriye 2006 (Hubble)
</gallery>
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
[[Kategori:Planèt]]
[[Kategori:Pliton]]
jysn0duhtyclrrbhr8ngoy241o7side
Gessica Généus
0
65561
890392
866626
2026-11-18T04:32:08Z
SSCreader
33587
890392
wikitext
text/x-wiki
{{moun
|non=Gessica Généus
|foto=
|tèks=Gessica Généus
|fonksyon=komedyen, reyalizatris, ekriven
|domèn=Sinema, televizyon, literati
|diplòm=
|etid=
|dat nesans=[[23 desanm]] [[1985]]
|lye nesans=[[Pòtoprens (komin)|Pòtoprens]]
|peyi nesans=[[Ayiti]]
|dat lanmò=
|lye lanmò=
|peyi lanmò=
|nasyonalite=Ayisyèn
|relijyon=
|rezidans=
|kontak=
|Biyografi=
|zèv=
|omaj=
|rekonpans=
|remak=
|fim=''Douvan Jou ka leve''
}}
'''Gessica Généus''' ([[23 desanm]] [[1985]] nan [[Pòtoprens (komin)|Pòtoprens]], [[Ayiti]]) se yon [[aktè|aktris]], reyalizatè epi ekriven ayisyen. Li gen yon kout karyè mizikal. Depi nan lane 2018 li te sòti yon albòm, tit prensipal la se ASE. [[Freda (fim, 2021)|FREDA]] se fim li ki sòti nan lane 2021 nan dat 13 oktòb nan peyi [[lafrans]], li te nomine pou pri nan Festival fim Cannes la.
Un certa.in regard
== Biyografi ==
Li te gen 17 ane, an 2002, lè li kòmanse karyè li kòm komedyèn avèk fim la, rele ''[[Barikad]]'', reyalize pa [[Richard Sénécal]].<ref>{{cite web|author=|title=Gessica Généus|publisher=Sanosi Productions|url=http://www.sanosi-productions.com/realisateur/gessica-geneus|website=sanosi-productions.com|date=|accessdate=20 oktòb 2019}}</ref> Fim sa a konsakre li "zetwal sinema ayisyen".<ref>{{cite news|author=Arnaud Robert |title=En Haïti, prier jusqu’à la folie |publisher=Le Temps |date=25 janvye 2018 |issn=1423-3967 |url=https://www.letemps.ch/culture/haiti-prier-jusqua-folie |accessdate=24 novanm 2019|pages=}}</ref>
''[[Freda (fim, 2021)|Freda]]'', premye fim fiksyon li pou sinema a, fè pati de seleksyon ofisyèl, "Un certain regard", nan Festival de Cannes 2021.<ref>{{fr}} {{cite web
|url=https://lenouvelliste.com/article/230512/gessica-geneus-de-barikad-a-freda-le-parcours-inspirant-dune-prometteuse
|title=Gessica Généus: de Barikad à Freda, le parcours inspirant d’une prometteuse
|author=Elien Pierre
|publisher=Le Nouvelliste
|website=lenouvelliste.com
|date=21 jiyè 2021
|access-date=27 jiyè 2021}}</ref>
== Zèv li yo ==
=== Antan komedyen ===
==== Fim ====
* 2001 ː ''[[Barikad]]'' de [[Richard Senecal]] ː Sagine
* 2006 ː ''[[Cousines (fim)|Cousines]]'' ː Jessica
* 2006 ː ''[[Le président a-t-il le sida]]'' ː Nina
* 2009 ː ''[[Moloch Tropical]]'' (fim tv) ː Odette Vilbrun
* 2010 ː ''[[Les amours d'un zombi]]''
* 2014 ː ''[[Bird People]]'' ː Fanm vestyè lotèl
* 2017 ː ''[[Everything But a Man]]'' ː Belle
* 2017 ː ''[[Cargo (fim, 2017)|Cargo]]'' ː Celianne
* 2022 ː ''[[Kidnapping Inc.]]'' ː Laura
==== Seri televizyon ====
* 2012 ː ''[[Toussaint Louverture (fim)|Toussaint Louverture]]'' de [[Philippe Niang]] ː Vertueuse
=== Antan reyalizatris ===
* 2014 ː ''Vizaj Nou''
* 2018 : ''Douvan Jou ka leve''
* 2021 : ''[[Freda (fim, 2021)|Freda]]''<ref>{{fr}} {{cite web
|url=https://lenouvelliste.com/article/229561/freda-et-gessica-geneus-entrent-au-festival-de-cannes
|title=Freda et Gessica Généus entrent au Festival de Cannes
|author=Winnie Hugot Gabriel
|publisher=
|website=lenouvelliste.com
|date=4 jen 2021
|access-date=8 jen 2021}}</ref>
=== Antan ekriven ===
* 2014 : ''Yon ti koze ak sè m''
== Rekonpans ==
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
* [http://www.imdb.com/name/nm2327006/ Gessica Généus] IMDb
* [http://www.africine.org/index.php?menu=fiche&no=26518 Gessica Généus] sou Africiné
* [https://web.archive.org/web/20190626215614/http://www.burkinacultures.net/fiche.personne.gessica-geneus.26518.html Gessica Généus] sou burkinacultures.net
* [http://www.sanosi-productions.com/realisateur/gessica-geneus Gessica Généus] sou sanosi-productions.com
{{DEFAULTSORT:Généus, Gessica}}
[[Kategori:Moun]]
[[Kategori:Fanm]]
[[Kategori:Aktè]]
[[Kategori:Aktè sinema]]
[[Kategori:Aktè televizyon]]
[[Kategori:Aktè ayisyen]]
[[Kategori:Fanm ekriven]]
[[Kategori:Ekriven ayisyen]]
[[Kategori:Nesans nan lane 1985]]
su4nzxog4cywjghetv3gczj99wg8v44
890396
890392
2026-11-18T08:30:46Z
SSCreader
33587
890396
wikitext
text/x-wiki
{{moun
|non=Gessica Généus
|foto=
|tèks=Gessica Généus
|fonksyon=komedyen, reyalizatris, ekriven
|domèn=Sinema, televizyon, literati
|diplòm=
|etid=
|dat nesans=[[23 desanm]] [[1985]]
|lye nesans=[[Pòtoprens (komin)|Pòtoprens]]
|peyi nesans=[[Ayiti]]
|dat lanmò=
|lye lanmò=
|peyi lanmò=
|nasyonalite=Ayisyèn
|relijyon=
|rezidans=
|kontak=
|Biyografi=
|zèv=
|omaj=
|rekonpans=
|remak=
|fim=''Douvan Jou ka leve''
}}
'''Gessica Généus''' ([[23 desanm]] [[1985]] nan [[Pòtoprens (komin)|Pòtoprens]], [[Ayiti]]) se yon [[aktè|aktris]], reyalizatè epi ekriven ayisyen. Li gen yon kout karyè mizikal. Depi nan lane 2018 li te sòti yon albòm, tit prensipal la se ASE. [[Freda (fim, 2021)|FREDA]] se fim li ki sòti nan lane 2021 nan dat 13 oktòb nan peyi [[lafrans]], li te nomine pou pri nan Festival fim Cannes la.
== Biyografi ==
Li te gen 17 ane, an 2002, lè li kòmanse karyè li kòm komedyèn avèk fim la, rele ''[[Barikad]]'', reyalize pa [[Richard Sénécal]].<ref>{{cite web|author=|title=Gessica Généus|publisher=Sanosi Productions|url=http://www.sanosi-productions.com/realisateur/gessica-geneus|website=sanosi-productions.com|date=|accessdate=20 oktòb 2019}}</ref> Fim sa a konsakre li "zetwal sinema ayisyen".<ref>{{cite news|author=Arnaud Robert |title=En Haïti, prier jusqu’à la folie |publisher=Le Temps |date=25 janvye 2018 |issn=1423-3967 |url=https://www.letemps.ch/culture/haiti-prier-jusqua-folie |accessdate=24 novanm 2019|pages=}}</ref>
''[[Freda (fim, 2021)|Freda]]'', premye fim fiksyon li pou sinema a, fè pati de seleksyon ofisyèl, "Un certain regard", nan Festival de Cannes 2021.<ref>{{fr}} {{cite web
|url=https://lenouvelliste.com/article/230512/gessica-geneus-de-barikad-a-freda-le-parcours-inspirant-dune-prometteuse
|title=Gessica Généus: de Barikad à Freda, le parcours inspirant d’une prometteuse
|author=Elien Pierre
|publisher=Le Nouvelliste
|website=lenouvelliste.com
|date=21 jiyè 2021
|access-date=27 jiyè 2021}}</ref>
== Zèv li yo ==
=== Antan komedyen ===
==== Fim ====
* 2001 ː ''[[Barikad]]'' de [[Richard Senecal]] ː Sagine
* 2006 ː ''[[Cousines (fim)|Cousines]]'' ː Jessica
* 2006 ː ''[[Le président a-t-il le sida]]'' ː Nina
* 2009 ː ''[[Moloch Tropical]]'' (fim tv) ː Odette Vilbrun
* 2010 ː ''[[Les amours d'un zombi]]''
* 2014 ː ''[[Bird People]]'' ː Fanm vestyè lotèl
* 2017 ː ''[[Everything But a Man]]'' ː Belle
* 2017 ː ''[[Cargo (fim, 2017)|Cargo]]'' ː Celianne
* 2022 ː ''[[Kidnapping Inc.]]'' ː Laura
==== Seri televizyon ====
* 2012 ː ''[[Toussaint Louverture (fim)|Toussaint Louverture]]'' de [[Philippe Niang]] ː Vertueuse
=== Antan reyalizatris ===
* 2014 ː ''Vizaj Nou''
* 2018 : ''Douvan Jou ka leve''
* 2021 : ''[[Freda (fim, 2021)|Freda]]''<ref>{{fr}} {{cite web
|url=https://lenouvelliste.com/article/229561/freda-et-gessica-geneus-entrent-au-festival-de-cannes
|title=Freda et Gessica Généus entrent au Festival de Cannes
|author=Winnie Hugot Gabriel
|publisher=
|website=lenouvelliste.com
|date=4 jen 2021
|access-date=8 jen 2021}}</ref>
=== Antan ekriven ===
* 2014 : ''Yon ti koze ak sè m''
== Rekonpans ==
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
* [http://www.imdb.com/name/nm2327006/ Gessica Généus] IMDb
* [http://www.africine.org/index.php?menu=fiche&no=26518 Gessica Généus] sou Africiné
* [https://web.archive.org/web/20190626215614/http://www.burkinacultures.net/fiche.personne.gessica-geneus.26518.html Gessica Généus] sou burkinacultures.net
* [http://www.sanosi-productions.com/realisateur/gessica-geneus Gessica Généus] sou sanosi-productions.com
{{DEFAULTSORT:Généus, Gessica}}
[[Kategori:Moun]]
[[Kategori:Fanm]]
[[Kategori:Aktè]]
[[Kategori:Aktè sinema]]
[[Kategori:Aktè televizyon]]
[[Kategori:Aktè ayisyen]]
[[Kategori:Fanm ekriven]]
[[Kategori:Ekriven ayisyen]]
[[Kategori:Nesans nan lane 1985]]
h05owzskcfm1wk908fnl3b9okui4kfq
Réginal Goreux
0
67716
890384
727238
2026-11-17T12:25:51Z
InternetArchiveBot
25431
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
890384
wikitext
text/x-wiki
{{moun
|non=Réginal Goreux
|foto=Loco-Rostov_(2).jpg
|tèks=Réginal Goreux
|fonksyon=foutbalè
|domèn=Espò, foutbòl
|diplòm=
|etid=
|dat nesans=[[31 desanm]] [[1987]]
|lye nesans=[[Sen Michèl Latalay (komin)|Sen Michèl Latalay]]
|peyi nesans=[[Ayiti]]
|dat lanmò=
|lye lanmò=
|peyi lanmò=
|nasyonalite= bèlj-ayisyen
|relijyon=
|rezidans=
|kontak=
|Biyografi=
|zèv=
|omaj=
|rekonpans=
|remak=
|fim=
}}
'''Réginal Goreux''', ki fèt [[31 desanm]] [[1987]] nan [[Sen Michèl Latalay (komin)|Sen Michèl Latalay]] nan [[Ayiti]], se yon foutbalè [[Bèljik|bèlj]]-[[ayisyen]].
== Biyografi ==
Li kenbe pozisyon nan [[Defansè (foutbòl)|Defansè dwa]] nan Standard de Liège epi li ka tou pozisyon kòm milye teren. Li se [[Ekip foutbòl ayisyen|entènasyonal ayisyen]] depi [[2011]] aprè yo fin jwe ak selèksyon yo jèn pou Bèljik.
== Palmarès ==
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
* [https://web.archive.org/web/20171215051651/http://int.soccerway.com/players/reginal-goreux/27271/ Réginal Goreux] sou soccerway.com
{{DEFAULTSORT:Goreux, Réginal}}
[[Kategori:Moun]]
[[Kategori:Espò]]
[[Kategori:Foutbòl]]
[[Kategori:Foutbalè]]
[[Kategori:Foutbalè ayisyen]]
[[Kategori:Nesans nan lane 1987]]
5qer4alfltx0h7sd1wstzmtkg5b5ktx
Stéphane Lambese
0
68243
890385
841891
2026-11-17T13:07:44Z
InternetArchiveBot
25431
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
890385
wikitext
text/x-wiki
{{Ebòch|foutbolè|ayisyen}}
{{infobox espòtif
|charte=football
|non=Stéphane Lambese
|foto=Stéphane Lambese in 2024.jpg
|tèks=
|fonksyon=foutbalè pwofesyonèl
|domèn=Espò, foutbòl
|diplòm=
|etid=
|dat nesans=[[10 novanm]] [[1995]]
|lye nesans=[[Nogent-sur-Marne]]
|peyi nesans=[[Frans]]
|dat lanmò=
|lye lanmò=
|peyi lanmò=
|nasyonalite= ayisyen
|relijyon=
|rezidans=
|kontak=
|Biyografi=
|zèv=
|omaj=
|rekonpans=
|remak=
}}
'''Stéphane Lambèse''', ki fèt [[10 novanm]] [[1995]] nan [[Nogent-sur-Marne]] ([[Frans]]), se yon [[foutbalè]] [[Ekip Ayiti Foutbòl|entènasyonal]] [[Ayiti|ayisyen]]. Li jwe nan pòs [[Defansè(foutbòl)|defansè lateral]] nan [[Stade lavallois Mayenne Football Club]], en prêt du [[Football Club Lorient|FC Lorient]].
== Biyografi ==
== Palmarès ==
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
* [https://web.archive.org/web/20170710061559/http://int.soccerway.com/players/stephane-lambese/265380/ Stéphane Lambèse] sou soccerway.com
* [https://www.national-football-teams.com/player/54901.html Stéphane Lambèse] sou national-football-teams.com
* [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.stephane.lambese.205553.en.html Stéphane Lambèse] sou footballdatabase.eu
* [https://web.archive.org/web/20160507014556/http://www.fhfhaiti.com/slambese.php Stéphane Lambèse] sou fhfhaiti.com
* [https://web.archive.org/web/20160610033321/https://www.fff.fr/equipes-de-france/tous-les-joueurs/fiche-joueur/2543383398-stephane-lambese Stéphane Lambèse] sou fff.fr
{{DEFAULTSORT:Lambèse, Stéphane}}
[[Kategori:Moun]]
[[Kategori:Espò]]
[[Kategori:Foutbòl]]
[[Kategori:Foutbalè]]
[[Kategori:Foutbalè ayisyen]]
[[Kategori:Nesans nan lane 1995]]
iek4bf5nzr32zd7owd8a1p9nmfn5wi7
Ronald Elusma
0
70724
890383
808509
2026-11-17T12:20:12Z
InternetArchiveBot
25431
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
890383
wikitext
text/x-wiki
{{moun
|non=Ronald Elusma
|foto=
|tèks=Ronald Elusma
|fonksyon=Foutbalè
|domèn=Espò, foutbòl
|diplòm=
|etid=
|dat nesans=[[8 septanm]] [[1993]]
|lye nesans=[[Ti Rivyè Latibonit (komin)| Ti Rivyè Latibonit]]
|peyi nesans=[[Ayiti]]
|dat lanmò=
|lye lanmò=
|peyi lanmò=
|nasyonalite= ayisyen
|relijyon=
|rezidans=
|kontak=
|Biyografi=
|zèv=
|omaj=
|rekonpans=
|remak=
|fim=
}}
'''Ronald Elusma''', ki fèt [[8 septanm]] [[1993]] nan [[Ti Rivyè Latibonit (komin)| Ti Rivyè Latibonit]] ([[Ayiti]]),<ref>{{Cite web |url=http://widgets.datasportsgroup.com/aljamaheir/people.php?p=65965 |title=Sports Data Group |access-date=2019-04-05 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102809/http://widgets.datasportsgroup.com/aljamaheir/people.php?p=65965 |dead-url=yes }}</ref> [[Ayiti]]) se yon [[foutbalè]] ayisyen. Li jwe pou [[America des Cayes]].<ref>[http://www.espnfc.us/player/188107/ronald-elusma ESPN FC - Ronald Elusma]</ref>
== Biyografi ==
== Palmarès ==
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
* [https://web.archive.org/web/20190629121101/https://int.soccerway.com/players/ronald-elusma/239972/ Ronald Elusma] sou soccerway.com
* [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.ronald.elusma.193989.en.html Ronald Elusma profile] sou Footballdatabase.eu
{{DEFAULTSORT:Elusma, Ronald}}
[[Kategori:Moun]]
[[Kategori:Espò]]
[[Kategori:Foutbòl]]
[[Kategori:Foutbalè]]
[[Kategori:Foutbalè ayisyen]]
[[Kategori:Nesans nan lane 1993]]
77gpmb1judy23c6ayyvxb5bnlghgp0z
Wisline Dolce
0
72235
890387
732738
2026-11-17T13:55:23Z
InternetArchiveBot
25431
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
890387
wikitext
text/x-wiki
'''Wisline Dolce''', ki fèt [[22 novanm]] [[1986]], se yon jwèz [[foutbòl]] [[Ayiti|ayisyèn]].
Li jwe tankou milye teren.
== Biyografi ==
== Palmarès ==
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
* [https://web.archive.org/web/20210802011321/https://int.soccerway.com/players/wisline-dolce/124282/ Wisline Dolce] sou soccerway.com
{{DEFAULTSORT:Dolce, Wisline}}
[[Kategori:Moun]]
[[Kategori:Fanm]]
[[Kategori:Espò]]
[[Kategori:Foutbòl]]
[[Kategori:Foutbalè]]
[[Kategori:Foutbalè franse]]
[[Kategori:Nesans nan lane 1986]]
tr3ow26qmerhguzmvskbkkc5vhrd1f4
Yvrase Gerville
0
72238
890388
732748
2026-11-17T13:59:52Z
InternetArchiveBot
25431
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
890388
wikitext
text/x-wiki
'''Yvrase Gerville''', ki fèt [[20 novanm]] [[1993]], se yon jwèz [[foutbòl]] [[Ayiti|ayisyèn]].
Li jwe tankou yon anvan.
== Biyografi ==
== Palmarès ==
== Referans ==
{{referans}}
== Lyen deyò ==
* [https://web.archive.org/web/20200809164504/https://int.soccerway.com/players/yvrase-gerville/105526/ Yvrase Gerville] sou soccerway.com
{{DEFAULTSORT:Gerville, Yvrase}}
[[Kategori:Moun]]
[[Kategori:Espò]]
[[Kategori:Foutbòl]]
[[Kategori:Foutbalè]]
[[Kategori:Foutbalè ayisyen]]
[[Kategori:Nesans nan lane 1993]]
hqlj3t6qyduaqe8u28eidmg7es0f9u6
Vladimir Mayakovsky
0
94435
890386
858462
2026-11-17T13:37:57Z
InternetArchiveBot
25431
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
890386
wikitext
text/x-wiki
'''Vladimir Vladimirovich Mayakovsky''' (nan lang ris:Владимир Владимирович Маяковский ), fèt 7 jiyè 1893 nan Baghdati ( [[Gouvènman Koutaïssi|gouvènman Kutaisi]], [[Anpi Ris]] ) epi li te mouri 14 avril 1930 nan [[Moskou]], se te yon powèt futurist [[Inyon repiblik sosyalis sovyetik|Sovyetik]] ak otè dramatik.
== Biyografi ==
An 1911, li te antre Moskou nan lekòl penti, eskilti ak achitekti<ref>{{Ru}} Владимир Маяковский: в помощь преподавателям, старшеклассникам и абитуриентам par Сергей Иванович Кормилов, Ирина Юрьевна Искржицкая, édité par Изд-во Московского университета, 1999 - page 28 {{ISBN|9785211041967}}. </ref>
Li kòmanse karyè literè li a laj {{Nowrap|19 an}} an ak yon trajedi pwovokan ki rele ''Vladimir Mayakovsky'', ki te fèt nan ''Luna Park'' nan [[Sen Pitèboug|Saint Petersburg]] an 1913. Li pral sifle anpil "pou fè twou nan li» <ref>Vladimir Maïakovski, [[Elsa Triolet]], ''Vers et proses'', [[Éditeurs français réunis|Les Éditeurs français réunis]], 1974, {{Nowrap|496 pages}}, {{p.|93}} « À Moscou, je vivais le plus souvent sur les boulevards. Cette époque s'acheva par la tragédie ''[[Vladimir Maïakovski (pièce de théâtre)|Vladimir Maïakovski]]''. Jouée à Pétersbourg. Au Luna-Park. Sifflée à y percer des trous... ». </ref>{{,}} <ref>''Vladimir Vladimirovitch Maïakovski'', Autobiographie. </ref>, li pral di.
Li te gen yon relasyon kout ak Tatiana Yakovleva (nan), nyès Alexandre Iacovleff, epi li dedye yon powèm pou li <ref>Lettre à Tatiana Iacovleva" (Письмо Татьяне Яковлевой, 1928). </ref>, ke Lili eseye eklips.
== Nòt ak referans ==
{{Referans}}
== Lyen ekstèn ==
{{Autres projets|commons=Category:Vladimir Mayakovsky}}{{Liens|site officiel=-}}
* {{Find a Grave|id=87176402|nom=« Vladimir Maïakovski » au cimetière Donskoï, lieu de sépulture original}}
* {{Find a Grave|id=2503|nom=« Vladimir Maïakovski » au cimetière de Novodevitchi, lieu de sépulture définitif}}
* [https://www.larousse.fr/encyclopedie/personnage/Vladimir_Vladimirovitch_Maïakovski/131145 « Vladimir Vladimirovitch Maïakovski »], site ''[[larousse.fr]] ''
* [http://bibliotheque-russe-et-slave.com/Livres/Maiakovski%20-%20Prikaz%20pour%20l%27Armee%20de%20l%27Art.htm ''Prikaz pour l'Armée de l'Art, ''], poème en ligne sur la [https://web.archive.org/web/20211210205811/http://bibliotheque-russe-et-slave.com/index1.html ''Bibliothèque russe et slave'']
* [http://www.inlibroveritas.net/recherche?f=t&q=Vladimir+Vladimirovitch+Maiakovski Quelques-unes de ses œuvres en accès libre (inlibroveritas.net)]
* [http://sites.radiofrance.fr/chaines/france-culture2/emissions/vie_oeuvre/fiche.php?diffusion_id=41007 Bibliographie à la suite d'une émission de ''France culture'']
* {{En}} [http://www.kirjasto.sci.fi/majakovs.htm Page biographique Maïakovski]
* {{imdb nom|0562194}}
[[Kategori:Aktè ris]]
[[Kategori:Atik Wikipedya avèk dosye otorite]]
[[Kategori:Powèt sovyetik]]
[[Kategori:Ekriven sovyetik]]
[[Kategori:Nesans an jiyè 1893]]
[[Kategori:Pages avec des traductions non relues]]
0ub7j3sxrnkhopqn175tn2i5hc1tstj
Guru Amar Das
0
97634
890390
889380
2026-11-17T19:55:35Z
InternetArchiveBot
25431
Add 2 books for [[Wikipedya:Verifyabilite]] (20261117) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
890390
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Biographie2
| imaj = Amardas-Goindwal.jpg
| lejand = Guru Amar Das. Rare [[fresque]] au temple sikh Goindwal Sahib à [[Goindwal]], dans le [[district de Tarn Taran]], [[Pendjab (Inde)|Pendjab]], [[Inde]].
}}
'''Guru Amar Das''' ( Gurmukhi : ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ, pwononsyasyon: {{Pwononsyasyon API|pa|gʊɾuː əməɾᵊ d̯aːsᵊ|}} ; 5 me 1479 – 1 septanm 1574), pafwa yo ekri li kòm '''Guru Amardas''', te twazyèm gourou Sikhi nan epi li te vin [[Guru Sikh yo|Guru Sikh]] nan dat 26 mas 1552 a laj de 73 an. <ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/angaddev.shtml|title=BBC – Religions – Sikhism: Guru Angad Dev}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">[ ''[[wikipedya:Verifyabilite|<span title="The date is not mentioned in the article (March 2020)">verifikasyon echwe</span>]]'' ]</sup>
Anvan li te vin yon Sikh, nan yon pelerinaj apre li te fin santi l pou l chèche yon ''gourou'', li te tande madanm neve li a, [[Bibi Amro]], k ap resite yon kantik [[Guru Nanak]] te chante, e sa te touche l anpil. Amro te pitit fi [[Guru Angad]], dezyèm Guru Sikh yo. Amar Das te konvenk Amro pou l prezante l bay papa l..<ref name=cole20>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20–21}}</ref> An 1539, Amar Das, a laj swasant an, te rankontre Guru Angad epi li te vin yon Sikh, li te konsakre tèt li bay Guru a. An 1552, anvan lanmò li, Guru Angad te nonmen Amar Das kòm twazyèm Guru Sikhi nan.
Guru Amar Das te yon inovatè enpòtan nan ansèyman Guru yo ki te entwodui yon òganizasyon relijye yo rele sistèm Manji a lè li te nonmen klèje ki resevwa fòmasyon, yon sistèm ki te elaji epi ki siviv jis nan epòk kontanporen an.<ref name="cole20" />{{,}}<ref name="FenechMcLeod2014p29" /> Li te etabli tou [[Piri (Sikhism)|sistèm Peerah]] la pou pwopaje relijyon an bay fanm yo.<ref name=":22">{{Cite book |last=Shanker |first=Rajkumari |title=Religion and Women |date=21 September 2015 |publisher=State University of New York Press |isbn=9781438419602 |editor-last=Sharma |editor-first=Arvind |pages=198 |chapter=Women in Sikhism}}</ref> Li te ekri epi konpile im nan yon Pothi (liv) ki finalman te ede kreye [[Guru Granth Sahib|Adi Granth]] la. Li te mete an plas refòm sosyal tou, tankou lè li te pèmèt vèv yo remariye, ankouraje alyans ant kas, ankouraje monogami, entèdi sati, epi dekouraje purdah . <ref name=":22" />
Amar Das te rete Guru Sikh yo rive laj 95 an, epi li te nonmen bofis li Bhai Jetha, ke yo te vin sonje pita sou non Guru Ram Das, kòm siksesè li.<ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref>{{,}}<ref name="Singha2000p14">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|pages=14–17, 52–56}}</ref>
== Premye lavi ==
=== Istwa familyal ak nesans ===
Amar Das te fèt 5 me 1479, pitit gason li se Bakht Kaur (ke yo rele tou Sullakhani, Lakhmi Devi, oubyen Rup Kaur {{Efn|Harish C. Jain kwè se yon erè pou yo bay non 'Sullakhani' ak 'Lakhmi Devi' kòm non manman l.|group=note}}) epi papa li se Tej Bhan Bhalla, nan vilaj Basarke, nan sa yo rele kounye a distri Amritsar nan Punjab (End).{{Efn|Gen kèk sous ki endike 1509 kòm ane nesans li.|group=note}}<ref name=":8">{{Cite book |last=Jain |first=Harish C. |title=The Making of Punjab |publisher=Unistar Books |year=2003 |pages=272–273}}</ref> Granpapa li sete Hari Das. <ref name=":8" /> Fanmi li te fè pati gotra (klan) Bhalla nan tribi Khatri a. Amar Das te pi gran pitit gason nan kat pitit gason.<ref name=":022">{{Cite book|last1=Singh|first1=Pashaura|title=The Sikh World|last2=Mandair|first2=Arvind-Pal Singh|publisher=Taylor & Francis|year=2023|isbn=9780429848384|series=Routledge Worlds|chapter=Guru Amar Das (1479–1574)|quote=Yon devlopman enstitisyonèl enpòtan te fèt sou rèy Guru Amar Das, ki te entwodui nouvo mezi pou ranfòse koezyon ak inite nan kominote Sikh la (Panth la), ki t ap grandi san rete. Li te fonde vil Goindval sou bò rivyè Beas, kote twa rejyon Punjab yo (Majha, Doaba, ak Malwa) rankontre. Sa ka eksplike kijan enfliyans Sikh Panth la te gaye nan tou twa rejyon sa yo nan Punjab. Guru Amar Das te kreye sistèm *manji* yo ("kabann" oswa chèz otorite) pou atire nouvo disip; chak *manji* te dirije pa gason ak fanm ki te gen bon repitasyon nan kominote Sikh la, e yo te ede gaye mesaj Guru a nan kominote ki te lwen yo. Li te devlope tradisyon ekriti sakre yo lè li te prepare *Goindval Pothis* yo; li te etabli fèt *Visakhi* ak *Divali* (ki fèt de fwa pa ane), sa ki te bay kominote a — ki t ap grandi — yon okazyon pou yo reyini ansanm epi rankontre Guru a. Anplis de sa, li te etabli premye sant pelerinaj la (*baoli*), ki te sèvi pou ankouraje lavi sosyal epi atire nouvo disip. Sou direksyon li, bofis li a, Ram Das, te resevwa fòmasyon nan tradisyon mizikal Nò peyi Zend; pandan se tan, neve li a, Gurdas Bhalla, te resevwa premye edikasyon li nan lang Punjabi, Braj, ak Pèsan — sa ki te gen ladan l etid tradisyon literè Endou ak Mizilman — nan Sultanpur Lodhi. Tout mezi enpòtan sa yo montre klèman estrateji ekspansyon twazyèm Guru a. An reyalite, inisyativ sa a, ki te vize mete an plas yon sistèm administratif ki pi konplè, montre aklè jan mesaj espirityèl Guru Nanak la te gaye rapidman. Li montre tou jan moun ki te resevwa responsablite pou jere tradisyon sa a te aji avèk anpil pragmatism pou reponn a enterè k ap grandi moun yo te genyen pou ansèyman sa a.}}</ref> Amar Das te travay kòm agrikiltè ak kòm machann. <ref name=":022" />
==== Ane nesans ====
Gen kèk sous ki afime ane nesans 1479 pou gourou a se: ''Makhaz-i-Twarikh-i-Sikhan'' Ganda Singh, ''Gurpurab Nirnay'' [[Karam Singh (istoryen)|Karam Singh]], ''Mahan Kosh'' [[Kahn Singh Nabha]], ''Relijyon Sikh'' Max Arthur MaCauliffe ak Giani Panwa Gian Singh ''Gursh'' ak ''Khan Singh'' .
Sous ki bay yon ane pita, 1509, kòm ane nesans gourou a se: ''Istwa Sikh yo'' pa Joseph Davey Cunningham ak ''Bansavalinama'' pa Kesar Singh Chibber.
Kavi Santokh Singh nan ''Suraj Prakash'' la bay yon ane nesans menm pi bonè, 1469, ki koresponn ak ane Guru Nanak la .
=== Maryaj ===
Nan kòmansman ventèn li yo, Amar Das te marye ak Mansa Devi epi yo te fè kat timoun yo te rele Dani (pitit fi; fèt an 1530), Bhani (pitit fi; fèt 3 out 1533), Mohan (pitit gason; fèt 11 mas 1536), ak Mohri (pitit gason; fèt 2 jen 1539). {{Efn|Yo ka ekri non Mohri a 'Mohari' tou.|group=note}}{{,}}<ref name="eosamardas">{{cite web |url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/page/n103 |title=Amar Das, Guru (1479-1574) |last1=Kushwant Singh |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |access-date=10 December 2016}}</ref>{{,}}<ref name=":8" />{{,}}<ref name=":022" /> Bhani te pitit li te pi remen nan kat yo. <ref name=":8" />
=== Pelerinaj relijye yo ===
Amar Das te swiv tradisyon Vaishnavism [[Endouyis]] la pandan yon bon pati nan lavi li. Yo di li te fè anviwon ven pelerinaj chak ane nan Himalaya yo, nan Haridwar sou rivyè Ganges la . Anviwon 1539, nan youn nan pelerinaj Endou sa yo, li te rankontre yon mwàn Endou ( ''sadhu'' ) ki te mande l poukisa li pa t gen yon [[Guru (mèt espirityèl)|gourou]] (pwofesè, konseye espirityèl) epi Amar Das te deside jwenn youn. <ref name="eosamardas"/> <ref name=":022" /> Lè l te retounen soti nan ventyèm pelerinaj li nan rivyè Ganges la, li te tande Bibi Amro, pitit fi Guru Sikh Angad la, k ap chante yon im [[Guru Nanak]] . <ref name="FenechMcLeod2014p29" /> <ref name=":022" /> Amro te konnen Amar Das atravè bèlfi li yo, ki moun Amar Das te gen rapò ak (Amro te marye ak pitit gason frè Amar Das la). <ref name=":022" /> Li te aprann nan men li bagay sou Guru Angad, epi avèk èd li, li te rankontre dezyèm Guru Sikhism nan epi li te adopte li kòm Guru espirityèl li ki te pi jèn pase laj li. <ref name="eosamardas" /> <ref name=":022" />
=== Sèvis Guru Angad la ===
[[Fichye:Mural_depicting_Guru_Angad_and_Guru_Amar_Das_with_attendants_on_a_terrace_from_the_Bhai_Bahlo_Darwaza_of_the_Darbar_of_Ram_Rai_in_Dehradun,_circa_pre-1688.jpg|vignette|Mural ki reprezante Guru Angad ak Guru Amar Das ak asistan yo sou yon teras ki soti nan Bhai Bahlo Darwaza nan Darbar Ram Rai nan Dehradun, anviwon 1676–1687.]]
Amar Das se yon moun ki renome nan tradisyon Sikh la pou sèvis san rete li te bay Guru Angad, avèk lejann sou reveye nan premye èdtan yo epi al chache dlo pou benyen Guru li a, netwaye epi kwit manje pou volontè yo ak Guru a, epi tou li te pase anpil tan ap meditasyon ak lapriyè nan maten ak nan aswè. <ref name="eosamardas"/>
Akòz devosyon san egoyis li [[anvè]] dezyèm gourou a, Angad te nonmen Amar Das kòm siksesè espirityèl li nan dat 29 mas 1552.
== Guruship ==
Apre onz ane sèvis devwe pou Guru Angad ak sangat yo, Amar Das te nonmen twazyèm gourou. Amar Das te demenaje ale Goindwal, ki sitiye pa twò lwen Khadur, sou bò larivyè Beas, sou gran wout ki mennen Lahore, anviwon 8 kilomèt de Kapurthala ak 45 km de Amritsar. Li te fè sa pou evite konfli ki te ka rive ak pitit gason Guru Angad yo ki pa t apwouve ranplasman yo a. Menm nan Goindwal, pitit gason Angad la, Datu, te konn anmède l. Li t al jwenn Goindwal epi li di l: "Yè sèlman ou te yon moun k ap pote dlo lakay nou, epi jodi a ou chita kòm yon Guru." Lè l fin di sa, li te bay Guru a yon kout pye. Amar Das te di avèk imilite: "O gran wa, padone m. Ou dwe te blese pye w." Amar Das te retire kò l nan Goindwal epi li te kache tèt li nan yon kay nan Basarke, vilaj kote l te fèt la. Datu te etabli tèt li kòm Guru. Baba Bouda te konvenk Amar Das pou l retounen, epi Datu, kòm li pa jwenn okenn [[disip]], li tounen al jwenn Khadur .
=== Ansèyman ===
[[Fichye:Fresco_of_Guru_Amar_Das_from_above_the_entrance_of_the_Baoli_Sahib_located_in_Goindwal.png|vignette|Fresk ki reprezante Guru Amar Das soti nan Baoli Sahib, Goindwal.]]
Guru Amar Das te anseye ak pwòp lavi li siyifikasyon Sèvis Guru a, ke yo rele tou Guru ''Sewa'' nan langaj relijye Punjabi a . (yo ekri l tou ''[[Seva|Sevā]] )'' . Amar Das te mete aksan sou tou de aktivite espirityèl yo ansanm ak yon lavi chak jou etik. Li te ankouraje disip li yo pou yo leve anvan solèy leve, fè ablisyon yo epi medite nan silans. <ref name="eosamardas"/> Yon bon devwe, dapre sa Amar Das te anseye, ta dwe onèt, kenbe lespri li anba kontwòl, manje sèlman lè yo grangou, chèche konpayi moun ki gen krentif pou Bondye, adore Senyè a, fè yon lavi onèt, sèvi moun ki sen, pa anvi richès lòt moun epi pa janm kalomnye lòt moun. Li te rekòmande devosyon sen ak imaj Guru nan kè disip li yo. <ref name="eosamardas" />
Guru Amar Das te yon refòmatè tou, epi li te dekouraje moun mete vwal sou figi fanm yo (yon koutim Mizilman) ansanm ak sati (yon koutim Endou). <ref name="eosamardas"/> Li te ankouraje pèp Kshatriya a pou goumen pou pwoteje moun epi pou jistis, li te deklare ke sa se Dharma . Li te fè pwomosyon pou maryaj ant kas, sa ki te kontrè ak ortodoksi sosyal tradisyonèl Punjabi nan epòk la.<ref name=":7">{{Cite book |last1=Singh |first1=Gurbachan |title=The Sikhs: Faith, Philosophy & Folk |url=https://archive.org/details/sikhsfaithphilos0000gurb |last2=Shankar |first2=Sondeep |publisher=Lustre Press |year=1998 |isbn=9788174360373 |pages=[https://archive.org/details/sikhsfaithphilos0000gurb/page/26 26]}}</ref> Li te ankouraje tou remaryaj vèv yo. <ref name=":7" /> Li te pwomouvwa monogami kòm kalite relasyon amoure ideyal la. <ref name=":7" />
=== Enfliyans ===
==== Òganizasyon relijye ak difizyon misyonè ====
Guru Amar Das te kòmanse tradisyon pou nonmen ''manji'' (zòn administrasyon relijye ak yon chèf yo nonmen yo rele ''sangatias,'' ki te ni gason ni fi), te prezante sistèm ''dasvandh'' ("dizyèm" nan revni an) pou koleksyon revni nan non Guru a epi kòm yon resous relijye kominotè, ak tradisyon ''[[Langar (Sikhi)|langar]]'' Sikhi ki renome kote nenpòt moun, san okenn diskriminasyon, te kapab jwenn yon repa gratis nan yon plas komen. <ref name="FenechMcLeod2014p29" />{{,}} <ref name="HaarKalsi2009p21" /> Li te kòmanse epi inogire tou pi ki gen 84 mach eskalye yo rele ''baoli'' nan Goindval ak yon kote repo, ki te modle sou modèl tradisyon Endyen ''dharmsala'' a, ki te vin tounen yon sant pelerinaj Sikh ( ''tirath'' ).<ref name="FenechMcLeod2014p29" /><ref name="Singha2000p14" /><ref name="HaarKalsi2009p21">{{cite book|author1=Kristen Haar|author2=Sewa Singh Kalsi|title=Sikhism| url=https://books.google.com/books?id=YOI1nB_zTyAC&pg=PA21| year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0647-2|pages=21–22}}</ref> Yon lòt òganizasyon ki sanble ak Manji a se te ''[[Piri (Sikhism)|Piri]] a,'' ki te enplike yon ofisyèl predikasyon ak misyonè yo nonmen pou asanble ak kongregasyon Sikh yo ki te tout fanm epi ki te resevwa enstriksyon pou gaye Sikhism pami fanm yo (sitou fanm ki soti nan fanmi Mizilman).<ref name=":0">{{Cite book |last=Cole |first=W. Owen |title=Understanding Sikhism |url=https://archive.org/details/understandingsik0000cole_j6i3 |publisher=Dunedin Academic Press Ltd. |year=2004 |isbn=9781906716912 |series=Understanding Faith |quote=Guru Amar Das te nonmen vennde *manji*—ni gason ni fanm—ki te gen pou misyon prensipal preche ak anseye pratik *Nam simran* an. Desizyon sa a montre kijan mouvman an, ki te toujou jèn, t ap grandi, e li te vin nesesè pou reponn ak ogmantasyon kantite *sangat* (gwoup kominotè) yo. Anplis de sa, yo te nonmen kèk fanm, yo rele *peerah*, pou preche pami fanm yo, sitou pami Mizilman yo. Lefètke yo te nonmen *manji* ak *peerah*, sa montre ke *Panth* la (kominote Sikh la), ki te toujou jèn, t ap grandi san rete—petèt menm yon fason espektakilè—nan rejyon kote lang Panjabi a te lang prensipal la. Asanble sa yo te gen objektif pou ede Sikh yo detache tèt yo anba gwo evènman Endou yo; sa te mete yo devan yon chwa: ki chemen pami de yo a yo pral swiv? Okòmansman, *baoli sahib* la te sanble kontrè ak ansèyman Guru Nanak yo. Guru Nanak te kwè ke fè pelerinaj oswa benyen nan *tirath* (kote sakre) pou retire yon kalite "enpite" rityèl se te yon bagay initil—li pa t kwè nan pratik sa yo ditou. Sepandan, fòk nou konprann sa dapre vizyon twazyèm Guru a: te gen moun ki t ap rantre nan *Panth* la ki pa t nesesèman pataje kwayans fondatè a. Fondatè a te mete aksan sou aspè enteryè espirityalite a, kote liberasyon an vini atravè *Nam simran*, olye ke atravè fòm relijye ekstèn. Byenke lanmò Guru Nanak te pase depi anviwon yon jenerasyon sèlman—e anpil nan premye disip li yo te toujou vivan—li te nesesè pou adapte yo ak nouvo sitiyasyon Guru Amar Das te jwenn devan l yo. Lefètke li te fè sa, se yon prèv sajès.}}</ref> Dapre W. Owen Cole, etablisman sistèm manji ak piri yo te ka motive pa gwo kantite nouvo konvèti ki te vin nan lafwa Sikh la, espesyalman nan Punjab. <ref name=":0" /> Sepandan, anpil nan konvèti sa yo te pote kwayans ak pratik lafwa orijinal yo, kidonk predikatè yo te nonmen pou enstwi yo sou ortodoksi ak òtopraksi Sikh ki kòrèk la, esansyèlman motive yo pou yo chwazi lafwa Sikh la ak tout sa ki mache avè l, menm si sa enplike abandone ansyen fason espirityalite yo nan pwosesis la. <ref name=":0" /> Li te nonmen fanm pou yo vin lidè kongregasyon nan jiridiksyon [[Afganistan]] ak Kachmir.<ref name=":1">{{Cite book |last=Pruthi |first=Raj K. |title=Sikhism and Indian Civilization |publisher=Discovery Publishing House |year=2004 |isbn=9788171418794 |edition=1st |series=Culture and civilization series |pages=104–105}}</ref> Fanm yo te nonmen pou dirije sistèm Piri a pou gaye Sikhi bay fanm yo se te Bhani (pitit fi ki pi piti a), Bibi Dani (pitit fi ki pi gran an), ak Bibi Pal, yo tout te kalite entelektyèl. Sistèm Piri a te edike fanm yo tou nan nòm ak koutim sosyal ak relijye yo. <ref name=":3" />
[[Fichye:Fresco_depicting_a_Sikh_ragi_jatha_musically_performing_using_traditional_instruments_in_the_presence_of_Guru_Amar_Das_from_Asthan_Baba_Bikram_Singh_Bedi,_Kanak_Mandi,_Amritsar,_ca.1863–1879.jpg|vignette|Fresko ki montre yon ''[[Ragi (Sikhi)|ragi jatha]]'' Sikh k ap jwe mizikalman lè l sèvi avèk enstriman tradisyonèl yo nan prezans Guru Amar Das ki soti nan Asthan Baba Bikram Singh Bedi, Kanak Mandi, Amritsar, ca.1863–1879.]]
Amar Das te pèsonèlman pran swen edikasyon bofis li Jetha (ki te vin Guru Ram Das nan lavni) nan mizik klasik nan Nò End, epi Bhai Gurdas, nan divès lang ak literati relijye.<ref name=":022" />
==== Entèdiksyon pou Sati ====
Guru Amar Das te yon gwo opozan ''sati'', pratik pou yo touye madanm vèv sou bwa fineray mari yo pandan kremasyon mari a. Li deklare sa ki annapre yo konsènan pratik la: <ref name=":1" />
"Fem pa Sati, ki boule tètyo avèk kadav mari li.
Okontrè, yo se sati ki mouri pa ki mouri senpleman akoz chòk separasyon ak mari yo. Epi, yo menm tou, yo ta dwe konsidere kòm moun ki gen kontantman ak imilite, ki sèvi Seyè yo, epi lè yo leve nan maten, yo toujou sonje li."
— Guru Amar Das, ''Var Suhi'' of the ''Guru Granth Sahib'' (page 787), translation from ''Indian Feminism: Class, Gender & Identity in Medieval Ages'' (2016) by Rukhsana Iftikhar"Fem boule nan dife avèk mari li
Yo pase anpil doulè ak lanmò a.
E si yo pa t apresye mari yo,
Nanak, poukisa pou yo ta boule ditou?"
— Guru Amar Das, translation from ''Indian Feminism: Class, Gender & Identity in Medieval Ages'' (2016) by Rukhsana Iftikhar
==== Opoze sistèm Purdah la ====
''Purdah'' se yon koutim tradisyonèl kote medam yo kouvri figi yo ak kò yo lè yo nan konpayi gason epi yo izole tèt yo de konpayi gason yo. Guru Amar Das te kont koutim sa a ak anpil fòs epi yo di li te yon fwa reprimande ''raja'' (wa) Haripur ki t ap vizite a ak madanm li yo lè wa a te obsève koutim nan bò kote l.<ref name=":3">{{Cite book |last=Iftikhar |first=Rukhsana |title=Indian Feminism: Class, Gender & Identity in Medieval Ages |publisher=Notion Press |year=2016 |isbn=9789386073730 |edition=1st |quote=Guru Amar Das te opoze tou ak koutim *purdah* la (pratik pou fanm kache figi yo oswa kò yo anba vwal). Yon fwa, Raja Haripur la te vizite kote Guru a te ye a ansanm ak madanm li yo; youn nan rèn yo te rete kache dèyè vwal li. Guru a te fè objeksyon epi li te mande yo pou yo retire vwal yo. Youn nan yo pa t dakò retire vwal li, e Guru a te di l: "Si figi Guru a pa fè w plezi, poukisa ou te vin isit la?" Sa te gen yon gwo enpak: gason yo—ki, nan moman difisil, te konn kite fanm yo nan men anvayisè yo (sa ki te konn mennen nan pratik *Jauhar* la)—te kòmanse kanpe pou defann kay yo. Guru Amar Das te mete sou pye yon sistèm ki rele *Pin* pou rejenere sosyete a; sistèm sa a te gen responsablite pou edike fanm yo sou nòm relijye ak sosyal yo. Se fanm entèlektyèl ki te jere tout òganizasyon an; pami moun ki te kontribye nan sistèm sa a, te gen Bibi Bhani, Bibi Dabi ak Bibi Pal (fanm sa yo te disip devwe Guru Amar Das e yo te ede l nan travay edikasyon fanm yo).}}</ref> Youn nan rèn raja yo te refize kite vwal la, epi Guru a te reponn: "si ou pa kontan ak figi Guru a, poukisa ou ta vin isit la?" <ref name=":3" />
==== Akbar ====
[[Fichye:Painting_of_Mughal_emperor_Akbar_meeting_Guru_Amar_Das_in_1567_at_Goindwal.jpg|vignette|Penti 19yèm syèk ki montre anperè Mughal [[Akbar]] k ap rankontre Guru Amar Das an 1567 nan Goindwal.]]
Anperè Mughal [[Akbar]] te rankontre Guru Amar Das. Selon lejann Sikh la, li pa t ni resevwa Akbar ni yo pa t mennen Akbar dirèkteman ba li, okontrè, Guru a te sigjere pou Akbar, tankou tout moun, chita atè a epi manje nan ''langar'' la ak tout moun anvan premye rankont yo a. Akbar, ki t ap chèche ankouraje tolerans ak akseptasyon atravè liy relijye yo, te aksepte sijesyon an san ezite. Apre konklizyon Langar la, Akbar te chita nan kongregasyon an ak rès sangat la epi li te poze Guru a yon kesyon. <ref>{{Cite web|url=https://www.srigurugranthsahib.org/guru-amar-das/noor-e-ilahi.htm|title=Noor-E-Ilahi}}</ref> Ajyografi Sikh yo rele ''janam-sakhis'' mansyone ke Guru Amar Das te konvenk Akbar pou l retire taks sou pelren Endou ki t ap ale Haridwar. Bhai Mani Singh (1718), yon figi Sikh enpòtan, mansyone ke anvan reyinyon an Akbar te sipliye Guru a pou yon benediksyon pou l te anekse Chittorgarh ki difisil pou pran an, ke Guru a te bay epi apre reyinyon an li te bay 84 vilaj nan non Guru Sikh enpòtan li a, Ram Das, apre Guru a li menm te refize.
==== Ritwèl nan Sikhism: maryaj, festival, fineray ====
Amar Das te konpoze yon im kaptivan yo rele ''Anand'' epi li te fè l tounen yon pati nan rituèl maryaj Sikh yo rele " Anand Karaj ", ki literalman vle di "evènman byennere".
Amar Das te kwè ke yon maryaj ki reyisi se yon maryaj kote nanm mari a ak madanm nan vin tounen yon sèl metaforikman:
"Yo pa mari ak fem ki chita ansanm. Òkontre, yo se fem ak mari ki gen youn lespri nan de kò."
— Guru Amar Das, translation from ''Indian Feminism: Class, Gender & Identity in Medieval Ages'' (2016) by Rukhsana Iftikhar
Nan epòk kontanporen an, yo chante imn ''Anand'' lan pa sèlman pandan maryaj Sikh yo, men tou nan gwo selebrasyon yo. Yo resite pati nan "imn Anand" lan nan tanp Sikh yo ( ''Gurdwara'' ) chak swa, lè yo bay yon tibebe Sikh non, epitou pandan yon antèman Sikh.<ref name=fenech35>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA35|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|page=35}}</ref> Li se yon seksyon nan konpozisyon ''Anand Sahib'' Guru Amar Das la, enprime sou paj 917 a 922 nan ''Adi Granth'' la epi mete sou raga "Ramkali" a. <ref name="fenech35" />
Tout konpozisyon ''Anand Sahib'' Guru Amar Das la se yon melanj [[lengwistik]] lang Panjabi ak Hindi, ki reflete edikasyon ak orijin Guru Amar Das. Im nan selebre libète anba soufrans ak enkyetid, inyon nanm nan ak divin nan, li dekri bonè yon devwe reyalize atravè [[Guru (mèt espirityèl)|Guru]] a avèk devosyon enteryè ak lè li repete Non Kreyatè a. <ref name="Mandair2013p89" /> Im nan deklare nan strof 19 ke Veda yo anseye "Non an sipwèm", nan strof 27 ke Smriti ak Shastra diskite sou byen ak mal la men yo ireyèl paske yo pa gen yon Guru epi ke se gras Guru a ki reveye kè a ak devosyon anvè Non an. Im nan selebre lavi yon mèt kay ak devosyon enteryè konstan anvè Youn nan, li fini chak strof ak karakteristik "di Nanak".<ref name="Mandair2013p89">{{cite book |author1=Christopher Shackle |author2=Arvind Mandair|title= Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures| url= https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C&pg=PA89| year=2013| publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45108-9|pages=89–91, for a translation of his complete Anand hymn see pp. 92–101}}</ref><ref name="ColeSambhi1993">{{cite book|last1=Cole|first1=W. Owen|last2=Sambhi|first2=Piara Singh | isbn=978-0-333-54107-4 |title=Derived Religions?|year=1993|pages=10–24|doi=10.1007/978-1-349-23049-5_2}}</ref>
Nan tradisyon Sikh la, yo rekonèt Guru Amar Das tou kòm yon moun ki te ankouraje konstriksyon tanp ak kote Sikh yo te ka rasanble pandan fèt tankou Maghi, Diwali ak Vaisakhi . Li te mande disip li yo pou yo rasanble pou lapriyè ak selebrasyon kominotè nan otòn pou Diwali ak nan prentan pou Vaisakhi, toulede ansyen fèt apre rekòt nan peyi Zend.
==== Fondasyon Goindwal ak konstriksyon Baoli Sahib la ====
Guru Amar Das te responsab pou etabli yon nouvo sant otorite Sikh nan Goindwal epi pou konstwi yon pi an eskalye yo rele Baoli Sahib nan plas la. Previzyon Guru a ki te bati yon katye jeneral nan kote santral Goindwal nan Punjab sou bò larivyè Beas la, ki kwaze pa twa gwo rejyon kiltirèl nan zòn nan ( Majha, Malwa, ak Doaba ), te ka fasilite rapid pwopagasyon Sikhism nan tout twa prensipal rejyon Punjab yo. <ref name=":022" /> Baoli Sahib la te premye sit pelerinaj vrèman Sikh la epi li te ede atire nouvo manm potansyèl nan lafwa a. <ref name=":022" />
==== Sit Tanp an lò a ====
[[Fichye:Hamandir_Sahib_(Golden_Temple).jpg|vignette|Guru Amar Das te chwazi sit la pou [[Tanp an lò a|Harimandir Sahib]] (Golden Temple). ]]
Guru Amar Das te chwazi sit la nan vilaj Amritsar pou yon tanp espesyal, ke Guru Ram Das te kòmanse bati, Guru Arjan te fini epi inogire, epi Sikh Maharaja Ranjit Singh te dore. Tanp sa a te evolye pou l vin tounen "Harimandir Sahib" kontanporen an, oubyen tanp Hari (Bondye), ke yo rele tou [[Tanp an lò a|Tanp an lò]] a. Se sit pelerinaj ki pi sakre nan Sikhi.
==== Festival yo ====
Entelektyèl tankou Pashaura Singh, Louis E. Fenech ak William McLeod deklare ke Guru Amar Das te gen yon gwo enfliyans nan entwodui "karakteristik distenk, pelerinaj, festival, tanp ak rituèl" ki depi epòk li te yon pati entegral nan Sikhi. Li te responsab pou ranfòse dat Vaisakhi ak Diwali kòm evènman bianyèl kote Sikh yo te ka rasanble ansanm epi rankontre dirèkteman ak guru yo.
==== Lekriti Sent yo ====
[[Fichye:Folios_from_the_Pinjore_recension_of_the_Goindwal_Pothi.jpg|vignette|Folios ki soti nan revizyon Pinjore nan Goindwal Pothi, anviwon ane 1570 yo]]
Yo sonje Amar Das tou kòm moun ki te kòmanse koleksyon im yo ke yo rekonèt kounye a kòm ''Goindwal Pothi'' oubyen ''Mohan Pothi'', ki te vin tounen ''[[Guru Granth Sahib|Adi Granth]]'' la – premye edisyon ekriti Sikh yo – anba senkyèm Mèt Sikh la, ki te finalman vin tounen ''[[Guru Granth Sahib]]'' anba dizyèm Mèt Sikh la. Prèske 900 im Guru Amar Das te konpoze yo reprezante twazyèm pi gwo pati a, oubyen anviwon 15%, nan ''[[Guru Granth Sahib]]'' la.
=== Chwazi yon siksesè ===
[[Fichye:Gilded_panel_depicting_Guru_Amar_Das_with_his_sons,_Baba_Mohan_and_Baba_Mohri,_from_Gurdwara_Chaubara_Sahib.jpg|vignette|Panèl dore ki dekri Guru Amar Das ak pitit gason l yo, Baba Mohan ak Baba Mohri, ki soti nan Gurdwara Chaubara Sahib.]]
Amar Das te gen kat moun nan tèt li ki t ap pran plas li kòm pwochen Guru a:<ref name=":2">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=9788183820752 |pages=50}}</ref>
# Ramu, bofis li {{Efn|Yo te konnen l tou sou non Bhai Rama; li te marye ak Dani, pi gran pitit fi l la.|group=note}}
# Jetha, bofis li {{Efn|Li te marye ak pi jèn pitit fi li a, Bhani.|group=note}}
# Mohan, pi gran pitit gason l lan
# Mohri, pi piti pitit gason l lan
Li te kreye kat tès pou yo tout te pase pou deside kilès ki pral eritye tit guru a. Yo di se sèlman Jetha ki te reyisi yo tout. <ref name=":2" />
Gen moun ki panse li te ka konsidere pwòp pitit fi li, Bhani, kòm yon posib siksesè pou pòs guru a yon lè.
== Lanmò ==
Yon ti tan anvan lanmò li, yo ekri nan ''[[Ramkali Sadu]]'' (ki te konpoze pa pitit pitit gason l, Baba Sundar ), ke li te mande tout fanmi li pou rekonèt nouvo Guru a, Ram Das, epi li te pèsonèlman mete pat sandal la sou fwon Bhai Jetha pou [[Guru Gaddi|wenn li]] kòm siksesè li. Li te mouri an 1574, nan Goindwal Sahib, epi tankou lòt Guru Sikh yo, yo te boule l, epi yo te plonje "flè" yo (zo ak sann ki te rete apre kremasyon an) nan harisar (dlo k ap koule).
== Literati ==
Yo atribiye yon gwo kantite travay ekri bay Guru Amar Das. Travay powetik li yo reflete byen travay Guru Nanak yo, yon apwòch konsèvatif ki petèt te akòz laj fin vye granmoun Amar Das lè li te vin gourou a. Anplis de sa, tradisyon tèks Sikh la te avanse anpil pandan manda li kòm gourou, avèk yon egzanp se konpilasyon Goindwal Pothis la. Amar Das bay kòmantè sou seleksyon Bhagat Bani ki te deja enkli nan Goindwal Pothis la nan etap sa a. Travay ki pi prensipal li a se te ''Anand Sahib'', ki konsantre sou relasyon ki genyen ant gourou a, disip li yo (Sikh yo), ak ''[[Gurbani|bani yo]]'' .
== Nan kilti popilè ==
''Guru Amardas'' se yon [[Documentaries|fim dokimantè ki]] soti an 1979, reyalize pa Prem Prakash epi pwodui pa Divizyon Fim Gouvènman End lan, ki kouvri lavi ak ansèyman li yo. <ref>{{Cite web|url=https://filmsdivision.org/shop/guru-amardas|title=GURU AMARDAS {{!}} Films Division|website=filmsdivision.org|access-date=12 June 2021|archive-date=12 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612092355/https://filmsdivision.org/shop/guru-amardas|dead-url=yes}}</ref>
== Galri ==
<gallery>
Fichye:Guru_Amar_Das,_painting_from_ca.1800–1810.jpg|alt=Guru Amar Das, painting from ca.1800–1810.| Guru Amar Das, penti soti nan ca.1800–1810.
Fichye:Guru_Amar_Das_miniature.jpg|alt=Guru Amar Das miniature painting.| Penti tipòtrè Guru Amar Das.
Fichye:Stamp_of_India_-_1979_-_Colnect_312147_-_500th_Birth_Anniv_Guru_Amar_Das_-_Sikh_Leader.jpeg|alt=500th Birth Anniv. Guru Amar Das postage stamp 1979| 500yèm anivèsè nesans. Koupon pou lapòs Guru Amar Das 1979
</gallery>
==Referans==
===Nòt===
{{Reflist|group=note}}
=== Referans===
{{referans}}
[[Kategori:Gouwou sikism]]
[[Kategori:Nesans an 1479]]
[[Kategori:Lanmò an septanm 1574]]
btnht210qcr8cfxu1s95ffpz5btm1w3
Bota Singh
0
97715
890389
889874
2026-11-17T19:54:37Z
InternetArchiveBot
25431
Add 3 books for [[Wikipedya:Verifyabilite]] (20261117) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
890389
wikitext
text/x-wiki
[[Fichye:Diorama_sculptural_monument_of_Bhai_Bota_Singh_and_Bhai_Garja_Singh_engaged_in-combat_against_the_Mughals_at_Gurdwara_Shaheed_Baba_Tega_Singh_Ji,_Chand_Purana,_Bagha_Purana_tehsil,_Moga_district,_Punjab,_India,_April_2023_04.jpg|vignette|Diorama moniman eskilti Bhai Bota Singh ak Bhai Garja Singh angaje nan konba kont Mughals yo nan Gurdwara Shaheed Baba Tega Singh Ji, Chand Purana, Bagha Purana tehsil, distri Moga, Punjab, peyi Zend, avril 2023.]]
'''Bota Singh''' (ki te mouri an 1739) te yon [[Mati nan Sikhi|mati Sikh]] ki te mouri anba fòs Mughal yo ke Zakaria Khan te voye sou kòmandman Jalal Din apre li te kòmanse kolekte yon taks nan men vwayajè yo sou wout prensipal ki mennen Lahore a kòm yon mak souverènte pou Sikh yo.<ref name=":05">{{Cite book |last=Grewal |first=J. S. |title=The Sikhs of the Punjab |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew_h0s2 |date=Oct 8, 1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521637640 |pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew_h0s2/page/90 90] |chapter=Rise to Political Power}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Singha |first=H. S. |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Hemkunt Press |year=2000 |isbn=9788170103011 |pages=38–39}}</ref> Sikh yo sonje li kòm youn nan mati remakab 18yèm syèk la.<ref>{{Cite book |last=Oberoi |first=Harjot Singh |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url=https://archive.org/details/nlsiu.294.609.obe.41016 |publisher=University of Chicago Press |date=Dec 15, 1994 |isbn=9780226615929 |pages=330}}</ref> Mati li a te yon siy chanjman nan dinamik pouvwa nan Punjab Mughal ant Mughal yo ak Sikh yo.<ref name=":4">{{Cite book |last=Fenech |first=Louis E. |title=Historical Dictionary of Sikhism |last2=McLeod |first2=W. H. |date=Jun 11, 2014 |publisher=Bloomsbury Publishing PLC |isbn=9781442236011 |pages=72}}</ref>
== Biyografi ==
Bota Singh te soti nan vilaj Bharana nan distri Amritsar..<ref name=":1">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=Struggle of the Sikhs for Sovereignty |publisher=Gur Das Kapur |year=1980 |pages=92}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |last=Singh |first=Teja |title=A Short History of the Sikhs |last2=Singh |first2=Ganda |publisher=Orient Longmans |year=1950 |volume=I: 1496-1765 |pages=127–128}}</ref><ref name=":0" /> Li te fèt nan yon fanmi Sandhu Jat.<ref name=":05" /> Konpayon li Garja Singh te soti nan yon fanmi Rangreta . <ref name=":1" /> <ref name=":2" />
Pandan epòk pèsekisyon anti-Sikh yo, lè te gen yon rekonpans pou tèt yon Sikh, Sikh yo te gaye nan kachèt, tankou nan forè. Bhai Bota Singh te rete nan youn nan forè sa yo toupre [[Tarn Taran]] epi li te konn soti nan kachèt li nan mitan lannwit pou l al chache manje epi pafwa li te konn ale [[Amritsar]] pou l benyen nan pisin sakre ki antoure [[Tanp an lò a|Darbar Sahib la]]. <ref name=":0" /> Yon jou, kèk zamindar te remake li. Yo te panse li te yon Sikh, men yon manm nan pati yo a te fè objeksyon, li di li pa t ka yon Sikh, paske si li te youn, li pa t ap kache tèt li. Gen lòt vèsyon istwa a ki di ke gad Mughal yo t ap pase nan forè a lè youn te di ke tout Sikh yo te mouri e pa t gen pèsonn ki rete..
Fache pa remak obsèvatè a, '''Bota Singh''' te mete sou pye yon plan kote li menm ak konpayon li '''Garja Singh''' te pran pozisyon sou gran wout prensipal la toupre '''Tarn Taran''', nan yon ansyen lotèl ki te fin kraze.<ref name=":0" /> La a, yo te pwoklame souverennte '''Khalsa''' a epi yo te kòmanse ranmase yon ti taks sou chak moun ki t ap pase.<ref>{{cite book |last1=Grewal |first1=J. S. |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/90 |title=The Sikhs of the Punjab, Volumes 2-3 |date=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521637640 |page=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/90 90]}}</ref><ref name=":3">{{Cite book |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |title=The Sikh Reference Book |year=1997 |url=https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila |publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre |isbn=9780969596424 |location=Denmark |pages=[https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila/page/319 319]}}</ref><ref name=":0" /> Men, sa pa t rive atire atansyon gouvènè Mogòl la. Se poutèt sa, yo te voye yon avi bay yon vwayajè pou remèt gouvènè pwovens '''Lahore''' la, pou fè l remake aksyon yo.<ref>{{cite book |last1=McLeod |first1=W. H. |title=The A to Z of Sikhism (Volume 45 of The A to Z Guide Series) |date=2005 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810863446 |location=Plymouth |page=39}}</ref><ref name=":3" /><ref name=":4" /> Apre sèt jou, '''Jalal Din''' te rive ak 1,000 sòlda<ref>{{cite book |last1=Gandhi |first1=Surjit |title=Sikhs in the Eighteenth Century: Their Struggle for Survival and Supremacy |date=1999 |publisher=Singh Bros |isbn=9788172052171 |page=124}}</ref> ak 100 kavalye<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Ganda |title=Sardar Jassa Singh Ahluwalia |date=1990 |publisher=Punjabi University |page=30}}</ref> pou arete de Sikh yo. Bota Singh ak Garja Singh te refize rann tèt yo epi yo te mouri pandan yo t ap goumen an 1739.
== Eritaj ==
Yo rapòte yon istwa sou mati Bota Singh nan ''Panth Prakash'' Rattan Singh Bhangu a. <ref>{{Cite web|url=https://eos.learnpunjabi.org/PRACHIN%20PANTH%20PRAKASH.html|title=PRĀCHĪN PANTH PRAKĀSH|last=Sekhon|first=Sant Singh|website=Encyclopedia of Sikhism (Online Edition)|publisher=Punjabi University, Patiala|access-date=25 March 2026}}</ref>
== Referans ==
{{Referans}}
[[Kategori:Lanmò an 1739]]
[[Kategori:Mati singhs]]
3xqcr30p5xip91ayygpfkee57dt7ov1
Rivyè Seymour (Burrard Inlet)
0
98077
890382
890245
2026-11-17T12:16:54Z
InternetArchiveBot
25431
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
890382
wikitext
text/x-wiki
Peyi: Kanada
Rejyon: Kolonbi Britanik
Sous Rivyè: Lock Lo mond, KB
'''Rivyè Seymour''' se yon [[rivyè]] nan Vancouver Nò, Kolonbi Bwitanik, li espesyal akoz de tanperati li plizyè degre pi cho pase lòt rivyè ak [[lak]] nan zòn nan. Sa se akòz lefèt ke li jwenn dlo nan yon gwo rezèvwa ki dèyè yon baraj kote dlo kap koule san rete. <ref>{{Cite web|url=http://britishcolumbia.com/plan-your-trip/regions-and-towns/cariboo-chilcotin-coast/rivers-inlet/|title=Rivers Inlet|date=December 17, 2012|access-date=November 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923095517/http://britishcolumbia.com/plan-your-trip/regions-and-towns/cariboo-chilcotin-coast/rivers-inlet/|archive-date=September 23, 2020|dead-url=yes}}</ref> Pòsyon anwo rivyè a ak rezèvwa a fè pati basen vèsan Seymour la, ke Metro Vancouver kontwole.
Rivyè Seymour la te prensipal sous dlo pou North Vancouver depi 1907. Yo te konstwi premye tiyo admisyon dlo a an 1907 epi yo te konstwi premye [[Seymour Dam|baraj Seymour]] la an 1927. Yo te konstwi [[Seymour Falls Dam|baraj Seymour Falls]] aktyèl la nan lane 1961. [[Sosyete Salmon Seymour]] la lage jiska 40,000 fri koho ki manje anlè baraj la chak ane.
Done idrometrik pou rivyè sa a prezante pa Sondaj sou Dlo Kanada a. <ref>{{Cite web|url=http://www.wateroffice.ec.gc.ca/graph/graph_e.html?stn=08GA077|title=Graphical Data - Real-time Hydrometric Data - Environment Canada|website=www.wateroffice.ec.gc.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120230449/http://www.wateroffice.ec.gc.ca/graph/graph_e.html?stn=08GA077|archive-date=2012-01-20}} </ref>
== Pon Sispansyon Rivyè Seymour ==
Apati 20 desanm 2018, yo te inogire nouvo Pon Sispansyon Rivyè Seymour la epi, yon lòt fwa ankò, santye randone ak santye monte bisiklèt nan mòn yo sou bò lès ak lwès rivyè a konekte. Sa gen ladan l santye tankou Santye Pechè a ak wout randone ki konekte plizyè santye ke yo rekonèt kòm Two Canyon Loop la.
== Gade tou ==
* Lis rivyè nan Kolonbi Britanik
* Rivyè Seymour (Lak Shuswap)
{{Referans}}
iga4srtrpd82q3576t9mp5yhu1eadkl
Juan Branco
0
98083
890393
2026-11-18T07:03:58Z
JoanaVieira2026
41107
Nouvo atik
890393
wikitext
text/x-wiki
'''Juan Branco''' se te yon konseye legal WikiLeaks ak Julian Assange an Fransa pandan dezyèm mwatye ane 2010 yo. Li defann manm Gilets Jaunes epi li ekri sou rezo pouvwa ak prezidans Emmanuel Macron. An 2021, li reprezante socios FC Barcelona nan konteste transfè Lionel Messi a PSG; an 2022, li travay kòm avoka LaLiga pou revize epi annile kontra Kylian Mbappé a PSG. Nan desanm 2025, li deklare kandidatir li pou prezidans 2027 atravè mouvman Les Ruches, ki defann demokrasi dirèk, jistis sosyal ak endepandans medya yo.<ref>[https://elpais.com/internacional/2020/02/18/actualidad/1582019402_252772.html El País, profil biographique et activité juridique en France.]</ref><ref>[https://www.franceinfo.fr/elections/presidentielle/portraits-qui-sont-les-candidats-declares-a-l-election-presidentielle-de-2027_8208032.html Franceinfo, portraits des candidats déclarés à la présidentielle de 2027.]</ref>
== Fòmasyon ==
Branco se pitit pwodiktè sinema potigè Paulo Branco ak psikanalis panyòl Dolores López; li grandi Paray. Li etidye Sciences Po ak ENS. Diplòm li yo se: DEUG filozofi ak dwa nan Paris 1 (2009), bachelor zafè piblik nan Sciences Po (2010), maîtrise literatür modèn nan Paris IV (2011), Master 2 filozofi politik nan Paris IV (2012), metriz zafè piblik nan Sciences Po (2012), diplòm ENS (2013), Master 2 jewpolitik nan Paris 1/ENS (2013), ak doktora dwa nan ENS (2014). Li defann tez li 26 novanm 2014, lè li te gen 25 ane 3 mwa. Rechèch senk ane a gen plis pase san entèvyou ak travay sou tèren; vèsyon inivèsite a gen 727 paj, edisyon 2015 la gen 518. Jiri a felisite li inanim epi tez la resevwa pri Institut Varenne pou jistis penal entènasyonal.<ref>[https://theses.fr/2014ENSU0004 Notice universitaire de la thèse, theses.fr.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240701070631/https://www.mpi.lu/news-and-events/latest-news/detail/detail/juan-branco-awarded-for-his-phd-dissertation/ Max Planck Institute, notice archivée du prix de thèse.]</ref><ref>[https://theses.hal.science/tel-01305817v1/file/pdf2star-TheseBrancoJuan.pdf Texte universitaire de la thèse, HAL.]</ref>
== Travay legal ==
Branco te travay nan ekip defans WikiLeaks ak Assange an Fransa. Nan 2021, li prepare plent Messi pou socios Barcelona. Plent la baze sou katr pwen: enterè socios yo, armonizasyon fair play finansye, desizyon DNCG pou pa sanksyone PSG ak 99% kont 54% Barça, ak avantaj selektif sa a bay PSG. Se konsa PSG vin pi fò pandan Barça oblije kite Messi ale. An 2022, li mande kontwol kont PSG ak anilasyon kontra Mbappé pou LaLiga.<ref>[https://juan-branco.fr/wp-content/uploads/2021/08/BARCELONAPSG-LIONEL-MESSI-EU-COMPLAINT.pdf Texte complet de la plainte Messi, 8 août 2021.]</ref><ref>[https://juan-branco.fr/wp-content/uploads/2022/06/Dossier-Presse-FR-1.pdf LaLiga, dossier de presse du 17 juin 2022 ; ce document n’est pas le recours intégral.]</ref><ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:62023CJ0224 CJUE, C-224/23 P, décision du 5 septembre 2024.]</ref>
== Liv, jounalis ak sinema ==
Branco ekri 15 liv, tankou Réponses à Hadopi, L'Ordre et le monde, Crépuscule, Assange, Abattre l'ennemi ak Coup d'État. Crépuscule analize rezo politik, ekonomik ak medya ki mennen Macron o pouvwa. Li ekri repòtaj pou Le Monde diplomatique sou Repiblik Demokratik Kongo, Repiblik Santrafrik ak lagè Yemen. Premye fim li, Le Massacre de Gilles de Rais (2025), chwazi nan seleksyon ofisyèl Pingyao, São Paulo, LEFFEST ak Festival of Films Regained.<ref>[https://audiable.com/authors/juan-branco/ Au Diable Vauvert, page de l’auteur et bibliographie.]</ref><ref>[https://www.monde-diplomatique.fr/2012/11/BRANCO/48344 Le Monde diplomatique, reportage sur le Congo.]</ref><ref>[https://www.monde-diplomatique.fr/2018/09/BRANCO/59011 Le Monde diplomatique, reportage sur la Centrafrique.]</ref><ref>[https://blog.mondediplo.net/de-djibouti-au-yemen-les-rivages-rouges Le Monde diplomatique, reportage sur le Yémen.]</ref><ref>[https://leopardofilmes.com/en/film/le-massacre-de-gilles-de-rais/ Leopardo Filmes, fiche du long métrage.]</ref>
== Ekuitasyon andirans ==
FEI anrejistre 3yèm plas nan CEI3* 160 km Golegã an 2006 ak 6yèm plas nan CEI3* 200 km Jerez an 2005.<ref>[https://archive.org/details/juan-paulo-branco-lopez-10020282-fei.org Résultats FEI archivés.]</ref>
== Angajman politik ak Les Ruches ==
Branco deklare kandidatir li pou 2027 atravè Les Ruches. Mouvman sa a pa yon pati tradisyonèl; se yon rezo selil lokal otonòm. Objektif li se demokrasi dirèk ak patisipatif, diminye inegalite, tranzisyon ekolojik, libere medya anba konsantrasyon kapital, aksè a edikasyon ak diplomasi endepandan, pa alye. Sa a se pwogram mouvman an, pa rezilta eleksyon oswa enstitisyon deja reyalize.<ref>[https://ruches.org/ Les Ruches, présentation du mouvement ; source primaire utilisée pour ses positions déclarées.]</ref><ref>[https://www.franceinfo.fr/elections/presidentielle/portraits-qui-sont-les-candidats-declares-a-l-election-presidentielle-de-2027_8208032.html Franceinfo, portraits des candidats déclarés à la présidentielle de 2027.]</ref>
== Senegal ==
Branco antre nan ekip defans Ousmane Sonko an 2023. Li arete nan Moritani, voye Senegal, mete nan prizon Dakar, epi li libere pwovizwa 7 dawout epi retounen Fransa. Audiencia Nacional ouvri ankèt an 2024 sou rapli ak transfè fòse li di li te sibi. Li temwaye 15 avril 2024 kòm temwen-viktim, epi jij la òdone nouvo aksyon ankèt ak kooperasyon entènasyonal.<ref>[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2023/08/05/juan-branco-arrete-a-la-frontiere-entre-le-senegal-et-la-mauritanie_6184563_3212.html Le Monde, arrestation en août 2023.]</ref><ref>[https://www.europapress.es/nacional/noticia-audiencia-nacional-investiga-si-senegal-secuestro-abogado-franco-espanol-juan-branco-quien-citara-victima-20240325103504.html Europa Press, ouverture de l’instruction en Espagne.]</ref><ref>[https://www.europapress.es/nacional/noticia-juez-investiga-si-senegal-secuestro-abogado-franco-espanol-juan-branco-da-nuevo-impulso-instruccion-20240529172623.html Europa Press, nouvelles diligences en mai 2024.]</ref>
== Referans ==
<references />
ggj4zrt30hbnucpqh406ojrevjphuf6