Վիքիպեդիա hywiki https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Վիքիպեդիա Վիքիպեդիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Կատեգորիա Կատեգորիայի քննարկում Պորտալ Պորտալի քննարկում Վիքինախագիծ Վիքինախագծի քննարկում Սևագիր Սևագրի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 11084 10940508 10934926 2026-10-12T09:09:37Z ~2026-54959-95 178016 պահիր 10940508 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ | բնօրինակ անուն = İlham Əliyev }} '''Իլհամ Հեյդար օղլու ոչխար Ալիև''' ({{lang-az|İlham Heydər oğlu Əliyev}}, {{ԱԾ}}), [[Ադրբեջան]]ի չորրորդ [[Ադրբեջանի նախագահ|նախագահ]] սկսած [[2003]] թվականի [[հոկտեմբերի 31]]-ից։ Նա Ադրբեջանի նախկին նախագահ [[Հեյդար Ալիև]]ի երկրորդ զավակն է։ Իլհամ Ալիևը դարձել է Ադրբեջանի նախագահ 2003 թվականին հոր մահից հետո [[Ադրբեջանի նախագահական ընտրություններ 2003|ընտրություններ]]ի միջոցով, որոնք շատ միջազգային կազմակերպությունների կողմից որակվել է որպես կեղծված։ Ադրբեջանը նավթով հարուստ երկիր է, ինչը կայունություն է բերում Ալիևի ռեժիմին և Ադրբեջանի վերնախավին։ Ադրբեջանի նավթային հարստությունը թույլ է տալիս երկրին ներգարվվել բազմաթիվ միջազգային միջոցառումների և մեծ գումարներ ծախսել լոբբինգի վրա։ Ալիևի ընտանիքը հարստացել է պետական բիզնեսի հետ կապերի շնորհիվ։ Նրանց սեփականության մեջ են մտնում Ադրբեջանի գլխավոր բանկերից մի քանիսը, շինարարական կազմակերպություններ, հեռահաղորդակցման ընկերություններում, ինչպես նաև երկրի նավթային և գազային ընկերություններ։ Նրա հարստության մեծ մասը սերտորեն կապված է օֆշորային ցանցի հետ։ [[2017]] թվականի [[Ադրբեջանական լվացքատուն|Ադրբեջանական լվացքատան]] սկանդալը, որը բազմակողմանի փողերի լվացման սխեմա էր, որի նպատակն էր կաշառել եվրոպացի քաղաքական գործիչների, որպեսզի նրանք չքննադատեն Ալիևին և նրա ռեժիմը ներկայացնեն դրական տեսանկյունից։ Ալիևը ղեկավարում է [[ամբողջատիրություն|ավտորիտար]] ռեժիմում, քանի որ ընտրությունները Ադրբեջանում ազատ չեն և կեղծվում են, իշխանությունը կենտրոնացած է Ալիևի և նրա ընտանիքի ձեռքում, կոռուպցիան ծաղկում է և մարդու իրավունքների խախտումը, ներառյալ [[հայատյացություն]]ը սովորական երևույթ է դարձել։ Քաղաքական ձերբակալությունները և լրագրողների վրա ճնշումները գնալով շատանում են։ == Կենսագրություն == Իլհամ Ալիևը ծնվել է [[1961]] թվականի դեկտեմբերի 24-ին [[Բաքու|Բաքվում]]։ Նա սովորել է Բաքվի թիվ 6 միջնակարգ դպրոցում (1967-1977)։ [[1977]] թվականին ընդունվել է [[Միջազգային հարաբերությունների Մոսկվայի պետական ինստիտուտ]]։ Ավարտելուց հետո նա ստացել է ինստիտուտի հետբուհական կրթություն։ [[1985]] թվականին ստացել է պատմական գիտությունների թեկնածվի աստիճան։ 1985-1990 թվականներին աշխատել է որպես դասախոս [[Միջազգային հարաբերությունների Մոսկվայի պետական ինստիտուտ]]ում։ [[1994]] թվականից մինչև [[2003]] թվականը եղել է [[Ադրբեջանի պետական նավթային ընկերություն|Ադրբեջանի Պետական նավթային ընկերության]] առաջին փոխնախագահ։ 1995 և 2000 թվականներին ընտրվել է [[Ադրբեջանի ազգային ժողով]]ի պատգամավոր։ 2003 թվականին նշանակվել է Ադրբեջանի Հանրապետության վարչապետ։ [[1997]] թվականից հանդիսանում է [[Ադրբեջանի Օլիմպիական կոմիտե]]ի նախագահ։ Իլհամ Ալիևը պարգևատրվել է [[Միջազգային օլիմպիական կոմիտե]]ի շքանշանով։ [[1999]] թվականին ընտրվել է [[Նոր Ադրբեջան կուսակցություն|Նոր Ադրբեջան կուսակցության]] փոխնախագահ, 2001 թվականին՝ նախագահի առաջին տեղակալ և 2005 թվականին՝ կուսակցության նախագահ։ [[2003]] թվականի հունվարին ընտրվել է [[Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողով|Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովի]] նախագահի տեղակալ։ Իլհամ Ալիևը [[2004]] թվականի ապրիլին պարգևատրվել է Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովի մեդալով։ 2003 թվականի օգոստոսի 4-ին նշանակվել է Ադրբեջանի Հանրապետության վարչապետ։ 2003 թվականի հոկտեմբերի 15-ին ընտրվել է Ադրբեջանի Հանրապետության [[Նախագահ]]։ Նա վերընտրվել է 2008 թվականին<ref name="President Biography" /><ref>[https://web.archive.org/web/20080927141802/http://www.jamestown.org/edm/article.php?article_id=2373386 "Republic of Azerbaijan Presidential Election"]</ref>։ 2013 թվականին երրորդ անգամ ընտրվել է նախագահ և այժմ [[Ադրբեջանի Հանրապետություն|Ադրբեջանի Հանրապետության]] նախագահն է<ref>{{Cite web |title=President of Azerbaijan Republic |url=http://www.usacc.org/about-us/leadership/board-of-trustees/10-ilham-aliyev.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028234051/http://www.usacc.org/about-us/leadership/board-of-trustees/10-ilham-aliyev.html |archive-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 28 |accessdate=2017 թ․ նոյեմբերի 2}}</ref>։ Իլհամ Ալիևի կառավարման տարիներին [[Ադրբեջան|Ադրբեջանը]] [[Արցախի Հանրապետության բնակչության էթնիկ զտումներ (2023)|էթնիկ զտումներ]] է իրականացրել [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախի Հանրապետությունում]], ամբողջությամբ վերահսկղություն հաստատել Արցախի վրա, օկուպացրել [[Հայաստան|Հայաստանի]] միջազգայնորեն ճանաչված տարածքներից ավելի քան 170 քառ. կմ<ref>{{Cite web |date=2022-08-04 |title=Ադրբեջանի վարած էթնիկ զտումների քաղաքականությունը միջազգային հանցագործություն է. Էդմոն Մարուքյան |url=https://armenpress.am/hy/article/1089613 |access-date=2026-09-20 |website=Armenpress |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-16 |title=Ադրբեջանը ԼՂ-ում իրականացրել է էթնիկ զտումներ․ ՀՀ դեսպան |url=https://www.aliq.ge/adrbejaneh-lgh-um-irakanacrel-e-ethnik-ztumner-hh-despan/ |access-date=2026-09-20 |website=AliQ Media |language=hy-AM}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2024-0158_EN.html |access-date=2026-09-20 |website=www.europarl.europa.eu}}</ref>, գերեվալեր և խոշտանգել հայ ռազմագերիներին<ref>{{Cite news |last=Ստեփանյան |first=Ռուզաննա |date=2026-07-24 |title=«Հայ գերիների շրջանում լուրջ վնասվածքների վերաբերյալ տվյալներ ենք ստացել». իրավապաշտպան |url=https://www.azatutyun.am/a/hay-gerineri-shrjanoum-lourj-vnasvatskner-iravapashtpan/33812086.html |access-date=2026-09-20 |work=«Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-04-10 |title=Բաքվում պահվող հայ գերիները գտնվում են կյանքի իրական սպառնալիքների ներքո․ Սիրանուշ Սահակյան |url=https://armenpress.am/hy/article/1216807 |access-date=2026-09-20 |website=Armenpress |language=hy}}</ref>, մշակութային ցեղասպանություն իրականացրել Արցախի հայկական հուշարձանների նկատմամբ<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=Արցախի մշակութային ժառանգության ճակատագիրն անհանգստացնում է միջազգային կառույցներին |url=https://armenpress.am/hy/article/1203160 |access-date=2026-09-20 |website=Armenpress |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |title=Genocide Museum {{!}} The Armenian Genocide Museum-institute |url=https://genocide-museum.am/arm/17.02.22.php |access-date=2026-09-20 |website=genocide-museum.am}}</ref><ref>{{Cite web |last=Technologies |first=Peyotto |title=Ադրբեջանը պետական մակարդակով բռնազավթված Արցախում իրականացնում է մշակութային ցեղասպանություն. հանվել է Վանքասարի խաչը, ներկայացվել` աղվանական |url=https://iravaban.net/460731.html |access-date=2026-09-20 |language=hy-AM}}</ref>։ Հայաստանի վարչապետ [[Նիկոլ Փաշինյան|Նիկոլ Փաշինյանը]] հայտարարել է, որ Իլհամ Ալիևը խաղաղության հաստատման իր ջանքերի համար արժանի է [[Հեսսեյան խաղաղության մրցանակ|Հեսսենի խաղաղության մրցանակին]]<ref>{{Cite news |last=Ռ/Կ |first=«Ազատություն» |date=2026-09-18 |title=«Ալիևը հավասարապես արժանի է». Փաշինյանին շնորհվել է Հեսսենի խաղաղության մրցանակը |url=https://www.azatutyun.am/a/pashinyanin-shnorhvel-e-hesseyan-khaghaghoutyan-mrtsanaky/33858797.html |access-date=2026-09-20 |work=«Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան |language=hy}}</ref>։ === Ընտանիք === Իլհամ Ալիևը ամուսնացել է [[Մեհրիբան Ալիևա]]յի հետ 1983 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Բաքվում։ Ունեն երեք երեխա՝ [[Լեյլա Ալիևա (պետական գործիչ)|Լեյլա]], [[Արզու Ալիևա|Արզու]] և [[Հեյդար Ալիև կրտսեր|Հեյդար]], և հինգ թոռ։ Բացի ադրբեջաներենից, տիրապետում է [[Անգլերեն|անգլերենի]], [[Ֆրանսերեն|ֆրանսերենի]], [[Ռուսերեն|ռուսերենի]] և [[Թուրքերեն|թուրքերենի]]<ref name="President Biography">{{Cite web |title=President Biography |url=http://en.president.az/president/biography/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150120082618/http://en.president.az/president/biography |archive-date=2015 թ․ հունվարի 20 |access-date=2013 թ․ հունվարի 19 |publisher=Government of Azerbaijan}}</ref>։ Կինը նաև [[Ադրբեջանի փոխնախագահ]]ն է<ref>{{Cite web |title=Meeting of Security Council under chairmanship of Ilham Aliyev was held |url=http://en.president.az/articles/22854 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231216035521/https://en.president.az/articles/22854 |archive-date=2023 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2017 թ․ հունիսի 15}}</ref>։ == Կոչումներ և պարգևներ == Իլհամ Ալիևն ունի հետևյալ կոչումները և պարգևները<ref>[https://ipfs.io/ipfs/QmXoypizjW3WknFiJnKLwHCnL72vedxjQkDDP1mXWo6uco/wiki/Ilham_Aliyev.html Ilham Aliyev-Honours and medals]</ref>։ * {{դրոշ|Ադրբեջան}}[[Հեյդար Ալիև]]ի շքանշան; * {{դրոշ|Սաուդյան Արաբիա}}«Քրալը Աբդուլ Ազիզ»ի շքանշան; * {{դրոշ|Վրաստան}}«Պատվո» շքանշան; * {{դրոշ|Քուվեյթ}}«Մյուբարաք ալ-Քաբիր»ի շքանշան; * {{դրոշ|Ֆրանսիա}}«Պատվո Լեգեոնի շքանշան»; * {{դրոշ|Բուլղարիա}}Բուլղարիայի Հանրապետության Գերագույն մրցանակը «Ստարա Պլանինա» շքանշան; * {{դրոշ|Բելառուս}}Բելառուսի Հանրապետության բարեկամության շքանշան; * {{դրոշ|Թուրքիա}}«Ըհսան Դողրամաջի մրցանակ»; * {{դրոշ|Ռումինիա}}«Տարվա մալ»-2010; * {{դրոշ|Հունաստան}}Հունաստանի խորհրդարանի ոսկե մեդալ; * {{դրոշ|Ադրբեջան}}Պատվավոր ; * {{դրոշ|Ռուսաստան}}Ռուսական ուղղափառ եկեղեցու Սերգիյ Ռադոնեժսկու առաջին աստիչճանի շքանշան; * {{դրոշ|Տաջիկստան}}«Իսմոիլի Սոմոնաի» շքանշան; * {{դրոշ|Բելառուս}}«Մարդկանց բարեկամությունը» * {{դրոշ|Թուրքիա}}Թուրքիայի Հանրապետության առաջին կարգի շքանշան; * {{դրոշ|Ուկրաինա}}Ազատության շքանշան; * {{դրոշ|ԱՊՀ}}«Պատվո» շքանշան; * {{դրոշ|ԱՊՀ}}Միության օրդեն; * {{դրոշ|ՄԱԿ}}«Հարավային մրցանակ»; == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.president.az/ Ադրբեջանի նախագահի պաշտոնական կայք] (ադրբեջաներեն) (անգլերեն) (ռուսերեն) {{Ադրբեջանի նախագահներ}} {{Եվրոպական_պետությունների_առաջնորդներ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ալիև, Իլհամ}} [[Կատեգորիա:«Իտալիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի մեծ խաչի ասպետներ]] [[Կատեգորիա:Ադրբեջանի վարչապետներ]] [[Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Ադրբեջանցի ազգայնականներ]] [[Կատեգորիա:Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Նախագահների երեխաներ]] [[Կատեգորիա:Նոր Ադրբեջան կուսակցության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ]] [[Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Վրաստան)]] [[Կատեգորիա:Պետության գործող ղեկավարներ]] j8p1vddufmfpj7vg7blyyzdfq5pizgj 10940568 10940508 2026-10-12T11:08:31Z 23artashes 2675 [[Special:Contributions/~2026-54959-95|~2026-54959-95]] ([[User talk:~2026-54959-95|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:23artashes|23artashes]] մասնակցի վերջին տարբերակին։ 10907803 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ | բնօրինակ անուն = İlham Əliyev }} '''Իլհամ Հեյդար օղլու Ալիև''' ({{lang-az|İlham Heydər oğlu Əliyev}}, {{ԱԾ}}), [[Ադրբեջան]]ի չորրորդ [[Ադրբեջանի նախագահ|նախագահ]] սկսած [[2003]] թվականի [[հոկտեմբերի 31]]-ից։ Նա Ադրբեջանի նախկին նախագահ [[Հեյդար Ալիև]]ի երկրորդ զավակն է։ Իլհամ Ալիևը դարձել է Ադրբեջանի նախագահ 2003 թվականին հոր մահից հետո [[Ադրբեջանի նախագահական ընտրություններ 2003|ընտրություններ]]ի միջոցով, որոնք շատ միջազգային կազմակերպությունների կողմից որակվել է որպես կեղծված։ Ադրբեջանը նավթով հարուստ երկիր է, ինչը կայունություն է բերում Ալիևի ռեժիմին և Ադրբեջանի վերնախավին։ Ադրբեջանի նավթային հարստությունը թույլ է տալիս երկրին ներգարվվել բազմաթիվ միջազգային միջոցառումների և մեծ գումարներ ծախսել լոբբինգի վրա։ Ալիևի ընտանիքը հարստացել է պետական բիզնեսի հետ կապերի շնորհիվ։ Նրանց սեփականության մեջ են մտնում Ադրբեջանի գլխավոր բանկերից մի քանիսը, շինարարական կազմակերպություններ, հեռահաղորդակցման ընկերություններում, ինչպես նաև երկրի նավթային և գազային ընկերություններ։ Նրա հարստության մեծ մասը սերտորեն կապված է օֆշորային ցանցի հետ։ [[2017]] թվականի [[Ադրբեջանական լվացքատուն|Ադրբեջանական լվացքատան]] սկանդալը, որը բազմակողմանի փողերի լվացման սխեմա էր, որի նպատակն էր կաշառել եվրոպացի քաղաքական գործիչների, որպեսզի նրանք չքննադատեն Ալիևին և նրա ռեժիմը ներկայացնեն դրական տեսանկյունից։ Ալիևը ղեկավարում է [[ամբողջատիրություն|ավտորիտար]] ռեժիմում, քանի որ ընտրությունները Ադրբեջանում ազատ չեն և կեղծվում են, իշխանությունը կենտրոնացած է Ալիևի և նրա ընտանիքի ձեռքում, կոռուպցիան ծաղկում է և մարդու իրավունքների խախտումը, ներառյալ [[հայատյացություն]]ը սովորական երևույթ է դարձել։ Քաղաքական ձերբակալությունները և լրագրողների վրա ճնշումները գնալով շատանում են։ == Կենսագրություն == Իլհամ Ալիևը ծնվել է [[1961]] թվականի դեկտեմբերի 24-ին [[Բաքու|Բաքվում]]։ Նա սովորել է Բաքվի թիվ 6 միջնակարգ դպրոցում (1967-1977)։ [[1977]] թվականին ընդունվել է [[Միջազգային հարաբերությունների Մոսկվայի պետական ինստիտուտ]]։ Ավարտելուց հետո նա ստացել է ինստիտուտի հետբուհական կրթություն։ [[1985]] թվականին ստացել է պատմական գիտությունների թեկնածվի աստիճան։ 1985-1990 թվականներին աշխատել է որպես դասախոս [[Միջազգային հարաբերությունների Մոսկվայի պետական ինստիտուտ]]ում։ [[1994]] թվականից մինչև [[2003]] թվականը եղել է [[Ադրբեջանի պետական նավթային ընկերություն|Ադրբեջանի Պետական նավթային ընկերության]] առաջին փոխնախագահ։ 1995 և 2000 թվականներին ընտրվել է [[Ադրբեջանի ազգային ժողով]]ի պատգամավոր։ 2003 թվականին նշանակվել է Ադրբեջանի Հանրապետության վարչապետ։ [[1997]] թվականից հանդիսանում է [[Ադրբեջանի Օլիմպիական կոմիտե]]ի նախագահ։ Իլհամ Ալիևը պարգևատրվել է [[Միջազգային օլիմպիական կոմիտե]]ի շքանշանով։ [[1999]] թվականին ընտրվել է [[Նոր Ադրբեջան կուսակցություն|Նոր Ադրբեջան կուսակցության]] փոխնախագահ, 2001 թվականին՝ նախագահի առաջին տեղակալ և 2005 թվականին՝ կուսակցության նախագահ։ [[2003]] թվականի հունվարին ընտրվել է [[Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողով|Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովի]] նախագահի տեղակալ։ Իլհամ Ալիևը [[2004]] թվականի ապրիլին պարգևատրվել է Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովի մեդալով։ 2003 թվականի օգոստոսի 4-ին նշանակվել է Ադրբեջանի Հանրապետության վարչապետ։ 2003 թվականի հոկտեմբերի 15-ին ընտրվել է Ադրբեջանի Հանրապետության [[Նախագահ]]։ Նա վերընտրվել է 2008 թվականին<ref name="President Biography" /><ref>[https://web.archive.org/web/20080927141802/http://www.jamestown.org/edm/article.php?article_id=2373386 "Republic of Azerbaijan Presidential Election"]</ref>։ 2013 թվականին երրորդ անգամ ընտրվել է նախագահ և այժմ [[Ադրբեջանի Հանրապետություն|Ադրբեջանի Հանրապետության]] նախագահն է<ref>{{Cite web |title=President of Azerbaijan Republic |url=http://www.usacc.org/about-us/leadership/board-of-trustees/10-ilham-aliyev.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028234051/http://www.usacc.org/about-us/leadership/board-of-trustees/10-ilham-aliyev.html |archive-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 28 |accessdate=2017 թ․ նոյեմբերի 2}}</ref>։ Իլհամ Ալիևի կառավարման տարիներին [[Ադրբեջան|Ադրբեջանը]] [[Արցախի Հանրապետության բնակչության էթնիկ զտումներ (2023)|էթնիկ զտումներ]] է իրականացրել [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախի Հանրապետությունում]], ամբողջությամբ վերահսկղություն հաստատել Արցախի վրա, օկուպացրել [[Հայաստան|Հայաստանի]] միջազգայնորեն ճանաչված տարածքներից ավելի քան 170 քառ. կմ<ref>{{Cite web |date=2022-08-04 |title=Ադրբեջանի վարած էթնիկ զտումների քաղաքականությունը միջազգային հանցագործություն է. Էդմոն Մարուքյան |url=https://armenpress.am/hy/article/1089613 |access-date=2026-09-20 |website=Armenpress |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-16 |title=Ադրբեջանը ԼՂ-ում իրականացրել է էթնիկ զտումներ․ ՀՀ դեսպան |url=https://www.aliq.ge/adrbejaneh-lgh-um-irakanacrel-e-ethnik-ztumner-hh-despan/ |access-date=2026-09-20 |website=AliQ Media |language=hy-AM}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2024-0158_EN.html |access-date=2026-09-20 |website=www.europarl.europa.eu}}</ref>, գերեվալեր և խոշտանգել հայ ռազմագերիներին<ref>{{Cite news |last=Ստեփանյան |first=Ռուզաննա |date=2026-07-24 |title=«Հայ գերիների շրջանում լուրջ վնասվածքների վերաբերյալ տվյալներ ենք ստացել». իրավապաշտպան |url=https://www.azatutyun.am/a/hay-gerineri-shrjanoum-lourj-vnasvatskner-iravapashtpan/33812086.html |access-date=2026-09-20 |work=«Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-04-10 |title=Բաքվում պահվող հայ գերիները գտնվում են կյանքի իրական սպառնալիքների ներքո․ Սիրանուշ Սահակյան |url=https://armenpress.am/hy/article/1216807 |access-date=2026-09-20 |website=Armenpress |language=hy}}</ref>, մշակութային ցեղասպանություն իրականացրել Արցախի հայկական հուշարձանների նկատմամբ<ref>{{Cite web |date=2024-10-24 |title=Արցախի մշակութային ժառանգության ճակատագիրն անհանգստացնում է միջազգային կառույցներին |url=https://armenpress.am/hy/article/1203160 |access-date=2026-09-20 |website=Armenpress |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |title=Genocide Museum {{!}} The Armenian Genocide Museum-institute |url=https://genocide-museum.am/arm/17.02.22.php |access-date=2026-09-20 |website=genocide-museum.am}}</ref><ref>{{Cite web |last=Technologies |first=Peyotto |title=Ադրբեջանը պետական մակարդակով բռնազավթված Արցախում իրականացնում է մշակութային ցեղասպանություն. հանվել է Վանքասարի խաչը, ներկայացվել` աղվանական |url=https://iravaban.net/460731.html |access-date=2026-09-20 |language=hy-AM}}</ref>։ Հայաստանի վարչապետ [[Նիկոլ Փաշինյան|Նիկոլ Փաշինյանը]] հայտարարել է, որ Իլհամ Ալիևը խաղաղության հաստատման իր ջանքերի համար արժանի է [[Հեսսեյան խաղաղության մրցանակ|Հեսսենի խաղաղության մրցանակին]]<ref>{{Cite news |last=Ռ/Կ |first=«Ազատություն» |date=2026-09-18 |title=«Ալիևը հավասարապես արժանի է». Փաշինյանին շնորհվել է Հեսսենի խաղաղության մրցանակը |url=https://www.azatutyun.am/a/pashinyanin-shnorhvel-e-hesseyan-khaghaghoutyan-mrtsanaky/33858797.html |access-date=2026-09-20 |work=«Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան |language=hy}}</ref>։ === Ընտանիք === Իլհամ Ալիևը ամուսնացել է [[Մեհրիբան Ալիևա]]յի հետ 1983 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Բաքվում։ Ունեն երեք երեխա՝ [[Լեյլա Ալիևա (պետական գործիչ)|Լեյլա]], [[Արզու Ալիևա|Արզու]] և [[Հեյդար Ալիև կրտսեր|Հեյդար]], և հինգ թոռ։ Բացի ադրբեջաներենից, տիրապետում է [[Անգլերեն|անգլերենի]], [[Ֆրանսերեն|ֆրանսերենի]], [[Ռուսերեն|ռուսերենի]] և [[Թուրքերեն|թուրքերենի]]<ref name="President Biography">{{Cite web |title=President Biography |url=http://en.president.az/president/biography/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150120082618/http://en.president.az/president/biography |archive-date=2015 թ․ հունվարի 20 |access-date=2013 թ․ հունվարի 19 |publisher=Government of Azerbaijan}}</ref>։ Կինը նաև [[Ադրբեջանի փոխնախագահ]]ն է<ref>{{Cite web |title=Meeting of Security Council under chairmanship of Ilham Aliyev was held |url=http://en.president.az/articles/22854 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231216035521/https://en.president.az/articles/22854 |archive-date=2023 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2017 թ․ հունիսի 15}}</ref>։ == Կոչումներ և պարգևներ == Իլհամ Ալիևն ունի հետևյալ կոչումները և պարգևները<ref>[https://ipfs.io/ipfs/QmXoypizjW3WknFiJnKLwHCnL72vedxjQkDDP1mXWo6uco/wiki/Ilham_Aliyev.html Ilham Aliyev-Honours and medals]</ref>։ * {{դրոշ|Ադրբեջան}}[[Հեյդար Ալիև]]ի շքանշան; * {{դրոշ|Սաուդյան Արաբիա}}«Քրալը Աբդուլ Ազիզ»ի շքանշան; * {{դրոշ|Վրաստան}}«Պատվո» շքանշան; * {{դրոշ|Քուվեյթ}}«Մյուբարաք ալ-Քաբիր»ի շքանշան; * {{դրոշ|Ֆրանսիա}}«Պատվո Լեգեոնի շքանշան»; * {{դրոշ|Բուլղարիա}}Բուլղարիայի Հանրապետության Գերագույն մրցանակը «Ստարա Պլանինա» շքանշան; * {{դրոշ|Բելառուս}}Բելառուսի Հանրապետության բարեկամության շքանշան; * {{դրոշ|Թուրքիա}}«Ըհսան Դողրամաջի մրցանակ»; * {{դրոշ|Ռումինիա}}«Տարվա մալ»-2010; * {{դրոշ|Հունաստան}}Հունաստանի խորհրդարանի ոսկե մեդալ; * {{դրոշ|Ադրբեջան}}Պատվավոր ; * {{դրոշ|Ռուսաստան}}Ռուսական ուղղափառ եկեղեցու Սերգիյ Ռադոնեժսկու առաջին աստիչճանի շքանշան; * {{դրոշ|Տաջիկստան}}«Իսմոիլի Սոմոնաի» շքանշան; * {{դրոշ|Բելառուս}}«Մարդկանց բարեկամությունը» * {{դրոշ|Թուրքիա}}Թուրքիայի Հանրապետության առաջին կարգի շքանշան; * {{դրոշ|Ուկրաինա}}Ազատության շքանշան; * {{դրոշ|ԱՊՀ}}«Պատվո» շքանշան; * {{դրոշ|ԱՊՀ}}Միության օրդեն; * {{դրոշ|ՄԱԿ}}«Հարավային մրցանակ»; == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.president.az/ Ադրբեջանի նախագահի պաշտոնական կայք] (ադրբեջաներեն) (անգլերեն) (ռուսերեն) {{Ադրբեջանի նախագահներ}} {{Եվրոպական_պետությունների_առաջնորդներ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ալիև, Իլհամ}} [[Կատեգորիա:«Իտալիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի մեծ խաչի ասպետներ]] [[Կատեգորիա:Ադրբեջանի վարչապետներ]] [[Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Ադրբեջանցի ազգայնականներ]] [[Կատեգորիա:Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Նախագահների երեխաներ]] [[Կատեգորիա:Նոր Ադրբեջան կուսակցության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ]] [[Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Վրաստան)]] [[Կատեգորիա:Պետության գործող ղեկավարներ]] gxu3v249ryk939v230nir3jz6c1oqx7 0 11535 10940277 10691845 2026-10-11T13:52:59Z ~2026-54924-52 177983 /* */ 10940277 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ֆրիտյոֆ Նանսեն կամ Տուզիկ լակոտ''' ({{lang-no|Fridtjof Nansen}}, {{ԱԾ}}), նորվեգացի բևեռախույզ, գիտնական, դիվանագետ և ականավոր հումանիստ։ Ֆրիտյոֆ Նանսենը ծնվել է [[Օսլո|Քրիստիանայում]] [[1861]] թվականին փաստաբանի ընտանիքում։ Երիտասարդ տարիքում եղել է չմշկորդ, զբաղվել է լողով, դահուկավազքով և նկարչությամբ։ Արդեն 20 տարեկանում նա մասնակցել է չորս ամիս տևողությամբ ճանապարհորդություն ողջ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսով։ [[1888]] թվականին նա գլխավորել է այն թիմը, որն առաջին անգամ ամբողջությամբ հատել է [[Գրենլանդիա]]ն։ Նանսենը միջազգային ճանաչում է ստացել, երբ հասել է ռեկորդային հյուսիսային լայնության՝ 86°14′, [[Նորվեգական բևեռային արշավախումբ (1893-1896)|Հյուսիսային բևեռում արշավի]] ժամանակ (1893-1896)։ Նանսենը ուսումնասիրել է [[կենդանաբանություն]] [[Օսլոյի համալսարան|Քրիստիանայի համալսարանում]], ավելի ուշ աշխատել է [[Բերգենի թանգարան]]ում, որտեղ հետազոտել է ջրային օրգանիզմների կենտրոնական նյարդային համակարգը։ Այդ հետազոտություններից հետո նա արժանացել է գիտությունների թեկնածու կոչմանը։ [[1896]] թվականից հետո Նանսենը իր հետաքրքրությունը փոխեց օվկիանոսագիտությամբ։ Այս գիտության մեջ նա կատարել է մեծ քանակությամբ հետազոտություններ, գլխավորը հյուսիսային Ատլանտիկայում։ Նրա նեդրումը շատ մեծ է նաև օվկիանոսագիտության սարքավորումների մեջ։ Որպես իր ազգի առաջնորդ՝ [[1905]] թվականին բարձրաձայնեց [[Շվեդիայի և Նորվեգիայի միացյալ թագավորություն|Շվեդիայի հետ միացությունը]] խզելու հարցը։ Նանսենը [[Հակոն VII|Դանիայի Քարլ Արքայազնին]] խնդրել է դառնալ նոր ազատագրված [[Նորվեգիա]]յի արքա։ [[1906]]-[[1908]] թվականներին նա եղել է Նորվեգիայի ներկայացուցիչը Լոնդոնում, որտեղ նա օգնեց կնքել պայմանագիր, որով Նորվեգիան պաշտոնապես դարձավ անկախ պետություն։ 1921 թվականին [[Ազգերի լիգա]]յում փախստականների հարցով գլխավոր լիազորի պաշտոնը ստանձնելուց հետո Նանսենը կյանքի վերջին տասնամյակը նվիրում է [[Ազգերի լիգա]]յին։ 1922 թվականին [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ իր մեծ օգնությունների համար պարգևատրվում է [[Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ]]ով։ Այդ օգնությունների թվում են նաև «[[Նանսենյան անձնագիր]]ը» քաղաքացիություն չունեցող անձանց համար։ Փաստաթուղթը գործում էր ավելի քան 50 երկրներում։ Պաշտպանել է հայ ժողովրդի ոտնահարված իրավունքները, հայ գաղթականներին հատկացրել է [[Նանսենյան անձնագիր|Նանսենյան անձնագրեր]]։ Նա մինչև իր մահը զբաղվել է փախստականների հարցով, որից հետո Լիգան ստեղծել է [[Նանսենի միջազգային ակադեմիան]] Լիլլեհամերում և շարունակել է Նանսենի գործունեությունը։ [[1938]] թվականին կազմակերպությունը պարգևատրվել է Նոբելյան մրցանակով։ == Ծագում և ընտանիք == [[Պատկեր:Hans nansen.jpg|thumb|left|Հանս Նանսեն՝ նախահայր]] Նանսենի ընտանիքը արմատներով [[Դանիա]]յից է։ Նրա նախահայրը եղել է առևտրական՝ Հանս Նանսենը (1598-1667), ով տասնվեց տարեկանում առաջին անգամ նավարկել է [[Սպիտակ ծով]]ով, իսկ քսանմեկ տարեկանում ցար [[Միխայիլ Ռոմանով]]ի հրավերով ուսումնասիրել է Արխանգելսկի ափը{{sfn|Будур|2011|էջեր=11}}։ 1621-1636 թվականներին իսլանդացիների հետ ամեն տարի ճամփորդել է դեպի հյուսիս։ Հետագայում ապրել է [[Կոպենհագեն]]ում և ռուսերեն լավ տիրապետելով՝ եղել է Քրիստիան IV-ի թարգմանիչը։ 1633 թվականին հրապարակել է «Տիեզերագիտություն» հոդվածը, որտեղ եղել են քաղվածքներ իր ճամփորդություններից{{sfn|Brogger & Rolfsen|1896|p=1-5}}։ 1654 թվականին նշանակվել է Կոպենհագենի [[քաղաքապետ]], իսկ [[1658]] թվականին մասնակցել է Շվեդիայի դեմ պատերազմին{{sfn|Brogger & Rolfsen|1896|p=6-7}}։ Նա հասել է մինչև գլխավոր դատավորի պաշտոնը{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=23}}։ Ըստ Ֆրիտյոֆ Նանսենի դուստր Լիվի հիշողությունների, նա շատ բարձր էր գնահատում իր նախահայրերին։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=23}} XVIII դարում Նանսենները տեղափոխվում են [[Նորվեգիա]]։ 1761 թվականին Անկեր Էնթոնի Նանսենը (1730-1765) նշանակվում է [[Սթավանգեր]] շրջանի իրավաբան, որտեղ նա ամուսնանում է բնիկ աղջկա հետ։ Բայց Անկերի մահից հետո նրանք նորից տեղափոխվեցին Դանիա։ Անկեր Նանսենը լավ չէր տիրապետում [[նորվեգերեն]]ին, բայց համարվում էր «օրինակելի նորվեգացի»։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=23}} Նրա միակ որդին՝ Հանս Լեյերդալ Նանսենը, դարձել էր [[Թրոնհեյմ]]ի դատավոր, իսկ առաջին [[սթորթինգ]]ի (պառլամենտի նիստ) ժամանակ՝ 1814 թվականին, եղել է [[Շվեդիայի և Նորվեգիայի միացյալ թագավորություն|Շվեդիայի միացության]] կողմնակից։ Առաջին ամուսնությունից նա ունեցել է վեց երեխա։{{sfn|Brogger & Rolfsen|1896|p=7-12}} Նրա ընտանիքը ենթադրում էր, որ իր երկրորդ կինը՝ Վենդելիա Քրիստինա Լուիսա Բելլերը եղել է Ֆրեդերիկ VI-ի արտամուսնական դուստրը։{{sfn|Будур|2011|էջեր=15}} Քրիստինան եղել է Բալդուր Ֆրիտյոֆ Նանսենի մայրը, ով իր հերթին եղել է Ֆրիտյոֆ Նանսենի հայրը։ Եթե այս ենթադրությունը ճիշտ է, ապա Ֆրիտյոֆ Նանսենը Ֆրեդերիկ VIII-րդ թագավորի եղբայրն է։{{sfn|Huntford|2001|p=1-5}}{{sfn|Будур|2011|էջեր=15}} [[Պատկեր:Семейство Нансен.jpg|right|thumb|Նանսենի ընտանիքը 1866 թվականին։ Կենրտոնում նստած են Ադելիադ և Բալդուր Նանսենները։ Ֆրիտյոֆ Նանսենը աջից երկրորդն է, աջից վերջում՝ Հանս Նանսենն է, ձախից երկրորդը՝ Ալեքսանդր Նանսենն է։ Վերևի շարքում կանգնած են Ադելիադայի երեխաները առաջին ամուսնությունից։]] [[Փաստաբան]] Բալդուր Նանսենը վայելել է մեծ վստահություն հաճախորդների կողմից։ Իր առաջին կինը եղել է Միննե Մոն։ Միննեն մահացել է [[1854]] թվականի դեկտեմբերին, հիվանդագին որդու ծնվելուց մեկ շաբաթ անց։ Որդին՝ Հանսը, մահացել է վաղ տարիքում։{{sfn|Будур|2011|էջեր=17, 26}} Բալդերի երկրորդ կինը եղել է բարոնուհի Ադելաիդա Յոհանան Յալսբերգը (1832-1877), արմատներով Գերմանիայից։ Նրա հորեղբայր [[գրաֆ]] Յոհան Կասպար Յալսբերգը (1779-1840) զբաղեցրել է [[Նորվեգիա]]յի փոխարքայի պաշտոնը և եղել [[Նորվեգիայի սահմանադրություն|1814 թվականի Նորվեգիայի սահմանադրություն]] հեղինակներից։{{sfn|Brogger & Rolfsen|1896|p=8}} Ադելաիդան մինչև այդ ամուսնությունը եղել է հացթուխի կին, որից ունեցել է հինգ երեխա։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=24}} [[1853]] թվականին ունեցել է ևս երկու երեխա։ Ադելաիդան իր ավագ որդու խորհրդով ամուսնացավ Բալդուր Նանսենի հետ։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=25}}{{sfn|Будур|2011|էջեր=17}} Հարսանիքից հետո երիտասարդ զույգը տեղափոխվեց Ստուրե-Ֆրեն (այժմյան Նանսեն-Ֆրեն, [[Օսլո]]յի մոտակայքում){{sfn|Будур|2011|էջեր=18}}։ Երկրորդ ամուսնության ժամանակ ունեցել է վեց երեխա։ Անդրանիկ որդին՝ Ֆրիտյոֆը, ծնվել է [[1859]] թվականին և մահացել է մեկ տարեկանում։ Երկրորդ որդին ծնվել է [[1861]] թվականի [[հոկտեմբերի 10]]-ին և կրել նույն անունը։ [[1862]] թվականին ծնվել է նրա եղբայր Ալեքսանդրը։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=25}} == Մանկություն և պատանեկություն == [[Պատկեր:Nansen-aged4.jpg|thumb|right|Ֆրիտյոֆ Նանսենը չորս տարեկան հասակում]] Իր մանկության մասին Նանսենը գրել է «Բաց երկնքի տակ» գրքում ({{lang-no|Friluftsliv}}), որը հրատարակվել է [[1916]] թվականին։ Նանսենի ծնողները չեն գնել իրեն խաղալիքներ, Նանսենը ինքն իր համար էր պատրաստում խաղալիքներ՝ նետ, աղեղ, կարթ։ Ֆրիտյոֆ Նանսենը իր ամբողջ մանկությունն անցկացրել է բնության գրկում, տարվա բոլոր եղանակների համար ունեցել իր հետաքրքրությունները։ Ամռանը լողանում էր լճերում, զբաղվում ձկնորսությամբ և իր եղբոր հետ օրվա մեծ մասն անցկացնում էր անտառում։ Ձմռանը սիրում էր սահել դահուկով։ Տաս տարեկանում, չլսելով ծնողներին, դահուկներով թռել է տրամպլինից և հրաշքով ողջ է մնացել։ Տասնհինգ տարեկանից Նանսենը պարբերաբար մասնակցում էր դահուկորդային մրցումներում։{{sfn|Будур|2011|էջեր=24}} Դպրոցում Նանսենը աչքի չէր ընկնում իր գիտելիքներով։ Կրթությունը իր համար երկրորդական տեղում էր՝ սպորտից և արշավներից հետո էր, որտեղ նա ապրում է [[Ռոբինզոն Կրուզո]]յի նման<ref>Scott, pp. 11–12</ref>։ Նանսենը դպրոցում ուներ նախընտրած երկու առարկա (մաթեմատիկա, ֆիզիկա) և ուսումնասիրություններ էր կատարում այդ բնագավառում։ Ջրի խողովակից պատրաստել էր ատրճանակ։{{sfn|Huntford|2001|p=7-12}} [[1877]] թվականին՝ Ադելաիդայի մահից հետո Բալդուրեն իր զավակների հետ տեղափոխվում են Քրիստիանա։{{sfn|Huntford|2001|p=16-17}} Տեղափոխվելուց հետո Նանսենը շարունակում է բարելավել իր սպորտային ընդունակությունները և տասնութ տարեկան հասակում սահմանում է նոր ռեկորդ չմուշկներով 1 մայլի (1,6 կմ) վրա, իսկ [[1878]] թվականին առաջին անգամ հաղթում է ազգային դահուկային առաջնությունը։ Հետագայում նա այդ առաջնությունում տասնմեկ անգամ դարձել է դափնեկիր<ref>{{Cite web |author=Linn Ryne |date=1998-2002 |title=Fridtjof Nansen: Man of many facets |url=http://www.mnc.net/norway/Nansen.htm |publisher=Great Norwegians}}</ref>։ [[1880]] թվականին Ֆրիտյոֆ Նանսենը հանձնում է ''[[Examen artium]]''։ Իրեն չէր սպասվում [[փաստաբան]]ի կարիերան, բայց եղբայրը դարձավ փաստաբան։ Հոր խորհուրդով գնաց ռազմական ակադեմիա, բայց կարճ ժամանակ անց նա դուրս եկավ ակադեմիայից։ Երկար մտածելուց հետո Նանսենը ընտրեց [[Օսլոյի համալսարան|Քրիստիանայի համալսարանի]] [[Կենդանաբանություն|կենդանաբանության]] ֆակուլտետը։{{sfn|Будур|2011|էջեր=27}} Ընտրության գլխավոր պատճառը եղել է այն, որ պատանի տարիքից մտածել, որ «կենդանաբանության ուսումնասիրումը սերտ կապված է անընդհատ բնության մեջ լինելու հետ»։{{sfn|Huntford|2001|p=18-19}}{{sfn|Нансен5|1939|էջեր=18}} Նա համալսարան ընդունվեց [[1881]] թվականին։{{sfn|Будур|2011|էջեր=28}} Նանսենին իր գիտական աշխանքներում օգնում էր պրոֆեսոր Ռոբերտ Կելետը (1842-1913), նա եղել է նաև Նանսենի ընտանիքի մտերիմ ընկերը։ Նա համոզեց Նանսենին զբաղվել [[փոկեր]]ի կենսաբանությամբ, որի հետևանքով Նանսենը ուղևորվեց դեպի [[Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս]]։ Նանսենը ճանապարհ էր ընկել Ալեկսեյ Կրեֆտինգի (1850-1886) գլխավորությամբ, «Վիկինգ» առագաստանավով։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=44}} === Ուղևորություն «Վիկինգով» === [[Պատկեր:Нансен и Крефтинг.jpg|thumb|Նանսենը և նավապետ Կրաֆտինգը (ձախից) սպանված արջի կողքին։ Ետևում «Վիկինգ» էր։]] Նանսենը մանրամասն նկարագրել է այս ուղևորության մասին իր «Փոկերի և սպիտակ արջերի շրջապատում» գրքում ({{lang-no|Blant sel og bjørn}}, [[1924]])։ «Վիկինգը» շարժվեց [[Արենդալ]]ից [[1882]] թվականի [[մարտի 11]]-ին և ուղևորվեց դեպի [[Յան Մայեն]], որտեղ բնակվում էին [[Փոկեր|գրենլանդյան փոկերը]]։ Սկզբում Նանսենը տառապում էր ծովախտով։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=45}} Այնտեղ նա հավաքում էր գիտական տվյալներ։ Տարբեր խորություններում չափում էր ջրի ջերմաստիճանը և այդ փորձերի հիման վրա հերքում է Էրիկ Էդլընդի տեսությունը, որն ասում էր, որ ծովային սառույցը ձևավորվում է 100 մ խորության վրա։{{sfn|Huntford|2001|p=21-27}} Նաև գրանցում օդերևութաբանական տվյալներ, հավաքում մանր ծովային կենդանիներ, որից մի մասը գնում էր խոհանոց։{{sfn|Huntford|2001|p=21-27}} Երբ հասնում են փոկերին, Նանսենը իր դիպուկության շնորհիվ թիմում վայելում է մեծ հեղինակություն։ Նանսենը օվկիանոսում գտնում է փայտի կտոր։ Սկզբում մտածում էր, որ դա [[Սոճի|ամերիկյան սոճի]] է և եկել է Արկտիկա [[գոլֆստրիմ]]ների (տաք հոսանք) օգնությամբ, բայց հետո հասկացավ, որ փայտը եկել է [[Սիբիր]]ից։ Այս փոքր կտոր փայտը Նանսենին հասկացրեց, որ գոյություն ունի անընդհատ սառցընթաց {{lang-ru|дрейф льда}}։ Հետագայում նա կիրառում էր իր փորձերում։{{sfn|Нансен5|1939|էջեր=166}} Մայիսի սկզբին «Վիկինգը» մոտենում է [[Շպիցբերգեն]]ին։ Մինչև այդ որսը լավ չէր ընթանում։ Նավը տեղափոխվում էր դեպի հարավ, [[մայիսի 24]]-ին թիմը այցելեց Իսլանդիայի հարավային ափը, որից հետո շարժվեց դեպի [[Գրենլանդիա]]։ Նավարկումը շատ էր բարդանում [[այսբերգ]]ների պատճառով, բայց այնուամենայնիվ Նանսենը կարողացավ կատարել կարևոր հայտնագործում։ Նա գտել էր հին սառցի կտոր, որը պարունակում էր փոշի և [[տիղմ]]։ Նրա վերցված նմուշները հետազոտվել են [[1888]] թվականին և ցույց են տվել, որ պարունակում են [[հումուս]] և [[քարաքոսեր]]։ Հայտնաբերվել են նաև [[դիատոմային ջրիմուռներ]], որը համոզեց Նանսենի, որ Սիբիրի և Գրենլանդիայի միջև կա հոսք։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=24-25}} [[Հունիսի 27]]-ին «Վիկինգը» ամբողջությամբ պատվել էր սառույցով, սկսվեց անսպասելի սառցահոսք։ Նավը տեղափոխվում էր դեպի հյուսիս-արևմուտք, երբեմն նավը գտնվում էր Գրենլանդյան ափից 13-14 կմ հեռավորության վրա։ Հետազոտելով այսբերգները նա հասկացավ, որ նրանք իրենց հետ տեղափոխում են հանքային հումք, որոնք տալիս են մեծ պատկերացում Գրենլանդիայի չհետազոտած տեղանքների մասին։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=27-28}} Միայն հուլիսին սառույցը սկսեց հալվել և ամսի 18-ին նավը ետ ուղևորվեց դեպի [[Նորվեգիա]]։ [[Հուլիսի 26]]-ին Նանսենը վերադարձավ Արենդալ։ [[1884]] թվականին Նանսենը հրապարակում է իր առաջին հոդվածը՝ «Գրենլանդիայի արևելյան ափի երկայնքով», որի ժամանակ բացահայտում իր գրողի տաղանդը։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=27-28}} == Բերգեն == {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=No-nb bldsa 4a003.jpg|դիրք=left|ստորագրություն=Նանսենը Բերգենյան թանգարանում աշխատելուց։|լայնք=300|ընդհանուր=332|վերև=25|աջ=46|ներքև=15|ձախ=36}} Վերադարձից հետո նա տրվում է գիտական հետազոտություններին։ Պրոֆեսոր Կոլետը նրան առաջարկում է աշխատել խնամակալ [[Բերգեն]]յան թանգարանի կենդանաբանական բաժնում։ 21 տարեկանում անցավ աշխատանքի և այնտեղ աշխատեց վեց տարի։{{sfn|Huntford|2001|p=27-28}} Նանսենին հովանավորում էր Հերխարդ Հանսենը, ով իրեն ծանոթացրեց [[դարվինիզմ]]ի հետ։{{sfn|Будур|2011|էջեր=51}} Բերգենում նա ապրում էր տեղի քահանայի տանը և սկսում է զբաղվել գիտական հետազոտությամբ։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=48-49}} Միաժամանակ նա զբաղվում էր արվեստով և գրականությամբ, իր սիրված գործերից են [[Հենրիկ Իբսեն|Իբսենի]] դրամանները և [[Ջորջ Բայրոն|Բայրոնի]] պոեզիաները։ Իր հերթին Նանսենը ազատ տիրապետում էր անգլերենին, ֆրանսերենին և գերմաներենին։ Դեռ մանկուց նա ուներ նկարչական տաղանդ, իսկ արդեն Բերգենում նա հաճախում էր նկարիչ Ֆրանց Շիտցայի մոտ դասընթացների։{{sfn|Будур|2011|էջեր=54}} [[1883]] թվականին Նանսենը փնտրում էր իր գիտական գործունեության ուղությունը։ Ամռանը նա ստանում է [[Եյլի համալսարան]]ի [[Հնէաբանություն|հնէաբանության]] պրոֆեսորի կողմից հրավեր [[ԱՄՆ]], բայց մերժում է, քանի որ մինչև այդ տարել էր [[Կաթված|սրտի կաթված]]։ Նանսենը [[Ենայի համալսարան]]ի պրոֆեսոր՝ Վիլի Կյուկենտալի խորհրդով սկսում է զբաղվել [[անողնաշարավորներ]]ի [[կենտրոնական նյարդային համակարգ]]ի հետազոտություններով։{{sfn|Будур|2011|էջեր=58}} [[1884]] թվականին [[Նորվեգիա]]յում տեղի ունեցած քիմիայի միջազգային կոնգրեսի ժամանակ Նանսենը ծանոթանում է գիտության նոր ձեռք բերումներին նաև ծանոթանում է [[Լուի Պաստյոր]]ի հետ (միկրոկենսաբանության հիմնադիր)։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=61}} [[1884]] թվականի փետրվարին նա սահմանում է նոր ռեկորդ, դահուկներով Բերգենից գնացել է Քրիստիանա, որից հետո Հուսեբիում մասնակցել [[դահուկացատկ]]ի մրցուներին և հաղթել։ Մինչև Նանսենը ոչ մեկ չէր համարձակվում կատարել երկար դահուկային տեղափոխություններ։{{sfn|Будур|2011|էջեր=54}} 1884 թվականին Նանսենը ծանոթանում է Էմմի Կասպերսենի հետ, բայց նրանց ընկերությունը երկար չի տևում։{{sfn|Будур|2011|էջեր=58}} === Վերապատրաստում Եվրոպայում === [[Պատկեր:Fridtjof Nansen 1886.jpg|thumb|180px|Նանսենը Իտալիայուն, 1886 թվական]] 1885 թվականի ապիլի 2-ին սրտի կաթվածից մահանում է Բալդուր Նանսենը։ 1886 թվականին արժանացել է մեծ ոսկե մեդալի թագավորական գիտությունների ակադեմիայի կողմից իր՝ նյարդային հյուսվածքների կառուցվածքի հետազոտության համար։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=34}}{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=67}} Դանիելսոնը Նանսենին առաջարկում է իրեն գնալ Եվրոպա վերապատրաստման։ Միջոցներ ստանալու համար, որպեսզի դուրս գնա, Նանսենը խնդրում է մեդալը տալ բրոնզից, իսկ տարբերությունը՝ առձեռն։{{sfn|Будур|2011|էջեր=58}} Առաջին հերթին այդ պետք էր նրան [[Գիտությունների դոկտոր|դիսերտացիան պաշտպանելու]] համար։ Սկզբի շրջանում նա ապրում էր Գերմանիայում, բայց հետո տեղափոխվում է [[Պավիա]], որտեղ վերապատրաստվում էր պրոֆեսոր [[Կամիլո Գոլջի|Գոլջիի]] կողմից։ [[1886]] թվականի ապրիլին Նանսենը գնում է [[Նեապոլ]]՝ [[Դորն Անտոն]]ի ծովային կենսաբանական կայան աշխատելու։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=65}}{{sfn|Будур|2011|էջեր=63-64}} Նեապոլում Ֆրիտյոֆը սիրահարվում է շոտլանդացի Մարիոն Շարպիին, ով իր մայրիկի հետ կատարում էր շրջագայում ողջ Եվրոպայով։ Երբ նրանք լքեցին Նեապոլը, Նանսենը իր գործերը կիսատ թողնելով՝ իր ետևից գնում է [[Շվեյցարիա]], բայց ի վերջո նրանց սիրային հարաբերությունները խզվում են։ Գլխավոր պատճառներից մեկը նրա Գրենլանդիա հասնելու նախագիծն էր։ Բայց մինչև կյանքի վերջ նրանք պահպանում են իրենց ընկերական կապը։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=66}}{{sfn|Будур|2011|էջեր=68-69}} [[1886]] թվականի վերջերում Նանսենը վերջացնում է իր երկրորդ գիտական աշխատանքը՝ «Կենտրոնական նյարդային համակարգի հյուսվածքաբանական տարրերի կառուցվածքը և կազմը» ({{lang-en|The structure and combination of the hystological elements of the central nervous system}}), որով պաշտպանում է [[Գիտությունների դոկտոր|դիսերտացիան]]։ Աշխատանքը գրված է եղել անգլերեն լեզվով, ըստ մի քանի աղբյուրների Մարիա Շարպն Նանսենի գործերը խմբագրում է անգլերենով։{{sfn|Будур|2011|էջեր=70}} Այդ ժամանակ դա սովորական բան չէր, տասնիններորդ դարի գիտական լեզուն համարվում էր գերմաներենը։{{sfn|Будур|2011|էջեր=70}}{{sfn|Huntford|2001|p=65-69}} == Գիտարշավ Գրենլանդիայում 1888-1889 թվականներին == [[Պատկեր:Nansen Greenland Crossing Map.png|thumb|300px|left|alt=Southern Greenland (below 70°N), showing, on the west coast, Christianhaab and Godthaab, on the east coast [[Sermilik]] and [[Umivik]]. Cape Farewell is indicated at the southernmost tip of the land. Coloured lines depict the journeys of Nansen's party, real and projected, by foot and boat.|Արշավի քարտեզը, Հուլիս–Հոկտեմբեր 1888 <br /> {{legend|blue|Գծերով ցույց է տրված մինչև ''Jason'' հասնելը անցած ճանապարհը։ Ուղիղ գծով ցույց է տրված սառցընթացը։}}{{legend|red|Պլանավորած երթուղին}}{{legend|green|Գոդթաբ հասնելու համար անցած ճանապարհը, Օգոստոսի 15-ից Հոկտեմբերի 3}}]] === Նախապատրաստում === Դեռ 1882 թվականից էր Նանսենի պլանավորում իր արշավը Գրենլանդիայով։ Այդ միտքը նրա մոտ առաջացավ իր առաջին գիտարշավի ժամանակ՝ «Վիկինգի» մեջ։{{sfn|Нансен1|1937|էջեր=18}} 1883 թվականին նա թերթի մեջ կարդում է [[Ադոլֆ Էրիկ Նորդենշելդ|Նորդենշելդ]] հաջող Գրենլանդյան գիտարշավի մասին և ավելի ոգևորվում։ Այդ հոդվածում նշվում էր, որ այնտեղի սառույցները շատ հարմար էին դահուկների համար։{{sfn|Нансен1|1937|էջեր=18}} Այդ արշավը մյուսներից տարբերվում էր իր երթուղով։ Նանսենը դրա մասին գրում էր՝ {| | {{քաղվածք|Մինչ այս բոլորը սկսում էին արևմտյան ափից և շարժվում դեպի արևմուտք, իսկ այդ ճանապարհը ամբողջությամբ պատված էր սառույցով և խանգարում էր տեղաշարժվելուն։ Արևմուտք հասնելուց հետո մենք նավով ետ չէինք կարող վերադառնալ։{{sfn|Нансен1|1937|էջեր=21-22}}|Ֆրիտյոֆ Նանսեն}} |} [[Պատկեր:A E Nordenskiold.jpg|thumb|right|[[Ադոլֆ Էրիկ Նորդենշելդ]], 1880 թվական]] 1887 թվականին Նանսենը գնում է [[Ստոկհոլմ]], որպեսզի Նորդենշելդին ներկայացնի իր նախագիծը։ Նորդենշելդն ասաց, որ ծրագիրը հաջող չէ, բայց հնարավոր է իրագործել, և կիսվեց իր սեփական փորձով։{{sfn|Фрам1|1956|էջեր=14}} Այնտեղ Նանսենը ծանոթացավ [[Սոֆյա Կովալևսկայա|Սոֆյա Կովալևսկայի]] հետ, նա նանսենի վրա թողնում է լավ տպավորություն և նրանք երկար ժամանակ նամակագրվում էին։{{sfn|Будур|2011|էջեր=89-92}} Ստոկհոլմ այցելելուց հետո Նանսենը [[Օսլոյի համալսարան|Քրիստիանայի համալսարան]] ներկայացնում է իր պլանները և խնդրում 5000 [[Նորվեգական կրոն|կրոն]]՝ ծրագիրը իրագործելու համար։ Համալսարանը հաստատում է ծրագիրը, դիմում է նախարարությանը, որպեսզի ֆինանսավորի։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=40}} Այս ծրագրի մասին հրապարակել են «[[Naturen]]» ամսագրում 1888 թվականին։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=40}} 1888 թվականի փետրվարին Նանսենը դահուկներով շրջելիս հանդիպում է իր ապագա կնոջը՝ [[Եվա Նանսեն|Եվա Սարսին]], բայց ուշադրություն չի դարձնում։ Քանի որ այդ ժամանակ Դագմար Էնգելհարտի հետ սիրային հարաբերությունների մեջ էր, ով հայտնի էր «Կլեդոնիա» մականունով ({{lang-no|Klenodie}} - Գանձ){{sfn|Будур|2011|էջեր=88}}։ Նախարարությունը հրաժարվեց ֆինանսավորել՝ բացատրելով այսպես «նախարարությունը իմաստ չի գտնում ֆինանսավորել մեկի անձնական ճանապարհորդությունը»{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=40-41}}։ Այս ընթացքում սկսեցին ակտիվ քննարկել Նանսենին։ Լիվ Նանսենը իր գրքում «Հայրիկի մասին» ներկայացրել է ծաղրողական հայտարարություն, որը հրապարակվել էր հումորային ամսագրում։ {{քաղվածք|ՈՒՇԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ! <br /> Այս տարվա հունիսին հետևեք Նանսենի դահուկային վազքին և թռիչքներին Գրենլանդիայում։ Վերադառնալու տոմսը հարկավոր չէ։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=69}}|Ֆրիտյոֆ Նանսեն}} Նանսենին սկսեցին պաշպանել դանիացի մասնագետներ, օրինակ՝ Հենրիխ Յոհան Րինկ (1819-1893)։ Րինկը դասավանդել էր Նանսենին և օգնել էր նրան ստեղծել [[Գրենլանդերեն|Գրենլանդերեն լեզուն]]։{{sfn|Будур|2011|էջեր=85, 87}} Նանսենի համար հանրության առջև հանդես է եկել պրոֆեսոր Ամուր Թեոդոր Հելանդը (1846-1918), նա այդ ելույթով գրավում է դանիացի գործարար Ավգուստեն Գամելի (1839-1904) ուշադրությունը, ով 1888 թվականի հունվարի 12-ին Նանսենին տրամադրումը այդ գումարը։{{sfn|Будур|2011|էջեր=85-86}} {{Ֆոտոշարք|Portrett av Fridtjof Nansen, 1888.jpg|Otto Sverdrup in 1890 (engraving).jpg|Oluf Christian Dietrichson, norwegian polar explorer.jpg|Kristian Kristiansen Trana, norvegian polar explorer.jpg|Samuel_Johannesen_Balto_and_Ole_Nielsen_Ravna.jpg|ш1=155|ш2=149|ш3=130|ш4=155|ш5=200|текст=Թիմը։ Ձախից հաշված՝ Նանսեն, Սվերդրուպ, Դիտրիկսոն, Քրիստիանսեն, Բալտու և Ռավնա}} Չնայած մամուլի թշնամական վերաբերմունքին, այնուամենայնիվ Նորվեգիայում գտնվեցին արշավի մասնակիցներ։ Թիմի անդամներն էին՝ # ''Ֆրիտյոֆ Նանսեն'', 27 տարեկան՝ գիտարշավի հրամանատարը, նաև խոհարարը։ # ''[[Օտտո Սվերդրուփ]]'', 33 տարեկան՝ ավագը։ # ''Օլաֆ Քրիստիան Դիտրիկսոն'', 32 տարեկան՝ քարտեզագետ։ # ''Քրիստիան Քրիստիանսեն'', 24 տարեկան՝ քրիստոնյա հյուսիսային Նորվեգիայից։ # ''Սամուել Իոսիֆ Բալտու'', 27 տարեկան՝ հասարակ գյուղացի, եղջերապահ։ # ''Օլե Նիլսեն Ռավնու'', 46 տարեկան՝ հասարակ գյուղացի, եղջերապահ։ Թիմի բոլոր անդամները հմուտ որսորդներ և դահուկորդներ էին։ Սվերդրուփի հետ Նանսենին ծանոթացրել էր նրա եղբայրը Ալեքսադրը{{sfn|Будур|2011|էջեր=87}}։ === Դիսերտացիայի պաշտպանում === Գիտությունների թեկնածուի կոչումը նա ստացել է Գրենլանդիա մեկնելուց 4 օր առաջ։ Պաշտպանումը անցել էր սկանդալով՝ վատաբանողներից մեկը ասել է՝ «Դժվար թե երիտասարդ ուսանողը ողջ-առողջ վերադառնա այդ արշավից, եթե ուզում է ստանալ գիտությունների թեկնածուի կոչումը, ի՞նչու չստանա։»{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=68}} === Գրենլանդիայում === [[Պատկեր:Marsjen over innlandsisen..jpg|thumb|Դիմացից գալիս է Սվերդրուփը, նկարահանել է Նանսենը։]] Արշավախումբը ճանապարհ է ընկնում 1888 թվականի մայիսի 5-ին։ Նա իր առաջ դրել էր չափազանց մեծ և բարդ խնդիր՝ անցնել Գրենլանդիայի ողջ սառցե բարձրավանդակով՝ արևելյան ափից մինչև արևմտյան ափ։ Նանսենը իր 5 ընկերների հետ հասնում է Գրենլանդիայի արևելյան ափին և հուլիսի 17-ին վայրէջք են կատարում լողացող սառույցների վրա՝ ափից 20 կմ։{{sfn|Нансен1|1937|էջեր=41}} Չափազանց բարդ փորձություններից հետո նրանք օգոստոսի 17-ին հասնում են ափին։ Հետագա առաջընթացը կատարվում է դահուկներով։{{sfn|Нансен1|1937|էջեր=112}} Ցուրտն այնտեղ անտանելի էր, ջերմաստիճանը հասնում էր մինչև -40&nbsp;°C, իսկ յուղային սնունդ համարյա չկար։{{sfn|Нансен1|1937|էջեր=139}} 1888 թվականի հոկտեմբերի 3-ին արշավախումբը հասնում է արևմտյան ափին՝ կատարելով առաջին անցումը Գրենլանդիայի սառույցների վրայով՝ անցնելով 660&nbsp;կմ։ Ողջ ճանապարհորդության ժամանակ նրանք կատարում էին գիտական հետազոտություններ, հավաքում նմուշներ<ref>{{Cite web |title=Nansen’s Route - Greenland Icecap Crossing |url=http://www.expeditiongreenland.com/JoinExpedition/GreenlandIcecapCrossings/NansensRoute/tabid/86/language/en-GB/Default.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120430075854/http://www.expeditiongreenland.com/JoinExpedition/GreenlandIcecapCrossings/NansensRoute/tabid/86/language/en-GB/Default.aspx |archivedate=30.04.2012 |accessdate=2016 թ․ սեպտեմբերի 5 |publisher=Expedition Greenland}}</ref>։ === Արդյունքներ === {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=No-nb bldsa 3b211.jpg|դիրք=right|ստորագրություն=Վերադարձը հայրենիք|լայնք=300|ընդհանուր=380|վերև=41|աջ=|ներքև=30|ձախ=38}} Նանսենը իր հաջողությունների համար ստանում է երկու շքանշան, «Վեգի» շքանշան՝ Շվեդական աշխարհագրական հասարակության կողմից, մյուսը «Վիկտորիայի» շքանշան՝ Անգլիական աշխարհագրական հասարակության կողմից։{{sfn|Фрам1|1956|էջեր=17}} Դանիայի կառավարությունը Նանսենին շնորհել է «Դանեբրոգի» շքանշանը, իսկ Նորվեգիան՝ «Օլաֆի» շքանշանը։{{sfn|Будур|2011|էջեր=114-116}} Հետազոտությունների հիման վրա նա գրում է երկու գիրք՝ «Դահուկներով Գրենլանդիան հատելիս» ({{lang-no|Paa ski over Grønland}}) և «Էսկիմոսների կյանքը» ({{lang-no|Eskimoliv}})։ Նախահեղափոխական Ռուսաստանում այդ գրքերը չէին թարգմանվում։ 1928 թվականին Նանսենը համառոտ գրում է իր ճանապարհորդության մասին և նվիրում այն նորվեգական երիտասարդությանը։ Հենց այդ հրատարակությունից են թագմանվել ռուսական թարգմանությունները(1930)։ Ժողովուրդը առաջին հերթին դա համարում էր սպորտային ձեռք բերում՝ առաջին անգամն էր, որ դահուկներով անցել էին Գրենլանդիայի ողջ սարցադաշտը։ Նանսենի գլխավոր հայտնագործումը նրանում էր, որ պարզվել էր Գրենլանդիա գլխավոր սարցադաշտի ծածկույթը սառույցից չէ, այլ ձնից է և դեռ ամենաշոգ ամռանը հալվելուց հետո ձյան բարձրությունը չի փոխվում։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=69}} [[Ալեքսանդր Վոեյկով]]ը 1893 թվականին հրապարակում է «Նանսենի Գրենլանդիայում գիտարշավի արդյունքներ» հոդվածը և ասում, որ դա ամենահաջողված գիտարշավներից մեկն է։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=69}} Գոտհոբում Նանսենի հայտնաբերում է տարօրինակ տախտակ՝ ձևավորված Չինական զարդերով։ Ավելի ուշ պարզվեց, որ դա հարմարանք էր նիզակների համար, որը օգտագործվում էին [[Ալյասկա]]յի էսկիմոսները։ Դա Նանսենին հասել էր սառցընթացի միջոցով։ Նանսենի արևելյան ափից վերցված հողի և օգտակար հանածոների պարունակուն էին [[դիատոմային ջրիմուռներ]]։ Հեշտ սառույցների վրայով անցնելու համար օգնեցին Նանսենի յուրացրած էսկիմոսների խորհուրդները՝ երթային շների կառավարևմը, սահնակների և նավակների ճիշտ կառավարումը։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=72}}. == Ամուսնություն == [[Պատկեր:Eva Nansen i konsertkjole.jpg|thumb|left|Եվա Նանսենը 1890-ական թվականներին բեմական հանդերձանքով]] Ֆրիտյոֆ Նանսեն [[1888]] թվականի փետրվարին ծանոթանում է նորվեգացի բևեռախույզ [[Եվա Նանսեն]]ի հետ դահուկային զբոսանքի ժամանակ։ Նրա երկրորդ հանդիպումը Եվայի հետ տեղի ունեցավ Քրիստինիայի երաժշտական սրճարանում՝ նախքան [[Գրենլանդիա]] գիտարշավի մեկնարկը։ [[1889]] թվականի [[օգոստոսի 11]]-ին նրանք որոշեցին նշանադրվել։ [[Պսակ|Նշանադրության]] համաձայնության պայմաններից մեկը Եվա Սարսի մասնակցությունն էր դեպի [[Հյուսիսային բևեռ]] արշավախմբի ժամանակ։ Եվա Սարսի և Ֆրիտյոֆ Նանսենի [[Հարսանիք|հարսանեկան]] արարողությունը կատարվեց [[1889]] թվականի [[սեպտեմբերի 6]]-ին։ Նանսենը չէր ցանկանում [[Եկեղեցի|եկեղեցով]] ամուսնանալ, որի պատճառով այդ ժամանակ պաշտոնապես դուրս եկավ պետական [[Լյութերականություն|լյութերական]] եկեղեցու շարքերից։ Եվան [[քահանա]]յի դուստր էր, որի պատճառով Նանսենը վերջին վայրկյանին զիջողությունների է գնում։ Հարսանիքի հաջորդ օրը ամուսնական զույգը մեկնեց դեպի [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորության]] [[Նյուքասլ ափոն Թայն]] քաղաք, որտեղ կայանալու էր աշխարհագրական համագումար {{sfn|Будур|2011|էջեր=127}}։ Այդ համագումարի ավարտից հետո նրանք ուղևորվեցին դեպի [[Շվեդիա]]յի մայրաքաղաք [[Ստոկհոլմ]], որպեսզի Ֆրիտյոֆ Նանսենը պարգևատրվեր{{sfn|Будур|2011|էջեր=127}}։ Հարսանեկան առաջին [[Ամանոր]]ը ամուսնական զույգը նշեց դահուկների վրա՝ Նորեֆյել լեռան վրա արշավի ժամանակ։ [[1890]] թվականին Եվա Նանսենը [[Հղիություն (մարդ)|հղիացավ]], սակայն հղիության երրորդ ամսին [[Վիժում|վիժեց]]։ [[1891]] թվականին Եվան ունեցավ երեխա, որը ծնվելուց ժամեր անց կնքեց իր մահկանացուն։ Այդ պատճառով Ֆրիտյոֆ Նանսենը հեռանում է նախկին սիրելիի՝ Դագմար Էնգելհարթի մոտ։ Այդ բաժանման համար լուրջ խնդիր էր նաև Եվայի կողմից Հյուսիսային բևեռ մեկնելու դասերին չհաճախելը։ Երրորդ հղիության ժամանակ Եվա Նանսենը գտնվում էր [[Լոնդոն]]ում և հաճախակի էր կարդում դասախոսություններ Թագավորական աշխարհագրական ընկերությունում։ [[1893]] թվականի [[հունվարի 8]]-ին ծնվում է ամուսնական զույգի առաջին դուստրը՝ Լիվը՝ Կյանքը ({{lang-no|Liv Nansen}}){{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=93}}։ Ֆրիտյոֆ Նանսենի դեպի Հյուսիսային բևեռ մեկնելուց մի քանի շաբաթ անց Եվա Նանսենի մոտ ժամանեց անտրեպրենյոր Ֆոգթ Ֆիշերը խնդրանքով, որ Եվան մի քանի համերգներ կազմակերպի։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=125}} Անձամբ Ֆրիտյոֆը նամակով մի քանի անգամ կնոջը համոզել էր, որ կրկին համերգային կարիերա սկսի ու գործունեություն ծավալի այդ ոլորտում։ [[1895]] թվականի նոյեմբերին Եվան ելույթներ ունեցավ Ստոկհոլմում, որին մասնակցում էին նաև թագավորական ընտանիքի անդամները{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=125}}։ Ամուսնական զույգը կրկին վերամիավորվեց [[Համերֆեստ|Համերֆեսթում]] [[1896]] թվականի [[օգոստոսի 18]]-ին։ Ֆիտյոֆի համար ընտանեկան կյանքը շատ բարդ էր։ Նա դարձել էր ջղագրգիռ և վարվեցողությամբ՝ անհաշտ{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=136}}։ Եվա Նանսենը [[1896]] թվականի վերջին հյուրախաղերի է մեկնում՝ Ֆրիտյոֆին միայնակ թողնելով շուրջ երեք ամիս։ Նրա բացակայությունը կրկին լրացրեց Դագմար Էնգելհարթը։ Ընդ որում, այդ մասին Եվային հայտնեց պրոֆեսոր Բրյոգերը{{sfn|Будур|2011|էջեր=196-197}}։ Չնայած արտասահմանյան ուղևորություններում և պաշտոնական ընդունելություններում Եվային միշտ ամուսինն էր ուղեկցում{{sfn|Будур|2011|էջեր=197}}։ == Գիտարշավ «[[Ֆրամ]]» նավով == {{main|Նորվեգական բևեռային արշավախումբ (1893-1896)}} Ֆրիտյոֆ Նանսենը հենց սկզբից էլ կարծում էր, որ Հյուսիսային բևեռի շրջակայքում ցամաքային մեծ տարածքներ գոյություն չունեն<ref name="Нансен2">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Нансен Ф. |заглавие=«Фрам» в Полярном море |ответственный=Пер. З. Лопухиной |год=1956 |место=М. |издательство=Географгиз |том=2}}</ref>{{rp|305}}։ Գիտարշավ նախաձեռնելու գլխավոր նպատակը Նանսենը ձևակերպել է այս կերպ. {{քաղվածք|Ես մտածում եմ, որ թերևս բուն Հյուսիսային բևեռը նվաճելը առավել քիչ նշանակություն ունի։ Մենք ուղևորվում ենք ոչ թե փնտրելու մաթեմատիկական կետը, որը Երկրի առանցքի հյուսիսային ավարտն է և ինքնին առավել սակավարժեք է, այլ նրա համար, որպեսզի հետազոտություններ իրականացնենք երկրագնդի դեռևս չդիտարկված հսկայական տարածաշրջանում, որն ընկած է Հյուսիսային բևեռի շուրջը։ Գիտական հետաքրքրությունը չի պակասում այն պատճառով, թե մենք կանցնե՞նք բուն բևեռային կետով, թե՞ դրանից որոշ հեռավորության վրա<ref name="Нансен1">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Нансен Ф. |заглавие=«Фрам» в Полярном море |ответственный=Пер. З. Лопухиной |год=1956 |место=М. |издательство=Географгиз |том=1}}</ref>{{rp|59}}:|Ֆրիտյոֆ Նանսեն}} === Պլանավորում === [[Պատկեր:Portrett av Fridtjof Nansen med hatt, 1889.jpg|thumb|left|Նանսենը 1889 թվականին]] Այս բևեռային գիտարշավը շատ մանրակրկիտ ձևով է մշակվել։ Նանսենն այդ ուղղությամբ այսպես է արտահայտվել. {{քաղվածք|Քանի որ այս գիտարշավը տևելու էր առնվազն երեք տարի, ուստի և դրա նախապատրաստական աշխատանքները քիչ ժամանակ չպահանջեցին։ Բուն պլանը պատրաստ էր ուղևորությունից դեռևս երեք տարի առաջ։|Ֆրիտյոֆ Նանսեն}} [[1890]] թվականի [[փետրվարի 18]]-ին Նանսենը ելույթ է ունենում [[Նորվեգիայի աշխարհագրական ընկերություն|Նորվեգիայի աշխարհագրական ընկերության]] հերթական նիստի ժամանակ (զեկույցը հրապարակվել է ''[[Naturen]]'' ամսագրի մարտ ամսվա գրքույքում, [[1891]] թվականին)։ Զեկույցում Ֆրիտյոֆ Նանսենը մանրամասնությամբ վերլուծել է Արկտիկայում նախկին գիտարշավների ձախողումների պատճառահետևանքային կապերը և հայտարարել. {{քաղվածք|''Անիմաստ է գնալ, ինչպես որ դա արել են նախկին արշավախմբերի ժամանակ, հոսանքին հակառակ ուղղությամբ։ Մենք պետք է փնտրենք, թե չի գտնվի արդյոք համընթաց մի հոսանք''։ «Ժանետտա» գիտարշավը, իմ խորին համոզմամբ, միակն էր, որը ճիշտ ուղղության վրա էր, սակայն դա կատարվեց ոչ իր սեփական ցանկությամբ ու որոշմամբ<ref name="Нансен1" />{{rp|48}}:|Ֆրիտյոֆ Նանսեն}} Նանսենը հայտարարեց, որ ենթադրում է ծովային տրանսբևեռային հոսանքի գոյության մասին, որն անցնում է [[Բերինգի նեղուց]]ի շրջակայքից մինչև Գրենլանդիայի մերձբևեռային շրջանները։ Ըստ իր հաշվարկների, սառույցները [[դրեյֆ|սառցընթաց]] են կատարում [[Նորսիբիրական կղզիներ|Նորսիբիրական]] կղզիներից մինչև Գրենլանդիա ավելի քան յոթ հարյուր օր<ref name="Саннес">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Саннес Т. Б. |заглавие=««Фрам»: приключения полярных экспедиций |ответственный=Пер. с нем. А. Л. Маковкина |год=1991 |место=Л. |издательство=Судостроение |isbn=5-7355-0120-8}}</ref>{{rp|135-136}}։ Սա նշանակում էր, որ գործնականորեն հնարավոր է օգտագործել հոսանքի ուժը։ Նանսենի պլանը հետևյալն էր. կառուցել մի այնպիսի նավ, որը համեմատաբար փոքր ծավալներ կունենար և համեմատաբար մեծ հուսալիություն։ Տարողունակությունը պիտի կազմեր այնքան, որպեսզի հերիքեր [[Ածուխ|ածխի]] և [[սննդամթերք]]ի պաշարները տասներկու մարդու համար ապագա հինգ տարիների ընթացքում։ Դրա համար, ըստ նախնական չափումների, հերիք էր, որպեսզի նավի տարողունակությունը կազմեր 170 բրուտտո-տոննայի՝ ներառյալ [[շոգեմեքենա]]յի սարքավորումները։ Նավի արագությունը բաց ծովում պիտի կազմեր 6 [[Հանգույց (չափման միավոր)|հանգույց]]՝ լրիվ բացված առագաստների դեպքում։ Ամենակարևորը նավի համար այն էր, որ դիմակայեր սառույցների [[Ճնշում|ճնշմանը]]։ Դրա համար անհրաժեշտություն առաջացավ ստեղծել հատուկ նավ, որի կողմնային հատվածներն ունենային կլորավուն կառուցվածք, որպեսզի սառույցների ճնշումը ազդեր արտաքին մակերևույթի վրա<ref name="Нансен1" />{{rp|54}}։ Սկզբնական փուլում Նանսենը նպատակադրվել էր ուղևորվել Բերինգի նեղուցով, որպեսզի հնարավորինս արագ հասներ Նորսիբիրական կղզիներին։ Նշված վայրը հասնելու համար ծրագրված էր որքան հնարավոր է բաց ծովի հյուսիսով նավարկել։ Դրանից հետո պետք է կառանվեին սառցի վրա և ամեն ինչը թողնել միայն սառցընթացին<ref name="Нансен1" />{{rp|55-56}}։ Համենայն դեպս, եթե ինչ-որ մի դժբախտ պատահար լիներ ու անհրաժեշտություն առաջանար տարհանվել այդտեղից, կամ էլ, եթե արշավախմբի անձնակազմը իջներ անհայտ մի որևէ ցամաք, Նանսենը նպատակադրվել էր օգտագործել լծկան շներին<ref name="Саннес" />{{rp|85}}։ Նորվեգիայում Նանսենի գաղափարները միաձայն ընդունվեցին մտավորականների և երկրի կառավարության՝ [[սթորթինգ]]ի կողմից։ [[1892]] թվականի [[սեպտեմբերի 28]]-ին Ֆրիտյոֆ Նանսենը Նորվեգիայի աշխարհագրական ընկերությունում արված նոր զեկույցում այդ ամենը մանրամասնորեն ներկայացրեց։ Այդ զեկույցում ներկայացված էին նաև նոր ապացույցներ, ըստ որոնց Գրենլանդիայի ափերին են հասել [[սիբիր]]ական անտառներից բույսերի մնացորդներ և գետային [[տիղմ]]։ Դրանց թվին էր պատկանում նաև միաբջիջ [[դիատոմային ջրիմուռներ]]ը, որոնց առկայությունը Գրենլանդիայի ափերին նույնպես հիանալի ապացույց էր Նանսենի տեսությանը<ref name="Нансен1" />{{rp|59-60}}։ Այդ ժամանակ որոշ պլաններ փոփոխության են ենթարկվում։ Նանսենը պատրաստվում էր մեկնել [[Հյուսիսային ծովային ուղի|Հյուսիսային ծովային ուղ]]ով, քանի որ հակառակ դեպքում ստիպված կլիներ անցնել [[Միջերկրական ծով]]ը, [[Սուեզի ջրանցք]]ը, [[Կարմիր ծով]]ը, [[Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուց]]ը, [[Հնդկական օվկիանոս|Հնդկական]] և [[Խաղաղ օվկիանոս|Խաղաղ]] օվկիանոսներն ու հասներ Բերինգի նեղուց<ref name="Саннес" />{{rp|48}}։ «[[Ֆրամ]]» նավի տարողունակությունը, ներառյալ սննդի և վառելիքի պաշարները, կազմեցին ավելի քան 400 բրուտո-տոննա<ref name="Нансен1" />{{rp|72}}։ === Կառուցում === [[Պատկեր:Framnameplate.jpg|thumb|alt = Photograph showing part of a ship’s curved [[Hull (watercraft)|hull]], bearing the name FRAM. A small lifeboat has been slung above the ship’s rail.|«[[Ֆրամ]]» նավը Օսլոյի թանգարանում]] Ֆրիտյոֆ Նանսենն ի սկզբանե որոշել էր դիմել [[Նորվեգացիներ|նորվեգացի]] հայտնի նավաշինարար [[Քոլին Արչեր]]ին՝ իր նախագծած նավը կյանքի կոչելու համար։ Առաջին (շատ զգուշավոր) նամակը Նանսենն ուղարկեց Արչերին [[1890]] թվականի [[մարտի 6]]-ին։ Վերջինս երկար ժամանակ տատանվում էր, սակայն պայմանագիրը կնքվեց [[1891]] թվականի [[հունիսի 9]]-ին<ref name="Huntford">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://books.google.am/books?id=Lvo-PgAACAAJ& |автор=Roland Huntford. |заглавие=Nansen |год=2001 |место=London |издательство=Abacus |страниц=750 |isbn=0-349-11492-7}}</ref>{{rp|21-27}}։ Խիստ ազդեցություն թողեց նավի կառուցման տեմպերի վրա [[Հորթեն]]ի թագավորական նավաշինարանը, որն աջակցեց իտալական [[Կաղնի|կաղնու]] արագ մատակարարմանը, որն ավելի քան երեսուն տարի իր ենթակայության ներքո էր գտնվում։ Նավի կառուցման համար երեք գաղափարներ էին տրամադրվել՝ Նանսենի, Սվերդրուփի և անձամբ Քոլին Արչերի կողմից։ Երկար ժամանակ նրանք ընդհանուր հայտարարի չէին գալիս։ Նոր կառուցվող նավի հիմնարկեքը կատարվեց [[1891]] թվականի [[սեպտեմբերի 11]]-ին՝ [[Լարվիկ]]ում Արչերի նավաշինարանում<ref name="Саннес" />{{rp|61}}։ Շինանյութի մի մասը պատվիրեցին [[Գերմանիա]]յից, սակայն [[շոգեմեքենա]]յի ամբողջ սարքավորումները պատրաստեցին Նորվեգիայում՝ ''Akers Mekaniske Wærksted'' ընկերությունը<ref name="Саннес" />{{rp|77}}։ Նավի բաց ծով դուրս եկավ [[1892]] թվականի [[հոկտեմբերի 26]]-ին։ Բացման ցերեկույթն իրականացրեց [[Եվա Նանսեն]]ը՝ Ֆրիտյոֆ Նանսենի կինը։ Վերջինս նաև նավին կնքեց «Ֆրամ» («Հառա՛ջ») անվանումով<ref name="Саннес" />{{rp|72}}։ Կառուցումը շարունակվեց մինչև [[1893]] թվականի ամառը<ref name="Саннес" />{{rp|84-85}}։ «Ֆրամն» ուներ հետևյալ գունավորում՝ նավի կմախքը մինչև սառցային շերտը սպիտակ էր, ստորին հատվածում՝ [[ջրագիծ]]ն ուներ սև գույն։ Տախտակամածին տեղադրված ղեկապետի սենյակը ներկած էր վառ կարմիր գույնով։ Կայմի վրայի դիտատակառն (որի բարձրությունը հասնում էր 32 մետրի՝ հաշված ջրագծից) ուներ սպիտակ գույն, իսկ կայմերը դրվագված էին ոսկեջրած պղնձե գնդերով<ref name="Саннес" />{{rp|77}}։ «Ֆրամ» նավի վրա կային ութ նավակներ, այդ թվում և մի հատ [[բարկաս]]՝ 8.8 մետր երկարությամբ, որը տախտակամածին ուներ սեփական [[առագաստ]]ային համակարգը։ Դրանք նախատեսնված էին սառցընթացի համար, եթե հանկարծ նավի հետ որևէ դժբախտություն պատահեր, քանի որ բարկասին կարող էին տեղավորվել սննդի և վառելիքի զգալի պաշարներն և անձնակազմի բոլոր անդամները։ Նավն ուներ չորս կետորսանավեր՝ 6.3 մետր երկարությամբ, որոնցից երկուսը [[Կաղնի|կաղնե]] գերաններից էր, երկուսը [[Թեղի|ծփի]] ծառի գերանից, ինչպես նաև մեկ պրամ և մեկ մոտորանավակ<ref name="Нансен1" />{{rp|79-80}}։ Վերջինս մեծ դժվարություններ առաջացրեց և արդյունքում ապամոնտաժվեց, իսկ դրա ծփիներից տախտակներով [[դահուկներ]] և սահնակներ պատրաստվեցին։ Բարկասները տեղադրվեցին գլխավոր նավամբարի մտոցի մոտ, վելբոտները կախվեցին նավակահեծանի վրա, իսկ մոտորանավակը և պրամը տեղադրվեցին տախտակամածի վրա<ref name="Саннес" />{{rp|76-77}}։ «Ֆրամ» նավի շահագործումն իրավականորեն իրականացնում էր համանուն բեռնափոխադրող ընկերությունը, որը պատկանում էր անձամբ Ֆրիտյոֆ Նանսենին, իսկ տնօրենների խորհրդի կազմում ընդգրկվեցին նորվեգացի դիվանագետ, ֆինանսիստ և մեկենաս [[Աքսել Հեյբերգ]]ը, արդյունաբերող Թոմաս Ֆիրնլին և գարեջրագործարանի տնօրեն Էլեֆ Ռինգնեսը<ref name="Саннес" />{{rp|50}}։ === Արշավախմբի ընթացք և «Ֆրամի» սարցընթաց === [[Պատկեր:Nansen Fram Map rus.png|thumb|400px|Գիտարշավի քարտեզը 1893-1896 {{legend|red|Ազատ նավարկություն, հուլիս - սեպտեմբեր 1893}}{{legend|blue|Սառցընթաց, սեպտեմբեր 1893 - օգոստոս 1896}}{{legend|green|Նանսենի և Իոսիֆի սահնակներով արշավ, մարտ 1895 - հունիս 1896}}{{legend|purple|Նանսենի և Իոսիֆի վերադարձ, օգոստոս 1896}}{{legend|yellow|Նավարկուն «Ֆրամով» դեպի Տրոմսե, օգոստոս 1896}}]] «Ֆրամ» նավը բաց ծով դուրս եկավ [[1893]] թվականի [[Հունիսի 24|հունիսիս 24]]-ին՝ [[Պիպերվիկի ծոց|Պիպերվիկի]] ծոցից, որը Նանսենի [[Լյուսակեր]]ի «Գոթհոբ» առանձնատան մոտակայքում էր գտնվում։ Մինչև [[հուլիսի 15]]-ը նավը լողում էր ընդհուպ Նորվեգիայի ափերով՝ սննդամթերք բեռնելով։ Նանսենը ելույթներ էր ունենում ամեն անգամ, որպեսզի ֆինանսական ծախսերի մասին տեղեկացնի հասարակությանը և փոքրիշատե նոր գումարներ հավաքագրի<ref name="Нансен1" />{{rp|86-94}}։ Նավը գերբարձված վիճակի էր հասել։ Վերջրյա նավակողի հասավ 18 [[դյույմ]] (գրեթե 45 սմ) բարձրության, քանի որ առնվազն 100 [[տոննա]] բեռ էր ավելացել նավի վրա<ref name="Саннес" />{{rp|85}}։ Լքելով [[Վարդյո]]ն` «Ֆրամը» հասավ [[Բարենցի ծով]] լիակատար [[մառախուղ]]ի պայմաններում, որը շարունակվում էր չորս օր։ Նույն թվականի [[հուլիսի 29]]-ին «Ֆրամը» վերջապես հասավ [[Յուգորսկի շար]]՝ նենեցական Խաբարովո գյուղ, որտեղ Է.Վ. Տոլլի պատվիրակը՝ կիսառուս-կիսանորվեգացի [[Տոբոլսկի շրջան|Տոբոլսկի]] քաղաքացի Ալեքսանդր Իվանովիչ Թրոնթհեյմը, 34 [[սիբիրյան հասկի]]ներ բերեց։ Նանսենի համար տհաճ անակնկալ էր սպասվում, քանի որ պարզվեց, որ բոլոր շները (բացառությամբ չորսի) ամորձատված որձ շներ էին, իսկ բուծման համար միակ էգ շունը Նանսենի անձնական շունն էր՝ Քվիքը, որը [[Նյուֆաունդլենդ (շան ցեղատեսակ)|նյուֆաունդլենդի]] և գրենլանդական լայկայի խառնուրդ էր<ref name="Нансен1" />{{rp|105}}։ Յուգորսկի շարի նավարկուղին հետազոտելու ժամանակ [[օգոստոսի 4]]-ի գիշերը Նանսենը հազիվ փրկվեց մահվան ճիրաններից, քանի որ պայթել էր մոտորանավի գազոլինը։ [[Կարայի ծով]] բավականին բարեհաջող կերպով մուտք գործեցին՝ հասնելով [[Ենիսեյ (գետ)|Ենիսեյ]] գետի գետաբերանին [[օգոստոսի 18]]-ին։ Այստեղ, լիակատար մշուշի պայմաններում, տեսանելի էին մի քանի մանր կղզիներ, որոնցից մեկն անվանեցին ի պատիվ Սվերդրուփի<ref name="Нансен1" />{{rp|119}}։ «Ֆրամի» շարժումը չափազանց դանդաղացավ, երբ ընկավ սառցային դաշտ և այսպես կոչված «մեռյալ ջրերի» զոնա (բարակ շերտով քաղցրահամ ջուրը հորիզոնական կերպով տարածվում է ծովի ջրի վրա և ստեղծում խիստ բարձր դիմադրություն խտության սահմաններում)։ [[Սեպտեմբերի 7]]-ին գիտարշավախումբը հասնում է [[Թայմիր թերակղզի|Թայմիր թերակղզու]] ափերին՝ մինչ այդ հայտնաբերելով մանր կղզիներ, որոնք անվանակոչվեցին հրամանատարի օգնական Սքոթ-Հանսենի և գիտարշավի հովանավորներ Ֆիրնլի և Հեյբերգի անուններով։ Իսկ առաջին անգամ Նորդենշելդի կողմից հայտնաբերված կղզիներին Ֆրիտյոֆ Նանսենը տվեց [[Նորդենշելդի կղզեխումբ]] անվանումը<ref>[http://reg-ural.ru/fritof-nansen-otkrytiya-v-centralnoj-arktike.htm Открытия Нансена в Центральной Арктике]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ [[Չելյուսկին (հրվանդան)|Չելյուսկին հրվանդանը]] արշավախումբը հաղթահարեց [[սեպտեմբերի 9]]-ին՝ մի փոթորկոտ և սաստիկ ձյունոտ օր, և ստիպված որոշեցին անցնել ձմեռացման<ref name="Нансен1" />{{rp|146}}։ Նանսենը որոշում կայացրեց չգնալ դեպի Օլենյոկ գետի [[գետաբերան]], որտեղ Տոլը պատրաստել էր [[Ածուխ|ածխի]] պաշարների ամբար և թողել սիբիրյան հասկիներ՝ շնասահնակներով։ Դրա փոխարեն «Ֆրամը» ուղղություն վերցրեց դեպի հյուսիս՝ միջալճակների տարածք՝ շրջանցելով [[Կոտելնի]] կղզին։ Ֆրիտյոֆ Նանսենը նպատակադրվել էր հասնել մինչև հյուսիսային լայնության 80° [[զուգահեռական]]ը, սակայն համատարած [[սառցադաշտեր]]ը կանգնեցրին «Ֆրամին» [[սեպտեմբերի 20]]-ին՝ 78° զուգահեռականի վրա։ [[Սեպտեմբերի 28]]-ին շներին տախտակամածից իջեցրին սառույցի վրա, իսկ [[հոկտեմբերի 5]]-ին պաշտոնապես հայտարարվեց [[դրեյֆ|սառցընթաց]]ի մեկնարկի մասին։ Այդ օրը նավի վրա մեծ «պատերազմ» սկսվեց [[փայտոջիլներ]]ի և [[խավարասերներ]]ի դեմ։ Ամենից արդյունավետ մեթոդը դրանց ոչնչացնելու համար թերևս, որակվեց սառեցնելը, ուստի ձմեռման առաջին ամիսներին բնակության սենյակները չէին ջեռուցվում<ref name="Нансен1" />{{rp|166}}։ [[Պատկեր:Fram March 1894.jpg|thumb|upright|«Ֆրամը» 1894 թվականի մարտին։ Լավ երևում է էլեկտրագեներատորի հողմաշարժիչը։]] [[1893]] թվականի [[նոյեմբերի 9]]-ին ստուգվեց «Ֆրամ» նավի կառուցվածքը, քանի որ կատարվել էր առաջին սառցասեղմումը։ Նավը մինչև այդ անկանոն կերպով ընթանում էր [[ծանծաղուտ]]ային հատվածներում (130-150 մետր)։ [[Նոյեմբերի 19]]-ին «Ֆրամը» գտնվում էր ավելի հարավում, քան սառցընթացի անցնելու պահին։ Նանսենին համակեց ծանր [[դեպրեսիա]]ն<ref name="Нансен1" />{{rp|183}}։ [[Բևեռային գիշեր]]ը սկսվեց [[հոկտեմբերի 25]]-ին։ Դրա առթիվ նավի տախտակամածին տեղադրվել էր [[հողմաշարժիչ]]։ Ընդհանուր առմամբ «Ֆրամի» գիտարշավի ներկայացուցիչների մոտ գլխավոր թշնամին դարձան ձանձրույթն ու անգործությունը։ Այն ծնեց վիճաբանություններ անձնակազմի ներկայացուցիչների միջև, որի հիմնական պատճառը սենյակների նեղվածքն էր և մեկ հոգու մշտական քնելավայր չունենալու հանգամանքը. դրան գումարած Նանսենի դեպրեսիան։ Վերջինս շատ էր մտահոգված [[Եվա Նանսեն|կնոջից]] բաժանման համար։ Ձանձրույթը ցրելու նպատակով ձեռագիր «''Framsija»'' թերթը սկսեցին հրապարակել, որը, սակայն, շուտով դադարեցվեց։ Ժամանակը սպանելու համար անձնակազմը սկսեց զբաղվել [[Ազարտային խաղեր|ազարտային]] խաղերով (խաղում էին նոր թխված հացի դիմաց, մի քանիսը նույնիսկ պարտվեցին իրենց` գալիք ամիսների չափաբաժին հացը)<ref name="Нансен1" />{{rp|216}}։ [[1894]] թվականի հունվարին Նանսենը առաջին անգամ սկսեց մտածել սահնակներով դեպի հյուսիսային բևեռ հասնելու մասին<ref name="Нансен1" />{{rp|220}}։ Ըստ Նանսենի կենսագիր [[Ռոլանդ Հանդֆորդ]]ի, դա հեղափոխական գաղափար էր [[Արկտիկա]]յում տեղաշարժման համար։ Շները պետք է քաշեին սահնակների վրայի բեռները, մարդիկ պետք է տեղաշարժվեին դահուկներով, որպեսզի շատ էներգիա չվատնեին։ Այս մեթոդներով էր ուզում Նանսենը նվաճել [[Հյուսիսային բևեռ]]ը<ref name="Huntford" />{{rp|262}}։ [[1894]] թվականի [[ապրիլի 6]]-ին «Ֆրամի» տախտակամածից հետևեցին [[Արեգակի խավարում|արևի խավարման]] պրոցեսին։ [[Աստղադիտակ]]ի հետ աշխատում էր Սքոթ-Հանսենը, թեոդոլիտով՝ Նանսենն ու Յոհանսենը։ Խավարումը սկսվեց 7½ վայրկյան ավելի ուշ, քան հաշվարկել էին Նասենն ու Սքոթ-Հանսենը<ref name="Нансен1" />{{rp|250}}։ Նավային [[քրոնոմետր]]երի ստուգումը արևի խավարման ընթացքում կատարվեցին առաջին անգամ համաշխարհային իրականության մեջ<ref name="Нансен1" />{{rp|364-365}}։ Միայն [[1894]] թվականի [[մայիսի 19]]-ին «Ֆրամ» նավը կարողացավ անցնել 81° հյուսիսային լայնությունը։ Այն շարժվում էր միջինում 1,6 [[մղոն]]՝ օրական։ Նանսենը վախենում էր, որ եթե այս տեմպերով է սառընթացը շարունակվում, ապա նպատակակետին կհասնի միայն հինգից վեց տարի հետո։ Այդ ժամանակահատվածում կատարվեցին մի շարք հիանալի հայտնագործություններ։ Բևեռային ավազանի ծանծաղուտներում նրանք հայտնաբերեցին 3850 մետրանոց [[Իջվածքներ|օվկիանոսային իջվածք]]<ref name="Нансен1" />{{rp|256}}։ Օվկիանոսագիտական և սառցագիտական հետազոտությունները ամենադժվարն էին, քանի որ բոլոր անդամների ներկայությունն էր պահանջվում։ Սառցի հորատման աշխատանքները կատարվում էին ամեն տասը օրը մեկ (հիմնականում ամսվա առաջին, տասներորդ, քսաներորդ օրերին)։ Ծովի խորության չափման աշխատանքները կատարվում էին ամեն 60 ծովային մղոնն անցնելուց հետո<ref name="Нансен2" />{{rp|246}}։ Լոտով 3800 մետր խորությունը չափելը անձնակազմից խլեց ավելի քան 2½ ժամ<ref name="Нансен2" />{{rp|269}}։ Պետք է նշել, որ Նանսենը այդպիսի խորություններ չէր ակնկալել, որի պատճառով «Ֆրամի» վրա չէր հայտնվել լոտ-գիծը։ Դրա համար այն ստեղծվեց տախտակամածին՝ օգտագործելով մետաղյա ճոպաներ՝ 5000 մետր երկարությամբ։ Բոլոր աշխատանքներն իրականացվում էին −40 °C սառնամանիքի պայմաններում<ref name="Нансен1" />{{rp|263}}։ [[Պատկեր:Johansen1893.jpg|thumb|left|Յալմար Յոհանսենը գայլի մորթուց զգեստների մեջ]] [[1894]] թվականի ամառվա վերջին Նանսենը համոզվեց, որ նավը չի հասնի Հյուսիսային բևեռին, ուստի որոշում կայացրեց, որ [[1895]] թվականին սահնակներով է հասնելու այնտեղ։ 1894 թվականի նոյեմբերի 16-ին Նանսենը հայտարարեց գիտարշավի անձնակազմին, որ կլքի նավի տախտակամածը գալիք տարում<ref name="Нансен1" />{{rp|307}}։ «Ֆրամը» այդ ժամանակ գտնվում էր [[Ֆլիգելի հրվանդան]]ից 750 կիլոմետր հեռավորության վրա և Հյուսիսային բևեռից ավելի քան 780 կիլոմետր հեռավորության վրա<ref name="Нансен1" />{{rp|307-308}}։ Նանսենը ենթադրում էր, որ իր հետ դեպի Հյուսիսային բևեռ արշավին կմասկացեն անձնակազմից երկու հոգի, 28 շներ՝ 1050 կիլոգրամ բեռավ (ամեն շանը 37,5 կիլոգրամ)։ Հյուսիսային բևեռը նվաճելուց հետո (ըստ հաշվարկների դա տևելու էր հիսուն օր) նրանք պետք է կամ [[Շպիցբերգեն]] գնային, կամ էլ [[Ֆրանց-Իոսիֆի երկիր]] կղզի։ Որպես ուղեկից, Նանսենը նպատակադրվել էր վերցնել Յալմար Յոհանսենին՝ ամենահմուտ դահուկորդին։ Այդ առաջարկը անձամբ Յոհանսենին արեց [[նոյեմբերի 19]]-ին, որը միանգամից համաձայեց<ref name="Нансен1" />{{rp|315}}։ Հաջորդ ամիսները խիստ տենդագին կերպով անցկացրին։ Քանի որ սկսեցին կառուցել հատուկ սահնակներ՝ [[էսկիմոս]]ական սահնակների կրնությամբ։ [[1895]] թվականի հունվարի 3-ից 5-ը «Ֆրամը» ենթարկվեց ամբողջ ճանապարհորդության թերևս ամենամեծ սառցասեղմանը։ Այդ իսկ պատճառով անձնակազմը պատրաստ էր տարհանվել սառույցների վրա։ Ամենամեծ վտանգը ներկայացնում էին սառցակոշտերը, որոնք կարող էին ամբողջությամբ փուլ գալ նավի վրա, որի հետևանքով նավը չէր դիմակայի այդ հսկայական ծանրությանն ու ավելի կխրվեր սառցի մեջ (նավի շուրջ սառցի հաստությունը կազմում էր ինը մետր)<ref name="Нансен1" />{{rp|341}}։ Հունվարի վերջին արշավախումբը հասավ հյուսիսային լայնության 83° 34’ զուգահեռականին։ Սրանով գերազանցվեց [[1882]] թվականի Գրիլի ռեկորդը, որը հասել էր 83° 24’ հս.լ-ին<ref name="Нансен1" />{{rp|346}}։ === Արշավ դեպի Հյուսիսային բևեռ === [[Պատկեր:Nansen Johansen depart 14 March 1895.jpg|thumb|250px|left|Երրորդ և ավարտական մեկնարկը 1895 թվականի մարտի 14-ին։]] Սահնակային արշավախմբի պատրաստումն ու հանդերձավորումը տևեցին ավելի քանի երկու ամիս։ Օգտագործեցին միայն այնպիսի նյութեր, որոնք կային տախտակամածին։ Սկզբում ցանկանում էին չորս սահնակներ պատրաստել, սակայն անհաջող մեկնարկը [[1895]] թվականի [[փետրվարի 26]]-ին ապացուցեց, որ դրանք այնքան էլ հուսալի չէին։ Երկրորդ մեկնարկը, որը տրվեց [[փետրվարի 28]]-ին, նույնպես անհաջողության մատնվեց, քանի որ սահնակները վթարի ենթարկվեցին։ Բացի այդ, շների քիչ քանակությունը (28 հատ) փաստացիորեն նրանց անցնելիք ճանապարհը վեց անգամով ավելացնում էր։ Այդ պատճառով կրճատվեցին սահնակների բեռնված պաշարները (850 կգ՝ 120 օրվա համար)։ Պարզվեց, որ բևեռային կոստյումները՝ պատրաստված [[Գայլեր|գայլի]] մորթուց, հարմարավետ կարված չեն, որի պատճառով Նանսենն ու Յոհանսենը խիստ կերպով [[Քրտնարտադրություն|քրտնեցին]]։ Նանսենը որոշեց հանգնել [[Բուրդ|բրդյա]] գործվածքով կոստյում, որն իրեն լիովին արդարացրել էր Գրենլանդական արշավախմբի ժամանակ՝ [[1888]] թվականին<ref name="Нансен2" />{{rp|3-8}}։ Վերջնականապես երրորդ անգամ տրվեց մեկնարկը երեք սահնակներով՝ 1895 թվականի [[մարտի 14]]-ին։ Գիտարշավը դեպի հյուսիս խիստ ծանր պայմաններում էր ընթանում։ Անընդմեջ փչում էին հանդիպակաց քամիներ, դրեյֆող սառույցները խանգարում էին հոգնատանջ շներին, որոնք չէին կարողանում քնել<ref name="Нансен2" />{{rp|26}}։ Նանսենն ու Յոհանսոնը քանիցս երկտասարդ սառույցների մեջ ընկան՝ [[Ցրտահարություն (բժշկություն)|ցրտահարելով]] ձեռքերի մատները։ Ջերմաստիճանը տատանվում էր -40 °C և −30 °C սահմաններում։ Վերջապես, [[ապրիլի 8]]-ին, Նանսենը որոշում կայացրեց դադարեցնել դեպի [[Հյուսիսային բևեռ|Հյուսիսայի բևեռ]] արշավը՝ հասնելով 86°13’36’’ հյուսիսային լայնությանը։ Մինչև բևեռ մնացել էրընդամենը 400 կիլոմետր տարածություն։ [[Պատկեր:NansenFarthestNorth.jpg|thumb|250px|Նանսենյան ճամբարը հյուսիսային լայնության 86°13’36’’ զուգահեռականի վրա, 1895 թվականի ապրիլի 7-ին։ Փորագրանկարը ըստ Նանսենի նկարի։]] 1895 թվականի [[ապրիլի 13]]-ին ուժասպառ բևեռախույզները պառկեցին քնելու՝ մոռանալով լարել [[քրոնոմետր]]ը, որի արդյունքում այն կանգ առավ<ref name="Нансен2" />{{rp|40}}։ Աղյուսակները, որոնք անհրաժեշտ էին ժամը հաշվել լուսնային հեռավորությամբ, մոռացել էին «Ֆրամի» վրա։ [[Զատիկ]]ի տոնին` [[ապրիլի 14]]-ին, Նանսենը չափիչ սարքերով որոշեց [[Աշխարհագրական լայնություն|լայնությունն]] ու [[Աշխարհագրական երկայնություն|երկայնությունը]] և [[մագնիսական խոտորում]]ը. {{քաղվածք|…Պառկել սառցակալված քնապարկի մեջ, տաքացնել միայն սեփական ջերմաստիճանով սառած հագուստներն ու կոշիկները և միաժամանակ կատարել հաշվողական աշխատանքներ ցրտահարված մատներով լոգարիթմյան աղյուսակով, եթե նույնիսկ ջերմաստիճանը −30 °C էր, այնքան էլ հաճելի զբաղմունք չէր<ref name="Нансен2" />{{rp|41}}.|Ֆրիտյոֆ Նանսեն}} [[Գրինվիչի ժամանակ]]ը որոշելիս Նանսենը սխալվում է։ Միայն [[1896]] թվականին է պարզ դառնում, որ իր քրոնոմետրը 26 րոպե առաջ է։ Դրա համար էլ [[աշխարհագրական կոորդինատներ]]ը ճշտելիս 6,5 ° տարբերություն<ref name="Нансен2" />{{rp|218}}։ Ապրիլին սառցընթացի ուղղությունը փոխվեց դեպի [[հյուսիս]], որը չէր թողնում բևեռախույզների տեղաշարժվել։ [[Ապրիլի 19]]-ին շների կերը մնաց միայն երեք օրվա համար։ Այդ պատճառով Նանսենն ու իր ընկերը սկսեցին հիվանդ կենդանիներին անտեսել՝ կերակրելով միայն ամենաուժեղներին։ [[Ապրիլի 21]]-ին Նանսենը սառույցների մեջ տեսավ սառցակալված [[Խեժափիճի|խեժափիճու]] գերան, որը կրկին եկավ ապացուցելու, որ սիբիրական ափերից սառցընթացը շարունակվում է մինչև Գրենլանդիայի ափերը։ Միայն այդ եղանակով էին գրենլանդական աբորիգենները գերաններ գտնում իրենց համար<ref name="Нансен2" />{{rp|45}}։ [[Պատկեր:Kjelkeoverisen.jpg|thumb|left|Նանսենը և Իոսիֆը արշավի ժամանակ։]] Այդ ժամանակ սկսեց վերջանալ նաև պարենամթերքը։ [[Հունիսի 2]]-ից Նանսենն ու Յոհանսենը նոր կերակրացանկ կազմեցին՝ կրճատված քանակությամբ, որի մեջ մտնում էր 50 գրամ [[կարագ]] և 200 գրամ [[հաց]]։ Նույնիսկ այդ կերպով սնվելու դեպքում կարագը կբավականացներ միայն 23 օրվա համար, իսկ հացը՝ 35 օրվա<ref name="Нансен2" />{{rp|78-80}}։ Վերջանում էր նաև [[կերոսին]]ի պաշարը, սակայն [[հունիսի 22]]-ին Նանսենը սպանում է գիտարշավի ժամանակ միակ պատահած փոկ-ծովային նապաստակին, որը նրանց և՛ սնունդով ապահովեց, և՛ ճարպով, որից վառելիք պատրաստեցին ու լամպը դրանով վառեցին<ref name="Нансен2" />{{rp|97}}։ Հունիսի սկզբին, երբ սկսեցին հալվել սառցաբեկորները, արշավականների մոտ կենդանի էր մնացել միայն 7 շուն։ 1895 թվականի հունիսիս 22-ից մինչև [[հուլիսի 23]]-ը Նանսենն ու Յոհանսենը շրջափակման մեջ մնացին հալչող սառցակոշտերի տարածքում, որին անվանեցին «Չարչարանաց ճամբար»։ Ջերմաստիճանը երբեմն հասնում էր դրականի։ Նրանք կրկին քնում էին թաց քնապարկերի մեջ՝ [[դահուկներ]]ի վրա։ Շուտով ստիպված եղան բեռան մեծ մասը թողնել այդտեղ ու պատրաստել ընդամենը մեկ շնասահնակ<ref name="Нансен2" />{{rp|111}}։ === Ֆրանց-Իոսիֆի երկիր կղզու վրա. ձմեռում === [[Պատկեր:Fram i isen, 1894 (4564705283).jpg|thumb|«Ֆրամը» սառցաբեկորների մեջ 1894 թվականին]] [[Հուլիսի 24]]-ին արշավականները հասան մի փոքր կղզու, որն անվանեցին Հոուեն՝ ի պատիվ գիտարշավի հովանավորներից մեկի։ Ամենավտանգավոր պահը գիտարշավի ժամանակ կատարվեց [[օգոստոսի 5]]-ին՝ [[1895]] թվականին։ Յոհանսենի թիկունքի մասից նրա վրա հարձակվեց [[Սպիտակ արջ|էգ արջը]]։ Յոհանսենը դիմեց Նանսենին կամացուկ եղանակով. «Դուք պետք է աճապարեք, եթե չեք ցանկանում ուշանալ»։ Արջը ցանկանում էր կծել Յոհանսենի գլուխը, սակայն հանգամանքներն այնպես դասավորվեցին, որ վերջինս կարողացավ հետ շրջվել և բռնել արջի կոկորդից ու տապալել նրան։ Այդ պահին Նանսենը հրացանով սպանում է արջին։ Յոհանսենը ստացավ միայն քերծվածք երեսին և ձեռքի թեթև վնասվածք։ Որսորդները այդ օրը կերան նոր մորթած տաք միս՝ հում վիճակով<ref name="Нансен2" />{{rp|119}}։ [[Օգոստոսի 10]]-ին Նանսենն ու Յոհանսենը հասան մինչև մի կղզեխմբի, որը Նանսենը անվանակոչեց [[Բելայա Զեմլյա]] ({{lang-no|Hvidtenland}})։ Սրանք Ֆրանց-Իոսիֆի երկիր կղզու ամենահյուսիսային հատվածներն էին։ Հարևան կղզին, որը Նանսենը երկու կղզիների տեղ էր ընդունել, կոչեց կնոջ և դստեր անունով՝ [[Եվա-Լիվ]]։ Այդ ժամանակներում տարածված ոչ ճշգրիտ [[քարտեզ]]ները նրանց ոչ մի բանով չէին կարողանում օգտակար լինել։ Մնում էր միայն որքան հանրավոր է ավելի [[հարավ]] իջնել՝ նախքան ձմռան գալուստը։ Վերջապես, [[1895]] թվականի [[օգոստոսի 28]]-ին Նանսենը որոշում կայացրեց ձմեռման անցնել անհայտ ցամաքամասում։ Ձմեռումը սկսվեց 1895 թվականի [[օգոստոսի 28]]-ից մինչև [[1896]] թվականի [[մայիսի 19]]-ը [[Նորվեգիա հրվանդան|Նորվեգիա]] հրվանդանում ({{coord|81.12|N|55.37|E}}), որը [[Ջեքսոնի կղզի|Ջեքսոնի կղզու]] արևմտյան հատվածում էր։ Նանսենն ու Յոհանսենը կառուցեցին ծովացուլի կաշուց և քարերից մի փոքր հյուղակ։ Քարերը գտան այդ շրջանում տարածված [[մորեն]]ներից։ Որպես դռնակ ծառայեց սահնակներից մեկը, մանրախիճը փխրեցրին դահուկի փայտիկով, որպես բահ օգտագործեցին ծովացուլի թիակոսկրը, իսկ որպես քլունգ՝ ժանիքը։ Հյուղակի շինարարությունը սկսվեց [[սեպտեմբերի 7]]-ին և ավարտին հասավ [[սեպտեմբերի 28]]-ին։ [[Պատկեր:WinterHutFJL.jpg|thumb|Նանսենի և Յոհանսենի ձմեռացման փոքրիկ «հյուղակը»]] Հյուղակում, որը գետնափոր էր, ջերմաստիճանը այնքան էր, որպեսզի ջուրը սառչեր։ Լուսավորության և ջերմության միակ միջոցը կենդանական ճարպից ստացած լամպարն էր, որը պատրաստված էր սահնակների մետաղապատվածքից։ Բևեռախույզները ցանկանում էին բացառապես արջի և ծովացլի մսով ու ճարպով սնվել, որպեսզի «Ֆրամից» վերցրած աղքատիկ սնունդը գոնե ճանապարհին ուտեին։ Ձմեռացման վայրն էլ նրանք շատ անհաջող էին ընտրել, քանի որ միշտ փոթորկալի քամիներ էին մոլեգնում։ Բացի դրանից, կային նաև [[բևեռաղվես]]ների մեծ ճահուկներ, որոնք սնունդ էին գողանում շատ հաճախակի (այդ թվում և լին ձկան պաշարը, ինչպես նաև անպետք իրեր բևեռաղվեսների համար, օրինակ ջերմաչափ)։ Մարտ ամսից որոշեցին անցնել հատուկ սննդակարգի, քանի որ վերջանալու վրա էր սննդամթերքը, իսկ «Ֆրամից» բերված սննդի մնացորդները, չդիմանալով մեծ խոնավությանը, պատվեցին [[Բորբոսասնկեր|բորբոսի]] շերտով։ Միայն [[մարտի 10]]-ին կարողացան [[սպիտակ արջ]] սպանել, որի մսով սնվեցին ավելի քան վեց շաբաթ<ref name="Нансен2" />{{rp|183}}։ === Վերադարձ === [[1896]] թվականի [[մայիսի 21]]-ին ձմեռացման մնացածները վերջապես դուրս եկան հեռավոր արշավի։ Նրանք ցանկանում էին հասնել ընդհուպ [[Շպիցբերգեն]]ի կղզեխմբին։ Քանի որ բոլոր շները սպանվել էին դեռևս 1895 թվականին, արշավականները տեղաշարժվում էին քայլելով, իսկ որոշ հատվածներում կայակներով։ Եթե քամին թույլ էր տալիս, սահնակներին ծածկոցներից պատրաստած առագաստ էին կապում և այդ կերպ փորձում առաջ ընթանալ. այդ եղանակով բևեռախույզների զույգը հասավ մինչև [[Մակ-Կլինտոկ]] կղզի։ [[Հունիսի 12|Հունիսիս 12]]-ին հազիվ փրկվեցին աղետից. բեռախույզները կղզու ափին ցանկանում էին որսորդությամբ զբաղվել, երբ բարձրացած սարսափելի ուժեղ քամին Նանսենի կողմից կապած կայակը ծովը քշեց։ Նանսենը, կյանքը վտանգելով, լողաց մինչև նավակը և հետ վերադարձրեց<ref name="Нансен2" />{{rp|204-206}}։ Դրանից, ի դեպ, նրա առողջությունը չվնասվեց։ [[Հունիսի 15|Հունիսիս 15]]-ին Նանսենը հազիվ փրկվեց խեղդվելուց, երբ ծովացուլը հարձակվեց կայակի վրա<ref name="Нансен2" />{{rp|208-209}}։ 1896 թվականի [[Հունիսի 17|հունիսիս 17]]-ին Նանսենը ճաշ պատրաստելու ժամանակ հանկարծ, ի զարմանս յուրո, լսեց շան հաչոց։ Չհավատալով իր ականջներին` նա որոշեց գնալ ձայնի ուղղությամբ։ Անսպասելիորեն հանդիպեց [[Անգլիացիներ|անգլիացի]] բևեռախույզ [[Ֆրեդերիկ Ջեքսոն]]ին, ով իր գիտարշավի ժամանակ [[1894]] թվականից գտնվում էր [[Ֆլորա հրվանդան]]ում։ [[Պատկեր:CapeFloraMeeting.jpg|thumb|left|250px|Ֆրիտյոֆ Նանսենի և Ջեքսոնի հանդիպումը։]] Այդ հանդիպումը Նանսենը ներկայացրել է այսպես. {{քաղվածք|Մի կողմի վրա կանգնած էր եվրոպացի մարդ՝ անգլիական վանդակավոր կոստյումով և բարձր ճտքավոր կրկնակոշիկներով՝ քաղաքակիրթ մի մարդ, որն ածիլված էր մանրակրկիտ ձևով և բուրում էր անուշահոտություններով։ Մյուս կողմում կանգնած էր կեղտոտ բրդյա գզգզված հանդերձանքով մի մարդ՝ կատարյալ վայրենի՝ երկար մազերով և բրդոտ մորուքով, որն այնքան խիտ էր աճել, որ բնական լույսը հնարավորություն չուներ թափանցելու դրա տակով...<ref name="Нансен2" />{{rp|213}}|}} Ջեքսոնը հանդիպման պահին հավատացած էր, որ «Ֆրամը» մատնվել է աղետի, իսկ Նանսենն ու Յոհանսենը միակ փրկվածներն են այդ արշավախմբից<ref name="Нансен2" />{{rp|215}}։ Շուտով նա իմացավ, որ սխալվել է։ Ջեքսոնի բազայում Նանսենը կշռվեց և պարզ դարձավ, որ տասը կիլոգրամով նիհարել է, իսկ Յոհանսենը՝ 6 կիլոգրամով<ref name="Нансен2" />{{rp|216}}։ Բևեռախույզների զույգը ավելի քան մեկ ամիս անցկացրեց Ֆլորա հրվանդանում՝ վարժվելով քաղաքակիրթ ապրելակերպին. այստեղ նրանք զբաղվեցին [[Երկրաբանություն|երկրաբանական]] հետազոտություններով։ Նանսենի և Ջեքսոնի կազմած քարտեզներով հնարավոր եղավ պարզել կղզեխմբի իրական չափերը։ [[1896]] թվականի [[հուլիսի 26]]-ին Ֆլորա հրվանդան ժամանեց «Windward» զբոսանավը, որով Նանսենն ու Յոհանսենը վերադարձան հայրենիք՝ [[Նորվեգիա]]։ Նրանք [[Վարդյո]]յում ոտք դրեցին նույն տարվա [[օգոստոսի 13]]-ին։ Նանսենն անհապաղ հեռագիր ուղարկեց երկրի վարչապետ Ֆ. Հագերուփին, որում մասնավորապես նշեց. «''„Ֆրամի“ վերադարձին սպասում եմ այս տարի''»<ref name="Нансен2" />{{rp|234}}։ === Նանսենի բացակայության ժամանակ === [[Զանգվածային լրատվության միջոցներ|Զանգվածային լրատվական միջոցների]] մեծամասնությունը Նանսենի պլանների շուրջ բացասական վերաբերմունք ուներ։ Լոնդոնյան նկարազարդ-սատիրական թերթերից մեկը խիստ անարգական նյութեր հրապարակեց։ Նորվեգացի լրագրող Ռոլֆսենն ու պրոֆեսոր Բրյոգերը Նանսենին նվիրված գիրք հրատարակեցին, որի անվանումն էր «''Ֆրիտյոֆ Նանսեն։ 1861-1893''»<ref>Русский перевод: Броггер, В. Г., Рольфсен Н. Фритьофъ Нансенъ. Пер. с дат. СПб: Изд. Девриена, 1896. 365 с.</ref>։ Սակայն, [[1894]] թվականին պարբերականները ողողված էին Նանսենի՝ Հյուսիսային բևեռը նվաճելու մասին պատմող սենսացիոն հայտարարություններվ։ Առաջին այդպիսի լուրը տպագրեց ֆրանսիական «[[Le Figaro]]» պարբերականը 1894 թվականի ապրիլին<ref name="Huntford" />{{rp|393}}։ [[Եվա Նանսեն]]ը 1895 թվականին նամակ ստացավ մի անհայտ մարդուց, որն, իբր թե, ուղարկվել էր Հյուսիսային բևեռից<ref name="Huntford" />{{rp|393}}։ «[[Նյու Յորք Թայմս|Նյու-Յորք Թայմս]]» պարբերականը 1895 թվականին հրապարակեց նյութ իբր թե Իրկուտսկից, որը մեծ աժեոտաժ առաջացրեց նույնիսկ Ազգային աշխարհագրական ընկերությունում<ref>{{Cite news |date=1895 թ․ մարտի 3 |title=Nansen's North Pole Search |url=http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B0DE6DF123EE333A25757C1A9649C94679ED7CF |accessdate=2009 թ․ սեպտեմբերի 30 |work=The New York Times |format=PDF |dateformat=dmy}}</ref>։ Լուրջ հետազոտողները այս ասեկոսեներին այնքան էլ ուշադրություն չէին դարձնում։ === Հաղթանակ === [[Պատկեր:Oslo. Folkefest for polarfarerne F.Nansen og mannskap - NB MS G4 0442.jpg|thumb|Տոնակատարություններ մայրաքաղաք Քրիստիանիայում՝ ի պատիվ նասենյան գիտարշավի, 1896 թվականի սեպտեմբերի 9]] «Ֆրամի» վերադարձը Նորվեգիայում դարձավ ազգային տոնախմբություն։ [[Թրոմսյո]]յից մինչև [[Օսլո|Քրիստիանիա]] ամբողջ ճանապարհին ([[օգոստոսի 20]]-ից [[սեպտեմբերի 9]], [[1896]] թվական) նրանց ուղեկցում էին մեծ խանդավառությամբ ու ցնծությամբ։ Նավը գնում էր քարշակով, որի վրա կարգված էին նոր անձնակազմի ներկայացուցիչներ։ Նրանց շարքում էր Ադոլֆ Հենրիկ Լինդսթրյոմը։ Դեպի [[Բերգեն]] ճանապարհին «Ֆրամ» նավի տախտակամած բարձրացավ Է. Տոլը, ով շուտով դառնալու էր Ռուսական բևեռային գիտարշավի ղեկավարը։ [[Ռուսաստան]]ի անունից նա շնորհավորեց Նանսենին թագավորական բանկետի ժամանակ<ref>{{Ռուսերեն հոդված |заглавие=Хроника |год=1896 |издание=Естествознание и география |том=II |выпуск=№ 8 |страницы=882-886}}</ref>։ Մայրաքաղաք Քրիստիանիայում «Ֆրամին» դիմավորեցին [[Նորվեգիայի ռազմածովային ուժեր]]ի ներկայացուցիչները։ Իսկ մինչև թագավորական պալատ հասնելը Նանսենն ու իր անձնակազմի ներկայացուցիչները անցան հաղթական կամարի տակով, որը ստեղծվել էր 200 մարմնամարզիկներից<ref name="Fleming">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://books.google.am/books?id=qIikAUYyRcUC |автор=Fleming, Fergus. |заглавие=Ninety Degrees North |год=2002 |место=London |издательство=Granta Publications |isbn=1-86207-535-2}}</ref>{{rp|237-238}}։ [[Օսլոյի համալսարան]]ի ուսանողները նրանց դիմավորեցին դափնեպսակներով<ref name="Саннес" />{{rp|140}}։ Ֆրիտյոֆ Նանսենը կառավարության անունից պարգևատրվեց [[Սուրբ Օլաֆի խաչ]]ով, իսկ Սվերդրուփն ու Արչերը ստացան առաջին կարգի պարգևներ։ Բլեսինգը, Սքոթ-Հանսենն ու Յոհանսենը դարձան Սուրբ Օլաֆի պարգևի ասպետներ։ Մնացած բոլորն էլ պարգևատրվեցին հատուկ թողարկված «Ֆրամ» հուշամեդալով։ Մնացած յոթ անդամները ոչ մի պարգև չստացան, քանի որ չունեին բարձրագույն կրթություն<ref name="Саннес" />{{rp|140}}։ [[1897]] թվականին [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] կառավարությունը Ռուսաստանի աշխարհագրական ընկերության երաշխավորումով Ֆրիտյոֆ Նանսենին պարգևատրեց Սուրբ Ստանիսլավի առաջին կարգի մեդալով, իսկ խորհրդարանը նրան պարգևատրեց Կոնստանտինովյան ոսկե մեդալով, որպես [[Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս]]ի հետազոտող։ Պարգևների հանձնման արարողությունը կայացավ [[1898]] թվականի [[ապրիլի 28]]-ին Ռուսաստանում։ 1898 թվականի [[ապրիլի 18]]-ին Նանսենին շնորհեցին [[Սանկտ Պետերբուրգ|Պետերբուրգի]] գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամ։ === Գնահատում === Չնայած Ֆրիտյոֆ Նանսենին չհաջողվեց հասնել բուն Հյուսիսային բևեռին, այդ առիթով անգլիական թագավորական աշխարհագրական ընկերության ներկայացուցիչ սեր Կլեմենտ Մարքհեմը գրեց. «Նորվեգական գիտարշավը լուծեց Արկտիկայի աշխարհագրական բոլոր հիմնախնդիրները»<ref name="Jones">{{Cite book |last=Jones |first=Max |url=https://archive.org/details/lastgreatquestca0000jone |title=The Last Great Quest |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=0-19-280483-9 |location=Oxford}}</ref>{{rp|63}}։ Արշավախումբն ապացուցեց, որ Հյուսիսային բևեռի հարակից շրջաններում ցամաք գոյություն չունի, և այն միայն Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի վրա է գտնվում։ Նանսենն ապացուցեց, որ սառույցների սառցընթացի վրա մեծ ազդեցություն է թողնում Կորիոլիսի շեղող ուժն ու Երկրի պտույտն իր առանցի շուրջը։ 1902 թվականին<ref>{{Cite book |last=Nansen |first=F. |title=The oceanography of the north polar basin. The Norwegian North Polar Expedition, 1893-1896, Scientific Results |journal=Scientific Results |publisher=Longmans, Green and Co. |year=1902 |volume=3 |page=427}}</ref> Նանսենը նկարագրեց մանրամասնությամբ սառույցների սառընթացի ուժն ու ուղղությունը, որն անվանեցին գիտական գրականության մեջ ուղղակի «Նանսենի օրենք», որը լայն տարածում գտավ ամբողջ աշխարհում<ref>{{Cite journal |last=Grumbine |first=Robert W. |year=1998 |title=Virtual Floe Ice Drift Forecast Model Intercomparison |url=http://journals.ametsoc.org/doi/full/10.1175/1520-0434%281998%29013%3C0886%3AVFIDFM%3E2.0.CO%3B2 |journal=Weather and Forecasting |volume=13 |issue=3 |pages=886-990 |issn=0882-8156}}</ref>։ Նանսենը նաև առաջին անգամ պատմության մեջ նկարագրեց շերտավոր սառույցների առաջացման պրոցեսն ու այսպես կոչված «մեռյալ ջրերի» հատկությունը։ == Նանսենի կյանքը 1896-1905 թվականներին == === Գիտական աշխատանք === [[Պատկեր:Portrett av Fridtjof Nansen, ca. 1897.jpg|thumb|Նանսենը ԱՄՆ-ում, 1897 թվական]] Նանսենի գլխավոր խնդիրն էր՝ գրել հոդված իր գիտարշավի արդյունքների մասին։ Ռ. Հանտֆորդը ասում էր, որ նրա հոդվածը 1896-ին արդեն պատրաս էր, իսկ անգլերեն թարկմանությունը հրատարակվել է 1897-ի հունվարին։{{sfn|Huntford|2001|p=441}} Ճանապարհորդության նկարագրումը նվիրված էր Եվա Նանսենին{{sfn|Фрам1|1956|էջեր=37}}։ Գրքի վերնագիրը՝ «„Ֆրամը“ ծովում՝ Նորվեգական բևեռային արշավախումբ 1893-1896» ({{lang-no|Fram over Polhavet. Den norske polarfærd 1893-1896}})։ Այդ գիրքը ունեցել համաշխարհային ճանաչում, 1897-1898 թվականներին հրատարակվել են այդ գրքի անգլերեն, գերմաներեն, ռուսերեն թարգմանությունները։ Գրքի եկամուտը շատ մեծ էր։{{sfn|Huntford|2001|p=441}} Նաև գրքի պատճառով կռվեցին Նանսենը և «Ֆրամի» նավապետ՝ Սվերդրուպը․ նա ուզում էր, որ գրքում գրվեր,որ նա գրքի համահեղինակն է, բայց մերժվեց և պահանջում էր վճարել ավելին։ Նրանք բարիշեցին միայն 1927 թվականին։{{sfn|Будур|2011|էջեր=195}} 1897 թվականին Նանսենին նշանակեցին Քրիստիանայի համալսարանի դասախոս, որը ազատված էր դասախոսություններից մինչև իր գիտական հետազոտությունների ավարտը։{{sfn|Huntford|2001|p=452}} Այդ աշխատանքը նրանից խլեց 10 տարի, վերջին՝ վեցերորդ գլուխը դուրս էր եկել արդեն անգլերեն լեզվով 1906 թվականին։ Գրքի երրորդ գլխում մանրակրկիտ գրված Բևեռային ավազանի հետազոտությունների մասին<ref>{{Cite book |last=Nansen |first=F. |title=The oceanography of the north polar basin. The Norwegian North Polar Expedition, 1893-1896, Scientific Results |journal=Scientific Results |publisher=Longmans, Green and Co. |year=1902 |volume=3}}</ref>։ 1900 թվականից Նանսենը սկսում է համալսարանում կարդալ լեկցիաներ օվկիանոսագիտության մասին{{sfn|Фрам1|1956|էջեր=25}}։ 1899 թվականին մասնակցել է Ստոկհոլհում տեղի ունեցած ժողովին, որի ժամանակ քննարկվում էր ծովերի ուսումնասիրման Միջազգային խորհրդի ստեղծման հարցը։ Խորհուրդը ստեղծվեց 1902 թվականին, որում ներառվեցին Նանսենը, Էկմանը, Բյորն Հանսը և ուրիշները։ Նույն թվականին Քրիստիանայում բացվեց լաբորատորիա, որտեղ հետազոտում էին ծովային երևույթներ։ Լաբորատորիան գլխավորեց Նանսենը։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=268}} === Անտարկտիկայի նախագծերը === Դեռ չավարտած [[Նորվեգական բևեռային արշավախումբ (1893-1896)|վերջին գիտարշավի]] նմուշների հետազոտումը նա սկսում է պլանավորել նոր արշավ դեպի [[Անտարկտիկա]]։ Երբ Նանսենը 1897 թվականին գնացել էր Անգլիա դասախոսությունների, իր այդ նախագիծը ներկայացնում է Թագավորական աշխարհագրության կազմակերպությանը։ Նանսենը [[Հարավային բևեռ]] պետք է գնար է երկու խմբով։ Առաջինը պետք է աշխատեր նավում, մյուսը՝ ցամաքի վրա։ Նավում աշխատողների կազմը պատասխանատու էր սարքավորումների և շների տեղափոխման համար (մոտ 100 հոգի)։ Ցամաքի վրա աշխատողների կազմը պետք է հասներ բևեռին, ընթացքում կատարեր հետազոտություններ։{{sfn|Саннес|1991|էջեր=181}} Նանսենը որոնում էր նավ իր արշավի համար («Ֆրամը» արդեն չէր համատասխանում Նանսենի նոր ծրագրերը իրագործելու համար, բացի այդ այն զբաղված էր)։ 1899 թվականին Արչեր Կոլինը նախագծում է հատուկ Անտարկտիդայի պայմանների համար նախատեսված նավ, բայց ինչ-ինչ պատճառներով չի կառուցվում{{sfn|Huntford|2001|p=464-465}} === Նավարկումը «Մայքլ Սարսով» === 1900 թվականից պրոֆեսոր Յորտը սկսում է մշտական օվկիանոսային հետազոտություններ «Մայքլ Սարսով» նավով (անվանված է Եվա Նանսենի հայրիկի պատվին), կառուցված հատուկ հետազոտությունների համար։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=261}} Նանսենը պատասխանատու այդ հետազոտություններում սարքավորումների համար։ Արշավների նպատակներ հետազոտել օվկիանոսի ֆիզիկական կառուցվածը, կենդաբանական և բուսական աշխարհը, ձկնորսական պայմանները։{{sfn|Нансен5|1939|էջեր=552-553}} [[1900]] թվականի հուլիսի 23-ին «Մայքլ Սարսը» Քրիստիանայից ուղևորվեց դեպի Իսլանդիա։ Հուլիսի 31-ին Նանսենը Իսլանդիայում այցելում է գրող Սիգվատոր Գրիմսոնին, ով գրել էր իսլանդական եկեղեցու պատմությունը և ապրում էր «ինչպես [[Հոբ երանելի|Հոբ]]»։{{sfn|Нансен5|1939|էջեր=564-566}} Օգոստոսի 4-ին նավը մոտեցավ բևեռային ջրերի սահմանին՝ որտեղ այն միախառնվում են Ատլանտյան տաք ջրերի հետ։{{sfn|Нансен5|1939|էջեր=569}} Օգոստոսի 17-ին թիմը վերադարձավ Նորվեգիա։ Հետազոտության ընթացքում բացահայտեցին, որ օվկիանոսի խորքերում տարբեր ջերմաստիճանի ծանր ու թեթև շերտերի բախումների արդյունքում առաջանում են մինչև 40-50 մ բարձրությամբ ալիքներ, [[Նորվեգական ծով]]ում 800-1100 մ խորության վրա ջրի ջերմաստիճանը հասնում է −1,2° С։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=266}} Երեքշաբաթյա նավարկումը սկիզբ դրեց պարբերաբար կատարվող հետազոտություններին հյուսիսայի Ատլանտիկայում։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=267}} == Նանսենի ճանապարհորդությունը Սիբիրով 1913 թվականին == [[Պատկեր:Fridtjof Nansen and Mr Wourtzel of the Russian Imperial Rail Service.jpg|thumb|left|Նանսենը և ինժեներ Եվգենի Վերցուպը (Սիբիրի երկաթուղիների խորհրդի նախագահ), 1913 թվական]] 1913 թվականին Նանսենը ամերիկացի գործարար Յունասա Կրեյնի հետ [[Հյուսիսային ծովային ուղի|Հյուսիսային ծովային ուղով]] գնում է դեպի Սիբիր։ Նրանց նպատակներ բացել ծովային առևտրային ուղի Ռուսաստանի և Եվրոպայի միջև։ Այս ճանապարհորդությունը չուներ գիտական բնույթ, Նանսենը այնտեղ ուղակի ուղևոր էր։ Հատելով [[Ենիսեյ (գետ)|Ենիսեյը]] կանգառներով նրանք հասնում են [[Կրասնոյարսկ]], որտեղ 4 օր կատարում են կարևոր հանդիպումներ, հետո Չինաստանի միջով գնում են [[Վլադիվոստոկ]]։ Այդտեղից մեքենայով և ձիերով վերադառնում են Նորվեգիա<ref>''Попов А.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1482/ Автограф Нансена] // Вокруг света. - 1994. - № 10.</ref>։ Սիբիրի ճանապարհորդության տպավորությաների տակ Նանսենը գրում է նոր գիրք («Ապագայի քաղաք»)<ref>{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Through_Siberia,_the_Land_of_the_Future,_by_Fridtjof_Nansen,_1914 |автор=Նանսեն Ֆ. |заглавие=Ապագայի քաղաք |год=1915 |оригинал=Through Siberia, the Land of the Future |место=Петроградъ |издательство=Изданiе К. И. Ксидо |страниц=561}}</ref>։ Այդ ճանապարհորդության ժամանակ Նանսենը ծանոթանում է ռուսական կյանքին և բազմաթիվ քաղաքական գործիչների հետ։ Այդ ժամանակվանից նա սկսեց հետաքրքրվել Ռուսաստանի խնդիրներով։{{sfn|Reynolds|1949|p=190-203}} Մինչև [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ը Նանսենը Բ․ Հելանդ-Հանսենի հետ միասին կատարեցին կարճ նավարկում դեպի [[Ազորյան կղզիներ]]։{{sfn|Reynolds|1949|p=204}} Առաջին պատերազմի սկզբից Նորվեգիան, Շվեդիան և Դանիան հայտարարել էր իր նեյտրալ դիրքի մասին։ Նանսենը նշանակվել էր Նորվեգիայի պաշտպանության միության նախագահ{{sfn|Reynolds|1949|p=204}}։ 1917 թվականին ԱՄՆ միացավ պատերազմին և այդ պատճառով ներկայացրեցին [[էմբարգո]] Եվրոպայի նկատմամբ։ Նորվեգիան բախվել սննդի պակասի խնդրին, սննդի մեծամասնությունը գնում էր ԱՄՆ։ Բացի այդ բռնագրավել էին Ամերիկային նավաշինարանի բոլոր նավերը, դրանց մեջ կային նաև նորվեգիական ընկերություններ։ Նորվեգիան Նանսենին ուղարկեց [[Վաշինգտոն]]՝ բանակցելու և այս խնդիրը լուծելու։ Երկար բանակցություններից հետո Նանսենին հաջողվեց Նորվեգիա տեղափոխել սնունդ և այլ հարկավոր ապրանքներ։{{sfn|Reynolds|1949|p=214}} Մեծ ներդրում է ունեցել նաև [[Մոդ (նավ)|Ամունդսենի նոր գիտարշավի «Մոդ» նավի]] զինման մեջ։{{sfn|Буманн-Ларсен|2005|էջեր=244}} == Նանսենը Ազգերի լիգայում == 1918 թվականի հոկտեմբերին առանց Նանսենին հարցնելու Քրիստիանայի համալսարանը նրան նշանակում համալսարանի [[ռեկտոր]],բայց նա հրաժարվում է։{{sfn|Будур|2011|էջեր=320}} Նույն տարում նա նշանակվում է [[Ազգերի լիգա|Ազգերի Լիգայում]] Նորվեգիայի ներկայացուցիչը և մինչև կյանքի վերջը աշխատում է այդ պաշտոնի վրա։{{sfn|Будур|2011|էջեր=320}} Հանտֆորդը ասել է, որ դա Նանսենի համար ամենաճիշտ ընտրությունը՝ իր վերջին ուժերը նեդրելու համար։{{sfn|Huntford|2001|p=583}} [[1920 թվական]]ի ապրիլից Նանսենը սկսում է զբաղվել [[ռազմագերիներ]]ի [[Հայրենադարձություն|հայրենադարձության]] հարցերով։ 1920 թվականի նոյեմբերին Նանսենը հայրենիք է վերադարձրել ավելի քան 200 հազար գերի։{{sfn|Reynolds|1949|p=221}} Վերջնական հաշվարկներով [[1922|1922 թվականին]] ետ հայրենիք է վերադարձել մոտ 427 հազար ռազմագերի, ավելի քան 30 երկրներից։ === Աջակցումը հայերին === [[1924]] թվականին Նանսենը սկսեց զբաղվել հայ փախստակնների հարցերով։ Նրա հասարակական գործունեության մեջ կարևոր տեղ է գրավել հայանպաստ աշխատանքը, ջանքերը Հայ դատի արդարացի լուծման և հայ գաղթականների դրության բարելավման համար։ Նա խստագույնս դատապարտել է սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի և երիտթուրքերի կազմակերպած հայերի ցեղասպանությունը<ref>{{Cite web |title=Armenian Genocide // United Human Rights Council |url=http://www.unitedhumanrights.org/genocide/armenian_genocide.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160519031128/http://www.unitedhumanrights.org/genocide/armenian_genocide.htm |archive-date=2016 թ․ մայիսի 19 |accessdate=2017 թ․ մայիսի 31}}</ref>։ Նանսենը մեծապես օգնել է գաղթականներին. բազմահազար հայ փախստականներ ստացել են «[[Նանսենյան անձնագիր|Նանսենյան անձնագրեր]]», որը մասամբ թեթևացրել է նրանց դրությունը։ Առաջարկել է պայմաններ ստեղծել հայ գաղթականներին Խորհրդային Հայաստան վերադարձնելու համար, գլխավորել է հայրենադարձության հանձնաժողովը (1925–29 թվականներին)։ Այդ նպատակով Նանսենն իր հանձնաժողովով 1925 թվականի հունիսին ժամանել է Երևան, եղել է հանրապետության տարբեր շրջաններում, պարզել գաղթականներին ընդունելու հնարավորությունները, մասնակցել Շիրկանալի (Շիրակի ջրանցք) բացմանը։ Վերադառնալով Ժնև 1922 թվականի հունիսին իր նախաձեռնությամբ հրավիրում է ժողով, որտեղ որոշվում է հայերին տալ «Նանսենյան անձնագրեր»։ 1923 թվականի սեպտեմբերի 3-ից Նանսենն անձամբ է զբաղվում այդ գործընթացով։ Տեսնելով, որ Ազգերի լիգան դանդաղում է հայ գաղթականության հայրենադարձման հարցում, Նանսենն ինքն է մարդասիրական ուղիներով հայթայթել անհրաժեշտ միջոցներ և տրամադրել 7 հազար հայ գաղթականների հայրենադարձության կազմակերպման համար։ Հայերի աջակցելու նպատակով Նանսենը մի շարք երկրներում բացել է Նանսենյան գրասենյակներ։ Սիրիայի, Լիբանանի, Եգիպտոսի տարածքներում գործող Նանսենյան գրասենյակի և Հայ բարեգործական ընդհանուր միության մասնաճյուղերի սերտ համագործակցությունը արդեն տալիս էր իր դրական արդյունքը։ Նանսենը Հայ Բարեգործական ընդհանուր միության նախագահ [[Պողոս Նուբար Փաշա]]յի հետ ստեղծեց Միացյալ հայկական կոմիտե, որն աջակիցներ գտավ աշխարհի շատ երկրներում, ծավալվեց հայանպաստ գործունեության հզոր ալիք։ Նանսենի բազմաթիվ հոդվածներ, զեկուցագրեր, ելույթներ նվիրված են հայ ժողովրդի պատմությանն ու Հայաստանին։ [[1927]] թվականին նորվեգերեն հրատարակվել է նրա «Հայաստանում» ({{lang-no|Gjennem Armenia}}) ծավալուն գիրքը, որը թարգմանվել է անգլերեն ու ֆրանսերեն` «Հայաստանը և Մերձավոր Արևելքը», գերմաներեն` «Խաբված ժողովուրդ» վերնագրերով։ Ընդ որում, գրքի վրա կարմիր տառերով գրված է. «Մեղադրանք Անտանտի ու Ազգերի լիգայի դեմ»<ref>Геноцид армян в Османской империи: сборник документов и материалов // Под ред. М. Г. Нерсисяна. - Ереван: Айастан, 1982. - С. 616.</ref>։ {{քաղվածք|Չարիքն ու բռնությունները չեն կարողացել ընկճել հայ ժողովրդին. ամեն անգամ որևէ տեղից ծագած լույսի նշույլն անգամ սնել է ազատության նրա երազանքը։|}} {{քաղվածք|Մարդկության պատմության մեջ չկա մի բան, որ իր հավասարն ունենա 1915 թ սկսված ջարդերի հետ։ Աբդուլ Համիդի ջարդերը չնչին են այսօրվա թուրքերի արածի համեմատությամբ։|}} == Վերջին տարիներ == [[Պատկեր:No-nb bldsa 2b030.jpg|thumb|250px|Սիգրուն Մունտե, 1924 թվական]] 1919 թվականի հունվարի 17-ին նա ամուսնանում է Սիգրուն Մունտեի հետ։ Մինչև այդ նա առաջարկություն է արել Կետլին Սկոտին, բայց նա հրաժարվել է՝ բացատրելով այդ տարիքների միջև մեծ տարբերության պատճառով։ Սկոտը իր օրագրում գրել է, որ Սիգրունը ավելի շատ է համապատասխանում Նանսենին։{{sfn|Будур|2011|էջեր=313-314}} Նանսենը Մունտեի հետ շատ մտերիմ էր, Եվայի մահից հետո նա դարձել տան անդամ։ Ռ. Հանտֆորդի կարծիքով այս ամուսնությունըանհաջող էր, իսկ նրանց հարաբերությունը տոգորված էր ատելությամբ։{{sfn|Huntford|2001|p=664}} Բայց Ն. Բուդուրը, ով պահպանել էր նրանց նամակագրությունները պնդում էր հակառակը։{{sfn|Будур|2011|էջեր=243}} Բայց և նույն տեղում ասում էր, Նանսենին չէր հետաքրքրում նրա զգացմունքները, շատ էր զայրանում, երբ ինչ-որ բան նա չէր կարողանում անել կամ սխալ էր անում և սկսում էր բղավել։{{sfn|Будур|2011|էջեր=315}} Սովետական միությունը չէր ընդունում Նանսենի նոր ամուսնությունը։ Ազգերի Լիգայի խնդիրները խլում էին նրա ժամանակի մեծ մասը, բայց այնուամենայնիվ նա հասցնում էր զբաղվել գիտությամբ։ 1926 թվականին նա սկսեց պլանավորել «Գրաֆ Ցեպելին» [[դիրիժաբլ]]ով նոր արշավ։ Մի քանի անգամ հանդիպել է դիրիժաբլի նախագծողի՝ Էնկեր Հյուգոյի հետ։ Ստեղծվել էր «Աէրոարկտիկա» հասարակությունը, որն ուներ իր սեփական ամսագիրը։ Նրանց արշավները հովանավորևմ էր [[Ռուալ Ամունդսեն]]ը։{{sfn|Буманн-Ларсен|2005|էջեր=494}} [[Պատկեր:Fridtjof Nansen på likstrå, 1930.jpg|left|thumb]] Վերջին երկու տարիներին նա տառապում էր սրտի ցավերից, բայց դա նրան չէր կանգնեցում և նա նույնպես ակտիվ աշխատում էր Ազգերի Լիգայում։{{sfn|Huntford|2001|p=665}} 1929 թվականին Ամերիկայում Նանսենը հանդիպեց իր վերջին սիրո կեսին՝ Բրենդա Ուլանդին (1891-1985)։ Նանսենը 30 տարով մեծ էր Բրենդայից։ Բրենդան ֆեմինիստական շարժման ակտիվիստ էր։ Մինչև կյանքի վերջ նա նամակագրվում էր Բրենդայի հետ։ Քսանմեկերորդ դարի սկզբին հրապարակվել են նրանց նամակները<ref>Brenda, My Darling: The Love Letters of Fridtjof Nansen to Brenda Ueland. Utne Institute, 2011 ISBN 978-0-9761989-4-9.</ref>։ [[1930]] թվականի [[մայիսի 13]]-ին Ֆրիտյոֆ Նանսենը տանը մահանում է։ Հոգեհանգիտը նշանակում են մայիսի 17-ին՝ [[Նորվեգիայի սահմանադրության օր]]ը։{{sfn|Буманн-Ларсен|2005|էջեր=493}} Նրա հոգեհանգիստ անցկացվել էր Օսլոյի համալսարանի դահլիճում։ Հոգեհանգստին ներկա էր [[Հակոն VII]]-րդը, Բյուրոն Հանսենը, [[Օտտո Սվերդրուփ]]ը Ֆիլիպ Բեյքերը և ուրիշները։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=427}} Համաձայն Նանսենի կտակի նրա մարմինը դիակիզվեց։ Նրա դուստրը պատմում է, որ այդ ժամանակ ոչ մեկ խոսք չասաց, միայն նվագախումը նվագում էր [[Ֆրանց Շուբերտ|Շուբերտի]] «Մահը և աղջիկը»։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=428}} Գիտնականի մոխիրը թաղել են [[Պուլհյոգդա]]յի ծառերից մեկի տակ։{{sfn|Будур|2011|էջեր=399}} == Հիշատակ == [[Պատկեր:Նանսենի թանգարան (1).jpg|մինի|Ֆրիտյոֆ Նանսենի արձանը [[Ֆրիտյոֆ Նանսենի թանգարան (Երևան)|համանուն թանգարանի]] մուտքի մոտ]] [[1954]] թվականին [[ՄԱԿ]]ը ստեղծել է Նանսենյան շքանշան, որը [[1979]] թվականին ձևափոխվել և դարձել է [[Նանսենյան մրցանակ]]։ Ամեն տարի ՄԱԿ-ի գլխավոր լիազորի կողմից մրցանակը տրվում է փախստականների գործերում մեծ ներդրում կատարած անձին<ref>[http://www.unhcr.ru/index.php?id=7 УВКБ ОНН: Премия Нансена]</ref>։ Նանսենի պատվին անվանվել է մի շարք աշխարհագրական օբյեկտներ։ Այդ շարքին են պատկանում լեռնաշղթա [[Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս]]ում<ref>Anderson, L.G. et al. (Մարտ 1989). «The first oceanographic section across the Nansen Basin in the Arctic Ocean». Deep Sea Research Part A. Oceanographic Research Papers 36 (3): 475-82</ref>, կենտրոնական [[Յուկոն (Կանադայի տարածք)|Յուկոնում]]՝[[ստրատոհրաբուխ]]<ref>[http://bivouac.com//MtnPg.asp?MtnId=3573 Mount Nansen in the Canadian Mountain Encyclopedia]</ref>։ [[Անտարկտիդա]]յում՝ երկու սար՝ բացահայտված Սկոտ և Ռուալեմ Ամուդսեններով<ref>[http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:5:4552005256824014::NO::P5_ANTAR_ID:10477 U.S. Geological Survey Geographic Names Information System: Mount Nansen (Antarctica)]</ref><ref>[http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:5:4130389061075269::NO::P5_ANTAR_ID:5308 U.S. Geological Survey Geographic Names Information System: Mount Fridtjof Nansen]</ref> ու [[Նանսենի կղզի|կղզի]]<ref>{{Cite web |title=Nansen Island // Scott Polar Research Institute |url=http://www.spriprints.com/image.php?id=366742 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310090328/http://www.spriprints.com/image.php?id=366742 |archive-date=2012 թ․ մարտի 10 |accessdate=2017 թ․ մայիսի 31}}</ref>։ Արկտիկայի և Անտարկտիկայի քարտեզներում Նանսենի անունը օգտագործվում է 25 անգամ<ref>[http://www.stfond.ru/articles.htm?id=5480 Фритьоф Нансен - норвежец тысячелетия]</ref>։ Աստղագետ [[Սերգեյ Բելյավսկի]]ն իր կողմից 1916 թվականի ապրիլի 2-ին բացահայտած [[աստերոիդ]]ը՝ [[(853) Նանսենիա|Նանսենիա]]<ref>''Lutz D. Schmadel''. Dictionary of minor planet names, Volume 1, Springer, 2003. Р.78</ref>։ [[Միջազգային աստղագիտական միություն]]ը [[Լուսին|լուսնի]] հյուսիսային բևեռի մոտակայքում գտնվող խառնարանին (կոորդինատներ՝ 80,9° հյուսիս 95,3° արևելք, տրամագիծ 104 կմ) տվել է Նանսենի անունը<ref>[http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/4142 Gazetteer of Planetary Nomenclature]</ref>։ «[[Ապոլոն 17]]-ի» տիեզերագնացները «Հարավային զանգված» սարի խառնարանին տվել են նրա անունը իրենց հերթական ուղևորության ընթացքում։ Չշփոթվելու համար [[Միջազգային աստղագիտական միություն|ՄԱՄ-ը]] 1973 թվականին այդ խառնարանի անունը փոխեց և դարձրեց Նանսեն-Ապոլոն<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Пугачёва, С. Г.; Родионова, Ж. Ф.; Шевченко, В. В.; Скобелева, Т. П.; Дехтярёва, К. И.; Попов, А. П. |заглавие=Каталог «Номенклатурный ряд названий лунного рельефа» |год=2009 |место=Москва |издательство=Государственный Астрономический институт им. П. К. Штернберга, МГУ |страницы=30 |страниц=58}}</ref>։ Այդ ուղևորությունը դեպի լուսին կատարվել [[Յուջին Սերնան]] ու [[Հարիսոն Շմիդտ]] տիեզերագնացների կողմից և հայտնի է նրանով, որ ամենաերկարն էր և տևողությամբ (73 րոպե), և երկարությամբ (9,1 կմ)։ Այդ խառնարանում գտել են ամենահին լուսնային բազալտը (4,6 մլրդ տարի ± 0,1 մլրդ տարի)<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Eric M. |date=1995 |title=Geology Station 2 |url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/a17/a17.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6OB7dijf6?url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/a17/a17.html |archivedate=2014 թ․ մարտի 19 |accessdate=2014 թ․ փետրվարի 26 |work=Apollo 17 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |language=en}}</ref>։ [[Պատկեր:Ֆրիտյոֆ Նանսենի կիսանդրի.JPG|մինի|left|190px|[[Ֆրիտյոֆ Նանսենի կիսանդրի (Երևան)|Ֆրիտյոֆ Նանսենի կիսանդրին Երևանում]], քանդակագործ՝ [[Գարեգին Դավթյան]]]] Նեկայունս Նանսենի տանը՝ [[Պուլհյոգդա]]յում, գործում է Ֆրիտյոֆ Նանսենի անվան համալսարանը<ref>[http://www.fni.no/ Официальный сайт Института Нансена]</ref>։ Նանսենի անունն է ստացել նաև [[մեզոպելագիկ]] ձուկ [[Microstomatidae]] ընտանիքից<ref>[http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=125893 Nansenia Jordan & Evermann, 1896 // World Register of Marine Species]</ref>։ 1968 թվականին հայ կինոռեժիսոր [[Սերգեյ Միքայելյան (ռեժիսոր)|Սերգեյ Միքայելյանը]] նորվեգացի կինոգործիչի հետ միասին նկարահանում են վավերագրական ֆիլմ Ֆրտյոֆ Նանսենի մասին՝ «Մի կյանք, Ֆրիտյոֆ Նանսենի պատմությունը» ({{lang-no|Bare et liv – Historien om Fridtjof Nansen}}) վերնագրով։ Ֆիլմի սյուժեն պարունակում է երեք կարևոր իրադարձություն՝ հետազոտությունները Հյուսիսային բևեռում, նրա աշխատանքը Ազգերի Լիգայում և հայերի ցեղասպանությունը։ Գլխավոր դերերում էր Կնուտ Վիգերտը<ref>{{imdb title|0202810}}</ref>։ 1985 թվականին Նանսենի կերպարը խաղացել է [[Մաքս ֆոն Սյուդով]]ը «Աշխարհի վերջին հատվածը» սերիալում<ref>{{Cite web |title=The Last Place on Earth - The Complete Epic Miniseries DVD 3 Disc Set |url=http://www.bfsent.com/item_detail.asp?number=31052 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BjKr0K2h?url=http://www.bfsent.com/item_detail.asp?number=31052 |archivedate=2012 թ․ հոկտեմբերի 27 |accessdate=2012 թ․ հոկտեմբերի 18 |work=BFS Entertainment & Multimedia |language=en}}</ref>։ 2000-ականների սկզբին [[Նորվեգիայի ռազմածովային ուժեր]]ին հանձնում են «Ֆրիտյոֆ Նանսեն» դասի ֆրեգատաներ։ Գլխավոր նավը՝ «Ֆրիտյոֆ Նանսենը» դուրս է եկել բաց ծով 2003 թվականին, իսկ երկու նավ ստացել են «Օտտո Սվերդրուփ» և «Ռուալ Ամունդսեն» անունները<ref>[http://www.naval-technology.com/projects/nansen/ Nansen Class Anti-Submarine Warfare Frigates]</ref>։ [[Պատկեր:ArmenianStamps-095.jpg|200px|մինի|Ֆրիտյոֆ Նանսենին [[ՀՀ]] [[փոստային նամականիշ]]]] Նանսենի պատվին անվանվել են փողոցներ [[Երևան]]ում, [[Բելֆաստ]]ում, [[Վիննիցա (քաղաք, Ուկրաինա)|Վիննիցայում]], [[Մանչեստր]]ում և [[Մոսկվա]]յում<ref>{{Cite web |title=Памятная доска Фритьофу Нансену |url=http://taimyrplus.net/frame/npr/board/nansenu/nansenu.html |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 3 |publisher=Taimyrplus.net}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ [[1995]] թվականին [[Նիկոլայ Ռիժկով]]ի նախաձեռնությամբ բացվել էր Ֆրիտյոֆ Նանսենի անվան ֆոնդ, որը հետագայում տեղափոխվել է Երևան։ Երևանում [[2014]] թվականին բացվել [[Ֆրիտյոֆ Նանսենի թանգարան (Երևան)|Նանսենի անվան թանգարան]], որտեղ ցուցադրվում են իր կյանքին և գիտական ու մարդասիրական գործունեությանն առնչվող գրքեր, ֆիլմեր, ցուցապաստառներ, հոբելյանական նյութերի միջոցով թողարկված քանդակներ։ 2011 թվականի հունվարի 26-ին որոշվել էր [[Գյումրի]]ում բացել Նանսենի տուն-թանգարանը<ref>Новости Армения //[http://www.newsarmenia.ru/society/20110126/42383370.html Памятник и Дом-музей Фритьофа Нансена откроются в Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141124063225/http://www.newsarmenia.ru/society/20110126/42383370.html |date=2014-11-24 }}</ref>։ Հայաստանում [[2011]] թվականին մեծամաշտաբ նշվում էր Նանսենի 150-ամյակը։ Այդ միջոցառումներին ներկային բարձրաստիճան անձինք Հայաստանից և Նորվեգիայից, այդ ժամանակ բացվեց Ֆրիտյոֆ Նանսենի արձանը։ Հայաստանի և Նորվեգիայի արտաքին գործերի նախարարները կնքեցին Նանսենի 150-ամյակի նամականիշը<ref>Республика Армения // [http://www.peeep.us/85039b4d Почтовая марка к 150-летию Нансена погашена в Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309204819/http://www.peeep.us/85039b4d |date=2016-03-09 }}</ref>։ Նանսենի անունը կրում են դպրոցներ [[Երևան]]ում, [[Սպիտակ (քաղաք)|Սպիտակ]]ում, [[Արմավիր]]ում, [[Ստեփանավան]]ում և [[Դիլիջան]]իում։ Կարմիր Խաչի աջակցությամբ [[Սպիտակ (քաղաք)|Սպիտակ]]ում բացվել Նանսենի անվան հիվանդանոց։ Ֆրիտյոֆ Նանսենի ծննդյան 150 ամյակի առիթով ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը թողարկել է անվանական բացիկ, ինչպես նաև «Ֆրիտյոֆ Նանսեն - 150» մեդալ<ref>[http://www.genocide-museum.am/arm/11.10.2011.php#sthash.g96wqsUF.dpuf Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը //]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|30em|group=note}}<div class="references" style="height: 400px; overflow: auto; padding: 3px" >{{ծանցանկ|2}}</div> == Մատենագրություն == : '''''Դիտողություն'''''՝ ''վերնագրերը նորվեգերեն լեզվով են XIX-ից XX-րդ դարի սկիզբ։Ներկայացված են միայն աշխատանքները, նախատեսված չէ մասնագետների համար։'' * ''[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2009052903015 Paa ski over Grønland. En skildring af Den norske Grønlands-ekspedition 1888-1889]''. - Kristiania։ Aschehoug, 1890. - 704 s. * ''[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2008110603005 Eskimoliv]''. - Kristiania։ Aschehoug, 1891. - 293 s. * ''Fram over Polhavet. Den norske polarfærd 1893-1896.'' - Kristiania։ Aschehoug, 1897. - 2 bind. - [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_20061117010106 1. bind], [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006112000015 2. bind]. * ''[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2008120912002 Norge og foreningen med Sverige]''. - Kristiania։ Jacob Dybwads Forlag, 1905. - 88 s. * ''[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2010062420001 Nord i tåkeheimen. Utforskningen av jordens nordlige strøk i tidlige tider]''. - Kristiania։ Jacob Dybwads Forlag, 1911. - 603 s. * ''[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2009091410002 Gjennem Sibirien]''. - Kristiania։ Jacob Dybwads forlag, 1914. - 386 s. * ''[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006082300053 Frilufts-liv]''. - Kristiania։ Jacob Dybwads Forlag, 1916. - 233 s. * ''En ferd til Spitsbergen''. - Kristiania։ Jacob Dybwads Forlag, 1920. - 279 s. * ''Rusland og freden''. - Kristiania։ Jacob Dybwads Forlag, 1923. - 151 s. * ''Blant sel og bjørn. Min første Ishavs-ferd''. - Kristiania։ Jacob Dybwads Forlag, 1924. - 285 s. * ''Gjennem Armenia''. - Oslo։ Jacob Dybwads Forlag, 1927. - 247 s. * ''Gjennem Kaukasus til Volga''. - Oslo։ Jacob Dybwads Forlag, 1929. - 162 s. == Գրականություն == ;Ռուսերեն լեզվով * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Анненская |ссылка=http://www.norway-live.ru/library/fritiof-nansen-i-ego-puteshestviya-v-grenlandiyu-i-k-severnomu-polyusu.html |автор=Анненская А. Н. |заглавие=Фритиоф Нансен и его путешествия в Гренландию и к северному полюсу |год=1922 |издательство=Новая Москва |3 |n}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Броггер |автор=Բրոգեր Վ․ Գ․, Րոլֆսեն Ն․ |заглавие=Фритьоф Нансен / Пер. с дат. А. и П. Ганзен |год=1896 |издательство=Ս. Ֆ. Դերվիեն}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Будур |автор=Բուդուր Ն․ |заглавие=Нансен. Человек и миф |год=2011 |издательство=Игра слов}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Буманн-Ларсен |автор=Բաուման-Լարսեն |заглавие=Амундсен |год=2005 |издательство=Молодая гвардия}} * [[Визе, Владимир Юльевич|''Визе В. Ю.'']] [http://www.oceanographers.ru/index.php?option=content&task=view&id=190 Вступительная статья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140909002448/http://www.oceanographers.ru/index.php?option=content&task=view&id=190 |date=2014-09-09 }} // ''Нансен Ф.'' «Фрам» в полярном море. - {{М.}}։ Географгиз, 1956. * [http://www.norway-live.ru/library/puteshestviya-fritofa-nansena-k-severnomu-polyusu.html Н. Каринцев. «Путешествия Фритьофа Нансена к Северному полюсу»] * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Ладлэм |автор=Լադլեմ Գ․ |заглавие=Капитан Скотт |год=1989 |издательство=Гидрометеоиздат}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Нансен1 |автор=Նանսեն Ֆ. |заглавие=Собрание сочинений. Т. 1: На лыжах через Гренландию. Жизнь эскимосов |год=1937 |издательство=Изд-во Главсевморпути}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Нансен5 |автор=Նանսեն Ֆ. |заглавие=Собрание сочинений. Т. 5 Среди тюленей и белых медведей. На вольном воздухе |год=1939 |издательство=Изд-во Главсевморпути}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Фрам1 |автор=Նանսեն Ֆ. |заглавие=«Фрам» в Полярном море. Т. 1 |год=1956 |издательство=Географгиз}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Фрам2 |автор=Նանսեն Ֆ. |заглавие=«Фрам» в Полярном море. Т. 2 |год=1956 |издательство=Географгиз}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Фрам3 |автор=Նանսեն Ֆ. |заглавие=«Фрам» в Полярном море |год=2007 |издательство=Дрофа}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Нансен-Хейер |автор=Նանսեն-Հեյներ Լ․ |заглавие=Книга об отце |год=1973 |издательство=[[Гидрометеоиздат]]}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Пасецкий |автор=Պոսեցկի Վ․ Մ․ |заглавие=Фритьоф Нансен. 1861-1930 |год=1987 |издательство=Наука}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Саннес |автор=Սանես Տ․ Բ․ |заглавие=«Фрам»: приключения полярных экспедиций |год=1991 |издательство=Судостроение}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Ցենտկեվիչ Ալինա և Չեսլավ |заглавие=Кем же ты станешь, Фритьоф? Повесть о Нансене |год=1967 |место=Л. |издательство=Гидрометеоиздат |страниц=280}} (в пер.) * {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.geoversum.by/catalog/item5067.html |автор=Տանզեն Ա․ |заглавие=Фритьоф Нансен, его жизнь и путешествия |год=1901 |издание=Издание А. Ф. Девриена}} ;այլ լեզուներով * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Brogger & Rolfsen |автор=Brøgger W. C.; Rolfsen N. |заглавие=[http://www.archive.org/stream/fridtinansen00unkngoog#page/n11/mode/1up Fridtiof Nansen 1861–1893] / Tr. by William Archer |год=1896 |издательство=Նյու Յորք, Լոնգսման Գրին}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Fleming |автор=Fleming F. |заглавие=Ninety Degrees North |год=2002 |издательство=Լոնդոն, Գրանադա հրատարակչություն}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Herbert |автор=Herbert W. |заглавие=The Noose of Laurels |год=1989 |издательство=Լոնդոն, Հոդեր և Ստուգթոն}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Huntford |автор=Huntford R. |заглавие=Nansen |год=2001 |издательство=Լոնդոն։ Աբաքուս}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Nansen F. |заглавие=[http://www.archive.org/details/cu31924028761033 Eskimo Life / Tr. by W. Archer] |год=1893 |издательство=Լոնդոն։ Գրին Լոնգման}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Nansen F. |заглавие=[http://www.archive.org/details/cu31924092514151 The First Crossing of Greenland Vol. 1] |год=1890 |издательство=Լոնդոն, Նյու Յորք։ Գրին Լոնգման}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Nansen F. |заглавие=[http://www.archive.org/details/firstcrossinggr01nansgoog The First Crossing of Greenland Vol. 2] |год=1890 |издательство=Լոնդոն, Նյու Յորք։ Գրին Լոնգման}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Reynolds |автор=Reynolds E. E. |заглавие=Nansen |год=1949 |место=Harmondsworth, UK |издательство=Պինգվին բուքս}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Scott |автор=Scott J. M. |заглавие=Fridtjof Nansen |год=1971 |место=Sheridan, Oregon |издательство=Հերոն բուքս}} * [http://www.archive.org/details/eskimoliv01nansgoog «Жизнь эскимосов» на норвежском языке, 1891] * [http://www.archive.org/details/norwegiannorthpo02framrich Научные результаты экспедиции на «Фраме» Т. 2] * [http://www.archive.org/details/norwegiannorthpo06framrich Научные результаты экспедиции на «Фраме» Т. 6] * [http://www.archive.org/search.php?query=creator:%22Nansen,%20Fridtjof,%201861-1930%22 Оцифрованные труды Нансена на сайте www.archive.org] === Նանսենի գրքերի ռուսերեն թարգմանությունը === * Նանսեն Ֆ. Во мраке ночи и во льдахъ. Путешествие норвежской экспедиции на корабле Фрамъ къ Северному полюсу. 31 рисунокъ на отдельныхъ листахъ и в тексте. Карта путешествия в цвете. СПб։ Вольфа, 1897. 337 с. * [http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00002352 Նանսեն Ֆ. В стране льда и ночи. Т. 1-2 СПб. Тип. Бр. Пантелеевых, 1897. 320, 344 с.] * [http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00002072 Նանսեն Ֆ. (составила Анненская А.) На лыжах через Гренландию. Библиотека Всходов СПб.։ Ред. журнала для детей Всходы 1897. 198 с.] * [http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00002355 Նանսեն Ֆ. Во мраке ночи и во льдах. Путешествие Норвежской экспедиции на корабле Фрам к Северному полюсу. 2 тт. Полный перевод, под редакцией Н. Березина. СПб. Издательство О. Н. Поповой. 1901 г.] * [http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00002356 Նանսեն Ֆ. На крайнем севере։ Жизнь эскимосов. СПб. Издательство О. Н. Поповой. 1904 г.] * [http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00002353 Նանսեն Ֆ. В страну будущего. Великий Северный путь из Европы в Сибирь через Карское море. С портретом автора, 155 рисунками и 3-мя картами. Авторизованный перевод с норвежского А. и П. Ганзен. Петроградъ Издание К. И. Ксидо. 1915 г. 454 с.] <small>Имеется также переиздание 2004 года.</small> * [http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00002359 Նանսեն Ֆ. Россия и мир. Перевод с фр. С. Бронского. С предисловием Н. Мещерякова. М.-Пг. Государственное изд-во. 1923 г. 147 с.] * Նանսեն Ֆ. Собрание сочинений. В 5 тт. М.-Л.։ Изд-во Главсевморпути, 1937-1940. * Նանսեն Ֆ. Фрам в полярном море. В 2-х томах. М.։ Географгиз, 1956. 368, 352 с. * Նանսեն Ֆ. «Фрам» в Полярном море. Пер. с норв. Лопухиной З. И., вступ.ст. Глушкова В. В. Серия։ Библиотека путешествий. М.։ Дрофа 2007 г. 992 с. * Նանսեն Ֆ. «Фрам» в Полярном море. Пер. с норв. Лопухиной З. И. М.։ ЭКСМО, 2009. 512 с. (Великие путешествия). ''Большеформатное, обильно иллюстрированное издание. Отчёт капитана О. Свердрупа и предварительный научный отчёт Нансена исключены.'' * Նանսեն Ֆ. Через Сибирь. Перевод с норв. Н. Будур. М.։ Игра Слов, 2012. 304 с. == Տես նաև == * [[Ֆրիտյոֆ Նանսենի թանգարան (Երևան)]] * [[Ֆրիտյոֆ Նանսենի կիսանդրի (Երևան)]] * [[Նանսենի անվան այգի (Երևան)]] == Արտաքին հղումներ == {{վիքիքաղվածք}} * [https://nt.am/am/dates/609 Ֆրիտյոֆ Նանսենը «Նոյյան տապանի» հիշարժան տարեթվերում] * [http://freebooks.do.am/load/frityof_nansen_a_talanov_na_online_tarberak/21-1-0-1964 Ֆրիտյոֆ Նանսեն - Ա. Տալանով Ներբեռնել էլեկտրոնային գիրքը ՀամաՀայկական Էլ. Գրադարանից] {{Արտաքին հղումներ}} {{Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ (1901-1925)}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից|2017 թվականի [[Կաղապար:Օրվա հոդված/Հունիսի 12, 2017 թ.|հունիսի 12]]}} {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=178}} {{DEFAULTSORT:Նանսեն, Ֆրիտյոֆ}} [[Կատեգորիա:Հայ ժողովրդի բարեկամներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի ճանապարհորդներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի բևեռախույզներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի դիվանագետներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա]] [[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]] [[Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ]] [[Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգիայի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի կենդանաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի լուսանկարիչներ]] oalcn1oyokybcrkg9tukf6ue41j3ys9 3 13097 10940423 10932610 2026-10-11T22:57:45Z MediaWiki message delivery 26070 /* This Month in GLAM: September 2026 */ Նոր բաժին 10940423 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {|class="infobox" {| style="width:100%; font-size:small" |- | Այլ քննարկման էջեր։ &nbsp; [[:m:Մասնակցի քննարկում:Beko|meta]] - [[:w:ru:Обсуждение участника:Beko|ru:wiki]] - [[:w:en:User:Beko|en:wiki]] - [[:commons:User_talk:Beko|commons]] || style="text-align:right; vertical-align:top; width:30%;" | '''[[Մասնակցի քննարկում:Beko/Արխիվ|Նախկին տարիների քննարկումները կարող եք գտնել արխիվում]]''' |} |} ---- <br /> == Օգնության խնդրանք... == Beko ջան մի բան հարցնեմ էլի, երեկ զգալի չափով լրացրել եմ [[Էլիզաբեթ Օլսեն]] էջը, ինչ-որ հնարավորություն կա [[Կաղապար:Դերասան]]-ում լուսանկարը փոխելու? Իմ կարծիքով արդեն նկարը փոխելու ժամանակն է: Beko ջան, [[Վիլյանդի (Էստոնիայի շրջան)‏‎]] էջը սարքել եմ, սակայն տեղեկաքարտը որ տեղեկությունները բերում է ինչ-որ շատ լայն է ցույց տալիս: Կարծում եմ ինչ-որ բան կապված է [[Կաղապար:Տեղեկաքարտ Վարչական միավոր]]ի հետ, խնդրում եմ օգնես: --[[Մասնակից:Ahaik|Ahaik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ahaik|քննարկում]]) 14:14, 29 Ապրիլի 2019 (UTC) :[[Մասնակից:Ahaik|Ahaik]] ջան, արված է։ --[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 17:28, 29 Ապրիլի 2019 (UTC) :: Հզորագույն և մեծագույն մերսիներ...--[[Մասնակից:Ahaik|Ahaik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ahaik|քննարկում]]) 10:22, 30 Ապրիլի 2019 (UTC) Երեք հատ էլ նույնից [[Հիյու (Էստոնիայի շրջան)]], [[Լյաենե-Նիգուլա (Էստոնիայի շրջան)]] ու [[Նառվա-Յիեսուու (քաղաք, Էստոնիա)]]... կներես: Կամ ասա ինչն ա խնդիրը ես դզմզեմ:--[[Մասնակից:Ahaղեկությունները գալիս են աik|Ahaik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ahaik|քննարկում]]) 10:58, 30 Ապրիլի 2019 (UTC) :[[Մասնակից:Ahaik|Ahaik]] ջան, տեղեկաքարտ տեղեկաքարտերի տեղեկությունները ավտոմատ գալիս են Վիքիտվյալներից։ Բնակչության տվյալները աղբյուրներ ունեն, որոնք սոսկալի երկար են ու չծալվող՝ դրա պատճառով էլ տեղեկաքարտը այդպես լայնանում է։ Ես ուղղակի այդ տողը լրացնում եմ, ու դրանով արգելակում Վիքիտվյալներից տվյալների ավտոմատ գալը։ Հարցը այսպես լուծվում է։ --[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 15:18, 30 Ապրիլի 2019 (UTC) :: Մերսի, եղբայր --[[Մասնակից:Ahaik|Ahaik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ahaik|քննարկում]]) 15:20, 30 Ապրիլի 2019 (UTC) :::Խնդրեմ--[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 15:22, 30 Ապրիլի 2019 (UTC) Բեկո ես քեզ շատ եմ սիրում ու մի արա վատ բաներ որովհետև աստված կա իմ հայրը ու քեզ կպատժի հասկացար [[Մասնակից:IDIOMA ESPAÑOL IE|IDIOMA ESPAÑOL IE]] ([[Մասնակցի քննարկում:IDIOMA ESPAÑOL IE|քննարկում]]) 19:24, 2 Հունվարի 2020 (UTC) :Մասնակիցին պատասխանել եմ իր քննարկման էջում։ Ադմիններին խնդրում եմ նույն ոճով շարունակելու պարագայում արգելափակել։ --[[User:GeoO|<font color = "red"><big>'''ջ'''</big></font><font color = "black">'''եօ'''</font>]] ^{[[Մասնակցի քննարկում:GeoO|<font color = "black">'''(✡)'''</font>]]} 19:31, 2 Հունվարի 2020 (UTC) == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ ԹՈՒՄՈ == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:ԹՈՒՄՈ|ԹՈՒՄՈ]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Armineaghayan|Armineaghayan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan|քննարկում]]) 12:57, 5 Մայիսի 2019 (UTC) :Շնորհակալություն զգուշացնելու համար։--[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 13:00, 5 Մայիսի 2019 (UTC) == Azerbaijan article == Hi. You reverted my edit in Azerbaijan article. You are in violation of the neutrality principle. [[:Պատկեր:Azerbaijan_(orthographic_projection).png]] used in 78 wikis. However, [[:Պատկեր:Azerbaijan locator map.png|Azerbaijan_locator_map.png]] is only used in Armenian wikipedia and created by armenian user. You might think I'm inexperienced. However, I have 30,000 edits in WMF projects. Please be neutral and restore old version.--►<strong>[[Մասնակից:Neriman2003|<font face="Forte" color="#0372b7">Neriman</font><font face="Forte" color="#d60827">2003</font>]] ^{[[Մասնակցի_քննարկում:Neriman2003|<font face="Forte" color="#028000">talk</font>]]}</strong> 11:13, 7 Մայիսի 2019 (UTC) == ''This Month in GLAM'': April 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue IV, April 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Albania report|Albania report]]: Museum of Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Collaboration with Hovhannes Toumanian museum; Art+Feminism+GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Research activity and GLAM-Wiki initiatives * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Edit-a-thon with 15 librarians and ICT professionals, and a new Wikiclub * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/France report|France report]]: Nancy Museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Wikisource meetup and letter translations * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Italy report|Italy report]]: All over Italy * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: The Near East: from Leiden to Wikipedia; Wikipedia Workshop at Zeeuws Museum; Wiki Goes Caribbean * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: Oslo Freedom Forum, Riddu Riđđu, and Márkomeannu * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Poland report|Poland report]]: Outcomes of A+F, new uploads, GLAM conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Serbian Ministry of Culture supporting GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Spain report|Spain report]]: Edit-a-thons in Madrid and Brasilia, Wiki Loves Falles and Club Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: FindingGLAMs; Sheet music from Musikverket; The first pilot of the Wikimedia Commons Data Roundtripping project is out!; Digikult * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/UK report|UK report]]: Wikidata and Oxford GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/USA report|USA report]]: Women's History * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Upcoming releases, and GLAM pilot projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Just call us u4 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Wikimania report|Wikimania report]]: Updates on the Wikimania conference in Stockholm (Aug 14–18) * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: OpenGLAM Principles, ARL and Wikidata, CC Summit * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 06:49, 9 Մայիսի 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19078967 --> == remove == Barev please dont remove infobox from articles I want to add each minister information on them I create more 10,000 Articles about Armenia and Armenian in Farsi Wiki and 120 Articles about Armenia and Armenian in English Wiki [[Մասնակից:Modern Sciences|Modern Sciences]] ([[Մասնակցի քննարկում:Modern Sciences|քննարկում]]) 05:44, 2 Հունիսի 2019 (UTC) My edits are not sabotage. I intend to bring the positions of each minister with the history of the Ministry and other personal information to the information box. I am collecting information from the official websites of the Armenian government and other websites. To improve the quality and quantity of the articles.  [[Մասնակից:Modern Sciences|Modern Sciences]] ([[Մասնակցի քննարկում:Modern Sciences|քննարկում]]) 05:48, 2 Հունիսի 2019 (UTC) [https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Modern_Sciences] this is my home page in FA Wiki05:53, 2 Հունիսի 2019 (UTC) :Hello [[Մասնակից:Modern Sciences|Modern Sciences]], please be careful, you puting double infoboxes, don't create empty or unsourced articles. The articles information in Armenian Wikipedia came automatically from WikiData, not need put the infobox lines and fill it in them.--[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 06:11, 2 Հունիսի 2019 (UTC) I am going to remove older infobox I put the new one with more parameters on them. I know part of parameters in Armenian Wiki infoboxes come From wikidata [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4055726&action=history] I am going to fill New Infoboxes with accurate data. 06:19, 2 Հունիսի 2019 (UTC) == Շաբաթվա հոդված == Ողջույն, հարգելի [[Մասնակից:Beko|Beko]]։ [[Կաղապար:Շաբաթվա հոդված/Շաբաթ 23, 2019 թ.]] փոփոխեցի, հետո նկատեցի/հիշեցի, որ պետք է ընտրել թեկնածուների շարքից։ Խնդրում եմ ծանոթանալ և անհրաժեշտության դեպքում փոխել։ --[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 09:11, 3 Հունիսի 2019 (UTC) == ''This Month in GLAM'': May 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue V, May 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/From the team|From the team]]: Your help is needed * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Cooperation with Central Bank of Armenia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Australia report|Australia report]]: Festivals of history, heritage and #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Full catalog of Impressionist painter Eliseu Visconti into Wikidata and Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Canada report|Canada report]]: New partnership with Library and Archives Canada, and a GLAM Wiki Summit in Toronto * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Free Software Festival * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Finland report|Finland report]]: Starting to work with the Saami languages * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: More Kajawen on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Italy report|Italy report]]: Open air, artistic and historical edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: WikiScout * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Poland report|Poland report]]: 30 years on: Free elections, free market * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikipedian in Residence at Serbian National Theatre * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Spain report|Spain report]]: International Museum Day and FESABID19 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Runic Recordings * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/UK report|UK report]]: Data Week and Data Joy * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/USA report|USA report]]: Asian Pacific American History Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Updates on development; GLAM pilot projects; Wikimania Hackathon with GLAM focus are * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Books & Bytes–Issue 33, March–April 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Library of Congress recognition; Hackathon results * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: Hangout with Wikimedia and Libraries User Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Creative Commons Global Summit 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 01:19, 9 Հունիսի 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19113678 --> == ''This Month in GLAM'': June 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue VI, June 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Third round of cooperation with Hovhannes Toumanian Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Australia report|Australia report]]: Toodyaypedia, City of Canning, WoW2019, and the Pilbara * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Partnership with Football Museum brings visibility to entries about women’s soccer on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: #1Lib1Ref edit-athons and restrospective of +190 articles improved * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/France report|France report]]: Regular workshops * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Introduction to Wikimedia Commons and Structured data * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Mexico report|Mexico report]]: Wiki Loves Mexico * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Image donation; Wiki goes Caribbean meeting on slavery and plantations in Suriname; Dutch open public library data; Field study collaboration Wikimedia and Libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: The International Year of Indigenous Languages 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Poland report|Poland report]]: Documentary photographs from National Archives and WikiPlato * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Continuation of residences * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wikidata imports; Data roundtripping project * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/UK report|UK report]]: Oxford and Coventry Updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/USA report|USA report]]: LGBTQ+ Pride * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Development updates; GLAM focus area at the Wikimania Hackathon * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Want new tools? We've got 'em! * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 23:54, 9 Հուլիսի 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19157272 --> == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ SimonHovhannisyan == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:SimonHovhannisyan|SimonHovhannisyan]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|քննարկում]]) 14:19, 15 Հուլիսի 2019 (UTC) :Հարգելի [[Մասնակից:Արշո|Արշո]], մասնակցի անվան հետ կապված խնդիր չեմ տեսնում։ Հարգանքներով՝ --[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 10:50, 16 Հուլիսի 2019 (UTC) == ''This Month in GLAM'': July 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue VII, July 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Members of the National Assembly of Armenia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Australia report|Australia report]]: Staying warm over winter * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Germany report|Germany report]]: Heidelberg symposium * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Cultural Gardener Summer Project in Indonesia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Ireland report|Ireland report]]: Collaboration with the PhotoIreland Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Italy report|Italy report]]: Archeology in alpine valleys * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: Sámi place names – collaboration with the Sámi Várdobáiki Language Center * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: More bibliographic data on Wikidata; National Library of Sweden; GLAM activities Wikimania * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/UK report|UK report]]: Oxford and Coventry Updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Uganda report|Uganda report]]: #1Lib1Ref Uganda 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/USA report|USA report]]: Summer meetups and Picnics * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Map the GLAM report|Map the GLAM report]]: Visualising the status and the spread of a cultural collection in Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Other statements; Wikimania; blog posts on SDC * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Books & Bytes–Issue 34, May–June 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: I ain't no square with my corkscrew hair * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: OpenGLAM, Wikimania and Structured Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:20, 10 Օգոստոսի 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19268956 --> == ''This Month in GLAM'': August 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue VIII, August 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Strategic salon around GLAM perspectives * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Finland report|Finland report]]: Continuing our work with the Saami communities * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Digitization of banknotes and introduction to structured data on Commons (continued) * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wikidata map making workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: Women in Red: collaboration with The National Library in Norway and Oslo Metropolitan University * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: GLAM communities of practice; Problematic data * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/UK report|UK report]]: New and old collaborations * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/USA report|USA report]]: Wikimania 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Special story|Special story]]: Wikimania GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Recent presentations, workshops and blog posts * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Work for us, or just tell us what you think of us * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Updates on OpenGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:20, 11 Սեպտեմբերի 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19359039 --> [[File:Corvus monedula in Jerusalem (1).jpg|thumb|Corvus monedula in Jerusalem (1)]] Hello Beko: So, help me with this. I noticed that none of the other QI reviewers were commenting on your Jackdaw (Corvus monedula) image which looked good to me. Then I noticed that the file size listed by Commons for this image was only 1.04 MB. QI has a requirement of “at least 2 megapixels” which means the image must be at least 1600 x 1200 in size, or approximately 2 MB to be a 2 megapixel image. The image dimensions of your uploaded Jackdaw image are listed by Commons as 2,906 × 2,852 pixels = 8,287,912 pixels = 8,287,912 pixels / 1,000,000 = 8.287 megapixels. Megapixels (MP) is a measure of the resolution (x pixels wide by y pixels high) where the concern is display or printing, whereas megabytes (MB) is a measure of the amount of memory the image file takes up when stored. If your image was uncompressed (lossless) when being saved, it should be approximately 8.2 MB, far larger than the 1.04 MB listed by Commons Upload. My question for you – are you doing some extreme lossy compression when you are saving this file prior to uploading to Commons? [[File:Falco tinnunculus in Yerevan 07.jpg|thumb|Falco tinnunculus in Yerevan 07]] Your Falcon image may be similar with dimensions of 5,184 × 3,456 pixels but only 1.44 MB file size. This image was cited for noise when the issue may be artifact issues associated with extreme lossy compression prior to uploading. This can be overcome by going back to the original RAW or JPG file and resaving it without compression, or at least not to the same degree. [[File:Եկեղեցի Սուրբ Աստվածածին «Կարմիր վանք» 28092019 (18).jpg|thumb|Եկեղեցի Սուրբ Աստվածածին «Կարմիր վանք» 28092019 (18)]] Your landscape images like this one - ‎5,184 × 3,456 pixels, file size: 8.58 MB, are compressed but not to the same degree. Your thoughts? Best, Gordon --[[Մասնակից:GRDN711|GRDN711]] ([[Մասնակցի քննարկում:GRDN711|քննարկում]]) 15:04, 6 Հոկտեմբերի 2019 (UTC : Hello {{Նշել|GRDN711}} :Thanks for the warning. I did not know the minimum size and did not pay attention to this. I checked and found that both images were large and become small due to cutting with the Windows photo viewer program. During cutting with Photoshop, they don't lose MB. I will upload again with the big resolution, thanks again.--[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 18:06, 6 Հոկտեմբերի 2019 (UTC) Hello Beko: Ikan is likely right. This bird appears to be an adult western jackdaw (coloeus monedula). I will leave it to you to research but two Wikipedia topics of interest are “Corvus” defining the overall crow species and the “western jackdaw (coloeus monedula)”, a Corvus subspecies. If you Google images of coloeus monedula, it looks like yours. To correct this requires one of two paths: 1: Update description and captions to reflect the change. Then see “Commons:File renaming” to rename your original uploaded file to “western jackdaw coloeus monedula”. 2: Alternatively, you could withdraw your “corvus monedula” image citing incorrect file name; rename your original file and re-upload it for QI nomination. I still think it is being compressed more than it needs to be. If the original is 2,688 × 3,456 pixels, the size of the uncompressed file would be about 9 MB. Both Ikan and I feel your file image is QI. It just needs a couple of small changes to get there. Hope this helps, Gordon --[[Մասնակից:GRDN711|GRDN711]] ([[Մասնակցի քննարկում:GRDN711|քննարկում]]) 02:13, 7 Հոկտեմբերի 2019 (UTC) == ''This Month in GLAM'': September 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue IX, September 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Colombia report|Colombia report]]: The GLAM team from Wikimedia Colombia in OpenConLatAm * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Finland report|Finland report]]: Photographs and events * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/France report|France report]]: European Heritage Days * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Image donation by Indonesian Air Force * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Italy report|Italy report]]: Wikimedia Italia Summer School * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Open cultural heritage; More libraries in Africa on Wikidata; Global MIL Week 2019 Feature Conference; Kulturhistoria som gymnasiearbete; Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/UK report|UK report]]: Oxford, Khalili Collections and Endangered Archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/USA report|USA report]]: Hispanic Heritage and Disability Awareness Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Special story|Special story]]: Help the Movement Learn about Content Campaigns & Supporting newcomers in Wikidata training courses! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Tie a knot in your handkerchief * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM Manager Role Announced! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 17:31, 8 Հոկտեմբերի 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19436590 --> == ''This Month in GLAM'': October 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue X, October 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Australia report|Australia report]]: WikiD at the Design Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Wikimedia Colombia in Argentinean event * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Wikipedia Week of Libraries in Broumov * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Nordic cooperation + Wikisource + library information * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Finland report|Finland report]]: Collaborative histories * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/France report|France report]]: GLAM working group at WMFr; Partnership with AAF * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Numismatic items from Sumatran Numismatic Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Malaysia report|Malaysia report]]: Wikipedia Penang Meetup 2 @ Tuanku Fauziah Museum and Gallery, University of Science Malaysia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Share Your Data master classes for GLAMs; New project manager WMNL; Images from Africa * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: Radio Cinema at the National Library in Oslo * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Nordic Museum publications on Wikidata and Commons; Wikipedia training in Härnösand; Open cultural heritage data in focus in Visby * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/UK report|UK report]]: Khalili; Museums + Tech; Oxford WIR placement ends * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/USA report|USA report]]: Spooky Autumn meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Special story|Special story]]: #WikiForHumanRights * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Getting started, Tool highlights, Blog posts and presentations about SDC * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Books & Bytes–Issue 35, July–August 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: We Are Seven * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: October 16th meeting minutes * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Community Wishlist Survey 2020 and Wiki Advanced Training 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: 1Lib1Ref, Wikimedia Sweden Research and other updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 09:01, 12 Նոյեմբերի 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19505891 --> == ''This Month in GLAM'': November 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue XI, November 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Australia report|Australia report]]: Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Finland report|Finland report]]: Combining the old and the new * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/France report|France report]]: Wikimedia training workshops; Conference in the city of Arles * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: IHLIA starts monthly Wikipedia writing sessions, Wiki Techstorm 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wellington talks and edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Poland report|Poland report]]: Transgressing the boundaries of internal academic discourse * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Minor grants and Library training * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/USA report|USA report]]: A busy conference season, a new Caribbean community and introducing a tool for adding artwork metadata * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Continued development, documentation, and blog posts * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Books & Bytes-Issue 36, September–October 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Research published * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Results of Community Wishlist Survey 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:04, 10 Դեկտեմբերի 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19624126 --> == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ Ալաշկերտ == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:Ալաշկերտ|Ալաշկերտ]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Angel X|Angel]] ([[Մասնակցի քննարկում:Angel X|քննարկում]]) 18:38, 14 Դեկտեմբերի 2019 (UTC) :[[Մասնակից:Angel X|Angel X]] ջան, բայց ինչո՞վ է խախտում կանոնակարգը։ Բնակավայրի անունով մասնակցային անուն ունենալը խախտում չէ։--[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 13:39, 15 Դեկտեմբերի 2019 (UTC) ::{{-)}}--[[Մասնակից:Angel X|Angel]] ([[Մասնակցի քննարկում:Angel X|քննարկում]]) 16:15, 15 Դեկտեմբերի 2019 (UTC) == Բոտ կիրառելու օգնության խնդրանք == Ողջույն, Beko ջան: Ժամանակին, երբ նոր էի խմբագրում, եթե չեմ սխալվում դու ինձ սովորեցնում էիր, որ <nowiki>[[Հայաստան|Հայաստանի]]</nowiki> պետք չէ գրել, և ավելորդ բայթեր լցնել, այլ փոխարենը գրել <nowiki>[[Հայաստան]]ի</nowiki>: Ես այս մի երկու շաբաթվա մեջ բավական տեղերում դա տեսնում եմ: Կարո՞ղ եմ քեզ խնդրել, ժամանակ ունենալու դեպքում բոտով մաքրես: --[[Մասնակից:Hayk.arabaget|Հայկ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Hayk.arabaget|արաբագետ]]) 18:41, 25 Դեկտեմբերի 2019 (UTC) : [[Մասնակից:Hayk.arabaget|Հայկ]] ջան, Beko-ն խառը կլինի :) դու բոլոր տարբերակները գրի ես կմաքրեմ... ու կարող ես նման խնդիրները [[Վիքիպեդիա:Բոտապահ մասնակիցների տեղեկատախտակ|եստեղ]] գրես: Հարգանքներով, --[[Մասնակից:Ahaik|Ahaik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ahaik|քննարկում]]) 10:53, 26 Դեկտեմբերի 2019 (UTC) ::Շնորհակալություն, [[Մասնակից:Ahaik|Ahaik]] ջան: Փաստորեն՝ ես պետք է տարբերակները գտնեմ, ես գիտեի բոտը գտնում է: Լավ, որ գտնեմ՝ կգրեմ արդեն այդ էջում: --[[Մասնակից:Hayk.arabaget|Հայկ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Hayk.arabaget|արաբագետ]]) 11:25, 26 Դեկտեմբերի 2019 (UTC) :::[[Մասնակից:Ahaik|Ahaik]] ջան, բայց ինձ թվում ա [[Մասնակից:Hayk.arabaget|Հայկ]]ի ասածը ԱՎԲ-ն ավտոմատ անում ա: Pywikibot-ի cosmetic_changes.py-ն էլ ա անում կարծեմ:--[[Մասնակից:ԱշոտՏՆՂ|ԱշոտՏՆՂ]] ([[Մասնակցի քննարկում:ԱշոտՏՆՂ|քննարկում]]) 22:54, 27 Դեկտեմբերի 2019 (UTC) ::::Բոլորին ողջույն, այո ԱՎԲ-ն անում է դա։ Իսկ այդպիսի սխալները առաջանում են Վիզոալ խմբագրիչով աշխատելուց։ Կաշխատեմ այս երկու օրը նոր հոդվածների վրայով քշել բոտը։--[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 14:57, 28 Դեկտեմբերի 2019 (UTC) :::::Շնորհակալ եմ, Beko ջան: --[[Մասնակից:Hayk.arabaget|Հայկ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Hayk.arabaget|արաբագետ]]) 18:49, 28 Դեկտեմբերի 2019 (UTC) ::::::Տեսա՞ք ինչ լավ եղավ :)--[[Մասնակից:Ahaik|Ahaik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ahaik|քննարկում]]) 06:41, 29 Դեկտեմբերի 2019 (UTC) == Vandalism == Hi please correct this vandalism and move the article to its real name this is not a genocide https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Khojaly_Genocide_Memorial_%28Baku%29&type=revision&diff=871662870&oldid=871662825 [[Մասնակից:Modern Sciences|Modern Sciences]] ([[Մասնակցի քննարկում:Modern Sciences|քննարկում]]) 06:04, 19 Փետրվարի 2020 (UTC) == Շնորհավոր Ամանոր և Սուրբ ծնունդ == {| style="border: 2px solid #929292; background-color:" |rowspan="2" valign="middle" | [[Պատկեր:Christmas tree with Wikimedia Projects' logos.png|150px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" valign="middle"| <center>''Շնորհավոր Ամանոր և Սուրբ ծնունդ''</center> |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" |Հարգելի՛ խմբագիր, շնորհավորում ենք Ամանորի և սուրբծննդյան տոների կապակցությամբ։ Թող հաջողությունները անպակաս լինեն Ձեր անձնական կյանքում։ Մաղթում ենք նաև արգասաբեր խմբագրումներ, որոնցով կզարգացնենք մեր հանրագիտարանը և նոր շունչ կհաղորդենք նրան այս նոր տարում։ Հաճելի տոներ և խմբագրումներ ենք մաղթում։ |} == ''This Month in GLAM'': December 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue XII, December 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Armenia report|Armenia report]]: GLAM+Wikidata Collaboration between Armenia and Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Edit-a-thon Prachatice 2 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Transitional Justice edit-a-thon held in Prishtina * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A Wikipedian in Residence and a Wikipedian writes * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: Plaintext Wikipedia dumps for the National Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Swedish Performing Arts Agency; Bibliographic data about Swedish periodicals * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/USA report|USA report]]: White Elephant; WikiWednesday Salon; Cascadia Wikimedians annual meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: New blog posts * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Job vacancies and item 80 million * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Mapping GLAM-Wiki collaborations * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:24, 11 Հունվարի 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19644376 --> == ''This Month in GLAM'': January 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue I, January 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Australia report|Australia report]]: Burning * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Wikiviews from Benin: Wikipedia in the Tower of Babel * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/France report|France report]]: Paris musées; Bibliothèque Sainte Geneviève * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: 1st PD Day in Indonesia; visitation to GLAM institutions * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Italy report|Italy report]]: Brand new and old faithful wikimedian in residence! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Macrons and museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Norway report|Norway report]]: Sámi cultural heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: FindingGLAMs Challenge; Art by Edvard Munch from the Thiel Gallery; More European archives on Wikidata; OpenGLAM now! – watch the presentations; Wikipedia in Libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Wikidata for Libraries Hackday Series * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/USA report|USA report]]: Knowledge Graphs and Meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Special story|Special story]]: New Book * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 19:29, 10 Փետրվարի 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19782286 --> == Արեւմտահայերէնի Տեղեկաքարտներու Հարց == Բարեւ Մհեր ճան, յոյսով եմ լաւ ես: Ճան, քիչ մը դժուարութիւն կ'ունենամ կոր արեւմտահայերէն ուիքիի վրայ տեղեկաքարտ աւելցնելու, եւ կարծեմ հարցը WikiData-էն է: [http://hyw.wikipedia.org/wiki/Կաղապար:Տեղեկաքարտ_Կայքէջ Այս] է տեղեկաքարտը եւ [https://hyw.wikipedia.org/wiki/H-Pem հոս] կը փորձեմ աւելցնել, բայց կը ձախողիմ: Կանխյայտ շնորհակալութիւն! --[[Մասնակից:Shahen books|Շահէն Արապօղլեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahen books|քննարկում]]) 14:18, 26 Փետրվարի 2020 (UTC) :Շահէն ջան, անպայման կնայեմ։--[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 18:20, 26 Փետրվարի 2020 (UTC) == ''This Month in GLAM'': February 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue II, February 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Wiki project on Museums with My Armenia * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Moreira Salles Institute GLAM initiative in Brazil * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: The Helsinki then and now exhibition * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/France report|France report]]: GLAM related blogposts * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Proposing collaboration with museums in Bali; First Wikisource training in the region * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Students write articles about Media artists, Public Domain Day 2020, Wiki Goes Caribbean, WikiFridays at Ihlia - Wikimedia Nederland in January & February 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Norway report|Norway report]]: Wikipedia editing workshop with the Norwegian Network for Museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Great dedication of librarians * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Historic photos; Support for international Wikimedia community; Library training tour; Many GLAMs improved on Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/UK report|UK report]]: Kimonos and Khalili * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Winning photos Wiki Loves Monuments shown in different cities; Libraries Lead an All-Ukrainian Challenge * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/USA report|USA report]]: Black History Month and Open Access Anniversaries * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Summary of pilot projects, and what's next * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Leap into Wikidata! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: New Team Leadership, GLAM-Focused Grants Review, OpenGLAM Declaration Research * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:02, 10 Մարտի 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19882815 --> == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ Բերդ մշակույթի կենտրոն == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:Բերդ մշակույթի կենտրոն|Բերդ մշակույթի կենտրոն]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Արեն Ձավարյան|Արեն]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արեն Ձավարյան|քննարկում]]) 15:04, 15 Մարտի 2020 (UTC) Խնդրում եմ օգնեք գրանցվել [[Մասնակից:Բերդ մշակույթի կենտրոն|Բերդ մշակույթի կենտրոն]] ([[Մասնակցի քննարկում:Բերդ մշակույթի կենտրոն|քննարկում]]) 15:16, 15 Մարտի 2020 (UTC) :Հարգելիս, կարդացեք [[:Վիքիպեդիա:Մասնակիցների անուններ|մասնակցային անունների կանոնակարգը]], ընտրեք մասնակցային անուն, որը ընդունելի է ըստ կանոնակարգի և գրանցվեք։ Կազմկաերպության անունով գրանցվել Հայերեն Վիքիպեդիայում չի կարելի։--[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 15:32, 15 Մարտի 2020 (UTC) == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ PR Focus LLC == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:PR Focus LLC|PR Focus LLC]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Armineaghayan|Armineaghayan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan|քննարկում]]) 21:53, 15 Մարտի 2020 (UTC) == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ Բերդ մշակույթի կենտրոն == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:Բերդ մշակույթի կենտրոն|Բերդ մշակույթի կենտրոն]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 18:59, 16 Մարտի 2020 (UTC) == Выведение страницы в ОП == Добрый день! Мы создали страницу об Ассамблее Армян в русской Википедии. Нам нужна помощь в выведении страницы в общее пространство. Спасибо!{{անստորագիր|Elena Kovalenskaya}} :Будьте добры разъяснить, кто это мы, что за страница, что с ним делать? Ни вас, ни указанную страницу в Русской Википедии не нашел.-[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 12:47, 26 Մարտի 2020 (UTC) == ''This Month in GLAM'': March 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue III, March 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Australia report|Australia report]]: Know My Name; Public libraries of Queensland join Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Gender gap, Wikipedia and Libraries from the GLAM team * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/France report|France report]]: WikiGoths; WikiTopia Archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Volunteers' meet-up; Wiki Cinta Budaya 2020 structured data edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Ireland report|Ireland report]]: Video tutorials; Celtic Knot Conference 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: WoALUG and NGO Germin call Albanian Diaspora to contribute to Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Nationaal Museum van Wereldculturen contributes to Wikimedia Commons again; Student research on GLAM-Wiki at Erasmus University Rotterdam * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: March Highlights - Everything is postponed * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: FindingGLAMs; Wikipedia in libraries; Art from the Thiel Gallery Collections; Kulturhistoria som gymnasiearbete * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/UK report|UK report]]: Colourful Kimonos from Khalili * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/USA report|USA report]]: Women & Editing in the time of virus * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Special story|Special story]]: COVID-19 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Lockdown Levellings * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Mapping GLAM-Wiki collaborations * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:24, 9 Ապրիլի 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19949739 --> == Վիքիպեդիա:CEE Spring 2020 == Good day! I'm sorry for writing in English in your encyclopedia. The section "ապրիլի 27 – մայիսի 3" is not contain "Tatarstan", although the pages of other member languages do. If it is mistake, I hope you can correct it. --[[Մասնակից:Фәрһад|Фәрһад]] ([[Մասնակցի քննարկում:Фәрһад|քննարկում]]) 06:36, 25 Ապրիլի 2020 (UTC) :[[Մասնակից:Фәрһад|Фәрһад]], thank you for your warning․--[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 06:46, 25 Ապրիլի 2020 (UTC) == ''This Month in GLAM'': April 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue IV, April 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: GLAMce at Museu Paulista: making things machine-readable * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: WikiGap 2020 in Czech Republic; International event; support for Wikimedia community; edit-a-thon run with the US embassy and the Swedish Embassy * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/France report|France report]]: Association des Archivistes Francais; Palladia, a museum collection portal based on Wikimedia resources * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Wikisource Competition 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Ireland report|Ireland report]]: Hunt Museum image donation; Livesteaming and video demonstrations * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Italy report|Italy report]]: Archivio Ricordi, webinars and videos * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: One Village, One Article for each village in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Photo collections Afrika-Studiecentrum Leiden; meetup and media donations for Wiki goes Caribbean; first online WikiFriday * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Skrivstuga (edit-a-thon) online – Wikipedia in libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: More women on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/UK report|UK report]]: Japanese silk and Spanish iron * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/USA report|USA report]]: Earth Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Seven Million People Can't Be Wrong * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:49, 11 Մայիսի 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20062053 --> == Համաշխարհային ժառանգության պորտալ == Հարգելի Beko, որոշ ժամանակ առաջ Ձեր առաջարկով բժշկության մասին պորտալը տեղադրվեց գլխավոր էջում Համաշխարհային ժառանգության պորտալի փոխարեն։ Քանի որ ներկայումս ընթանում է Համաշխարհային ժառանգության մասին նախագիծը, արդյոք նպատակահարմար չէ Համաշխարհային ժառանգության պորտալը ևս գլխավոր էջում լինի։--[[Մասնակից:Soghomon Matevosyan|Soghomon Matevosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Soghomon Matevosyan|քննարկում]]) 19:38, 8 Հունիսի 2020 (UTC) :Ես անձամբ դեմ չեմ։ Եթե պորտալը կա, ու հետաքրքրությունը շատ է, կարող ենք դնել։ 2016 թվականից փոփոխություն չի արված, մի քանի դատարկ բաժին ունի, գուցե դրանք ուղղվեն ու նոր դնենք։ Ինձ թվում է հանրությունն էլ դեմ չի լինի։--[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 12:01, 9 Հունիսի 2020 (UTC) == ''This Month in GLAM'': May 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue V, May 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Edit-a-thon dedicated to International Museum Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Colombia report|Colombia report]]: A #1Lib1Ref to close the gender gap * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: #1Lib1Ref 2020 from 26 to 28 May in Côte d'Ivoire * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/France report|France report]]: WikiArchives; IMD 2020: Cross-Chapter Collaboration * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Wikisource Competition 2020 recap; International Museum Day 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Italy report|Italy report]]: New collaborations and contents! * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Analysis of Dutch GLAM-Wiki projects in relation to the Dutch Digital Heritage Reference Architecture, Content donation from Utrecht Archives, Detecting Wikipedia articles strongly based on single library collections and Collection highlights of the KB * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Free music on Wikipedia; NHB webinars; Wikipedia in libraries – Projekt HBTQI * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: International Museum Day 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/UK report|UK report]]: Japanese art * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/USA report|USA report]]: Workshops & COVID-19 Symposium * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Special story|Special story]]: Content partnership category - your help is needed * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM metadata standards and Wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 17:21, 10 Հունիսի 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20155977 --> == բոտ == բարև {{հարգելի մասնակից}}, մի բան հարցնեմ էլի իմ բոտը չի աշխատում, կարող է ինչ-որ տեղից անջատել են, թե ես պետք է ինչ-որ բան անեմ: --[[Մասնակից:ERJANIK|ERJANIK]] ([[Մասնակցի քննարկում:ERJANIK|քննարկում]]) 12:52, 11 Հունիսի 2020 (UTC) : լավ գտա: --[[Մասնակից:ERJANIK|ERJANIK]] ([[Մասնակցի քննարկում:ERJANIK|քննարկում]]) 12:54, 11 Հունիսի 2020 (UTC) == ''This Month in GLAM'': June 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue VI, June 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikigap 2020 in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Australia report|Australia report]]: Taking training online * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wikimedia in Brazil in times of pandemics * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/France report|France report]]: Association des archivistes français * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Mexico report|Mexico report]]: México free and diverse representation * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wiki goes Caribbean meetup and media donation & Making references to Dutch newspapers in Wikipedia more sustainable * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: More than 130 new articles about insects * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: June Highlights - Let’s make new agreements * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Free music on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Diversity in GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Taiwan report|Taiwan report]]: Research Case of the White Paper Cooperation Writing Between Taiwan Gallery and Wikidata Taiwan * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/UK report|UK report]]: New project on Islamic art * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/USA report|USA report]]: Juneteenth2020 +Pride * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Special story|Special story]]: Creative Commons invites Open GLAM stories from underrepresented communities * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Departure of Sandra Fauconnier * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:57, 10 Հուլիսի 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20268385 --> == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ AZƏRBAYCANQARABAĞ == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:AZƏRBAYCANQARABAĞ|AZƏRBAYCANQARABAĞ]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Արեն Ձավարյան|Արեն]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արեն Ձավարյան|քննարկում]]) 15:29, 16 Հուլիսի 2020 (UTC) == Vandalism == Hello, Beko. I hope you're good. Since I have known you since years, I want to convey a problem to you. [[Special:Diff/7190107|In this revision]], there is swearing towards Armenians in Turkish language. Can you hide it? Thanks. [[Մասնակից:Uncitoyen|Uncitoyen]] ([[Մասնակցի քննարկում:Uncitoyen|քննարկում]]) 09:28, 17 Հուլիսի 2020 (UTC) :[[Special:Diff/7190124|Second]]. IP can be blocked. [[Մասնակից:Uncitoyen|Uncitoyen]] ([[Մասնակցի քննարկում:Uncitoyen|քննարկում]]) 09:31, 17 Հուլիսի 2020 (UTC) ::Hello {{նշել|Uncitoyen}}, thank you for your attention, another admin hide it and bloked IP. Thanks again.--[[User:Beko|<font face="Comic Sans MS" color="black">'''Beko'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 10:32, 17 Հուլիսի 2020 (UTC) ==Ջնջման է ներկայացվել «[[:Անտոն_Աբակյան]]» էջը== {| class= style="font-size:100%; border:1px solid #CC9999; background-color:#FEDEDE;" |[[File:Mauritius Road Signs - Warning Sign - Other dangers.svg|90px|left]] |width="100%"|{{Հարգելի մասնակից}}, Ձեր ստեղծած կամ խմբագրած «[[:Անտոն_Աբակյան]]» էջը ներկայացված է ջնջման։ Որպես պատճառ նշվում է հետևյալը՝ ''Ոչ նշանակալի''։ Մանրամասներին կարող եք ծանոթանալ, ինչպես նաև կարող եք հայտնել ձեր կարծիքը կամ առարկությունները [[Վիքիպեդիա:Ջնջման ենթակա հոդվածներ#Անտոն_Աբակյան|ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկման էջում]], եթե բավարարում եք [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քննարկման մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին։ Մյուս դեպքերում Ձեր ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: Օգնության համար տե՛ս նաև «[[Օգնություն:Ինչու է ջնջվել իմ հոդվածը|Ինչու է ջնջվել իմ հոդվածը]]» էջը։--[[Մասնակից:Armenmir|Armen]] ([[Մասնակցի քննարկում:Armenmir|քննարկում]]) 21:08, 1 Օգոստոսի 2020 (UTC) |} == ''This Month in GLAM'': July 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue VII, July 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedia CEE Spring 2020 in Albania and Kosova * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Australia report|Australia report]]: New WikiClub and Australian GLAM Research * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Important records of Brazilian history: images, metadata and edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Rephotography walks during the pandemic * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/France report|France report]]: Bibliothèque Sainte Geneviève * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: Hacking the Arts * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: October history month East-West, Pictures as a legacy to the world & Photos of Mali * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikimedia Serbia is working on new activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: More Swedish music – of all sorts * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Uganda report|Uganda report]]: Sensitisation of GLAM institutions in Uganda * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/UK report|UK report]]: The effect of a Commons Picture of the Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/USA report|USA report]]: AfroCROWD, AAPB, Philadelphia, Smithsonian * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 05:40, 12 Օգոստոսի 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20342708 --> == Հաղորդագրությունից ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ՄԱԼԱՄՈՒՏ-ից == Բարի օր՝ Բարև Հարգելի Beko ջան, իսկ հիմա կարող ես նայել Հյուսիսային Ամուրյան ընձառյուծ հոդվածը, այ հիմա տես՝ որ նշանակալից աղբյուրներ կան, հիմա տես հիմա լավա, կարող ես հայտնել քո տեսակետը և կարծիքը անկախ տարաձայնությունից, այնուամենայնիվ ցանկալի է որ դու հենց՝ հիմա արձագանքես այս հարցիս, սպասում եմ քո պատասխանին Հարգանքներով [[Մասնակից:ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ՄԱԼԱՄՈՒՏ|ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ՄԱԼԱՄՈՒՏ]] ([[Մասնակցի քննարկում:ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ՄԱԼԱՄՈՒՏ|քննարկում]]) 05:10, 13 Օգոստոսի 2020 (UTC) :Բարի օր {{Նշել|ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ՄԱԼԱՄՈՒՏ}}, նախ պետք չէ ողջ տեքստը թավատառ կամ վերնագիր սարքել, տեղադրել քննարկման էջի վերևում՝ ընդունված է նոր քննարկումները տեղադրել ներքևում։ Պետք չէ թելադրել զրուցակցին, որ անմիջապես պատասխանի՝ մեղմ ասած բարեկիրթ չէ։ Հիշեցնեմ նաև, որ եթե հոդվածի հետ կապված դիտողություն եմ արել, ապա դա տարաձայնություն չէ, այլ պարզ ու ընդունված քայլ Վիքիպդիայում՝ հոդվածները անաղբյուր, իրականությանը չհամապատասխանող տեղեկություններ ավելացնելու դեմ։ Վիքիպեդիայում բոլոր տեղեկությունները պետք է ունենան երկրորդական հավաստի աղբյուրներ։ Մնացածը՝ եթե ասելիք կա, կգրեմ [[Ամուրյան ընձառյուծ]] հոդվածի քննարկման էջում։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 06:54, 13 Օգոստոսի 2020 (UTC) == Պատկերի կաղապարի մասին == Բարև Ձեզ, {{հարգելի մասնակից}}, մի նկար եմ բեռնել Վիքիպահեստում «Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ․ 75 տարի անց» նախագծի շրջանակներում: Նախագծի [[Վիքինախագիծ:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ․ 75 տարի անց/Աշխատանքի ուղեցույց|աշխատանքի ուղեցույց]] բաժնում նշված էր, որ լուսանկարի էջում պետք է հատուկ կաղապար լինի: Խնդրում եմ ասեք, թե ինչ կաղապարի մասին է խոսքը և ինչ պետք է անեմ: Կանխավ շնորհակալություն: --[[Մասնակից:AnMkrt|AnMkrt]] ([[Մասնակցի քննարկում:AnMkrt|քննարկում]]) 19:24, 11 Սեպտեմբերի 2020 (UTC) :Բարի օր, լուսանկարի համար կաղապարի կարիք չկա, եթե հուշարձանի համարը դրել եք, ապա հատուկ ծրագրով, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախագծին վերաբերող լուսանկարների ցանկը կստանանք։ Շնորհակալություն ներդրման համար։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 19:41, 11 Սեպտեմբերի 2020 (UTC) ::Հուշարձանների համար գիտեի, խոսքս այլ նկարների մասին է, կոնկրետ իմում հայ պարտիզանններ են: --[[Մասնակից:AnMkrt|AnMkrt]] ([[Մասնակցի քննարկում:AnMkrt|քննարկում]]) 19:55, 11 Սեպտեմբերի 2020 (UTC) :::Կնշե՞ք նկարի աղբյուրը, գրված է «Բեռնողի սեփական աշխատանք», բայց բնականաբար հեղինակը դուք չեք։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 20:05, 11 Սեպտեմբերի 2020 (UTC) ::::Հստակ աղբյուրը հայտնի չէ, դրա համար այդպես եմ նշել: Նկարը գտել եմ Հայաստանի Ազգային Արխիվի փաստաթղթերում:--[[Մասնակից:AnMkrt|AnMkrt]] ([[Մասնակցի քննարկում:AnMkrt|քննարկում]]) 20:14, 11 Սեպտեմբերի 2020 (UTC) Բարի երեկո, {{հարգելի մասնակից}}, կներեք, որ նորից անհանգստացնում եմ: Կասե՞ք, թե ինչ կաղապար պետք է դնեմ:--[[Մասնակից:AnMkrt|AnMkrt]] ([[Մասնակցի քննարկում:AnMkrt|քննարկում]]) 18:31, 13 Սեպտեմբերի 2020 (UTC) == ''This Month in GLAM'': August 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue VIII, August 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikivoyage edit-a-thon - Editing Albania and Kosovo’s travel destinations * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Open innovation and dissemination activities: wrapping up great achievements on a major GLAM in Brazil * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: First Prague Wiki Editathon held in Prague * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Virtual exhibition about Polish-Estonian relations. Rephotography and cultural heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: KulTour in Swabia and 8000 documents new online * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/India report|India report]]: Utilising Occasion for Content donation: A story * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: WMIN & WMNL collaboration & Japanese propaganda films * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Enriching Wiki projects in different ways * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Free music and new recordings of songs in the public domain; Autumn in the libraries; Yes, you can hack the heritage this year – online! * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Uganda report|Uganda report]]: Participating in the African Librarians Week (24-30 May 2020) * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/UK report|UK report]]: Spanish metal and ... * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/USA report|USA report]]: Wiknic & Black Artists Matter & Respect Her Crank * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikipedia Library, new WikiCite grant programs, and GLAM office hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 21:10, 11 Սեպտեմբերի 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20437068 --> == ''This Month in GLAM'': September 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue IX, September 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wikidata birthday celebrations, Wiki Loves Monuments, new partnerships and more! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Colombia report|Colombia report]]: GLAM and virtual education * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/France report|France report]]: AAF training course; Workshops in Strasbourg; European Heritage Days: Rennes; Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: Ahoy! Wikipedians set sail to document the reality of modern seafaring * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: New GLAM partnerships on data donation; Commons structured data edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Norway report|Norway report]]: Students taking on GLAM Wiki women in red * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Musikverket: more folk music and photos; Hack for Heritage 2020; Wiki Loves Monuments; Wikipedia in the libraries; Digital Book Fair on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/UK report|UK report]]: National Lottery; Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/USA report|USA report]]: Virtual events MetFashion, 19SuffrageStories, WikiCari Festival and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Open Access report|Open Access report]]: New publication about access to digitised cultural heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Launching Wikisource Pagelist Widget * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Events|Calendar]]: ctober's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:44, 13 Հոկտեմբերի 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20528305 --> == ''This Month in GLAM'': October 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue X, October 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Wikipedia in African Libraries Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Abre-te Código hackathon, Wikidata related events and news from our partners * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Postponed Hack4FI GLAM hackathon turned into an online global Hack4OpenGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/France report|France report]]: Partnership with BNU Strasbourg * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: Coding da Vinci cultural data hackathon heads to Lower Saxony * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/India report|India report]]: Mapping GLAM in Maharashtra, India * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Bulan Sejarah Indonesia 2.0; Structured data edit-a-thon; Proofreading mini contest * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: National History Month: East to West, Dutch libraries and Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: West Coast Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Norway report|Norway report]]: The Sámi Languages on wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Many activities are in our way * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Librarians learn about Wikidata; More Swedish literature on Wikidata; Online Edit-a-thon Dalarna; Applications to the Swedish Innovation Agency; Kulturhistoria som gymnasiearbete; Librarians and Projekt HBTQI; GLAM Statistical Tool * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/UK report|UK report]]: Enamels of the World * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/USA report|USA report]]: American Archive of Public Broadcasting; Smithsonian Women in Finance Edit-a-thon; Black Lunch Table; San Diego/October 2020; WikiWednesday Salon * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:36, 11 Նոյեմբերի 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20644673 --> == Խմբագրումներ hylabels գործիքով == {{հարգելի մասնակից}}, [https://www.wikidata.org/wiki/Special:RecentChanges?hidebots=1&hidecategorization=1&tagfilter=OAuth+CID%3A+1852&limit=50&days=7&urlversion=2 այս էջում] եղած խմբագրումների արդյունքում ավելացված հայերեն թարգմանությունները երևի գործիքը սխալ տեղ է ավելացնում, մի քանի հատ փոխեցի, բայց ստիպված էի ջնջել եղածը, որովհետև հնարավոր չեղավ հիշել նույնը հաջորրդ սյունակ տեղափոխելուց հետո։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 16:34, 30 Նոյեմբերի 2020 (UTC) :Շնորհակալ եմ, կստուգեմ։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 17:18, 30 Նոյեմբերի 2020 (UTC) == ''This Month in GLAM'': November 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue XI, November 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Launch of Wikipedia in African Libraries Project Pilot Cohort * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Accessibility through audio descriptions, GLAM tutorials, WikidataCon 2021 and more updates on Brazilian GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Canada report|Canada report]]: Taking a tour of CAPACOA workshops and some recent example sets from commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: German symphony orchestra releases audio samples under free license * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/India report|India report]]: Re-licensing of content on water & rivers in India * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: #WikiSejarah WPWP Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wikipedia and Education, Funding granted for two projects in 2021, KB completes collection highlights project * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAM in Serbia makes important steps in the digitization of cultural heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Spain report|Spain report]]: Edit-a-thons on women scientists and painters * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Music, UNESCO and Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/UK report|UK report]]: Hundreds of Khalili images * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/USA report|USA report]]: Black Lunch Table & Museum Computer Network * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:29, 11 Դեկտեմբերի 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20736167 --> == ''This Month in GLAM'': December 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue XII, December 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Wrap up of the Wikipedia in African Libraries project pilot cohort * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Canada report|Canada report]]: Branding Toolkit released by the Canadian Museums Association for GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Hundreds of thousands of new photos released * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: The Karl-Preusker-Medal 2020 goes to Wikimedia Deutschland e. V. * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Documentation of workflows for the ingestion of bibliographic data into Wikidata; Wikipedia & Africa: Why contributing to Wikipedia matters * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Māori Women Weavers Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAMorous end of 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wiki Loves Monuments submissions livestreamed; Nordiska museet uploads; Sjung med oss, Mamma! * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/UK report|UK report]]: Wales, Women in Leeds, and the Hajj * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/USA report|USA report]]: WikiConference North America and Salons * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: The GLAM & Culture office hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:42, 12 Հունվարի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20941536 --> == ''This Month in GLAM'': December 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue XII, December 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Wrap up of the Wikipedia in African Libraries project pilot cohort * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Canada report|Canada report]]: Branding Toolkit released by the Canadian Museums Association for GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Hundreds of thousands of new photos released * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: The Karl-Preusker-Medal 2020 goes to Wikimedia Deutschland e. V. * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Documentation of workflows for the ingestion of bibliographic data into Wikidata; Wikipedia & Africa: Why contributing to Wikipedia matters * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Māori Women Weavers Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAMorous end of 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wiki Loves Monuments submissions livestreamed; Nordiska museet uploads; Sjung med oss, Mamma! * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/UK report|UK report]]: Wales, Women in Leeds, and the Hajj * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/USA report|USA report]]: WikiConference North America and Salons * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: The GLAM & Culture office hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:32, 12 Հունվարի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20941536 --> == Orlando Paride == [[Մասնակից:Orlando Paride]] Նա գլոբալ առումով փակված բռնարար խմբագիր է, և մենք չենք ցանկանում նրա լուսանկարները: Նա փորձում է լավ լուսանկարները փոխարինել իրերով: Նա պահանջում է ունենալ իր գործը, այլ ոչ թե ուրիշները: Մենք չենք ցանկանում նրա աշխատանքը: [[Մասնակից:Elizium23|Elizium23]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elizium23|քննարկում]]) 08:00, 28 Հունվարի 2021 (UTC) == խնդրանք == բարև {{հարգելի մասնակից}}, խնդրեմ [[Կասկածյալը (ֆիլմ, 20013)]] այս հոդվածի անունը ուղղեք, մի 0 ավել է: --[[Մասնակից:ERJANIK|ERJANIK]] ([[Մասնակցի քննարկում:ERJANIK|քննարկում]]) 06:13, 1 Փետրվարի 2021 (UTC) == Տիգրան Գորշ == [[Տիգրան Գորշ]] հարգելի Բեքո, Ձեր կարծիքը միանգամայն ընդունելի է՝ ըստ գնահատվող չափորոշիչների, բայց աղբյուրների բացակայությունը բխում է հեղինակի էությունից և փիլիսոփայական աշխարհընկալումից, իսկ նշանակալիության օբյեկտիվ գնահատականը բացառապես նրա ստեղծագործություններում է։ Հասկանալի է, որ խնդիրը հեշտությամբ կարելի է լուծել տեղեկությունների ստեղծմամբ, բայց արհեստականությունը նրան խորդ է։ Հուսամ սույն գրառումը կնպաստի կարծիքի ձևավորմանը։ Հարգանքով ․․․ == խնդրանք կատեգորիա == ողջույն {{հարգելի մասնակից}}, խնդրեմ մի հատ կուղղեք [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%BF%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AB%D5%A1:%D5%94%D5%B5%D5%A1%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%AF_%D5%A3%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%B8%D6%82%D5%B4_%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80&redirect=no այս կատեգորիան], շնորհակալություն: --[[Մասնակից:ERJANIK|ERJANIK]] ([[Մասնակցի քննարկում:ERJANIK|քննարկում]]) 15:48, 4 Փետրվարի 2021 (UTC) == ''This Month in GLAM'': January 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue I, January 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: The Public Domain Tool; Data Donations; Wiki Loves Heritage Belgium 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Heading 2021 with new (and renewed!) GLAM-Wiki projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Public domain day in Colombia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Finland report|Finland report]]: AvoinGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/France report|France report]]: #1lib1ref; Training courses; What's next ?; Wikidata and archaeology vocabulary * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Germany report|Germany report]]: Coding da Vinci Niedersachsen wraps up * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A month in the spirit of references * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Record numbers of digital museum visits * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/UK report|UK report]]: Protests & Suffragettes - Wikipedia work in 2020; Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/USA report|USA report]]: Wiki 20 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Digital Public Library of America makes an impact in 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:37, 9 Փետրվարի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21034985 --> == ջնջման խնդրանք == [[Էմմա]] այս հոդվածը կրկնվող էր [[Էմմա (վեպ)]] հոդվածի հետ, եղածը տարա այնտեղ, խնդրեմ ջնջես Էմմա-ն, որ բազմիմաստության հոդված ստեղծենք: --[[Մասնակից:ERJANIK|ERJANIK]] ([[Մասնակցի քննարկում:ERJANIK|քննարկում]]) 02:08, 24 Փետրվարի 2021 (UTC) : {{Արված է}}--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 08:57, 24 Փետրվարի 2021 (UTC) == Հոդվածների ջնջում == {{հարգելի մասնակից}}, խնդրում եմ հոդվածները ջնջելիս համապատասխան փոփոխություն կատարել նաև դրանց հղվող հոդվածներում (տվյալ դեպքում հավանաբար պետք է խմբագրել կաղապարները)։ Շնորհակալություն։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 10:55, 7 Մարտի 2021 (UTC) :Հարգելի [[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]], այդտեղ էլ կփոխեմ, եթե Սլավա Սահակյանը մինչ այդ չփոխի։ Պարզապես անվանումների սխալ տարբերակները պահել չարժի։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 10:58, 7 Մարտի 2021 (UTC) ::Դժվար թե ինքը փոխի, որովհետև երկար ժամանակ ինքը հոդվածները տեղափոխում է, ու կաղապարներում փոփոխություններ չի անում։ Հավանաբար ավելի ճիշտ կլինի դիմենք, որ բոտով հոդվածները ջնջվեն ու փոփոխություններն էլ միանգամից կատարվեն, եթե հիմա դրանք չեն արվում։ Շնորհակալություն։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 11:05, 7 Մարտի 2021 (UTC) :::Այս կաղապարինը արդեն արել եմ, բոտով ես այժմ չեմ կարողանում զանգվածային ջնջել, անընդհատ հաստատում է ուզում, որը նույն ձեռքով ջնջելուն է հավասար։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 11:15, 7 Մարտի 2021 (UTC) ::[[Մասնակից:ԱշոտՏՆՂ|Աշոտը]] կարողանում է ջնջել և միանգամից հղումներն ուղղել, ինչքան գիտեմ։ Բայց չգիտեմ, թե ցանկն ինչպես է կազմում, բայց Սլավա Սահակյան մասնակցի տեղափոխած հոդվածներին մնացած վերահղումների մեծ մասը հավանաբար պետք է ջնջել։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 11:17, 7 Մարտի 2021 (UTC) == Spam == Hi Beko, I just wanted to note that [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%8A%D5%A1%D5%B9%D5%AB_%D4%BC%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%B4%D5%A1_%D5%8A%D5%A5%D6%80%D5%AB%D5%A5%D6%80&oldid=prev&diff=7765753 this] is an xwiki spam campaign about a non-notable artist, if you google his name you will see that its mostly exaggerated and is being deleted on most projects due to the spam and fake sources/exaggerations. [[Մասնակից:Praxidicae|Praxidicae]] ([[Մասնակցի քննարկում:Praxidicae|քննարկում]]) 13:36, 7 Մարտի 2021 (UTC) :HI [[Մասնակից:Praxidicae|Praxidicae]], thank you for the warning․ I saw the discussions on the English Wikipedia, but we need our discussion to remove the article.--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 13:44, 7 Մարտի 2021 (UTC) ::Okay, thanks for letting me know. I am unsure of how to proceed since I don't speak Armenian. :) [[Մասնակից:Praxidicae|Praxidicae]] ([[Մասնակցի քննարկում:Praxidicae|քննարկում]]) 13:47, 7 Մարտի 2021 (UTC) == Stefania Turkewich == Hello Beko, When you have time, could you take a look at this article: [[en: Stefania Turkewich]]? I've asked a couple of younger editors in your Wikipedia to look at it, but they don't seem interested. Might this article interest you in doing a version of it for the Armenian Wikipedia? There was a project called 'Join the writing of articles during the Month of Cultural Diplomacy of Ukraine', but I don't know if this project is still active.[[Մասնակից:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Nicola Mitchell|քննարկում]]) 18:19, 10 Մարտի 2021 (UTC) :Just wanted to let you know that this article has been created and is up and running in Wikipedia. [[Մասնակից:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Nicola Mitchell|քննարկում]]) 19:43, 13 Մարտի 2021 (UTC) == ''This Month in GLAM'': February 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue II, February 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Recruiting two PMs; Budget Report 2020; Wikipedia 20th Bday * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Who do we think we are? * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: New GLAM tutorials in Portuguese * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Estonia report|Estonia report]]: WikiMuseum * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Finland report|Finland report]]: Focus on learning * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: PD Day 2021 in Indonesia, #1lib1ref, Wikisource workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Historical Maps; Share your Data on colonial heritage; Knowledge platform for heritage institutions * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Amazing results of the January #1Lib1Ref campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Medieval ballads; Project HBTQI * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: 50 Years Women's Suffrage in Switzerland & More * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/USA report|USA report]]: Black History Month and Smithsonian anniversary * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Project Grants, Analytics for GLAMs, and Shared Citations * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:00, 11 Մարտի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21206861 --> == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ Ararat-Group LLC == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:Ararat-Group LLC|Ararat-Group LLC]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 10:43, 17 Մարտի 2021 (UTC) == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ Jjjjjgggggdddddttttthhhhhtgtg == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:Jjjjjgggggdddddttttthhhhhtgtg|Jjjjjgggggdddddttttthhhhhtgtg]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 07:25, 30 Մարտի 2021 (UTC) == ''This Month in GLAM'': March 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue III, March 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Wikipedia in African Libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves Folklore 2021; I edit Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: The Brazilian House is the theme of new GLAM dissemination activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Finland report|Finland report]]: Enriching indigenous items in Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Germany report|Germany report]]: A virtual exhibition on 20 years of Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wikimedians in Residence for Media Art Project LIMA, Wikimedia and libraries, Wikimedia training related to shared heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: GLAM in Sweden in March * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/UK report|UK report]]: Leeds Museums & Galleries, the British Library and the Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/USA report|USA report]]: Women's History Month in the US * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Media Search, Image Suggestion API, and Project Grants * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:53, 11 Ապրիլի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21294881 --> == խնդրանք բազմիմաստ == [[Յոթ մահացու մեղքեր]] աս հոդվածը խնդրեմ կվերանվանեք [[Յոթ մահացու մեղքեր (բալետ)]], դա էլ գնա վերահղում որպես բազմիմաստության էջ: --[[Մասնակից:ERJANIK|ERJANIK]] ([[Մասնակցի քննարկում:ERJANIK|քննարկում]]) 16:11, 12 Ապրիլի 2021 (UTC) : {{Արված է}}--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 16:16, 12 Ապրիլի 2021 (UTC) == Շնորհակալություն == Շնորհակալություն == ''This Month in GLAM'': April 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue IV, April 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: WikiGap 2021; Workshop “When State Security was engaged in Science”; Women in STEM; International Roma Day Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: A Wealth of Wiki Women * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Projects by Wikimedia Belgium * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Festa da Wiki-Lusofonia celebrates Wikipedia 20 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: WikiGap 2021 report * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/DRCongo report|DRCongo report]]: WMDRC - UG report: Wikipedia in library * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Finding new ways of making art visible + 360° panoramas of Estonian museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Finland report|Finland report]]: Saami place names * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/France report|France report]]: Journée Wikimédia Culture et numérique 2021; French open content report * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Germany report|Germany report]]: Northern Exposure for cultural heritage data * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/India report|India report]]: Proofread competition on Bengali Wikisource in collaboration with British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Wikisource Competition 2021; Museum Daerah Deli Serdang is now on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: A Wikipedian in residence at the Civic Museum of Modena: report * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: WikiVrijdagen with Atria and IHLIA, Wikimedians in Residence will increase the visibility of media art on Wikipedia, Wikimedia training: shared heritage, Papiamentu and Papiamento: Wikipedia is up and ready to go! * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: West Coast WikiCon and Performing Arts Aotearoa * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Great impact of cooperations * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: New partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: More music; Enriching GLAM photos with SDC; Swedish GLAM survey * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: GLAMhack 2021 & more * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/UK report|UK report]]: University of Edinburgh Library Wikimedia Community of Interest; Khalili Collections; British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/USA report|USA report]]: The Met, Smithsonian, and a busy Edit-a-thon season * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Fostering Connections: Wikimedia and Libraries Global Meetup * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: Extended Date Time Format for Wikibase * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikimedia Hackathon, Product Updates, and Office Hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 04:54, 12 Մայիսի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21418797 --> == GFDL == Hi! I made a suggestion at [[MediaWiki քննարկում:Licenses]] but it is probably not a page that many users notice. Could you have a look or give me a link to a better page to make the suggestion? --[[Մասնակից:MGA73|MGA73]] ([[Մասնակցի քննարկում:MGA73|քննարկում]]) 18:16, 28 Մայիսի 2021 (UTC) == ''This Month in GLAM'': May 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue V, May 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: A busy month at AfLIA * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Museum, Archives and Libraries on May * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Presence of Museums in Wiki Projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Librarians unite across Australia and Aotearoa New Zealand for 1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Bahia: 2021 is the year of Bahia on Wikipedia in Portuguese * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Glam-wiki 2021 29 May in Côte d'Ivoire * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/India report|India report]]: Collaboration continues with British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: #1lib1ref in Indonesia; Online talk show with Wikimedia Nederland * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Conference, webinar and projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: National Gallery of Kosovo Collection now on Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Over 15,000 images available from Elsinga Collection, 1.9 million records on slavery and slave trade digitally accessible * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A busy month in Aotearoa * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: GLAM activities of GLAM Macedonia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A month in the sign of edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: Viquiprojecte:Muixeranga * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Working with UN Human Rights; Aftermath to the fiddler competition; Music manuscripts from the 18th century; Digital visions; Should museums work with Wikipedia?; Wikidata project with museums has results * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Strengthening GLAM Partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Uganda report|Uganda report]]: Wikipedia for Museums in Uganda * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/UK report|UK report]]: British Library, Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/USA report|USA report]]: Hackathon outputs, data roundtripping and Asian American heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Special story|Special story]]: Wikimedia Hackathon report: Upgrading GLAM tech tools and PAWS * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Indic Wikisource community online gathering * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Grants and conferences * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Wiki World Heritage UG report|Wiki World Heritage User Group report]]: May's report * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:09, 10 Հունիսի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21497818 --> == ''This Month in GLAM'': June 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VI, June 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: African Librarians Week 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: CEE Spring Campaign in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Argentina report|Argentina report]]: A course on opening cultural collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Edit-a-thons with Wiki Women Design * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A metadata roundtripping model for museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/France report|France report]]: European Archaeology Days; Edit-a-thon in Romanity Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Guinea report|Guinea report]]: GLAM with Harmattan Guinée 15 June 2021 in Conakry * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Festival and edit-a-thon dedicated to the world of archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Training at Het Nieuwe Instituut in Rotterdam; training for Suriname and the Dutch Caribbean has concluded * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Making artists visible * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikidata development and culture of Rudnik and Takovo region * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: Museums writing challenge and Viquimarató Carmelina Sánchez-Cutillas * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Free music; Kulturarv som gymnasiearbete; Statistics Sweden – now as open data; KTH library training * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Diversity in GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Uganda report|Uganda report]]: Wikipedia for Museums in Uganda * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/UK report|UK report]]: British Library and Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: #1Lib1Ref in Ukrainian Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/USA report|USA report]]: Meetup/CCCCWI; Vaccine Safety Wikipedia Edit-a-thon; WikiWednesday Salon; San Diego Wiknic; Black Lunch Table / Black visual artists * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Special story|Special story]]: Play, experiment and cross borders at Hack4OpenGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine starts Structured Data on Commons development and is searching for two developers * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Conferences and Structured data modeling * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 05:47, 11 Հուլիսի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21652088 --> == ''This Month in GLAM'': July 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VII, July 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Collaboration with the New Vision Organization in Tirana; Summer of Wikivoyage Campaign 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Representation and erasure: opportunities and risks that Wikipedia presents for First Nations knowledges * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A wikicontest to celebrate and make visible the state of Bahia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/India report|India report]]: Rabimas proofread contest ends on Bengali Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand holds its second Wikimedia conference, and a performing arts Wikiproject gathers steam * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: New chances for GLAM success * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Photos of Childrens theatre * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/UK report|UK report]]: A Thousand Images of Islam, British Library Updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian Wiki Focus: Black Women in Food History; San Diego 73; Black Lunch Table Black artists * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: A conversation about depicts and Structured Data on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:23, 11 Օգոստոսի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21849336 --> == ''This Month in GLAM'': July 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VII, July 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Collaboration with the New Vision Organization in Tirana; Summer of Wikivoyage Campaign 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Representation and erasure: opportunities and risks that Wikipedia presents for First Nations knowledges * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A wikicontest to celebrate and make visible the state of Bahia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/India report|India report]]: Rabimas proofread contest ends on Bengali Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand holds its second Wikimedia conference, and a performing arts Wikiproject gathers steam * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: New chances for GLAM success * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Photos of Childrens theatre * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/UK report|UK report]]: A Thousand Images of Islam, British Library Updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian Wiki Focus: Black Women in Food History; San Diego 73; Black Lunch Table Black artists * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: A conversation about depicts and Structured Data on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:42, 11 Օգոստոսի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21849336 --> == ''This Month in GLAM'': August 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VIII, August 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos (WPWP) Campaign in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: How Australian libraries are turning to Wikipedia during the global pandemic * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Transbordados: WikidataCon's preconference for Latin America discusses GLAM and decolonization * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Glam-wiki 2021 10 Juillet en Côte d'Ivoire * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/France report|France report]]: Wikimedian in residence; Some projects for this autumn * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/India report|India report]]: Second proofread competition starts on Bengali Wikisource in collaboration with the British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Summer school in July and two new WiR in August * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: 50 cool new things you can now do with KB’s collection highlights, and New old photographs of Algeria, Mali and Morocco by Angeline van Achterberg * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A Wikimedian at New Zealand Opera * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Villas and castles of Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: History, history and future * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections reaches 30 articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/USA report|USA report]]: Wiki salons and Kearny Mesa * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Special story|Special story]]: Hack4OpenGLAM is ready to start * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine starts SDC development * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM conversations and feedbacks for a better Wikimedia movement * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 00:30, 12 Սեպտեմբերի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21990260 --> == ''This Month in GLAM'': August 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VIII, August 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos (WPWP) Campaign in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: How Australian libraries are turning to Wikipedia during the global pandemic * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Transbordados: WikidataCon's preconference for Latin America discusses GLAM and decolonization * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Glam-wiki 2021 10 Juillet en Côte d'Ivoire * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/France report|France report]]: Wikimedian in residence; Some projects for this autumn * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/India report|India report]]: Second proofread competition starts on Bengali Wikisource in collaboration with the British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Summer school in July and two new WiR in August * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: 50 cool new things you can now do with KB’s collection highlights, and New old photographs of Algeria, Mali and Morocco by Angeline van Achterberg * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A Wikimedian at New Zealand Opera * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Villas and castles of Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: History, history and future * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections reaches 30 articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/USA report|USA report]]: Wiki salons and Kearny Mesa * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Special story|Special story]]: Hack4OpenGLAM is ready to start * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine starts SDC development * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM conversations and feedbacks for a better Wikimedia movement * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 09:20, 12 Սեպտեմբերի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21990260 --> == ''This Month in GLAM'': September 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue IX, September 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Diaspora Edits Wikipedia Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Argentina report|Argentina report]]: New parnership agreements and more training! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Preserving paralympic history * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Wikimedia Belgium GLAM report September 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: WikidataCon's right around the corner: find out how to participate * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/France report|France report]]: Wikidata training in Musée de Grenoble * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Call for Italian museums, archives and libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Diaspora Edits Wikipedia Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: GLAM at WikiconNL2021, ISA-campaign Tag the species Naturalis en Rijksmuseum * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: New WiR and presentation of our activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: Women Gastronomes Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Kulturhistoria som gymnasiearbete; Uploads from museums in Göteborg; Wiki Loves Monuments; LGBTQIA+ edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/UK report|UK report]]: British Library and Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/USA report|USA report]]: New page patrol not assuming good faith towards workshop editors * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Working towards a thematic hub on content partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: First steps for Wikimedia Commons reconciliation service * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Updates on grant-funded technical projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:34, 12 Հոկտեմբերի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22102670 --> == ''This Month in GLAM'': October 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue X, October 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Open access as Australia reopens * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Wikimedia Belgium GLAM report October 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Wikipedia Art Month + Heritage Days * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Collaborations and partnership * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: How Wikipedia helped to create a Serbian stamp; Many GLAM-related presentations planned at WikiconNL * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Outreach by members of the Aotearoa New Zealand Wikimedia User Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Wikidata for Libraries and notable Librarians in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A good start to GLAM Fall * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: Women Writers Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: The Constitution of Pylyp Orlyk; More museum data on Wikidata; LGBT edit-a-thon; Local business history in Nyköping; Stockholm City Museum ♥ Wikipedia; Writing about fashion at Nordiska museet * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/UK report|UK report]]: British Library and Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/USA report|USA report]]: Wikiconference North America + Workshops * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Needs assessment interviews; Cultural heritage on Wikidata – thousands of monuments in Norway; Structured Data uploads continue * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: A Wikimedia Commons Reconciliation Service, You Say? * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM office hours, GLAM newsletter moving to Meta-wiki, and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 06:19, 11 Նոյեմբերի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22311279 --> == ''This Month in GLAM'': November 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue XI, November 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/From the team|From the team]]: Migration from Outreach to Meta: your opinion is needed * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/France report|France report]]: Study day on open content; Open content GLAM report * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/India report|India report]]: Second proofread competition ended on Bengali Wikisource in collaboration with the British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Traing course and conference in November * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAMorous November * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Art, design and history from the museums of Göteborg; Maps in the National Archives of Sweden * [[outreach:outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Aricle contest for librarians «Local cultural heritage and prominent people» * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian demos new Wiki API Connector tool and other meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: We continue building for the hub; SDC for fun and profit: detecting bad coordinates; Needs assessment – video recorded interviews; Improving ISA * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikisource birthday celebration, Community Tech Wishlist, and upcoming conversation about courses for GLAM professionals * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:53, 9 Դեկտեմբերի 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22394007 --> == Вандализм == Здравствуйте! Защитите пожалуйста вот эту станицу [[Ադրբեջան]]. Спасибо.--[[Մասնակից:Renvoy|Renvoy]] ([[Մասնակցի քննարկում:Renvoy|քննարկում]]) 08:33, 13 Դեկտեմբերի 2021 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:15, 4 Հունվարի 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(4)&oldid=22532508 --> == ''This Month in GLAM'': December 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue XII, December 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Writing The Record: the Australian Music Wikipedia project launches * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Colombia report|Colombia report]]: We were editing about Bogotan writers * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Ab ovo. Towards future reports... * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: The New Zealand Wikidata thesis project * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Poland report|Poland report]]: Safeguarding the heritage of a community * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Commons project with Göteborg museums was a success; Digital humaniora meets Wikidata; HBTQI, Europeana and WiR * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/UK report|UK report]]: 2021 in Review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian Institution Training * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Adding more Structured Data on Commons statements * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Some structured data developments * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 10:46, 12 Հունվարի 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22518926 --> == ''This Month in GLAM'': December 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue XII, December 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Writing The Record: the Australian Music Wikipedia project launches * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Colombia report|Colombia report]]: We were editing about Bogotan writers * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Ab ovo. Towards future reports... * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: The New Zealand Wikidata thesis project * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Poland report|Poland report]]: Safeguarding the heritage of a community * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Commons project with Göteborg museums was a success; Digital humaniora meets Wikidata; HBTQI, Europeana and WiR * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/UK report|UK report]]: 2021 in Review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian Institution Training * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Adding more Structured Data on Commons statements * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Some structured data developments * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:23, 12 Հունվարի 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22518926 --> == Չպատճառաբանված հետշրջում == Հարգելի Beko, ո՞րն է [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%BC%D5%A5%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D5%A3&oldid=prev&diff=8218199 այս] հետշրջման պատճառը։ Կարծում եմ երկարամյա, փորձառու խմբագիրների կատարած փոփոխությունները հետ շրջելիս ճիշտ կլինի մեկնաբանություն գրել, գոնե այս և նման դեպքերում։--[[Մասնակից:Gardmanahay|Գարդմանահայ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gardmanahay|քննարկում]]) 19:25, 16 Հունվարի 2022 (UTC) :Շատ չխորանանք, թեկուզ հենց այն, որ այդ հետշրջման հետևանքով Լեռնագոգ գյուղի հոդվածի Տես նաև բաժնում ավելացել է Հայաստանի մանուկների հիմնադրամ հոդվածի հղումը, արդեն սխալ է։--[[Մասնակից:Gardmanahay|Գարդմանահայ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gardmanahay|քննարկում]]) 19:27, 16 Հունվարի 2022 (UTC) Նաև կխնդրեմ որպես ադմինիստրատոր [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/Abricot2020 այս] և [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/Kivetat այս] խմբագիրների ներդրումներին գնահատական տաս, քանի որ նրանց խմբագրումներում ես տեսնում եմ գովազդային/քարոզչական տարրերի մասսայական կիրառում։--[[Մասնակից:Gardmanahay|Գարդմանահայ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gardmanahay|քննարկում]]) 19:32, 16 Հունվարի 2022 (UTC) :Լեռնագոգ գյուղի դպրոցի պատմությունը հեռացվել էր պատճառաբանությամբ, որ աղբյուրով չի հաստատվում; Ես բավականին արագ երկու աղբյուր գտա և ետ շրջեցի ու աղբյուրները դրեցի։ Ամփոփման մեջ մեջ գրելով, որ աղբյուր գտնվեց։ Աղբյուներից մեկը հաստատ ՔՈԱՖ-ինը չէ։ Իսկ դպրոցը վերանորոգող կազմակերպության կայքը որպես աղբյուր դնելը արգելված չէ։ Համաձայն եմ, որ ՔՈԱՖ-ը Տես նաև բաժնում ավելորդ է։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 20:03, 16 Հունվարի 2022 (UTC) ::Հետշրջելու խմբագրումից հետո ավելացվեց աղբյուր և պատճառ, դրա համար ինձ թվաց առանց պատճառ է։ Շնորհակալություն աղբյուրների ավելցման և Տես նաև բաժնից համապատասխան հղումը հեռացնելու համար։--[[Մասնակից:Gardmanahay|Գարդմանահայ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gardmanahay|քննարկում]]) 21:38, 16 Հունվարի 2022 (UTC) == խնդրանք տեղափոխություն և ջնջում == բարև {{հարգելի մասնակից}}, խնդրեմ [[Երկաթե դիմակով մարդը]] հոդվածը կջնջես տեղափոխես [[Երկաթե դիմակով մարդը (ֆիլմ, 1998)]], քանի որ այդ անունով մի քանի ֆիլմ կա: --[[Մասնակից:ERJANIK|ERJANIK]] ([[Մասնակցի քննարկում:ERJANIK|քննարկում]]) 03:19, 28 հունվարի 2022 (UTC) :{{Արված է}}--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 06:54, 28 հունվարի 2022 (UTC) == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ SpitakiNo2dproc == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:SpitakiNo2dproc|SpitakiNo2dproc]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 11:11, 31 հունվարի 2022 (UTC) == ''This Month in GLAM'': January 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue I, January 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Belgium report * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A portable museum experience to digitize and share collections online * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Let's celebrate the Public domain day with Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Mobile Photo Studio + New Cooperations * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Finland report|Finland report]]: Photowalks in Helsinki, autumn 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/France report|France report]]: Training course for Musée de l'armée staff members; Journée Wikimédia Culture et numérique 2022; Wikiway * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Indonesia wrap-up; Public Domain Day 2022 in Indonesia; #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Collaborations and new projects in January * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Romania report|Romania report]]: About #1lib1ref activities in Romania (and Moldova) * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Successful end of the Old and even more successful beginning of the New year * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Spain report|Spain report]]: BiBat Museum and libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Uploads of photographs taken by Swedish missionaries in China; Sörmlands museum's first contributions * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections and British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/USA report|USA report]]: Report from DPLA * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Hello, world! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Results and summaries; Helping with getting Pattypan back on track; Working with partners to make content available * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: February 22: Meetup about SDC support in OpenRefine * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikimedia campaigns for librarians and museum workers; Community Wishlist Survey; and Wikimedia query services * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 18:31, 12 Փետրվարի 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22740271 --> == Hi, how are you? Do you remember me? == Hi, dearest Beko, how are you? Me and my family are well. Here in Italy, from Fry. Feb. 11th we can go outdoors without mask. Please, can you help me just for 2 little minutes? I put a new picture on my User Page and I would like to know if the automatical translation it's correct. I wanted to say: ''Me... some years later. Thank you everybody and greetings from Caselle Landi!!!''. Thank you a lot, and if you want I'll be pleased to help you in Italian and Portuguese. See you soon. [[Մասնակից:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Մասնակցի քննարկում:Rei Momo|քննարկում]]) 08:37, 17 Փետրվարի 2022 (UTC) :Hi, dear [[Մասնակից:Rei Momo|Rei Momo]], This is the correct translation - Ես... մի քանի տարի անց: Շնորհակալություն բոլորին, և ողջույններ Կազելե Լանդիից:--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 08:46, 17 Փետրվարի 2022 (UTC) :: Thamk youuuuu very much, see you soon!!! [[Մասնակից:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Մասնակցի քննարկում:Rei Momo|քննարկում]]) 08:56, 17 Փետրվարի 2022 (UTC) == ''This Month in GLAM'': February 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue II, February 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Traditional Food Photography * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Shakespeare is dead - Contemporary playwriting festival; Public Domain Day Belgium 2022 (10/02) report * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: An examples of a visual storytelling – two virtual exhibitions * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/France report|France report]]: Wikimedian in Residence in Clermont Auvergne * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: New agreement for Wiki Loves Monument Italy 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Traditional Food Photography * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: New photo collections of Alkmaar, Wiki goes Caribbean meeting, contemporary art Wikidata import and knowledge platform for GLAMS * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: National Digital Forum and Editing in a Time of COVID * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: 1Lib1Ref 2022 Kwara * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: New GLAM-Wiki partnerships and cooperations * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A month in the sign of 1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Additional photos from Swedish missionairies; Historical maps of Ukraine * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Stand with Ukraine! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/USA report|USA report]]: Women's History Month activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: February in AvoinGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Encyclopaedia of Life release their 2 million species descriptions under CC0 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Editing SDC with OpenRefine; Monthly OpenRefine and Wikimedia office hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:19, 12 Մարտի 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22892827 --> == խնդրանք տեղափոխության և ջնջման == ողջույն {{հարգելի մասնակից}}, խնդրեմ [[Սպանություն «Արևելյան ճեպընթացում» (ֆիլմ)]] հոդվածը կտեղափոխեք [[Սպանություն «Արևելյան ճեպընթացում» (ֆիլմ, 1974)]], քանի որ այդ անունով էլի ֆիլմեր կան տարբեր թվերի: --[[Մասնակից:ERJANIK|ERJANIK]] ([[Մասնակցի քննարկում:ERJANIK|քննարկում]]) 15:42, 18 Մարտի 2022 (UTC) == Reminder to participate in the ratification vote of ther UCoC Enforcement Guidelines== Hello Beko, The [[:m:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/Voting|Ratification vote]] of [[:m:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/ko|Universal Code of Conduct Enforcement Guideline]] is currently taking place until March 21. As of 19 March 14:40 UTC, no votes from hywiki registrants have been casted. While I'm keeping in mind that homewiki isn't always indicative of where an editor is active, I want to remind everyone that local opinions are sought in this global decision. Even if your homewiki is not hywiki, commenting on the guidelines from the perspective of this project will be beneficial. If you didn't vote yet, please take a few minutes to participate in the ratification vote! Your voice is important. Regards, [[Մասնակից:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Մասնակցի քննարկում:AAkhmedova (WMF)|քննարկում]]) 16:20, 19 Մարտի 2022 (UTC) == ''This Month in GLAM'': March 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue III, March 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Visual culture, human rights and digitization * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Australia grows gender equity for International Women's Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Collaboration with GLAM institutes in Belgium * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Pills of GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Croatia report|Croatia report]]: ...starting bottom-up in indie archive! * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Glass, Books and Paintings * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/France report|France report]]: Mooc Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/India report|India report]]: Wikimedian-in-Residence program initiated at the Research Institute of World's Ancient Traditions, Cultures and Heritage in Arunachal Pradesh * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: The growth of sharing on Wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Letters from Sierra Leone: the Sjoerd Hofstra photo collection in a new light * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Forming Wikimedia Aotearoa and the Aotearoa New Zealand Theses Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: News in Wikipedian in residence projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Spain report|Spain report]]: WikiToro * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: The Unique Historical Kalmar County project continues ...; WikiGap x 3; Students writing articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: GLAM Activities by Wikimedia Uruguay * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/USA report|USA report]]: Women's History Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: UN Environment Programme sharing their knowledge on Wikipedia. Logo competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine: survey for Structured Data on Commons features * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Commons APP calls, Bophana documentaries, and Image Description Week * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:45, 13 Ապրիլի 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23092895 --> == ''This Month in GLAM'': April 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue IV, April 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Growing the record of Australian Music * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: About African Pagnes and Belgian music * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Brazil wins the first place in WLM 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/France report|France report]]: French GLAM meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Work with GLAMs on Wikisourse and Wikimedia Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Mexico report|Mexico report]]: GLAM professionals add an image and become Wikipedians; Edificio Carolino Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: People in Paleontology, Digikult, and copyright term extension for New Zealand * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Wikidata for Nigerian Novelist and Novel * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikiresidence in progress and workshop Evolution in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Important activities within the GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Training at the National Archives of Sweden; Training at the Stockholm City Museum; Training at the Swedish National Museum of Science and Technology; Improved images from Swedish Performing Arts Agency * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Wikidata Coffee Breaks * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: Wikimedistas de Uruguay report * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/USA report|USA report]]: WVU Libraries; Earth Day-2022-SWC; Wiki-Gap * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Open Access vs NFT, GLAM School, Saami language, family trees * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Enter our logo competition; IGO/INGO; Needs assessments research results; Wrapping up some ISA-things * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: 1Lib1Ref, Image Description Week, Commons calls, and the Add an image events * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 04:22, 10 Մայիսի 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23247018 --> == [[Դեբյոսկի շրջան]] == Герб Дебесского района Решением Совета депутатов МО "Дебесский район" от 24 августа 2006г №55 "Об утверждении официальных символов – герба и флага муниципального образования «Дебесский район» Удмуртской Республики" Герб Дебесского района внесен в Государственный геральдический регистр РФ под № 2495[https://debesy.udmurt.ru/city/gerb/index.php]. [[Մասնակից:Чердынь|Чердынь]] ([[Մասնակցի քննարկում:Чердынь|քննարկում]]) 15:31, 21 Մայիսի 2022 (UTC) :[[Մասնակից:Чердынь|Чердынь]], вернул, но лучше загрузить в формате SVG, без рамки. --[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 16:14, 21 Մայիսի 2022 (UTC) ::Не умею. [[Մասնակից:Чердынь|Чердынь]] ([[Մասնակցի քննարկում:Чердынь|քննարկում]]) 16:41, 21 Մայիսի 2022 (UTC) == [[Wiki loves monuments 2021]] == Здравствуйте, Беко! Извините, что беспокою, но сувениров за участие в армянской части конкурса Wiki loves monuments, о которых Вы писали, я до войны так и не получил. Стоит ли на них хоть когда-либо рассчитывать? Напишите, пожалуйста! С уважением - --[[User:Константинъ|Константинъ]] 08:35, 23 May 2022 (UTC). == Պորտալ:Արվեստ/Կարմիր հղումներ == ողջույն {{հարգելի մասնակից}} ջան, լավ ես? , խնդրեմ կարող ես թարմացնել այս պորտալը?: --[[Մասնակից:ERJANIK|ERJANIK]] ([[Մասնակցի քննարկում:ERJANIK|քննարկում]]) 23:13, 31 Մայիսի 2022 (UTC) == ''This Month in GLAM'': May 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue V, May 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Summer of Wikivoyage 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Face-to-face and virtual events on May * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Over 1000 references added in Australia and Aotearoa New Zealand for #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: New Wikidata Property * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Espírito Santo is a sucess * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: From university to library * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Finland report|Finland report]]: Photowalks in Southern Finland, spring 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/France report|France report]]: International Museum Day 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/India report|India report]]: Digitization of Tibetan Buddhist canons, The International Museum Day 2022 Wikidata Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: May in and for museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Cooperation with the National Gallery of Kosova and Summer of Wikivoyage 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Malaysia report|Malaysia report]]: WikiGap Malaysia 2022 @ Kuala Lumpur Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Pacific Arts Aotearoa Wikiproject, Auckland Museum's Exploratory Study and Report back on #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikipedian in residence in the National Museum in Cracow; Training at the Wawel Royal Castle National Art Collection; How can we make GLAM’s digital resources more reusable in education?; The International Museum Day 2022 Wikidata Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: New GLAM brochure and Wikilive 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Rembrandt and others – drawings from the Nationalmuseum in Stockholm; Stockholm Museum of Women’s History; The map book of Heinrich Thome; Sörmland Museum; Wikidata competition – International Museum Day 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Diversity in GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: Wikimedistas de Uruguay report: 1bib1ref, Museum of Natural History, and more! * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/USA report|USA report]]: Hackathons and Edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: International Energy Agency share their knowledge and graphics on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Uploading files to Wikimedia Commons with OpenRefine: looking for test uploads! * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Results from 1Lib1Ref May 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:14, 13 Հունիսի 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23345409 --> == [[Անգլիական մասաբրդատու ոչխարներ]] == խնդրեմ ուղղես հոդվածի անունը։ [[Մասնակից:ERJANIK|ERJANIK]] ([[Մասնակցի քննարկում:ERJANIK|քննարկում]]) 23:58, 14 Հունիսի 2022 (UTC) == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ ՆՌԱՆԷ-ֆոլք-ռոք բենդ == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:ՆՌԱՆԷ-ֆոլք-ռոք բենդ|ՆՌԱՆԷ-ֆոլք-ռոք բենդ]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 12:29, 28 Հունիսի 2022 (UTC) :[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]], շնորհակալություն, արգելափակված է։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 12:34, 28 Հունիսի 2022 (UTC) == ''This Month in GLAM'': June 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue VI, June 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: CEE Spring 2022 in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: In the middle of new projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: A celebration, a commitment, an edit-a-thon: Know My Name returns for 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Heritage and Wikimedian in Residence * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: FIRST WikiCon Brazil & Three States of GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Network(ing) effect(s) * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/France report|France report]]: French open content report promotion * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Opening and closing projects in June * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Edit-a-thon with Kino Lumbardhi; DokuTech; CEE Spring 2022 in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: West Coast Wikipedian at Large and Auckland Museum updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikipedian in residence in the National Museum in Cracow; The next online meeting within the cycle of monthly editing GLAM meetings; Steps to communicate GLAM partnerships better and involve the Wikimedian community * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: 100 000 memories from the Nordic Museum; Report from the Swedish National Archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Diversity in GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/UK report|UK report]]: Featured images and cultural diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/USA report|USA report]]: Fifty Women Sculptors; Juneteenth Edit-a-thon; Juneteenth Photobooths 2022; Wiknic June 2022; New York Botanical Garden June 2022; LGBT Pride Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Structured data on Commons editing now possible with OpenRefine 3.6; file uploading with 3.7 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 03:46, 11 Հուլիսի 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23471794 --> == ''This Month in GLAM'': July 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue VII, July 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Provinces: our main characters * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Brazil holds its National Wiki Conference, and many GLAM partners join * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Colombia report|Colombia report]]: A very busy July for Colombian libraries / Un Julio bastante movido para las bibliotecas colombianas * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/France report|France report]]: Wikimedian in residence in Clermont-Ferrand * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: News from Auckland Museum, the West Coast, and New Zealand's thesis repositories * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Edit-a-thon in the National Museum in Cracow, GLAM editing contest on the collection of artworks * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Portugal’s first GLAM-Wiki open access museum project is launched!! * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Presentation of GLAM activities at Edu Wiki Camp * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/USA report|USA report]]: GLAM for the Masses * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Wikimania * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Wikimania activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: What next for 1Lib1Ref? * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 01:24, 9 Օգոստոսի 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23554599 --> == ''This Month in GLAM'': August 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue VIII, August 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign in Albania and Kosovo in 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Introducing Wikidata to the City of Sydney * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: In-person and online activities hosted by Brazil during Wikimania 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Summer in WMEE - from collecting professors´ portraits to new potential co-operations * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Germany report|Germany report]]: Coins and paintings by the Prussian Cultural Heritage Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: 4 Islands Outreach; Digital Clippings; Balinese Wikisource Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Italian institutions ever closer to Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign and Wikivoyage * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: West Africa in the Van der Kraaij Photo Collection 1972-1987 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: The summary of GLAM editing contest and the end of residency at the National Museum in Cracow; Cooperation with Wawel Royal Castle; Hack(art)hon for Zachęta * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Linking Portuguese culture to Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Contemporary Art Edit-a-thon and Wikipedian in residence at the Historical Archive of Negotin * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: 100 000 Bildminnen; Uniforms, images from New Sweden, colonial officers, the map book of Fryderyk Getkant, and more!; Swedish general election 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/UK report|UK report]]: Culturally diversifying Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: Wikimuseos & editing clubs in Uruguay * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/USA report|USA report]]: Wikimania, Meetups and More * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Crisis & GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Tools; Helpdesk; IGO/INGO * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: New tool in development utilizing Structured Data * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Capacity building for Bophana Center * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:55, 12 Սեպտեմբերի 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23741699 --> == ''This Month in GLAM'': September 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue IX, September 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves EuroPride in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Behind the scenes with Australia's Wiki Loves Earth 2022 winner * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Austria report|Austria report]]: A Börthday present for Wikidata - the DACH Culture Contest * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Reopening of Museu Paulista and other news * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/France report|France report]]: Meeting with Prime minister cultural adviser; Residence at the Brittany Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/India report|India report]]: Digitisation of O Bharat, a bilingual biweekly published in Goa from 1912 to 1949 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Socialization; Wikistories for GLAM Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: September month of results and planning * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wiki Loves Monuments Suriname first edition: 554 photos * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand Thesis Project and Te Papa Forget-me-nots * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: The results of GLAM editing contest; GLAM Coordinators Meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: External projects, great results and high level of independence * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Bookfair back on site; Cultural history in High Schools; More identifiers from National Historical Museums of Sweden on Wikidata; Swedish general election 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programm * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/UK report|UK report]]: Islamic art and global art * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/USA report|USA report]]: Advocacy and Invention; New Smithsonian WiR; Called to Create; DC Statehood and Home Rule; Annual meeting; Wikipedian in Residence Opportunity at the Pérez Art Museum Miami * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Workshops on tool prioritization and helpdesk * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: View it! tool development update * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:53, 8 Հոկտեմբերի 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23872369 --> == ''This Month in GLAM'': October 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue X, October 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedian in Residence in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Celebrating Wikidata, and over 400 new Wikipedia pages * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: WLM Brazil, HR & Environment Wikicontest, and GLAM with Atlantic Forest National Institut * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Chuvash people in WMEE and Photo contest * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Talk; Javanese Wikisource Workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Touring Club Italiano: updates and uploads * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: About the Dutch Wiki Loves Fashion 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: TDWG2022 and Molluscs * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Wiki Loves Monuments 2022 selection process in progress; GLAM online meeting on evaluation of ten editions Wiki Loves Monuments in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAMorous October; Faculty of Dramatic Arts in Belgrade; CEE Meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Women and architechture * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/USA report|USA report]]: Asian American Edit-a-thons and More * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: First batch upload; list of tools * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: View it! tool: now with Commons category search! * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: AfLIA Wikisource webinar, Wiki Rescues Manuscripts & European GLAMwiki Coordinators meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 17:13, 10 Նոյեմբերի 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23979654 --> == ''This Month in GLAM'': November 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue XI, November 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Africa report|Africa report]]: Wiki Loves Africa 2022 Winners & 2022 ISA Drive * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: An event at the National History Museum in Tirana * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: WLM tool, Wiki Takes, New WMB's Strategy, and 2 new GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/India report|India report]]: Two Open Culture films on India's Odia language, made with volunteer labour * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Open GLAM Conference; Sundanese Wikisource Workshop; Minangkabau books digitization * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Video and photo to share the beauty of Italy's heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Linking heritage data at HackaLOD * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Integrating with the BHL, loading natural science specimens and data * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: How Wiki helps to explore and enjoy art & culture; Wiki workshop for the National Museum in Krakow; GLAM online meeting on ideas for 2023; Wiki Loves Monuments 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikipedian in residence at Faculty of Dramatic Arts in Belgrade and National Museum of Zrenjanin * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wikipedian in Residence at Musikverket; Women and architecture; Gymnasiearbete; New uploads from the Swedish National Archives; WLM winners; Images of Äpplet * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: Let's GLAM Together in Uruguay: Help us organize the GLAM Wiki Conference 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/USA report|USA report]]: WikiConference North America 2022; Punk Wikipedia Edit-a-thon; Kensho Technologies Impact-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Special story|Special story]]: We need your opinion: GLAM Wiki Conference 2023 & Your Favorite Tools * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Survey: your favorite tools * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 04:14, 11 Դեկտեմբերի 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24181148 --> == Հայկ Չախալյան == Ողջույն, Հայկ Չախալյանի մասին նյութը ջնջվել է, որպես ոչ նշանակալի, բայց ասվում է, որ * Հայաստանի Հանրապետության և Արցախի Հանրապետության անձանց դեպքում անձի մասին կարելի է հոդված գրել ստորև նշված պարգևներ ունենալու դեպքում՝ ** [[Հայաստանի ազգային հերոս|«Հայաստանի ազգային հերոս»]] ** Արցախի Հանրապետության [[Արցախի Հանրապետության «Ոսկե արծիվ» շքանշան|«Ոսկե արծիվ» շքանշան]] ** Արցախի Հանրապետության [[Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշան|«Մարտական խաչ]] 1-ին եւ 2-րդ աստիճանի շքանշանով ** [[«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալ (Հայաստան)|«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար»]] շքանշան (առկա է) ** [[«Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշան (Հայաստան)|«Մարտական խաչ»]] շքանշան ** [[Սուրբ Վարդան Մամիկոնյանի շքանշան|«Սուրբ Վարդան Մամիկոնյան» շքանշան]] ** [[Տիգրան Մեծի շքանշան]] [[Մասնակից:Lusne|Lusne]] ([[Մասնակցի քննարկում:Lusne|քննարկում]]) 17:42, 16 Դեկտեմբերի 2022 (UTC) :Ողջույն, հոդվածում ոչ մի շքանշան չէր նշված, միայն գրված էր, որ «25 հունիսի 2021–ին ՀՀ նախագահի հրամանագրով[4] պարգևատրվել է Մարտական ծառայության մեդալով։», ինչը բավարար չէ։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 18:36, 16 Դեկտեմբերի 2022 (UTC) ::https://www.president.am/hy/decrees/item/5273/ [[Մասնակից:Lusne|Lusne]] ([[Մասնակցի քննարկում:Lusne|քննարկում]]) 09:50, 18 Դեկտեմբերի 2022 (UTC) :::Նախագահի հրամանագրում նշված է «Մարտական ծառայության մեդալ», ինչը կանոնակարգի մեջ նշված չէ։ Ըստ կանոնակարգի ցանկացած մեդալ ստանալը հիմք չէ զինվորականի մասին հոդված գրելու համար։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 11:36, 18 Դեկտեմբերի 2022 (UTC) == Վստահելի աղբյուրների ավելացում == Ողջույն, հրապարակածս հոդվածը վաստակաշատ անձի մասին է, որտեղ ինքնակենսագրական նյութը եւ այլ մանրամսսներ վերցրել եմ քննարկման արդյունքում, և հրապարակվող նյութը հաստատվել է հենց հեղինակի կողմից; Այս դեպքում ինչպես վարվեմ, որ հոդվածը չջնջվի, որովհետև այլ աղբյուրում նման տեղեկատվություն չկա։ Կանխավ շնորհակալություն; [[Մասնակից:Ռիգել|Ռիգել]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ռիգել|քննարկում]]) 18:46, 27 Դեկտեմբերի 2022 (UTC) == ''This Month in GLAM'': December 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue XII, December 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Ongoing projects with open culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Croatia report|Croatia report]]: A YEAR in REarVIEW! * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Denmark report|Denmark report]]: Edit-a-thon on contemporary Danish artists from the former Yugoslavia * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/India report|India report]]: CIS-A2K launches GLAM projects in Aurangabad, Maharashtra * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Digitalization in Deli Serdang and Yogyakarta; #1Lib1Ref Workshop; Structured Data Marathon * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Museo Egizio - collection import * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: The Great Macron War, Critter of the Week, and West Couast Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: WikiLovesLibraries Nigeria:An initiative beyond 1Lib1Ref for Librarians in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: The first European GLAM Coordinators online meet-up; New articles on the collection of Wawel Royal Castle; Results of Wiki Loves Monuments 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Wikibase in social sciences and Public Domain Day celebrations * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Spain report|Spain report]]: Wikidata Birthday and ongoing projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Musikverket; Media literacy graphics; Reports for project and to project partners * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme: look back to 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Uganda report|Uganda report]]: GLAM in Uganda 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili project year in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/USA report|USA report]]: Wikipedia Edit-a-Thon: International Volunteer Day; ICP x Art + Feminism * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Introducing Wiki Loves Living Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Helpdesk; IGO/INGO * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: View it!: New FULL version is ready to launch * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM-Wiki Con 2023, DPLA's new Sloan Foundation funding, and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 12:18, 11 հունվարի 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24342308 --> == ''This Month in GLAM'': January 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue I, January 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Birthday in Tirana, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Belgium report|Belgium report]]: DESINGEL arts centre and Wikimedia platforms * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Open Midiateca: Licensing and analysis of collections of Midiateca Capixaba * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Let's celebrate public domain day 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Finland report|Finland report]]: Photo walks for Wiki Loves Monuments and rephotography * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Public Domain Day in Indonesia; #1Lib1Ref Campaign and Workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Wikimedia Italy's calls for free knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Opening old books at Maastricht University * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM stepping into 2023; New “did you know” articles on the collection of Wawel Royal Castle * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Spain report|Spain report]]: #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Tekniska museet makes 3000 polar images available on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/UK report|UK report]]: National Trust and cultural diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/USA report|USA report]]: Effie Kapsalis remembered; Mathematicians + Wikipedia; Wikipedia Day 2023; San Diego meetup * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Report of survey about Wikimedia content partnerships tools * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: View it! Editing Functionality: Final Update! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 20:31, 9 փետրվարի 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24506764 --> == ''This Month in GLAM'': February 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue II, February 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: I Edit Wikipedia Online Campaign 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Public Domain Day Belgium 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: GLAM-Wiki initiatives in Brazil spark academic investigation * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Activities during first two months of 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Launching of Wikisource Loves Manuscripts; Bincang GLAM continues * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: New project and collaboration in February * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: I Edit Wikipedia Online Campaign 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikidata and the Biodiversity Heritage Library, Wellington WikiCon 2023 and Auckland Museum local suburb project funding * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: The European GLAM Coordinators online meet-up; GLAM-Wiki workshop at the Wawel Royal Castle State Art Collection; Wikimedians-in-residence online meet up * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: 100 000 Bildminnen; Report from The Association of Swedish Museums; Wikipedia for all of Sweden; ArkDes edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/UK report|UK report]]: In Memoriam Jo Pugh / Cultural Diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/USA report|USA report]]: Black History Month and More * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Wiki Loves Living Heritage launches 17 March 1pm UTC * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Gender, language, and living heritage events in collaboration with affiliates * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 06:20, 12 Մարտի 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24700176 --> == ''This Month in GLAM'': March 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue III, March 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: WikiGap Tirana 2023, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Starting the year at WMAR * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Australia report|Australia report]]: Know My Name edit-a-thon at the National Gallery of Australia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Pará, Women's month and a huge upload for biologists * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Estonia report|Estonia report]]: From Ruhnu to Vääna a.k.a. Winterspring in WMEE * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/France report|France report]]: Residency at the Brittany Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Javanese Wikisource Competition; 5 More Bincang GLAMs; GLAM Socialization to University of Sriwijaya * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: GLAM Spring * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Wikivoyage Edit-a-thon in Istog * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Auckland War Memorial Museum Local Suburb Project updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM meet-ups, Wikiresidencies and GLAM partners contributiong to editing contest * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAM in March * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Photo memories from three industrial towns; Update from the archives; ArkDes edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/USA report|USA report]]: Projects and activities in March * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Mismatch Finder: Resolving Mismatches in Wikidata’s 100 Million Items * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: The Ethics of Open Sharing * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 23:47, 10 Ապրիլի 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24780501 --> == ''This Month in GLAM'': April 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue IV, April 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: International Roma Day Edit-a-thon in Albania, 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: "Every Book its Public" Campaign and Strategic Committee on Libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: What's new at GLAM in the Czech Republic * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Mini Grants; Structured Data Marathon VIII; Wikisource Online Workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Bridges between Wikimedia and culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: BHL Whitepaper and outreach for Citizen Science Month and WeDigBio, Auckland Museum suburbs project update, New Zealand Women in Architecture Wikidata Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: Another meeting of EU GLAM Coordinators; Guided tours for Wikipedians in museums in Krakow; Presentation on Art in Wikipedia; Online training on the basics of copyright law; Polish monuments among the top winners of WLM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: ISOF workshop; More articles from students; SAAB veterans shared their knowledge during metadata edit-a-thon; ArkDes edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/UK report|UK report]]: Democratising knowledge and cultural diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/USA report|USA report]]: Into the Wikiverse; Earth Day 2023 Bushwick * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Wikipedia day pitches by FAO and IEA * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Activities are starting! * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Biodiversity Heritage Library whitepaper and the #1Lib1Ref campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:34, 10 Մայիսի 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24999560 --> == «Ֆինանսատնտեսական միամսյակ»-օգնության խնդրանք == Ողջո՜ւյն: Խնդրում եմ` օգնեք հասկանալ, թե ինչու [[Անդյան զարգացման կորպորացիա]] հոդվածը չի թողնում կապել այլ լեզուներով հոդվածների, մասնավորապես ռուսերենի հետ (գրում է, որ <<An unknown error occurred>> է տեղի ունեցել, ի՞նչ անհայտ սխալ...) [[Մասնակից:LilitMir|LilitMir]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitMir|քննարկում]]) 08:40, 20 Մայիսի 2023 (UTC) == Արգելափակում, անվան հետ խնդիր == Բարև ձեզ, հարգելի @[[Մասնակից:Beko|Beko]] Երեկ հավելյալ՝ հնագիտական տեղեկատվություն էի ցանկանում ավելացնել Հովահհանաք վանքի մասին: Սակայն մուտք եմ գործել անվանմամբ, որը ներկայացնում է կազմակերպություն: Ցավոք, տեղեկացված չէի, որ դա արգելված է: Սա հաղորդագրությունն է՝ <u>"Ձեր ընթացիկ IP-հասցեն է 37.252.82.147, արգելափակման իդենտիֆիկատորը՝ 6760։ Խնդրում ենք նշել այս տվյալները ձեր հարցումների ժամանակ։"</u> Կարո՞ղ եք հուշել ընթացակարգը, թե ինչպես ապաբլոկավորեմ իմ IP հացնեն, որ կարողանան փոփոխություններ կատարել արդեն այս՝ իմ իրական անվնամամբ էջով: Շնորհակալություն: [[Մասնակից:AnnieDavtyan|AnnieDavtyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:AnnieDavtyan|քննարկում]]) 13:22, 4 Հունիսի 2023 (UTC) :Բարև Ձեզ, հարգելի [[Մասնակից:AnnieDavtyan|AnnieDavtyan]], վիքիպեդիայում որևէ կազմակերպության, միավորման, ապրանքանիշի և այլն գովազդն արգելվում է և նման գործունեության համար մասնակիցը ենթակա է արգելափակման, բայց IP հացնեն չի արգելափակվում, ինչը հնարավորություն է տալիս մեկ այլ անունով գրանցվել և խմբագրել։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 13:30, 4 Հունիսի 2023 (UTC) ::Շնորհակալություն պարզաբանման համար, կարծես թե ստացվեց իմ այս էջով ավելացնել տեղեկություն: [[Մասնակից:AnnieDavtyan|AnnieDavtyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:AnnieDavtyan|քննարկում]]) 13:36, 4 Հունիսի 2023 (UTC) == Վերջնական որոշում և օգնություն == Ողջույն, սիրելի ադմինիստրատոր։ Խնդրում եմ օգնել և վերջնական որոշում կայացնել [[Շեյդի]] հոդվածի համար։ Այս արտիստի մասին պատմող հոդվածի ջնջման մասին քննարկում բացվել էր դեռևս 2021 թվականի սեպտեմբերի 5-ին և փակվել 2021 թվականի սեպտեմբերի 15-ին։ Որոշվել էր թողնել հոդվածը։ Գարդմանահայ մասնակիցը այս տարվա մարտի 7-ին կրկին հոդվածը առաջադրել է ջնջման և բացվել է քննարկում։ Խնդրում եմ օգնել և վերջնականապես լուծել այս հարցը։ Մի քանի մասնակիցներ, այդ թվում նաև ես՝ հոդվածի հեղինակս, հայտնել ենք մեր կարծիքները և տվել պարզաբանումներ և ավելացրել աղբյուրներ և համարել ենք այս հոդվածը նշանակալի, քանի որ համապատասխանում է Հայերեն Վիքիպեդիայի արտիստներին վերաբերող հոդվածի չափանիշներին և նշանակալիության կետերին։ Ստորև կցում եմ ներկայիս բաց քննարկումը - [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1:%D5%8B%D5%B6%D5%BB%D5%B4%D5%A1%D5%B6_%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BB%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%BE%D5%A1%D5%AE_%D5%B0%D5%B8%D5%A4%D5%BE%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80#%D5%87%D5%A5%D5%B5%D5%A4%D5%AB] [[Մասնակից:Մեսրոպ Հայրապետյան|Մեսրոպ Հայրապետյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մեսրոպ Հայրապետյան|քննարկում]]) 08:11, 9 Հունիսի 2023 (UTC) == ''This Month in GLAM'': May 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue V, May 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/From the team|From the team]]: E-mail account issue * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Summer of Wikivoyage Edit-a-thon in Shëngjin, Albania, 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Australia report|Australia report]]: Improving Wikipedia pages about Australian women filmmakers at ACMI * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: First GLAM-Wiki partnership from Pará * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Finland report|Finland report]]: Adding authority control templates with Pywikibot * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/India report|India report]]: Digitization of Behar Herald starts in Patna * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Wikisource Workshop in Madura; Outreach to Bandung; Indonesian Wikisource Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Open access from North to South * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Summer of Wikivoyage Edit-a-thon 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Architecture Edit-a-thon and Auckland suburb updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Philippines report|Philippines report]]: Wikisource promotion at UNC Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Air travel and city streets * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Uganda report|Uganda report]]: These last few months in Uganda * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/UK report|UK report]]: Promoting cultural diversity on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/USA report|USA report]]: A Spotlight on Black Women Birders; DC Nobel Solution Sessions; Women of Color in the Renwick Gallery; Anthropology and Community Connections; SAGE edit-a-thon; WikiWednesday Salon; Into the Wikiverse: AANHPIs in Science Fiction and Pop Culture; Queering Wikipedia 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Special story|Special story]]: Help Wikimedia Map Your Efforts to Improve Copyright! * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/GLAM Wiki conference report|GLAM Wiki conference report]]: GLAM Wiki Conference 2023: Announcing the venue & scholarship application process open * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Photo contests * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: WILMA, DPLA + SDAW, and BHL whitepaper updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 00:47, 12 Հունիսի 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25118911 --> Beko ջան [[Խորհրդային Միության ներքին գործերի նախարարություն]] հոդվածում ներկայացված տեղեկությունները հաստատող վստահելի աղբյուրները նշել եմ: [[Մասնակից:Հայկ.005|Հայկ.005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Հայկ.005|քննարկում]]) 17:41, 29 Հունիսի 2023 (UTC) == ''This Month in GLAM'': June 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue VI, June 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: CEE Spring Campaign 2023, Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Asia report|Asia report]]: Donation of images from the National Centre for Biological Sciences * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Native Brazilian photographer wins Wiki Loves Folklore Brazil 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Half done in 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Germany report|Germany report]]: Museum tour, WLM, handouts and image donation * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/India report|India report]]: Wiki Exploration Programme GLAM activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Conclusion of Mini Grants; Second #1Lib1Ref Campaign; Wikisource Workshop in Bali * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: TCI and Turin Academy of Science * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: CEE Spring Campaign 2023, Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: A new book, new Wikipedia articles, videos and further images on Africa * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Report on the Society for the Preservation of Natural History Collections Conference 2023 and Auckland suburb updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Philippines report|Philippines report]]: GLAM outreach activity at University of Nueva Caceres: Digitization, workshops and proofread-a-thons as future collaboration * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki workshops for the Czartoryski Library; Work on the GLAM-Wiki Project Page Continues; End of Internship within the "Praktykuj w Kulturze" Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Knowledge overview; Almedalen week * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programm * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/UK report|UK report]]: Cultural diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/USA report|USA report]]: WikiWednesday returns to Manhattan; Wikimedia NYC and Art+Feminism; WikiConference North America 2023; GLAM Wiki 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Special story|Special story]]: Flickr Foundation and Wikimedia Foundation partner to build Flickypedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/GLAM Wiki conference report|GLAM Wiki conference report]]: The call for proposals is now open for the GLAM Wiki Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:11, 10 Հուլիսի 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25275926 --> == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php?lang=hy medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 6 August 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translatiors/hy&oldid=25414837 --> == ''This Month in GLAM'': July 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue VII, July 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Photowalk Albania and Kosovo, 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: First batch of a big upload * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Australia report|Australia report]]: Where's The Source? Adding Citations to Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Two new GLAM-wiki partnerships and Three large uploads * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/France report|France report]]: New milestone reached: already 500 portraits of geographers uploaded on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/India report|India report]]: Open Knowledge Fellowship by Heritage Lab and Wikibase set foot in India * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Videos and filmmakers of Africa, Open Churches Photochallenge and Wiki goes Caribbean meet-up in Dutch National Archive * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: EU GLAM Coordinators; WikiMatejko; Polona; internship program * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikipedian in residence raises the standards * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/UK report|UK report]]: Roads, Kingdoms and Assassins * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/USA report|USA report]]: WikiWednesday Salon; New York Botanical Garden; Meetup San Diego * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Join Wiki Loves Living Heritage at Wikimania! * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: WiLMa updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:16, 9 Օգոստոսի 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25415835 --> == Հայկ Վրեժի Գաբրիելյան էջի վերաբերյալ == Հարգելի Beko, կասեք կրիտերիաները էջը ջնջելու: Վիքիպեդիայում կան բազմաթիվ հոդվածներ, որոնք առավել քիչ նշանակալից անձանց վերաբերյալ են: Հոդվածին կցված էին հղումները և պաշտոնական աղբյուրները: Կանխավ շնորհակալ եմ : [[Մասնակից:DetectiveHayk|DetectiveHayk]] ([[Մասնակցի քննարկում:DetectiveHayk|քննարկում]]) 11:38, 10 Օգոստոսի 2023 (UTC) :Հարգելի [[Մասնակից:DetectiveHayk|DetectiveHayk]], առաջին և միակ դեդեկտիվ լինելը և դա հաստատող փաստաթղթերը դեռ բավական չեն Վիքիպեդիայում հոդված ունենալու համար։ Հանրային հետաքրքրություն պետք է լինի, և հետևաբար հանրային արձագանք առաջնային աղբյուրներում։ Ասեմ նաև, որ միայն մեդալներն ու հավաստագրերը նույնպես վիքինշանակալիություն չեն ստեղծում։ Բերեք Ձեր գործունեությանը անդրադարձող հոեղինակավոր աղբյուրներ՝ մամուլ, գրականություն և ոչ մեկը հոդվածը չի ջնջի։ հարգանքով։ --[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 12:09, 10 Օգոստոսի 2023 (UTC) ::Հարգելի Բեքո , ::Դետեկտիվ գործունեության նկատմամբ կա մեծ հանրային հետաքրքրություն: ::Հոդվածին կցված էին իմ մասին Ձեր կողմից նշված նյութերը. ::Իմ հարցազրույցը 1in.am լրատվականին, ::Իմ հարցազրույցը operativ.am լրատվական կայքին: ::Հոդվածին կցված էր նաև բլոգեր Նաստիայի պատրաստած տեսանյութն իմ կողմից իրականացված հետաքննության մասին,որի դիտումները Յութուբում գերազանցել են 8,1 միլիոնը: ::Այս հոդվածի նպատակը նաև Վիքիպեդիայում Դետեկտիվ գործունեության և դետեկտիվների մասին հոդվածների հետագա հրապարակումն է: ::Կխնդրեմ Ձեր աջակցությունը [[Մասնակից:DetectiveHayk|DetectiveHayk]] ([[Մասնակցի քննարկում:DetectiveHayk|քննարկում]]) 12:28, 10 Օգոստոսի 2023 (UTC) :::https://operativ.am/?p=519006&l=am :::https://www.youtube.com/watch?v=qUMcG3PMnr8 :::https://www.youtube.com/watch?v=xsN0n8C0fv8 :::Հարգելի Բեքո սրանք իմ ասած լինկերն են [[Մասնակից:DetectiveHayk|DetectiveHayk]] ([[Մասնակցի քննարկում:DetectiveHayk|քննարկում]]) 12:32, 10 Օգոստոսի 2023 (UTC) Կներեք, որ միջամտում եմ, բայց պարտավոր եմ։ Հարգելի [[Մասնակից:DetectiveHayk|DetectiveHayk]], արդեն այն փաստը, որ գրում եք «իմ մասին», հոդվածը ջնջելու հիմք է։ Վիքիպեդիայում արգելված են ինքնակենսագրական հոդվածները, դա ակնհայտ շահերի բախում է։ Նշանակալիությունը, աղբյուրների առկայությունը այս դեպքում անցնում են երկրորդ պլան։ --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 12:32, 10 Օգոստոսի 2023 (UTC) :Հարգելի Արտաշես, :դա ինքնակենսագրական հոդված չի,այլ հոդված է դտեկտիվի մասին: :Հունիս ամսին նույնպես գրվել էր հոդված, որը ջնջվել էր Ձեր կողմից: :Ստիպված ես գրեցի հոդվածը, որպեսզի հստակ համապատասխանի կանոններին: :Այնպես չի որ ճանաչելիության խնդիր ունեմ , կամ ինքնահաստատման:Մեր կողմից գործադրված ջանքերի շնորհիվ Համաշխարհային Դետեկտիվ միջավայրում Հայաստանի անունը գրվել է լավագույն ձևով և այսօր Հայաստանն այդ մասով ունի լայն ճանաչում: :Եթե կտաք էլ փոստի հասցե, ես Ձեզ կուղարկեմ հոդվածներ, որոնց հերոսները առավել պակաս ճանաչելիություն ունեն, բայց հրապարակված են: :Շնորհակալություն [[Մասնակից:DetectiveHayk|DetectiveHayk]] ([[Մասնակցի քննարկում:DetectiveHayk|քննարկում]]) 12:39, 10 Օգոստոսի 2023 (UTC) ::Հարգելի [[Մասնակից:DetectiveHayk|DetectiveHayk]], եթե հոդվածը ստեղծել է նա, ում մասին հոդվածն է, Վիքիպեդիայում դա կոչվում է ինքնակենսագրական, և նման հոդվածները ջնջվում են անմիջապես։ Ինչ վերաբերում է այլ հոդվածների, ապա դա ուրիշ հոդված ստեղծելու համար հիմք չէ։ Եթե կան նման հոդվածներ, կարող եք համապատասխան հիմնավորումով ներկայացնել ջնջման [[Վիքիպեդիա:Ջնջման առաջադրված հոդվածներ|հետևյալ]] էջում։ Համայնքը կքննարկի և կորոշի դրանց ճակատագիրը։ -- [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 12:47, 10 Օգոստոսի 2023 (UTC) == ''This Month in GLAM'': August 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue VIII, August 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Highlights on Wikimania 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Wikimedia Armenia GLAM projects in August * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Activities in Belgium September-December 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: 4 new GLAM-Wiki partnerships and uploads from several institutions * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Canada report|Canada report]]: Wiki-Wednesdays: Digital Literacy for GLAM workers * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Summer does not stop the wiki collaborations * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: The Wikipedia Pages Wanting Photos in Albania and Kosovo; Wiki Loves Earth in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Public sculpture photo trail: documenting Auckland sculptures in Wikidata; Aotearoa's Wikimedia Laureate * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: Presentation for school librarians at Wikiteka, Ongoing projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A month in the shine of Wikidata and new cooperation * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Showcasing collaboration with the Nordic Museum at Wikimania 2023; Working with Swedish folk high schools * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programm * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/UK report|UK report]]: Islamic art exhibitions and heritage innovation * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/USA report|USA report]]: Great North American Wiknic * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Wikidocumentaries to import images from the web to Structured Data on Commons – a Google Summer of Code project * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Hub updates at Wikimania 2023; Supporting Wiki Loves Monuments teams * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Open call: OpenRefine-Wikimedia train-the-trainer course, November 2023-April 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Looking back, looking ahead * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/WREN at Wikimania report|WREN at Wikimania report]]: Wikimedians in Residence Exchange Network at Wikimania Singapore * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:01, 12 Սեպտեմբերի 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25585038 --> == ''This Month in GLAM'': September 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue IX, September 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Disseminating open culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Amazonia on Wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Wikidata and the editing of Ibero-American scientific journals * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/France report|France report]]: Celebrating Rugby Herstory and History in Toulouse; Les Lorraines sans pages * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/India report|India report]]: Wikimedia Commons Contest connects Pune citizens with the rivers Mula & Mutha * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: 10,000 institutions on the Wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: West Coast Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki educational activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Portugal report|Portugal report]]: With multiple events, September was a busy month for Wikimedia Portugal * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wikipedia in education; Continuation at Swedish folk high schools; Wikipedians at the Bookfair * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/UK report|UK report]]: A new WIR and a very old book * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/USA report|USA report]]: Wikimedia New York City Election 2023; San Diego/September 2023; Climate Change and Food Safety * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine and Wikimedia Commons: train the trainer course participants and two surveys * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: European photo contest finalists, Local Contexts Wikiproject at GLAMhack * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikisource Loves Manuscripts, ICOM outreach, Flickr Foundation partnership, OpenRefine adoption, new sources in The Wikipedia Library, Image Description Month events, and the GLAM Wiki Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:02, 11 Հոկտեմբերի 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25712541 --> == ''This Month in GLAM'': October 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue X, October 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Celebrating Wikipedia's 20th Birthday in Albanian Language * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Content, resources and platforms for open access! * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Australia report|Australia report]]: October Report * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Monuments Brasil 2023 and Open Midiateca * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Open Access Week and Wikidata; Opening Culture and Heritage training * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Wikimedia Côte d'Ivoire and Apsid-ci collaboration for Glam * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Looong summer is over * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Great first results in State Regional Archives and Wikiresident Group coworking * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Ireland report|Ireland report]]: Wikimedia Community Ireland Host WikiWomen Partner Meeting at Dublin's historical Port * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Results of funded projects within Call GLAM 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wiki Loves Fashion in the Netherlands * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Biodiversity Information Standards Conference 2023 (TDWG2023) and the Entomological Collection Network Meeting (ECN2023) * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: WikiMatejko, Internships, Open Heritage, folk costumes * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Open Access Week celebrations and an edit-a-thon to increase the visibility of black lusophone communities * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Dynamic October in Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/South Africa report|South Africa report]]: Edit-a-thon for Librarians at the annual Library and Information Association of South Africa 2023 Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wikipedia for all of Sweden; Museums and Wikidata – why and how?; Photo memories from Stockholm and Rome; Negotiating Knowledge on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programm * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/UK report|UK report]]: Good omens for a rosy future * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/USA report|USA report]]: Women in Environmental Justice; October WikiSalon * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: AvoinGLAM joins the long-awaited GLAM Wiki 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Let's Connect * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Learning and sharing * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: The Wikimedia and Libraries AI Salons * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 03:14, 11 Նոյեմբերի 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25792228 --> == Опознание персоналий с сайта президента Армении == Доброй ночи! Недавно начал активно заливать на Викисклад файлы с сайта http://president.am, перешедшего на свободную лицензию в 2021 году. Почти половина файлов на текущий момент залита мною и ввиду того, что я не владею армянским языком, у меня значительные затруднения с распознаванием персоналий, которые не имеют изображений на Викискладе. Отчасти мне помог {{u|Kareyac}}, но дальше дело не зашло. Список материалов доступен на [[:commons:Uploads by MasterRus21thCentury/President.am|соответствующей странице Викисклада]]. --[[Մասնակից:MasterRus21thCentury|MasterRus21thCentury]] ([[Մասնակցի քննարկում:MasterRus21thCentury|քննարկում]]) 21:35, 12 Նոյեմբերի 2023 (UTC) == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ Armeniasecuritiesexchange == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:Armeniasecuritiesexchange|Armeniasecuritiesexchange]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 14:51, 20 Նոյեմբերի 2023 (UTC) == ''This Month in GLAM'': November 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue XI, November 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Three-months of Wikimedian in Residence at the Qemal Baholli Public Library in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: New partners in Rio and GLAM WikiCon * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Canada report|Canada report]]: WCNA 2023: an key event for North American users * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Wiki GLAM Conf and Bogotá Libraries Meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/France report|France report]]: Edit-a-thon Le retour de la momie * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Record edition of Wiki Loves Monuments in Italy * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Share your Data course, history month, REBOOT! and Dutch Public Domain Day event * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Summer students at Auckland Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki Conference, WikiMatejko * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Catalan culture and showcasing Wikimedia on both side of the Atlantic * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikipedians in Residence, GLAM Wiki Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: National Historical Museums of Sweden contributions; Photo memories from all over the world engage the community; Museum of medieval photo safari * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/UK report|UK report]]: Fifty article milestone * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: AvoinGLAM at GLAM Wiki 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: 3,000 medical images on Wikimedia Commons through the Helpdesk * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: 2023 Living Heritage elements are added to Wiki Loves Living Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:40, 11 Դեկտեմբերի 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25925124 --> == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ ACVNarek == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:ACVNarek|ACVNarek]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 14:05, 14 Դեկտեմբերի 2023 (UTC) :[https://narek.be/ հղում] [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 14:06, 14 Դեկտեմբերի 2023 (UTC) == Աղբյուրների ավելացում «Տաճարային ճարտարապետություն» հոդվածում == Հարգելի Beko, «Տաճարային ճարտարապետություն» հոդվածում բոլոր ենթավերնագրերում ավելացրել եմ առնվազն մեկ աղբյուր։ Շնորհակալություն։ Հարգանքով՝ ԳՄԱ1286 [[Մասնակից:ԳՄԱ1286|ԳՄԱ1286]] ([[Մասնակցի քննարկում:ԳՄԱ1286|քննարկում]]) 10:23, 16 Դեկտեմբերի 2023 (UTC) == Բրդոտ Մամոնտ == Իմ կարծիքով արդեն [[Սևագիր:Բրդյա մամոնտ]] արդեն կարող է ներբեռնել Բրդյա մամոնտ էջում բայց փոխելով ամենը [[Բրդյա մամոնտ]]<nowiki/>ից դեպի Բրդոտ մամոնտ [[Մասնակից:Armen888|Armen888]] ([[Մասնակցի քննարկում:Armen888|քննարկում]]) 17:29, 30 Դեկտեմբերի 2023 (UTC) :*ամենը չէ այլ անունը [[Մասնակից:Armen888|Armen888]] ([[Մասնակցի քննարկում:Armen888|քննարկում]]) 17:29, 30 Դեկտեմբերի 2023 (UTC) ::Հարգելի [[Մասնակից:Armen888|Armen888]] այս հոդվածի անգլերեն տարբերակը 189 աղբյուրի հղում ունի, իսկ ձեր սևագրում ոչ մի աղբյուր չկա; Այս վիճակում հոդվածը չի կարող տեղափոխվել հիմնական տարածք։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 19:25, 30 Դեկտեմբերի 2023 (UTC) :::հիմա բոլոր այն աղբյուրները որոնց մասին գրված է տեկստում տեղադրված են։ Արդեն կարելի է ներբեռնել Բրդյա մամոնտ էջում բայց փոխելով անունը Բրդյա մամոնտից դեպի Բրդոտ մամոնտ? [[Մասնակից:Armen888|Armen888]] ([[Մասնակցի քննարկում:Armen888|քննարկում]]) 17:18, 7 հունվարի 2024 (UTC) ::::Եթե աղբյուրները կան, ապա այո։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 19:51, 7 հունվարի 2024 (UTC) :::::լավ [[Մասնակից:Armen888|Armen888]] ([[Մասնակցի քննարկում:Armen888|քննարկում]]) 22:31, 7 հունվարի 2024 (UTC) == ''This Month in GLAM'': December 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue XII, December 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves EuroPride in Albania 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Bosnia & Herzegovina report|Bosnia & Herzegovina report]]: A year in review ... * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Croatia report|Croatia report]]: 2023 in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Wiki-residents establishing meeting took place in December * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Germany report|Germany report]]: Go-ahead for Wikidata Project of GLAM institutions from Baden-Württemberg * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: WLM Local winners and funds for 2024 GLAM projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Auckland Museum summer updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: Intense end to a year of GLAM-Wiki activities in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Photo memories project concludes; Sörmlands museum passes 1000 uploads to Wikimedia Commons; Wikimedian in Residence supports an upload of music content; Subject terms from Queerlit; Wikidata for authority control: 3 years of work * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/UK report|UK report]]: 2023 in Review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/USA report|USA report]]: WikiConference North America 2023; TSU and USF; Philadelphia WikiSalon; Wikimedia DC Annual Membership Meeting; Wikipedia Editing 101 for All; NYC Hacking Night; Upstate NY workshop; Wikiquote She Said Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Thank you for making Wiki Loves Living Heritage happen! * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Updates and invitation to test the Commons Impact Metrics prototype * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 05:25, 13 հունվարի 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26019095 --> == Հարց [[user:POitor | POitor]]-ից == Բարև Ձեզ, հարգելի @[[Մասնակից:Beko|Beko]]: Հարցս վերաբերում է այս հոդվածում ավելացրած «Նշանակալիություն» կաղապարի ավելացմամը: Ուզում եմ ասել, որ հոդվածի վերաբերյալ եղել է քննարկում, որտեղ ես ներկայացրել եմ թե անձը նշանակալիության որ պահանջներին է համապատասխանում: <br>Հ.Գ. քննարկումը՝ [[Վիքիպեդիա:Ջնջման առաջադրված հոդվածներ/Դեկտեմբեր, 2023 | այստեղ]]: [[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] <sup>[[User talk:POitor|<b style="color:CadetBlue; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]</sup> 12:13, 14 հունվարի 2024 (UTC) == Храм в Гарни - неконструктивные откаты правок == Беко, добрый день. Можете пожалуйста обьяснить зачем вы откатываете мои правки в статье про Гарни, при этом никак это не комментируете на странице обсуждения? --[[Մասնակից:Longidok|Longidok]] ([[Մասնակցի քննարկում:Longidok|քննարկում]]) 14:33, 28 հունվարի 2024 (UTC) == Request == Hello. Can you add [[:Կատեգորիա:Ուրվական քաղաքներ]] to every city, town and village of Artsakh, because every settlement there is a ghost town, after the region was ethnically cleansed of all its Armenian population by Azerbaijan. Thank you, [[Սպասարկող:Ներդրումները/31.200.16.100|31.200.16.100]] 07:06, 2 փետրվարի 2024 (UTC) == ''This Month in GLAM'': January 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue I, January 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Day in Albania 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Belgium report|Belgium report]]: First international public domain day celebration in Europe coming up on March 7 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A legal infrastructure for sharing public collections in Brazil: the case of Midiateca Capixaba * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: January '24: Institute of Physics photos and Free culture discussion * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Finland report|Finland report]]: Photographing at the second half of 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/India report|India report]]: Documenting ASI (Archaeological Survey of India) Museums in Bihar * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Public Domain Day & Monumental Moments * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Aotearoa Wikipedian at Large, and Auckland Museum updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: An update on the Wikimatejko editing action and an invitation to the international community to join the action * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Unveiling Catrapilha: A ReacTive approach to GLAM content import * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Freedom of Panorama in Sweden * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/UK report|UK report]]: Indonesian praise for an Ottoman photograph of Arabia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/USA report|USA report]]: Wikipedia Day 2024; edit-a-thon; meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Events! Events! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: New OpenRefine documentation for Wikimedia Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: WiLMa Updates, OpenRefine training, Biodiversity, and Librarians * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:00, 10 փետրվարի 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26180968 --> == 200-ի ճանապարհին == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Պատկեր:Tireless Contributor Barnstar Hires.gif|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Անդադար ներդրման շքանշան''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Beko ջան, Վիքիում քո վերջին հանգիստ ամիսը եղել է [[Վիքիպեդիա:Ցանկեր/խմբագիրներ ըստ անդադար խմբագրման ամիսների|2008 թվականի օգոստոսին՝ 186 ամիս առաջ]]։ 200-ին բան չմնաց։ Շատ շնորհակալություն անդադար ներդրումների համար։ [[Մասնակից:ԱշոտՏՆՂ|ԱշոտՏՆՂ]] ([[Մասնակցի քննարկում:ԱշոտՏՆՂ|քննարկում]]) 21:48, 20 փետրվարի 2024 (UTC) |} == ''This Month in GLAM'': February 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue II, February 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: One village, One article in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: On tour * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: News from Rio de Janeiro * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/France report|France report]]: Open Content Observatory letter * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Antarctic Writing Month and GLAM call * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: One Village, One Article Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: WikiProject Te Papa Research Expeditions, wrapping up the Auckland / Tāmaki Makaurau local histories project, and the Aotearoa Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: WikiMatejko editing action; The eighth European GLAM Wiki coordinators meet up * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Spain report|Spain report]]: SMALL GLAM SLAM Pilot 1 Rapid Grant * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Working life museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/UK report|UK report]]: National Trust, Leeds 2023, and Khalili Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/USA report|USA report]]: Hacking Night; Seattle Meetups; Denver Huddle; Wikipedia Day LA; San Diego/February 2024; Supreme Court visit * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group February Monthly Highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Working with catalogues: a Wikidata volunteer’s perspective * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Updates on OpenRefine training and Wikisource Loves manuscripts * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 13:50, 10 Մարտի 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26279731 --> == ''This Month in GLAM'': March 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue III, March 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: WikiGap Tirana 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: Art+Feminism in Australia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Belgian Public domain day and Wiki Loves Heritage awards on March 7 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A GLAM focus on Rio de Janeiro; Archivos en vigília * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Making the public domain visible on Wikidata; In Colombia Women are historical * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: GLAM call winner projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: GLAMorousToHTML - a tool to list Wikipedia articles that include images from a given Commons category * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Update on Wikidata:WikiProject Te Papa research expeditions and the Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland in March * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Sweden report|Sweden report]]: More photo memories – and the community is helping out; Yearly student project * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/UK report|UK report]]: A small problem with the Ottoman Empire * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/USA report|USA report]]: GLAM CSI and WikiPortraits launch and more meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group March monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: GLAMorousToHTML - a tool to list Wikipedia articles that include images from a given Commons category * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: WikiLearn course for OpenRefine on Wikimedia Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Learn to upload to Commons with OpenRefine and get up to date on the International Museum Day, GLAM CSI, WiLMa Network, and WikiWorkshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 01:56, 11 Ապրիլի 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26483115 --> == ''This Month in GLAM'': April 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue IV, April 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: International Roma Day Editathon in Albania and Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: New images from Central Australia on Wikimedia Commons, Library Science WikiProject students edit Wikipedia & 1Lib1Ref in Australia and New Zealand * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Library Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: 2023 became a promissing year for wiki-residents and partnerships in CR * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: International Roma Day Editathon in Albania and Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Informal GLAM hack session * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Te Papa research expeditions and the Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Climate Changes and GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland in April * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Spain report|Spain report]]: SMALL GLAM SLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Sweden report|Sweden report]]: 100 000 bildminnen; Metabase * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/UK report|UK report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/USA report|USA report]]: Heaven on Earth at last? * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group April monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: AI Sauna quick reflection * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine online courses in more languages, and certified trainers * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: OpenRefine course in three more languages and International Museum Day challenges * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 06:43, 11 Մայիսի 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26483115 --> == Request related to Azerbaijani topic articles == Hello. As one of the active local admins could you react on [[Վիքիպեդիա:Ադմինիստրատորների տեղեկատախտակ#False information about Azerbaijan in Armenian Wikipedia|this request]]? [[Մասնակից:Interfase|Interfase]] ([[Մասնակցի քննարկում:Interfase|քննարկում]]) 18:56, 2 Հունիսի 2024 (UTC) == ''This Month in GLAM'': May 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue V, May 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Summer of Wikivoyage Edit-a-thon in Kruja; Traditional Albanian food photography competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Open licensing guide from Midiateca Capixaba; Activities in Rio de Janeiro; First batch from LabDOC; New batch from NeuroMat; Hercule Florence photowalk * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: International discussion on the role of media and new GLAM partnership on the horizon * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/India report|India report]]: Digitization concludes for Behar Herald and a digitization workshop held for libraries in Maharashtra * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Summer of Wikivoyage Edit-a-thon in Kruja & Traditional Albanian food photography competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: WikiconNL 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Architecture Edit-a-thon, Wikidata Te Papa research expeditions project and 1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland in May * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Portugal report|Portugal report]]: The Search for the Lost Manuscripts * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/UK report|UK report]]: Our first Igbo language article * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Article campaigns for Ukrainian librarians, partnership with a national library * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/USA report|USA report]]: WikiPortraits & Edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group May monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/GLAM Wiki Meta pages revamp|GLAM Wiki Meta pages revamp]]: GLAM Wiki Meta pages kicking off the Working Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Introducing Alice Kibombo, a new dataset, and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:26, 9 Հունիսի 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26893904 --> == ''This Month in GLAM'': June 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue VI, June 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves Living Heritage in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: Partner Project between Wikimedia Australia, the Australian and New Zealand Society of Indexers (ANZSI) and the School of Information and Communication Studies at Charles Sturt University (CSU SICS) * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Mato Grosso * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Germany report|Germany report]]: GLAM digital with the August Bebel Institute - "Wiki Loves Democracy Part III" and new GLAM-on-Tour-Film released * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: 2024 Half-a-year in Review * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Open science conference and Wikimedians in Sicily * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Wiki Loves Earth in Albania & Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: WikiProject Te Papa Research Expeditions and WikiProject IBC 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Climate Changes Edit-a-thons by Wikimedia MKD * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland in June * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Serbia report|Serbia report]]: News in GLAM Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/UK report|UK report]]: Using Wikipedia in interfaith education * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/USA report|USA report]]: GLAM CSI user stories feedback requested and US events * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group June monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Bridging Digital Art Practices with Institutional Archives: professional knowledge exchange on digital art archiving * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: 20th Century Press Archives – history in newspaper clippings, made accessible by ZBW and Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:30, 12 Հուլիսի 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27031050 --> == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 13:07, 26 Հուլիսի 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == ''This Month in GLAM'': July 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue VII, July 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: For what matters most for your community * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Mid-term digitization update * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Structuring Wiki Loves Monuments through a Wikidata portal * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Canada report|Canada report]]: CCA Hosts Inaugural Wiki Edit-a-Thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Germany report|Germany report]]: The flight over the "Rosinenbomber" - drone deployment for Free Knowledge; Kicking off a German-language community of practice for building cultural heritage linked open data with the wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/India report|India report]]: GLAM partner ventures into 'Digitisation Plus' programs with Wikimedians * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Prompting what's most important - our community in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: WikiProject International Botanical Congress 2024, a presentation to the Natural History Museum, London & Kew Gardens staff and a Research expeditions edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/UK report|UK report]]: Translations galore * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/USA report|USA report]]: Wikicurious WikiNYC Civic Hall; San Diego 111; #5WomenArtists campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group July monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Special story|Special story]]: GLAM GLobal meetup & GLAM Global Calls * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:59, 12 Օգոստոսի 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27242105 --> == Խմբագրի կողմից կատարված զրպարտություն, վիրավորանք == Ողջույն Beko, քեզ եմ դիմում որպես ադմինիստրատորի։ Խնդրում եմ ժամանակ գտնես և ծանոթանաս ստորև ներկայացված տեղեկություններին և համապատասխան գնահատական տաս ինչպես պահանջվում է կանոնակարգով։ 2024 թվականի օգոստոսի 14-ին Խմբագրող [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1:%D5%8B%D5%B6%D5%BB%D5%B4%D5%A1%D5%B6_%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BB%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%BE%D5%A1%D5%AE_%D5%B0%D5%B8%D5%A4%D5%BE%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80&diff=next&oldid=10079783 մասնակիցը այստեղ] ինձ մեղադրել է ''«իր հանգիստ խմբագրումները խոչընդոտելու հերթական քայլեր»'' կատարելու մեջ, այլ կերպ ասած ինձ մեղադրում է իրեն հետապնդելու մեջ։ Նույն գրության մեջ իմ հասցեին հնչեցրել է նաև հետևյալ արտահյատությունը՝ ''«ինձ այլևս չդիմես կոչերով, խորհուրդներով, խոհադաստիարակչական կամ բարոյախրատական դիմումներով»''։ Նույն թվականի օգոստոսի 15-ին իր քննարկման էջում գրել եմ իմ անհամաձայնությունն իր մեղադրանքներին, տվել ողջամիտ ժամանակ, որպեսզի կա՛մ ապացուցի, որ ես ''«իր հանգիստ խմբագրումները խոչընդոտելու հերթական քայլեր»'' եմ կատարել, այսինքն՝ հետապնդում եմ իրեն, կա՛մ ներողություն խնդրի։ Նաև հիմնավորի, որ ես իրեն դիմել եմ խոհադաստիրակչական կամ բարոյախրատական դիմումներով։ Դրանից հետո՝ նույն օրը, Խմբագրող մասնակիցը ադմինիստրատորների տեղեկատախտակում [[Վիքիպեդիա:Ադմինիստրատորների տեղեկատախտակ#Տոպիկ բանի կիրառում Gardmanahay մասնակցի հանդեպ|գրում է]], որ ես կատարել եմ իր բառերով ասած ''«հետապնդում»'', դրսևորել ''«ապակառուցողական պահվածք»''։ Նույն գրության մեջ իմ հասցեին հնչեցրել է նաև հետևյալ արտահայտությունը՝ ''«մասնակիցն ունի քարոզչական տոնայնություն, քննադատական կեցվածք և այլ բացասական երևույթներ, որոնք ազդում են իմ խմբագրելու վրա»''։ Խմբագրող մասնակիցն ինձ մեղադրել է այնպիսի բաներում, որոնք ես չեմ կատարել։ Արդեն օգոստոսի 27-ն է, իսկ Խմբագրող մասնակիցը ո՛չ ապացուցել է իր ասածները, ո՛չ էլ ներողություն է խնդրել զրպարտելու (այն է՝ իմ անձը արատավորելու) և վիրավորելու համար։ Համաձայն Հայերեն Վիքիպեդիայի [[Վիքիպեդիա:Վարվելակարգ|«Վարվելակարգ»]] կանոնակարգի՝ մասնակիցներին վիրավորելն անհանդուրժելի է, իսկ այդպիսի արարք կատարած մասնակիցները պետք է նախազգուշացվեն, ապա արգելափակվեն 1 ամիս, 1 տարի ժամկետով։ Նույն կանոնակարգը նաև ասում է, որ․ ''«Չպետք է տարածել ապատեղակտվություն։ Մի քանի անգամ այս օրենքը խախտած մասնակիցները զգուշացումից հետո կարգելափակվեն 1-2 շաբաթ ժամանակով''»։ Համաձայն [[Վիքիպեդիա:Ոչ մի անձնական վիրավորանք|«Ոչ մի անձնական վիրավորանք կանոնակարգի»]]՝ արգելվում է մասնակիցներին անձնական բնույթի վիրավորանքներ հասցնել (այդպիսին է Խմբագրող մասնակցի կողմից ինձ վերագրվող «ունի բացասական երևույթներ» արտահայտությունը)։ Նույն կանոնակարգն ասում է՝ ''«Մասնակցին, ով գտնում է, որ իրեն հասցվել է վիրավորանք, խորհուրդ է տրվում դիմել ընդդիմախոսին, պարզելու՝ արդյոք վիրավորանքը եղել է կանխամտածված և խնդրել, որ ներողություն հայտնեն։ Այն դեպքում երբ հասցված վիրավորանքի փաստը կասկած չի հարուցում և ընդդիմախոսը չի պատասխանում խնդրանքին, մասնակիցը իրավունք ունի դիմելու անկողմնական ադմինիստրատորներից որևէ մեկին»''։ Ես հենց այդպես էլ վարվել եմ և սպասում եմ քո արձագանքին։ [[Մասնակից:Gardmanahay|Գարդմանահայ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gardmanahay|քննարկում]]) 10:55, 27 Օգոստոսի 2024 (UTC) :Beko, այս դիմումին արձագանքելու հետ կապված խնդիր կա՞, որ չես արձագանքում։ --[[Մասնակից:Gardmanahay|Գարդմանահայ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gardmanahay|քննարկում]]) 11:20, 30 Օգոստոսի 2024 (UTC) ::Առավոտվանից կարդում և հետ եմ գնում ձեր երկուսի խոսակցությունների մեջ։ Ոզում եմ հասկանալ, թե ի՞նչն է պատճառը, որ այդպիսի անհանդուրժողականություն է ձեր հարաբերություններում։ [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող մասնակիցը]] ինչքան հասկացա չի ուզում պարզաբանումներ տալ իր ասածների համար, ինչը դու պահանջել ես, այդ պատճառով նա կնախազգուշացվի։ ::[[Մասնակից:Gardmanahay|Եվ քեզ]] և [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող մասնակցին]] հորդորում եմ իրար գրառումների չպատասխանել, միմյանց հանրագիտարանային խմբագրումներին վերաբերող դիտողություններ չանել։ Եթե դրա կարիքը կա, ապա դիմեք հոդվածով հետաքրքրված այլ խմբագիրների։ Եթե ընդիմախոսը կխախտի այս պայմանը, ապա տոպիկ բանի կամ արգելափակման պահանջներ պետք չէ առաջ քաշել, դուք միայն տեղյակ պահեք և ադմինիստրատորները իրենք կորոշեն ինչպես վարվել։ ::Իրար դիտողություններ անելու վերաբերյալ ասածս, համարեք նախազգուշացում երկուսիդ էլ և այն խախտելու դեպքում կարգելափակվեք։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 13:40, 30 Օգոստոսի 2024 (UTC) :::Beko ջան, որն է իմ հանցանքը, կարո՞ղ ես ասել։ Որտե՞ղ ես չեմ տվել պարզաբանումներ իմ ասածների համար, երբ պահանջել է Գարդմանահայը։ Ես չեմ պատասխանում գրառումների, դիտողություններ չեմ անում, հանգիստ իմ համար խմբագրում եմ, ինքը հանդես է գալիս իմ խմբագրումները կամ ջնջման ներկայացումները սուր քննադատելով, որոնք կարող եմ հատ-հատ ներկայացնել, բայց ոչ դրա ցանկությունը կա, ոչ ժամանակը։ Ես ուզում եմ հանգիստ խմբագրեմ Վիքիպեդիայում, ես չեմ ուզում մեկնաբանել իր ասածները, իր խմբագրումներին չեմ անդրադառնում ու շարունակում եմ իմ գործը, ուրիշ էլ ի՞նչ է ակնկալվում ինձանից, որ ես իմ ճանապարհով գնամ, նա՝ իր։ --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 13:51, 30 Օգոստոսի 2024 (UTC) ::::Քանի որ բոլորիս նպատակը Վիքիպեդիան զարգացնելն է, և հանգիստ խմբագրելը, ապա խնդրում եմ հետևել ասածիս, ու եկեք սրանով փակենք միջադեպը։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 14:01, 30 Օգոստոսի 2024 (UTC) == ''This Month in GLAM'': August 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue VIII, August 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Vacancy Wikimedian in Residence for Wikipedia on Aruba - Aruba on Wikipedia project * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Technology and biodiversity: “Amazonian Knowledge on Wiki” * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Colombia in Wikimania Mood * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Cooperation between National Library and Wikimedia CR was presented at Wikimania 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/India report|India report]]: Wikimedians-in-residence assigned to add lexicographical data of 5 endangered languages of West Bengal * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: 10 reasons why the National Library of the Netherlands moved its Wikimedia-related publications from SlideShare to Zenodo, and keeps them on Wikimedia Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Looking for Aotearoa's next roving Wikipedian, a Wikidata Te Papa research expeditions publication & the Wikidata WikiProject IBC follow-up workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: An insight of Wkikimedia MKD's 2024 GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/UK report|UK report]]: Indonesian Featured Article award * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/USA report|USA report]]: Wikimania report and meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group August monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Special story|Special story]]: Global GLAM Wiki Meetup - Future meetings and outcomes * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: AvoinGLAM at Wikimania * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Content Partnerships Hub at Wikimania; The Helpdesk; Metabase; UN collaboration day * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Commons Impact Metrics, WikiLibCon25, and WikiConference North America * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 10:47, 11 Սեպտեմբերի 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27310248 --> == Հարց == Հարգելի Բեկո, ես ավելացրել էի   Խաչատուր Վարդանյան (գրականագետ) էջը, Ձեր զգուշացումից հետո ավելացրեցի անհրաժեշտ հղումները, սակայն այն ջնջվեց: Ուզում եմ հասկանալ՝ որն էր իմ սխալը, որ նորից ներբեռնելու դեպքում նույն խնդրի առջև չկանգնեմ: Նախապես շնորհակալ եմ պատասխանի համար: [[Մասնակից:Նվարդ Վարդանյան|Նվարդ Վարդանյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նվարդ Վարդանյան|քննարկում]]) 07:13, 15 Սեպտեմբերի 2024 (UTC) == Publishing == Hello, I would like to request your permission to use your photograph in my book: https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Tombs_of_Zechariah_and_Bnei_Hazir.jpg Thank you! [[Սպասարկող:Ներդրումները/93.153.141.166|93.153.141.166]] 17:40, 4 Հոկտեմբերի 2024 (UTC) :Of course you can use it, please mention my name:Mher Bekaryan, as the author of the photo.--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 17:57, 4 Հոկտեմբերի 2024 (UTC) ::Thank you! [[Սպասարկող:Ներդրումները/93.153.141.166|93.153.141.166]] 18:14, 4 Հոկտեմբերի 2024 (UTC) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 12:10, 7 Հոկտեմբերի 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Ներդրումներ == ինչպե՞ս տեսնեմ իմ բեռնած լուսանկարները [[Սպասարկող:Ներդրումները/87.241.147.50|87.241.147.50]] 04:25, 10 Հոկտեմբերի 2024 (UTC) : Հարգելի մասնակից, դուք վիքիպահեստում և Հայերեն Վիքիպեդիայում չունեք բեռնած նկարներ այս IP հասցեով։ Ահա հղումները՝ համապատասխանաբար՝ [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:ListFiles?limit=50&user=87.241.147.50&ilshowall=1 վիքիպահեստ] և [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB%D6%81%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A8?limit=250&user=87.241.147.50 ՀՎ]։ Եթե ունեք գրանցած մասնակցային հաշիվ, IP-ի փոխարեն հղումներում գրեք այն և ստուգեք։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 05:58, 10 Հոկտեմբերի 2024 (UTC) == ''This Month in GLAM'': September 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue IX, September 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedian in Residence at Elbasan’s Ethnographic Museum in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Argentina report|Argentina report]]: GLAM and communities * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: Artbank's edit-a-thon for gender equity in Australian visual arts * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Project 'Belgian distilleries as Linked Open Data' completed * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Photowalks for Wiki Loves Monuments 2024 at five corners of Brazil * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/France report|France report]]: 4th edition of the Label Culture Libre * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/India report|India report]]: Digitization at the Museum of Santal Culture, Federation Hall Society Library and Cultural Heritage and Literature in Meghalaya * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Report on the Wikidata WikiProject International Botanical 2024, Conference report for SPNHC-TDWG 2024 and the upcoming New Zealand species edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Spain report|Spain report]]: Wiki Takes Rural Archaeology * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/UK report|UK report]]: Wiki content in interfaith education * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/USA report|USA report]]: Banned books and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group September monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Special story|Special story]]: Global GLAM calls from November: short survey, and register! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:38, 10 Հոկտեմբերի 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27548598 --> == VIAF == Hello Beko We met at Wikimedia CEE Meeting 2023. My name is Gia. I want to add the National Library of Armenia to VIAF - https://viaf.org/ . Do you or other Armenian colleagues have any connection to the National Library of Armenia in order to made it work? [[Մասնակից:Geagea|Geagea]] ([[Մասնակցի քննարկում:Geagea|քննարկում]]) 12:26, 21 Հոկտեմբերի 2024 (UTC) :Hi [[Մասնակից:Geagea|Geagea]], I spoke with the library representative. If any data is needed, they will gladly provide it.--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 06:38, 23 Հոկտեմբերի 2024 (UTC) ::Thenks Beko, Let's set up a meeting (zoom) with a person from library. I'll send you a email. [[Մասնակից:Geagea|Geagea]] ([[Մասնակցի քննարկում:Geagea|քննարկում]]) 07:50, 23 Հոկտեմբերի 2024 (UTC) == ''This Month in GLAM'': October 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue X, October 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves Monuments in Albania and Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Amazon holotypes: how the species were discovered * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Canada report|Canada report]]: FIMS Graduate Library Wiki Club Lunch & Learn * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Colombia report|Colombia report]]: ¿Por qué y para qué usar Wikidata en Colombia? / Why and for what purpose should Wikidata be used in Colombia? * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Empowering Italian GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Edit-a-thon at the City Museum of Mitrovica * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Latvia report|Latvia report]]: Wikidata Workshop 2024: National Library of Latvia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Highlights from the Third Wiki Loves Fashion Campaign in the Netherlands * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Auckland Museum Wikimedian in Residence, Te Maori edit-a-thons & NZ Species edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: WIKIMEDIA MKD's successful GLAM programme! * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Spain report|Spain report]]: General Archive of the Palace * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/UK report|UK report]]: Memory of the World baseline * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/USA report|USA report]]: October meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group October monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: European encounters * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Baseline report * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Wikidata's 12th birthday celebration * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:19, 10 Նոյեմբերի 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27687486 --> == ''This Month in GLAM'': November 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue XI, November 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Minigrant and Photowalk Projects in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Winners of WLM 2024 Brazil * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Canada report|Canada report]]: WikiConvention francophone 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Croatia report|Croatia report]]: deGrowth in N0vember * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Visual memory presented with collections of East Bohemia Museum in Hradec Kralove * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/India report|India report]]: Digitization starts at Rammohun Library and Free Reading Room * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Wrap up the nine projects funded by 2024 GLAM call and Italian Wikidata Days * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: NZ Species Editathon, OEGlobal 2024 and Auckland Museum's Summer Students * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Summary of Wikidata Days 2024: Librarians don’t need hammers, they need Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/UAE report|UAE report]]: Highlighting the Impact of Wiki Loves Monuments 2024 in UAE * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Wikimedia UAE and Librarians report|Wikimedia UAE and Librarians report]]: Empowering Knowledge: Librarians and Wikimedia at DILC 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/UK report|UK report]]: Middle-Eastern history and interfaith education * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/USA report|USA report]]: November meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group November monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Winter Festival * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Wikidata and Wikipedia improvements * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 21:45, 10 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27942378 --> == Մի անհամեստ հարց == բարև՛ եղբայր, շնորհավոր ամանոր և սուրբ ծնունդ :3 որ խնդրեմ կասե՞ս ինչ տառատեսակ ես օգտագործել [[:Պատկեր:24 տարեկան Վիքիպեդիա.png]] պատկերի հայերեն տեքստի համար։ նախապես շնորհակալ եմ [[Մասնակից:DrStal|DrStal]] ([[Մասնակցի քննարկում:DrStal|քննարկում]]) 08:23, 2 հունվարի 2025 (UTC) == I am intrigued == I saw you had edited [[w:en:Draft:Davit Poghosyan]], and can only assume either that you will migrate it here, or that you will translate it for enwiki, or both. Please will you help the creating editor understand that enwiki cannot accept non English language drafts and articles? [[Մասնակից:Timtrent|Timtrent]] ([[Մասնակցի քննարկում:Timtrent|քննարկում]]) 11:33, 7 հունվարի 2025 (UTC) == ''This Month in GLAM'': December 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue XII, December 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: The Patrolling Edit-a-thon in Albania and Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Last activities of 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Catrapilha in action: Uploading the Porto Alegre image feed * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/India report|India report]]: Living GLAM project on Santali culture continues in West Bengal * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: From SlideShare to Zenodo & How Dutch Wikipedia uses the Digital Library for Dutch Literature * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikdata module, Auckland Museum student progress, and the Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Digitization of Heritage Archives in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Conference for GLAM employees in Skopje * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Wikimedia Portugal and Wiki Editoras Lx Collaborate on a Wiki GLAM, Culture, and Heritage Conference for 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/UK report|UK report]]: 2024 in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/USA report|USA report]]: December meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Public Domain Day report|Public Domain Day report]]: Public Domain Day 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group December monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Ways forward * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 13:00, 11 հունվարի 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28033195 --> == Արաքսյա Մուշեղյան == Բարև Ձեզ։ Կասեք պատճառը ինչի է 2րդ անգամ ջնջվում Արաքսյա Մուշեղյան էջը։ [[Մասնակից:ՆարեկԱվետիս|ՆարեկԱվետիս]] ([[Մասնակցի քննարկում:ՆարեկԱվետիս|քննարկում]]) 11:37, 16 հունվարի 2025 (UTC) Կմանրամասնե՞ք որպեսզի ուղղումներ անեմ, եթե կարիքը կա։ [[Մասնակից:ՆարեկԱվետիս|ՆարեկԱվետիս]] ([[Մասնակցի քննարկում:ՆարեկԱվետիս|քննարկում]]) 12:29, 16 հունվարի 2025 (UTC) :Բարի օր։ Երկու անգամ էլ ջնջման հիմնական պատճառը հոդվածի անղբյուր լինելն էր։ Հոդվածի ցանկացած նյութ պետք է ունենա հեղինակավոր և ստուգելի աղբյուր, որը պետք է դրվի նախադասության կամ պարբերության վերջում։ Առցանց հղումով գնալիս պետք է բացվի էջ, որի նյութը կհաստատի հոդվածում գրածը, այլ ոչ թե բացվի ինչ-որ կայքի գլխավոր էջ։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 18:23, 16 հունվարի 2025 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:20, 26 հունվարի 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ Magellancave == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:Magellancave|Magellancave]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 07:03, 9 փետրվարի 2025 (UTC) :Շնորհակալ եմ զգուշացնելու համար։ Մասնակցային անունը արգելափակված է։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 12:24, 9 փետրվարի 2025 (UTC) == ''This Month in GLAM'': January 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue I, January 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Africa report|Africa report]]: Guinea-Bissau Heritage from Commons to the World * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedian in Residence at the Qemal Baholli Public Library in Elbasan (October - December 2024) * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Wikipedia on Aruba project has officially begun! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Maranhão * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Germany report|Germany report]]: Exploring Wikidata & Building Community for Cultural Heritage Professionals * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Celebrating Public Domain Day 2025 in Indonesia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: New Wikimedia Italia Grant for GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: 3 Million Dutch Cultural Heritage Images in Commons & 400,000 RCE images now in higher resolution & Usage of DBNL in Dutch Wikipedia articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Student led Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki 2024 in Poland: Achievements, Collaborations, and Impact * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikimedia Serbia: Advancing GLAM collaborations and digital heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/UK report|UK report]]: Cairo Geniza * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/USA report|USA report]]: Wikipedia Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group January monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Special story|Special story]]: Join the Global GLAM Call – Tuesday, February 11th, 13:30 UTC! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: To the front page! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Wikidata at WikiLibCon 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 23:23, 9 փետրվարի 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28125057 --> == ''This Month in GLAM'': February 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue II, February 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Celebrating the English Wikipedia’s Birthday in Albania! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Belgium Public Domain Day and Dance Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki and COP30 in the Amazon rainforest * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Germany report|Germany report]]: GLAM digital and seminar on Jewish life * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: GLAM call and Progetto cultura * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: [GLAM metrics] Usage of Delpher in Dutch Wikipedia articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikipedia podcast episode, Trilepidea newsletter article, and the Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD GLAM program for 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/UK report|UK report]]: Islamic and Jewish history * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: GLAM news from Ukraine – events for libraries, #1Lib1Ref, launch of a larger GLAM product * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/USA report|USA report]]: February meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group February monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Connecting Media Art Archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: 5.1 million image views * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Wikidata event: Data Reuse Days 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Wikisource Conference 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: Wikimedia + Libraries International Convention 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:52, 10 մարտի 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28357408 --> == ''This Month in GLAM'': March 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue III, March 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: WikiGap in Albania 2025, and essential initiatives for free knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Archives and Human Rights activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: International Women's Day, Wikipedia officially recognised as Digital Public Good and invitation for the General Assembly * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Every Book Its Reader is coming * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: New Horizons of Czech GLAM Partnerships in 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/France report|France report]]: Archivist Forum 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Ten winners of Wikimedia Italia 2025 GLAM call * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: International Womensday; New Wikimedian in Residence at Maastricht University * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: What's on at Auckland Museum, and International Women's Day at University of Otago * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: GLAM in Africa, a Nigerian narrative in knowledge decolonization a case study of Benin City * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Switzerland report * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/UK report|UK report]]: Gold in Bengali and Diversity in Arabic * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/USA report|USA report]]: Women's History month * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group March monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Manuscripts of Mali * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Creating an OpenRefine Wikimedia Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 09:01, 9 ապրիլի 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28408819 --> == Hydroxyapatite == Կարող եք ջնջել [[Hydroxyapatite]] էջը? [[Մասնակից:Quantum Researcher|Quantum Researcher]] ([[Մասնակցի քննարկում:Quantum Researcher|քննարկում]]) 20:20, 19 ապրիլի 2025 (UTC) == ''This Month in GLAM'': April 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue IV, April 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Event for International Roma Day 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Australia report|Australia report]]: Highlighting Feminist and women's histories and a Wiki Day at the South Australian Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Catalan areas report|Catalan areas report]]: Campaign to document the 2025 Falla monuments in Valencia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Wikidata and Research * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Open Collection Highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Architecture, BHL, and the Commons Workflow * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Strengthening Cultural Heritage through Partnerships and Knowledge Sharing: Insights from World Heritage Day in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD's new GLAM collaborations and activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Scholarships and Call for Sessions Proposals for GLAM Wiki 2025 will open soon: Stay tuned! * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAM Highlights from Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: FemNetzCon 2025; GLAM Meeting Biel/Bienne; Digi Archive * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/UK report|UK report]]: Mapping Museums / Art in Arabic * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/USA report|USA report]]: April meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group April monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Surging forward in Spanish and Arabic * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 20:53, 11 մայիսի 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28668932 --> == Join the 6th Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign – 2025 Edition == Dear Wikimedia affiliate community leader, Thanks for organizing the previous editions of the [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign|Wikipedia Pages Wanting Photos]] Campaign in your community. We invite your community again to participate in the 6th edition of the [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025|Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign]], a global campaign taking place from July 1 to August 31, 2025. Participants will choose among Wikipedia pages without photos, then add a suitable photo from among the many thousands of photos in the Wikimedia Commons, especially those uploaded from thematic contests ([[:m:Wiki Loves Africa|Wiki Loves Africa]], [[:m:Wiki Loves Earth|Wiki Loves Earth]], [[:m:Wiki Loves Folklore|Wiki Loves Folklore]], [[:m:Wiki Loves Monuments|Wiki Loves Monuments]], etc.) over the years. More than 80 Wikimedia affiliates have participated since the campaign was launched in 2020 and have added images to more than 400,000 Wikipedia articles in over 245 Wikipedia languages. Thanks to the volunteer contributors! We now invite your affiliate to organize and lead the campaign within your community. As a local organizer, you may: *Encourage individual members to take part by adding images to Wikipedia articles. *Host edit-a-thons focused on improving visual content. *Organize training workshops to teach contributors how to correctly integrate images into Wikipedia. These activities will help build local capacity and increase visual content across Wikipedia. Please note that for participants to be eligible to participate in the campaign, they need to have registered an account for at least a year before the official start date of the contest. That is, for the 2025 edition, they must have registered an account on or before July 1, 2025. The account can be from any Wikimedia project wikis. The organizing team is looking for a contact person to coordinate WPWP participation at the Wikimedia user group or chapter level (geographically or thematically) or for a language Wikipedia. We would be glad for you to [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|sign up directly]] at [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|WPWP Participating Communities]]. With kind regards, [[User:Reading Beans]] On behalf of the Wikipedia Pages Wanting Photos campaign 2025. [[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 13:43, 17 մայիսի 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:T Cells@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Pages_Wanting_Photos_2025/Call_for_participation_letter/Targets_past_organizers&oldid=28745740 --> == «Շաբաթվա հոդված» == @[[Մասնակից:Beko|Beko]] ջան, ողջույն: Բավականին երկար ժամանակ է հոդված էի առաջադրել, որեւէ արձագանք չէր եղել: Խնդրում եմ դիտարկել։ [[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] <sup>[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]</sup> 11:28, 22 մայիսի 2025 (UTC) :Հարգելի @[[Մասնակից:POitor|POitor]], կլինի հավանաբար եկող շաբաթ։ Ի դեպ անվան հարց կա, Ազնավուր կենտրոնից են դիմել, որ Վաղինակ անունը սխալ է։ [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 07:49, 23 մայիսի 2025 (UTC) ::Իրականուն Վաղինակ անունը ես էլ որևէ պաշտոնական աղբյուրում չգտա, ուղղակի ամեն տեղ էդպես է նշված: Եթե հիմնադրամից ասել են, որ սխալ է, կարծում եմ պետք է հեռացնենք: [[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] <sup>[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]</sup> 06:18, 24 մայիսի 2025 (UTC) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|քննարկում]]) 11:17, 29 մայիսի 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == ''This Month in GLAM'': May 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue V, May 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Enhancing the LGBTQ+ content in Albanian Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Belgium Public Domain Day and Dance Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Video resource on Wikimedia Brasil and Casa de Oswaldo Cruz Partnership Released * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Croatia report|Croatia report]]: SPRINGing back activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: National Library of the CR events and important guests * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Europe report|Europe report]]: DARIAH DHwiki WG coming activity * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/India report|India report]]: GLAM project starts with Nanda Talukdar Foundation at Jorhat, Assam * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Wiki Month 2025 in Indonesia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: From charts to concrete * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Traditional Albanian Food Photography Competition 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Update from Auckland Museum; Let the Wikifying Commence; Listful Thinking * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Architectural Folklore Campaign Series * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Celebrating Museums and strengthening #1Lib1Ref connections * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Spain report|Spain report]]: Some news from Spain * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: International Museum Day 2025; CoCreation PTT-Archive; Scoring Girls * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/UK report|UK report]]: The 18th language * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Spring GLAM news from Ukraine – first major survey for GLAM institutions & yet another successful #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/USA report|USA report]]: May meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group May monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Preparing the data upload * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 06:00, 10 հունիսի 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28809506 --> == ''This Month in GLAM'': June 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue VI, June 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Australia report|Australia report]]: Celebrating Communication History and Women Artists through Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Public Domain Day in Europe 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Expanding Data on Maranhão's Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: First call of Science Month at Wikipedia in the Czech Republic wrapped-up * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/France report|France report]]: WiR and science&GLAM tour in France * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Another publication from Grant for GLAM Indonesia program & Minangkabau Wikisource Competition upadates * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Isoseismals & Icons * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Celebrating Albanian Cuisine Through Photography: Winners of the 2025 Contest Announced! * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Mexico report|Mexico report]]: Open Cultural Data Hackathon in Puebla * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikifying the International Congress of History of Science and Technology; Librarians and Wikipedia; NZ species edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Mapping Heritage Buildings on Wikidata and Wiki Heritage Fellowship * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD Strengthens Ties with Academic Institutions: A Wikimedian-in-Residence at the Institute of Macedonian Literature * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Registration is now open for GLAM WikiCon 2025! * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: June highlights from Wikimedia Serbia and beginning of new accredited seminar * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: International Archives Week 2025; SAPA Performing Arts; GLAM Meeting Biel/Bienne * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/UK report|UK report]]: New Featured Pictures * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/USA report|USA report]]: June meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL Transition update, LivingData2025 and Women Genera paper * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Data upload achieved * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Wiki Knowledge Park report|Wiki Loves Ramadan 2025 report]]: Celebrating Heritage and Faith: Wiki Loves Ramadan 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:35, 12 հուլիսի 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28966332 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|քննարկում]]) 12:28, 16 հուլիսի 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == ''This Month in GLAM'': July 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue VII, July 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: 10 years of Wikimedians of Albanian Language User Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Wikipedia on Aruba – From Island to Archive: Aruba’s Journey on Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: De Standaard Solidarity Prize and How to Upload Artwork * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Wartime * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Expanding Access to Heritage Knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: GLAM Wiki 2025: Program Highlights & Volunteer Call * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: July in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Poster Exhibition, Screening Public Viewing, Women Memorials * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/UK report|UK report]]: Japanese art in Arabic * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/USA report|USA report]]: Wikinics & Edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL blog by Tiago Lubiana, BHL Wikimedian in Residence, and news on the BHL transition * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Introducing Oulu Löyly – we want to hear your thoughts! * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Getting the message out * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Culture & Heritage team transitioning to broader Content Enablement team * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 19:59, 11 օգոստոսի 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29083949 --> == ''This Month in GLAM'': August 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue VIII, August 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos campaign 2025 in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Expanding Cultural Heritage in Brazil: School communities, Wikisource course, GLAM-Wiki Impact and Wiki Takes Alcântara * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/India report|India report]]: Digitization starts at two more libraries in West Bengal * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Grant for GLAM Indonesia is open! * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: From food festivals to PhD courses: Wikimedia in Italian academia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: NZ species edit-a-thons, a scholarly article, a course, and Auckland Museum editors at Wikimania * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Highlights from Wiki Heritage Fellowship and Policy Advocacy in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wiki Loves Film – Collaboration with MakeDox Film Festival * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: WikiChełmoński: When Wikipedia Becomes a Guide in the Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: BAM Hackathon, 3D for Cultural Heritage, Wiki Cite * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/UK report|UK report]]: Working towards more image sharing * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/USA report|USA report]]: Wiknics * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: News on BHL transition and updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Steps towards a sustainable cultural commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: A pivotal month * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Wikisource Reader app released on Google Play Store * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 18:25, 11 սեպտեմբերի 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29253474 --> == ''This Month in GLAM'': September 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue IX, September 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia edit-a-thon at the Skampa Theater in Elbasan, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Wikipedia on Aruba Initiative: Building Knowledge and Visibility * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Australia report|Australia report]]: State Library Victoria WikiFest * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Make cultural heritage freely accessible, Hasselt's collections shine online & Let's give women a voice on Wikipedia! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Hidden heritage unveiled: science, history and nature on Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wikimedia Commons birthday content donation * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikimedian in Residence at the Bioeconomy Science Institute & Wikiproject NZ Women in Architecture * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Expanding Access to Culture and Knowledge through Key Partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: WikiChełmoński: the Special Guided Tour at the National Museum in Krakow * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: GLAM Wiki 2025: Join the Conference Online and Explore Lisbon’s Culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: LibreABC, Feminist Voices, Grade Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/UK report|UK report]]: Awards season * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/USA report|USA report]]: September edit-a-thons & meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: The Memory of the World wiki challenge * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 12:46, 9 հոկտեմբերի 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29409147 --> == Խնդրանք == Beko ջան, ու խնդրեմ այ ես՝ [[:en:Template:Infobox spacecraft class|Template:Infobox spacecraft class]] կաղապարը կսարքես հայերեն... իմ համար բարդ էր: Մերսիներ: [[Մասնակից:Ahaik|Ahaik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ahaik|քննարկում]]) 12:51, 26 հոկտեմբերի 2025 (UTC) :Մերսի շատ!! [[Մասնակից:Ahaik|Ahaik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ahaik|քննարկում]]) 07:39, 1 նոյեմբերի 2025 (UTC) == ''This Month in GLAM'': October 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue X, October 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: From a small language to Wikipedia's Biggest, Share Your Story with the Industry Museum and War Diaries * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Autumn activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: WikiCommon community meet-ups, Wikisource trainings, and the announcement of Grant for GLAM Indonesia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Open culture on stage * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Mexico report|Mexico report]]: How Wikimedia México is training cultural and government institutions as wikimedians. * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Open Topstukken project concludes; Network Archives Design and Digital Culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Granny's Wonderful Chair, Preparing for Auckland Museum Wiki Summer Students and an the ASBS Introductory Wiki Webinar * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Report on Participation at the 12th International Youth Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: Promoting Open Data and Digital Commons in Culture and Research * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: GLAM Wiki Conference 2025 Wrap-Up * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: October in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: DaSCHcon, 3D, Wiki GLAM conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/UK report|UK report]]: A look at Grokipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/USA report|USA report]]: October edit-a-thons & meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: LivingData 2025, GLAMWiki and a "collector" Wikidata property proposal * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: International outreach * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Sustainable CultureConnect Project report|Sustainable CultureConnect Project report]]: Sustainable CultureConnect: Empowering Youth and Preserving Heritage through Open Knowledge and Leadership * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:29, 10 նոյեմբերի 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29516862 --> ==Անաղբյուր հոդված. «[[Ազատության_խաչ]]»== [[Պատկեր:Emblem-important-red.svg|70px|left]]{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Հարգելի,&nbsp;անանուն խմբագիր | Հարգելի&nbsp;{{BASEPAGENAME}}}}, Ձեր ստեղծած «[[Ազատության_խաչ]]» հոդվածն աղբյուրներ չունի։ Անհրաժեշտ է առաջին իսկ հնարավորության դեպքում հոդվածի նյութին առնչվող [[:Վիքիպեդիա:Արտաքին հղումներ|հեղինակավոր և երկրորդական]] [[:Վիքիպեդիա:Ծանոթագրություններ|նվազագույնը մեկ աղբյուր ավելացնել]]՝ դրանով նպաստելով Վիքիպեդիայի զարգացմանն ու հեղինակության բարձրացմանը։ Դիմե՛ք ինձ, եթե ունեք հարցեր կամ եթե [[Կաղապար:Օգնեք ինձ|օգնության]] կարիք կզգաք: --[[Մասնակից:Valen1988|Valen1988]] ([[Մասնակցի քննարկում:Valen1988|քննարկում]]) 05:59, 14 նոյեմբերի 2025 (UTC) :@[[Մասնակից:Valen1988|Valen1988]] ջան, դու ճիշտ ես, սա անաղբյուր հոդված է, ինչպես 12-15 տարի առաջ ստեղծված հոդվածներից շատերը։ Ով չի ստեղծել այսպիսի անորակ հոդված, թող առաջինը քար նետի վրաս։ Հայերեն Վիքիպեդիան բարելավման կարիք ունի, և դա հավանաբար պետք է արվի զանգվածային և ինչ որ միջոցառումների միջոցով։ Հիշեցնեմ, որ [[:Կատեգորիա:Անաղբյուր և լրացուցիչ աղբյուրների կարիք ունեցող հոդվածներ|անաղբյուր հոդվածները]] այս պահին 23․778-ն են։ Հավանաբար բոլորի ստեղծողներին նամակներով զգուշացնելն անիմաստ է, մանավանդ որ դրանց մի մասը ակտիվ խմբագիրներ չեն։ Այնուամենայնիվ, շնորհակալ եմ հիշեցնելու համար։ [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 06:37, 14 նոյեմբերի 2025 (UTC) ::[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] ջան, ես ձախ կողմի գործիքակազմից ավտոմատ պիտակել եմ, չեմ էլ նայել ով ու երբ է գրել։ Իսկ նամակով ինքն է որոշել ձեզ զգուշացնել․ ուստի առաջարկում եմ փոխեք ինչ-որ բան, որ անակտիվ մասնակիցներին չգնա նամակ, այլ միայն ակտիվներին։ --[[Մասնակից:Valen1988|Valen1988]] ([[Մասնակցի քննարկում:Valen1988|քննարկում]]) 06:42, 14 նոյեմբերի 2025 (UTC) :::@[[Մասնակից:Valen1988|Valen1988]] ջան, հարցը ինձ ուղարկել-չուղարկելու մեջ չէ, ես ինքս եմ օրնիբուն աշխատում՝ բարելավելում, աղբյուրներ ավելացնելում։ Բայց հին հոդվածների թերությունները վերացնելու համար, կարծում եմ, բավական է միայն պիտակել, այդպիսով հոդվածները կհավաքվեն կատեգորիաներում, և ավելի հեշտ կլինի դրանց հետ աշխատելը։ Այս հոդվածն էլ ստուգեցի, երբ թարգմանել եմ, ապա այն անաղբյուր է եղել, թեև հիմա էլ է համարյա այդպես։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 07:03, 14 նոյեմբերի 2025 (UTC) ::::Հարգելիս, ասում եմ, որ ավտոմատ է էջումդ գրվել քննարկումը, ես միայն պիտակել եմ համապատասխան գործիքով։ Տեխնիկական աջակիցներին ասա, որ էնպես անեն, պիտակելիս չգրվի հեղինակների էջերին։ Ի հարգանս, [[Մասնակից:Valen1988|Valen1988]] ([[Մասնակցի քննարկում:Valen1988|քննարկում]]) 17:53, 14 նոյեմբերի 2025 (UTC) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 13:44, 19 նոյեմբերի 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == ''This Month in GLAM'': November 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue XI, November 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Call for volunteers, Computer's Day and upcoming events * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Czech Radio and Wikimedia CZ launched cooperation * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Our Activities in November * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Wrap up of the 2025 GLAM call * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: ASBS 2025 Conference, a NZBSI Wikimedian in Residence update & Auckland Museum Summer Students * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD and Cultural Institutions: A Year of Growth, Content, and Collaboration * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM Wiki 2025 conference, WiR Meeting and the First National Institute of Museums Training on GLAM–Wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: IT Wikicon, Faces and Masks, Matrimoine @ Genève * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/UK report|UK report]]: Awards season- again! * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/USA report|USA report]]: November edit-a-thons & meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Here to Help: The Next Stage of the Content Partnerships Hub * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Enriching the data set * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 04:21, 11 դեկտեմբերի 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29692345 --> == ''This Month in GLAM'': December 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue XII, December 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/From the team|From the team]]: Global GLAM Calls Continue in 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedian in Residence, 2025, in Elbasan Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Resume of the year * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Australia report|Australia report]]: AMaGA partnership, signing the Open Heritage Statement and South Australian Museum Partner Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Public Domain Day 2026, Circus Heritage and Fosdem * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Preparándonos para celebrar el día del dominio público - Getting ready for the Public Domain Day celebration * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Exploring Italy and Unlocking Its Heritage: Touring Club Italiano and GLAM Call 2026–2028 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: ASBS 2025 Conference follow-up Wiki webinar & Auckland Museum student update * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: Public Domain, Conferences, and Conversations on Open Culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: GLAM on Tour Bellinzona, Xmas Event, GLAM Wiki Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/UK report|UK report]]: 2025 in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/USA report|USA report]]: December meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Public Domain Day report|Public Domain Day report]]: Public Domain Day 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: 2025 in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 12:58, 12 հունվարի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29895284 --> == Շաբաթվա հոդված == Ողջույն @[[Մասնակից:Beko|Beko]] ջան: Երկու հոդված եմ առաջադրել որպես շաբաթվա հոդված: Խնդրում եմ դիտարկել: [[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] <sup>[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]</sup> 16:35, 18 հունվարի 2026 (UTC) :Շատ բարի։ [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 16:40, 18 հունվարի 2026 (UTC) :@[[Մասնակից:POitor|POitor]] ջան, երկու հոդվածն էլ եղել են շաբաթվա հոդված։ Մենք էլ աշխատում ենք նոր հոդվածներ դնել գլխավոր էջում։ Կրկնում ենք երբեմն միայն ինչ որ դեպքերի հետ կապված հոդվածները։ [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 18:36, 18 հունվարի 2026 (UTC) ::Չգիտեի @[[Մասնակից:Beko|Beko]] ջան։ Շնորհակալ եմ արձագանքի համար։ [[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] <sup>[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]</sup> 18:38, 18 հունվարի 2026 (UTC) == ''This Month in GLAM'': January 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue I, January 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/From the team|From the team]]: Wikipedia at 25 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Pap-Wikipedia Turns 20: A Milestone for Papiamento/u Knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Celebrando el día del dominio público 2026/Celebrating the public domain day 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/France report|France report]]: Wikipedia's Birthday in France * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Germany report|Germany report]]: Gifted by our friends: Loads of presents for Wikipedia25 by German and Austrian GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Activities in December-January * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Knowledge in action: Barindelli collection and Wikipedia 25 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Image donation Dutch Book History * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Auckland Museum Student Edit-a-thon, the NZBSI Wikimedian in Residence project, and other residencies * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: GLAM Program of Wikimedia MKD – 2026 Overview * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Explore Historic Portraits from the Museum of Photography in Kraków * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: January in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Museum in Chiasso, Alpine Museum, Women Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/UK report|UK report]]: Sharing more of the Enamels of the World * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Map the GLAM report|Map the GLAM report]]: Wiki and GLAM: Harnessing Knowledge to Foster Gender Equality * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Manuscripts on Arabic Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Two key Wikidata Requests for Comments, relevant for future GLAM-Wiki work * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:34, 11 փետրվարի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30055818 --> == Help == Hello, I recently created [[Ղազայի ցեղասպանություն|this]] article and I need your help improving it. My Armenian is poor. [[Մասնակից:جودت|جودت]] ([[Մասնակցի քննարկում:جودت|քննարկում]]) 20:29, 26 փետրվարի 2026 (UTC) == ''This Month in GLAM'': February 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue II, February 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/From the team|From the team]]: GLAM in 2026 is calling to action! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Belgium report|Belgium report]]: A photo safari through Wiki Loves Fashion & a rescue mission with Mission Gourmande! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: National Library overview of 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Cultural Heritage and Memory: 2026 GLAM Call and Executed Renaissance Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Farewelling the Auckland Museum Summer Students and an update on the NZBSI WiR * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikipedia in Cultural Marketing at Crash Mondays Warsaw * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: February in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Spain report|Spain report]]: Wikidata in the GLAM context II * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Neocomensia, SAPA, Atelier Winterthur, GLAM-on-Tour Disentis * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/UK report|UK report]]: New content in African and Asian languages * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Focus on Indigenous issues * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 00:52, 12 մարտի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30232291 --> == Ջնջել == @[[Մասնակից:Beko|Beko]] ջան ողջույն: Խնդրում եմ [[Վիքիպեդիա:Ջնջման առաջադրված հոդվածներ#Քիթ-կոկորդ-ականջաբանություն|քննարկման]] համաձայն ջնջել [[Քիթկոկորդականջաբանություն]] հոդվածը: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] <sup>[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]</sup> 07:35, 23 մարտի 2026 (UTC) == Քննարկման կատեգորիաների մասին == Ողջույն Բեքո ջան։ Ես իմ [[Մասնակից:Խմբագրող/Ավազարկղ#CEE Spring 2026|սևագրում]] փորձել եմ հատուկ հոդվածների ցանկը դասավորել այնպես, որ լինի 34 ճանաչված երկիր և 2 միջազգային կազմակերպություն։ Բայց քանի որ փոխում ես [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%94%D5%B6%D5%B6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%B4:%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D5%AF%D5%B8%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5&diff=prev&oldid=10720059 այստեղ], հարց առաջացավ, արդեն «համակարգս քանդվում է» {{-)}}։ Թողնե՞նք մնա ԱՊՀ, մյուսն էլ ԵՄ, թե՞ երկուսն էլ դնենք «միջազգային»։ Բայց այդ դեպքում էլ կլինի 35, որոնք ոչ թե բոլորը 5-ական են, այլ մեկը տասական [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:12, 4 ապրիլի 2026 (UTC) :Ողջույն Խմբագրող ջան, խնդիրն այն է, որ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20CEE%20Spring%202026/List%20of%20Articles ԱՊՀ-ն որպես երկիր ցանկերում չկա], և որպես քանակ երկրների ցանկում չի երևալու։ Եթե ուզում ես, որ անպայման շեշտվի, ապա երկու երկիր դիր կաղապարում՝ <code>|երկիր=ԱՊՀ|երկիր2=Ռուսաստան</code> տարբերակով։ Տե՛ս, [[:Քննարկում:Պատերազմների վետերանների կոմիտե|այստեղ]] փոխել եմ։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 15:09, 4 ապրիլի 2026 (UTC) ::Շնորհակալություն Բեքո ջան, այդպես էլ կանեմ։ Կամ՝ ի՞նչ կարծիքի ես, դնե՞նք ԱՊՀ ու միջազգային, ոչ թե ԱՊՀ ու Ռուսաստան։ Իսկ Եվրամիությունը նույն տրամաբանությամբ ո՞ր երկրին կցեմ։ --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 17:18, 4 ապրիլի 2026 (UTC) :::Ռուսաստան դրեցի, որովհետև տեղեկաքարտ կաղապարն էր բերում, դու ես խմբագրում, որը հարմար կգտնես՝ դիր։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 17:39, 4 ապրիլի 2026 (UTC) ::::{{Շ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 17:41, 4 ապրիլի 2026 (UTC) Beko ջան մի խնդրանք էլ, էլի։ [[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026/Մասնակիցներ|Այս]] էջում երբ որ հոդված էինք ավելացնում, մեր անունների տակ էինք գրում, հիմա ստիպված ամբողջ էջն ենք խմբագրում, բաժին-անունները առանձնացված չեն։ Կարո՞ղ ես ստուգել։ Վերջին անգամ ես արել եմ, ստացվել է [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1:CEE_Spring_2026/%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81%D5%B6%D5%A5%D6%80&diff=next&oldid=10728047], որից հետո Արմինեի մոտ երևի արդեն չի ստացվել։ --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 13:15, 19 ապրիլի 2026 (UTC) :{{Շ}}, տեսա, որ ուղղեցիր, բայց մի հարց էլ, ինչու՞ են երեք սյունով գրվում հոդվածների վերնագրերը, երբ սյան մեջ գրում եմ 2--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 17:29, 19 ապրիլի 2026 (UTC) ::Ողջույն, իմ մոտ երկու սյունակ է ցույց տալիս։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 18:08, 19 ապրիլի 2026 (UTC) :::Ինձ մոտ երեք։ Ուրեմն՝ մեծ կամ փոքր էկրանից է։ --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 02:01, 20 ապրիլի 2026 (UTC) == ''This Month in GLAM'': March 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue III, March 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/From the team|From the team]]: GLAM in Equinox * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikigap 2026 in Tirana, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Celebrating 20 Years of Papiamentu/o Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Bolivia report|Bolivia report]]: The Family Treasures Project Returns, with New GLAM Partners * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Folklore Brazil defines six categories to represent Brazilian culture on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Architecture in the public domain in libraries in Nariño/Arquitectura en dominio público en bibliotecas nariñenses * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Main Wikimedian in Residence report for 2025 is here * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Germany report|Germany report]]: Art History Loves Wiki 2026 – digital/local. collection loves wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/India report|India report]]: Collaboration resumes with the British Library for Bangla Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: 2026 winners projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand Bioeconomy Science Institute Wikimedian in Residence update, a letter published in Nature & Architecture + Women NZ * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD's GLAM Highlights: Botany and Beyond * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Portugal report|Portugal report]]: March in Portugal * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: March in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Looking for similar images * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: GLAM Wiki Group, Donna, CoCreation PTT-Archive * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/UK report|UK report]]: CILIP MDG 2026 Conference, Library meetups and the World's Enamels * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Spring 2026 news from Ukraine – Wiki Loves Folklore & more #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/USA report|USA report]]: MoMA's International Traveling Exhibitions and Wikidata on the LD4 Arts Affinity Group April Community Call * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHL-Wiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Oulu Löyly * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Indigenous languages on the Main Page * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 18:19, 9 ապրիլի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30344683 --> == Կասկածելի նամակ == Բարև Ձեզ, կասկածլի նամակ եմ ստացել Վիկիպեդիայի արաբական սայթից, ուզում էի հասկանալի նորմալ է՞ ։ Սա էլ նամակի պարունակությունը։ {| class="wikitable" | rowspan="2" align="center" valign="top" | | align="right" |بعث ‪MenoBot‬ رسالةً إليك في '''صفحة نقاشك'''. | rowspan="2" | |- | align="right" | {| class="wikitable" | align="right" | |} {| class="wikitable" | align="right" |[https://arz.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D8%AF%D9%85:HayKin108?markasread=15658893&markasreadwiki=arzwiki اعرض الرسالة]  [[:arz:مستخدم:MenoBot|‪MenoBot‬]] • [https://arz.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D8%AF%D9%85:HayKin108&oldid=prev&diff=13006983 اعرض التعديلات] |} |- | | | |} [[Մասնակից:HayKin108|HayKin108]] ([[Մասնակցի քննարկում:HayKin108|քննարկում]]) 06:10, 17 ապրիլի 2026 (UTC) :Հարգելի @[[Մասնակից:HayKin108|HayKin108]], թույլ տվեք ես պատասխանեմ։ Մի վախեցեք, դա կասկածելի նամակ չէ, պարզապես երբ Դուք առաջին անգամ հոդված եք ստեղծում և Վիքիտվյալների միջոցով կապում եք այլ լեզուների հետ, որոշ լեզուներում աշխատում են ավտոմատ ծրագրեր՝ բոտեր, որոնք դա ընկալում են որպես գործողություն իրենց Վիքիպեդիայում և ավտոմատ ողջունում են մասնակցին։ Դա ընդամենը ողջույնի նամակ է Ձեր քննարկման էջում։ Այդպիսի նամակներ կարող են գալ նաև ուկրաիներենից, թայերենից, ինդոնեզական ինչ-որ լեզուներից։ Մի անգանհստացեք։ -- [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 08:34, 17 ապրիլի 2026 (UTC) ::բարի, շատ շնորհակալություն [[Մասնակից:HayKin108|HayKin108]] ([[Մասնակցի քննարկում:HayKin108|քննարկում]]) 09:32, 17 ապրիլի 2026 (UTC) == Ստուգման խնդրանք == Ողջույն Beko ջան, խնդրում եմ ըստ հնարավորության սևագրումս գրված տեքստը ստուգել, անհրաժեշտության դեպքում ձևափոխել, նախապես շնորհակալություն։ [[Մասնակից:AcidResonance|AcidResonance]] ([[Մասնակցի քննարկում:AcidResonance|քննարկում]]) 10:43, 18 ապրիլի 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:33, 28 ապրիլի 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 --> == ''This Month in GLAM'': April 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue IV, April 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/From the team|From the team]]: How the GLAM Community Can Shine in the 2026–27 Annual Plan * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Albania report|Albania report]]: International Roma Day 2026 in Tirana, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Argentina report|Argentina report]]: WikiConf Argentina and GLAM projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Asia report|Asia report]]: Documenting and citing oral knowledge in audio and video * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Australia report|Australia report]]: WikiCon Australia, ICIP, Orphan works and Trans-Tasman partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wikimedia Brasil publishes book on the power and challenges of free knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: We celebrate Public Domain Day with an expert panel / Celebramos el día del dominio público con un Panel de expertas * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Ongoing and New GLAM-Wiki Projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Wartime event at Auckland Museum & an update for WiR NZBSI * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Wikimedia Commons Upload Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD in Action: Digitization, Wikisource and Educational Workshops * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki Developments: Residencies, Partnerships and Audiovisual Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: April in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Le Donne di Villa Massimo * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/UK report|UK report]]: A tenth-century Quran and Islamic Art in Urdu * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/USA report|USA report]]: Wiki MIT launches and US meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Update on the BHL Annual Meeting 27 April - 1 May & BHL Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Eight new articles on MoW inscriptions * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 13:51, 11 մայիսի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30513880 --> == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ Arno Karoni == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:Arno Karoni|Arno Karoni]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 11:14, 3 հունիսի 2026 (UTC) :https://www.arnokaroni.com/ [[Մասնակից:Arno Karoni|Arno Karoni]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arno Karoni|քննարկում]]) 11:16, 3 հունիսի 2026 (UTC) ::Մասնակցային անունը նկարչի կեղծանունն է, և եթե ինքն է, այլ ոչ թե հատուկ աշխատող թիմ, ապա առայժմ արգելափակելու կարիք չեմ տեսնում։ Կայքը գովազդային է, հանրագիտարանային տեղեկություն չի պարունակում, այդտեղից օտվել հնարավոր չէ։ Բացի այդ դա իր սեփական կայքն է, որից օգտվելը արգելված է։ Հարկավոր են երկրորդական հեղինակավոր աղբյուրներ։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 12:11, 3 հունիսի 2026 (UTC) == Ուղղում == Beko ջան, ողջույն: Խնդրում եմ ուղղել սա՝ «Մեկնարկել է «Վիքին սիրում է Երկիրը» ֆոտոմրցույթը: Բեռնի՛ր Հայաստանի բնության հուշարձանների և պահպանվող տարածքների լուսանկարներ, հարստացրո՛ւ Վիքիպեդիան և ստացի՛ր մրցանակներ:» Կանխավ շնորհակալ եմ: [[Մասնակից:Sigma'am|∑ίγμα]] <sup>([[Մասնակցի քննարկում:Sigma'am|քնն.]])</sup> 22:28, 11 հունիսի 2026 (UTC) :@[[Մասնակից:Sigma'am|Sigma'am]] ջան, խոսքդ «ստացի՛ր» բառի շեշտի մասի՞ն է։ [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 08:05, 12 հունիսի 2026 (UTC) ::Այո, ինչպես նաև վերջակետի։ [[Մասնակից:Sigma'am|∑ίγμα]] <sup>([[Մասնակցի քննարկում:Sigma'am|քնն.]])</sup> 09:43, 12 հունիսի 2026 (UTC) == ''This Month in GLAM'': May 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue V, May 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/From the team|From the team]]: May Global GLAM Call Recording and June Call Announcement * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Australia report|Australia report]]: Celebrating #1Lib1Ref Australasia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: GLAM Connection: Fashion, History, and Biodiversity in May * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/France report|France report]]: New Wikimedian in Residence * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Connecting the Arctic and Sicily through Wikimedia Projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Mexico report|Mexico report]]: How the cultural, governmental, educational, and museum sectors contributed in unison to Wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Setting up your own platform (part 1): from wish to the creation of a wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: ESEAP Conference 2026 and the NZBSI WiR update * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD Shares GLAM Experience at International Conferences * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Partnerships, Participation, and Open Knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: May in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Spain report|Spain report]]: El Prado en femenino III * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Museum for Communication, Panel IMD, Wikipedia Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/UK report|UK report]]: Early Qurans on the front page of Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Special story|Special story]]: New tools for multilingual audio, video and metadata * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: New articles in Urdu * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 21:22, 12 հունիսի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30636889 --> == Խնդրանք == @[[Մասնակից:Beko|Beko]] ջան, [[en:Template:Excerpt]] կաղապարը լավն է, կսարքես մեզ մոտ էլ լինի... կոնկրետ էջի կոնկրետ մասը կարող է ցույց տակ մեկ այլ էջում որպես մեջբերում: [[Մասնակից:Ahaik|Ahaik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ahaik|քննարկում]]) 08:16, 24 հունիսի 2026 (UTC) :@[[Մասնակից:Ahaik|Ahaik]] ջան, կարող ես փորձել։ <code><nowiki>{{excerpt|Էջի վերնագիր|Բաժնի վերնագիր}}</nowiki></code> տարբերակով։ [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 08:38, 24 հունիսի 2026 (UTC) ::Շատ լավ ա!!!! Մերսիներ [[Մասնակից:Ahaik|Ahaik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ahaik|քննարկում]]) 08:43, 24 հունիսի 2026 (UTC) ::Ես էլ եմ ուզում շնորհակալություն հայտնել [[Մասնակից:Beko|Beko]] ջան, ինձ էլ է շատ անգամներ պետք եկել։ Շնորհակալություն [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:36, 24 հունիսի 2026 (UTC) == Information about these artists == Hi I am looking for some Armenian actors/actoress how have played in Iranian producted film which has been Filmed in Armenia in 1993 https://www.kinopoisk.ru/film/468362/ https://www.youtube.com/watch?v=fXXzGKtrp68&t=3788s *Tigran Grigoryan as Tigran * Ira Grigoryan *Gorky Arzumanyan *Anahid Manukyan *Anahid Muradkhanyan *Georges Gargenovich Asaturyan *Susan Petrosyan *Arsen Manukyan *Arthur Nalbandyan *Armen Khachaturyan *Ashot Ranlian *Fred Grigoryan *Sarkis Martirosyan *Leon Melodyan in below film poster; two person on right are Tigran and Ira Grigoryan https://www.imdb.com/title/tt1091857/mediaviewer/rm356114177/?ref_=tt_ov_i I am not able to find any information about these person in English sources. [[Մասնակից:Luckie Luke|Luckie Luke]] ([[Մասնակցի քննարկում:Luckie Luke|քննարկում]]) 05:45, 2 հուլիսի 2026 (UTC) == ''This Month in GLAM'': June 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue VI, June 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/From the team|From the team]]: Tools, tech, and Wikimania * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Argentina report|Argentina report]]: New digitization partner * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Bangladesh report|Bangladesh report]]: International Museum Day Edit-a-thon and Workshop held in Dinajpur, Bangladesh * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Postal Mission on Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Empowering Institutions through Wikisource Education and GLAM Capacity Building * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Bridging the gap between labs and Wikipedia: continuing cooperation with FZU * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Egypt report|Egypt report]]: From Museum Celebrations to Archival Documentation * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Finland report|Finland report]]: Northern Wikimedist meetup in Oulu * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/France report|France report]]: #1lib1ref Recap and International Archives Week * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Heritage and Community Action * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Mexico report|Mexico report]]: Open GLAM in Puebla * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Interview with Olaf Janssen, Wikimedia coordinator of the KB, National library of the Netherlands * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: BAU at Auckland Museum, Otago Uni Library Life and the NZBSI WiR is complete * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Collaboration with the Botanical garden at the Faculty of Natural Sciences and Mathematics in Skopje * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Poland Report: New Partnerships, Conferences, and Wikimedians in Residence * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Opening the Doors of Serbian Heritage: Wikimedia Serbia’s Recent GLAM and Wikidata Successes * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Spain report|Spain report]]: GLAM Labs Futures 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Finnish-Swedish cooperation * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Exhibition, International Archives Week Panel * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/UK report|UK report]]: Ninth Good Article from Khalili partnership * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/USA report|USA report]]: Philadelphia WikiSalon * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Is the sauna still hot? * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: New articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:35, 11 հուլիսի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30773577 --> == Վիքինախագծեր == Ողջույն Beko ջան: Եթե չեմ սխալվում, Վիքինախագծերի հարցով դիմում էինք քեզ: Ես հերթագրել եմ բոլորը բացի ակումբներից ու ճամբարներից: Վերջինը՝ [[Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն ընտրության ազատության 2026]] -- [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 23:00, 20 հուլիսի 2026 (UTC) == ''This Month in GLAM'': July 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue VII, July 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/From the team|From the team]]: July and Wikimania Have Come and Gone * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Strategic Workshops, Academic Publications, and Bidding Farewell to NeuroMat * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Colombia at Wikimania 2026: panel on how the far-right affects open knowledge institutions * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Egypt report|Egypt report]]: From Al-Ahram to Zamalek: Exploring Archives and Art Galleries * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/France report|France report]]: GLAM Presentations at Wikimania 2026 + Wiki Fashion Show * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Launch of Wikifying a Conference handbook; Wikipedia Workshop at Te Toi Uku * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki partnerships continue opening collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Sweden report|Sweden report]]: At Wikimania and copyright process * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Faces and Masks - the interwoven relation, Wikimania Paris * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/UK report|UK report]]: Wikimania report + New articles in Hindi * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/USA report|USA report]]: GLAM USA Report (Past & Upcoming) * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Academic paper in preparation * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Wiki Knowledge Park report|Wiki Knowledge Park report]]: Preserving Islamic Cultural Heritage: The GLAM and Metadata Impact of Wiki Loves Ramadan 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 00:03, 12 օգոստոսի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30901934 --> == [[Խոջալուի արյունահեղություն]] == Hello Beko, Sorry for writing in English as i am not a native speaker, I wanted to bring your attention to an issue with the page, A temporary account recently blanked out almost the entire article with the edit summary "This page is filled with conspiracy theories". it is worth checking the page history. [[Մասնակից:Sakura emad|Sakura emad]] ([[Մասնակցի քննարկում:Sakura emad|քննարկում]]) 09:31, 12 օգոստոսի 2026 (UTC) :I also want to let you know that i reverted the Blanking of [[Ազարիներ]] as the edit summary did not match their action, it presents a claim about ethnic classification but the actual edit deletes an entire paragraph that covers the region's political history, cultural background, etc.. along with eight cited sources. [[Մասնակից:Sakura emad|Sakura emad]] ([[Մասնակցի քննարկում:Sakura emad|քննարկում]]) 09:46, 12 օգոստոսի 2026 (UTC) == ''This Month in GLAM'': August 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue VIII, August 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/From the team|From the team]]: Hot August/Cold August * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Love Monuments and new phase of Museu Paulista collaboration * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Catalan areas report|Catalan areas report]]: The Catalan public domain: An application to identify Catalan works in public domain * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Explore the Colombian public domain app: Browse works an authors in the public domain * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Wikimedia CR introduces new members of GLAM/partnership team * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Egypt report|Egypt report]]: Egypt’s GLAM Team Brings Egyptian Postal History and Public Libraries to Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: The Musical Heritage of the Santa Cecilia Conservatory * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand Thesis Project Update and the upcoming TDWG 2026 conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Connecting Culture and Free Knowledge - Wikimedia MKD’s GLAM Partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: August in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Summer, Follow-up in Aarau, CoCreation * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/UK report|UK report]]: Wikimedia gets Gazetted + Islamic Calligraphy on English Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: OpenGLAM Summer 2026 in Ukraine * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/USA report|USA report]]: GLAM USA Report (Past & Upcoming) * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHL-Wiki working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Ghana national register * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Wikimedia Commons report|Wikimedia Commons report]]: Media loading change affects Commons Impact Metrics and GLAM analytics * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:37, 11 սեպտեմբերի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=31028447 --> == Կանոնակարգին չհամապատասխանող մասնակից՝ "Anania Shirakatsi" University of International Relations == {{հարգելի մասնակից}}, կարծում եմ, որ նոր գրանցված [[user:"Anania Shirakatsi" University of International Relations|"Anania Shirakatsi" University of International Relations]] մասնակցի անունը չի համապատասխանում Հայերեն Վիքիպեդիայի համապատասխան կանոնակարգին։ Խնդրում եմ ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում արգելափակել նրան։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Armenmir|Armen]] ([[Մասնակցի քննարկում:Armenmir|քննարկում]]) 11:24, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) :Օգնեք ինձ բացել մեր համալսարանի էջը Վիքիպեդիայում։ [[Մասնակից:&#34;Anania Shirakatsi&#34; University of International Relations|&#34;Anania Shirakatsi&#34; University of International Relations]] ([[Մասնակցի քննարկում:&#34;Anania Shirakatsi&#34; University of International Relations|քննարկում]]) 11:45, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) == ''This Month in GLAM'': September 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue IX, September 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/From the team|From the team]]: What a great month again in the GLAM community! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Australia report|Australia report]]: Wikifying the ALIA West Conference 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Thousands of eyes on Brazilian heritage through Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Egypt report|Egypt report]]: The Long Strides of Egypt’s GLAM Team in September * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/France report|France report]]: Organized Labour Month in France * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Note condivise opens up Italy’s musical heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Can I trust Wikipedia?, Books of Mana, an Auckland War Memorial Museum update and a report on TDWG2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wiki Loves Film – Collaboration with Manaki Film Festival * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Opening Collections, Growing Networks: Polish GLAM-Wiki in September * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Wiki Ambassadors, Wiki Partners, Raduni Wikigita * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Tunisia report|Tunisia report]]: Wikipedian in Residence: National Archives of Tunisia * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/UK report|UK report]]: Japanese art in Korean + UK Honours * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/USA report|USA report]]: GLAM USA Report (Past & Upcoming) * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHL-Wiki working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Content Partnerships Hub: Some news from the first half of the year * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Peruvian heritage in Thai * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:57, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=31124240 --> ae4sg495alcus6jn6ibj5gght5x9ou9 0 14944 10940291 10619214 2026-10-11T14:34:28Z ~2026-54845-65 177986 /* */ 10940291 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ միապետ|զավակներ=Ռուսա Ա|իշխանություն=[[մ.թ.ա. 764]]-[[մ.թ.ա. 735]]|հայր=[[Արգիշտի Ա]]|ծնունդ=մ.թ.ա. 795-790|մահ=[[մ.թ.ա. մոտ 735]]|պատկեր=Sarduri_2.png}}[[Պատկեր:Urartu Quiver.jpg|մինի|աջից|200px|Սարդուրի Բ-ի արձանագրությամբ [[բրոնզ]]ե կապարճից հատված]] '''Սարդուրի Բ'''({{ԱԾ}}), [[Վանի թագավորություն|(նրան ասում էին Սարդուրի Բ որը կրճատում էր այսինքն ԲոզՎանի թագավորության]] արքա մոտ մ.թ.ա. 764 թվականից։ [[Արգիշտի Ա]] թագավորի որդին էր, գահակիցը և հաջորդը։ Սարդուրի Բ-ի գործունեության մասին պատմող տասնյակ արձանագրություններ են հայտնաբերվել [[Հայաստան|Հայկական լեռնաշխարհ]]ի տարբեր վայրերում ([[Վան]], [[Արածանի|Արածանու]] հովիտ, [[Արարատյան դաշտ]], [[Սևանի ավազան]] և այլն)։ == Տարեգրություն == [[Պատկեր:Sarduri II.jpg|մինի|ձախից|200px|Սարդուրի Բ-ն իր մարտակառքով]] Սարդուրի Բ-ի գահակալման տարիների գլխավոր իրադարձություններն ամփոփվել են մի ընդարձակ տարեգրությունում (հայտնաբերվել է Ռուսական հնագիտական ընկերության արշավախումբը՝ [[Հովսեփ Օրբելի|Հ. Ա. Օրբելու]] ղեկավարությամբ, [[1916]] թվականի ամռանը, Վանա ժայռի հյուսիսային լանջի արևմտյան որմնախորշի պեղումների ժամանակ)։ Տարեգրության բնագրերը պահպանվել են որմնախորշի հարավային և արևելյան պատերին (42 տող), կից բացված մեծ քարակոթողին և դրա հիմքին (253 տող), ինչպես նաև մերձակա ժայռին և Վանա [[Սուրբ Պողոս եկեղեցի|Սուրբ Պողոս եկեղեցու]] պատի շարվածքում հայտնաբերված երկրորդ մեծ քարակոթողին (ջարդված է և թերի)։ Սարդուրի Բ-ի մասին, թեև միակողմանի, բայց կարևոր տեղեկություններ են պահպանվել նաև [[Ասորեստան]]ի [[Թիգլաթպալասար III]] թագավորի արձանագրություններում։ == Գործունեությունը == Գահակալման սկզբում ձեռնարկած բարենորոգումներով Սարդուրի Բ-ն հզորացրել է զինված ուժերը, մի քանի պատժիչ արշավանքներով ճնշել ծայրամասային ցեղերին և ամրապնդել միապետության դիրքերը, բազմաթիվ արշավանքներով ընդարձակել է թագավորության սահմանները։ Գլխավոր հակառակորդի՝ Ասորեստանի դեմ մրցապայքարում մ.թ.ա. 753 կամ 752 թվականին հաղթել է [[Աշշուր-ներարի V]] թագավորին և նրան դուրս մղել Հյուսիսային Ասորիքից ու Հյուսիսային [[Միջագետք]]ից։ Սարդուրի Բ-ի գերիշխանությունը ճանաչել և նրան հարկեր են վճարել Մելիտեայի (Մելիտինե), Կումմախայի (Կոմմագենե), Արմեի (Արամ, Հյուսիսային Ասորիքում), [[Մանայ]]ի և այլ թագավորություններ։ Նրա օրոք պետության սահմանները հյուսիս-արևմուտքում հասել են մինչև Կուլխա (Կողքիս) երկիրը, Հյուսիսում և հյուսիս-արևելքում՝ [[Կուր]], իսկ արևմուտքում [[Եփրատ]] գետերը, հարավ-արևմուտքում՝ Կումմախա և Արմե երկրները, հարավում՝ Հյուսիսային [[Միջագետք]] և Ասորեստան, հարավ-արևելքում՝ Մանա երկիրը։ Նրա նպատակն էր Ասորեստանը շրջապատել բոլոր կողմերից և վերջնական հարված հասցնել նրան։ Այսպես, նա ցանկանում էր [[արևմուտք]]ից շրջանցել Ասորեստանը և հասնել [[Միջերկրական ծով]], այնուհետև [[արևելք]]ից շրջանցելով հասնել [[Բաբելոն]], այնուհետև վերջնական հարված հասցնել Ասորեստանին։ Սակայն նրա այս նպատակները չիրականացվեցին։ Հենց այս նույն ժամանակահատվածում Ասորեստանի թագավոր դարձավ Թիգլաթպալասար III-ը, ում ժամանակ Ասորեստանը մեծ վերելք ապրեց։ Ուրարտուի ռազմա-քաղաքական պատմության մի զգալի հատվածի համար էլ չափազանց արժեքավոր աղբյուր է ծառայում Սարդուրի Բ-ի մ.թ.ա. 764-735 տարեգրությունը։ Այն ճիշտ է թերի է, սակայն պատկերում է Սարդուրի Բ-ի թագավորության շուրջ 12 տարիների պատմական իրադարձությունները։ Հիմա անհաըտ է մնում նրա իշխանության սկբնական և վերջին տարիների պատմությունը։ Սարդուրի Բ-ն ստանձնում է արքայական գահը, ըստ տեղեկությունների այդ ժամանակահատվածում Ուրարտուի ներսում առկա բարդ իրադրություն էր։ Տարեգրության հենց առաջին տարվա գրանցումը անհազանգում է մի շարք մարզերի կառավարիչների ընդհանուր ուժերով Ուրարտուի կենտրոնական իշխանության դեմ բարձրացված խռովության մասին։ Սակայն Սարդուրի Բ-ն ամենայն դաժանությամբ ճնշում է այդ ընդվզումները։ Ներքին պառակտումների հետևանքով, որոշ երկրների հաջողվել էր թոթափել Վանի թագավորության լուծը։ Եվ այն երկրները, որոնք Վանին էին ենթարկվել դեռևս Արգիշտի Ա-ի օրոք, կրկին դառնում են աշծավանքի ասպարեզ։ Սարդուրի Բ-ն հիմնովին ավերում է Մելիտեան և մեծ քանակությամբ ավար տանում։ Նմանօրինակ արշավանքներ է ձեռնարկում դեպի Հյուսիասային Միջագետքի հարավային շրջանները, որտեղից նույնպես ձեռք է բերում հարուստ ռազմական ավար։ Ութերորդ դարի 50-ական թվականների ընթացքում Ուրարտուի առաջխաղացումը դեպի հարավ շարունակվել է, Սարդուրի Բ-ն այդ տարիներին նվաճել է Արմե երկիրը։ 753 կամ 752 թվականին նա վճռական հաղթանակ է տարել Ասորեստանի թագավոր Աշշուրներարի Զ-ի նկատմամբ։ Սարդուրին նշում է, որ նվաճել է Արմե երկիրը, նա ընկճել է նրա թագավորական քաղաքը։ Մի քանի տարի անց Սարդուրին կրկին ստիպված է լինումարշավել այս երկիրը և ըստ նրա սյնտեղ 11 բերդ է գրավում, երկրից բազմաթիվ գերիներ ու անասունների հոտեր է քշում Բիայնիլի։ Սարդուրի Բ-ն ռազմական արշավանք է ձեռնարկում հարավ-արևելյան ուղղությամբ՝ Ուրմիա լճի հարավային ափերից մինչև Դիալայի միջին հոսանքը, որի ընթացքում նրան հաջողվում է վերանվաճել Մանա, Բարուատա և Բաբիլու երկրները։ Թուլացած էր այդ ժամանակ Ասորեստանը և չէր կարող օգնության ձեռք մեկնել իր հարևաններին։ Սարդուրին նույն տարվա ընթացքում 751-750 թվականների ընթացքում զգալի հաջողություններ է ունենում նաև հյուսիսում, ուր նա վերջնականապես հպատակեցնում է Էիունի ցեղային միությունը և ներխուժում է Լիկիու երկիրը։ Նա սրանով ավարտում է ախորդ տարին դեպի Սևանա լճի հարավային ափերը ձեռնարկված արշավանքով սկսած գործը։ Կարևոր է նշել, որ եթե Արգիշտի Ա-ի արշավանքների երթուղին դեպի Սևանի ավազանը ընթանում է հարավից՝ Արարատյան դաշտավայրից, Էրեբունի-Սևան ուղղությամբ՝ Ուլուանի և Կիեխունի երկրների միջով, ապա Սարդուրի Բ-ն մուտք է գործում Սևանա լճի հյուսիս-արևմտյան ափերը արևմուտքից՝ Էթիունի երկրից։ Այսպիսով անդրարաքսյան հարուստ երկրագործական ու անասնապահական շրջանները Սարդուրի Բ-ի օրոք արդեն երկու կողմերից առնվելմ էին ամուր աքցանի մեջ, որի շնորհիվ երկար ժամանակ ապահովվում է Ուրարտուի տիրապետությունը այդ խիստ արգավանդ տարածքներում։ Հետագայում մ.թ.ա. 750-748 էվականներին, Սարդուրի Բ-ն որոշ քայլեր է ձեռնարկում իր պետության սահմանները ընդլայնելու հյուսիսում և ծայրագույն հյուսիս-արևմուքում։ Հյուսիսում Արաքսի վերին հոսանքւոմ, նա նվաճում է Աբիլիանին, իսկ Հյուսիս-արևմուտքում՝ Կուլխան և Խուշանին։ Եթե Խուշանի և Աբիլիանի երկրներում դեռևս մ.թ.ա. 785-784 թվականներին եղել է Արգիշտի Ա-ը, ապա Կուլխայում, որի սահմանները հարում էին Սև ծովի հարավ-արևելյան ափերին, Ուրարտուի ամբողջ պատմության ընթացքում միայն Սարդուրին Բ-ին է հաջողվել երկու անգամ լինել։ Սարդուրի Բ-ն արշավանք է ձեռնարկում դեի Էրիախի երկիրը նվաճում նրա հարուստ դշտերը և անասունների հսկայական հոտերը քշում դեպի Բիայնիլի-Ուրարտու։ Վերադարձին նա հաշվեհարդար է տեսնում դեռևս նախորդ տարում նվաճված Աբիլիանիի թագավոր Մուրինիի հետ, որը ըստ երևույթին փորձել էր չենթարկվել Ուրարտուի կենտրոնական իշխանությանը։ Աբիլիանիի քաղաքները հրկիզվում են, երկիրը՝ ավերվում։ Հյուսիսային երկրների նկատմամբ տարած բազմաթիվ հաղթանակները տարեցտարի ամրապնդում են Ուրարտուի ռազմական հզորությունը։ Նա ռազմական արշավանք է ձեռնարկում դեպի հեռու արևելք՝ իրանական Ադրբեջանի Արասբարան կամ Կարայ-դաղ մարզում տեղադրվող Պուլուադի երկիրը։ Ուրարտական զորքը այստեղ դիմադրության է հանդիպում, սակայն նրանց հաջողվում է ճնշել այն և հաղթանակ տանել։ Պուլուադիի նվաճումը Ուրարտուի՝ որպես Առաջավոր Ասիայի հզորագույն երկրի վերջը հանդիսացավ։ Ասորեստանը այս անգամ արդեն օժտված էր անհամեմատ հզորությամբ։ Ասորեստանի աննախընթաց վերելքը հայտանշվեց նոր իշխողի՝ Թիգլաթպալասար Գ-ի ռեֆորմներով։ Թիգլաթպալասար Գ-ն ձգտում էր Ասորեստանին վերադարձնելու նրա երբեմնի առաջնությունը Առաջավոր Ասիայում։ Սակայն Վանի թագավորությունն էլ ամենևին մտադիր չէր նրան առանց պայքարի զիջելու առաջնությունը։ Այդ իսկ պատճառով էլ արևմուտքում ուժեղ կոալիցիա ստեղծվեց։ Սարդուրի Ն-ն միացյալ ուժերով հարձակման անցավ Ասորեստանի դեմ։ Ճակատամարտը տեղի ունեցավ մ.թ.ա. 743 թվականին Արպադում, Ուրարտուի և նրա դաշնակիցների զորքերը ծանր պարտություն կրեցին։ Թիգլաթպալասարի տարեգրության մեջ նրանց ձեռք բերած հաղթանակից հետո, Սարդուրի Բ-ն պատսպարվում է պաշարված Տուշպայում, իսկ Թիգլաթպալասարը չի կարողանում այն նվաճել։ Ճակատագրական այդ պարտությունից հետո Ուրարտուն այլևս չի կարողանում պահպանել իր աշխարհակալական հավակնությունները։ Այնուհետև դրանից հետո Սարդուրի Բ-ին տեսնում ենք Մանա երկրում։ Մնացած բոլոր հայտնի դեպքերում նա հրաժարվում է Ասորեստանի և նրան ենթակա կամ ազդեցության ոլորտում ընդգրկված երկրների նկատմամբ տարածքային ակնկալություններից և գերադասում է իր տիրապետությունը ամրապնդել հյուսիսային երկրներում։ Սարդուրի Բ-ն երևում է մերթ Արաքսի վերին հոսանքում, մերթ Չըլդըր լճի հարավային ափերին, մերթ էլ՝ Սարիղամիշից մինչև Սևանա լճի հարավային ափերը հասնող լայնատարած տարածքում։ Դրանից հետո շուրջ 4-5 տարի, Ուրարտուի քաղաքական պատմության մասին համարյա ոչինչն հայտնի չէ։ Ասորոստանյան աղբյուրներից միայն տեղյակ ենք,որ մ.թ.ա. 735 թվականին Սարդուրի Բ-ի տիրապետության մայրամուտին, Ասորետանը ռազմական արշավանք է ձեռնարկել Ուրարտուի դեմ, բայց թե ինչ արդյունքներ է ունեցել անհաըտ է մնում։ == Գրականություն == * Գ. Ղափանցյան, Ուրարտուի պատմությունը, [[Երևան]] [[1940]] էջ 143-152 * Ն. Ադոնց, Հայաստանի պատմություն, [[Երևան]] [[1972]] * Пиотровский Б. Б.5 Ванское царство (Урарту) Москва [[1959]] * Марр Н. Я. и Орбели И. А., Археологическая экспедиция 1916 г. в Ван5 Петербург [[1922]] * Меликишвили Г. А., Наири-Урарту, Тбилиси [[1954]] * Меликишвили Г. А., Урартские клинообразные надписи, Москва [[1960]] * Бациева С. М., Борьба между Ассирией и Урарту за Сирию, «естник древней истории», [[1953]] № 2 == Տես նաև == * [[Վանի թագավորության արքաների ցանկ]] {{Տեղեկաքարտ Հաջորդականություն | Նախորդող = [[Արգիշտի Ա]] | Հաջորդող = [[Ռուսա Ա]] | Ցուցակ = Վանի թագավորության արքա<br />Սարդուրի Բ | Տարիներ = մ.թ.ա. 764-735 | bcolor = #fafff6 | color = #CCFFBF }} {{Ուրարտու}} {{Հայոց արքաներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=230}} [[Կատեգորիա:Վանի թագավորության արքաներ]] [[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ԵՊՀ ԻՄ հոդվածներ 2023 բարելավում]] c55fvedmjfggmtqem43xwa1rm21nlec 0 18224 10940431 10603402 2026-10-12T02:58:58Z Սահակ 24 10940431 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց | անվանում = Գոշավանք | բնօրինակ անվանում = | պատկեր = Goshavank general view.jpg | նկարագրություն = | տեսակ = | երկիր = Հայաստան | տեղագրություն = [[Տավուշի մարզ]] | տարածաշրջան = | հասցե = | դավանանք = {{դրոշավորում|Հայ Առաքելական եկեղեցի}} | թեմ = [[Տավուշի թեմ]] | օծման թվական = | հոգևոր կարգավիճակ = | ներկա վիճակ = | մաս = | կազմ = | ժառանգության կարգավիճակ = Վերականգնվել է [[1950]]-[[1960]] թթ. | առաջնորդ = | նվիրված = | անվանված = | ճարտարապետ = | ճարտարագետ = | հիմնադիր = [[Իվանե Զաքարյան|Իվանե]] և [[Զաքարե Բ]] [[Զաքարյաններ]]<br/>[[Մխիթար Գոշ]] | պատվիրող = | ճարտարապետական ոճ = [[հայկական ճարտարապետություն]] | կառուցման սկիզբ = 12-րդ կամ 13-րդ դար | կառուցման ավարտ = | հիմնադրված = | առաջին հիշատակում = | կառուցման արժեք = | երկարություն = | լայնություն = | նավի լայնություն = | բարձրություն = | գմբեթների թիվ = | արտաքին գմբեթի բարձրություն = | ներքին գմբեթի բարձրություն = | արտաքին գմբեթի տրամագիծ = | ներքին գմբեթի տրամագիծ = | ծայրաձողերի թվաքանակ = | ծայրաձողի բարձրություն = | շինանյութ = | մակերես = | ծանոթ = | կայք = }} '''Գոշավանք''', ''Նոր Գետիկ վանք'', հայկական կրոնական կառույց [[Հայաստան]]ի [[Տավուշի մարզ]]ի [[Գոշ]] գյուղի եզրին, [[Գետիկ (գետ)|Գետիկ]] գետի աջ ափին։ Միջնադարյան կրոնական, կրթական և մշակութային խոշոր կենտրոններից։ [[1188]] թվականին, իշխան [[Իվանե Զաքարյան]]ի աջակցությամբ, հիմնադրել է [[Մխիթար Գոշ]]ը երկրաշարժից ավերված Գետիկ վանքի մոտակայքում և այստեղ տեղափոխել միաբանությունը։ Գոշավանքը համարվել է ժամանակի լավագույն կրթական համալիրներից մեկը։ Այստեղ են սովորել այնպիսի գործիչներ, ինչպիսիք են [[Վանական վարդապետ]]ը և [[Կիրակոս Գանձակեցի]]ն։ Սկզբում անվանվել է ''Նոր Գետիկ'', Մխիթար Գոշի մահվանից (1213) հետո նրա անվամբ կոչվել ''Գոշավանք''։ == Պատմություն == Ըստ 13-րդ դարի պատմիչ [[Կիրակոս Գանձակեցի|Կիրակոս Գանձակեցու]]՝ վանքի առաջին՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ «հրաշագեղ» փայտակերտ եկեղեցու օծմանը [[Հաղարծնի վանք|Հաղարծինի]] վանահայր [[Խաչատուր Տարոնցի|Խաչատուր Տարոնացին]] Գոշավանքին նվիրել է երկու գյուղ և այգի։ 1237–1241 թվականներին, գավթի հարավային պատին գրեթե կից, ամիրսպասալար [[Ավագ Զաքարյան]]ի կառավարիչ Գրիգոր Տղա իշխանը կառուցել է Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ միանավ թաղածածկ եկեղեցին, որին իր հարդարանքի արտակարգ ճոխության և նրբագեղության համար Կիրակոս Գանձակեցին անվանել է «զարմանակերտ»։ Եկեղեցին, թեև փոքրաչափ, առանձնանում է Գոշավանքի ողջ համալիրում, և նրա հարդարանքը հայկական միջնադարյան դեկորատիվ արվեստի ամենատպավորիչ ստեղծագործություններից է։ Վանահայր Մարտիրոսի օրոք (մինչև [[1241]] թվականը) գավթից հյուսիս, նրան կամարակապ միջանցքով հաղորդակից, կոպտատաշ խոշոր քարերով կառուցվել են վանքի փայտածածկ գրատունը և նրան արևմուտքից կից ժամատունը։ [[1254]] թվականին, Մխիթար Գոշի դամբարանի մոտ, Խաչատուր վարդապետը և Բարսեղը կառուցել են խորանարդաձև ծավալով, գմբեթավոր Ս. Գևորգ եկեղեցին։ [[Պատկեր:Եկեղեցի Սբ. Գևորգ 013.jpg|մինի|ձախից|Եկեղեցի Սբ. Գևորգ եկեղեցի]] Գոշավանքը [[13-րդ դար]]ում եղել է Հայաստանի կրոնական, կրթական և մշակութային խոշոր կենտրոն։ Այդտեղ գործել է բարձրակարգ ուսումնական հաստատություն, որը պատմական աղբյուրներում անվանվել է վարժապետարան, համալսարան, ճեմարան։ Գոշավանքի վարդապետարանում դասավանդել են հայոց և օտար լեզուներ ([[հունարեն]], [[լատիներեն]]), քերականություն, փիլիսոփայություն, ճարտասանություն, երաժշտություն, գրչության արվեստ, նկարչություն։ Այստեղ կրթվել և գործել են Կիրակոս Գանձակեցին և Վանական Վարդապետը, որոնք հետագայում իրենց հիմնած դպրոցներում շարունակել են Գոշավանքի վարժապետարանի ավանդները։ Գոշավանքում ընդօրինակվել և ստեղծվել են բազմաթիվ ձեռագրեր, որոնք պահվել են վանքի գրատանը։ 13-րդ դարում Գոշավանքը ստացել է բազում նվիրատվություններ՝ գյուղեր, այգիներ, վարելահողեր, անտառներ, ջրաղացներ, դրամ, գրքեր և այլն։ 1242–1250 թվականներին Զաքարյան իշխաններն իրենց սեփականություն հանդիսացող Գոշավանքը, կալվածքներով հանդերձ, 40 հազար դուկատով վաճառել են [[Կարին]]ից [[Արևելյան Հայաստան]] տեղափոխված ժամանակի նշանավոր հարուստներից մեկին՝ պարոն Ումեկին, որի ժառանգները մինչև 14-րդ դասի կեսը տիրել են վանքին։ [[1260]] թվականին Գոշավանքը ազատվել է եկեղեցական տուրքից։ [[1291]] թվականին վարդապետ Դասապետը և նրա եղբայր Կարապետը, ձեռամբ ճարտարապետներ Զաքիոսի ու Գրիգորի, գրատան փայտե ծածկը փոխարինել են երկու զույգ խաչվող կամարներ ունեցող համակարգով։ Նրանք որպես երկրորդ հարկ կառուցել են Ս. Հրեշտակապետաց խաչաձև հատակագծով եկեղեցին և նրա վրա՝ սյունազարդ զանգաշտարակ (չի պահպանվել)։ Վանքի գրատուն-եկեղեցի-զանգակատունն օրինակ է ծառայել [[14-րդ դար]]ի հայկական երկհարկ եկեղեցիների համար։ [[Պատկեր:Goshavank-half-ruined.jpg|300px|աջից]] Գոշավանքի համալիրի բաղկացուցիչ մասն են կազմում խաչքարերը, որոնց շարքում առանձնանում են վարպետ Պողոսի կերտած, ասեղնագործ նրբությամբ քանդակված զույգ խաչքարերը՝ դրված Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու արևմտյան ճակատի առջև, մուտքի երկու կողմերում (հարավային խաչքարը [[1935]] թվականին տեղափոխվել է [[Հայաստանի պատմության թանգարան|Հայաստանի պատմության պետական թանգարան]])։ Հյուսիսային կողմի՝ տեղում մնացած խաչքարը, ըստ արձանագրության, [[1291]] թվականին կանգնեցրել է Սարգիս վարդապետը։ [[13-րդ դար]]ի վերջին Դասապետ վարդապետը և իր մորեղբայր Իգնատիոսը նորոգել են Ս. Աստվածածին եկեղեցին, պարըսպապատել, այգի տնկել, որի բերքի մի մասը հատկացվել է վանքի հյուրանոցին։ 14–16-րդ դարերում Գոշավանքում վանական կյանքն անկում է ապրել և վերստին աշխուժացել 17-րդ դարում։ 19-րդ դարի վերջին վանքը դադարել է գործել։ [[1890|1890-ական]] թվականներին Սմբատ Փարսադանյանը նորոգել է Մխիթար Գոշի կառուցած Ս. Հովհաննես Կարապետ եկեղեցին։ [[1937]] թվականին նորոգվել է Ս. Աստվածածին եկեղեցու գմբեթը, [[1939]] թվականին՝ Ս. Գրիգոր եկեղեցին, [[1957|1957–1966]] թվականներին՝ Ս. Գևորգ և Ս. Աստվածածին եկեղեցիներն ու գավիթը։ [[1958]] թվականին Մխիթար Գոշի դամբարանի մոտ նրան նվիրված հուշակոթող է կանգնեցվել, [[1972]] թվականին բացվել է Գոշավանքի թանգարանը, [[1978]] թվականին՝ բարեկարգվել վանքի տարածքը։ == Վանական Համալիր == {| align="center" border="1" |+'''Վանական համալիրի հատակագիծ''' | [[Պատկեր:Floorplan goshavank.jpg|300px|Հատակագիծ]] | {| cellpadding="20" | # Սուրբ Աստվածածին (1191-1196) # Սուրբ Գրիգոր (1208-1241) # Սուրբ Գրիգոր լուսավորիչ (1237-1241) # Առաքելոց մատուռներ # Փոքր մատուռ # Գավիթ (1197-1203) # Գրատուն-զանգակատուն (1241-1291) # Դպրոցական շինություն # Պատկերասրահ |} |}Եկեղեցին չունի արտաքին պարիսպներ և շրջապատված է գյուղական տներով։ Վանական համալիրի բոլոր կառույցները կցված են միմյանց բացառությամբ [[Սուրբ Հռիփսեիմե եկեղեցի|Սբ․ Հռիփսեիմե եկեղեցու]], որը տեղակայված է վանական համալիրի դիմացը բլրի վրա։ [[Պատկեր:Sb-Gevorg-ekegheci.JPG|300px|ձախից]] Համալիրի կառույցները մեծ մասամբ կառուցվել են [[12-րդ դար|12-13-րդ դարեր]]ում, այդ ժամանակներում այստեղ եկեղեցական կյանքը ծաղկում էր ապրում։ Եկեղեցիները համահունչ են տեղի բնության հետ։ Սա հատուկ էր ժամանակի եկեղեցական ճարտարապետությանը։ Գոշի հիմնադրած Նոր Գետիկի վանքը հետագայում ընդլայնվեց, նմանվելով ժամանակի վանքային համալիրներին։ Այն բաղկացած է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուց ([[1191]]), հետագայում եկեղեցու արևմտյան կողմում կառուցվել է ժամատունը ([[1200]]-[[1203]])։ Վանական համալիրի հաջորդ եկեղեցին, որը կառուցվել է [[1241]] թվականին Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին է։ Գոշավանքի հաջորդ եկեղեցին Սուրբ Լուսավորիչը կառուցվել է [[13-րդ դար]]ի կեսին։ Այս կառույցների կողքին իր յուրօրինակությամբ աչքի է ընկնում գրատուն-զանգակատունը։ [[13-րդ դար]]ում կառուցվել է ևս երկու շենք, դրանցից Սուրբ Հռիփսիմե փոքր եկեղեցին, իսկ հաջորդ կառույցը Գոշի բնակարանն ու դամբարանն է։ Գոշավանքը իր ոճի մեջ յուրահատուկ վանական համալիր է, այն ներառում է միջնադարյան ճարտարապետության ողջ վաստակը։ Գոշավանքի ենթաճյուղերից է համարվում [[Խորանաշատ]]ի վարդապետարանը։ Խորանաշատի վարդապետարանը հիմնադրվել է Հովհաննես վանականի կողմից, ով ուսանել է [[Նոր Գետիկ]]ի վանքում։ Հովհաննես Վանականը շարունակեց Նոր Գետիկի վանքում ձևավորված ավանդույթները։ === Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի === Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին վանքային համալիրի առաջնեկն է, կառուցվել է [[1191|1191-1196]] թվականներին՝ Մխիթար Հյուսն վարպետի կողմից՝ նյութական օժանդակությամբ Քուրդ և Խաչենի Վախթանգ իշխանների։ Այն պատկանում է խաչագմբեթ եկեղեցիների տիպին, ավագ խորանին կից կրկնահարկ զույգ ավանդատներով և եռանկյունի զույգ խորշերով՝ հարավային և արևելյան պատերին։ Մուտքերից գլխավորը գավթից է, մյուսը՝ հյուսիսային ճակատում։ Արտաքին ճարտարապետությունը պարզ է։ Ճարտարապետագեղարվեստական շեշտը կազմում են արևմտյան շքամուտքը և տարածական հորինվածքը պսակող մարմնեղ թմբուկի վերնամասով անցնող զարդագոտին։ [[1197]] թվականին, Ծռազատկի օրը, [[Հաղպատի վանական համալիր|Հաղպատի]] վանահայր Հովհաննես եպիսկոպոսի ներկայությամբ եկեղեցու օծման հանդիսությանը [[Զաքարյան իշխանապետություն|Զաքարյան իշխանները]] Գոշավանքին նվիրել են կալվածքներ, իսկ Վախթանգ իշխանի կին Արզուխաթունը՝ իր և դուստրերի գործած, Փրկչի ու սրբերի պատկերներով վարագույր, որը, [[Կիրակոս Գանձակեցի|Կիրակոս Գանձակեցու]] վկայությամբ, հիացրել է ամենքին։ <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Gochavank detail.jpg|<center>Սուրբ Աստվածածին</center> Պատկեր:Raffi kojian-goshavank-IMG 0468.JPG|<center>Խորան</center> Պատկեր:Gavit tympanum.jpg|<center>Գավիթ</center> Պատկեր:Gochavank gavit1.jpg|<center>Սուրբ Աստվածածին գավիթ</center> </gallery> === Գավիթ === [[Պատկեր:-Գոշավանքի վանական համալիր 4.jpg|մինի|ձախից|Գոշավանքի գավիթը ներսից|alt=]]Գտնվում է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու արևմտյան կողմում՝ կից։ Կառուցել է Մխիթար Գոշը՝ գլխավոր եկեղեցուց անմիջապես հետո՝ [[1197|1197-1203]] թվականներին, Զաքարե և Իվանե եղբայրների օժանդակությամբ՝ ճարտարապետ՝ Մխիթար Հյուսն։ Քառակուսի հատակագիծ ունեցող խոշոր կառույց է։ Պատկանում է քառասյուն ժամատների տիպին։ Չորս ամբողջական սյուները և տասը կիսասյուները միանալով կամարներով կազմում եմ թաղակապ ծածկը, կենտրոնում հատուկ լուսանցքով՝ երդիկով։ Սյուների և կիսասյուների բները, խարիսխներն ու խոյակներն ամբողջական մեծ քարերից են՝ երկրաչափական ձևերի ու ստալակտիկ զարդաքանդակներով։ Արևելյան անկյունում կան երկհարկանի խորաններ, որոնք արևելյան կողմից ունեն կիսակլոր փոքրիկ աբսիդներ։ Դեպի վերին հարկի խորանները բարձրանում են Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու արևմտյան պատին կից քարե սանդուխքներով։ Գլխավոր մուտքը արևելյան կողմից է, ճակատակալ մեծ քարով ու պարակալով։ Մի փոքր մուտք էլ բացվում է հյուսիսային կողմից, որը տանում է դեպի գրատան սրահ։ Արևմտյան պատի մեջ բացվում են երեք, իսկ մյուս պատերի մեջ երկուական լուսամուտներ։ Գավթի ներսում, Աստվածածին եկեղեցու արևմտյան պատին կից, դռան երկու կողմերում, պատի ամբողջ երկարությամբ պահպանվել են խաչքարերի պատվանդանները։ Գավթի պատերն ու ծածկը շարված են վարդագույն տուֆի սրբատաշ մեծ քարերով, իսկ սյուներն ու կիսասյուները՝ մուգ մոխրագույնցբազալտի սրբատաշ քարերով։ Երդիկը ներսից զարդարված է երկրաչափական ձևերի ու ստալակտիտ՝ շատ նուրբ ձևով մշակված քանդակներով։ === Պատկերասրահ === Պատկերասրահը նեղ ու երկարավուն, ձգվում է արևելքից արևմուտք գավիթի և գրատան արանքում, միացնելով այդ երկու կառույցներն իրար հետ։ Նրա կառուցման մասին պատմական աղբյուրներում և ոչ էլ վիմագրություններում հիշատակություն չկա, ուստի նրա կառուցման ճիշտ ժամանակը անորոշ է։ Անկասկած է, որ այն կառուցվել է գրատնից հետո՝ 13-րդ դարի երկրորդ կիսին։ Գավթի և գրատան պատերին կից ձգվող չորսական որմնասյուները միանալով որմնակամարներով, յուրաքանչյուր պատի վրա առաջացնում են երեքական կամարակապ լայն խորշեր։ Թաղակապ ծածկի եզրերը անմիջապես հենվում են որմնակամարների վրա։ Շարված է գորշագույն [[տուֆ]]ի սրբատաշ քարերով, կրաշաղախով։ Տանիքը պատած է եղել սալաքարերով։ Քանդված է գավթին կից արևելյան որմնասյունը՝ կից ծածկի ու որմնակամարների հետ միասին, թափված են տանիքի սալաքարերը։ === Առաքելոց մատուռներ === Գտնվում են Սուրբ Գրիգոր Լուսավորի եկեղեցու արևելյան կողմում, գավթի հարավային պատին կից։ Կառուցել է Մխիթար Գոշը 13-րդ դարի սկզբներին։ Այդ մասին տեղեկացնում են պատմական աղբյուրները։ === Սուրբ Հռիփսիմե === [[Սուրբ Հռիփսիմե]] ժամատունը կառուցվել է [[1208]] թվականին, տեղակայված է հիմնական կառույցից հարավ-արևելք բլրի վրա։ Գոշավանքը Հաղարծինի հետ միասին մտել է բնական հուշարձանների ցանկը և անցել պետական վերահսկողության տակ [[Դիլիջանի ազգային պարկ]]ում, որը համարվում է ամենակարևոր հատուկ պահպանվող տարածքը Հայաստանի հյուսիս-արևելքում։ Հռիփսիմե եկեղեցին իր բնույթի մեջ եզակի եկեղեցիներից է պարզ և անպաճույճ ճարտարապետությամբ՝ երկսեղան, անհամամասն ծավալով և մուտքով։ Սրանից քիչ վերև է տեղակայված Գոշի դամբարանը։ === Սուրբ Գրիգոր եկեղեցի === [[1231]] թվականին Մարտիրոս և Գրիգոր եղբայրները Գոշավանքի համալիրի հարավարևելյան կողմում կառուցել են գմբեթավոր դահլիճի հորինվածքով Ս. Գրիգոր եկեղեցին, որի շինարարությունն ընդհատվել է Ջալալեդդինի արշավանքի ժամանակ և ավարտվել [[Գրիգոր Կապալեցի|Գրիգոր Կապալեցու]] ջանքերով։ <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Surp Grigor.jpg|<center>Սուրբ Գրիգոր եկեղեցի</center> Պատկեր:2․ Գոշավանք.jpg Պատկեր:Gochavank entree.jpg|<center>Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին ներսից</center> Պատկեր:Grigor apse.jpg|<center>Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու խորան</center> </gallery> === Սուրբ Լուսավորիչ եկեղեցի === Սուրբ Լուսավորիչը Գոշավանքի երրորդ եկեղեցին է՝ կառուցված [[1237]][[1241|-1241]] թվականներին՝ ժամատան հարավային պատին կից՝ իշխան [[Գրիգոր Տղա]]յի միջոցներով (ով սատար է եղել նաև Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու կառուցմանը)։ Այս գողտրիկ եկեղեցին իր ժամանակներում քիչ հանդիպող միանավ բազիլիկ տիպի է՝ երկլանջ կտուրի տակ առնված թաղակապ ծածկով։ Վանքի մյուս եկեղեցիներից տարբերվում է նաև արտաքին պատերի բացառիկ դեկորատիվությամբ, նրբակերտ զարդաքանդակներով ու ճարտարապետական տարրերով։ Առանձնապես ուշագրավ է արևմտյան պատի մշակումը գեղեցիկ շքամուտքով, պատերի դեկորատիվ կամարների ու անցումային կիսակամարների (ինչպես [[Դեղձուտի վանք]]ի եկեղեցու) և արևելյան պատի լուսամուտի հարուստ ձևերով։ <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Սուրբ Գրիգոր, Գոշավանք.jpg|<center>Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու գմբեթը</center> Պատկեր:Raffi kojian-goshavank-IMG 0508.JPG|<center>Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի</center> Պատկեր:Surp Grigor Lousavorich.jpg|<center>Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ</center> Պատկեր:Grigor Lousavorich apse.jpg|<center>Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու խորան</center> </gallery> === Գրատուն-զանգակատուն === Գրատուն-զանգակատուն, այս կրկնահարկ շենքը ճարտարապետական տեսակետից ուշագրավ հուշարձան է։ Շինության գրատունը կառուցվել է [[1241]] թվական, զանգակատունը՝ [[1291]] թվական։ Գրատան մասը նման է [[Հաղպատի վանք]]ի գրատանը։ Քառակուսի հատակագիծ ունեցող շենքում հանդիպակաց ներքին պատերն իրար են կապված զույգ ցածրադիր որմնամույթերին հենվող հուժկու կամարներով, որոնք ներքին տարածության վերնամասում փոխադարձաբար հատվելով՝ կրում են գրատան ծածկը և նրա վերնաշենք-զանգակատունը։ Գրատան ներսի պատերում կան խորշեր` ձեռագրեր պահելու համար։ Գրատան վրա հավելված զանգակատունը լիովին ներդաշնակվում է գոյություն ունեցող ներքնահարկի հետ, և միասին հիմք են ծառայել կրկնահարկ եկեղեցի-դամբարանների ([[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Եղվարդ)|Եղվարդի Ս. Աստվածածին]], [[Նորավանք|Ամաղու Նորավանքի]], [[Կապուտան]]) հատակագծային և ծավալատարածական հորինվածքի կազմավորման համար։ Որոշակի հետաքրքրություն է ներկայացնում սրա ծածկի կենտրոնական մասի կառուցվածքը, որտեղ անցումը դեպի բազմանկյունի լայն երդիկը կատարված է շեղակի դրված քարե հեծանների միջոցով, որոնք իրենց միջին մասերում ունեն եռատերև փորվածքներ (ինչպես գեղագիտական, այնպես էլ վերին լույսը ավելի լայն անկյունով սփռելու նպատակով)։ === Խաչքարեր === [[Պատկեր:Վանական համալիր Նոր Գետիկ ՄԲ 09.jpg|մինի|187x187փքս|Խաչքարեր Սբ. Գրիգոր եկեղեցու մուտքի մոտ]] Հուշարձանախմբի զարդն են կազմում մեծատաղանդ [[Պավղոս]] (Պաւղոս) քարագործ-վարպետի կողմից [[1291]] թվականին կերտած և Ս. Լուսավորիչ եկեղեցու մուտքի երկու կողմերում պատվանդանի վրա կանգնեցված խաչքարերը՝ զարդաքանդակված ոսկերչական նրբությամբ, որի պատճառով էլ «ասեղնագործ» մականունն են կրում։ Այսպիսի մի խաչքար էլ կանգնեցված է Սուրբ Հոգի կոչված մատուռի մուտքի աջ կողմում։ Հանդիսանալով հայկական խաչքարերի լավագույն նմուշներ ու միջնադարյան հայ զարդարվեստի գլուխգործոցներ՝ այդ խաչքարերը լայն ճանաչման ու բարձր գնահատանքի են արժանացել։ Վանական համալիրին կից գործում է փոքրիկ ցուցադրություն, որտեղ ներկայացված են ազգագրական բնույթի շուրջ 100 նյութեր։ <gallery mode="packed" heights="120" caption="Գոշավանքի խաչքարեր"> Goshavank ԱԹ 2025 01.jpg Goshavank ԱԹ 2025 02.jpg Goshavank ԱԹ 2025 03.jpg Goshavank ԱԹ 2025 04.jpg Goshavank ԱԹ 2025 05.jpg Goshavank ԱԹ 2025 06.jpg Goshavank ԱԹ 2025 07.jpg Goshavank ԱԹ 2025 08.jpg Goshavank ԱԹ 2025 11.jpg Goshavank ԱԹ 2025 10.jpg Goshavank ԱԹ 2025 12.jpg Goshavank ԱԹ 2025 13.jpg </gallery> == Պատկերներ == <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Gochavank refectoire ruines.jpg|<center>Բացօթյա սուրբ Սեղանի ավերակներ</center> Պատկեր:Gochavank bibliotheque.jpg|<center>Բարձրադիր երկսրահ մատուռ</center> Պատկեր:Goshavank2.jpg|<center>Մխիթար Գոշի դամբարանը</center> Պատկեր:The sculpture of Mkhitar Gosh.jpg|thumb|Մխիթար Գոշի արձանը Գոշավանքի մոտ </gallery> == Տես նաև == * [[Հայկական սրբավայրերի ցանկ]] * [[Հին Գետիկ վանք]] == Գրականություն == * {{գիրք|հեղինակ = [[Իսկանդար Էլլարյան|Ի.Բ. Էլլարյան]] |վերնագիր = Աղստևի հովտի պատմության և կուլտուրայի հուշարձաններ |վայր = Երևան |հրատարակչություն = Հայաստան |թվական = 1980|հատոր = |էջեր = 47-50|էջերի թիվ = 154|սերիա = |ISBN = |տպաքանակ = }} * [[Վալերիա Ալֆեևա]], Հիշողություն Գոշավանքի մասին։ «Գարուն», 1979, թիվ 5, էջ 14։ == Արտաքին հղումներ == * [https://armeniahiddengems.aua.am/hy/monument/goshavank-monastery-complex/ Գոշավանքի վանական համալիր] * [https://www.iammedia.am/hy/post/Goshavank Գոշավանքի մասին] * [https://kinoashkharh.am/2020/02/ancyali-kataryal-goshavanq/ Անցյալի կատարյալը՝ Գոշավանք] {{Արտաքին հղումներ}} {{Հայկական եկեղեցիներ և վանքեր}} {{ՀՍՀ|հատոր=3|էջ=159}} [[Կատեգորիա:Տավուշի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:12-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Ճարտարապետական հուշարձաններ նամականիշների վրա]] [[Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] km497w740egpvyrnc5noesw02avg80p 0 18424 10940507 10928579 2026-10-12T09:08:41Z ~2026-54959-95 178016 սսդ 10940507 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Լեզու | անվանում = Ադրբեջաներեն | ինքնանվանում = Azərbaycan dili | քարտեզի_լայնությունը2 = 270px | քարտեզի_նկարագիրը2 = | խոսողների քանակ = 24 մլն մարդ<ref name="Encyclopedia of Orient">[http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm "Peoples of Iran"] in ''Looklex Encyclopedia of the Orient''. Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref name="terrorfreetomorrow.org">http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People "Iran: People"], ''CIA: The World Factbook'': 24% of Iran's total population. Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccas/2008/00000027/00000001/art00004 G. Riaux, "The Formative Years of Azerbaijan Nationalism in Post-Revolutionary Iran"], ''Central Asian Survey'', 27(1): 45-58, March 2008: 12-20%of Iran's total population (p. 46). Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref name="Amnesty International">[http://www.amnestyusa.org/news/document.do?id=ENGMDE130742006 "Iran"], ''Amnesty International report on Iran and Azerbaijan people''. Retrieved 30 July 2006.</ref><ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azb Ethnologue total for South Azerbaijani] plus [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azj Ethnologue total for North Azerbaijani]</ref> }} [[Պատկեր:Map of the Azerbaijani language.svg|frameless|right]] '''Ադրբեջաներեն ոչխար''' ({{lang-az|Azərbaycan dili}}, آذربايجان ديلی), [[Թյուրքական լեզվախումբ|թյուրքական լեզվախմբի]] լեզու։ [[Ադրբեջան]]ի պետական, ազգային լեզուն է, պատկանում է թյուրքական լեզվախմբի հարավարևմտյան ճյուղին, [[օղուզ]]ական ենթախմբին։ Լեզվի բառապաշարի վրա մեծ ազդեցություն են գործել [[արաբերեն]]ը, [[պարսկերեն]]ը և [[կովկաս]]յան ժողովուրդների լեզուները։ Կցական տիպի լեզու է, ունի 6 հոլով, հարուստ բայական ձևեր։ Նախապես օգտագործվել է արաբական գիրը, 1917 թվականի [[Հոկտեմբերյան հեղափոխություն|բոլշևիկյան հեղափոխությունից]] հետո մտցվել է լատինական և ապա ռուսական գրի հիման վրա կազմված այբուբենը<ref>{{Գիրք:Լեզվաբանական բառարան|2}}</ref>։ Ադրբեջաներենը տարածված է [[Ադրբեջան]]ում, [[Ռուսաստան]]ում ([[Դաղստան]]ում), [[Վրաստան]]ում, [[Իրան]]ում, [[Թուրքիա]]յում, [[ԱՄՆ]]-ում, [[Գերմանիա]]յում և [[Միջին Ասիա]]յի երկրներում։ [[Ադրբեջան|Ադրբեջանի Հանրապետության]] պետական լեզուն է։ Մոտավորապես 20–30 միլիոն մարդ է խոսում այս լեզվով<ref name="terrorfreetomorrow.org">{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723044939/http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf |archive-date=2013-07-23 |access-date=2011-05-10}}</ref><ref>[http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm "Peoples of Iran"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222659/http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm |date=2016-03-03 }} in ''Looklex Encyclopedia of the Orient''. Վերցված է Հունվարի 22 2009.</ref><ref name="CIA Iran">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People "Iran: People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People |date=2012-02-03 }}, ''CIA: The World Factbook'': 24% Իրանի բնակչության։ Վերցված է Հունվարի 22 2009.</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccas/2008/00000027/00000001/art00004 G. Riaux, "The Formative Years of Azerbaijan Nationalism in Post-Revolutionary Iran"], ''Central Asian Survey'', 27(1): 45-58, Մարտ 2008։ 12-20% Իրանի բնակչության (էջ. 46)։ Վերցված է Հունվարի 22 2009.</ref><ref>[http://www.amnestyusa.org/news/document.do?id=ENGMDE130742006 "Iran"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311041453/http://www.amnestyusa.org/news/document.do?id=ENGMDE130742006 |date=2007-03-11 }}, ''Amnesty International report on Iran and Azerbaijan people''։ Վերցված է Հուլիսի 30 2006.</ref>։ Ադրբեջանում մոտ 10 մլն մարդ խոսում է այս լեզվով։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=91}} [[Կատեգորիա:Ադրբեջաներեն]] [[Կատեգորիա:Ադրբեջանի լեզուներ]] [[Կատեգորիա:Թյուրքական լեզուներ]] [[Կատեգորիա:Կցական լեզուներ]] b8n7r5shwiowxgj6bpxq9ixb2byujwp 10940567 10940507 2026-10-12T11:08:15Z 23artashes 2675 [[Special:Contributions/~2026-54959-95|~2026-54959-95]] ([[User talk:~2026-54959-95|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:ԱշբոտՏՆՂ|ԱշբոտՏՆՂ]] մասնակցի վերջին տարբերակին։ 10928579 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Լեզու | անվանում = Ադրբեջաներեն | ինքնանվանում = Azərbaycan dili | քարտեզի_լայնությունը2 = 270px | քարտեզի_նկարագիրը2 = | խոսողների քանակ = 24 մլն մարդ<ref name="Encyclopedia of Orient">[http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm "Peoples of Iran"] in ''Looklex Encyclopedia of the Orient''. Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref name="terrorfreetomorrow.org">http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People "Iran: People"], ''CIA: The World Factbook'': 24% of Iran's total population. Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccas/2008/00000027/00000001/art00004 G. Riaux, "The Formative Years of Azerbaijan Nationalism in Post-Revolutionary Iran"], ''Central Asian Survey'', 27(1): 45-58, March 2008: 12-20%of Iran's total population (p. 46). Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref name="Amnesty International">[http://www.amnestyusa.org/news/document.do?id=ENGMDE130742006 "Iran"], ''Amnesty International report on Iran and Azerbaijan people''. Retrieved 30 July 2006.</ref><ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azb Ethnologue total for South Azerbaijani] plus [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azj Ethnologue total for North Azerbaijani]</ref> }} [[Պատկեր:Map of the Azerbaijani language.svg|frameless|right]] '''Ադրբեջաներեն''' ({{lang-az|Azərbaycan dili}}, آذربايجان ديلی), [[Թյուրքական լեզվախումբ|թյուրքական լեզվախմբի]] լեզու։ [[Ադրբեջան]]ի պետական, ազգային լեզուն է, պատկանում է թյուրքական լեզվախմբի հարավարևմտյան ճյուղին, [[օղուզ]]ական ենթախմբին։ Լեզվի բառապաշարի վրա մեծ ազդեցություն են գործել [[արաբերեն]]ը, [[պարսկերեն]]ը և [[կովկաս]]յան ժողովուրդների լեզուները։ Կցական տիպի լեզու է, ունի 6 հոլով, հարուստ բայական ձևեր։ Նախապես օգտագործվել է արաբական գիրը, 1917 թվականի [[Հոկտեմբերյան հեղափոխություն|բոլշևիկյան հեղափոխությունից]] հետո մտցվել է լատինական և ապա ռուսական գրի հիման վրա կազմված այբուբենը<ref>{{Գիրք:Լեզվաբանական բառարան|2}}</ref>։ Ադրբեջաներենը տարածված է [[Ադրբեջան]]ում, [[Ռուսաստան]]ում ([[Դաղստան]]ում), [[Վրաստան]]ում, [[Իրան]]ում, [[Թուրքիա]]յում, [[ԱՄՆ]]-ում, [[Գերմանիա]]յում և [[Միջին Ասիա]]յի երկրներում։ [[Ադրբեջան|Ադրբեջանի Հանրապետության]] պետական լեզուն է։ Մոտավորապես 20–30 միլիոն մարդ է խոսում այս լեզվով<ref name="terrorfreetomorrow.org">{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723044939/http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf |archive-date=2013-07-23 |access-date=2011-05-10}}</ref><ref>[http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm "Peoples of Iran"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222659/http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm |date=2016-03-03 }} in ''Looklex Encyclopedia of the Orient''. Վերցված է Հունվարի 22 2009.</ref><ref name="CIA Iran">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People "Iran: People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People |date=2012-02-03 }}, ''CIA: The World Factbook'': 24% Իրանի բնակչության։ Վերցված է Հունվարի 22 2009.</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccas/2008/00000027/00000001/art00004 G. Riaux, "The Formative Years of Azerbaijan Nationalism in Post-Revolutionary Iran"], ''Central Asian Survey'', 27(1): 45-58, Մարտ 2008։ 12-20% Իրանի բնակչության (էջ. 46)։ Վերցված է Հունվարի 22 2009.</ref><ref>[http://www.amnestyusa.org/news/document.do?id=ENGMDE130742006 "Iran"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311041453/http://www.amnestyusa.org/news/document.do?id=ENGMDE130742006 |date=2007-03-11 }}, ''Amnesty International report on Iran and Azerbaijan people''։ Վերցված է Հուլիսի 30 2006.</ref>։ Ադրբեջանում մոտ 10 մլն մարդ խոսում է այս լեզվով։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=91}} [[Կատեգորիա:Ադրբեջաներեն]] [[Կատեգորիա:Ադրբեջանի լեզուներ]] [[Կատեգորիա:Թյուրքական լեզուներ]] [[Կատեգորիա:Կցական լեզուներ]] 7nx0sd5ijynrryifo5uncbqeg6inxb1 0 32431 10940583 10937301 2026-10-12T11:44:22Z Վաչէ Հովհաննիսեան 178023 /* */ 10940583 wikitext text/x-wiki {{այլ|Սևան (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց | հայերեն անվանում = Սևանավանք | պատկեր =Սևանի վանական համալիր ՄԲ 29.jpg | պատկերի չափ = 300px | նկարագրություն = Սևանավանքի Սուրբ Առաքելոց (ձախ) և Սուրբ Կարապետ (աջ) եկեղեցիները | երկիր = Հայաստան | քարտեզի չափ = 300 | քարտեզի նկարագրություն = | տեղագրություն = {{դրոշավորում|Հայաստան}} [[Գեղարքունիքի մարզ]], [[Սևանա լիճ]], Սևանի թերակղզի | կոորդինատներ = | լայնք = 40.563917 | երկայնք = 45.010808 | կրոնադավանություն = {{դրոշավորում|Հայ Առաքելական եկեղեցի}} | տարածշրջան = [[Եվրոպա]] | նահանգ = Պատմական [[Սյունիք]] նահանգ | պրովինցիա = | տարածք = [[Հայաստան]] | պրեֆեկտուրա = | մարզ = [[Գեղարքունիքի մարզ]] | շրջան = | թաղամաս = | մունիցիպալիտետ = | օծման թվական = | հոգևոր կարգավիճակ = Գործող | ներկա վիճակ = Կանգուն | ժառանգության կարգավիճակում = | առաջնորդ = | թեմ = | կայք = | ճարտարապետ = | ճարտարապետական տիպ = | ճարտարապետական ոճ = | գլխավոր կապալառու = | ճակատի ուղղություն = | կառուցման սկիզբ = [[874]] թ | կառուցման ավարտ = [[10-րդ դար]] | առաջին հիշատակում = | կառուցման արժեք = | առանձնահատկություններ = | ընդունակություն = | երկարություն = | լայնություն = | նավի լայնություն = | բարձրություն = | գմբեթների թիվ = | արտաքին գմբեթի բարձրություն = | ներքին գմբեթի բարձրություն = | արտաքին գմբեթի տրամագիծ = | ներքին գմբեթի տրամագիծ = | մինարեթների թիվ = | մինարեթի բարձրություն = | ծայրաձողերի թվաքանակ = | ծայրաձողի բարձրություն = | շինանյութ = | Վիքիպահեստում = Sevanavank }} '''Սևանավանք''', հայկական վանական համալիր [[Սևանի թերակղզի|Սևանի թերակղզու]] վրա, [[Գեղարքունիքի մարզ]], [[Հայաստան]]։ Հիմնադրվել է 305 թվականին, երկու եկեղեցիները՝ 874 թվականին։ Սևանի վանքը գտնվում է Սևանի թերակղզում (նախկինում՝ կղզի), հիմնադրել է Գրիգոր Ա Լուսավորիչը 305 թվականին։ Կղզին բերդապարիսպով ամրացված է եղել դեռևս բրոնզի դարում։ Այստեղ եղել է հեթանոսական [[մեհյան]]։ IX դարում Սևանը իրենց հենակետն են դարձրել Սյունյաց իշխանները։ 874 թվականին [[Աշոտ Մեծ|Աշոտ Բագրատունի]] թագավորի դուստրը, Սյունյաց Վասակ Գաբուռ իշխանի կինը՝ Մարիամը, այստեղ կառուցել է երկու եկեղեցի՝ Սրբոց Առաքելոց (մեծը) և Սուրբ Հովհաննու Կարապետի։ Առաքելոց եկեղեցու թմբուկի արևելյան նիստին պահպանվել է շինարարական արձանագրությունը՝ գրված 874 թվականին։ Դեպի հարավ-արևելք, ոչ հեռու գտնվող Ս. Հովհաննու Կարապետի եկեղեցին ունի նույն եռաբսիդ հորինվածքը։ Արևմտյան կողմում կցվել է գավիթ, որը հնագույններից է (կանգուն էր մինչև 1930-ական թվականներ)։ Գավթի սյուները պսակել են փայտե քանդակազարդ խոյակները, որոնք այժմ պահվում են [[Հայաստանի պատմության թանգարան|Հայաստանի պատմության պետական թանգարանում]] և Էրմիտաժում։ Ենթադրվում է, որ խոյակները բերվել են որևէ պալատական շենքից։ Նրանք իրավամբ հայկական միջնադարյան փայտագործական արվեստի արժեքավոր նմուշներ են։ Բլրագագաթի վրա պահպանվել են գմբեթավոր դահլիճ տիպի եկեղեցու (կառուցվել է հավանաբար ավելի ուշ) մնացորդներ։ Համալիրի տարածքում կան բազմաթիվ խաչքարեր։ 1956-1957 թվականներին եկեղեցիները վերանորոգվել են։ Բլրի ստորոտում եղել է նաև ավելի ուշ շրջանի կառուցած Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որը 19-րդ դարավերջին փլուզվել է։ {{Համայնապատկեր|Sevanavank Monastery at the coast of Lake Sevan. Armenia. DJI 0017-8.jpg|1050px|Սևանավանք}}<gallery> Պատկեր:Inside Sevanavank monastery.jpg Պատկեր:Sevanavank monastery crosstone.jpg </gallery>{{clear}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուր == * {{Citation |last=Կիեսլինգ |first=Բրադի |title=Rediscovering Armenia: Guide |year=2005 |location=[[Երևան]] |publisher=Matit Graphic Design Studio}} == Արտաքին հղումներ == * [https://360.aua.am/explore-armenia/sevan/ Սևանավանքի վիրտուալ տուր] * [https://armeniapedia.org/wiki/Sevanavank_Monastery Armeniapedia.org: Սևանավանք] * [http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?=2=ba=1====baz0020 Armenica.org: Սևանավանք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021081849/http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?=2=ba=1====baz0020 |date=2020-10-21 }} {{ՎՊԵ}} {{Հայկական եկեղեցիներ և վանքեր}} {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=322}} [[Կատեգորիա:9-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Արարատյան Հայրապետական թեմի վանքեր և եկեղեցիներ|ս]] [[Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի տեսարժան վայրեր]] [[Կատեգորիա:Սևանա լիճ]] [[Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] nacolp0ure68r5tsz7h0xoxufuggzrp 0 38005 10940534 10742941 2026-10-12T10:04:01Z ~2026-54643-38 178019 /* */ 10940534 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց | հայերեն անվանում = Սանահինի վանք | պատկեր = Sanahin-external-view.jpg | պատկերի չափ = 300px | նկարագրություն = Սանահին վանքի Ամենափրկիչ եկեղեցին | երկիր = Հայաստան | տեղագրություն = {{դրոշավորում|Հայաստան}} [[Լոռու մարզ]], [[Սանահին (գյուղ)|Սանահին]] | լայնք = 41.087222 | երկայնք = 44.666111 | կրոնադավանություն = {{դրոշավորում|Հայ Առաքելական եկեղեցի}} | տարածշրջան = [[Եվրոպա]] | նահանգ = [[Գուգարք]] | մարզ = [[Լոռու մարզ]] | հոգևոր կարգավիճակ = Գործող | ներկա վիճակ = Կանգուն | ժառանգության կարգավիճակում = [[Հաղպատավանք]]ի հետ միասին ընդգրկված է ՅՈւՆԵՍԿՈ-ի համաշխարհային ժառանգության ցուցակում | կառուցման սկիզբ = [[10-րդ դար]] | կառուցման ավարտ = [[1181]] թ | նվիրված = - }} '''Սանահինի վանքային համալիր''', [[Միջնադարյան Հայաստան|միջնադարյան]] հոգևոր, մշակութային և գիտակրթական նշանավոր կենտրոն [[Մեծ Հայք]]ի [[Գուգարք նահանգ|Գուգարք]] նահանգի [[Տաշիր (գավառ)|Տաշիրք]] գավառում, այժմ՝ [[Հայաստան]]ի [[Լոռու մարզ]]ի [[Ալավերդի]] քաղաքի Սանահին թաղամասում (նախկին [[Սանահին (գյուղ)|Սանահին գյուղ]]), [[Դեբեդ]] գետի աջափնյա բարձրադիր սարավանդի վրա։ Ըստ ժողովրդական ստուգաբանության՝ «Սանահին» նշանակում է սա նրանից ([[Հաղպատի վանական համալիր|Հաղպատից]]) հին, նաև՝ սան-հին, հին կաթսա<ref name="Շախկյան">Թումանյանական աշխարհ, Մշակութային գիտարան/Գ․Շախկյան․-Եր․։ 2016, 848 էջ</ref>։ [[Հաղպատի վանք]]ի հետ միասին այն հանդիսանում է [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ]]–ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ<ref name=":0">{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Monasteries of Haghpat and Sanahin |url=https://whc.unesco.org/en/list/777 |accessdate=2018 թ․ օգոստոսի 18 |website=whc.unesco.org |language=en}}</ref>։ == Պատմություն == Վանական համալիրի առաջին՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին կառուցվել է [[10-րդ դար]]ի 30-40-ական թվականներին ([[Աբաս Ա Բագրատունի]] թագավորի օրոք)։ [[966]] թվականին [[Աշոտ Գ Ողորմած]] թագավորն ու [[Խոսրովանույշ]] թագուհին կառուցել են Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին՝ իրենց որդիներ Կյուրիկեի (Գուրգենի) և Սմբատի արևշատության համար<ref>{{Գիրք:ՔՀՀ|885}}</ref>, հիմնադրել են միաբանություն և բարձրագույն կարգի հոգևոր դպրոց, հրավիրել եկեղեցականներ, գիտնական վարդապետներ, գրիչներ։ Հիմնադիր վանահայրն էր Պոլիկարպոսը, որին հաջորդել է վարդապետ գիտնական Հովհաննեսը։ 979 թվականին [[Սմբատ Բ]] թագավորի հրովարտակով Սանահինի վանական համալիրը դարձել է նորակազմ [[Կյուրիկյան թագավորություն|Կյուրիկյան թագավորության]] եպիսկոպոսի աթոռանիստը (մինչև 11-րդ դարի կեսը), և Տաշիրքի թեմակալ է ձեռնադրվել Եսային։ Երևելի վանահայրերից էր ''«մեծ հռետոր»'' հռչակված [[Դիոսկորոս Սանահնեցի]]ն (1039-1063)։ Նրա օրոք կառուցվել են գրատունն ու Սուրբ Գրիգոր մատուռը, հոգևոր դպրոցը դարձել է ուսումնական մեծ կենտրոն, հարստացել է գրադարանը, գրվել, ծաղկվել և ընդօրինակվել են բազմաթիվ ձեռագրեր։ Նրան աշակերտել, դպրոցում դասավանդել ու ստեղծագործել են գիտնական վանականներ [[Անանիա Սանահնեցի]]ն և [[Հակոբոս Քարափնեցի]]ն։ [[Աստվածաբանություն]]ից բացի դպրոցում դասավանդվել են [[փիլիսոփայություն]], [[հռետորական արվեստ]], [[երաժշտություն]], [[բժշկություն]], [[տոմարագիտություն]] և այլ գիտություններ։ Ըստ ավանդության՝ դպրոցում դասավանդել է նաև [[Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի]]ն, նրա անունով էլ Սուրբ Աստվածածին և Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցիների միջև կառուցված սրահը կոչվել է ''«Մագիստրոսի ճեմարան»''<ref>{{Գիրք:ՔՀՀ|886}}</ref>։ 11-րդ դարի 2-րդ կեսին սկսված սելջուկյան արշավանքների ու նրանց տիրապետության ընթացքում, ինչպես նաև Կյուրիկյան թագավորության անկումից հետո (1113) Սանահինի վանքը ապրել է տևական վատթար ժամանակաշրջան։ 12-րդ դարի վերջին Տաշիրք գավառի կազմում դառնալով [[Զաքարյան իշխանապետություն|Զաքարյան իշխանների]] սեփականությունը՝ վանքը վերականգնել է իր դերը երկրի հոգևոր ու գիտամշակութային կյանքում։ Այդ շրջանում կատարվել են նաև լայնածավալ շինարարական աշխատանքներ։ 12-րդ դարի 80-ական թվականներից մինչև 13-րդ դարի 30-ական թվականներին կառուցվել են Սուրբ Ամենափրկիչ և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիների գավիթները, զանգակատունը, գրատան արտաքին սրահը, հյուրատունը (չի պահպանվել), Զաքարյանների տոհմական դամբարանը, կանգնեցվել են Գրիգոր Տուտեորդու և Սարգսի բարձրարվեստ խաչքարերը, նորոգվել Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին։ 12-րդ դարի վերջին Դեբեդ գետի վրա կառուցվել է Սանահինի նշանավոր կամուրջը, որով անցնում է վանք տանող ճանապարհը, իսկ գյուղում՝ աղբյուր։ 12–13-րդ դարերում Սանահինի վանքում հայտնի էին վանահայրեր Գրիգոր Տուտեորդին, [[Հովհաննես Խաչենցի]]ն (Զաքարե և Իվանե Զաքարյան իշխանների ուսուցիչը), Վարդանը։ Մեծ համբավ է ունեցել վանահայր [[Գրիգոր Որդի Աբասա|Գրիգոր րաբունապետ]]ը, որի ''«Պատճառ լայն և նուրբ գրեանց, առեալ ի հարցն սրբոց և ի վարդապետաց»'' գիրքը ծառայել է նաև որպես ուսումնական ձեռնարկ։ Գրիգոր րաբունապետը վանքին նվիրել է 13 ձեռագիր, գրել այլ աշխատություններ։ Վանքի բնականոն գործունեությունը դարձյալ ընդհատվել է 1230-ական թվականներից սկսված [[Մոնղոլ-թաթարների տիրապետությունը Հայաստանում|մոնղոլական արշավանքներ]]ի և նրանց տիրապետության ողջ ընթացքում։ 14-րդ դարի սկզբին թուլացել և դարավերջին տրոհվել է Զաքարյանների իշխանական տունը, և [[Սանահին (գյուղ)|Սանահին]] գյուղը շրջակայքով ու վանքով դարձել նրանց շառավիղների՝ [[Արղության-Երկայնաբազուկներ]]ի սեփականությունը (մինչև 20-րդ դարի սկիզբը)։ 14-15-րդ դարերում Սանահինի վանքում նոր վերելք է ապրել գրչության արվեստը (այդտեղ գրչագրված ձեռագրերից 35-ը պահվում է [[Մատենադարան]]ում)։ Առավել հիշարժան է Սանահինի ''«Քոթուկը»'' (ձեռ. № 3032), որը բովանդակում է վանքի ժամանակագրությունը, արժեքավոր տեղեկություններ միաբանության պատմության վերաբերյալ։ 17-րդ դարի կեսին՝ Սարգիս արքեպիսկոպոս Արղությանի առաջնորդության օրոք, էապես նորոգվել են ժամանակի և երկրաշարժերի ազդեցությամբ վնասված վանքի հիմնական կառույցները։ 1831 թվականին հյուսիսային պարսպին կից միակամար աղբյուր է կառուցել վանքի տոհմիկ առաջնորդ Հարություն արքեպիսկոպոս Տեր-Բարսեղյանցը (ճակատին պահպանվել է նրա չափածո արձանագրությունը), կատարել է նաև վիմագրությունների վերծանման և կառույցների նորոգման աշխատանքներ։ 20-րդ դարի սկզբին վանքի գործունեությունը դադարել է։ [[ՀԽՍՀ|Խորհրդային իշխանության]] ժամանակաշրջանում Սանահինի վանքը որպես պատմամշակութային հուշարձան եղել է պետական պահպանության ներքո, կատարվել են կառույցների ամրակայման և վերականգնման աշխատանքներ։ [[1998]] թվականին Հայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշմամբ այն հանձնվել է [[Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին|Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի]] տնօրինությանը։ == Ճարտարապետություն == [[Պատկեր:Sanahin-g-plan-ares3-l.jpg|ձախից|մինի|220x220փքս|Սանահինի վանական համալիրի հատակագիծ]] Սանահինի վանքի ճարտարապետական համալիրը ձևավորվել է շուրջ երեք հարյուրամյակի ընթացքում. յուրաքանչյուր նոր շինություն կառուցվել է նախորդների գործառնական դերը, զբաղեցրած տեղն ու ոճական հատկանիշները հաշվի առնելով։ Համալիրն ընդգրկում է Սուրբ Աստվածածին և Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցիներն իրենց գավիթներով, ճեմարանը, Սուրբ Գրիգոր մատուռը, գրատունը, զանգակատունը, Սուրբ Հակոբ եկեղեցին, Սուրբ Հարություն մատուռը, Կյուրիկյանների, Զաքարյանների և Արղության-Երկայնաբազուկների տոհմական դամբարանները։ Կառույցների հիմնական շինանյութը տեղական բաց մոխրագույն սրբատաշ [[բազալտ]]ն է, որն օգտագործվել է նաև տանիքների ծածկասալերի համար։ Ճարտարապետական ձևերը և հարդարանքը, ընդհանուր առմամբ, պարզ են և մոնումենտալ՝ պատերի հարթ մակերեսների վրա քիվերի, դռների և պատուհանների շրջակալների զուսպ շեշտվածությամբ։ Ներքին տարածքների գեղարվեստական արտահայտչականությունն ստեղծվել է ծածկերի՝ թաղերի, թաղակիր կամարների, գմբեթարդների և դրանք կրող հենարանների պարզ, տրամաբանական ու համաչափ կառուցվածքով և համադրությամբ։ === Սուրբ Աստվածածին (Կաթողիկե) եկեղեցի === Գոյություն ունեցող շինություններից հնագույնը Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է, որը կառուցվել է Աբաս Ա Բագրատունի թագավորի ժամանակ՝ 10-րդ դարի 30-40-ական թվականներին<ref name="Շախկյան" />։ Եկեղեցին, որի շուրջը կազմավորվել է համալիրը, [[Հայկական ճարտարապետություն|հայ միջնադարյան դասական ճարտարապետության]] բնորոշ գմբեթավոր դահլիճ տիպի խաչագմբեթ ենթատիպի վաղագույն օրինակներից է։ Գմբեթի թմբուկն ի սկզբանե եղել է բազմանիստ, որը եկեղեցու 1652 թվականի նորոգման ժամանակ վերափոխվել է գլանաձևի և պսակվել պարզ կոնաձև վեղարով։ Նրա ներսում պահպանվել են երբեմնի որմնանկարների որոշակի հետքեր։ Եկեղեցու ներսում՝ չորս անկյուններին՝ ունի չորս ավանդատներ, իսկ արևելյան կողմի ավագ խորանը բարձրադիր է<ref name="Ղաֆադարյան ">Կարո Ղաֆադարյան Սանահին և Հաղպատ վանքերը (հիմնադրման 1000-ամյակի առթիվ)</ref>։ === Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի === Սուրբ Ամենափրկիչ (կոչվել է նաև Կաթողիկե) եկեղեցին համալիրի գլխավոր և ամենամեծ շինությունն է<ref>{{Գիրք:ՔՀՀ|887}}</ref>, կառուցվել է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու հարավային կողմում՝ 4 մ հեռավորությամբ։ Կառուցել է Խոսրովանուշ թագուհին և դրանով հիմք դրել Սանահինի վանքին<ref name="Ղաֆադարյան " />։ Եկեղեցին իր հզոր ծավալով գերիշխող դիրք ունի և դարձել է համալիրի ընդհանուր հորինվածքի ծանրության կենտրոնը։ Կառույցի տիպը դարձյալ խաչագմբեթն է, սակայն ի տարբերություն նախորդի, ունի երկհարկ ավանդատներ։ Եկեղեցին ունեցել է երկու մուտք՝ հյուսիսային և արևմտյան կողմերում, որոնցից առաջինը հետագայում փակվել է եկեղեցիների միջև ճեմարանի սրահը կառուցելու պատճառով։ Կառույցի արևելյան ճակատը և հարավային ու հյուսիսային ճակատների դրան կից հատվածները ձևավորվել են նրբագեղ որմնասյուների վրա հենված դեկորատիվ կամարաշարով։ Հիմքեր կան ենթադրելու, որ այն ունեցել է շարունակություն և այդ կերպով հարդարված են եղել նաև եկեղեցու նախնական գմբեթի թմբուկն ու Ավագ խորանը, որոնք ավերվել են երկրաշարժից և վերականգնվել առավել պարզ ձևերով։ Եկեղեցու արևելյան ճակատի վերնամասում՝ [[ճակտոն]]ը պսակող քիվի անմիջապես տակը, տեղադրված է ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված մի խորաքանդակ՝ Կյուրիկեի ու Սմբատի պատկերներով (անունները փորագրված են շրջանակի վերին մասում)։ Քանդակի ստեղծումից տարիներ անց նրանցից առաջինը հիմնադրել ու գլխավորել է [[Կյուրիկյան թագավորություն]]ը, իսկ երկրորդը՝ թագավորել [[Անի]]ում և հռչակվել ''«Տիեզերակալ»''։ Խորաքանդակը նրանց պատկերում է ողջ հասակով դեմ-հանդիման կանգնած, ձեռքերին՝ եկեղեցու մանրակերտը։ Իր բովանդակությամբ, հորինվածքային մտահղացմամբ և ոճավորմամբ այս ստեղծագործությունը նշանավոր երևույթ է դարձել հայ միջնադարյան մոնումենտալ արվեստում և նախադեպ հանդիսացել հետագա նմանատիպ քանդակների համար ([[Հաղպատի վանական համալիր|Հաղպատ]], [[Անիի Մայր տաճար|Անի]] և այլն)։ Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու պատերը նույնպես ծածկված են եղել [[Որմնանկարչություն|որմնանկարներով]] (պահպանվել են աննշան հետքեր)։ Ըստ վիմագրական տվյալների՝ եկեղեցին առաջին անգամ և հիմնավորապես նորոգվել է [[1181]] թվականին՝ վանքի առաջնորդ Հովհաննես վարդապետի ջանքերով ու Գրիգոր Տուտեորդու և Քուրդ ամիրայի օժանդակությամբ։ Վերաշարվել են երկրաշարժից վնասված հարավային պատը, գմբեթը՝ ամբողջությամբ, ինչի հետևանքով այն դարձել է ավելի ցածր, ամրացվել և լրացվել են կառույցի մյուս կիսավեր կամ խարխլված հատվածները։ Երկրորդ մեծ վերանորոգումը կատարվել է [[1652]] թվականին, վանքի ընդհանուր նորոգության ժամանակ՝ առաջնորդ Սարգիս արքեպիսկոպոս Արղությանի օրոք և ուստա Սարգսի ղեկավարությամբ։ Փոքր նորոգումներ կատարվել են նաև հետագայում, [[1815]] թվականին՝ հազարապետ Սոլոմոն Արղությանի ու Զաքարե իշխանի ծախսերով և [[1881]] թվականին՝ Արղության Հովսեփ Փարսադանյանի ղեկավարությամբ ու ջանքերով։ Սուրբ Աստվածածին և Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցիները դեռևս 10-րդ դարի 80-ական թվականներին ունեցել են ընդհանուր գավիթ, ինչի մասին հիշատակվում է [[Կյուրիկե Ա]] թագավորի՝ Սանահինի ''«Քոթուկում»'' մեջբերված հրովարտակում, որով նա երկու շքեղ ջահ է նվիրել վանքին։ Այդ կառույցը քանդվել է հավանաբար 1181 թվականի լայնածավալ շինարարական աշխատանքների ժամանակ՝ Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու նոր գավիթը կառուցելիս։ Վերջինս քառակուսի հատակագծով կենտրոնակազմ և քառասյուն ընդարձակ դահլիճ է՝ կառուցված եկեղեցու արևմտյան պատին կից, նույն առանցքով և լայնությամբ։ Արտաքին դուռը տեղադրված է հյուսիսային պատի կենտրոնում։ Գավթի հաստահեղույս սյուները կամարներով կապվում են միմյանց և համապատասխան հանդիպակաց պատերի փնջաձև որմնասյուների հետ՝ ներքին տարածքը բաժանելով կենտրոնական մեծ և եզրային ութ փոքր քառակուսի հատվածների։ Կենտրոնական քառակուսին պսակում է երդիկավոր ցածր գմբեթը, անկյունայիններն ունեն հարթ առաստաղ, իսկ առանցքային միջին հատվածները ծածկված են գլանաձև թաղերով։ Տարածական այս բարդ և պլաստիկ կառուցվածքային հորինվածքին յուրահատուկ գեղարվեստական արտահայտչականություն են հաղորդում սյունախարիսխների և խոյակների հյուսածո զարդամոտիվները և կենդանիների գլուխների խորհրդանշանային քանդակները։ Որմնակամարներից մեկի վրա փորագրված արձանագրությունը հիշատակում է ճարտարապետի անունը՝ Ժամհայր։ [[Պատկեր:Monasterio de Sanahin, Armenia, 2016-09-30, DD 44-46 HDR.jpg|մինի|220x220px|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու գավիթ]] === Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու գավիթ === Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու [[գավիթ]]ը (կոչվում է նաև ''նախագավիթ'') կառուցվել է 1211 թվականին [[Վաչե Ա|Վաչե Վաչուտյան]] իշխանի պատվերով, ինչը վկայում է գավթի ներսում՝ հարավային պատին պահպանված արձանագրությունը։ Կառույցը տեղադրվել է այդ եկեղեցու արևմտյան և Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու գավթի հյուսիսային պատերին կից և գրավում է դրանց միջև գոյացած անկյունային տարածքը։ Պահպանված են կից կառույցների առանցքների նկատմամբ սիմետրիան, իսկ արևելք-արևմուտք ուղղությամբ՝ նաև չափը, ինչի շնորհիվ այդ համադրությունը ընկալվում է որպես ամբողջական մի կառույց։ Գավթի հատակագիծը հյուսիս-հարավ ուղղությամբ մի փոքր ձգված ուղղանկյուն է, որը լայնական ուղղությամբ տարված երկու կամարակապ սյունաշարով բաժանվում է երեք հավասար նավերի։ Դրանցից յուրաքանչյուրը ծածկված է գլանաձև թաղով և երկթեք տանիքով, որոնք արևմտյան ճակատի վրա կազմում են սուր գագաթներով բարձր ճակտոնների շարք։ Գավթի այդ միակ ամբողջությամբ երևացող ճակատը ձևավորված է երեք զույգ լայն և կամարակապ բացվածքներով, որոնք ծառայել են ներքին տարածքի լուսավորության և ելումուտի համար։ Գավիթն ունեցել է նաև միջանցիկ դեր՝ եկեղեցիներ, մյուս գավիթ և ճեմարան անցնելու համար։ Ճարտարապետական ներքին հարդարանքը պարզ է և զուսպ. ցածրադիր և զանգվածեղ սյուները և որմնասյուները, լինելով միատիպ, տարբեր են խարիսխների, ֆուստերի (ֆուստ՝ սյան բունը) և խոյակների զարդաքանդակների մշակմամբ։ Տիպաբանական առումով այս գավիթը եզակի նմուշ է հայկական ճարտարապետության մեջ<ref>{{Գիրք:ՔՀՀ|888}}</ref>։ === Ճեմարան === Ճեմարանի կառուցման ստույգ ժամանակն անհայտ է, սակայն շինարարական-շերտագրական վերլուծությամբ թվագրվում է 11-րդ դարի 1-ին կեսով։ Կառույցի հատակաձևը ստեղծվել է ինքնաբերաբար՝ պայմանավորված Աստվածածին և Ամենափրկիչ եկեղեցիների միջև ընկած նեղ, միջանցքաձև տարածքով, որը ճարտարապետն օգտագործել է հնարամտորեն և նպատակահարմար։ Ավանդաբար պատմվում է, որ սա եղել է ճեմարանի այն սրահը, որտեղ երկու կողմի վրա շարված քարե նստարաններին բազմած ուսանողների համար Գրիգոր Մագիստրոսը կարդացել է իր դասախությունները<ref name="Ղաֆադարյան " />։ === Գրատուն === [[Պատկեր:Monasterio de Sanahin, Armenia, 2016-09-30, DD 37.jpg|մինի|220x220px|Գրատուն]] [[Պատկեր:Sanahin monastery manuscript.jpg|մինի|344x344փքս|16-րդ դարի ձեռագիր Սանահինի վանական համալիրից, Չարտորիի թանգարան]] Գրատունն ու Սուրբ Գրիգոր մատուռը կառուցվել են [[1063]] թվականին՝ վանահայր [[Դիոսկորոս Սանահնեցի|Դիոսկորոս Սանահնեցու]] նախաձեռնությամբ և ղեկավարությամբ, [[Դավիթ Անհողին]]ի դստեր՝ Հրանույշ թագուհու միջոցներով։ Շինությունները տեղադրված են համալիրի հյուսիսարևելյան մասում, միմյանցից մոտ 3 մ հեռավորությամբ։ Միջանկյալ այդ տարածքում՝ գրատան մուտքի առջև, 18-րդ դարի 1-ին քառորդում կառուցվել է նախասրահ։ Գրատունը հայկական գրատների մեջ հնագույնն է և իր հատակագծային չափերով ամենամեծը<ref name="Շախկյան" />։ Այն քառակուսի հատակագծով սրահ է, որի չորս պատերի կենտրոններում մեկական տեղադրված որմնասյուները միմյանց հետ կապվում են հատակագծում պատերի նկատմամբ 45 աստիճանով շեղված կամարներով։ Դրանցով կազմվում է սրահի եզրագծին ներգծված մի նոր՝ առավել փոքր քառակուսի, որի վրա առագաստների միջոցով հենվում է հիմքում՝ շրջանաձև, իսկ վերևում՝ ութանիստ, երդիկավոր գմբեթը։ Սրահի անկյունային հատվածները ծածկված են մի դեպքում տրոմպով, մյուս դեպքում՝ հատվող կիսագլան թաղերով։ Ցածրադիր և զանգվածային որմնասյուներն ունեն հարուստ և միմյանցից տարբեր զարդաքանդակային մշակում։ Պատերի հարթությունը ջլատված է կիսաշրջան կամ սլաքաձև կամարներով պսակվող խոր որմնախորշերով, որոնք եղել են պահոցներ գրքերի և նշխարների համար։ Գրատունը հռչակվել է ձեռագրական հարուստ ժողովածուով․ այստեղ ձեռագիր գրքերի հետ միասին պահվել են նաև վանքի թանկարժեք առարկաները։ Այդ է պատճառը, որ գրատան շենքը կոչվել է նաև ''Նշխարատուն''<ref name="Ղաֆադարյան " />։ === Սուրբ Գրիգոր մատուռ === [[Պատկեր:2014 Prowincja Lorri, Sanahin, Klasztor Sanahin (19).jpg|մինի|Սուրբ Գրիգոր մատուռ]] Սուրբ Գրիգոր մատուռը գտնվում է համալիրի արևելյան սահմանագծում՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուց 12 մետր դեպի արևելք։ Կառուցվել է [[1061]] թվականին՝ Դավիթ Անհողինի դուստր Հրանուշ թագուհու կողմից<ref name="Շախկյան" />։ Սուրբ Գրիգոր մատուռը եռաստիճան գետնախարսխով, արտաքուստ՝ շրջանաձև, ներքուստ՝ խաչաձև, քառախորան կենտրոնագմբեթ փոքր կառույց է։ Ճակատի գլանաձև հարթությունը և մուտքի շրջանակը մշակված են նրբագեղ, դեկորատիվ որմնասյուներով և կամարաշարով, իսկ պատի՝ խորանների միջև ընկած առավել թանձր հատվածները ակոսված են ուղղաձիգ, հատակագծում եռանկյունաձև խորշերով։ 1652 թվականին վերակառուցվել են երկրաշարժից ավերված գմբեթն ամբողջությամբ և պատերի վերին հատվածները՝ աղճատելով մատուռի նախնական տեսքը և համաչափությունը։Կա վարկած, որ մատուռն ունեցել է նաև մարտավարական նշանակություն։ Իր վրա բացված փոքր պատուհանն ուղիղ տեսանելիություն ունի <<Կայան բերդի>> նկատմամբ, որտեղից էլ ստացել են ծխային ազդանշան թշնամու առկայության վերաբերյալ, որն էլ իր հերթին թույլ է տվել կազմակերպել ձեռագրերի և այլ արժեք ներկայացնող իրերի տեղափոխումն անվտանգ և թշնամու համար անհասանելի վայր։ === Զանգակատուն === Վանքի զանգակատունն (13-րդ դարի 1-ին քառորդ) այդ տիպի վաղագույն նմուշներից է, կառուցվել է Սուրբ Ամենափրկիչ և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիների արևմտյան ճակատների եզրագծի շարունակությամբ, վերջինիս հյուսիսային պատի արևմտյան հատվածին կից։ Այն քառակուսի հատակագծով եռահարկ կառույց է, որ պսակվում է վեց սյուների վրա հենված զանգաշտարակով։ Առաջին հարկը պարզ թաղակապ սրահ է՝ հյուսիսային կողմից առանձին մուտքով։ Արևմտյան ճակատին ասիմետրիկ տեղադրված շքամուտքը քարե աստիճաններով տանում է երկրորդ և երրորդ հարկերը։ Երկրորդ հարկն են կազմում միմյանց կից երեք փոքր ավանդատները, որոնցից մեկի մուտքի ճակատին պահպանվել է շինարարական անթվակիր արձանագրություն, ըստ որի՝ զանգակատունը կառուցել է Աբասի որդի Վագը։ Երրորդ հարկն ամբողջական մի սրահ է՝ ծածկված չորս զույգ որմնասյուների վրա հենված փոխհատվող կամարների կոնստրուկցիայով՝ իր վրա կրելով զանգաշտարակը։ Արևմտյան ճակատի առանցքով, տրամատված լայն շրջանակի մեջ ագուցված է կարմիր գրանիտե քանդակազարդ մեծ խաչ, ճակատների դեկորատիվ հարդարանքի մյուս տարրերը՝ շքամուտքի և պատուհանների քանդակազարդ շրջանակները, ներդիր խաչքարերը տեղադրված են ասիմետրիկ, ազատ, բայց խիստ հավասարակշիռ հորինվածքով։ === Սուրբ Հակոբ եկեղեցի և Սուրբ Հարություն մատուռ === Գլխավոր հուշարձանախմբից հարավ-արևելք՝ շուրջ 70 և 100 մ հեռավորությամբ<ref>{{Գիրք:ՔՀՀ|889}}</ref>, գտնվում են ևս երկու փոքր, կիսավեր կառույցներ՝ Սուրբ Հակոբ եկեղեցին և Սուրբ Հարություն մատուռը։ Եկեղեցին 10-րդ դարի 2-րդ կեսին կառուցված գմբեթավոր դահլիճ է՝ արտաքուստ ուղղանկյուն, ներքուստ խաչաձև հատակագծով։ 1753 թվականին ավերվել է, քարերի մի մասը 1815 թվականին օգտագործվել է Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու նորոգման համար։ Մատուռը (13-րդ դարի 2-րդ կես) պարզ, ուղղանկյուն թաղածածկ սրահ է՝ արևելյան երկու հավասարաչափ խորաններով և հարուստ մշակված արևմտյան շքամուտքով։ === Զաքարյանների դամբարան === [[Կյուրիկյաններ|Կյուրիկյան]], [[Զաքարյաններ|Զաքարյան]] և [[Արղության-Երկայնաբազուկներ|Արղության-Երկայնաբազուկ]] իշխանների տոհմական դամբարաններից ճարտարապետական հորինվածքի առումով առավել յուրօրինակ ու հետաքրքիր է Զաքարյանների դամբարանը։ Բաղկացած է միմյանց կից և հաղորդակից արևելյան ու արևմտյան մասերից։ Առաջինը (կառուցված 10-րդ դարի վերջին կամ 11-րդ դարի սկզբին) կիսագետնափոր թաղածածկ սրահ է՝ տանիքին բարձրացրած երեք փոքր մատուռներով, որոնցից կենտրոնականն ունի ուղղանկյուն, իսկ եզրայինները՝ շրջանաձև հատակագծեր։ Արևմտյան մասը քանդակազարդ շքամուտքով, երկթեք տանիքով թաղածածկ սրահ է. 1189 թվականին կառուցել են Իվանե և Զաքարե եղբայրները՝ իրենց պապի և հոր՝ Վահրամ ու Սարգիս իշխանների գերեզմանների վրա։ Վերջինիս հիշատակին կանգնեցված է նաև արձանագիր խաչքար։ [[Պատկեր:Monasterio de Sanahin, Armenia, 2016-09-30, DD 52-54 HDR.jpg|մինի|''Ծիրանավոր'' խաչքարը Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու գավիթի դիմաց]] === Խաչքարեր === Շուրջ 50 խաչքար է պահպանվել վանքի և շրջակա տարածքում։ Պատմական արժեքով ու գեղարվեստական մշակմամբ առավել նշանավոր են Գրիգոր Տուտեորդու խաչքարը (գործ՝ [[Մխիթար Կազմիչ]]ի)՝ կանգնեցված [[1184]] թվականին, Սուրբ Հարություն եկեղեցու հյուսիսային պատի տակ, և ամիրայությունների դեմ մղվող պատերազմի զոհերից մեկի՝ Սարգսի գերեզմանի վրա [[1215]] թվականին կանգնեցված խաչքարը՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու գավթի արևմտյան պատին կից։ Պահպանվել են 10-19-րդ դարերը ընդգրկող շուրջ 190 վիմագրեր<ref>{{Գիրք:ՔՀՀ|890}}</ref> (կառույցների, խաչքարերի ու տապանաքարերի վրա)։ Դրանցից 19-ն ունեն շինարարական բնույթ (մինչև 1225 թվականը), մյուսները բովանդակում են թագավորական, իշխանական հրովարտակներ, աղոթքներ, հիշատակագրեր, վանքին նվիրատվությունների վերաբերյալ տեղեկություններ։ == Սանահինի համալսարան == Սանահինի համալսարանը (Սանահինի դպրոց) եղել է միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր ուսումնադաստիարակչական և գրչության կենտրոն։ Հիմնադրվել է 966 թվականին՝ [[Աշոտ Գ Ողորմած]]ի կնոջ՝ [[Խոսրովանույշ]] թագուհու պատվերով։ Սանահինի համալսարան են հրավիրվել հայտնի հոգևորականներ, գիտնական վարդապետներ և վարժ գրիչներ։ Տասը տարի անց Սանահինից ոչ հեռու կառուցվել է Հաղպատի մենաստանը (976)։ [[Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ|Ստեփանոս Ասողիկի]] վկայությամբ՝ 1004 թվականին Սանահինի և Հաղպատի միաբանության ընդհանուր թիվը կազմել է 500 մարդ<ref name="Հայկականսովետականհանրագիտարան10" />։ 11-րդ դարի 1-ին կեսին դպրոցում բացվել են հռետորական, փիլիսոփայական, երաժշտական, բժշկական վարժարանները, դասավանդվել «յոթ ազատ արվեստներ», տոմար և այլ գիտություններ։ Այդ շրջանում դպրոցի աճող հեղինակությունը կապված է [[Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի|Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու]] գործունեության հետ։ Նա ուներ իր դպրոց–ճեմարանը, ուր դասավանդում էր քառյակ արվեստներ, անդամազննություն և այլ առարկաներ։ Սանահինի համալսարանում 14-15րդ դարերում բուռն զարգացում է ապրել գրչությունը։ Չնայած մեծ կորստին, մեզ է հասել շուրջ երեք տասնյակ ձեռագիր։ Առանձնապես կարևոր հուշարձան է Սանահինի «Քյոթուկը», որում արժեքավոր տեղեկություններ կան Սանահինի պատմության վերաբերյալ։ Դպրոցն ունեցել է նաև մատենադարան, որտեղ ձեռագրեր են հավաքվել աշակերտների ընդօրինակությունների, նվիրատվությունների և գնումների միջոցով։ Սանահինի դպրոցը կարճատև ընդմիջումներով գոյատևել է մինչև մեր օրերը։ Նրա զարգացմանը նպաստել են րաբունապետեր Անանիա, Դիսկորոս, Հակոբ (Քարափնեցի) Սանահնեցիները, Սիմեոնը, Գրիգոր Տուտեորդին, Գրիգոր Արասաորդին, [[Վարդան Արևելցի]]ն, գրիչներ Մաթևոսը, Կարապետը, Խաչատուր և Ավետիք վարդապետները, Ղազարը, Հովհաննեսը, թուղթ կոկող Ստեփանոսը (նորոգել է 2 հազար տետր թուղթ, որը բավական էր միջին մեծության 100 ձեռագրի համար) և ժամանակի նշանավոր այլ գործիչներ<ref name="Հայկականսովետականհանրագիտարան10">[https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/175 Հայկական սովետական հանրագիտարան, խմբագիր՝ Վիկտոր Համբարձումյան, Երևան, Հայ սովետական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1984։]</ref>։ == Ավանդություն == Վանքի կառուցողները հայր ու որդի են եղել։ Հայրը պատերն է շարել, իսկ որդին՝ քար կտրել ու տաշել։ Վանքը չավարտած՝ որդին մեռնում է։ Առանց սկալաները քանդելու հայրը թողնում, հեռանում է։ Ժամանակ անց նա օտարության մեջ հանդիպում է մի շնողեցու և հայտնում վանքի սկալաները քանդելու գաղտնիքը։ Շնողեցին գալիս է Սանահին, վարպետի ասած ձևով քանդում վանքի սկալաները և մեծ փող ստանում դրա համար<ref>{{Cite book |author=Արամ Ղանալանյան |title=Ավանդապատում |publisher=Հայկական ՍՍՀ ԳԱԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ |year=1969 |location=Երևան}}</ref><ref>{{Cite book |author=Մովսես Խորենացի |title=Պատմութիւն Հայոց |pages=Գիրք Ա, Գլուխ Ի}}</ref><ref>{{Cite book |author=Г. Халатьянц |title=Армянский эпос в Истории Армении Моисея Хоренского |year=1896 |location=Москва}}</ref>։ == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed"> Sanahin-St_Gregory.jpg|Սուրբ Գրիգոր մատուռ Sanahin-Library.jpg|Վանքի գրադարանը Sanahin Salvador 2.jpg| Sanahin - Detail.jpg|Վանքի խաչքարերից մեկը Sanahin monastery.jpg Sanahin monastery manuscript.jpg|16-րդ դարի ձեռագիր Սանահինի վանքից Monasterio de Sanahin, Armenia, 2016-09-30, DD 52-54 HDR.jpg Monasterio de Sanahin, Armenia, 2016-09-30, DD 44-46 HDR.jpg Ծիրանավոր խաչքար.jpg|Ծիրանավոր խաչքար Զանգակատուն6.jpg|Զանգակատուն Սուրբ Հարություն8.jpg|Սուրբ Հարություն մատուռ Սանահին86.jpg|Սանահինի վանական համալիր Սանահին85.jpg Սանահին84.jpg Սանահին214.jpg </gallery> == Տես նաև == * [[Սանահին (գյուղ)]] * [[Հաղպատի վանք]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * Ջալալյանց Ս., ''Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն Հայաստան'', մաս 1, [[Թբիլիսի|Տփղիս]], 1842 * Հարությունյան Ի., ''Սանահին'', ԱՀ, գիրք 3, 1898 * Լալայան Ե., ''Բորչալուի գավառ'', ԱՀ, գիրք 7–8, 1901 * Ղաֆադարյան Կ., ''Սանահնի վանքը և նրա արձանագրությունները'', Երևան, 1957 * Շախկյան Գ., ''Լոռի. պատմության քարակերտ էջերը'', Երևան, 1986 * Հարությունյան Վ., ''Հայկական ճարտարապետության պատմություն'', Երևան, 1992, էջ 246–249, 295–298։ == Արտաքին հղումներ == * [https://travellori.am/hy/cultures/սանահին/ Սանահինի վանք] * [https://armeniapedia.org/wiki/Sanahin_Monastery Armeniapedia.org: Sanahin] (անգլերեն) * [http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?=2=ba=1====baz0011 Armenica.org: Sanahin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180705151326/http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?=2=ba=1====baz0011 |date=2018-07-05 }} (անգլերեն) {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=173}} {{Հայկական եկեղեցիներ և վանքեր}} {{Համաշխարհային ժառանգություն Հայաստանում}} [[Կատեգորիա:10-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:10-րդ դարում հիմնադրված քրիստոնեական վանքեր]] [[Կատեգորիա:Գուգարաց թեմի վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Սանահինի վանական համալիր]] [[Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] 4mbqodnjx0gyozd5boswwr2jl85mtfr 0 40126 10940438 10635758 2026-10-12T03:33:05Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940438 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Ռոբերտ Լուիս Սթիվենսոն''' ({{lang-en|Robert Louis Stevenson}}, նախապես ''Robert Lewis Balfour Stevenson''; {{ԱԾ}}), շոտլանդացի արձակագիր և բանաստեղծ, աշխարհահռչակ արկածային վեպերի հեղինակ, անգլիական նեոռոմանտիզմի ներկայացուցիչ։ Այժմ Սթիվենսոնը աշխարհում 26 ամենաշատ թարգմանվող հեղինակների շարքում է։ Նա դեռ կենդանության տարիներին է հասցրել մեծ ճանաչում ձեռք բերել։ == Կրթություն == [[1857]] թվականի սեպտեմբերից մինչև [[1859]] թվականի հոկտեմբեր Սթիվենսոնը հաճախում է [[Հենդերսոն]]ի դպրոց, բայց առողջական վատ վիճակի պատճառով շատ է բացակայում, որոնք լրացվում են մասնավոր ուսուցիչների միջոցով։ [[1861]] թվականից հաճախել է [[Էդինբուրգ]]ի ակադեմիա, որը անկախ ու առանձին դպրոց էր տղաների համար։ [[1864]] թվականից սովորել է Էդինբուրգում գտնվող Ռոբերտ Թոմսոնի մասնավոր դպրոցում։ 1867 թ. Սթիվենսոնը ընդունվում է [[Էդինբուգի համալսարան]]։ Ընդունվելով Էդինբուրգի համալսարան՝ Սթիվենսոնը սովորում է ինժեներության գծով՝ շարունակելով ընտանեկան մասնագիտությունը՝ փարոսների նախագծում։ Բայց հետագայում փոխում է ֆակուլտետը և 1875 թվականին ավարտում է համալսարանը՝ իրավաբանություն մասնագիտությամբ։ Չնայած ծանր հիվանդությանը (թոքերի և բրոնխների տուբերկուլյոզ), Սթիվենսոնը շատ է ճանապարհորդել։ 1876 թվականից ընկերոջ՝ Ուիլյամ Սիմփսոնի հետ ճանապարհորդում է [[Բելգիա]]յի և [[Ֆրանսիա]]յի ջրային տարածքներով։ Այս ճանապարհորդության տպավորությունները հետագայում տեղ են գտնում «[[Ճանապարհորդություն երկրի ներսում]]» ակնարկային գրքում (1878)։ == Ստեղծագործություններ == Թողել է հարուստ գրական ժառանգություն։ Նրա հայտնի ստեղծագործություններից են «[[Գանձերի կղզին]]» (1883), «[[Բժիշկ Ջեքիլի և պարոն Հայդի տարօրինակ պատմությունը]]» (1886), «[[Սև նետը]]» (1888), «[[Արքայազն Օտտոն]]» (1885) և այլն։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=351}} {{DEFAULTSORT:Սթիվենսոն, Ռոբերտ}} [[Կատեգորիա:Արկածային գրողներ]] [[Կատեգորիա:Շոտլանդացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:Էդինբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Վիկտորյական դարաշրջան]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ]] ic3px7s5iwodscvzgoodrmtj37qfu2t 10940439 10940438 2026-10-12T03:33:28Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Անգլիացի մանկագիրներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940439 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Ռոբերտ Լուիս Սթիվենսոն''' ({{lang-en|Robert Louis Stevenson}}, նախապես ''Robert Lewis Balfour Stevenson''; {{ԱԾ}}), շոտլանդացի արձակագիր և բանաստեղծ, աշխարհահռչակ արկածային վեպերի հեղինակ, անգլիական նեոռոմանտիզմի ներկայացուցիչ։ Այժմ Սթիվենսոնը աշխարհում 26 ամենաշատ թարգմանվող հեղինակների շարքում է։ Նա դեռ կենդանության տարիներին է հասցրել մեծ ճանաչում ձեռք բերել։ == Կրթություն == [[1857]] թվականի սեպտեմբերից մինչև [[1859]] թվականի հոկտեմբեր Սթիվենսոնը հաճախում է [[Հենդերսոն]]ի դպրոց, բայց առողջական վատ վիճակի պատճառով շատ է բացակայում, որոնք լրացվում են մասնավոր ուսուցիչների միջոցով։ [[1861]] թվականից հաճախել է [[Էդինբուրգ]]ի ակադեմիա, որը անկախ ու առանձին դպրոց էր տղաների համար։ [[1864]] թվականից սովորել է Էդինբուրգում գտնվող Ռոբերտ Թոմսոնի մասնավոր դպրոցում։ 1867 թ. Սթիվենսոնը ընդունվում է [[Էդինբուգի համալսարան]]։ Ընդունվելով Էդինբուրգի համալսարան՝ Սթիվենսոնը սովորում է ինժեներության գծով՝ շարունակելով ընտանեկան մասնագիտությունը՝ փարոսների նախագծում։ Բայց հետագայում փոխում է ֆակուլտետը և 1875 թվականին ավարտում է համալսարանը՝ իրավաբանություն մասնագիտությամբ։ Չնայած ծանր հիվանդությանը (թոքերի և բրոնխների տուբերկուլյոզ), Սթիվենսոնը շատ է ճանապարհորդել։ 1876 թվականից ընկերոջ՝ Ուիլյամ Սիմփսոնի հետ ճանապարհորդում է [[Բելգիա]]յի և [[Ֆրանսիա]]յի ջրային տարածքներով։ Այս ճանապարհորդության տպավորությունները հետագայում տեղ են գտնում «[[Ճանապարհորդություն երկրի ներսում]]» ակնարկային գրքում (1878)։ == Ստեղծագործություններ == Թողել է հարուստ գրական ժառանգություն։ Նրա հայտնի ստեղծագործություններից են «[[Գանձերի կղզին]]» (1883), «[[Բժիշկ Ջեքիլի և պարոն Հայդի տարօրինակ պատմությունը]]» (1886), «[[Սև նետը]]» (1888), «[[Արքայազն Օտտոն]]» (1885) և այլն։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=351}} {{DEFAULTSORT:Սթիվենսոն, Ռոբերտ}} [[Կատեգորիա:Արկածային գրողներ]] [[Կատեգորիա:Շոտլանդացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:Էդինբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Վիկտորյական դարաշրջան]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի մանկագիրներ]] 6xi7j6tvil94lhvckkvmxoxcrunpqzy 10940440 10940439 2026-10-12T03:34:06Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940440 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Ռոբերտ Լուիս Սթիվենսոն''' ({{lang-en|Robert Louis Stevenson}}, նախապես ''Robert Lewis Balfour Stevenson''; {{ԱԾ}}), շոտլանդացի արձակագիր և բանաստեղծ, աշխարհահռչակ արկածային վեպերի հեղինակ, անգլիական նեոռոմանտիզմի ներկայացուցիչ։ Այժմ Սթիվենսոնը աշխարհում 26 ամենաշատ թարգմանվող հեղինակների շարքում է։ Նա դեռ կենդանության տարիներին է հասցրել մեծ ճանաչում ձեռք բերել։ == Կրթություն == [[1857]] թվականի սեպտեմբերից մինչև [[1859]] թվականի հոկտեմբեր Սթիվենսոնը հաճախում է [[Հենդերսոն]]ի դպրոց, բայց առողջական վատ վիճակի պատճառով շատ է բացակայում, որոնք լրացվում են մասնավոր ուսուցիչների միջոցով։ [[1861]] թվականից հաճախել է [[Էդինբուրգ]]ի ակադեմիա, որը անկախ ու առանձին դպրոց էր տղաների համար։ [[1864]] թվականից սովորել է Էդինբուրգում գտնվող Ռոբերտ Թոմսոնի մասնավոր դպրոցում։ 1867 թ. Սթիվենսոնը ընդունվում է [[Էդինբուգի համալսարան]]։ Ընդունվելով Էդինբուրգի համալսարան՝ Սթիվենսոնը սովորում է ինժեներության գծով՝ շարունակելով ընտանեկան մասնագիտությունը՝ փարոսների նախագծում։ Բայց հետագայում փոխում է ֆակուլտետը և 1875 թվականին ավարտում է համալսարանը՝ իրավաբանություն մասնագիտությամբ։ Չնայած ծանր հիվանդությանը (թոքերի և բրոնխների տուբերկուլյոզ), Սթիվենսոնը շատ է ճանապարհորդել։ 1876 թվականից ընկերոջ՝ Ուիլյամ Սիմփսոնի հետ ճանապարհորդում է [[Բելգիա]]յի և [[Ֆրանսիա]]յի ջրային տարածքներով։ Այս ճանապարհորդության տպավորությունները հետագայում տեղ են գտնում «[[Ճանապարհորդություն երկրի ներսում]]» ակնարկային գրքում (1878)։ == Ստեղծագործություններ == Թողել է հարուստ գրական ժառանգություն։ Նրա հայտնի ստեղծագործություններից են «[[Գանձերի կղզին]]» (1883), «[[Բժիշկ Ջեքիլի և պարոն Հայդի տարօրինակ պատմությունը]]» (1886), «[[Սև նետը]]» (1888), «[[Արքայազն Օտտոն]]» (1885) և այլն։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=351}} {{DEFAULTSORT:Սթիվենսոն, Ռոբերտ}} [[Կատեգորիա:Արկածային գրողներ]] [[Կատեգորիա:Շոտլանդացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:Էդինբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Վիկտորյական դարաշրջան]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի մանկագիրներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ]] d3pfkqdfc53k8qej0063txf5dr2rsgh 0 40420 10940494 10606945 2026-10-12T08:21:27Z ~2026-47327-75 176112 10940494 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | բնագիր անուն = {{lang-ru|Николай Басов}} }} '''Նիկոլայ Գենադիևիչ Բասով''' ({{lang-ru|Николай Геннадиевич Басов}}, {{ԱԾ}}), սովետական ֆիզիկոս, [[քվանտային էլեկտրոնիկա]]յի հիմնադիրներից, ակադեմիկոս, [[Նոբելյան մրցանակ]]ի դափնեկիր (1964)։ Ավարտել է Մոսկվայի ինժեներատեխնիկական ինստիտուտը (1950)։ 1950-ից աշխատել է ԽՍՀՄ ԳԱ ֆիզիկայի ինստիտուտում (1958-1972-ին՝ տնօրենի տեղակալ, իսկ 1973-ից՝ տնօրեն)։ 1963-ից՝ Մոսկվայի ինժեներատեխնիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր էր։ Աշխատանքները նվիրված են [[քվանտային ռադիոֆիզիկա]]յի և նրա բազմազան կիրառությունների հիմնահարցերին։ Հայտնագործել է քվանտային համակարգերի գեներացիայի և ուժեղացման սկզբունքը, մշակել հաճախությունների նմուշների ֆիզիկական հիմունքները, առաջադրել է մի շարք գաղափարներ [[քվանտային կիսահաղորդչային գեներատոր]]ների բնագավառում, կատարել է հետազոտություններ [[լույս]]ի հզոր աղբյուրների ստացման և նրանց ուժեղացման ուղղությամբ, մշակել է [[պլազմա]]յի տաքացման մեթոդը կառավարվող ջերմամիջուկային սինթեզի համար, զգալի աշխատանքներ ունի հզոր գազային քվանտային գեներատորների ստեղծման բնագավառում։ Ստեղծել է քվանտային լազերներ, առաջադրել է օպտիկաէլեկտրոնիկայի բնագավառում լազերների կիրառության նոր առաջադիմական գաղափարներ։ 1954-ին, [[Ալեքսանդր Պրոխորով]]ի, ստեղծել է առաջին քվանտային գեներատորը ամիակի մոլեկուկների փնջի օգտագործումով, իսկ 1955-ին առաջարկել է անհավասարակշռված քվանտային համակարգի եռամակարդակ մեթոդը, որը շատ լայն կիրառություն է ստացել [[քվանտային գեներատոր]]ներում և [[Քվանտային պարամագնիսական ուժեղացուցիչներ|ուժեղացուցիչներում]]։ Գիտնականի այդ աշխատանքներով, ինչպես նաև ամերիկացի ֆիզիկոս [[Չարլզ Հարդ Թաունս]]ի հետազոտություններով, փաստորեն, հիմք դրվեց նոր գիտական ուղղության, որն այսօր ողջ աշխարհում հայտնի է քվանտային էլեկտրոնիկա անվանումով։ 1959-ին Բասովը և Պրոխորովը արժանացան Լենինյան, իսկ 1964-ին, Թաունսի հետ, [[լազեր]]ների և [[մազեր]]ների ստեղծման համար՝ Նոբելյան մրցանակի։ Բասովին է պատկանում լազերներում կիսահաղորդիչների օգտագործման գաղափարը, նա է զարգացրել կիսահաղորդչային լազերների ստեղծման զանազան մեթոդները։ 1961-ին Բասովը ուշադրություն է դարձրել ջերմամիջուկային սինթեզների օգտագործման հնարավորությունների վրա և նրա հետագա աշխատանքներով ստեղծել է լազերային ջերմամիջուկային սինթեզի մեթոդը։ 1978-ից եղել է «Գիտելիք» համամիութենական ընկերության նախագահ, արժանացել է [[Վոլտայի անվան մեդալ]]ի։ Նա «Քվանտային էլեկտրոնիկա» և «Պրիրոդա» հանրահայտ գիտական ամսագրերի գլխավոր խմբագիրն էր։ == Աղբյուրներ == * Պավել Ծատուրյան, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ. 1901-2000, գիրք Ա, Երևան, «ՎՄՎ-Պրինտ» հրատարակչություն, 2007, էջ 210-211։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=305}} {{DEFAULTSORT:Բասով, Նիկոլայ}} [[Կատեգորիա:Ռուս ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ռուս խմբագիրներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 11-րդ գումարման պատգամավորներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ]] [[Կատեգորիա:Խորհրդային խմբագիրներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի խմբագիրներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ]] [[Կատեգորիա:Ռուս գյուտարարներ]] [[Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ռուս նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Շվեդիայի ճարտարագիտական գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ]] [[Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 26-րդ համագումարի պատվիրակներ]] 1oeq49049nk7a7xdvp3z5iolgbdg5vt 0 40607 10940493 10609956 2026-10-12T08:18:49Z ~2026-47327-75 176112 /* Կենսագրություն */ 10940493 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} '''Նիկոլաս Բլոմբերգեն''' ({{lang-nl|Nicolaas Bloembergen}}, {{ԱԾ}}), հոլանդա-ամերիկյան ֆիզիկոս, Ազգային ակադեմիայի անդամ (1960), [[Նոբելյան մրցանակ ֆիզիկայում|Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր]] (1981)։ == Կենսագրություն == Ծնվել է [[Դորդրեխտ]]ում ([[Նիդեռլանդներ]])։ Ավարտել է [[Ուտրեխտի համալսարան]]ը (1943)։ 1947-1949 թվականներին աշխատել է [[Լեյդենի համալսարան|Լեյդենի]], 1949 թվականից՝ [[Հարվարդի համալսարան]]ներում (1957 թվականից՝ [[պրոֆեսոր]])։ Աշխատանքները նվիրված են միջուկային մագնիսկան և էլեկտրոնային պարամագնիսկան ռեզոնանսին, [[քվանտային էլեկտրոնիկա]]յին, [[ոչ գծային օպտիկա]]յին և լազերային սպեկտրադիտմանը։ 1956 թվականին առաջարկել է երեք մակարդակների մեթոդն օգտագործել [[Քվանտային պարամագնիսական ուժեղացուցիչներ|քվանտային ուժեղացուցիչներում]] (պարամագնիսական, մազեր) և տվել է անընդհատ գործողության պնդամարմին մազերի սխեման։ Խորհուրդ է տվել օգտագործել որպես գործող մարմին մազերի համար գադոլինիումի էթիլսուլֆատի միաբյուրեղները (այն կառուցեց 1957 թվականին)։ 1948 թվականին, Է. Պարսելի և Ռ. Պաունդի հետ մուծել է [[սպինային ջերմաստիճան]]ի մասին հասկացությունը, հիմք է դրել [[միկրոօպտիկա]]յին։ 1949 թվականին մուծել է սպինի դիֆուզիայի հասկացությունը։ Ջ Վեբերից անկախ մշակել է (1959 թվականին) քվանտային հաշվիչները, 1960 թվականին առաջարկել է որպես հաճախության նմուշ օգտագործել մազերը՝ զրոյական դաշտով։ Ս. Պերջունի հետ, Ն. Կրոլից ու Ռ. Խոխլովից անկախ, մշակել է ոչ գծային միջավայրի օպտիկան։ Փորձով դիտել է երկրորդ հարմոնիկան սուտակային լազերում կիսահաղորդչային գալիումի արսենիդից անդրադառնալիս (1963) հարկադրված կոմբինացված ցրումը։ [[Արթուր Շավլով]]ից անկախ 1974 թվականին դիտել է նեղ երկֆոտոնային ռեզոնանսներիը, դրանով իսկ հիմք դնելով երկֆոտոնային սպերկտրադիտմանը։ Լազերային սպեկտրադիտման բնագավառում կատարած զգալի աշխատանքների համար 1981 թվականին արժանացել է Նոբելյան մրցանակի։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == * Պավել Ծատուրյան, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ. 1901-2000, գիրք Ա, Երևան, «ՎՄՎ-Պրինտ» հրատարակչություն, 2007, էջ 214-215։ {{Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Բլոմբերգեն, Նիկոլաս}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Հոլանդացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Լեյդենի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Հոլանդացի նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Ուտրեխտի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսորներ]] [[Կատեգորիա:Հոլանդացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Երկարակյացներ]] ixi96lercva8l8z7f5b1lbt4h0vq6jb 0 42038 10940531 10809328 2026-10-12T09:59:42Z Ապատ63 36683 Ապատ63 տեղափոխեց էջը «[[Ազատությունների մեծ խարտիա]]»-ից «[[Մագնա Կարտա]]»: այլ անվանում 10809328 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Փաստաթուղթ}} '''Ազատությունների մեծ խարտիա''' ({{lang-la|Magna Carta Libertatum}}, {{lang-en|The Great Charter}}), [[Անգլիա]]յի թագավոր [[Հովհաննես I Անհողին|Հովհան I Անհող]]ի կողմից [[1215]] թվականի [[հունիսի 15]]-ին ստորագրված [[Չարտեր|փաստաթուղթ]], որը հետագայում դարձել է [[Մեծ Բրիտանիա]]յի [[Մեծ Բրիտանիայի Սահմանադրություն|սահմանադրական-օրենսդրական հիմնարար փաստաթղթերից մեկը]]՝ ազդելով այլ արևմտյան երկրների իրավական համակարգի կայացման վրա։ Դա թագավորի դեմ ապստամբած խոշոր [[Ավատատիրություն|ֆեոդալների]], [[Նվիրապետություն|հոգևորական բարձր դասի]] և քաղաքային բնակչության վերնախավի հաղթանակի արդյունքն էր։ == Կառուցվածք == Խարտիան բաղկացած էր 63 հոդվածից, որոնցից 30-ը պաշտպանում էր հոգևորական և աշխարհիկ ֆեոդալների, 7-ը՝ ասպետների, 3-ը՝ քաղաքացիների շահերը։ Սահմանափակվում էին թագավորի իրավունքները ֆեոդալական հարկերի հաստատման և նրանց հավաքման մեջ։ 39-րդ հոդվածում նշվում էր, որ ոչ մի ազատ մարդ (ազնվական) չէր կարող ձերբակալվել, իսկ նրա ունեցվածքը ենթարկվել բռնագրավման առանց [[Բարոն|պերերի]] (բարոնների) դատի։ 15-րդ հոդվածը պաշտպանում էր ասպետների շահերը բարոնների ոտնձգություններից, 13-րդ հոդվածը հաստատում էր Լոնդոնի և մյուս քաղաքաների իրավունքները։ Այսպիսով, Խարտիան մի կողմից սահմանափակում էր թագավորի իրավունքները, պաշտպանում էր բարոնների շահերը և սահմանափակում ուժեղ կենտրոնական, թագավորական և պետական իշխանության լիազորությունները, մյուս կողմից այն պաշտպանում էր ասպետների և քաղաքների շահերը, որոնք միշտ աջակցում էին ուժեղ պետության գաղափարին։ Ազատության Մեծ Խարտիան սահմանափակեց թագավորի իրավունքները. նա ստիպված ճանաչեց եկեղեցու անկախությունն ու իրավունքների անձեռնմխելիությունը, համաձայնեց «թագավորական ընդհանուր խորհուրդ» գումարել՝ ընդարձակելով նրա իրավասությունները։ Այդ խորհուրդն անգլիական պառլամենտի սաղմն Էր։ Թագավորին արգելվեց առանց խորհրդի միջամտել խոշոր ֆեոդալների ներքին գործերին, հարկ գանձել, կալանավորել, արտաքսել նրանց և այլն։ Ստեղծվեց Խարտիայի կատարմանը հսկող մարմին՝ բաղկացած 25 բարոններից։ Ազատության Մեծ Խարտիա գյուղացիությանը ոչինչ չտվեց։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == * [http://www.brusov.am/docs/Britania-2009.pdf Ռ. Գևորգյան, Մեծ Բրիտանիայի պատմություն, Երևան, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003070500/http://www.brusov.am/docs/Britania-2009.pdf |date=2022-10-03 }} * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9 Хартия вольностей] {{ref-ru}} {{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=100}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:1215]] [[Կատեգորիա:13-րդ դարն Անգլիայում]] [[Կատեգորիա:Անգլիայի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական պատմություն]] [[Կատեգորիա:Բրիտանական գրադարանի հավաքածուներ]] [[Կատեգորիա:Իրավունքի աղբյուրներ]] [[Կատեգորիա:Իրավունքի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Ձեռագրեր]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքները Միացյալ Թագավորությունում]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների գործիքներ]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների պատմություն]] [[Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության իրավունքի աղբյուրներ]] [[Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության սահմանադրություն]] [[Կատեգորիա:Միջնադարյան իրավունքի աղբյուրներ]] [[Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք]] [[Կատեգորիա:Սահմանադրական պատմություն]] [[Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունքներ և ազատություններ]] a7z8dt2d1ahnd4kp7nan3zzoc3j39nc 10940536 10940531 2026-10-12T10:06:31Z Ապատ63 36683 /* */ 10940536 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Փաստաթուղթ}} '''Ազատությունների մեծ խարտիա''' կամ '''Մագնա Կարտա''' ({{lang-la|Magna Carta Libertatum}}, {{lang-en|The Great Charter}}), [[Անգլիա]]յի թագավոր [[Հովհաննես I Անհողին|Հովհան I Անհող]]ի կողմից [[1215]] թվականի [[հունիսի 15]]-ին ստորագրված [[Չարտեր|փաստաթուղթ]], որը հետագայում դարձել է [[Մեծ Բրիտանիա]]յի [[Մեծ Բրիտանիայի Սահմանադրություն|սահմանադրական-օրենսդրական հիմնարար փաստաթղթերից մեկը]]՝ ազդելով այլ արևմտյան երկրների իրավական համակարգի կայացման վրա։ Դա թագավորի դեմ ապստամբած խոշոր [[Ավատատիրություն|ֆեոդալների]], [[Նվիրապետություն|հոգևորական բարձր դասի]] և քաղաքային բնակչության վերնախավի հաղթանակի արդյունքն էր։ == Կառուցվածք == Խարտիան բաղկացած էր 63 հոդվածից, որոնցից 30-ը պաշտպանում էր հոգևորական և աշխարհիկ ֆեոդալների, 7-ը՝ ասպետների, 3-ը՝ քաղաքացիների շահերը։ Սահմանափակվում էին թագավորի իրավունքները ֆեոդալական հարկերի հաստատման և նրանց հավաքման մեջ։ 39-րդ հոդվածում նշվում էր, որ ոչ մի ազատ մարդ (ազնվական) չէր կարող ձերբակալվել, իսկ նրա ունեցվածքը ենթարկվել բռնագրավման առանց [[Բարոն|պերերի]] (բարոնների) դատի։ 15-րդ հոդվածը պաշտպանում էր ասպետների շահերը բարոնների ոտնձգություններից, 13-րդ հոդվածը հաստատում էր Լոնդոնի և մյուս քաղաքաների իրավունքները։ Այսպիսով, Խարտիան մի կողմից սահմանափակում էր թագավորի իրավունքները, պաշտպանում էր բարոնների շահերը և սահմանափակում ուժեղ կենտրոնական, թագավորական և պետական իշխանության լիազորությունները, մյուս կողմից այն պաշտպանում էր ասպետների և քաղաքների շահերը, որոնք միշտ աջակցում էին ուժեղ պետության գաղափարին։ Ազատության Մեծ Խարտիան սահմանափակեց թագավորի իրավունքները. նա ստիպված ճանաչեց եկեղեցու անկախությունն ու իրավունքների անձեռնմխելիությունը, համաձայնեց «թագավորական ընդհանուր խորհուրդ» գումարել՝ ընդարձակելով նրա իրավասությունները։ Այդ խորհուրդն անգլիական պառլամենտի սաղմն Էր։ Թագավորին արգելվեց առանց խորհրդի միջամտել խոշոր ֆեոդալների ներքին գործերին, հարկ գանձել, կալանավորել, արտաքսել նրանց և այլն։ Ստեղծվեց Խարտիայի կատարմանը հսկող մարմին՝ բաղկացած 25 բարոններից։ Ազատության Մեծ Խարտիա գյուղացիությանը ոչինչ չտվեց։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == * [http://www.brusov.am/docs/Britania-2009.pdf Ռ. Գևորգյան, Մեծ Բրիտանիայի պատմություն, Երևան, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003070500/http://www.brusov.am/docs/Britania-2009.pdf |date=2022-10-03 }} * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9 Хартия вольностей] {{ref-ru}} {{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=100}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:1215]] [[Կատեգորիա:13-րդ դարն Անգլիայում]] [[Կատեգորիա:Անգլիայի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական պատմություն]] [[Կատեգորիա:Բրիտանական գրադարանի հավաքածուներ]] [[Կատեգորիա:Իրավունքի աղբյուրներ]] [[Կատեգորիա:Իրավունքի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Ձեռագրեր]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքները Միացյալ Թագավորությունում]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների գործիքներ]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների պատմություն]] [[Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության իրավունքի աղբյուրներ]] [[Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության սահմանադրություն]] [[Կատեգորիա:Միջնադարյան իրավունքի աղբյուրներ]] [[Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք]] [[Կատեգորիա:Սահմանադրական պատմություն]] [[Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունքներ և ազատություններ]] ge4oei6wr07otr44v8bl3no1qj7jrbv 10940538 10940536 2026-10-12T10:11:04Z Ապատ63 36683 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի պատմություն]], [[Կատեգորիա:Ժողովրդավարականացում]], [[Կատեգորիա:Բարոնական պատերազմներ]], [[Կատեգորիա:1215 Անգլիայում]], [[Կատեգորիա:Անգլիական պառլամենտի ակտեր]] 10940538 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Փաստաթուղթ}} '''Ազատությունների մեծ խարտիա''' կամ '''Մագնա Կարտա''' ({{lang-la|Magna Carta Libertatum}}, {{lang-en|The Great Charter}}), [[Անգլիա]]յի թագավոր [[Հովհաննես I Անհողին|Հովհան I Անհող]]ի կողմից [[1215]] թվականի [[հունիսի 15]]-ին ստորագրված [[Չարտեր|փաստաթուղթ]], որը հետագայում դարձել է [[Մեծ Բրիտանիա]]յի [[Մեծ Բրիտանիայի Սահմանադրություն|սահմանադրական-օրենսդրական հիմնարար փաստաթղթերից մեկը]]՝ ազդելով այլ արևմտյան երկրների իրավական համակարգի կայացման վրա։ Դա թագավորի դեմ ապստամբած խոշոր [[Ավատատիրություն|ֆեոդալների]], [[Նվիրապետություն|հոգևորական բարձր դասի]] և քաղաքային բնակչության վերնախավի հաղթանակի արդյունքն էր։ == Կառուցվածք == Խարտիան բաղկացած էր 63 հոդվածից, որոնցից 30-ը պաշտպանում էր հոգևորական և աշխարհիկ ֆեոդալների, 7-ը՝ ասպետների, 3-ը՝ քաղաքացիների շահերը։ Սահմանափակվում էին թագավորի իրավունքները ֆեոդալական հարկերի հաստատման և նրանց հավաքման մեջ։ 39-րդ հոդվածում նշվում էր, որ ոչ մի ազատ մարդ (ազնվական) չէր կարող ձերբակալվել, իսկ նրա ունեցվածքը ենթարկվել բռնագրավման առանց [[Բարոն|պերերի]] (բարոնների) դատի։ 15-րդ հոդվածը պաշտպանում էր ասպետների շահերը բարոնների ոտնձգություններից, 13-րդ հոդվածը հաստատում էր Լոնդոնի և մյուս քաղաքաների իրավունքները։ Այսպիսով, Խարտիան մի կողմից սահմանափակում էր թագավորի իրավունքները, պաշտպանում էր բարոնների շահերը և սահմանափակում ուժեղ կենտրոնական, թագավորական և պետական իշխանության լիազորությունները, մյուս կողմից այն պաշտպանում էր ասպետների և քաղաքների շահերը, որոնք միշտ աջակցում էին ուժեղ պետության գաղափարին։ Ազատության Մեծ Խարտիան սահմանափակեց թագավորի իրավունքները. նա ստիպված ճանաչեց եկեղեցու անկախությունն ու իրավունքների անձեռնմխելիությունը, համաձայնեց «թագավորական ընդհանուր խորհուրդ» գումարել՝ ընդարձակելով նրա իրավասությունները։ Այդ խորհուրդն անգլիական պառլամենտի սաղմն Էր։ Թագավորին արգելվեց առանց խորհրդի միջամտել խոշոր ֆեոդալների ներքին գործերին, հարկ գանձել, կալանավորել, արտաքսել նրանց և այլն։ Ստեղծվեց Խարտիայի կատարմանը հսկող մարմին՝ բաղկացած 25 բարոններից։ Ազատության Մեծ Խարտիա գյուղացիությանը ոչինչ չտվեց։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == * [http://www.brusov.am/docs/Britania-2009.pdf Ռ. Գևորգյան, Մեծ Բրիտանիայի պատմություն, Երևան, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003070500/http://www.brusov.am/docs/Britania-2009.pdf |date=2022-10-03 }} * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9 Хартия вольностей] {{ref-ru}} {{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=100}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:1215]] [[Կատեգորիա:13-րդ դարն Անգլիայում]] [[Կատեգորիա:Անգլիայի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական պատմություն]] [[Կատեգորիա:Բրիտանական գրադարանի հավաքածուներ]] [[Կատեգորիա:Իրավունքի աղբյուրներ]] [[Կատեգորիա:Իրավունքի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Ձեռագրեր]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքները Միացյալ Թագավորությունում]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների գործիքներ]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների պատմություն]] [[Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության իրավունքի աղբյուրներ]] [[Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության սահմանադրություն]] [[Կատեգորիա:Միջնադարյան իրավունքի աղբյուրներ]] [[Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք]] [[Կատեգորիա:Սահմանադրական պատմություն]] [[Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունքներ և ազատություններ]] [[Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Ժողովրդավարականացում]] [[Կատեգորիա:Բարոնական պատերազմներ]] [[Կատեգորիա:1215 Անգլիայում]] [[Կատեգորիա:Անգլիական պառլամենտի ակտեր]] t6uuenu37ej5cqc4ry90a6x6hjijqri 10940540 10940538 2026-10-12T10:11:38Z Ապատ63 36683 հեռացվել է [[Կատեգորիա:Միջնադարյան իրավունքի աղբյուրներ]], ավելացվեց [[Կատեգորիա:Միջնադարյան իրավունք]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940540 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Փաստաթուղթ}} '''Ազատությունների մեծ խարտիա''' կամ '''Մագնա Կարտա''' ({{lang-la|Magna Carta Libertatum}}, {{lang-en|The Great Charter}}), [[Անգլիա]]յի թագավոր [[Հովհաննես I Անհողին|Հովհան I Անհող]]ի կողմից [[1215]] թվականի [[հունիսի 15]]-ին ստորագրված [[Չարտեր|փաստաթուղթ]], որը հետագայում դարձել է [[Մեծ Բրիտանիա]]յի [[Մեծ Բրիտանիայի Սահմանադրություն|սահմանադրական-օրենսդրական հիմնարար փաստաթղթերից մեկը]]՝ ազդելով այլ արևմտյան երկրների իրավական համակարգի կայացման վրա։ Դա թագավորի դեմ ապստամբած խոշոր [[Ավատատիրություն|ֆեոդալների]], [[Նվիրապետություն|հոգևորական բարձր դասի]] և քաղաքային բնակչության վերնախավի հաղթանակի արդյունքն էր։ == Կառուցվածք == Խարտիան բաղկացած էր 63 հոդվածից, որոնցից 30-ը պաշտպանում էր հոգևորական և աշխարհիկ ֆեոդալների, 7-ը՝ ասպետների, 3-ը՝ քաղաքացիների շահերը։ Սահմանափակվում էին թագավորի իրավունքները ֆեոդալական հարկերի հաստատման և նրանց հավաքման մեջ։ 39-րդ հոդվածում նշվում էր, որ ոչ մի ազատ մարդ (ազնվական) չէր կարող ձերբակալվել, իսկ նրա ունեցվածքը ենթարկվել բռնագրավման առանց [[Բարոն|պերերի]] (բարոնների) դատի։ 15-րդ հոդվածը պաշտպանում էր ասպետների շահերը բարոնների ոտնձգություններից, 13-րդ հոդվածը հաստատում էր Լոնդոնի և մյուս քաղաքաների իրավունքները։ Այսպիսով, Խարտիան մի կողմից սահմանափակում էր թագավորի իրավունքները, պաշտպանում էր բարոնների շահերը և սահմանափակում ուժեղ կենտրոնական, թագավորական և պետական իշխանության լիազորությունները, մյուս կողմից այն պաշտպանում էր ասպետների և քաղաքների շահերը, որոնք միշտ աջակցում էին ուժեղ պետության գաղափարին։ Ազատության Մեծ Խարտիան սահմանափակեց թագավորի իրավունքները. նա ստիպված ճանաչեց եկեղեցու անկախությունն ու իրավունքների անձեռնմխելիությունը, համաձայնեց «թագավորական ընդհանուր խորհուրդ» գումարել՝ ընդարձակելով նրա իրավասությունները։ Այդ խորհուրդն անգլիական պառլամենտի սաղմն Էր։ Թագավորին արգելվեց առանց խորհրդի միջամտել խոշոր ֆեոդալների ներքին գործերին, հարկ գանձել, կալանավորել, արտաքսել նրանց և այլն։ Ստեղծվեց Խարտիայի կատարմանը հսկող մարմին՝ բաղկացած 25 բարոններից։ Ազատության Մեծ Խարտիա գյուղացիությանը ոչինչ չտվեց։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == * [http://www.brusov.am/docs/Britania-2009.pdf Ռ. Գևորգյան, Մեծ Բրիտանիայի պատմություն, Երևան, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003070500/http://www.brusov.am/docs/Britania-2009.pdf |date=2022-10-03 }} * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9 Хартия вольностей] {{ref-ru}} {{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=100}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:1215]] [[Կատեգորիա:13-րդ դարն Անգլիայում]] [[Կատեգորիա:Անգլիայի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական պատմություն]] [[Կատեգորիա:Բրիտանական գրադարանի հավաքածուներ]] [[Կատեգորիա:Իրավունքի աղբյուրներ]] [[Կատեգորիա:Իրավունքի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Ձեռագրեր]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքները Միացյալ Թագավորությունում]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների գործիքներ]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների պատմություն]] [[Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության իրավունքի աղբյուրներ]] [[Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության սահմանադրություն]] [[Կատեգորիա:Միջնադարյան իրավունք]] [[Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք]] [[Կատեգորիա:Սահմանադրական պատմություն]] [[Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունքներ և ազատություններ]] [[Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Ժողովրդավարականացում]] [[Կատեգորիա:Բարոնական պատերազմներ]] [[Կատեգորիա:1215 Անգլիայում]] [[Կատեգորիա:Անգլիական պառլամենտի ակտեր]] 77efk8uvl31asvowvzpwk1j9havqhmo 0 48281 10940339 10939590 2026-10-11T16:21:02Z Voskanyan 23951 /* Կենսագրություն */ 10940339 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Բախ}} {{Աուդիո հոդված|Hy-Յոհան Սեբաստիան Բախ (Johann Sebastian Bach).ogg|հունիսի 20, 2019|6363473}} {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | Background = non_performing_personnel }} '''Յոհան Սեբաստիան Բախ''' ({{lang-de|Jóhann Sebástian Bach}}, {{ԱԾ}}), [[բարոկկո]] դարաշրջանի գերմանացի [[կոմպոզիտոր]], երգեհոնահար և ջութակահար։ Հայտնի է այնպիսի գործիքային ստեղծագործություններով, ինչպիսին են [[Գոլդբերգի վարիացիաներ]]ը և [[Բրանդենբուրգյան կոնցերտներ]]ը, հեղինակել է «St Matthew Passion» և «Mass in B minor (BWV 232)» վոկալային երաժշտական գործերը։ [[19-րդ դար]]ի վաղ երաժշտության վերածննդից սկսած Բախը համարվել է բոլոր ժամանակների ամենամեծ կոմպոզիտորներից մեկը<ref>{{Cite book |last=Blanning |first=T. C. W. |author-link=T. C. W. Blanning |url=https://books.google.am/books?id=6RptffQRvEEC&pg=PA272 |title=The Triumph of Music: The Rise of Composers, Musicians and Their Art |year=2008 |isbn=9780674031043 |page=272 |quote=And of course the greatest master of harmony and counterpoint of all time was Johann Sebastian Bach, 'the Homer of music'.}}</ref>։ Բախերի ընտանիքում արդեն մի քանի կոմպոզիտորներ կային, երբ Այզենախ քաղաքում ծնվեց Յոհան Սեբաստիանը՝ ընտանիքի վերջին երեխան։ Որբանալով 10 տարեկանում՝ նա հինգ տարի ապրել է իր ավագ եղբոր հետ, որից հետո շարունակել է իր երաժշտական ուղին [[Լյունեբուրգ]]ում։ [[1703]] թվականին նա վերադարձել է [[Թյուրինգիա]]՝ աշխատելով որպես երաժիշտ [[Բողոքականություն|Բողոքականության]] եկեղեցիներում և երկար ժամանակ Վայմերի արքունիքներում, որտեղ էլ ընդլայնել է իր ռեպերտուարը։ [[1723]] թվականից որպես դիրիժոր է աշխատել [[Լայպցիգ (քաղաք)|Լայպցիգի]] Սբ. Թոմաս եկեղեցում։ Բախը երաժշտություն է գրել քաղաքի հիմնական [[Լյութերականություն|Լյութերական]] եկեղեցիների համար և նրա համալսարանի ուսանողական «Collegium Musicum» անսամբլի համար։ [[1726]] թվականից սկսած նա հրատարակել է իր ստեղնաշարային և երգեհոնային որոշ ստեղծագործությունները։ Լայպցիգում, ինչպես նաև իր նախկին որոշ պաշտոնների ժամանակ, ունեցել է դժվար հարաբերություններ իր գործատուի հետ, սակայն այդ իրավիճակը փոխվել է, երբ [[1736]] թվականին Հոլանդիայի թագավոր Ավգուստ III-ը նրան շնորհել է արքունական կոմպոզիտորի տիտղոս։ Իր կյանքի վերջին տասնամյակում Բախը վերամշակել և ընդլայնել է իր վաղ շրջանի ստեղծագործությունները։ Նա մահացել է [[1750]] թվականին աչքի վիրահատության բարդություններից։ Բախը հարստացրել և հիմնադրել է գերմանական ոճը [[կոնտրապունկտ]]ի, [[հարմոնիա]]յի իր վարպետության, ինչպես նաև օտարերկրյա ռիթմերի, ձևերի և կառուցվածքի հարմարեցման իր ունակության շնորհիվ, որը նա հիմնականում վերցրել է [[Ֆրանսիա]]յից և [[Իտալիա]]յից։ Բախի ստեղծագործություններն ընդգրկում են հարյուրավոր կանտատաներ, որոնք և՛ հոգևոր են և՛ աշխարհիկ<ref name=Wolff5>Wolff (1997), p. 5</ref>։ Նա ստեղծել է լատիներեն եկեղեցական երաժշտություն, օրատորիաներ և օրհներգեր։ Նա հաճախ փոխառնել է Լյութերական հիմնը, ոչ միայն իր մեծ վոկալային ստեղծագործություններում, այլև օրինակ՝ իր չորս մասից բաղկացած խմբերգություններում և հոգևոր երգերում։ Նա գրել է մեծապես երգեհոնի և այլ ստեղնաշարային գործիքների համար, ստեղծել է կոնցերտներ՝ օրինակ ջութակի և կլավիկորդի համար, շարանվագ՝ որպես կամերային երաժշտություն։ [[18-րդ դար]]ի ընթացքում Բախին հիմնականում գնահատել են որպես երգեհոնահար, մինչդեռ իր ստեղնաշարային գործերի մեծ մասը՝ ինչպես օրինակ՝ [[Լավ տեմպերացված կլավիր]]ը, գնահատվել են իրենց խրատական որակների համար։ 19-րդ դարում հրապարակվել են Բախի հիմնական կենսագրական տվյալները և մինչև դարի վերջ տպագրվել են նրա բոլոր հայտնի երաժշտական գործերը։ Բախը երաժշտության պատմության մեջ մեծագույն երգահաններից է, պոլիֆոնիայի վարպետ, կյանքի ընթացքում գրել է 1000-ից ավել ստեղծագործություն։ Բախի մահից հետո նրա երաժշտությունը գրեթե մոռացվել է, նորից բացահայտվել է 19-րդ դարում ռոմանտիկ երգահանների, մասնավորապես՝ [[Ֆելիքս Մենդելսոն]]ի կողմից։ == Կենսագրություն == [[Պատկեր:JSBWohnorte.svg|մինի|Վայրեր, որտեղ ապրել է Յոհան Սեբաստիան Բախը]] [[Պատկեր:Johann Ambrosius Bach.jpg|մինի|[[Յոհան Ամբրոսիոս Բախ]], Բախի հայրը]] [[Պատկեր:Lvnaeburgvm um 1682.jpg|մինի|[[Լյունեբուրգ]], երկու տասնամյակ առաջ նախքան Բախի այնտեղ բնակվելը, Սբ Միքայելը ներքևի աջ կողմում]] Բախը ծնվել է [[1685]] թվականին Այզենախում, մեծ երաժշտական ընտանիքում։ Նրա հայրը՝ [[Յոհան Ամբրոսիոս Բախ]]ը քաղաքի երաժիշտների ռեժիսորն էր, իսկ նրա բոլոր հորեղբայրները պրոֆեսիոնալ երաժիշտներ էին։ Հավանաբար Բախի հայրն է նրան ջութակ և [[կլավեսին]] նվագել սովորեցրել, իսկ նրա եղբայր Յոհան Քրիստոֆ Բախը ուսուցանել է նրան [[կլավիկորդ]] նվագել և նրա համար բացահայտել է ժամանակակից երաժշտությունը<ref>Wolff (2000), pp. 19, 46</ref>։ Ամենայն հավանականությամբ Բախն իր սեփական նախաձեռնությամբ երկու տարի հաճախել է Սբ. Միքայելի դպրոցը [[Լյունեբուրգ]]ում։ Ավարտելուց հետո նա զբաղեցրել է մի շարք երաժշտական պաշտոններ Գերմանիայում։ Նա ծառայել է Լեոպոլդ արքայազնին որպես [[կապելմայստեր]] և Լայպցիգում որպես «Thomaskantor», զբաղեցրել է դիրիժորի պաշտոնը հիմնական լութերական եկեղեցիներում և սովորել է Լայպցիգի Սբ. Թոմաս դպրոցում։ [[1736]] թվականին Ավգուստ III արքայի կողմից նրան շնորհվել է «Արքայական պալատի կոմպոզիտոր» տիտղոսը<ref name="baroquemusic">{{Cite web |title=Bach Mass in B Minor BWV 232 |url=http://www.baroquemusic.org/bminormass.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307222443/http://www.baroquemusic.org/bminormass.html |archive-date=2012 թ․ մարտի 7 |accessdate=2012 թ․ փետրվարի 21 |work=The Baroque Music Site}}</ref><ref name=Miles>Miles (1962), pp. 86–87</ref>։ [[1749]] թվականին վատթարանում են Բախի առողջությունն ու տեսողությունը և նա մահանում է [[1750]] թվականին, հուլիսի 28-ին։ === Մանկություն (1685-1703) === Բախը [[Թյուրինգիա]]յի Բախերի տոհմից է, որը 16-18-րդ դարերի ընթացքում տվել է երաժիշտների մի քանի սերունդ։ Յոհան Սեբաստիան Բախը ծնվել է 1685 թվականի մարտի 21-ին երաժիշտների ընտանիքում։ Նա Յոհան Ամբրոսիոս Բախի, ով քաղաքի երաժիշտների ռեժիսորն էր, և Մարիա Ելիզավետա Լեմերհիրթի որդին էր<ref>Jones (2007), p. 3</ref>։ Նա Յոհան Ամբրոսիոսի ութերորդ և ամենափոքր երեխան էր<ref>{{Cite web |title=Lesson Plans |url=http://www.bach.org/bachtoschool.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116113053/http://www.bach.org/school_lessons.html |archivedate=2013 թ․ հունվարի 16 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 23 |work=Bach to School |publisher=The Bach Choir of Bethlehem}}</ref>, ով էլ հավանաբար սովորեցրել է նրան ջութակ նվագել և ծանոթացրել է երաժշտության հիմնական տեսությանը<ref>Boyd (2000), p. 6</ref>։ Նրա բոլոր հորեղբայրները եղել են պրոֆեսիոնալ երաժիշտներ, որոնց զբաղեցրած պաշտոններն են եղել եկեղեցական երգեհոնահարներ, պալատական երաժիշտներ և կոմպոզիտորներ։ Նրա հորեղբայրներից մեկը՝ Յոհան Քրիստոֆ Բախը (1645-1693), ծանոթացրել է նրան երգեհոնին, իսկ նրա ավագ երկրորդ զարմիկը՝ Յոհան Լյուդվիգ Բախը (1677-1731), եղել է հայտնի կոմպոզիտոր և ջութակահար<ref>Johann Sebastian Bach drafted a genealogy around 1735, titled "Origin of the musical Bach family", printed in translation in David, Mendel, and Wolff (1998), p. 283</ref>։ Բախի մայրը մահացել է 1694 թվականին, իսկ հայրը՝ ութ ամիս անց։ 10 տարեկան Բախը ավագ եղբոր՝ Յոհան Քրիստոֆ Բախի հետ, որը երգեհոնահար էր Սբ. Միքայելի եկեղեցում, Օրդրուֆ քաղաքում, տեղափոխվել է Ալտենբուրգ։ Այնտեղ Բախը արժեքավոր կրթություն է ստացել իր եղբորից, ով սովորեցրել է նրան կլավիկորդ նավագել։ Յոհան Քրիստոֆ Բախը նրան ծանոթացրել է այդ ժամանակվա հայտնի կոմպոզիտորների գործերին, ինչպիսիք էին գերմանացի կոմպոզիտորներ [[Յոհան Պախելբել]]ը (ում մոտ սովորել էր Յոհան Քրիստոֆը) և Յոհան Յակոբ Ֆրոբերգերը, ֆրանսիացի կոմպոզիտորներ [[Ժան Բատիստ Լյուլլի]]ն, Լուի Մարշանը և Մարին Մարեն, իտալացի ստեղնահար [[Ջիրոլամո Ֆրեսկոբալդի]]ն։ Այս ժամանակահատվածում նա նաև սովորում է աստվածաբանություն, լատիներեն, հունարեն, ֆրանսերեն և իտալերեն տեղի գիմնազիայում<ref name="Baroquenet">{{Cite web |title=Johann Sebastian Bach: a detailed informative biography |url=http://www.baroquemusic.org/bqxjsbach.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220080633/http://www.baroquemusic.org/bqxjsbach.html |archive-date=2012 թ․ փետրվարի 20 |accessdate=2012 թ․ փետրվարի 19 |work=The Baroque Music Site}}</ref>։ Մինչև [[1700]] թվականի [[ապրիլի 3]]-ը Բախն իր դպրոցական ընկեր Գևորգ Էրդմանի հետ ընդունվում է Լյունեբուրգի հանրաճանաչ Սբ Միքայելի դպրոցը, որն Օրդրուֆից գտնվում էր դեպի հյուսիս, և այնտեղ հասնելու համար անհրաժեշտ էր երկու շաբաթ ոտքով ճանապարհ կտրել<ref>Wolff (2000), pp. 41–43</ref><ref name="EidamChI">Eidam 2001, Ch. I</ref>։ Եվ նրանց ուղևորությունը դեպի Լյունեբուրգ հիմնականում ոտքով է եղել<ref name=Baroquenet /><ref name="EidamChI" />։ Այնտեղ անցկացրած տարիները Բախի համար որոշիչ դեր են կատարել, քանի որ նա ծանոթացել է եվրոպական մշակույթին։ Բացի երգչախմբում նվագելուց, Բախը նվագել է երգեհոն և կլավիկորդ<ref name=Baroquenet />։ Այնտեղ նա շփվել է հյուսիսային Գերմանիայից եկած արիստոկրատների որդիների հետ և ուղարկվել է ավագ դպրոց՝ իր ապագա կարիերային պատրաստվելու համար։ Լյունեբուրգում ապրելու ժամանակ նա ունեցել է Սբ Ջոն եկեղեցի մուտք գործելու իրավունք և հավանաբար 1553 թվականից սկսած օգտվել է եկեղեցու հայտնի երգեհոնից, քանի որ այն նվագել էր իր երգեհոնի ուսուցիչ Գևորգ Բոմը<ref name=Stauffer>{{Cite web |last=Stauffer |first=George B. |date=2014 թ․ փետրվարի 20 |title=Why Bach Moves Us |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2014/feb/20/why-bach-moves-us/ |accessdate=2014 թ․ ապրիլի 10 |work=The New York Review of Books}}</ref>։ Իր երաժշտական տաղանդի շնորհիվ Բախը նշանակալի շփում է ունեցել Բոմի հետ Լյունեբուրգում ուսանելու ժամանակ, ինչպես նաև ճանապարհորդել է մոտակա [[Համբուրգ]]՝ ուսումնասիրելու Գերմանիայի մեծագույն երգեհոնահար [[Յոհան Ադամ Ռայնկեն]]ին<ref name=Stauffer /><ref>Geiringer (1966), p. 13</ref>։ Բացառիկ օժտվածության և աշխատասիրության շնորհիվ արդեն վաղ հասակում վարժ նվագել է երգեհոն, ջութակ և կլավիր, ուսումնասիրել և յուրացրել է եվրոպական երաժշտական արվեստի տարբեր ոճեր։ === Վայմեր, Արնշտաթ և Մյուլհաուզեն (1703-1708) === [[Պատկեր:Eisenacher Gesangbuch Tugendlieder.jpg|մինի|Էջ Լութերական «Neues vollständiges Eisenachisches Gesangbuch» շարականներից, որն օգտագործվել է Այզենախում Բախի երիտասարդության տարիներին]] [[Պատկեր:Bachkirche Arnstadt.JPG|մինի|Բախի եկեղեցին]] [[Պատկեր:Arnstadt Bachkirche Orgeln.jpg|մինի|Վենդերի երգեհոնը Արնշտաթում, որը նվագել է նաև Բախը]] [[Պատկեր:Young Bach2.jpg|մինի|Երիտասարդ Բախի լուսանկարը(վիճելի)<ref>{{Cite web |last=Towe |first=Teri Noel |title=The Portrait in Erfurt Alleged to Depict Bach, the Weimar Concertmeister |url=http://www.npj.com/thefaceofbach/09w624.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716074347/http://www.npj.com/thefaceofbach/09w624.html |archivedate=2011 թ․ հուլիսի 16 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 23 |work=The Face Of Bach}}</ref>]] [[1703]] թվականի հունվարին՝ Սբ Միքայելի դպրոցն ավարտելուց և Զանգերհաուսում երգեհոնահարի պաշտոնում մերժվելուց հետո<ref>Rich (1995), p. 27</ref>, Բախը նշանակվել է դուքս Յոհան Էրնստ III-ի աղոթարանի պալատական երաժիշտ [[Վայմար]]ում<ref>Boyd (2000), pp. 15–16</ref>։ Նրա դերն այնտեղ այդքան էլ հստակ չէ, բայց հավանաբար ներառում էր ծառայական և ոչ երաժշտական պարտականություններ։ Վայմարում յոթ ամիս պաշտոնավարման ընթացքում նրա՝ ստեղնահարի համբավն այնքան էր տարածվել, որ նրան հրավիրում են ստուգելու նոր երգեհոնը և հանդիսավոր համերգ տալ Արնշտաթի «Նոր Եկեղեցում» (հիմա «Բախի եկեղեցի»), որը տեղակայված էր Վայմարից 30 կիլոմետր հարավ-արևմուտք<ref>Chiapusso (1968), p. 62</ref>։ 1703 թվականի օգոստոսին նա դարձավ «Նոր Եկեղեցու» երգեհոնահարը՝ թեթև պարտականություններով, հարաբերականորեն բարձր աշխատավարձով և մի հրաշալի նոր երգեհոնով, որը հնարավորություն էր տալիս ստեղների առավել լայն ձայնածավալի համար գրված երաժշտություն կատարել:{{cn|date=January 2018}} Մի քանի տարի անց, չնայած ամուր ընտանեկան կապերին և երաժշտությամբ ոգևորված գործատուին, Բախի և իշխանությունների միջև իր պաշտոնավարման ժամանակ լարվածություն առաջացավ։ Բախին չէր բավարարում երգչախմբի երգիչների մակարդակը։ Նա նրանցից մեկին անվանում էր «Zippel Fagottist» (հալածված ֆագոտ նվագող)։ Ուշ երեկոյան այս ուսանողը, որի անունը Գեյերսբախ էր, փայտով հետևում է Բախին։ Բախը բողոք է հայտնում իշխանություններին Գեյերսբախի դեմ։ Մի քանի ամիս անց Բախը երկարատև ժամանակով բացակայում է Արնշտաթից, թեև ուներ ընդամենը չորս շաբաթվա թույլտվություն, և 1705-1706 թվականների ընթացքում այցելում է կոմպոզիտոր և երգեհոնահար Դիթրիխ Բուխտեհուդեին հյուսիսային [[Լյուբեկ]]ում։ Բուխտեհուդեին այցելելու համար նա կտրել էր 450 կիլոմետր՝ ըստ տվյալների, հավանաբար, ոտքով<ref name="Wolff2000pp83ff">Wolff (2000), [https://books.google.am/books?id=YtJVFiHnepcC&pg=PA83 pp. 83ff]</ref><ref>{{Cite book |last=Snyder |first=Kerala J. |url=https://books.google.am/books?id=qSXGOoambNcC&pg=PA104 |title=Dieterich Buxtehude: Organist in Lübeck |year=2007 |isbn=9781580462532 |edition=2nd |pages=104–106}}</ref>։ [[1706]] թվականին Բախը դիմեց Բլասիուս եկեղեցում երգեհոնահարի պաշտոնի համար, որը գտնվում էր Մյուլհաուսենում<ref name="WolffP102">Wolff (2000), [https://books.google.am/books?id=YtJVFiHnepcC&pg=PA102 pp. 102–104])</ref><ref>Williams (2003), [https://books.google.am/books?id=wX-rF2_k_S8C&pg=PA38 pp. 38–39]</ref>։ Որպես իր դիմումի մի մաս նա ներկայացրեց իր կանտատը, որը կատարել էր 1707 թվականի ապրիլի 24-ին՝ Զատիկի ժամանակ<ref>Bach Digital Work {{BDW|0005}} at {{url|www.bach-digital.de}}</ref>։ Մեկ ամիս անց Բախի դիմումն ընդունվեց և նա հուլիսին զբաղեցրեց այդ պաշտոնը<ref name="WolffP102" />։ Այս պաշտոնը ներառում էր զգալիորեն բարձր վարձատրություն, բարելավված պայմաններ և ավելի լավ երգչախումբ։ Մյուլհաուսենում չորս ամիս բնակվելուց հետո Բախը ամուսնանում է Մարի Բարբարա Բախի հետ, ով իր երկրորդ զարմուհին էր։ [[1708]] թվականին Բախը գրում է «Gott ist mein König» կանտատը՝ Մյուլհաուզենի քաղաքային նոր խորհրդի հանդիսավոր բացմանը կատարելու համար։ Այն տպագրվում է c խորհրդի ծախսերով<ref name=Baroquenet />։ === Վերադարձ Վայմեր === [[1708]] թվականին Բախը հեռանում է Մյուլհաուզենից և վերադառնում է Վայմեր այս անգամ որպես երգեհոնահար, իսկ [[1714]] թվականից՝ որպես կոնցերտմայստեր դքսի պալատում։ Այնտեղ նա հնարավորություն ուներ աշխատելու հրաշալի և լավ վարձատրվող պրոֆեսիոնալ երաժիշտների հետ<ref name=Baroquenet />։ Բախն ու իր կինը տեղափոխվեցին դքսի պալատին մոտ գտնվող մի տուն<ref>{{Cite web |title=History of the Bach House |url=http://www.bachhausweimar.de/en/arguments/history-of-the-bach-house/then-and-now.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126011612/http://www.bachhausweimar.de/en/arguments/history-of-the-bach-house/then-and-now.html |archive-date=2015 թ․ նոյեմբերի 26 |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 10 |website=Bach House Weimar}}</ref>։ Ավելի ուշ նույն տարում ծնվեց նրանց առաջնեկը՝ Կատրին Դորոթեան, և Բարբարայի չամուսնացած ավագ քույրը տեղափոխվեց նրանց մոտ։ Նա ապրել է նրանց տանը և օգնել տնային գործերում մինչ իր կյանքի վերջը։ Բախի երեք որդիները նույնպես ծնվել են Վայմերում՝ Վիլհելմ Ֆրիդմանը, Կարլ Ֆիլիպ Էմանուելը և Յոհան Գոթսրիդ Բերնհարդը։ Յոհան Սեբաստիանն ու Մարիա Բարբարան ունեցել են ևս երեք երեխա, որոնք սակայն չեն ապրել մինչև իրենց մեկ տարեկանը՝ ներառյալ նրանց երկվորյակները, որոնք ծնվել էին 1713 թվականին<ref>Forkel/Terry 1920, [https://archive.org/stream/johannsebastian01terrgoog#page/n358/mode/1up Table VII, p. 309]</ref>։ Վայմերում Բախը սկիզբ դրեց իր ստեղնաշարային և նվագախմբային գործերի կայուն աշխատանքներին։ Նա ձեռք բերեց փորձառություն և վստահություն՝ ընդլայնելով գերակշռող կառուցվածքներն ու ներառելով արտասահմանյան ազդեցությունը։ Նա սովորեց դրամատիկ ներածություններ գրել և կիրառել դինամիկ ռիթմեր, ինչպես նաև ներդաշնակ սխեմաներ, որոնք ներառված էին այնպիսի իտալացի երաժիշտների գործերի մեջ, ինչպիսիք են [[Անտոնիո Վիվալդի]]ն, [[Արկանջելո Կորելլի]]ն և [[Ջուզեպպե Տորելլի]]ն։ Բախին հատկապես գրավում էր իտալական ոճը, որում մեկ կամ մի քանի սոլո գործիքներ հաջորդում են միմյանց հատված առ հատված<ref>{{Cite web |last=Thornburgh |first=Elaine |authorlink=Elaine Thornburgh |title=Baroque Music – Part One |url=http://trumpet.sdsu.edu/M345/Baroque_Music1.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905175129/http://trumpet.sdsu.edu/M345/Baroque_Music1.html |archivedate=2015 թ․ սեպտեմբերի 5 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 24 |work=Music in Our World |publisher=San Diego State University}}</ref>։ Վայմերում Բախը շարունակում է նվագել և ստեղծագործել երգեհոնի համար, ինչպես նաև բեմադրել համերգային երաժշտություն դուքսի անսամբլի հետ<ref name=Baroquenet />։ Նա նաև սկսել է գրել [[Պրելյուդ]]ներ և [[ֆուգա]]ներ, որոնք հետագայում միավորվեցին նրա փառահեղ գործի մեջ՝ [[Լավ տեմպերացված կլավիր]] (Das Wohltemperierte Klavier)<ref>Chiapusso (1968), p. 168</ref>: Այն բաղկացած է երկու մասից՝ հավաքված [[1722]] և [[1734]] թվականներին<ref>Schweitzer (1935), p. 331</ref>, որոնցից յուրաքանչյուրն էլ պարունակում է 24 պրելյուդ և ֆուգա յուրաքանչյուր [[Մինոր]]ում և [[Մաժոր]]ում։ Բախը սկսել է աշխատել «Orgelbüchlein» (Փոքրի երգեհոնի գիրք) գործի վրա նույնպես Վայմերում, որը պարունակում էր ավանդական լութերական խմբերգության մեղեդիներ՝ բարդ կառուցվածքներով։ [[1703]] թվականին Բախին առաջարկում են պաշտոն [[Հալլե]]ում, որի ժամանակ նա խորհուրդ է տալիս պաշտոնյաներին վերանորոգել «Marktkirche Unser Lieben Frauen» (the Market Church of Our Dear Lady) եկեղեցու արևմտյան պատկերասրահի հիմնական երգեհոնը<ref>{{Cite web |last=Koster |first=Jan |title=Weimar (II) 1708–1717 |url=http://www.let.rug.nl/Linguistics/diversen/bach/weimar2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140328175204/http://www.let.rug.nl/Linguistics/diversen/bach/weimar2.html |archive-date=2014 թ․ մարտի 28 |accessdate=2014 թ․ ապրիլի 11 |work=J.S. Bach Archive and Bibliography}}</ref><ref name="Sadie1998p205">{{Cite book |url=https://books.google.am/books?id=Ip6voIceW0AC&pg=PA205 |title=Companion to Baroque Music |year=1998 |isbn=9780520214149 |editor-last=Sadie |editor-first=Julie Anne |editor-link=Julie Anne Sadie |page=205}}</ref>։ [[1714]] թվականի գարնանը Բախը նշանակվեց որպես կոնցերտմայստեր, պատիվ որը հանգեցրեց տաճարի եկեղեցում մեկ ամիս եկեղեցական կատանտը բեմադրելուն<ref>Wolff (2000), pp. 147, 156</ref>։ Վայմերում ստեղծված Բախի առաջին երեք կանտատներն էին «Himmelskönig, sei willkommen, BWV 182»՝ [[Ծաղկազարդ]]ին նվիրված, որն այդ տարի համընկնում էր [[Ավետում|Ավետման]] հետ, «Weinen, Klagen, Sorgen, Zagen, BWV 12»՝ պանծալի կիրակիին նվիրված, և «Erschallet, ihr Lieder, erklinget, ihr Saiten! BWV 172»՝ [[Հոգեգալուստ]]ին նվիրված<ref name=Wolff30>Wolff (1991), p. 30</ref> Բախի առաջին Սուրբ ծննդյան կատանտը՝ «Christen, ätzet diesen Tag, BWV 63», բեմադրվել է [[1714]] կամ [[1715]] թվականներին<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/John_Eliot_GardinerGardiner, John Eliot] (2010). [http://www.bach-cantatas.com/Pic-Rec-BIG/Gardiner-P18c%5Bsdg174_gb%5D.pdf"Cantatas for Christmas Day: Herderkirche, Weimar"] (PDF). pp. 1–2. Retrieved 27 December 2014.</ref><ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Christoph_WolffWolff, Christoph] (1996). [http://www.bach-cantatas.com/Pic-Rec-BIG/Koopman-C03-1c%5BErato-3CD%5D.pdf"From konzertmeister to thomaskantor: Bach's cantata production 1713–1723"] (PDF). pp. 15–16. Retrieved 27 December 2014.</ref>։ === Քոթեն (1717-1723) === [[Պատկեր:BWV1001-cropped.jpg|մինի|Բախի բնագիր ռիթմը՝ «Sonata No. 1 in G minor for solo violin (BWV 1001»){{Audio|Sonata in in G m J.S.Bach (1 mov prelude).ogg|Audio|help=no}}.]] 1717 թվականին Անհալթ-Քոթենի արքայազն Լեոպոլդը Բախին հրավիրեց աշխատելու որպես իր կապելմայստեր։ Արքայազն Լեոպոլդը նույնպես երաժիշտ էր և գնահատում էր Բախի տաղանդը, նրան լավ էր վճարում և ստեղծագործական ու կատարողական բավականին մեծ ազատություն տալիս։ Արքայազնը [[Կալվինականություն|կալվինականության]] հետևորդ էր և չէր օգտագործում մշակված երաժշտություն իր երկրպագությունների մեջ։ Հետևաբար Բախի այս ժամանակահատվածի գործերի մեծ մասը աշխարհիկ էին<ref>Miles (1962), p. 57</ref>՝ ներառյալ երգչախմբային շարանվագները, թավջութակի շարանվագները, սոլո ջութակի սոնատներն ու պարտիտաները և [[Բրանդենբուրգ]]յան կոնցերտները<ref>Boyd (2000), p. 74</ref>։ Բախը ստեղծել է աշխարհիկ կանտատներ պալատի համար՝ ինչպես օրինակ «Die Zeit, die Tag und Jahre macht, BWV 134a»: Արքայազնի հետ անցկացրած տարիների զգալի ազդեցությունը Բախի երաժշտական զարգացման վրա արձանագրվել է Շտաուֆերի կողմից որպես Բախի «պարային երաժշտության լիակատար ընդունում, միգուցե ամենակարևոր ազդեցությունը նրա հասուն ոճի վրա՝ ավելին քան Վայմերում Վիվալդիի երաժշտությունը»<ref name=Stauffer />։ Չնայած Բախն ու [[Գեորգ Ֆրիդրիխ Հենդել]]ը ծնվել էին նույն տարում և նրանց բաժանում էր ընդամենը 130 կիլոմետր, սակայն նրանք երբեք չեն հանդիպել։ [[1719]] թվականին Բախը կատարել է 35 կիլոմետրանոց ճանապարհորդություն Քոթենից դեպի Հալե, մտադրություն ունենալեվ հանդիպել Հենդելի հետ, սակայն մինչ նրա ժամանելը Հենդելն արդեն հեռացել էր քաղաքից<ref>Van Til (2007), pp. 69, 372</ref>։ [[1730]] թվականին Բախի ավագ որդին՝ Վիլհելմ Ֆրիդմանը, մեկնել է Հալե, որպեսզի նրան հրավիրի Բախի ընտանիքին այցելության Լայպցիգում, սակայն այդ այցելությունը տեղի չի ունեցել<ref>Spaeth (1937), p. 37</ref>։ 1720 թվականի հուլիսի 7-ին, մինչ Բախը արքայազն Լեոպոլդի հետ գտնվում էր [[Կառլովի Վարի]] քաղաքում, Բախի կինը հանկարծամահ է լինում<ref>Spitta (1899a), p. 11</ref>։ Հաջորդ տարի նա հանդիպում է [[Աննա Մագդալենա Բախ]]ին՝ երիտասարդ և շատ տաղանդավոր սոպրանո, ով տասնվեց տարով փոքր էր նրանից։ Նրանք ամուսնաում են [[1721]] թվականի դեկտեմբերի 3-ին<ref>Geiringer (1966), p. 50</ref>։ Միասին նրանք ունեցել են տասներեք երեխա, որոնցից միայն վեցն են հասել չափահաս տարիքի՝ Գոթֆրիդ Հենրիխը, Ելիզավետա Ջուլիան Ֆրեդերիկան (1726-1781), Յոհան Քրիստոֆ Ֆրիդրիխը և Յոհան Քրիստիանը, որոնք էլ՝ հատկապես Յոհան Քրիստիանը, դարձել են նշանավոր երաժիշտներ, Յոհաննա Կարոլինան (1737-1781) և Ռեգինա Սուսաննան (1742-1809)<ref>Wolff (1983), pp. 98, 111</ref>։ === Լայպցիգ (1723-1750) === [[Պատկեր:Leipzig Universitätskirche.JPG|մինի|Լայպցիգի «Paulinerkirche»ն, որտեղ 1717 թվականին Բախը փորձարկել է այս եկեղեցու նոր երգեհոնը]] [[Պատկեր:Bach Seal.svg|մինի|Բախի կնիքը, որն օգտագործվել է նրա Լայպցիգում եղած տարիներին: Այն բաղկացած է JSB տառերից, որոնք նշագծված են իրենց հայելային պատկերով, իսկ վերևում պատկերված է թագը:]] [[1723]] թվականին Բախը նշանակվում է Լայպցիգի Սբ Թոմաս եկեղեցու Թոմաս դպրոցի թոմասկանտոր և կանտոր, որն ապահովում էր քաղաքի չորս եկեղեցիների երաժշտությունը՝ Սբ Թոմաս եկեղեցու, Սբ Նիկոլասի եկեղեցու, և ավելի քիչ չափով Նոր եկեղեցու և Սբ Փիթերի եկեղեցու<ref>Spitta (1899a), [https://archive.org/stream/johannsebastianb02spituoft#page/192/mode/2uppp. 192–193]</ref>։ Սա «Բողոքական Գերմանիայի առաջատար ծաղրանկարն» էր<ref name="Wolff 2013, p. 253">Wolff 2013, p. 253</ref>, որը գտնվում էր Սաքսոնիայի մի առևտրական քաղաքում, և որն էլ նա ղեկավարել է քսանյոթ տարի մինչ իր մահ։ Այս ժամանակահատվածում նա ձեռք է բերում հետագա հեղինակություն՝ ունենալով պատվավոր նշանակումներ Քոթենի և Վայսենֆելսի պալատներում, ինչպես նաև [[Ավգուստ III Ուժեղ]]ի (ով նաև [[Հոլանդիա]]յի թագավորն էր) պալատում, [[Դրեզդեն]] քաղաքում<ref name="Wolff 2013, p. 253"/>։ Բախը հաճախ տարաձայնություն էր ունենում իր գործատուի՝ Լայպցիգի քաղաքի խորհրդի հետ, որը նրա կարծիքով շատ ժլատ էր<ref>Wolff 2013, p. 345</ref>։ '''Պաշտոնավարում Լայպցիգում''' [[Յոհան Կուհնաու]]ն եղել է Լայպցիգի թոմասկանտորը [[1701]] թվականից մինչ իր մահը՝ [[1722]] թվականի [[հունիսի 5]]-ը։ Կուհնաուի պաշտոնավարման ընթացքում Բախն այցելում է Լայպցիգ և 1714 թվականին մասնակցում է Սբ Թոմաս եկեղեցում Քրիստոսի գալստյան առաջին կիրակիի ծիսակատարությանը<ref>Spitta (1899a), [https://archive.org/stream/johannsebastianb02spituoft#page/265/mode/1upp. 265]</ref>, և 1717 թվականին նա փորձարկում է «Paulinerkirche» եկեղեցու երգեհոնը<ref>Spitta (1899a),[https://archive.org/stream/johannsebastianb02spituoft#page/184/mode/1up p. 184]</ref>։ 1716 թվականին Բախը և Կուհնաուն հանդիպում են Հալլեի երգեհոնի փորձարկման և հանդիսավոր բացման ժամանակ<ref name="Sadie1998p205" />։ Իր պաշտոնում առաջարկվելուց հետո Բախը հրավիրվում է Լայպցիգ միայն այն բանից հետո, երբ [[Գեորգ Ֆիլիպ Տելեման]]ը նշում է, որ իրեն չի հետաքրքրում Լայպցիգ տեղափոխվելու գաղափարը<ref>British Library. On-line gallery.[http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/musicmanu/bach/Bach biography]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}.</ref>։ Տելեմանը գնում է Համբուրգ, որտեղ նա շարունակում է իր պայքարը քաղաքի սենատի դեմ<ref>Wolff 2013, p. 348</ref>։ Բախից պահանջվում էր Թոմաս դպրոցի աշակերտներին երգել սովորեցնել և ապահովել եկեղեցական երաժշտություն Լայպցիգի գլխավոր եկեղեցիների համար։ Նրանից պահանջվում էր նաև լատիներեն դասավանդել, սակայն նրա փոխարեն հնարավորություն տրվեց չորս օգնականների կատարելու այդ գործը։ Այդ օգնականներն աջակցում էին նաև երաժշտական ուսուցման մեջ<ref>Wolff 2013, p. 349</ref>։ '''Կանտատա ցիկլի տարիները (1723-1729)''' [[Պատկեր:St. Thomas Church, Leipzig.jpg|մինի|Սբ Թոմաս եկեղեցի, Լայպցիգ]] Բախը սովորաբար ղեկավարում էր իր կանտատների ելույթները, որոնց մեծ մասը նա ստեղծագործել էր Լայպցիգում հաստատվելուց հետո։ Առաջին կանտատը՝ «Die Elenden sollen essen, BWV 75», հնչել էր «Nikolaikirche» եկեղեցում [[1723]] թվականի մայիսի 30-ին [[Սուրբ Երրորդության կիրակի]]ին հաջորդող առաջին կիրակի օրը։ Բախը հավաքում էր իր կանտատները ըստ տարեկան ցիկլերի։ Դրանցից հինգը համարվում են այլևս չօգտագործվող, իսկ երեքը՝ պահպանված<ref name=Wolff30 />։ Լայպցիգում Բախի կողմից ստեղծված ավելի քան երեք հարյուր կանտատներից գրեթե հարյուրը չեն հասել ապագա սերունդներին<ref name=Wolff5 />։ Բախը սկսել է իր երկրորդ տարեկան ցիկլը [[1724]] թվականի Սուրբ Երրորդության կիրակիին հաջորդող առաջին կիրակի օրը և ստեղծել է միայն երգչախմբային կանտատներ, որոնցից յուրաքանչյուրը հիմնված էր առանձին եկեցական հիմնի վրա։ Դրանց թվին են պատկանում «O Ewigkeit, du Donnerwort, BWV 20», «Wachet auf, ruft uns die Stimme, BWV 140», «Nun komm, der Heiden Heiland, BWV 62» և «Wie schön leuchtet der Morgenstern, BWV 1» կանտատները։ Բախը գրավում էր դպրոցի սոպրանոներին և ալտ երգչախմբային երգիչներին, ինչպես նաև տենորներին և բասերին Լայպցիգի ցանկացած վայրից։ Իր խմբերով ելույթ ունենալով հարսանիքներին և թաղման արարողություններին՝ նա վաստակում էր հավելյալ գումար և միգուցե հենց այդ նպատակով էլ գրել է ամենաքիչը 6 [[մոտետ]]ներ<ref>{{Cite web |title=Motets BWV 225–231 |url=http://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV225-231.htm |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 31 |work=Bach Cantatas Website}}</ref>։ Որպես կանոնավոր եկեղեցական աշխատանք՝ նա բեմադրել է նաև այլ կոմպոզիտորների մոտետները, որոնք էլ ծառայել են որպես մոդել իր սեփական մոտետների համար<ref>{{Cite web |title=Works of Other Composers performed by J.S. Bach |url=http://www.bach-cantatas.com/Other/Work-Perform.htm |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 31 |work=Bach Cantatas Website}}</ref>։ Յոհան Կուհնաուն, որը Բախին նախորդող կանտորն էր, եղել է նաև Լայպցիգի համալսարանի «Paulinerkirche» եկեղեցու երաժշտական դիրիժորը։ Սակայն, երբ Բախը նշանակվեց կանտոր [[1723]] թվականին, նա պատասխանատու էր միայն ծիսական արարողությունների ժամանակ հնչող երաժշտության համար։ Եվ նրա խնդրանքը՝ կանոնավոր կերպով ապահովել երաժշտություն կիրակի օրերին (հավելյալ աշխատավարձով), մերժվեց։ Դրանից հետո, [[1725]] թվականին Բախը «կորցրեց իր հետաքրքրությունը» և հայտնվում էր «Paulinerkirche» եկեղեցում միայն «հատուկ առիթների ժամանակ»<ref>Boyd (2000), pp. 112–113</ref>։ «Paulinerkirche» եկեղեցին ուներ ավելի լավ և ավելի նոր (1716) երգեհոն քան «Thomaskirche» կամ «Nikolaikirche» եկեղեցիները<ref>Spitta (1899a), pp. 288–290</ref>։ Բախի պաշտոնի պարտականությունների մեջ չէր մտնում երգեհոն նվագելը, բայց ասում են, որ նա սիրում էր նվագել «Paulinerkirche» եկեղեցու երգեհոնը «իր հաճույքի համար»<ref>Spitta (1899a), pp. 281, 287</ref>։ Բախն ընդլայնում է իր ստեղծագործություններն ու ելույթները բացի եկեղեցական ոճից՝ 1729 թվականի մարտին ստանձնելով «Կոլլեգիում Մյուզիքումի» ղեկավարումը, որն աշխարհիկ անսամբլ էր և ստեղծվել էր Տելեմանի կողմից։ Այն գերմանախոս երկրներում հազարավոր մասնավոր հասարակական կազմակերպություններից մեկն էր, որը հիմնադրվել էր երաժշտական ակտիվություն ցուցաբերած համալսարանական ուսանողների կողմից։ Նման կազմակերպությունները կարևոր էին դարձել հասարակական երաժշտական կյանքում, որոնք իրականում ղեկավարում էին քաղաքի նշանավոր մասնագետները։ Ըստ Քրիստոֆ Վոլֆի պնդումների՝ այդ ղեկավար պաշտոնը խելացի տեղաշարժ էր, որը նպաստեց Բախի «ամուր իշխանությանը Լայպցիգի գլխավոր երաժշտական հաստատություններում»<ref>Wolff (2000), p. 341</ref>։ Կլոր տարին Լայպցիգի «Կոլլեգիում Մյուզիքումը» կանոնավոր ելույթներով հանդես էր գալիս Զիմերման սրճարանում և Քեթրին փողոցի սրճարանում՝ հիմնական շուկայի հրապարակում։ 1730-ականների և 1740-ականների Բախի գործերից շատերը գրվել և բեմադրվել են «Կոլլեգիում Մյուզիքումի» կողմից, որոնց թվին են պատկանում նրա «Clavier-Übung» ստեղծագործությունը և բազմաթիվ ջութակի և ստեղնաշարային կոնցերտներ<ref name=Baroquenet />։ '''Լայպցիգի շրջանի միջին տարիները (1730-1739)''' [[Պատկեր:Leipzig Nikolaikirche um 1850.jpg|մինի|Սբ Նիկոլայի եկեղեցին, Լայպցիգ, 1850 թվական]] [[Պատկեր:Zimmermannsches Caffeehaus.jpg|մինի|«Zimmermann» սրճարանը Լայպցիգում, որտեղ բեմադրվել է «Կոլլեգիում Մյուզիքումը»]] [[1733]] թվականին Բախը ստեղծում է պատարագ [[Դրեզդեն]]ի արքունիքի համար (Kyrie and Gloria), որն ավելի ուշ ընդգրկում է իր «Mass in B Minor» ստեղծագործության մեջ։ Նա ներկայացնում է ձեռագիր մատյանները ընտրական հանձնաժողովին ավելի հաջողված առաջարկով՝ համոզելու արքայազնին շնորհել իրեն պալատի կոմպոզիտորի տիտղոս<ref name="baroquemusic" />։ Հետագայում նա այս գործը վերածեց ավելի մեծ պատարագի՝ ավելացնելով «Credo, Sanctus' և Agnus Dei», որոնց համար գրված երաժշտությունը մասամբ հիմնված էր իր սեփական կանտատների, մասամբ էլ նոր էր ստեղծագործված։ Բախի նշանակումը պալատի կոմպոզիտոր նրա երկար պայքարի մի մասն էր, որի նպատակն էր առավել ազդեցիկ կապերի հաստատումը Լայպցիգի խորհրդի հետ։ [[1737]] և [[1739]] թվականների միջև Բախի նախկին աշակերտ Կարլ Գոթհելֆ Գերլախը ստանձնել է «Կոլլեգիում Մյուզիքումի» ղեկավարումը։ [[1735]] թվականին Բախը սկսեց պատրաստել իր երգեհոնի երաժշտության առաջին հրատարակությունը, որը 1739 թվականին տպագրվեց որպես երրորդ «Clavier-Übung»<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00024100] [https://web.archive.org/web/20170911162156/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00024100] date=11 September 2017 at [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BD Bach Digital] website</ref>: Այդ տարի նա սկսեց հավաքել և ստեղծել մի շարք նախերգանքներ և ֆուգաներ կլավիկորդի համար, որը հետագայում պիտի դառնար նրա «The Well-Tempered Clavier»-ի երկրորդ գիրքը<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00003694] [https://web.archive.org/web/20170911204325/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00003694] 11 September 2017 at [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BD Bach Digital] website</ref>։ '''Վերջին ժամանակաշրջան''' [[Պատկեր:Bach Calov-Bibel 2 Chr 5,13.jpg|մինի|Բախի ձեռագիր երկտողը՝ գրված Աստվածաշնչի մեջ: Երկտողում ասվում է ․«NB Bey einer andächtigen Musiq ist allezeit Gott mit seiner Gnaden Gegenwart" (N(ota) B(ene) Երկրպագության երաժշտության մեջ Աստված միշտ ներկա է իր ողորմածությամբ)]] 1740-ից 1748 թվականներին Բախը ընդօրինակել է, գրի է առել և ընդլայնել է երաժշտությունը ավելի հին [[Պոլիֆոնիա|պոլիֆոնիկ]] ոճով, ի թիվս այլոց ինչպիսիք են [[Ջովաննի Պիեռլուիջի Պալեստրինա]]ն (BNB I/P/2)<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00000660D-B Mus. ms. 16714]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} [https://web.archive.org/web/20170911161956/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00000660Archived] 11 September 2017 at the [https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_MachineWayback Machine]. at [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BD Bach Digital] website</ref>, [[Յոհան Կասպար Կերլլ]]ը (BWV 241)<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00002705 1a] [https://web.archive.org/web/20161118074821/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00002705] 18 November 2016 and [https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00002706 1b] [https://web.archive.org/web/20161118074830/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00002706] 18 November 2016 at [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BD] website</ref>, [[Պիետրո Տորրի]]ն (BWV Anh. 30)<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00001067] [https://web.archive.org/web/20161118074815/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00001067] 18 November 2016 at [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BD Bach Digital] website</ref>, [[Ջիովաննի Բատիստա Բասսանի]]ն (BWV 1081)<ref>[http://www.bachdigital.de/receive/BachDigitalSource_source_00018332] [https://web.archive.org/web/20160304072916/http://www.bachdigital.de/receive/BachDigitalSource_source_00018332] 4 March 2016 at [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BD Bach Digital] website</ref>, [[Ֆրանչեսկո Գասպարինի]]ն (Missa Canonica)<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00022815] [https://web.archive.org/web/20170911204322/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00022815] 11 September 2017 at [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BD Bach Digital] website</ref> և [[Անտոնիո Քալդարա]]ն (BWV 1082)<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00002281 Fascicle&nbsp;1] [https://web.archive.org/web/20161118074832/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00002281] 18 November 2016 and [https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00018891 Fascicle&nbsp;2][https://web.archive.org/web/20161118074828/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00018891] 18 November 2016 at [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BD Bach Digital] website</ref>: Բախի սեփական ոճը փոփոխվում էր իր կյանքի վերջին տասնամյակում՝ ընդգրկելով պոլիֆոնիկ և անտիկ ոճերի տարրեր<ref name="LISA">[https://lisa.gerda-henkel-stiftung.de/neuaufgefundenes_bach_autograph_in_weissenfels?nav_id=4421 Neuaufgefundenes Bach-Autograph in Weißenfels] [https://web.archive.org/web/20170911161832/https://lisa.gerda-henkel-stiftung.de/neuaufgefundenes_bach_autograph_in_weissenfels?nav_id=4421] 11 September 2017 at</ref>։ Նրա չորրորդ և վերջին «Clavier-Übung»-ը՝ «Գոլդբերգի վարիացաները», հրատարակվել է [[1741]] թվականին<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00003647] [https://web.archive.org/web/20170911162246/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00003647] 11 September 2017 at [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BD Bach Digital] website</ref>։ Այս ժամանակաշրջանի ընթացքում Բախը շարունակում էր յուրացնել ժամանակակից կոմպոզիտորների, ինչպիսիք են [[Գեորգ Ֆրիդրիխ Հենդել]]ը (BNB I/K/2)<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00000763] [https://web.archive.org/web/20170911162223/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00000763] 11 September 2017 and [https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00004039 {{nowrap|Privatbesitz C. Thiele, BWV deest (NBA Serie II:5)}}] [https://web.archive.org/web/20170911204514/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00004039] 11 September 2017 at [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BD Bach Digital] website</ref> և [[Գոթֆրիդ Հենրի Շտյոլցել]]ը (BWV 200)<ref>[http://www.bachdigital.de/receive/BachDigitalSource_source_00000756] [https://web.archive.org/web/20151208134212/http://www.bachdigital.de/receive/BachDigitalSource_source_00000756] 8 December 2015 at [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BD Bach Digital] website</ref> երաժշտությունը, և վերանայել իր շատ վաղ գրված ստեղծագործությունները։ Նա նաև ծրագրել և ադապտացրել է ավելի երիտասարդ սերնդի կոմպոզիտորների երաժշտությունը՝ ներառյալ [[Ջովաննի Բատիստա Պերգոլեզի]]ն (BWV 1083)<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00000690 Fascicle&nbsp;14] [https://web.archive.org/web/20170911162140/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00000690] 11 September 2017 and [https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00000661] [https://web.archive.org/web/20170911162134/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00000661] 11 September 2017 at [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BD Bach Digital] website</ref> և իր աշակերտ Յոհան Գոթլիբ Գոլդբերգը (BNB I/G/2)<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00019289] [https://web.archive.org/web/20170911204444/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00019289] 11 September 2017 at [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BD Bach Digital] website</ref>: [[1746]] թվականին բախը պատրաստվում էր ընդունվել Լորենց Քրիստոֆ Միզլերի «Երաժշտական կազմակերպությունը»<ref>[http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10599088_00411.html III.2 &#91;1746&#93;, 353] [https://web.archive.org/web/20130116112815/http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10599088_00411.] 16 January 2013, Felbick 2012, 284. In 1746, Mizler announced the membership of three famous members, {{Lang|de|Musikalische Bibliothek}}, [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10599088_00415.html III.2 &#91;1746&#93;, 357] 16 January 2013 .</ref>։ Ընդունվելու համար Բախը պետք է ներկայացներ մի ստեղծագործություն, որի համար նա ընտրեց իր կանոնիկ վարիացաները՝ «Vom Himmel hoch da komm' ich her», և մի դիմանկար, որը նկարվել էր Էլիաս Գոթլոբ Հաուսմանի կողմից և ցույց էր տալիս «Canon triplex á 6 Voc» ստեղծագործության առանձնահատկությունները<ref>''Musikalische Bibliothek'', IV.1 [1754], 108 and Tab. IV, fig. 16 [https://archive.org/stream/MusikalischeBibliothek4.band1754/MizlerMusikalischeBibliothekBd41754#page/n109/mode/2up (''Source online'')]; letter of Mizler to Spieß, 29 June 1748, in: Hans Rudolf Jung und Hans-Eberhard Dentler: ''Briefe von Lorenz Mizler und Zeitgenossen an Meinrad Spieß'', in: ''Studi musicali'' 2003, Nr. 32, 115.</ref>։ 1747 թվականի մայիսին Բախը այցելեց [[Ֆրիդրիխ II (Պրուսիայի թագավոր)]]ին [[Պոտսդամ]]ում։ Արքան Բախի համար սկսեց նվագել մի թեմա և առաջարկեց նրան հանպատրաստից ֆուգա հորինել այդ թեմային համահունչ։ Բախը պարտավորվեց՝ նվագելով երեք մասից բաղկացած ֆուգա Ֆրիդրիխի ֆորտեպիանոներից մեկի վրա, որն այդ ժամանակ համարվում էր նոր երաժշտական գործիք։ Լայպցիգ վերադառնալուց հետո նա ստեղծել է մի շարք ֆուգաներ և կանոններ՝ արքայի առաջարկած թեմային համապատասխան։ Մի քանի շաբաթվա ընթացքում այս երաժշտությունը տպագրվել է որպես «The Musical Offering»՝ նվիրված Ֆրիդրիխին։ «The Schübler Chorales»-ը, որը վեց երգչախմբային նախերգանքներից բաղկացած շարք է, Բախը ստեղծագործել էր ավելի քան երկու տասնամյակ առաջ, տպագրվել է մեկ տարվա ընթացքում<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00004346US-PRscheide BWV 645-650]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} [https://web.archive.org/web/20170911204617/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00004346Archived] 11 September 2017 at th[e https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_MachineWayback Machine]. (original print of the Schübler Chorales with Bach's handwritten corrections and additions from before August 1748 – description at [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BD Bach Digital] website</ref><ref>Breig, Werner (2010). "[https://www.breitkopf.com/assets/pdf/15009_EB8806_PDF_EB8806_Einl.pdfIntroduction]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} [https://web.archive.org/web/20180222093423/https://www.breitkopf.com/assets/pdf/15009_EB8806_PDF_EB8806_Einl.pdfArchived] 22 February 2018 at the [https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_MachineWayback Machine.]" (pp. 14, 17–18) in [https://www.breitkopf.com/work/8795/15009Vol. 6: Clavierübung III, Schübler-Chorales, Canonische Veränderungen] [https://web.archive.org/web/20170911162246/https://www.breitkopf.com/work/8795/15009Archived] 11 September 2017 at the [https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_MachineWayback Machine]. of [https://www.breitkopf.com/work/8795Johann Sebastian Bach: Complete Organ Works]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}. [https://web.archive.org/web/20150905110155/https://www.breitkopf.com/work/8795Archived] 5 September 2015 at the [https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine]. [https://en.wikipedia.org/wiki/Breitkopf_%26_H%C3%A4rtelBreitkopf].</ref>։ Մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում հինգ քանոնի վարիացիաների շարքը, որը Բախը ներկայացրել էր 1747 թվականին Միզլերի կազմակերպություն ընդունվելիս, նույնպես տպագրվել է<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Carl_Philipp_Emanuel_BachBach, Carl Philipp Emanuel] & [https://en.wikipedia.org/wiki/Johann_Friedrich_AgricolaAgricola, Johann Friedrich] (1754). "[https://en.wikipedia.org/wiki/Bach%27s_NekrologNekrolog]". Musikalische Bibliothek ([https://de.wikipedia.org/wiki/Musikalische_Bibliothekde]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}) (in German). Leipzig: Mizlerischer Bücherverlag. IV.1: 173.</ref>։ Երկու մեծ մասշտաբային ստեղծագործություններ մեծ դեր են խաղացել Բախի վերջին տարիների ընթացքում։ Մոտավորապես 1742 թվականին նա գրել և վերամշակել է «The Art of Fugue» ստեղծագործության կանոններն ու ֆուգաները, որոնք նա պատրաստել է հրատարակման մինչև իր մահանալը<ref>Hans Gunter Hoke: "Neue Studien zur ''Kunst der Fuge'' BWV&nbsp;1080", in: ''Beiträge zur Musikwissenschaft'' 17 (1975), 95–115; Hans-Eberhard Dentler: "Johann Sebastian Bachs ''Kunst der Fuge'' – Ein pythagoreisches Werk und seine Verwirklichung", Mainz 2004; Hans-Eberhard Dentler: "Johann Sebastian Bachs ''Musicalisches Opfer'' – Musik als Abbild der Sphärenharmonie", Mainz 2008.</ref><ref>Chiapusso (1968), p. 277</ref>։ Իր [[1733]] թվականին Դրեզդենի արքունիքի համար գրված «Kyrie-Gloria Mass» ստեղծագործությունից Բախը առանձնացրեց մի կանտատ՝ «BWV 191»-ը, վերածեց այն «Mass in B minor»-ի իր կյանքի վերջին տարիների ընթացքում։ Շթաուֆերը նկարագրում է այն որպես «Բախի ամենաամբողջական եկեղեցական գործը։ Այն բաղկացած է հիմնականում վերամշակված կանտատներից, որոնք գրվել են գրեթե 35 տարիների ընթացքում»<ref name=Stauffer />։ Չնայած ավարտուն գործը երբեք չի բեմադրվել կոմպոզիտորի կյանքի ընթացքում՝ այն համարվում է բոլոր ժամանակների ամենամեծ երգչախմբային ստեղծագործությունը<ref>{{Cite conference |last=Rathey |first=Markus |date=2003 թ․ ապրիլի 18 |title=Johann Sebastian Bach's Mass in B Minor: The Greatest Artwork of All Times and All People |url=http://ism.yale.edu/sites/default/files/files/Johann%20Sebastian%20Bach.pdf |location=New Haven |archivedate=2014 թ․ հուլիսի 15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715154931/http://ism.yale.edu/sites/default/files/files/Johann%20Sebastian%20Bach.pdf |df=dmy-all |event=The Tangeman Lecture |url-status=live}}</ref>։ 1749 թվականի հունվարին Բախի դուստր Ելիզավետ Յուլիանա Ֆրեդերիկան ամուսնանում է նրա աշակերտ Յոհան Քրիստոֆ Ալթնիկոլի հետ։ Սակայն այդ ժամանակ Բախի առողջությունը օրեցօր վատանում էր։ Հունիսի 2-ն Հենրիխ ֆոն Բրուլը գրում է Լայպցիգի բուրգոմայստերներին և խնդրում է նրանց երաժշտական ղեկավար Յոհան Գոթլոբ Հարրերին լրացնել Թոմասկանտորի պաշտոնը՝ պայմանավորված «պարոն Բախի վախճանվելու հետ»<ref>Wolff (2000), p. 442, from David, Mendel & Wolff (1998)</ref>։ Կուրանալուց հետո Բախը ենթարկվեց աչքի վիրահատության [[1750]] թվականի մարտին և նորից ապրիլին ՝ բրիտանացի ակնաբույժ Ջոն Թեյլորի կողմից<ref>{{Cite journal |last1=Zegers |first1=Richard H.C. |date=2005 |title=The Eyes of Johann Sebastian Bach |url=http://archopht.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=417322 |url-status=live |journal=Archives of Ophthalmology |volume=123 |issue=10 |pages=1427–1430 |doi=10.1001/archopht.123.10.1427 |issn=0003-9950 |archivedate=2015 թ․ հուլիսի 1 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150701025646/http://archopht.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=417322 |df=dmy-all}}</ref>։ Բախը մահացել է 1750 թվականի հուլիսի 28-ին՝ անհաջող բուժման հետևանքով առաջացած բարդությունների պատճառով<ref>{{Cite web |last=Hanford |first=Jan |title=J.S. Bach: Timeline of His Life |url=http://www.jsbach.org/timeline.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120226083800/http://www.jsbach.org/timeline.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 26 |accessdate=2012 թ․ մարտի 8 |work=J.S. Bach Home Page |df=dmy-all}}</ref><ref>David, Mendel & Wolff (1998), p. 188</ref><ref>Spitta (1899b), [https://archive.org/stream/johannsebastianb03spituoft#page/274/mode/1up p. 274]</ref>։ Բախի մահից մի քանի ամիս անց անցկացրած գույքագրման ժամանակ պարզվում է, որ նրա ունեցվածքը բաղկացած էր հինգ կլավիկորդից, երկու կլավիկորդից, երեք [[ջութակ]]ից, երեք [[Ալտ (լարային նվագարան)|ալտ]]ից, երկու [[թավջութակ]]ից, մեկ [[լյուտնյա]]յից և մեկ սպինտից, 52 սուրբ գրքերից՝ ներառյալ [[Մարտին Լյութեր]]ի և [[Հովսեփոս Փլավիոս]]ի գրքերը<ref>David, Mendel & Wolff (1998), pp. 191–197</ref>։ == Երաժշտական ոճ == [[Պատկեր:Chromatic Fantasia (Bach BWV 903).ogg|մինի|Քրոմատիկ Ֆանտազիա և Ֆուգա]] [[Պատկեր:Chromatic Fuge (Bach BWV 903).ogg|մինի|Քրոմատիկ Ֆուգա]] Բախի երաժշտական ոճը մեծ մասամբ համապատասխանում է իր օրերի սովորույթներին, որը ավելի շատ [[բարոկկո]] դարաշրջանին է պատկանում։ Երբ նրա ժամանակակիցները, ինչպես օրինակ Հենդելը, Տելեմանը և Վիվալդին գրում էին կոնցերտներ, նա նույնպես գրում էր։ Երբ նրանք գրում էին շարանվագներ, նա նույնպես գրում էր։ Նրա ոճի առանձնահատկությունները բնութագրվում էին նրանով, որ իր տաղանդի շնորհիվ նա ունակ էր գրելու սերտորեն հյուսված երաժշտություն՝ հզոր հնչողությամբ։ Դեռ վաղ հասակից նա տոգորված էր իր ժամանակակիցների և նախկին սերունդների ստեղծագործություններով, որոնք հասանելի էին եվրոպական՝ ֆրանսիական, իտալական և գերմանական կոմպոզիտորներից, և շատ չնչին բան կա, որ չի հայտնվել նրա սեփական երաժշտության մեջ<ref>Wolff (2000), p. 166</ref>։ Կրոնական երաժշտությունը եղել է Բախի ստեղծագործության գլխավոր մասը։ Նրա կողմից ստեղծված հարյուրավոր սուրբ ստեղծագործություններ համարվում են ոչ միայն նրա արվեստի դրսևորումներ, այլ Աստծո հետ իսկապես սրբազան հարաբերություններ<ref>Herl (2004), p. 123</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=1911 |title=Johann Sebastian Bach |encyclopedia=Grove's Dictionary of Music and Musicians |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=New York |url=https://archive.org/details/grovesdictionar02boydgoog |editor-last=Fuller Maitland |editor-first=J.A. |editor-link=John Alexander Fuller Maitland |volume=1 |page=154}}</ref>։ Նա Լայպցիգում դասավանդել է «Լյութերի փոքրիկ կատեխիզիսը» և այն իր արտահայտությունն է գտել նրա որոշ երաժշտական ստեղծագործություններում<ref>Leaver (2007), pp. 280, 289–291</ref>։ Լյութերական երգչախումբը եղել է նրա շատ ստեղծագործությունների հիմքը։ Մշակելով այդ երաժշտական հիմները՝ նա ստեղծել է երգչախմբային նախերգանքներ։ Բախի յուրաքայնչյուր սուրբ վոկալային աշխատանքի ծանրակշիռ կառուցվածքը նրա նուրբ վերամշակման և կրոնական հզոր երաժշտական ստեղծագործության արդյունքն է։ Օրինակ՝ Սբ Մատթեոսի Պասսիոն ստեղծագործությունը, ինչպես նմանատիպ այլ գործեր, լաուսաբանում է կիրքը Աստվածաշնչյան տեքստերով, որոնք արտացոլվում են թվերգերում, արիաներում, կրկներգերում և խմբերգություններում։ Սակայն այս գործը կերտելիս Բախը ստեղծել է համընդհանուր մի ձեռքբերում, որը դարեր շարունակ եղել է և՛ երաժշտապես հուզիչ, և՛ հոգեպես խորիմաստ<ref>{{Cite web |last=Huizenga |first=Tom |title=A Visitor's Guide to the St. Matthew Passion |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=88203558 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120227102340/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=88203558 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 27 |accessdate=2012 թ․ փետրվարի 25 |work=NPR Music |publisher=National Public Radio |df=dmy-all}}</ref>։ Բախը հրատարակել կամ զգուշությամբ ձեռագիր մատյաններով հավաքել է բազմաթիվ երաժշտական ստեղծագործությունների հավաքածուներ, որոնք արդյունքն են իր ժամանակվա գրեթե բոլոր ժանրերում կատարված գեղարվեստական և տեխնիկական մի շարք հետազոտությունների, բացի օպերայից։ Օրինակ՝ «Լավ տեմպերացված կլավիրը» բաղկացած է երկու գրքից, որոնցից յուրաքանչյուրը ներկայացնում է նախերգանք և ֆուգա յուրաքանչյուր մաժորով և մինորով՝ ցուցադրելով կառուցվածքային և տեխնիկական գլխապտույտ բազմազանություն<ref>{{Cite web |last=Traupman-Carr |first=Carol |title=The Well Tempered Clavier BWV 846–869 |url=http://bach.org/bach101/instrumental/clavier.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130702125746/http://bach.org/bach101/instrumental/clavier.html |archivedate=2013 թ․ հուլիսի 2 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 23 |work=Bach 101 |publisher=Bach Choir of Bethlehem}}</ref>։ === Չորս մասից բաղկացած հարմոնիա === [[Պատկեր:Bach Matthäuspassion O Haupt voll Blut und Wunden.jpg|մինի|«O Haupt voll Blut und Wunden»` չորս մասից բաղկացած խմբերգություն, որը ներառված է Սբ. Մատթեոսի Պասիոնում:]] [[Պատկեր:Bach-ornamentguide.jpg|մինի|Բախի [[Զարդհնչյուններ]]ի ձեռնարկը, որը ներառված է «Klavierbüchlein für Wilhelm Friedemann Bach» ստեղծագործության մեջ:]] [[Պատկեր:Aria.png|մինի|Գոլդբերգի Վարիացիաների «Արիան», որտեղ ցուցադրվում են Բախի օգտագործած զարդհնչյունները:{{Audio|Bach.Aria.Goldberg-Variationen.WerckmeisterIII.Harpsichord.ogg|Audio|help=no}}]] [[Պատկեր:CELLO LIVE PERFORMANCES JOHN MICHEL-J S Bach Gamba Sonata in g 1st mvt.ogg|մինի|Սոնատ N 3, G մինոր ալտ գամբայի և կլավիկորդի համար «BWV 1029»՝ բեմադրված Ջոն Միշելի կողմից]] [[Պատկեր:CELLO LIVE PERFORMANCES JOHN MICHEL-J S Bach Gamba Sonata in g 2nd mvt.ogg|մինի]] [[Պատկեր:CELLO LIVE PERFORMANCES JOHN MICHEL-J S Bach Gamba Sonata in g 3rd mvt.ogg|մինի]] [[Պատկեր:Johann Sebastian Bach - Klavierkonzert d-moll - 1. Allegro.ogg|մինի|Ալլեգրո]] [[Պատկեր:Johann Sebastian Bach - Klavierkonzert d-moll - 2. Adagio.ogg|մինի|Ալլեգրո]] [[Պատկեր:Johann Sebastian Bach - Chaconne for violin alone.ogg|մինի]] [[Պատկեր:Bach Brahms Chaconne.ogg|մինի]] Քառամաս հարմոնիաները գոյություն են ունեցել նախքան Բախը, սակայն նա ապրել է մի ժամանակաշրջանում, երբ արևմտյան ավանդության մեջ լադային երաժշտությունը առանձնացված էր տոնայնություն համակարգից։ Այս համակարգում երաժշտությունը զարգանում է մի ակորդից մյուսը ըստ որոշակի կանոնների, որոնցից յուրաքանչյուրը բնութագրվում է չորս նոտաներով։ Չորս մասից բաղկացած հարմոնիայի սկզբունքները կարելի է հանդիպել Բախի ոչ միայն խմբերգություններում, այլև, օրինակ, բասային նվագակցության մեջ<ref>Spitta III (1899b), Appendix XII [https://archive.org/stream/johannsebastianb03spituoft#page/315/mode/1up p. 315]</ref>։ Այս նոր համակարգը հանդիսանում է Բախի ոճի հիմնաղբյուրը և նրա ստեղծագործությունները մեծ մասամբ համարվում են զարգացող սխեմայի ձևավորող կանոնները, որոնք կիշխեն ապագա դարերի երաժշտության արտահայտման մեջ։ Բախի ոճի և նրա ազդեցության մի շարք օրինակների թվում են. * Երբ 1740 թվականին Բախը բեմադրեց Ջովաննի Բատիստա Պերգոլեզիի «Stabat Mater» ստեղծագործության իր գործիքավորման տարբերակը, նա բարձրացրեց ալտի հատվածը՝ լրացնելու հարմոնիան՝ այդպիսով հաստատելով իր քառամաս հարմոնիայի ոճը<ref>Clemens Romijn. Liner notes for ''Tilge, Höchster, meine Sünden BWV 1083 (after Pergolesi's Stabat Mater)''. [[Brilliant Classics]], 2000. (2014 reissue: ''J.S. Bach Complete Edition''. [http://www.brilliantclassics.com/media/1119359/94940-JS-Bach-Complete-Edition-Liner-Notes-Sung-Text-download.pdf "Liner notes"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151122020149/http://www.brilliantclassics.com/media/1119359/94940-JS-Bach-Complete-Edition-Liner-Notes-Sung-Text-download.pdf |date=22 November 2015 }} p. 54)</ref>։ * Երբ 19-րդ դարում Ռուսաստանում քննարկում ծավալվեց չորս մասից բաղկացած պալատական երգչախմբային պարամետրերի վավերականության շուրջ, որը համեմատվում էր ավելի վաղ ռուսական ավանդույթների հետ, Բախի չորս մասից բաղկացած խմբերգերը՝ որոնք նաև նրա Երգչախմբային կանտատաների ավարտներում են ներառված, համարվեցին որպես օտարերկյա ազդեցությամբ լադեր (թեև նման ազդեցությունը համարվում էր անխուսափելի)<ref>Jopi Harri. [http://ecmr.fi/Scanned_Books_etc/AnnalesB340Harri.pdf ''St. Petersburg Court Chant and the Tradition of Eastern Slavic Church Singing''.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220202804/http://ecmr.fi/Scanned_Books_etc/AnnalesB340Harri.pdf |date=20 February 2016 }} Finland: University of Turku (2011), p. 24</ref>։ === Մոդուլացումներ === Մոդուլացումը՝ մի հատվածի ընթացքում տոնայնության փոփոխումը, Բախին բնորոշ մեկ այլ գիծ է, որով նա հասել է ավելիին, քան իր ժամանակակիցները։ Բարոկկո գործիքները մեծապես սահմանափակում էին մոդուլացումների հնարավորությունները, սահմանափակում էին տոնայնությունը, որը կարող էր մոդուլացվել, իսկ փողային գործիքները՝ հատկապես շեփորներն ու շչակները, մոտավորապես մեկ դար առաջ հարմարեցված էին փականներին, կապված էին իրենց լարերի տոնայնությունից։ Բախը դուրս է մղում այս սահմանափակումները՝ իր երգեհոնի մեջ ավելացնելով երգի հետ միախառնված «տարօրինակ հչյուններ», որի համար նա Արնշտաթում մեղադրանքի է ենթարկվում<ref>Eidam 2001, Ch. IV</ref>։ Իսկ Լուի Մարչանդը՝ մեկ այլ վաղ դարաշրջանի մոդուլացիաների փորձարար, խուսափում է Բախի հետ դեմ առ դեմ հանդիպելուց, որովհետև վերջինս ավելիին էր հասել, քան որևէ մեկը մինչ այդ<ref>Eidam 2001, Ch. IX</ref>։ Բախի ժամանակաշրջանում տեղի ունեցող հիմնական զարգացումը, որին մեծապես նպաստել է նաև հենց ինքը Բախը, դա ստեղնաշարային գործիքների տոնայնության զարգացումն էր, որը թույլ էր տալիս օգտագործել վերջիններս բոլոր հնարավոր ստեղներով (12 մաժոր և 12 մինոր), որն էլ իր հերթին թույլ էր տալիս մոդուլավորել առանց կրկին լարելու։ Այս ամենը լայն տարածում ունեցավ «Clavier-Büchlein vor Wilhelm Friedemann Bach»-ը, որում օգտագործվում էին բոլոր տոնայնությունները, որն էլ Բախը սկսել էր զարգացնել 1720-ական թվականներին<ref>[http://www.bachdigital.de/receive/BachDigitalSource_source_00004312 Klavierbüchlein für W. F. Bach] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151118093144/http://www.bachdigital.de/receive/BachDigitalSource_source_00004312 |date=18 November 2015 }} at {{url|www.bachdigital.de}}</ref>։ === Զարդհնչյուններ === «Clavier-Büchlein vor Wilhelm Friedemann Bach» ստեղծագործության երկրորդ էջը նշագրված է [[զարդհնչյուններ]]ով և կատարման ուղեցույցով, որը Բախը գրել է իր ավագ որդու համար, որն այդ ժամանակ ինը տարեկան էր։ Բախն ընդհանրապես յուրահատուկ է եղել զարդհնչյունների օգտագործման մեջ<ref>Donington (1982), p. 91</ref>, և իր զարդհնչյունները հաճախ ենթակա են եղել մշակման։ Օրինակ՝ «Գոլդերբերգի վարիացիաների» «Արիան» հարուստ զարդհնչյուններ ունի գրեթե բոլոր չափերում։ Բախի շփումը զարդհնչյունների հետ կարելի է նաև տեսնել ստեղնաշարային գործիքավորման մեջ, որ նա իրականացրել է «Marcello's Oboe Concerto»-ի մեջ՝ ավելացնելով գրված զարդհնչյուններ, որը մի քանի դար անց բեմադրվել է օբոիստների կողմից կոնցերտի ժամանակ։ Չնայած Բախը որևէ օպերա չի գրել՝ նա հեռացված չի եղել այդ ժանրից, ոչ էլ նրա զարդհնչյունների վոկալային ոճից։ Եկեղեցական երաժշտության մեջ իտալացի կոմպոզիտորները նմանակում էին օպերային վոկալային ոճը այնպիսի ժանրերում, ինչպես օրինակ Նեապոլիտանական մեսսայի մեջ։ Բողոքականների շրջանում ավելի շատ հակված էին այս ոճն ընդունել պատարագային երաժշտության մեջ։ Օրինակ՝ Կուհմաուն, Բախին նախորդողը Լայպցիգում, վատ էր արտահայտվում օպերայի և իտալական վիրտուոզ վոկալային երաժշտության դեմ<ref name="Eidam 2001, Ch. XVIII">Eidam 2001, Ch. XVIII</ref>։ Բախին դա ավելի քիչ էր ոգեշնչում և իր «Կրքեր ըստ Սբ Մաթեոսի» բեմադրումից հետո, նրա մեկնաբանություններից մեկն այն էր, որ այն ավելի շատ հնչում էր օպերայի նման<ref name="Eidam 2001, Ch. XVIII"/>։ === Գործիքավորում === Բախը գրել է վիրտուոզ երաժշտություն հատուկ գործիքների համար, ինչպես նաև երաժշտություն, որը կախված չէր գործիքից։ Օրինակ սոնատներն ու պարտիտները սոլո ջութակների համար համարվում են այս գործիքի համար գրվածքների գագաթնակետ։ Միայն հմուտ նվագողների ձեռքերում երաժշտությունը հարմարեցվում է գործիքին՝ օգտվելով նրա լիակատար հնարավորություններից և նվագողից պահանջվում է վիրտուոզ մոտեցում։ Չնայած այն փաստին, որ երաժշտությունն ու գործիքը թվում են անբաժանելի, Բախը ստեղծել է այս հավաքածուի որոշ մասերի կրկնօրինակները։ Նույն ձևով թավջութակի համար վիրտուոզ երաժշտությունը թվում է հարմարեցված, որի համար Բախի կողմից առաջարկած լավագույն տարբերակն էր համաձայնեցնել այն ջնարի հետ շարանվագներում։ Բախը մշակում էր գործիքի հնարավորությունները ամբողջությամբ՝ միևնույն ժամանակ պահելով հիմնական երաժշտությունը անկախ տվյալ գործիքից, որի վրա այն նվագվում էր։ Այս իմաստով զարմանալի չէ, որ Բախի երաժշտությունը հեշտ է նվագել նույնիսկ այն գործիքների վրա, որոնց համար այն նախատեսված չէ։ Այն այնքան հաճախ է վերամշակվում, որ նրա մեղեդիները հայտնվում են այնպիսի անսպասելի ժանրերում, ինչպիսին ջազ երաժշտությունն է։ Բացի դրանից Բախը թողել է մի շարք կոմպոզիցիաներ առանց կոնկրետ գործիքավորման, որոնց թվին են պատկանում «BWV 1072–1078»-ը, ինչպես նաև «Musical Offering» և «Art of Fugue» ստեղծագործությունների մեծ մասը<ref>{{Cite web |title=Did Bach intend ''Art of Fugue'' to be performed? |url=http://pipedreams.publicradio.org/articles/artoffugue/performed.shtml |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203045552/http://pipedreams.publicradio.org/articles/artoffugue/performed.shtml |archivedate=2013 թ․ դեկտեմբերի 3 |accessdate=2014 թ․ մարտի 28 |work=The Art of Fugue |publisher=American Public Media |df=dmy-all}}</ref>։ === Կոնտրապունկտեր === [[Պատկեր:Title page of The Art of Fugue.jpg|thumb|upright=1.35|''The Art of Fugue'' (տիտղոսաթերթ) – Բեմադրվել է Մեհմեթ Օկոնսարի կողմից երգեհոնի և կլավիկորդի վրա: {{Audio|ArtofFugue-Part1of2-1to12.ogg|Nos.&nbsp;1–12|help=no}} • {{Audio|ArtofFugue-Part2of2-13to20.ogg|Nos.&nbsp;13–20|help=no}}]] [[Պատկեր:Johann Sebastian Bach - Concerto for Two Violins in D minor - 1. Vivace.ogg|մինի]] [[Պատկեր:Johann Sebastian Bach - Concerto for Two Violins in D minor - 2. Largo ma non tanto.ogg|մինի]] [[Պատկեր:Johann Sebastian Bach - Concerto for Two Violins in D minor - 3. Allegro.ogg|մինի]] [[Պատկեր:Anàlisi contrapuntística fragment BWV 632 Herr Jesu Christ, dich zu uns wend'.ogv|մինի|BWV 632 (հատված)]] [[Պատկեր:Lama asabthani.tif|մինի|«Matthew 27:45–47a»]] [[Պատկեր:BWV 248 Libretto.JPG|մինի|Սուրբ Ծննդյան օրատորիա՝լիբրետոյի տպագիր հրատարակություն:]] Բախի ոճին բնորոշ է նաև լայնորեն [[Կոնտրապունկտ]]երի օգտագործումը՝ օրինակ իր չորս մասից բաղկացած խմբերգությունների մեջ։ Այս ոճին ավելի շատ բնորոշ են Բախի քանոնները և հատկապես նրա ֆուգաները, որը սակայն հենց ինքը չի ստեղծել, բայց ունեցել է բավականին մեծ սկզբունքային ներդրում։ Ֆուգաները բնորոշ են Բախի ոճին՝ ինչպես օրինակ սենատի ձևը բնորոշ է դասական ժամանակաշրջանի կոմպոզիտորներին<ref>Eidam 2001, Ch. XXX</ref>։ Ոչ միայն այս խիստ Կոնտրապունկտ ստեղծագործություններին, այլ նաև Բախի երաժշտության մեծ մասին բնորոշ է յուրաքանչյուր ձայնի համար նախատեսված մաքուր մեղեդային երանգներ, որտեղ ակորդները ձևավորվում են նոտաներով, որոնց հետևում են չորս մասից բաղկացած հարմոնիաները։ Ֆորկելը, Բախի առաջին կենսագիրը, նրա երաժշտական ոճին տալիս է հետևյալ նկարագրությունը, որն էլ տարանջատում է այն մյուս տեսակներից<ref>Forkel/Terry 1920 [https://archive.org/stream/johannsebastianb00forkuoft#page/73/mode/1up pp. 73–74]</ref>։ {{մեջբերում|Եթե երաժշտության լեզուն պարզապես մեղեդու արտաբերումն է երաժշտական նոտաների պարզագույն հաջորդականությամբ, ապա նրան արդարացիրրեն կարելի է մեղադրել աղքատիկ լինելու մեջ։ Բասի ավելացումը նրան տալիս է ներդաշնակ հիմք, սակայն ավելի շատ բնորոշում է, քան հարստացնում։ Նման նվագակցությամբ մեղեդին, որի բոլոր նոտաները մաքուր բաս չեն կամ վերին հատվածներում ունեն պարզ զարդհնչյուններ և պարզ ակորդներ, կոչվում է «հարմոնիա»։ Սակայն այլ բան է, երբ երկու մեղեդի միձուլվում են այնպես, կարծես զրուցում են միմյանց հետ՝ հաճելիորեն հավասարվելով իրար։ Առաջին դեպքում նվագակցումը ստորադաս է և հիմնականում ծառայում է առաջին կամ հիմնական մասին աջակցելուն։ Երկրորդ դեպքում երկու մասերը կապված չեն միմյանց հետ նույն ձևով։ Նրանց միաձուլումից ծնվում են նոր մեղեդային կոմբինացիաներ և ծագում են երաժշտական նոր դրսևորումներ։ Եթե ավելի շատ մասեր են միաձուլվում իրար նույն ազատ և անկախ ձևով, հետևաբար գործիքի լեզուն ավելի է հզորանում և դառնում է գործնականում անսպառ, ի հավելումն ներկայացվում են տարատեսակ ձևեր և ռիթմեր։ Հետևաբար հարմոնիան ոչ թե ընդամենը ուղեկցում է մեղեդուն, այլ ավելացնում է երաժշտական զրույցի հարստությունն ու արտահայտչականությունը։ Իսկական հարմոնիան դա մեղեդիների միահյուսումն է վերին,միջին և ստորին հատվածներում։ 1720 թվականից սկսած, երբ նա 35 տարեկան էր, և մինչ իր մահ՝ 1750 թվականը, Բախի հարմոնիան բաղկացած էր նման անկախ մեղեդիերի միաձուլումներից, որոնք այնքան հիանալի էին իրենց միավորման մեջ, որ յուրաքանչյուր հատված թվում է, թե պատկանում է հիմնական մեղեդուն։ Սրանով Բախը գերազանցում է աշխարհի բոլոր կոմպոզիտորներին։ Համենայնդեպս ես դեռ նրան նման ոչ ոքի չեմ հանդիպել երաժշտության մեջ։ Նույնիսկ նրա չորս մասից բաղկացած ստեղծագործություններում մենք կարող ենք ոչ հաճախ դուրս թողնել վերին և ստորին հատվածներն ու միջին հատվածները համարել մեղեդային և դուրեկան։ |[[Յոհան Նիկոլաուս Ֆորկել]]}} === Կառուցվածք, քնարերգություն === Իր ժամանակակիցների հետ համեմատած Բախն ավելի շատ էր ուշադրություն դարձնում ստեղծագործությունների կառուցվածքին։ Սա կարելի է տեսնել այն մինորային հավաքածուներում, որտեղ նա փոխառնել է մեկ ուրիշի ստեղծագործությունները, օրինակ Սբ. Մարկ Պասսիոնի «Keiser» ստեղծագործության սկզբնական տարբերակում, որտեղ նա բարձրացնում է տեսարանային անցումները<ref>Bach Digital Work at {{url|www.bachdigital.de}}</ref>։ Նման օրինակներից է նաև իր սեփական ստեղծագործությունների գլուխգործոցը՝ «Magnificat»-ը<ref>Forkel/Terry 1920 [https://archive.org/stream/johannsebastianb00forkuoft#page/73/mode/1uppp. 73–74]</ref> և Լայպցիգի պասսիոնը։ Իր կյանքի վերջին տարիներին Բախը կրկնել է իր մի քանի նախկին ստեղծագործությունները, ինչպես օրինակ «Mass in B minor»-ը։ Բախի հայտնի կառուցվածքային ցրվածությունը, որն իր գագաթնակետին է հասել 1970-ականներին, հանգեցրել է իր ստեղծագործությունների բազմաթիվ վերլուծությունների, չնայած շատ մեկնաբանություններ ավելի ուշ մերժվել են<ref name="Williams1980p217">Williams, Peter F. (1980). ''The Organ Music of J. S. Bach'', [https://books.google.am/books?id=JfE6AAAAIAAJ Volume 1: Preludes, Toccatas, Fantasias, Fugues, Sonatas, Concertos and Miscellaneous Pieces (BWV 525–598, 802–805 etc).] Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-21723-1}}, [https://books.google.am/books?id=JfE6AAAAIAAJ&pg=PA217 p. 217]</ref><ref name="Basso1979">[[Alberto Basso]] (1979). ''Frau Musika: La vita e le opere di J. S. Bach'', Volume 1 (of 2): [https://books.google.am/books?id=hpiUBtwrtM4C ''Le origini familiari, l'ambiente luterano, gli anni giovanili, Weimar e Köthen (1685–1723)''.] Turin, EDT. {{ISBN|88-7063-011-0}} [https://books.google.am/books?id=hpiUBtwrtM4C&pg=PA493 p. 493]</ref>։ Լիբրետոները, այսինքն քնարերգությունը, մեծ դեր են խաղացել Բախի վոկալային ստեղծագործություններում։ Նա փնտրում էր համագործակցություն տարբեր տեքստային հեղինակների հետ իր կանտատաների և հիմնական վոկալային ստեղծագործությունների համար։ Հայտնի է նրա համագործակցությունը Պիկանդերի հետ Սբ. Մատթեոսի Պասիոնի լիբրետոյի ժամանակ, չնայած նման գործընթաց սկսվել էր նաև իր Սբ. Ջոն Պասսիոնի բազմաշերտ կառուցվածք ունեցող լիբրետոյի ժամանակ հինգ տարի առաջ<ref>Don O. Franklin. [http://www.dwc.knaw.nl/DL/publications/PU00010567.pdf "The Libretto of Bach's John Passion and the Doctrine of Reconciliation: An Historical Perspective", pp. 179–203] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131040840/http://www.dwc.knaw.nl/DL/publications/PU00010567.pdf |date=31 January 2016 }} in ''Proceedings of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences'' Vol. 143 edited by A. A. Clement, 1995.</ref>։ == Կոմպոզիցիաներ == [[Պատկեր:Frontespizio Cello Suite.png|thumb|upright=1.35|[[Աննա Մագդալենա Բախ]]ի տիտղոսաթերթը – [[BWV 1007|Cello Suite No. 1 BWV 1007]]՝ բեմադրված Ջոն Միշելի կողմից: {{Audio|JOHN MICHEL CELLO-J S BACH CELLO SUITE 1 in G Prelude.ogg|1.&nbsp;Prelude|help=no}} • {{Audio|JOHN MICHEL CELLO-J S BACH CELLO SUITE 1 in G Allemande.ogg|2.&nbsp;Allemande|help=no}} • {{Audio|JOHN MICHEL CELLO-J S BACH CELLO SUITE 1 in G Courante.ogg|3.&nbsp;Courante|help=no}} • {{Audio|JOHN MICHEL CELLO-J S BACH CELLO SUITE 1 in G Sarabande.ogg|4.&nbsp;Sarabande|help=no}} • {{Audio|JOHN MICHEL CELLO-J S BACH CELLO SUITE 1 in G Minuets.ogg|5.&nbsp;Minuets|help=no}} • {{Audio|JOHN MICHEL CELLO-J S BACH CELLO SUITE 1 in G Gigue.ogg|6.&nbsp;Gigue|help=no}}]] [[Պատկեր:Bach - cantata 140. 1. chorus.ogg|մինի|Կանտատա «Wachet auf, ruft uns die Stimme, BWV 140»՝ կատարված «MIT» երգչախմբի կողմից, ղեկավար Վ. Քաթեր, Երգչախումբ՝ «Wachet auf, ruft uns die Stimme»]] [[Պատկեր:Bach - cantata 140. 2. recitative.ogg|մինի|Փվերգ՝ «Er kommt, er kommt, der Bräut'gam kommt»]] [[Պատկեր:Bach - cantata 140. 3. duet.ogg|մինի|Դուետ՝ «Wenn kömmst du, mein Heil?»]] [[Պատկեր:Bach - cantata 140. 4. chorale.ogg|մինի|Խմբերգություն՝ «Zion hört die Wächter singen»]] [[Պատկեր:Bach - cantata 140. 5. recitative.ogg|մինի|Փվերգ՝ «So geh herein zu mir»]] [[Պատկեր:Bach - cantata 140. 6. duet.ogg|մինի|Դուետ՝ «Mein Freund ist mein!»]] [[Պատկեր:Bach - cantata 140. 7. chorale.ogg|մինի|Խմբերգություն՝ «Gloria sei dir gesungen»]] [[Պատկեր:Johann Sebastian Bach - Mass in B minor - Agnus Dei.ogg|մինի|Հատված «Mass in B minor»ից՝ «Agnus Dei», կատարողներ՝ Սոլոմիյա Դրոզդ (ձայն), Պետրո Տիտիաև (ջութակ) և Իվան Օստապովիչ (երգեհոն)]] [[Պատկեր:BWV 543-prelude.ogg|մինի|Պրելյուդ՝ «Prelude and Fugue in A minor, BWV 543»-ից]] [[Պատկեր:BWV 543-fugue.ogg|մինի|Ֆուգա՝ «Prelude and Fugue in A minor, BWV 543»-ից]] [[Պատկեր:Bach-wtc1-title-ms.jpg|մինի|[[Լավ տեմպերացված կլավիր]]ի տիտղոսաթերթը, գիրք 1-{{Audio|Bach C Major Prelude Werckmeister.ogg|Prelude No. 1 in C major BWV&nbsp;846 performed on harpsichord by Robert Schröter|help=no}}]] [[Պատկեր:Johann Sebastian Bach - Italian Concerto - F Major - 1st movement.ogg|մինի|«Italian Concerto BWV 971» Առաջին ռիթմ]] [[Պատկեր:Johann Sebastian Bach - Italian Concerto - F Major - Andante.ogg|մինի|«Italian Concerto BWV 971» Երկրորդ ռիթմ]] [[Պատկեր:Johann Sebastian Bach - Italian Concerto - F Major - Presto.ogg|մինի|«Italian Concerto BWV 971» Երրորդ ռիթմ]] [[Պատկեր:Goldberg-titlepage.png|մինի|Գոլդբերգի վարիացաների տիտղոսաթերթը՝ կատարված Մեհմեթ Օկոնսարի կողմից, դաշնամուր]] [[1950]] թվականին Վոլֆգանգ Շմիդերը հրատարակել է Բախի կոմպոզիցիաների թեմատիկ ցանկը, որը կոչվում է «Bach-Werke-Verzeichnis» (Բախի աշխատանքների ցանկ)<ref>{{Cite web |title=Bach Works Catalogue |url=http://www.bach-digital.de/content/help.xml?lang=en#works |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930081612/http://www.bach-digital.de/content/help.xml?lang=en#works |archivedate=2015 թ․ սեպտեմբերի 30 |accessdate=2015 թ․ սեպտեմբերի 29 |work=Bach Digital |df=dmy-all}}</ref>։ Շմիդերը մեծապես հետևել է «the Bach-Gesellschaft-Ausgabe»-ին՝ կոմպոզիտորի ստեղծագործությունների մանրամասն հրատարակությանը, որը գործել է [[1850]] և [[1900]] թվականների միջև։ Ցանկի առաջին հրատարակությունը թվարկում էր 1080 գոյություն ունեցող ստեղծագործություններ, որոնք անկասկած ստեղծվել են Բախի կողմից<ref>[[Wolfgang Schmieder]] (editor). ''Thematisch-systematisches Verzeichnis der musikalischen Werke von Johann Sebastian Bach''. Leipzig: Breitkopf & Härtel, 1950. Unaltered up unto its eighth printing in 1986.</ref>։ {| class="wikitable" |- ! BWV Շարք !! Կոմպոզիցիաներ |- | BWV 1–224 || [[Բախի Կանտատաների ցանկ|Կանտատաներ]] |- | BWV 225–231 || [[Յոհան Սեբաստիան Բախի մոտետների ցանկ|Մոտետնետ]] |- | BWV 232–243 || [[Յոհան Սեբաստիան Բախի մեսսաների ցանկ|Եկեղեցական կոմպոզիցիաներ լատիներենով]] |- | BWV 244–249 || [[Յոհան Սեբաստիան Բախի Պասսիոնների և Օրատորիաների ցանկ|Պասսիոններ և Օրատորիաներ]] |- | BWV 250–438 || [[Յոհան Սեբաստիան Բախի երգչախմբային հարմոնիաների ցանկ|Չորս մասից բաղկացած խմբերգեր]] |- | BWV 439–524 || [[Յոհան Սեբաստիան Բախի երգերի և արիաների ցանկ|Փոքր Վոկալային գործեր]] |- | BWV 525–771 || [[Յոհան Սեբաստիան Բախի երգեհոնային կոմպոզիցիաների ցանկ|Երգեհոնային Կոմպոզիցիաներ]] |- | BWV 772–994 || [[Յոհան Սեբաստիան Բախի սոլո ստեղնաշարային կոմպոզիցիաների ցանկ|Այլ Ստեղնաշարային գործեր]] |- | BWV 995–1000 || [[Յոհան Սեբաստիան Բախի սոլո ջնարային կոմպոզիցիաների ցանկ|Ջնարային Կոմպոզիցիաներ]] |- | BWV 1001–1040 || [[Յոհան Սեբաստիան Բախի պալատական երաժշտական կոմպոզիցիաների ցանկ|Այլ Պալատական երաժշտություն]] |- | BWV 1041–1071 || [[Յոհան Սեբաստիան Բախի նվագախմբային գործերի ցանկ|Նվագախմբային երաժշտություն]] |- | BWV 1072–1078 || [[Յոհան Սեբաստիան Բախի քանոնների ցանկ|Քանոններ]] |- | BWV 1079–1080 || [[Յոհան Սեբաստիան Բախի ուշ կոնտրապունկտալ գործերի ցանկ|Ուշ կոնտրապունկտալ գործեր]] |} «BWV 1081–1126»-ը ավելացվել է ցանկին 20-րդ դարի երկրորդ կեսին և «BWV 1127 և ավելի բարձրերը» ավելացել է ավելի ուշ<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Wolfgang_SchmiederSchmieder, Wolfgang,] [https://en.wikipedia.org/wiki/Alfred_D%C3%BCrrAlfred Dürr], and Yoshitake Kobayashi (eds.). 1998. [https://www.breitkopf.com/work/78/636Bach-Werke-Verzeichnis: Kleine Ausgabe (BWV2a).] [https://web.archive.org/web/20161031211814/https://www.breitkopf.com/work/78/636Archived] 31 October 2016 at the [https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_MachineWayback Machine.] Wiesbaden: [https://en.wikipedia.org/wiki/Breitkopf_%26_H%C3%A4rtelBreitkopf & Härtel]. [https://en.wikipedia.org/wiki/International_Standard_Book_NumberISBN]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-3765102493978-3765102493.](in German)</ref><ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Johann_Sebastian_Bach#BDBach Digital Work] 1307</ref> === Պասսիոններ և Օրատորիաներ === Բախը ստեղծել է Պասսիոններ Ավագ Ուրբաթ օրվա ծառայությունների համար և օրատորիաներ՝ ինչպես օրինակ Սուրբ Ծննդյան Օրատորիան, որը Սուրբ Ծննդյան եկեղեցական վեց կանտատաների շարք է<ref>Leaver (2007), p. 430</ref><ref>Williams (2003), p. 114</ref><ref>{{Cite web |last=Traupman-Carr |first=Carol |title=The Christmas Oratorio, BWV 248 |url=http://www.bach.org/bwv248.php |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407074223/http://www.bach.org/bwv248.php |archivedate=2014 թ․ ապրիլի 7 |accessdate=2014 թ․ մարտի 29 |work=Bach 101 |publisher=Bach Choir of Bethlehem |df=dmy-all}}</ref>։ Ավելի կարճ օրատորիաներ են Սբ. Զատկի օրատորիան և Համբարձման օրատորիան։ '''Սբ. Մատթոեսի Պասսիոն''' Իր կրկնակի երգչախմբով և նվագախմբով Սբ. Մատթոեսի պասսիոնը Բախի ամենածավալուն ստեղծագործությունն է։ '''Սբ. Հովհաննեսի Պասսիոն''' Սբ. Հովհաննեսի Պասսիոնը Բախի առաջին պասսիոնն է, որը ստեղծվել է Լայպցիգում նրա որպես Թոմասկանտոր պաշտոնավարման ժամանակահատվածում։ === Կանտատաներ === Ըստ նրա մահախոսականի Բախը կստեղծագործեր սուրբ կանտատաների հինգ տարվա ցիկլ և հավելյալ եկեղեցական կանտատաներ՝ օրինակ հարսանիքների և հուղարկավորությունների համար։ Այս սուրբ գործերի մոտավորապես 200-ը պահպանված են՝ նրա ստեղծած եկեղեցական կանտատաների ընդհանուր թվի երկու երրորդը գնահատված<ref name=Wolff5 /><ref>{{Cite web |last=Traupman-Carr |first=Carol |title=Bach, Master of the Cantata |url=http://www.bach.org/bach101/about_bach/master_cantata.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130702091306/http://www.bach.org/bach101/about_bach/master_cantata.html |archivedate=2013 թ․ հուլիսի 2 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 24 |work=Bach 101 |publisher=Bach Choir of Bethlehem}}</ref>։ Բախի թվային կայքում թվարկված են կոմպոզիտորի 50 հայտնի աշխարհիկ կանտատաները, որոնց կեսը պահպանված են կամ մեծապես վերականգնված<ref>For instance, [http://www.arkivmusic.com/classical/album.jsp?album_id=109332&album_group=14 Helmut Rilling's box set of the complete secular cantatas] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819222030/http://www.arkivmusic.com/classical/album.jsp?album_id=109332&album_group=14 |date=19 August 2016 }} contains 22 works</ref>։ '''Եկեղեցական կանտատաներ''' Բախի կանտատները մեծապես տարբերվում են իրենց ձևով և գործիքավորմամբ՝ ներառյալ այն կանտատաները, որոնք նախատեսված են սոլո երգիչների համար, խմբերգերի համար, փոքր գործիքային խմբերի և մեծ նվագախմբերի համար։ Շատերը բաղկացած են մեծ ներածական կրկներգերից, որոնց հետևում են մեկ կամ մի քանի փվերգային մեներգերից, որոնք նախատեսված են մեներգիչների համար, և ավարտվում են խմբերգությամբ։ Բախի վաղ շրջանի կանտատաները գրվել են Արնշտաթի և Մյուլհաուսենի տարիներին։ Ամենավաղ գրված կանտատան «Christ lag in Todes Banden, BWV 4»-ն է, որը գրվել է 1707 թվականի Զատիկի ժամանակ<ref>An Easter cantata, "one of Bach's better-known early works", writes David Schulenburg in Boyd, ed., 1999</ref>։ «Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit, BWV 106» կանտատան հուղարկավորության համար նախատեսված կանտատա է Մյուլհաուսենի ժամանակաշրջանից<ref>"perhaps the most admired of Bach's compositions presumed to date from before his appointment in Weimar (1708)", David Schulenburg in Boyd, ed., 1999.</ref>։ Շուրջ քսան եկեղեցական կանտատաներ պահպանված են նրա Վայմերում անցկացրած վերջին տարիներից՝ օրինակ «Ich hatte viel Bekümmernis, BWV 21» կանտատան<ref>"justifiably considered among Bach's finest contributions", writes Nicholas Anderson in Boyd, Ed., 1999</ref>։ Ավելի ուշ գրված կանտատաները ներառում են հետևյալ երգչախմբային կանտատաները՝ «Ein feste Burg ist unser Gott, BWV 80» (վերջնական տարբերակը)<ref>"Especially in its opening chorus, it is one of Bach's contrapuntal masterpieces": Robin A. Leaver in Boyd, ed., 1999</ref> և «Wachet auf, ruft uns die Stimme, BWV 140»<ref>"one of Bach's best-known church works" wrote David Schulenberg in Boyd, ed., 1999</ref>: === Ա կապելլա երաժշտություն === Բախի Ա կապելլա երաժշտությունը ներառում է մոտետներ և երգչախմբային հարմոնիզացիաներ։ '''Մոտետներ''' Բախի մոտետները (BWV 225–231) սուրբ թեմաներով գործեր են, որոնք գրված են երգչախմբի և կոնտինյուի համար։ Նրանցից որոշները ստեղծվել են հուղարկավորությունների համար<ref>{{Cite web |last=Traupman-Carr |first=Carol |title=Choral Works |url=http://www.bach.org/choral.php |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140330021530/http://www.bach.org/choral.php |archivedate=2014 թ․ մարտի 30 |accessdate=2014 թ․ մարտի 31 |work=Bach 101 |publisher=Bach Choir of Bethlehem |df=dmy-all}}</ref>։ Բախի կողմից ստեղծված վեց մոտետներն են. * [[Singet dem Herrn ein neues Lied, BWV 225]] * [[Der Geist hilft unser Schwachheit auf, BWV 226]] * [[Jesu, meine Freude, BWV 227]] * [[Fürchte dich nicht, BWV 228]] * [[Komm, Jesu, komm, BWV 229]] * [[Lobet den Herrn, alle Heiden, BWV 230]] '''Երգչախմբային հարմոնիզացիաներ''' Բախը գրել է հարյուրավոր չորս մասից բաղկացած Լյութերական խմբերգերի հարմոնիզացիաներ։ === Եկեղեցական երաժշտությունը լատիներեն === Բախի եկեղեցական երաժշտության մեջ մտնում են նրա «Magnificat»-ը, չորս «Kyrie–Gloria» մեսսաները և «Mass in B minor»-ը։ '''«Magnificat»''' «Magnificat in E-flat major, BWV 243a»-ը գրվել է 1723 թվականին, սակայն այս գործն ավելի շատ հայտնի է իր 1733 թվականի «D major» տարբերակով։ '''«Mass in B minor»''' 1733 թվականին Բախը ստեղծեց «Kyrie–Gloria Mass»-ը Դրեզդենի արքունիքի համար և մոտավորապես 1748-1749 թվականներին ընդարձակելով այս ստեղծագործությունը վերածեց այն իր մեծ «Mass in B minor»-ի։ Գործը երբեք ամբողջությամբ չի կատարվել Բախի կենդանության օրոք<ref>{{Cite web |title=The Mass in B Minor, BWV 232 |url=http://www.bach.org/mass.php |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140330161348/http://www.bach.org/mass.php |archivedate=2014 թ․ մարտի 30 |accessdate=2014 թ․ մարտի 29 |work=Bach 101 |publisher=Bach Choir of Bethlehem |df=dmy-all}}</ref><ref>Herz (1985), p. 187</ref>։ === Ստեղնաշարային երաժշտություն === Բախը գրել է իր ժամանակաշրջանի երգեհոնի և այլ ստեղնաշարային գործիքների համար՝ հիմնականում [[Կլավեսին]]ի և [[Կլավիկորդ]]ի համար, ինչպես նաև իր կողմից շատ սիրված ջնարային կլավիկորդի համար։ === Երգչախմբային և կամերային երաժշտություն === Բախը գրել է միայնակ գործիքների, դուետների և փոքր անսամբլների համար։ Նրա սոլո գործերից շատերը՝ ինչպես օրինակ նրա վեց սոնատներն ու ջութակի պարտիրները (BWV 1001–1006), և իր վեց թավջութակի շարանվագները (BWV 1007–1012) համարվում են նրա ռեպորտուարի ամենախորը գործերը<ref>{{Cite web |last=Bratman |first=David |title=Shaham: Bold, Brilliant, All-Bach |url=https://www.sfcv.org/reviews/stanford-lively-arts/shaham-bold-brilliant-all-bach |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120211090632/http://www.sfcv.org/reviews/stanford-lively-arts/shaham-bold-brilliant-all-bach |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 11 |accessdate=2012 թ․ փետրվարի 23 |work=San Francisco Classical Voice |df=dmy-all}}</ref>։ === Ջութակի կոնցերտներ === Կոնցերտի ձևով պահպանված գործերը ներառում են երկու ջութակային կոնցերտներ («BWV 1041» Ա մինորում և «BWV 1042» Ի մինորում) և մեկ կոնցերտ երկու ջութակով Դ մինորում՝ «BWV 1043», որին հաճախ վերաբերում են որպես «double» կոնցերտ։ === Բրանդերբուրգյան կոնցերտներ === Բախի ամենահայտնի երգչախմբային գործերը Բրանդերբուրգյան Կոնցերտներն են, որոնց նա անվանել է այդպես հույս ունենալով աշխատանք ստանալ Բրանդենբուրգ-Շվեդթի մարկիզ Քրիստիան Լյուդվիգի կողմից 1721 թվականին, սակայն նրա դիմումը չի ընդունվել<ref name="Baroquenet" />։ Այս գործերը [[Կոնչերտո գրոսսո]] ժանրի կոնցերտներ են։ === Ստեղնաշարային կոնցերտներ === Բախը ստեղծել և ձևափոխել է կոնցերտներ մեկ կամ չորս կլավիկորդի համար։ Կլավիկորդային գործերից շատերը օրիգինալ գործեր չեն, սակայն իր սեփական կոնցերտների գրվածքները այլ գործիքների համար այժմ չկան<ref>{{Cite web |title=Baroque Music |url=http://www.baroque.org/baroque/whatis.shtml |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141227172446/http://www.baroque.org/baroque/whatis.shtml |archivedate=2014 թ․ դեկտեմբերի 27 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 27 |work=Music of the Baroque}}</ref>։ Մի շարք ջութակի, հոբոյի և ֆլեյտայի կոնցերտներ ստեղծվել են հենց սրանցից։ === Երգչախմբային սյուիտներ === Բացի կոնցերտներից Բախը գրել է չորս երգչախմբային սյուիտներ, որոնցից յուրաքանչյուրը երգչախմբային պարերի ոճի մեջ է, որին էլ նախորդում է ֆրանսիական նախերգանքը<ref>{{Cite web |last=Traupman-Carr |first=Carol |title=A compendium of works performed by the Bach Choir |url=http://www.bach.org/bach101/bach101_home.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130719021226/http://www.bach.org/bach101/bach101_home.html |archivedate=2013 թ․ հուլիսի 19 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 23 |work=Bach 101 |publisher=Bach Choir of Bethlehem}}</ref>։ == 21-րդ դար == 21-րդ դարում Բախի ստեղծագործությունները դարձան առցանց հասանելի՝ օրինակ «International Music Score Library Project»-ում։ Բախի բնագրերը ամենայն ճշգրտությամդ հասանելի դարձան Բախի թվային կայքում<ref>{{url|www.bach-digital.de}}</ref> Միայն կոմպոզիտորին կամ նրա որոշ երաժշտական գործերին նվիրված կայքերն են «jsbach.org»<ref>{{url|www.jsbach.org}}</ref>, և Բախի Կանտատաների կայքը<ref>{{url|www.bach-cantatas.com}}</ref>։ 21-րդ դարի կենսագիրներն են Փիթեր Վիլյամսը և դիրիժոր Ջոն Էլիոտ Գարգիները<ref>Williams 2003</ref><ref>Williams 2007</ref><ref>Gardiner 2013</ref>։ == Գերեզմանատուն == Բախի աճյունը սկզբնապես թաղվել է Լայպցիգի հին Սբ Ջոնի գերեզմանատանը։ Նրա գերեզմանը գրեթե 150 տարի մնացել է աննկատ, սակայն [[1894]] թվականին նրա մասունքները տեղափոխվել են Սբ Ջոնի եկեղեցու դամբարան։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ այս շինությունը ռմբակոծվել է, ուստի [[1950]] թվականին Բախի աճյունը տեղափոխվել է Սբ Թոմաս եկեղեցու ներկայիս գերեզմանատուն<ref name=Baroquenet />։ Հետագայում հետազոտությունները հարցականի տակ են դրել այն փաստը, թե գերեզմանում իսկապես Բախի աճյունն է թաղված<ref>{{Cite journal |last1=Zegers |first1=Richard H.C. |last2=Maas |first2=Mario |last3=Koopman |first3=A.G. |last4=Maat |first4=George J.R. |name-list-style=y |year=2009 |title=Are the alleged remains of Johann Sebastian Bach authentic? |url=https://www.mja.com.au/system/files/issues/190_04_160209/zeg10393_fm.pdf |url-status=live |journal=The Medical Journal of Australia |volume=190 |issue=4 |pages=213–216 |archivedate=2013 թ․ դեկտեմբերի 2 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202222952/https://www.mja.com.au/system/files/issues/190_04_160209/zeg10393_fm.pdf |authorlink3=Ton Koopman |df=dmy-all}}</ref>։ == Պատկերասրահ == {| class="graytable" |+ | width="20%" align="center" |[[Պատկեր:Mizler1754p158-BachNekrologFirstPage.pdf|210x210փքս]] | width="20%" align="center" |[[Պատկեր:Altes Bachdenkmal (Leipzig) - Holzstich.jpg|196x196փքս]] | width="20%" align="center" |[[Պատկեր:Statue of J.S. Bach in Leipzig.jpg|140x140փքս]] | width="20%" align="center" |[[Պատկեր:Arnstadt Bachkirche außen Chor 03.jpg|140x140փքս]] | width="20%" align="center" |[[Պատկեր:Bosehaus Leipzig Straßenfront 1.jpg|140x140փքս]] |- | align="center" |Բախի Նեկրոլոգի առաջին էջը Կարլ Ֆիլիպ Էմանուել Բախի և Յոհան Ֆրիդրիխ Ագրիկոլայի կողմից՝ հրատարակված Միզլերի Երաժշտական գրադարանում, հատոր չորրորդ, մաս առաջին (1754) Չնայած նրա մեջ կան որոշ սխալներ, այս 20 էջից բաղկացած մահախոսականը «ամենահարուստ և ամենավստահելի» աղբյուրն է, որը Բախը ներկայացրել է մինչ 19-րդ դարը<ref>David, Mendel & Wolff (1998), p. 297</ref>։ | align="center" |Բախի հուշարձանի պատկերը, որը կառուցվել է [[1843]] թվականին Լայպցիգում, Ֆելիքս Մենդելսոնի կողմից | align="center" |1908 թվականի Բախի արձանը Սբ Թոմաս եկեղեցու առջև, Լայպցիգ | align="center" |Եկեղեցի Արնշտաթում, որտեղ Բախը եղել է երգեհոնահար [[1703]] թվականից մինչ [[1707]] թվականը։ [[1935]] թվականին եկեղեցին վերանվանվել է «Բախի եկեղեցի» | align="center" |«Bosehaus» Լայպցիգում, որտեղ պահպանվում է Բախի արխիվը [[1985]] թվականից սկսած |} {| class="graytable" |+ | width="20%" align="center" |[[Պատկեր:Grave of Johann Sebastian Bach and altar Leipzig.JPG|210x210փքս]] | width="20%" align="center" |[[Պատկեր:Fotothek df roe-neg 0002806 004 Besucher der Messe in der Thomaskirche zu Ehren Bachs.jpg|196x196փքս]] | width="20%" align="center" |[[Պատկեր:Bach in Eisenach 01.jpg|140x140փքս]] |- | align="center" |Բախի գերեզմանն ու խորանը Լայպցիգի Սբ Թոմաս եկեղեցում | align="center" |[[1950]] թվականի հուլիսի 28, Բախի հոգեհանգստի արարողություն Լայպցիգի Սբ Թոմաս եկեղեցում ՝ կոմպոզիտորի մահվան 200-րդ տարելիցին ընդառաջ | align="center" |Բախի արձանը Այզենախում |} == Բախի արվեստի բնութագիրը == Բախի արվեստը մարդկային մշակույթի գագաթներից է։ Հիմքում հումանիստական ու ժողովրդային, ակունքներով ու բնույթով ազգային նրա ստեղծագործությունները ժամանակի եվրոպական երաժշտական մշակույթի հանճարեղ ընդհանրացումն են և նոր շրջան են բացել երաժշտության պատմության մեջ։ Այդ արվեստում լիակատար ծաղկել և կատարելապես միավորվել են երկու տարբեր՝ պոլիֆոնիայի տիրապետության և հարմոնիայի զարգացման դարաշրջանների երաժշտական ոճերը։ Իր ստեղծագործություններում բարձրագույն զարգացման հասցնելով պոլիֆոնիայի արվեստը՝ Բախը միևնույն ժամանակ հարմոնիայի մեծագույն նորարար էր ([[Բեթհովեն]]ի բնորոշմամբ՝ «Բախը հարմոնիայի նախահայրն է»)։ Կյանքի երևույթների լայն ընդգրկումը, կերպարների ու տրամադրությունների կենսունակությունը, գաղափարների համամարդկայնությունը, էթիկական վեհությունն ու ազնվությունը բնորոշ են Բախի ստեղծագործություններին։ Նրանցում մտքի խորությանը զուգակցվում է զգացմունքի արտահայտման ուժը, բարձրագույն վարպետությանը՝ հանրամատչելիությունը, երևակայության համարձակ թռիչքն ու ռացիոնալիստական խստությունը, պաթետիկան ու հայեցողականությունը։ Բախի երկերում վիպական, դրամատիկական ու քնարական կերպարները միավորված են բացառիկ տրամաբանված ու գեղեցիկ երաժշտական ձևերում, որոնցում իշխում է բարոյական մաքրությունն ու վեհ բանաստեղծականությունը։ == Բախի ստեղծագործական ժառանգությունը == Բախի ստեղծագործական ժառանգությունը չափազանց մեծ է։ Նա գրել է տարբեր ժանրերի հազարից ավելի երկեր (բացառությամբ օպերաների)։ Նշանակալից մասը խոշոր վոկալ-սիմֆոնիկ երկերն են՝ քնարա-փիլիսոփայական բովանդակությամբ կանտատաներ (հոգևոր, 300-ից պահպանվել են 200-ը, և աշխարհիկ՝ մոտ 26)՝ բաղկացած խմբերգերից, արիաներից և նվագախմբային հատվածներից, պասսիոններ («Matthaus passion», «Iohannes passion», «Lucas passion»), օրատորիայի տիպի մոնումենտալ երկեր, որտեղ ընդհանրացված է ժողովրդի բարօրության համար իրեն զոհաբերող մարդու տանջանքի և բարոյական տոկունության թեման, օրատորիաներ («Ծննդյան», «Զատկական»), մոտետներ (6), մեսսաներ (5), դրանց թվում ծավալուն Սի մինոր՝ փիլիսոփայական բովանդակությամբ, ինքնուրույն բաժինների ազատ հաջորդականությունից կազմված մեսսան, «Մագնինֆիկատ»-ը, ուր, Պ․ Կազալսի բնորոշմամբ, Բախը «Ողջ երկրայինն աստվածացրել է և աստվածայինը՝ մարդկայնացրել»։ Նշանավոր է նաև Բախի գործիքային երաժշտությունը․ երգեհոնի մոտ 250 ստեղծագործություն (պրելյուդներ, տոկատներ, ֆանտազիաներ, ֆուգաներ, սոնատներ, պասսակալյա և այլն), որոնք երգեհոնային երաժշտության եռդարյա զարգացման գագաթնակետն են, 220-ից ավելի ստեղծագործություն՝ գրված կլավեսինի համար, որոնց միջոցով Բախը հաստատեց այդ գործիքի ինքնուրույն արժեքը։ Սրանց թվում է պատմական և գեղարվեստական մեծ նշանակություն ունեցող 48 պրելյուդների և ֆուգաների շարքը, որ XVII - XVIII դդ․ երաժշտական ոճերի «հանրագիտարան» դարձավ և հաստատեց ներկայիս երաժշտության հնչյունաշարի լարվածքը։ Կլավիրային երկերի թվում կան նաև սոնատներ, ինվենցիաներ, ֆանտազիաներ, տոկատներ, կոնցերտներ և այլ գործեր, 6 «Անգլիական», 6 «Ֆրանսիական» սյուիտներ ու 6 պարտիտներ, ուր հեղինակը զարգացնելով կենցաղային պարերի ավանդական ժանրը, դրանք վերածեց քնարա-փիլիսոփայական պոեմների։ Երաժշտության պատմության մեջ իրենց առանձնահատուկ տեղն ունեն ջութակի (սոնատներ, պարտիաներ) և թավջութակի (սյուիտներ) մենանվագի համար գրված ստեղծագործությունները։ Նվագախմբային երաժշտության պատմության մեջ առանձնանում են նաև վեց «Բրանդենբուրգյան կոնցերտները» (տարբեր կազմի նվագախմբերի և մենանվագ գործիքների համար) և պարային ձևերի վրա հիմնված նվագախմբային չորս սյուիտները («Նախերգանքները»)։ Բախը առաջինը ստեղծեց կոնցերտներ մեկ (7 հատ), երկու (3), երեք (2) և չորս (1) կլավեսինի համար՝ նվագախմբի հետ։ Դրել է նաև կոնցերտներ մեկ և երկու ջութակի համար՝ նվագախմբի հետ, ջութակի, ֆլեյտայի և կլավեսինի համար՝ նվագախմբի հետ և այլն։ Լայպցիգում 1950 թվականից սկսած, յուրաքանչյուր չորս տարին մեկ անց է կացվում Բախի անվան միջազգային մրցույթ։ Բախի բազմազան ու խոր ժառանգության վեհությունը գնահատելով՝ Բեթհովենը գրել է՝ «Nicht Bach! - Meer solte er heiften» - «Ոչ թե առվակ, այլ Ծո՜վ պետք է լիներ նրա անունը»։ {{Wikidata/FamilyTree}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանտուփ}} == Գրականություն == === Կենսագրական === * {{Cite book |last=Boyd |first=Malcolm |url=https://archive.org/details/bach0000boyd_r9y5 |title=Bach |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=0-19-514222-5 |location=Oxford}} * {{Cite book |last1=David |first1=Hans T. |title=The New Bach Reader: A Life of Johann Sebastian Bach in Letters and Documents |last2=Mendel |first2=Arthur |last3=Wolff |first3=Christoph |publisher=W. W. Norton & Company |year=1998 |isbn=0-393-31956-3 |location=New York |name-list-style=y}} * Geck, Martin, translated by Bell, Anthea (2003). [https://books.google.am/books?id=N1zSVDYTCXgC ''Bach''.] Haus Publishing. {{ISBN|9781904341161}} * {{Cite book |last=Geck |first=Martin |url=https://archive.org/details/johannsebastianb00geck |title=Johann Sebastian Bach: Life and Work |publisher=Harcourt (publisher) |year=2006 |isbn=0-15-100648-2 |location=Orlando |Harcourt}} * {{Cite book |last=Geiringer |first=Karl |url=https://archive.org/details/johannsebastianb0000geir |title=Johann Sebastian Bach: The Culmination of an Era |publisher=Oxford University Press |year=1966 |isbn=0-19-500554-6 |location=New York}} * {{Cite book |last=Schweitzer |first=Albert |url=https://archive.org/details/jsbachvolume1002520mbp |title=J. S. Bach |publisher=Macmillan Publishers] |year=1935 |volume=Volume 1 |location=New York}} * Philipp Spitta (1992). [https://books.google.am/books?id=Z3P4b_NnNLAC ''Johann Sebastian Bach: His Work and Influence on the Music of Germany, 1685–1750 in three volumes (Volume 1)''] Translated by Clara Bell and J.&nbsp;A. Fuller Maitland. Republication of the 1952 Dover edition (with "Bibliographical Note" by Saul Novack) * {{Cite book |last=Spitta |first=Philipp |url=https://archive.org/details/johannsebastianb02spituoft |title=Johann Sebastian Bach: His Work and Influence on the Music of Germany, 1685–1750 (Volume 2) |publisher=Novello & Co |year=1899a |location=London}} * {{Cite book |last=Spitta |first=Philipp |url=https://archive.org/details/johannsebastianb03spituoft |title=Johann Sebastian Bach: His Work and Influence on the Music of Germany, 1685–1750 (Volume 3) |publisher=Novello & Co |year=1899b |location=London}} * {{Cite book |last=Williams |first=Peter |url=https://archive.org/details/jsbachlifeinmusi0000will |title=J. S. Bach: A Life in Music |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=0-521-87074-7 |location=Cambridge}} * {{Cite book |last=Williams |first=Peter |url=https://archive.org/details/lifeofbach0000will |title=The Life of Bach |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=0-521-53374-0 |location=Cambridge}} * {{Cite book |last=Wolff |first=Christoph |url=https://archive.org/details/bachessaysonhisl0000wolf |title=Bach: Essays on his Life and Music |publisher=Harvard University Press |year=1991 |isbn=0-674-05926-3 |location=Cambridge, Massachusetts}} * {{Cite book |last=Wolff |first=Christoph |title=Johann Sebastian Bach: The Learned Musician |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=0-19-816534-X |location=Oxford}}, second edition, 2013, W. W. Norton, New York and London, {{ISBN|0-393-32256-4}} pbk. === Այլ === * {{Cite book |last=Applegate |first=Celia |title=Bach in Berlin: Nation and Culture in Mendelssohn's revival of the St. Matthew Passion |publisher=Cornell University Press |year=2014 |location=Ithaca, New York}} * {{Cite book |last=Baron |first=Carol K. |url=https://archive.org/details/bachschangingwor0000unse |title=Bach's Changing World: Voices in the Community |publisher=University of Rochester Press |year=2006 |isbn=1-58046-190-5 |location=Rochester, New York}} * Boyd, Malcolm, Ed., ''Oxford Composer Companions: J. S. Bach'', Oxford University Press, 1999. * {{Cite book |last=Chiapusso |first=Jan |url=https://archive.org/details/bachsworld0000chia |title=Bach's World |publisher=Indiana University Press |year=1968 |isbn=0-253-10520-X |location=Scarborough, Ontario}} * {{Cite book |last=Donington |first=Robert |url=https://archive.org/details/baroquemusicstyl00robe |title=Baroque Music: Style and Performance: A Handbook |publisher=W. W. Norton & Company |year=1982 |isbn=0-393-30052-8 |location=New York}} * {{Cite book |last=Dörffel |first=Alfred |url=https://archive.org/details/thematischesverz00dr |title=Thematisches Verzeichnis der Instrumentalwerke von Joh. Seb. Bach |publisher=Edition Peters |year=1882 |location=Leipzig |language=de |C.F. Peters}} ''N.B''.: First published in 1867; superseded, for scholarly purposes, by Wolfgang Schmieder's complete thematic catalog, but useful as a handy reference tool for only the instrumental works of Bach and as a partial alternative to Schmieder's work. * {{Cite book |last=Herl |first=Joseph |title=Worship Wars in Early Lutheranism: Choir, Congregation, and Three Centuries of Conflict |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2004 |isbn=0-19-515439-8 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Herz |first=Gerhard |url=https://archive.org/details/essaysonjsbach0000herz |title=Essays on J.S. Bach |publisher=UMI Research Press |year=1985 |isbn=978-0835719896 |location=Ann Arbor, Michigan}} * {{Cite book |last=Hofstadter |first=Douglas |url=https://archive.org/details/godelescherbache0000hofs |title=Gödel, Escher, Bach |publisher=Basic Books |year=1999 |isbn=0-465-02656-7 |location=New York |Gödel, Escher, Bach: An Eternal Golden Braid}} * {{Cite book |last=Jones |first=Richard |url=https://archive.org/details/creativedevelopm0000jone |title=The Creative Development of Johann Sebastian Bach |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=0-19-816440-8 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Kerst |first=Friedrich |url=https://archive.org/details/beethovenimeige01kersgoog |title=Beethoven im eigenen Wort |publisher=Schuster & Loeffler |year=1904 |location=Berlin |language=de}} * {{Cite book |last=Kupferberg |first=Herbert |url=https://archive.org/details/basicallybach3000000kupf |title=Basically Bach: A 300th Birthday Celebration |publisher=McGraw-Hill Book Company |year=1985 |isbn=0-07-035646-7 |location=New York}} * {{Cite book |last=Leaver |first=Robin A. |url=https://archive.org/details/luthersliturgica0000leav |title=Luther's Liturgical Music |publisher=William B. Eerdmans Publishing Company |year=2007 |isbn=0-8028-3221-0 |location=Grand Rapids, Michigan}} * {{Cite book |last=Miles |first=Russell H. |url=https://archive.org/details/johannsebastianb0000mile |title=Johann Sebastian Bach: An Introduction to His Life and Works |publisher=Prentice Hall |year=1962 |location=Englewood Cliffs, N.J. |oclc=600065}} * {{Cite book |last=Morris |first=Edmund |url=https://archive.org/details/beethovenunivers0000morr_z1g5 |title=Beethoven: the Universal Composer |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=0-06-075974-7 |location=New York}} * {{Cite book |last=Pirro |first=André |url=https://archive.org/details/aestheticofjohan0000pirr |title=The Aesthetic of Johann Sebastian Bach |publisher=Rowman & Littlefield |year=2014 |isbn=978-1-4422-3290-7 |location=Lanham, Maryland |origyear=1907}} * {{Cite book |last=Rich |first=Alan |url=https://archive.org/details/johannsebastianb0000rich |title=Johann Sebastian Bach: Play by Play |publisher=Harper Collins |year=1995 |isbn=0-06-263547-6 |location=San Francisco}} * {{Cite book |last1=Schenk |first1=Erich |title=Mozart and his times |last2=Winston |first2=Richard |last3=Winston |first3=Clara |publisher=Alfred A. Knopf |year=1959 |location=New York |oclc=602180 |name-list-style=y}} * {{Cite book |last=Schulenberg |first=David |title=The Keyboard Music of J.S. Bach |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=0-415-97400-3 |location=New York}} * {{Cite book |last=Spaeth |first=Sigmund |url=https://archive.org/details/storiesbehindthe010040mbp |title=Stories Behind the World's Great Music |publisher=Whittlesey House |year=1937 |location=New York}} * {{Cite book |last1=Stauffer |first1=George B. |url=https://archive.org/details/jsbachasorganist0000unse |title=J. S. Bach as Organist: His Instruments, Music, and Performance Practices |last2=May |first2=Ernest |publisher=Indiana University Press |year=1986 |isbn=0-253-33181-1 |location=Bloomington |name-list-style=y}} * {{Cite book |last=Van Til |first=Marian |title=George Frideric Handel: A Music Lover's Guide to His Life, His Faith & the Development of Messiah and His Other Oratorios |publisher=WordPower Publishing |year=2007 |isbn=0-9794785-0-2 |location=Youngstown, New York}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/newgrovebachfami0000unse |title=The New Grove Bach Family |publisher=Macmillan Publishers |year=1983 |isbn=0-333-34350-6 |editor-last=Wolff |editor-first=Christoph |location=London}} * {{Cite book |title=The World of the Bach Cantatas: Johann Sebastian Bach's Early Sacred Cantatas |publisher=W. W. Norton & Company |year=1997 |isbn=978-0-393-33674-0 |editor-last=Wolff |editor-first=Christoph |location=New York}} * Wolff, Christoph, ed. (1998), ''The New Bach Reader: a life of Johann Sebastian Bach in Letters and Documents'', W. W. Norton; 1945 and 1972 eds. by Hans T. David and Arthur Mendel. == Արտաքին հղումներ == * [http://www.jsbach.org/ Տեղեկություն Յոհան Սեբաստիան Բախի մասին] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=238}} {{DEFAULTSORT:Բախ, Յոհան Սեբաստիան}} [[Կատեգորիա:1685 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:1750 մահեր]] [[Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա]] [[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]] [[Կատեգորիա:Գերմանացի դասական երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանացի դիրիժորներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանացի երաժշտագետներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանացի երաժշտական մանկավարժներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանացի երգեհոնահարներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանացի կոմպոզիտորներ|Բախ, Յոհան Սեբաստիան]] [[Կատեգորիա:Գերմանացի մանկավարժներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանացի ջութակահարներ]] [[Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ]] [[Կատեգորիա:Յոհան Սեբաստիան Բախ]] fqmzxp6mis46go4t6rqq89exlpcclfa 0 50075 10940541 8746640 2026-10-12T10:16:35Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի խմբագիրներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆեմինիստներ]] 10940541 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Հարիեթ Բիչըր Սթոու''' (Հարիետ Բիչեր-Սթոու<ref name="ՀՍՀ">Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 2, ՀՍՀ գլխավոր խմբագրություն, Երևան, 1976, էջ 443։</ref>, {{lang-en|Harriet Elizabeth Beecher Stowe}}, {{ԱԾ}}), ամերիկյան գրող, «[[Քեռի Թոմի խրճիթը]]» ({{lang-en|''Uncle Tom's Cabin''}}, 1852) հայտնի վեպի հեղինակ (թարգմանվել է բազմաթիվ լեզուներով, այդ թվում նաև հայերեն<ref>Քեռի Թոմասի խրճիթը։ Վեպ / Հ. Բիչըր Սթոու; Անգլ. թարգմ.՝ Հ. Բուջիկանյան; Առաջաբ.՝ Կ. Չուկովսկի; Խմբ.՝ Հ.Հ. Դանիելյան. - Երևան։ Սովետական գրող, 1985. - 536 էջ։</ref>)։ == Կենսագրություն == Հարիեթ Բիչըր Սթոուն ծնվել է 1811 թվականի հունիսի 14-ին աստվածաբան և քարոզիչ Լայման Բիչըրի ընտանիքում։ Նրա կրտսեր եղբայրը՝ Հենրի Ուորդ Բիչըրը, նույնպես եղել է քարոզիչ։ Երկար ժամանակ ապագա գրողը՝ որպես ուսուցիչ, աշխատել է իր քրոջ հիմնադրած իգական դպրոցում։ 1836 թվականին նա ամուսնացել է Կելվին Էլիս Սթոուի հետ, ով այդ ժամանակ եղել է [[աստվածաբանություն|աստվածաբանության]] [[պրոֆեսոր]] Վոլնաթ Հիլզում գտնվող Լեյնի սեմինարիայում, որի նախագահն էր Հարիեթի հայրը՝ Լայման Բիչըրը։ == Ստեղծագործություն == Իր գրական ստեղծագործություններում Հարիեթ Բիչըր-Սթոուն հանդես է գալիս որպես կանանց կրթության իրավունքի պաշտպան և ստրկատիրության վերացման կողմնակից։ [[1852 թվական]]ին հրատարակվել է նրա ամենահայտնի վեպը՝ «Քեռի Թոմի խրճիթը», որը ստրկատիրությունը մերկացնող ամենացնցող փաստաթղթերից է։ Առաջին տարվա ընթացքում ԱՄՆ-ում վաճառվել է գրքի 350000, իսկ ամբողջ աշխարհում՝ 600000 օրինակ։ Անգլիայում այն հրատարակվել է 35, ԽՍՀՄ-ում՝ 59 անգամ, թարգմանվել է 21 լեզուներով, հրատարակվել 2 միլիոնից ավելի ընդհանուր տպաքանակով<ref name="ՀՍՀ" />։ Վեպի հիման վրա նկարահանվել են կինոֆիլմեր։ Ի պատասխան ստրկատետերի ու նրանց ընկերների կողմից հնչած մեղադրանքների՝ Հարիեթ Բիչըր-Սթոուն [[1953 թվական|1853 թվական]]ին հրատարակում է «Քեռի Թոմի խրճիթի բանալին» («Key to uncle Tom’s Cabin») վեպը, որում ապացուցել է, որ վեպի սյուժեն (հաճախ նաև ամենափոքր մանրամասները) վերցված է կյանքից։ Բիչըր-Սթոուի բանաստեղծությունները հիմնականում կրոնական թեմաներով են։ [[1956 թվական]]ին լույս է տեսել նրա հայտնի վեպերից մեկը՝ «Դրեդ. պատմվածք անիծյալ ճահճի մասին»։ == Սկանդալային պատմություն == [[1869 թվական]]ին Հարիեթ Բիչըր-Սթոուն տպագրել է «Բայրոնի կնոջ կյանքի իրական պատմությունը» հոդվածը, որում առաջին անգամ հասարակությանն է ներկայացրել [[Ջորջ Գորդոն Բայրոն|բանաստեղծի]]՝ իր խորթ քրոջ հետ ամուսնացած լինելու հանգամանքը<ref>[https://gutenberg.org/ebooks/44791 Lady Byron Vindicated: A History of the Byron Controversy by Harriet Beecher Stowe]</ref>։ Հոդվածը սկանդալի տեղիք է տվել Ամերիկայում ու [[Եվրոպա]]յում, ու թեև Բիչըր-Սթոուն փորձել է արդարանալ ու մեղադրանքը հաստատել «Lady Byron vindicated» (Բոստոն, 1870) գրքում ներկայացված նոր փաստերով, սակայն այլևս երբեք չի վայելել նախկին ժողովրդականությունը։ == Մահ == Հարիեթ Բիչըր-Սթոուն մահացել է [[1896 թվական]]ի հուլիսի 1-ին [[Հարթֆորդ (Կոնեկտիկուտ)|Հարթֆորդում]]։ Թաղված է Անդովերում՝ Ֆիլիպսի ակադեմիայի գերեզմանատանը<ref>[https://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=992 Harriet Elizabeth Beecher Stowe]</ref>։ == Հիշատակ == [[1962 թվական]]ի [[դեկտեմբերի 29]]-ին Մեն նահանգի Բրանսուիկ քաղաքում գտնվող այն տունը, որտեղ Հարիեթ Բիչըր-Սթոուն գրել է «Քեռի Թոմի խրճիթը» վեպը, ընդգրկվել է [[ԱՄՆ-ի ազգային պատմական հուշարձաններ]]ի ցանկում<ref>[http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=38&ResourceType=Building Statement of Significance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102101557/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=38&ResourceType=Building |date=2013-11-02 }} {{ref-en}}</ref>։ == Մատենագրություն== * Քեռի Թոմասի խրճիթը, Երևան, [[1955]]։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ|2}} {{Վիքիքաղվածք}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=443}} {{DEFAULTSORT:Սթոու, Հարիեթ Բիչըր}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի վիպասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկագիրներ]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կին վիպասաններ]] [[Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի խմբագիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆեմինիստներ]] o3dgg01ekiuqrq0nruz5jkwbgiql8vb 3 51199 10940422 10928120 2026-10-11T22:57:46Z MediaWiki message delivery 26070 /* This Month in GLAM: September 2026 */ Նոր բաժին 10940422 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="clear: {{{clear|right}}}; margin-bottom: .5em; float: right; padding: .5em 0 .8em 1.4em; background: none; width: {{{width|{{{1|auto}}}}}};" {{#if:{{{limit|}}}|class="toclimit-{{{limit}}}"}} | __TOC__ |} {|class="infobox" width="260px" style="margin-top: 6px;" |- !align="center"|[[Պատկեր:Vista-file-manager.png|40px|Արխիվ]]<br />[[Մասնակցի քննարկում:Armenmir/Արխիվ|Արխիվ]] ---- |} {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Մասնակցի քննարկում:Armenmir/Արխիվ/%(year)d |algo = old(30d) |counter = 1 }} == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on August 15. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/16|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Community wishlist graphic.svg|thumb|150px|Future of Community Wishlist]] '''Highlights''' *'''Simplifying account creation''': The [[m:Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page [[phab:T433783|has been simplified]] as part of ongoing work to modernize the account creation experience. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. *'''Movement Ecosystem strategy''': Deadline to provide feedback on the [[m:Updating the ecosystem of Wikimedia organizations/Recognition and Funding for Movement Organizations|first version of the proposal]] are extended until Sep 30 to allow more time for community feedback and discussion. *'''New format for the Community Wishlist''': You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. [[m:Talk:Community Wishlist/Community Wishlist 2027|Please let us know]] what you think will work well or if there are ways to make this proposal stronger. This consultation is open for two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Engage|Engage]]'''<br/><small>''See also: [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]&nbsp;· [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]''</small> *'''Improving page performance''': In order to improve page performance, images now load [[phab:T148047|when they are viewed]]. This means images that are lower down within an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. *'''Android Reading list updates''': Some of the recent Android releases include [[phab:T420788|updates]] to the '''Saved''' feature. This first round of changes on the Android app include redesigning the "Saved" tab to include an "All articles" view, and remove the user-facing default "Saved" reading list. *'''Reading list on desktop''': Reading lists [[phab:T435258|has been released]] on Chinese, Bengali, Czech, and Vietnamese Wikipedias. The feature is now available for logged-in users on those wikis. *'''Event Registration tool''': The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event’s Worklist. *'''Call for Projects and Mentors for Outreachy''': Wikimedia is participating in Round 33 of the [https://www.outreachy.org/ Outreachy program] that runs from December 2026 through March 2027. The deadline to [[phab:T436035|submit projects on Phabricator]] is Sept 4 at 4pm UTC and the project list will be finalized by Sep 11. *'''Latest experiments''': A [[mw:Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 2|current experiment]] is testing to introduce a new content type in Apps home. See all live, upcoming, and completed [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News week [[diffblog:2026/08/17/tech-news-2026-issue-34/|34]] and [[diffblog:2026/08/24/tech-news-2026-issue-35/|35]] include that a new Wikipedia in [[d:Q3436680|Bole]] has been created. See also the 58 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. *'''UwER Conference''': In December, the Wikimedia Portugal and Wikimedia Foundation will be hosting a first-of-its-kind [[:m:Special:MyLanguage/Users with Extended Rights Conference 2026|convening for users with extended rights]]. Applications to attend opened August 13 and will close on September 4. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Enable|Enable]]'''<br/><small>''See also: [[m:Research:Newsletter|Research newsletter]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Wikimedia Endowment''': [[diffblog:2026/08/19/updates-from-the-july-2026-wikimedia-endowment-board-meeting/|Updates]] from the July 2026 Wikimedia Endowment Board Meeting. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Protect|Protect]]'''<br/><small>''See also: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]]&nbsp;· [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter]&nbsp;· [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Don't Blink''': [[diffblog:2026/08/21/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-july-2026/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Legal footer update:''' The Foundation had updated the Legal and Safety Contact Information on 300+ content wikis. The project adds a link to a [[foundation:Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|Foundation-managed central page]] where people can find contact information to report illegal issues and serve official legal notices. This helps to resolve gaps if community-managed contact pages are missing or incomplete. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Reach|Reach]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]''</small> *'''Collaboration''': UNESCO and Wikimedia Movement [[diffblog:2026/08/18/unesco-and-wikimedia-movement-deepen-their-partnership-at-wikimania-2026/|deepen their partnership]] at Wikimania 2026. *'''Digitization''': Bringing [[diffblog:2026/08/22/bringing-balinese-manuscripts-to-wikimania-2026/|Balinese Manuscripts]] to Wikimania 2026. *'''Language''' '''related projects''': Read some key highlights from the latest edition of the [[diffblog:2026/08/21/language-and-internationalization-newsletters-11/|Language and internationalization newsletter]]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''AffCom''': The Affiliations Committee is [[m:Affiliations_Committee/Extension_of_the_pause_on_new_affiliate_recognition|extending the pause]] on new affiliate recognition until the affiliate recognition and funding model is further clarified. '''Other Movement-curated newsletters & news'''<br/><small>''[[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]''</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/16|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin@wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:00, 1 սեպտեմբերի 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30962150 --> == ''This Month in GLAM'': August 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue VIII, August 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/From the team|From the team]]: Hot August/Cold August * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Love Monuments and new phase of Museu Paulista collaboration * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Catalan areas report|Catalan areas report]]: The Catalan public domain: An application to identify Catalan works in public domain * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Explore the Colombian public domain app: Browse works an authors in the public domain * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Wikimedia CR introduces new members of GLAM/partnership team * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Egypt report|Egypt report]]: Egypt’s GLAM Team Brings Egyptian Postal History and Public Libraries to Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: The Musical Heritage of the Santa Cecilia Conservatory * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand Thesis Project Update and the upcoming TDWG 2026 conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Connecting Culture and Free Knowledge - Wikimedia MKD’s GLAM Partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: August in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Summer, Follow-up in Aarau, CoCreation * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/UK report|UK report]]: Wikimedia gets Gazetted + Islamic Calligraphy on English Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: OpenGLAM Summer 2026 in Ukraine * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/USA report|USA report]]: GLAM USA Report (Past & Upcoming) * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHL-Wiki working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Ghana national register * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Wikimedia Commons report|Wikimedia Commons report]]: Media loading change affects Commons Impact Metrics and GLAM analytics * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:37, 11 սեպտեմբերի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=31028447 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on August 28. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/17|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Wikipedia scale of justice.svg|thumb|150px|Baseline Neutral Point of View policy is now being introduced.]] '''Highlights''' *'''Data center switch:''' All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23 at 14:00 UTC as part of a [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|scheduled switchover]] to allow for essential maintenance and improvements. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes in advance. *'''Baseline NPOV Policy''': The public conversation regarding the proposed baseline NPOV policy for Wikipedias that do not yet have one has been concluded. Read [[m:Special:MyLanguage/Baseline NPOV policy/Discussion on a proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) Standard#Outcome of the public conversation|the summary report]] and [[m:Special:MyLanguage/Baseline NPOV policy|the updated baseline NPOV policy text and enforcement guidance here]]. *'''Save the date.''' [[wikimania:Special:MyLanguage/2027:Wikimania|Wikimania 2027]] will be taking place in Santiago, Chile, and online from August 18 to 21, with the theme "The Internet we want". See the [[diffblog:2026/09/11/coverage-of-wikimania-2026-from-paris-to-the-world/|Wikimania 2026 coverage highlights]] and [[diffblog:2026/09/10/setting-our-sights-on-wikimania-santiago/|a brief update on what's ahead]]. *'''Chart extension is now beginner-friendly''': Creating graphs and charts previously required manual JSON editing. In response to a [[m:Community Wishlist/W414|Community wish]] to make the Charts extension more user-friendly, [[c:Special:ChartWizard|a new Visual mode]] for adding values has been introduced. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Engage|Engage]]'''<br/><small>''See also: [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]&nbsp;· [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]''</small> [[File:TextMatch diff illustration 2.png|thumb|150px|TextMatch: A paste from an LLM triggering a Suggestion.]] *'''Introducing TextMatch''': Communities are [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|shaping Suggestion Mode with TextMatch]] to create custom suggestions that are tailored to their own policies and writing conventions. Share your [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]]. *'''Visual editor becoming default:''' Design work on the user experience for visual editing for newcomers [[w:en:Wikipedia talk:VisualEditor#Design follow-up on visual editing for newcomers|is underway]]. This follows visual editor becoming default on [[w:en:Wikipedia:Requests for comment/Visual Editor for new editors#RfC on the default editor for new Desktop editors|English Wikipedia]] following a community discussion. *'''Community Wishlist 2027 consultation:''' The consultation on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|proposed new Wishlist process]] is closing this week. This year's cycle plans for wish submissions in late October/early November, triage completed by late November, and voting in early to mid January. Share feedback in any language [[m:Talk:Community Wishlist/Community Wishlist 2027|on the talk page]]. *'''Improved Add a Link feature''': [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with [[phab:T434259|improved detection]] of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. *'''Wikipedia Android app''': [[phab:T420788|Latest release]] includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. *'''Domain change for thumbnails''': The domain of URLs for thumbnails [[phab:T427465|is changing]] from <code dir=ltr>upload.wikimedia.org</code> to <code dir=ltr>thumb.wikimedia.org</code>. The old URLs will continue to work but MediaWiki will advertise the new domain instead. Original files, videos, and transcodes will still be served from <code dir=ltr>upload.wikimedia.org</code>. *'''Reading lists rollout continues on desktop:''' Following the initial deployment to Bengali, Chinese, Czech, and Vietnamese Wikipedias, [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] went live on Arabic, French, and Indonesian Wikipedias and will go live on [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)#Phase 3: Reading lists full feature rollout|English Wikipedia on Sep 14]], with all remaining wikis following on Sep 28. *'''New features of Pageviews Analysis''': Several new features have been added to the [https://pageviews.wmcloud.org/ Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. *'''Article guidance:''' As part of an A/B experiment, [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] is now available in Turkish and Simple English. *'''Latest experiments''': A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Minimal Minerva|current experiment]] for logged-out mobile readers on Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias is testing whether simplifying the Minerva navigation bar improves reader retention. See all live, upcoming, and completed [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Wikifunctions status updates''': Thanks to all contributors, Wikifunctions has now [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-09-03|reached 5,000 functions]]. *'''Latest highlights from Tech News:''' Weeks [[diffblog:2026/08/31/tech-news-2026-issue-36/|36]] and [[diffblog:2026/09/07/tech-news-2026-issue-37/|37]] of Tech News include the Article guidance feature is now enabled by default for editors with less than 100 edits on Simple English and Turkish Wikipedia. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Enable|Enable]]'''<br/><small>''See also: [[m:Research:Newsletter|Research newsletter]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Affiliates and grant funding:''' Have your say [[m:Updating the ecosystem of Wikimedia organizations/Recognition and Funding for Movement Organizations|on proposals establishing]] (1) a new model and set of expectations for movement affiliates; (2) new, connected requirements to determine eligibility for receiving Community Fund grants from the Wikimedia Foundation; and (3) updated criteria for affiliate recognition processes. *'''Community Fund reflections''': Read [[diffblog:2026/08/31/fy25-26-annual-funding-programs-reflections-learnings/|the reflections]] on the fiscal year 2025–2026 of the Rapid Fund and General Support Fund, covering $17.73 million across 427 grants in 90 countries, with 56.2% distributed outside North America and Northern & Western Europe. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Reach|Reach]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]''</small> *'''World of Wikipedia launches:''' The [https://worldof.wiki/ World of Wikipedia] game has been released. It is an online collectible card game where players sort fact from fiction across Wikipedia articles to build their card library. The game is the latest experiment in reaching younger audiences through familiar formats, following ''Wikispeedia'' on Roblox and ''Which Came First?'' on the Wikipedia app. '''Other updates'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> * '''Celebrate Women 2026:''' [[diffblog:2026/09/05/more-than-a-campaign-the-measurable-impact-of-celebrate-women-2026/|Read the impact]] of Celebrate Women 2026 as the campaign concluded with 112 events, 238,222 unreverted content edits and 2,499,773,577 bytes added. * '''US staff union vote:''' On Sep 3, eligible Wikimedia Foundation staff in the United States [[foundationsite:news/2026/09/03/us-staff-unionization-vote/|voted in favor]] of union representation in a National Labor Relations Board (NLRB) election. '''Other Movement-curated newsletters & news'''<br/><small>''[[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]''</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/17|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin@wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:53, 16 սեպտեմբերի 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=31036199 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 15 September. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/18|translate]].''</div> ---- [[File:Wikipedia Starter Kit Design Mockup 1 - Dashboard Overview.png|thumb|250px|Starter Kit dashboard overview.]] '''Highlights''' *'''Introducing the Wikipedia Starter Kit:''' The Foundation has launched a [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|new Toolforge-hosted tool]] giving new and small language Wikipedia communities a guided pathway through essential onboarding tasks, activity indicators, and connections to the wider movement. *'''Apply for a scholarship to Wikimania 2027:''' Scholarship applications [[diffblog:2026/09/22/scholarship-applications-for-wikimania-santiago-are-now-open/|are now open]] to attend Wikimania 2027 in Santiago. To help with preparing submissions, orientation sessions in Spanish, Portuguese, and English will be held starting the week of October 5. The final deadline is October 31. *'''Reading Lists rolling out to all Wikipedias:''' Starting September 28, logged-in users on every Wikipedia will be able to [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|save articles to a "read later"]] list using the bookmark icon, following successful rollouts on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. *'''WikiCelebrate''': [[diffblog:2026/09/14/we-mostly-do-this-stuff-just-for-the-love-of-it-wikicelebrating-juan-bugwarp-kulichevsky/|WikiCelebrating Juan "BugWarp" Kulichevsky]], who has contributed to Wikimedia projects since childhood and is passionate about sports photography and community building in Argentina and beyond. *'''The 2026 appointment cycle is open''' now through 31 October 2026 for the Ombuds Commission (OC) and the Case Review Committee (CRC). You can learn more about the committees, the roles, and how to apply on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|Committee Appointments page on Meta-wiki]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Engage|Engage]]'''<br/><small>''See also: [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]&nbsp;· [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]''</small> *'''Community Wishlist 2027:''' The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|Community Wishlist Process]] is now updated, taking into account the feedback received. Look out for the call for wish submissions towards the end of October. *'''Wikimedia CEE Meeting 2026''': From Sep 18-20, Wikimedians, open-knowledge researchers, and free-culture advocates from Central and Eastern Europe [[diffblog:2026/09/15/central-and-eastern-europes-premier-free-knowledge-conference-debuts-in-romania-wikimedia-cee-meeting-2026-to-convene-in-cluj-napoca/|gathered]] for the first time in Romania. [[diffblog:2026/09/14/cee-beyond-the-crossroads-wikimedia-cee-meeting-2026-convenes-in-cluj-napoca/|Take a look]] at the novelties and history behind CEE Meeting. *'''Increasing account creation''': To convert more casual users into logged-in daily users, the [[phab:T434847|evergreen account creation]] prompt is released into Beta / TestFlight for iOS and Android. Also, a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]] will now be released to all wikis. The new notice has proven to increase permanent account creation from 1.94% to 3.66%. *'''VisualEditor''' '''is now the default at English Wikipedia''': this wiki has now adopted VisualEditor as the default editor on both desktop and mobile web, following [[w:en:Wikipedia:Requests for comment/Visual Editor for new editors|a sitewide discussion]] that found overwhelming consensus to make the change. *'''Retesting image carousel''': The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]] will be retested using three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. *'''Wikifunctions''': Your code can now call back to the Wikidata fetch functions. Wikifunctions have [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-09-10|deployed an initial capability]] by which a code Implementation (in JavaScript or Python) can call certain other Wikifunctions Functions, get back the result, and have it available for further processing. *'''Latest experiments''': A [[phab:T436352|current experiment]] is testing whether offering a "generic guidance" path for Article Guidance that does not depend on a Wikidata match would increase the chances of more article creation attempts. See all live, upcoming, and completed [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Tech News:''' The latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/09/14/tech-news-2026-issue-38/|38]] and [[diffblog:2026/09/21/tech-news-2026-issue-39/|39]] include a Reader Growth experiment testing whether showing only part of an article at first on mobile, with a “Read more” button to reveal the rest, encourages people to keep reading. See also the 56 community-submitted tasks that were resolved over the last two weeks. *'''Suggestions for Transliterated Search''': If you regularly use two different writing systems (such as Hindi and Latin alphabet), sometimes you accidentally type with the wrong one and need to switch to the right keyboard. Now, [[diffblog:2026/06/11/do-what-i-mean-second-try-suggestions-for-wrong-keyboard-and-transliterated-search/|this gadget]] will be able to suggest query based on what you typed. *'''Peer-to-peer learning program''': Let’s Connect, a peer-to-peer learning program is [[diffblog:2026/09/10/lets-connect-a-peer-to-peer-learning-program-the-shift-to-a-community-organized-model/|shifting to a community-organized model]]. *'''LLM Paste Check rolling out to Wikipedia:''' A [[mw:Edit check/LLM Paste Check|new Edit Check]] will prompt editors who paste text likely copied from an external AI chatbot to consider whether it aligns with movement AI-use policies and decide whether to keep or remove it. It goes live as a default-on feature at English Wikipedia on Sep 24 and at all Wikipedias on Oct 8. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Enable|Enable]]'''<br/><small>''See also: [[m:Research:Newsletter|Research newsletter]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Wikidata bulk downloads now free via Wikimedia Enterprise:''' New beta API endpoints let anyone [https://enterprise.wikimedia.com/blog/wikidata-bulk-snapshots-batches/ download full Wikidata snapshots and pull] hourly batch diffs at no cost, opening up bulk access that previously required a paid tier. *'''Accountability for Wikimedia production services''': To ensure clear accountability for responding to incidents in Wikimedia production services, Wikimedia Foundation published the [[mw:Wikimedia Production/Service Catalog|Service Catalog]] page. The page is the canonical source of [[mw:Wikimedia Production/Service Catalog/Ownership Roles and Responsibilities|service ownership]] for code deployed to the Wikimedia Foundation cluster. See also [[mw:Wikimedia Production/Service Catalog/FAQ|FAQ]] pages which contain more background details. *'''Datacenter switchover has been postponed:''' [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual. *'''Affiliates and grant funding''': The conversations on the new proposed model, requirements and criteria continues until the end of next week with [[:m:Updating_the_ecosystem_of_Wikimedia_organizations/Recognition_and_Funding_for_Movement_Organizations#Public_feedback_calls%3A_September_2026|public calls]] on 1) Tuesday, September 29, 16:00-17:00 UTC on affiliate growth paths and Friday, October 2nd, 17:00-18:00 UTC on affiliate overlaps. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Goals/Reach|Reach]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]''</small> *'''AI literacy program''': [[diffblog:2026/09/10/wacana-puts-self-determination-at-the-center-of-ai-literacy/|A new regional initiative]] in ASEAN was launched to support training and conversations around AI literacy, accountability, and Indigenous self-determination. *'''Testing Google preferred sources''': [[w:en:Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about %E2%80%9CGoogle preferred sources%E2%80%9D|An experiment]] is proposed on English Wikipedia to run a temporary (2-week) notice asking readers who come from Google to set Wikipedia as a “preferred source” in Google. We would see if this causes people who use Google to visit Wikipedia more. If your language wiki is interested, please reach out on [[m:Future Audiences/Preferred sources|the project's talk page]]. '''Other Movement-curated newsletters & news'''<br/><small>''[[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[wikt:en:Wiktionary:The Headword|The Headword (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]''</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/18|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin@wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:50, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=31063756 --> == September 2026 CEE Newsletter is out == Hi everyone, The [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/September_2026 September 2026 issue] of the CEE Newsletter has been published. This issue highlights diverse efforts to create, protect, and share open knowledge, featuring activities in education, GLAM, photography, and community engagement. It also explores new recognition and funding proposal, resources for smaller Wikipedia language editions, and peer-learning experiences. '''Read the full newsletter [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/September%202026 here].''' Enjoy the read!<br/> Caner (User:Kurmanbek) --[[User:Kurmanbek|Kurmanbek]] ([[User talk:Kurmanbek|talk]]) 14:05, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Kurmanbek@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=31073719 --> == ''This Month in GLAM'': September 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue IX, September 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/From the team|From the team]]: What a great month again in the GLAM community! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Australia report|Australia report]]: Wikifying the ALIA West Conference 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Thousands of eyes on Brazilian heritage through Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Egypt report|Egypt report]]: The Long Strides of Egypt’s GLAM Team in September * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/France report|France report]]: Organized Labour Month in France * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Note condivise opens up Italy’s musical heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Can I trust Wikipedia?, Books of Mana, an Auckland War Memorial Museum update and a report on TDWG2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wiki Loves Film – Collaboration with Manaki Film Festival * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Opening Collections, Growing Networks: Polish GLAM-Wiki in September * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Wiki Ambassadors, Wiki Partners, Raduni Wikigita * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Tunisia report|Tunisia report]]: Wikipedian in Residence: National Archives of Tunisia * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/UK report|UK report]]: Japanese art in Korean + UK Honours * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/USA report|USA report]]: GLAM USA Report (Past & Upcoming) * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHL-Wiki working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Content Partnerships Hub: Some news from the first half of the year * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Peruvian heritage in Thai * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:57, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=31124240 --> 30rrhpitd6t6gjzxmcvp0tcqcdk6rfb 0 51257 10940292 10580713 2026-10-11T14:34:59Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ռեյնջերս ՖԱ-ի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ]] 10940292 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ | ֆուտբոլիստի անուն = Սթիվեն Ջերարդ | պատկեր = [[Պատկեր:Steven Gerrard 2018.jpg|300px]] | ամբողջական անուն = Steven George Gerrard | Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք = {{Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք|1980|5|30}} | ծննդյան քաղաք = [[Ուիսթոն]] | ծննդյան երկիր = {{դրոշ|Անգլիա}} | հասակ = 183 մ. | դիրք = [[կիսապաշտպան]] [[Ներկա Պահին մարզիչ]] | ներկա ակումբ = {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ռեյնջերս ՖԱ|Ռեյնջերս]] | համար = | երիտ տարիներ = 1989-1997 | երիտ ակումբ = [[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլ]] | տարի = 1997-2015 | ակումբ = [[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլ]] | խաղ(գոլ) = 387 (84) | ազգային տարի = 2000 - 2014 | ազգային թիմ = {{դրոշ|Անգլիա}} [[Անգլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Անգլիա]] | ազգային խաղ(գոլ) = 114 (21) | մարզչական տարի = | մարզչական ակումբ = Ռեյնջերս ՖԱ }} '''Սթիվեն Ջորջ Ջերարդ''' ({{lang-en|Steven George Gerrard}}, {{ԱԾ}}), անգլիացի ֆուտբոլիստ «[[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլ»]] ակումբի ավագ։ Ջերարդը համարվում է ժամանակակից ֆուտբոլի լավագույն կիսապաշտպաններից մեկը։ Հիմնականում հանդես է գալիս կիսապաշտպանության կենտրոնում, ինչպես նաև ձախ կիսապաշտպանի դիրքում։ 8 տարեկանից հաճախել է [[Լիվերպուլ]]ի մարզադպրոց։ 1998 թվականին իր նորամուտն է նշել ակումբի հիմնական կազմում, իսկ 2000 թվականին դարձել է ակումբի հիմնական կազմի անդամ։ 2003 թվականին Սամի Հյույուպիդայից ստացել է ավագի թևկապը։ Էնֆիլդում իր ողջ կարիերայի ընթացքում 2 անգամ հաղթել է Անգլիայի գավաթը, 3 անգամ Ֆուտբոլային լիգայի գավաթը, 2 անգամ Անգլիայի սուպերգավաթը, 2 անգամ Եվրոպայի սուպերգավաթը և 1-ական անգամ հաղթել է Չեմպիոնների Լիգան և ՈւԵՖԱ-ի գավաթը։ Ջերարդը, ով իր ամբողջ կարիերան անց է կացրել «Էնֆիլդում», առաջին անգամ խաղադաշտ է դուրս եկել 1998 թվականին և ամրապնդվել է թիմի հիմնական կազմում 2000-01 մրցաշրջանում։ 2003-ին նա դարձել է թիմի ավագը՝ փոխարինելով Սաամի Հյուպիային։ Ջերարդի նվաճած մրցանակների թվոմ են երկու Անգլիայի գավաթները, երկու Ֆուտբոլային լիգայի գավաթները և հաղթանակը [[ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգա|Չեմպիոնների Լիգայում]] 2005-ին։ 2005 թվականին Ջերարդը երրորդն էր «[[Ոսկե գնդակ]]» մրցանակի համար քվեարկությունում։ Ջերարդը հավաքականի կազմում դեբյուտը նշել է 2000 թվականին։ 4 նագամ մասնակցել է Եվրոպայի առաջնությանը և 3 անգամ աշխարհի առաջնությանը։ 2006 թվականի ԱԱ-ին Սթիվենը 2 գոլով դարձավ թիմի ռմբարկուն։ 2010 թվականի ԱԱ-ի ժամանակ, երբ Ռիո Ֆրեդինանդը վնասվածք էր ստացել առաջին անգամ ստացավ հավաքականի ավագի թևկապը<ref name="autogenerated1">{{Cite news |date=2010 թ․ հունիսի 4 |title=BBC Sport – Football – Rio Ferdinand out of England World Cup squad |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2010/8722236.stm |accessdate=2010 թ․ հունիսի 13 |publisher=BBC News}}</ref>։ 2012 թվականի Եվրոպայի առաջնության սկսելուց որոշ ժամանակ անց, Ջերարդը դարձավ հավաքականի ավագը<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ մայիսի 16 |title=England Euro 2012 squad: Steven Gerrard named captain |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18094258 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6FceocpCz?url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18094258 |archivedate=2013 թ․ ապրիլի 4 |accessdate=2013 թ․ հունվարի 2 |publisher=BBC Sports}}</ref>, իսկ առաջնության ավարտից հետո դարձավ խորհրդանշական հավաքականի անդամ<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ հուլիսի 2 |title=UEFA EURO 2012 Team of the Tournament |url=http://www.uefa.com/uefa/mediaservices/mediareleases/newsid=1838241.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6FcepcW9Q?url=http://www.uefa.com/uefa/mediaservices/mediareleases/newsid=1838241.html |archivedate=2013 թ․ ապրիլի 4 |accessdate=2013 թ․ հունվարի 2 |publisher=UEFA.com}}</ref>։ Վերջին՝ «100 խաղացողներ, ովքեր ցնցել են ոստիկաններին» ցուցակում Սթիվենը զբաղեցրեց 2-րդ հորիզոնականը՝ զիջելով միայն Կեննի Դալգլիշին<ref>{{Cite web |title=100 PWSTK – THE DEFINITIVE LIST |url=http://www.liverpoolfc.tv/news/media-watch/dalglish-named-top-in-100pwstk |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080731063435/http://www.liverpoolfc.tv/news/archivedirs/news/2006/oct/8/N153706061008-0859.htm |archivedate=2008 թ․ հուլիսի 31 |accessdate=2011 թ․ ապրիլի 13}}</ref>, համաձայն Լիվերպուլի բոլոր երկրպագուների կարծիքի։ Զինեդին Զիդանը 2009 թվականին նրան անվանել է աշխարհի լավագույն ֆուտբոլիստ<ref>{{Cite news |last1=Benammar |first1=Emily |date=2009 թ․ մարտի 13 |title=Liverpool's Steven Gerrard hailed as world's best player by Zinedine Zidane |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/liverpool/4984191/Liverpools-Steven-Gerrard-hailed-as-worlds-best-player-by-Zinedine-Zidane.html |publisher=Daily Telegraph}}</ref>։ 2005 թվականին Սթիվենը ՈւԵՖԱ-ի կողմից ճանաչվել է տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ և Ոսկե Գնդակի համար պայքարում զբաղեցրել է 3-րդ հորիզոնականը։ Նաև Ջերարդը 7 անգամ ՊՖԱ-ի վարկածով մտել է տարվա խորհրդանշական հավաքականի մեջ, 3 անգամ ՈւԵՖԱ-ի խորհրդանշական հավաքականի և 1 անգամ FIFPro-ի խորհրդանշական կազմի մեջ։ 2010 թվականին, ''[[The Guardian]]'' ամսագիրը նրան ներառել է աշխարհի բոլոր ժամանակների խորհրդանշական հավաքականի մեջ<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ հոկտեմբերի 24 |title=Steven Gerrard – the one man tracking back in our World XI? |url=http://www.guardian.co.uk/football/blog/2010/oct/24/steven-gerrard-world-xi |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6FceqN2id?url=http://www.guardian.co.uk/football/blog/2010/oct/24/steven-gerrard-world-xi |archivedate=2013 թ․ ապրիլի 4 |accessdate=2013 թ․ հունվարի 2 |publisher=The Sport Blog}}</ref>։ Սթիվեն Ջերարդը 2015 թվականի [[փետրվարի 17]]-ի տվյալներով համարվում է աշխարհում միակ ֆուտբոլիստը, ով 4 առաջնությունների եզրափակիչներում գոլ է խփել. Չեմպիոնների Լիգայում՝ 2005-ին, ՈւԵՖԱ-ի գավաթում՝ 2001-ին, Անգլիայի գավաթում 2006-ին և Ֆուտբոլային լիգայի գավաթում՝ 2003 թվականին։ == Վաղ տարիներ == Ջերարդը սկսել է ֆուտբոլ խաղալ հարազատ քաղաքի երիտասարդական ակումբում՝ Ուիսթոն Ջունիորսում։ 1989 թվականին ութամյա Ջերարդը միացել է անգլիական Լիվերպուլի մանկական թիմին և եղել է պահեստայինների նստարանին<ref name="lfc profile">{{Cite web |title=1st Team squad profiles: Steven Gerrard |url=http://www.liverpoolfc.tv/team/squad/gerrard/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080730045422/http://www.liverpoolfc.tv/team/squad/gerrard/ |archivedate=2008 թ․ հուլիսի 30 |accessdate=2008 թ․ դեկտեմբերի 19 |publisher=Liverpool F.C.}}</ref>։ Հարցազրույցի ժամանակ նա ասել է. «Դպրոցում վերջին օրերս անցկացնելուց հետո ես ուրախությունից վազում էի տուն, քանի որ պետք է պրոֆեսիոնալ պայմանագիր կնքեի»։ Լավ խաղ չցուցադրելու պատճառով նա 14-16 տարեկան հասակում անցկացրել է 20 խաղ։ Ջերրադն այդ ժամանակ չմասնակցեց Անգլիայի մանկական հավաքականին։ 14 տարեկանում Ջերարդն իր համար սկսեց նոր ակումբ փնտրել՝ ի նկատի ունենալով նաև Մանչեսթեր Յունայթեդը։ Ինքնակենսագրություն գրելու ժամանակ նա նշել է, որ դա արել է, որպեսզի Լիվերպուլը նրան պայմանագիր առաջարկի։ Ջերարդը իր առաջին պրոֆեսիոնալ պայմանագիրը կնքել է Լիվերպուլի հետ՝ 1997 թվականի նոյեմբերի 5-ին։ == Ակումբային կարիերա == === «Լիվերպուլ» === Նա առաջին թիմում իր դեբյուտը նշել է 1998 թվականի նոյեմբերի 29-ին՝ Բլեկբերն Ռովերսի դեմ խաղում փոխարինելով Վեգարդա Հեգգամմային։ Այդ մրցաշրջանում Ջերարդը առաջին անգամ հայտնվեց ՈւԵՖԱ-ի գավաթում՝ [[Սելտա Վիգո|Սելտայի]] դեմ, որտեղ կարմիրները պարտվեցին, բայց երիտասարդ ֆուտբոլիստը հրաշալի խաղ ցուցադրեց։ Ընդհանուր Սիթվենը խաղաց 13 խաղ, փոխարինելով հիմնական կազմի խաղացող Ջեյմի Ռեդնապպային, որը վնասվածք ուներ։ [[Պրեմիեր Լիգա 1999-2000 (Անգլիա)|1999-00]] մրցաշրջանում [[Ժերար Ուլեն]] Ջերարդին սկսեց խաղացնել կենտրոնական կիսապաշտպանի դիրքում։ Հիմնական կազմում 6 խաղ անցկացնելուց հետո Ջերարդը հայտավորվեց [[Էվերթոն ՖԱ|Էվերթոնի]] դեմ դերբիում, սակայն խաղի սկզբից չխաղաց։ Խաղի 66-րդ րոպեին նա փոխարինեց [[Ռոբբի Ֆաուլերի]]ն, սակայն [[Կևինա Կեմպբելլայ]]ի դեմ վտանգավոր խաղի համար միանգամից ստացավ իր կարիերայի առաջին կարմիր քարտը։ Այդ մրցաշրջանում Ջերարդը առաջին թիմի կազմում իր առաջին գոլը խփեց, իսկ այդ խաղը վարտվեց 4:1 հօգուտ Լիվերպուլի։ 2001-01 մրցաշրջանում Ջերարդը նվաճեց իր առաջին ֆուտբոլային գավաթը։ Նրան հաջողվեց վնասվածքից շուտ ապաքինվել, և խաղաց 50 խաղ, որտեղ խփեց 10 գոլ, որոնք օգնեցին [[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլին]] հաղթի Լիգայի գավաթը և [[Անգլիայի գավաթ]]ը։ [[ՈՒԵՖԱ|ՈւԵՖԱ]]-ի գավաթի եզրափակչում՝ [[Ալավես ՖԱ|Ալավեսի]] դեմ խաղում, Ջերարդը իր առաջին կարևոր գոլը խփեց, որից հետո էլ Լիվերպուլը հաղթեց 5:4 հաշվով։ Մրցաշրջանից հետո Ջերարդը ճանաչվեց Անգլիացի լավագույն երիտասարդ խաղացողը<ref>[http://www.englandfootballonline.com/TeamHons/HonsPFAYngPlyr.html England Player Honours - Professional Footballers' Association Young Players of the Year]</ref>։ [[Ժերար Ուլեն]] [[2003]] թվականին ավագի թևկապը փոխանցեց Ջերարդին, որին դեռ վաղ տարիքում սովորեցրել էր ավագի պարտականությունները։ Ջերարդը ավագի թևկապը ստացավ երբ ֆին ֆուտբոլիստ [[Սամի Հյուպիյա]]ն հեռացավ [[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլից]], այն պատճառով, որ անցկացրել էր վատ մրցաշրջան<ref>{{Cite web |date=2005 թ․ հունիսի 4 |title=Steven Gerrard profile |url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-fc/liverpool-fc-news/2005/07/04/steven-gerrard-factfile-100252-15697529/ |accessdate=2013 թ․ դեկտեմբերի 30 |publisher=[[The Liverpool Echo]]}}</ref>։ Ջերարդի խաղընկեր [[Մայքլ Օուեն]]ը այդ մասին իր ինքնակենսագրության մեջ նշել է, որ շատ ուրախ է Ջերարդի համար։ 2003 թվականին անգլիացի կիսապաշտպանը ակումբի հետ պայմանագիրը 4 տարով երկարեցրեց։ 2004 թվականի ամռանը Ջերարդը մոտ էր Լոնդոնի [[Չելսի ՖԱ|Չելսի]] տեղափոխվելուն, բայց պայմանագրի չի կնքվում։ Հնարավոր է, որ Ջերարդը ցանկացել էր փոխել ակումբային գրանցումը, բայց նրա որոշման մեջ մեծ ազդեցություն ունեցան նրա ընկերները և ընտանիքը։ Մերսիսայդցիների ակումբ տեղափոխված [[Ռաֆայել Բենիտես]]ը նույնպես ցանկանում էր, որ նա մնա ակումբում<ref name="Times Chelsea 2008">{{Cite news |last=Lovejoy |first=Joe |date=2008 թ․ ապրիլի 20 |title=Chelsea eye Steven Gerrard bid as title race heads for dramatic finish |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/chelsea/article3780052.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080720023813/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/chelsea/article3780052.ece |archive-date=2008-07-20 |accessdate=2008 թ․ դեկտեմբերի 19 |publisher=The Times |location=London}}</ref>։ 2004 թվականի [[սեպտեմբերի 20]] տեղի ունեցած [[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ի դեմ խաղում Ջերարդը վնասվածք ստացավ, որի պատճառով բաց թողեց նոյեմբեր ամսվա վերջի խաղերը։ Այդպիսի անհաջողություններով սկսված մրցաշրջանը արդյունքում դարձավ նրա կարիերայի ամենալավ մրցաշրջանը։ [[Չեմպիոնների Լիգա 2004-2005|2004-05]] մրցաշրջանի [[Չեմպոինների Լիգա]]յի խմբային փուլի վերջում՝ հունական [[Օլիմպիակոս ՖԱ|Օլիմպիակոսի]] դեմ խաղում, Ջերարդի 22 մետրից գոլը հաղթանակ բերեց ակումբին։ Լիվերպուլին պետք էր հաղթել առնվազն 2 գոլի առավելությամբ, իսկ Սիթվենի գոլը 2-րդն էր։ Լիվերպուլը կարողացավ պահպանել 2 գոլի առավելությունը և անցավ հաջորդ փուլ։ Ավելի ուշ նա նշել էր, որ այդ գոլը համարում է իր կարիերայի ամենակարևոր և ամենագեղեցիկ գոլը։ Լիվերպուլը հասավ մինչև առաջնության եզրափակիչ։ [[Ստամբուլ]]ում նրանք հանդիպեցին Իտալական [[Միլան ՖԱ|Միլանին]]։ Առաջին խաղակեսից հետո կարմիրները խաղադաշտ մտան 3:0 հաշվով պարտվելով, սակայն երկրորդ խաղակեսում ակումբի ավագ [[Վլադիմիր Շմիցեր]]ը 2 գոլ խփեց, ապա Միլանի խաղացողները իրենց տուգանային հրապարակում գցեցին Ջերարդին, որից հետո [[Խավի Ալոնսո]]ն հստակ իրացրեց 11 մետրանոցը և հաշիվը դարձավ 3:3։ Խաղավերջյան 11 մետրանոցներում «Լիվերպուլը» հաղթեց։ Խաղի վերջում լրագրողի այն հարցին, թե ինչ պլաններ ունի ապագայի համար նա պատասխանեց. «Ինչպես կարող եմ հեռանալ այսպիսի հաղթանակ տանող ակումբից»։ Սակայն 2005 թվական, հունիսին կրկին լուրեր էին պտտվում, որ «Լիվերպուլի» ավագը ցանկանում եմ հեռանալ ակումբից, կրկին նրանով հետաքրքրվում է «Չելսին», և պատրաստ է նրա համար վճարել 22 միլիոն ֆունտստերլինգ։ «Լիվերպուլը» Ջերարդին հորդորում էր մնալ ակումբում, սակայն ֆուտբոլիստը շարունակում էր հայտարարել, որ ցանկանում է փոխել ակումբային գրանցումը։ Արդեն հաջորդ օրը ի ուրախություն Լիվերպուլի երկրպագուների, Ջերարադը փոխեց իր որոշումը, և սկսեց բանակցությունները վարել «մերսիսայդական» ակումբի հետ։ Հուլիսի 8-ի երեկոյան Ջերարադը և իր ակումբակից [[Կարրագեր Ջեյմիի]]ն ակումբի հետ կնքեցին 4-ամյա պայմանագիր։ Չեմպիոնների Լիգայում անցկացրած իր խաղի համար՝ Ջերարդը ճանաչվեց առաջնության ամենաօգտակար ֆուտբոլիստը։ Ջերարդը [[Պրեմիեր Լիգա 2005-06|2005-06 մրցաշրջանում]], «Լիվերպուլի» կազմում 53 խաղ անցկացրեց, և խփեց 23 գոլ։ Այդ մրցաշրջանում նա ՊՖԱ-ի վարկածով ճանաչվեց տարվա լավագույն խաղացողը։ Նախկինում «մերսիսայդիներից» այդպիսի նվաճման հասել էր [[Ջոն Բարնս]]ը` [[1988]] թվականին։ Սթիվի Ջին 2 անգամ աչքի է ընկել Անգլիայի գավաթի եզրափակչում` 2006 թվականին Վեսթ Հեմ Յունայթեդի դեմ խաղում, բացի այդ մեկ գոլը խփելով թիմին փրկեց պարտությունից։ Արդյունքում Լիվերպուլը խաղավերջյան 11 մետրանոցներում կարողացավ հաղթել։ Նրա հարվածը 13 մետրից, որը չկարողացավ հետ մղել Շակա Հիսլոպը, դարձավ առաջնության լավագույն գոլերից մեկը։ [[Պատկեր:The big 4-0.jpg|rifgt|thumb|160px|<center>Ջերարադը 2006-07 մրցաշրջանում</center>]] 2007 թվականի օգոստոսին Ջերարդը [[Չեմպիոնների Լիգա 2007-2008|Չեմպոինների Լիգայի]] շրջանակներում կայացած [[Ֆրանսիա]]կան «Տուլուզայի» դեմ խաղում ստացավ ոտքի մատի կոտրվածք, բայց արդեն 4 օր անց խաղաց [[Լոնդոն]]ի «[[Չելսի ՖԱ|Չելսիի»]] դեմ կարևոր խաղում, որը ավարտվեց 1:1 հաշվով։ 2007 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Սթիվենը «Արսենալի» դեմ խաղում կարմիր մարզաշապիկով անցկացրեց իր 400-րդ խաղը։ Այդ խաղում նրան հաջողվեց գոլ խփել։ Այդ տարվա նոյեմբերին Ջերարդը բոլոր խաղերում գոլ խփեց, բացի Չեմպիոնների Լիգայի Մարսելի «[[Օլիմպիկ Մարսել|Օլիմպիկի»]] դեմ խաղում և ռեկորդ սահմանեց, որը նրանից առաջ կարողացել էլ սահմանել [[Ջոն Օլդրիջ]]ը (1989 թվականին), որը գոլ էր խփել բոլոր առաջնությունների բոլոր խաղերում։ 2006 թվականի ամռանը Ջերարդը մերժել է այն խոսակցությունները, թե իբր ցանկանում է հեռանալ Լիվերպուլից։ «Ես այլևս չեմ ցանկանում լինել սկանդալային խոսակցությունների առարկա։ Ես մնում եմ Լիվերպուլում, որտեղ ինձ ամեն ինչ դուր է գալիս, և չեմ ցանկանում կրկնվի այն, ինչ եղավ անցյալ և նախանցյալ տարում։ Այստեղ ես կմնամ, եթե ինչ-որ մեկը ինձ չասի, որ ինձ այլևս այստեղ չեն ցանկանում տեսնել»։ 2008 թվականի ապրիլի 13-ին Ջերարադը Բլեկբերն Ռովերսի դեմ խաղում խաղաց իր 300-րդ խաղը Պրեմիեր Լիգայում, և այդ խաղի առաջին գոլը ինքը խփեց։ 2007-08 մրցաշրջանի արդյունքում Լիվերպուլի ավագը բոլոր մրցաշրերում միասին գրանցեց 21 գոլ, անցնելով իր նախկին մրցաշրջանի ռեկորդը։ Իր խաղընկեր [[Ֆեռնանդո Տոռես]]ի հետ միասին այդ տարի նրանք մտան ՊՖԱ-ի վարկածով տարվա ակումբի մեջ։ Սթիվենը հաջորդ մրցաշրջանի սկիզբը բաց թողեց վնասվածքի պատճառով, բայց բավականին արագ վերադարձավ վնասվածքից։ 2008 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Ստոկ Սիթիի դեմ խաղում խփեց իր 100-րդ գոլը, բայց Դիրկա Կեյտի խաղից դուրս գտնվելու պատճառով այդ գոլը չի հաշվվել։ Բայց 100-րդ գոլը խփելուն նա երկար չսպասեց, մի քանի օր անց՝ ՊՍՎ-ի դեմ խաղում նա աչքի ընկավ։ [[Պատկեր:Steven Gerrard v Cardiff 2014.jpg|left|thumb|160px|<center>Ջերարդը 2014 թվականի մարտին</center>]] Իր 100-րդ խաղը Եվրոգավաթներում Սթիվենը խաղաց 2009 թվականի մարտի 10-ին Չեմպիոնների Լիգայի փլեյ-օֆֆի շրջանակներում կայացած Մադրիդի Ռեալի դեմ խաղում։ Այդ խաղում Լիվերպուլը 4:0 հաշվով տարավ հիանալի հաղթանակ, իսկ ինքը՝ հեբելյանը աչքի ընկավ դուբլով։ Իսկ 4 օր անց Օլդ Տրաֆֆորդում 11 մետրանոց իրացրեց։ Կարմիրները հաղթեցին Մանչեսթեր Յունայթեդին 4:1 հաշվով։ Այդ տպավորիչ արդյունքից հետո Ոսկե Գնդակի եռակի հաղթող Զինեդին Զիդանը ասաց. - Իմ կարծիքով նա աշխարհի ամենալավ խաղացողն է։ Հնարավոր է նա չի գրավում այնպիսի ուշադրությւոն, ինչպիսին գրավում են Մեսսին և Ռոնալդուն, սակայն ես մտածում եմ, որ նա է լավագույնը։ === Հավաքական === Ջերարդը ազգային հավաքականում առաջին հանդուպումը անցկացրեց 2000-ի Մայիսի 31-ին։ Նա մասնակցեց այդ տարի Եվրո-2000-ին, որը [[Անգլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ի համար անհաջող ստացվեց։ Վնասվածքի պատճառով Ջերարդը չկարողացավ մասնակցել 2002 Աշխարհի առաջնությանը։ Եվրո-2004-ը և 2006 Աշխարհի առաջնությունը Գերմանիայում անգլիացիների համար նույնպես անհաջող ստացվեցին։ Երկու դեպքում էլ նրանք 1/4 եղրափակչում պարտվեցին [[Պորտուգալիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Պորտուգալիայի հավաքականին]]։ [[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 2010|2010 Աշխարհի առաջնությունից]] առաջ Ջերարդը ստացավ ավագի թևկապը, քանի որ Ռիո Ֆերդինանդը վնասվածքի պատճառով չէր մասնակցում առաջնությանը։ ԱՄՆ հավաքականի դեմ խաղում Ջերարդը խփեց անգլիցիների համար առաջին գնդակը մրցաշարում։ == Ակումբային վիճակագրություն == ''2015 թվականի մայիսի 24-ի դրությամբ'' {|border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center" |- style="background:beige" align=center !rowspan="2" width=100|Ակումբ !rowspan="2" width=62|Մրցաշրջան !colspan="2" width=90|[[Պրեմիեր Լիգա (Անգլիա)|Պրեմիեր Լիգա]] !colspan="2" width=90|Անգլիայի գավաթ !colspan="2" width=90|Գավաթի Լիգա !colspan="2" width=90|Եվրոպա !colspan="2" width=90|Այլ !colspan="2" width=90|Արդյունքում |- style="background:beige" align=center !Խաղ !Գոլ !Խաղ !Գոլ !Խաղ !Գոլ !Խաղ !Գոլ !Խաղ !Գոլ !Խաղ !Գոլ |- align=center |rowspan="17" align=center valign=center|'''[[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլ]]''' |1998/99<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 1998/1999. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=128 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |12 |0 |0 |0 |0 |0 |1 |0 | | !13 !0 |- align=center |1999/00<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 1999/2000. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=129 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |29 |1 |2 |0 |0 |0 | | | | !31 !1 |- align=center |2000/01<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2000/2001. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=130 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |33 |7 |4 |1 |4 |0 |9 |2 | | !50 !10 |- align=center |2001/02<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2001/2002. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=131 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |28 |3 |2 |0 |0 |0 |15 |1 | | !45 !4 |- align=center |2002/03<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2002/2003. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=132 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |34 |5 |2 |0 |6 |2 |11 |0 |1 |0 !54 !7 |- align=center |2003/04<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2003/2004. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=133 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |34 |4 |3 |0 |2 |0 |8 |2 | | !47 !6 |- align=center |2004/05<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2004/2005. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=134 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |30 |7 |0 |0 |3 |2 |10 |4 | | !43 !13 |- align=center |2005/06<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2005/2006. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=135 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |32 |10 |6 |4 |1 |1 |12 |7 |2 |1 !53 !23 |- align=center |2006/07<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2006/2007. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=136 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |36 |7 |1 |0 |1 |1 |12 |3 |1 |0 !51 !11 |- align=center |2007/08<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2007/2008. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=137 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |34 |11 |3 |3 |2 |1 |13 |6 | | !52 !21 |- align=center |2008/09<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2008/2009. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=138 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |31 |16 |3 |1 |0 |0 |10 |7 | | !44 !24 |- align=center |2009/10<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2009/2010. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=139 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |33 |9 |2 |1 |1 |0 |13 |2 | | !49 !12 |- align=center |2010/11<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2010/2011. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=140 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |21 |4 |1 |0 |0 |0 |2 |4 | | !24 !8 |- align=center |2011/12<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2011/2012. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=141 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |18 |5 |6 |1 |4 |2 | | | | !28 !8 |- align=center |2012/13<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2012/2013. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=142 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |36 |9 |1 |0 |1 |0 |8 |1 | | !46 !10 |- align=center |2013/14<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2013/2014. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=143 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |34 |13 |3 |1 |2 |0 | | | | !39 !14 |- align=center |2014/15<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2014/2015. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=144 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |29 |9 |3 |2 |3 |0 |6 |2 | | !41 !13 |- style="background:lemonchiffon" align=center !colspan="2"|Ամբողջ կարիերայի ընթացքում !504!!120!!42!!14!!30!!9!!130!!41!!4!!1!!710!!185 |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.liverpoolfc.tv/team/squad/gerrard/ Ջերարդը «Լիվերպուլի» պաշտոնական կայքում] {{ref-en}} * [http://www.lfchistory.net/player_profile.asp?player_id=305 Սթիվեն Ջերարդը] LFCHistory.net կայքում {{ref-en}} * [http://news.bbc.co.uk/sport1/shared/bsp/hi/football/statistics/players/g/gerrard_42671.stm Սթիվեն Ջերարդը ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070905123557/http://news.bbc.co.uk/sport1/shared/bsp/hi/football/statistics/players/g/gerrard_42671.stm |date=2007-09-05 }} BBC Sport կայքում{{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Անգլիայի տարվա ֆուտբոլիստ՝ ըստ ՖԼԱ-յի}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}} {{DEFAULTSORT:Ջերարդ, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:1980 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Լիվերպուլի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Մայիսի 30 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ]] [[Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Ռեյնջերս ՖԱ-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ]] jlxbwyha77z7ul1hld8qfeugnqsinfw 10940302 10940292 2026-10-11T15:34:46Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 -[[Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ]], քանի որ արդեն կա [[Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով]], ([[Մասնակից:ԱշոտՏՆՂ/գերկատեգորիզացիա.json|ուղղել բոտին]]) 10940302 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ | ֆուտբոլիստի անուն = Սթիվեն Ջերարդ | պատկեր = [[Պատկեր:Steven Gerrard 2018.jpg|300px]] | ամբողջական անուն = Steven George Gerrard | Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք = {{Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք|1980|5|30}} | ծննդյան քաղաք = [[Ուիսթոն]] | ծննդյան երկիր = {{դրոշ|Անգլիա}} | հասակ = 183 մ. | դիրք = [[կիսապաշտպան]] [[Ներկա Պահին մարզիչ]] | ներկա ակումբ = {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ռեյնջերս ՖԱ|Ռեյնջերս]] | համար = | երիտ տարիներ = 1989-1997 | երիտ ակումբ = [[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլ]] | տարի = 1997-2015 | ակումբ = [[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլ]] | խաղ(գոլ) = 387 (84) | ազգային տարի = 2000 - 2014 | ազգային թիմ = {{դրոշ|Անգլիա}} [[Անգլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Անգլիա]] | ազգային խաղ(գոլ) = 114 (21) | մարզչական տարի = | մարզչական ակումբ = Ռեյնջերս ՖԱ }} '''Սթիվեն Ջորջ Ջերարդ''' ({{lang-en|Steven George Gerrard}}, {{ԱԾ}}), անգլիացի ֆուտբոլիստ «[[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլ»]] ակումբի ավագ։ Ջերարդը համարվում է ժամանակակից ֆուտբոլի լավագույն կիսապաշտպաններից մեկը։ Հիմնականում հանդես է գալիս կիսապաշտպանության կենտրոնում, ինչպես նաև ձախ կիսապաշտպանի դիրքում։ 8 տարեկանից հաճախել է [[Լիվերպուլ]]ի մարզադպրոց։ 1998 թվականին իր նորամուտն է նշել ակումբի հիմնական կազմում, իսկ 2000 թվականին դարձել է ակումբի հիմնական կազմի անդամ։ 2003 թվականին Սամի Հյույուպիդայից ստացել է ավագի թևկապը։ Էնֆիլդում իր ողջ կարիերայի ընթացքում 2 անգամ հաղթել է Անգլիայի գավաթը, 3 անգամ Ֆուտբոլային լիգայի գավաթը, 2 անգամ Անգլիայի սուպերգավաթը, 2 անգամ Եվրոպայի սուպերգավաթը և 1-ական անգամ հաղթել է Չեմպիոնների Լիգան և ՈւԵՖԱ-ի գավաթը։ Ջերարդը, ով իր ամբողջ կարիերան անց է կացրել «Էնֆիլդում», առաջին անգամ խաղադաշտ է դուրս եկել 1998 թվականին և ամրապնդվել է թիմի հիմնական կազմում 2000-01 մրցաշրջանում։ 2003-ին նա դարձել է թիմի ավագը՝ փոխարինելով Սաամի Հյուպիային։ Ջերարդի նվաճած մրցանակների թվոմ են երկու Անգլիայի գավաթները, երկու Ֆուտբոլային լիգայի գավաթները և հաղթանակը [[ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգա|Չեմպիոնների Լիգայում]] 2005-ին։ 2005 թվականին Ջերարդը երրորդն էր «[[Ոսկե գնդակ]]» մրցանակի համար քվեարկությունում։ Ջերարդը հավաքականի կազմում դեբյուտը նշել է 2000 թվականին։ 4 նագամ մասնակցել է Եվրոպայի առաջնությանը և 3 անգամ աշխարհի առաջնությանը։ 2006 թվականի ԱԱ-ին Սթիվենը 2 գոլով դարձավ թիմի ռմբարկուն։ 2010 թվականի ԱԱ-ի ժամանակ, երբ Ռիո Ֆրեդինանդը վնասվածք էր ստացել առաջին անգամ ստացավ հավաքականի ավագի թևկապը<ref name="autogenerated1">{{Cite news |date=2010 թ․ հունիսի 4 |title=BBC Sport – Football – Rio Ferdinand out of England World Cup squad |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2010/8722236.stm |accessdate=2010 թ․ հունիսի 13 |publisher=BBC News}}</ref>։ 2012 թվականի Եվրոպայի առաջնության սկսելուց որոշ ժամանակ անց, Ջերարդը դարձավ հավաքականի ավագը<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ մայիսի 16 |title=England Euro 2012 squad: Steven Gerrard named captain |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18094258 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6FceocpCz?url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18094258 |archivedate=2013 թ․ ապրիլի 4 |accessdate=2013 թ․ հունվարի 2 |publisher=BBC Sports}}</ref>, իսկ առաջնության ավարտից հետո դարձավ խորհրդանշական հավաքականի անդամ<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ հուլիսի 2 |title=UEFA EURO 2012 Team of the Tournament |url=http://www.uefa.com/uefa/mediaservices/mediareleases/newsid=1838241.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6FcepcW9Q?url=http://www.uefa.com/uefa/mediaservices/mediareleases/newsid=1838241.html |archivedate=2013 թ․ ապրիլի 4 |accessdate=2013 թ․ հունվարի 2 |publisher=UEFA.com}}</ref>։ Վերջին՝ «100 խաղացողներ, ովքեր ցնցել են ոստիկաններին» ցուցակում Սթիվենը զբաղեցրեց 2-րդ հորիզոնականը՝ զիջելով միայն Կեննի Դալգլիշին<ref>{{Cite web |title=100 PWSTK – THE DEFINITIVE LIST |url=http://www.liverpoolfc.tv/news/media-watch/dalglish-named-top-in-100pwstk |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080731063435/http://www.liverpoolfc.tv/news/archivedirs/news/2006/oct/8/N153706061008-0859.htm |archivedate=2008 թ․ հուլիսի 31 |accessdate=2011 թ․ ապրիլի 13}}</ref>, համաձայն Լիվերպուլի բոլոր երկրպագուների կարծիքի։ Զինեդին Զիդանը 2009 թվականին նրան անվանել է աշխարհի լավագույն ֆուտբոլիստ<ref>{{Cite news |last1=Benammar |first1=Emily |date=2009 թ․ մարտի 13 |title=Liverpool's Steven Gerrard hailed as world's best player by Zinedine Zidane |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/liverpool/4984191/Liverpools-Steven-Gerrard-hailed-as-worlds-best-player-by-Zinedine-Zidane.html |publisher=Daily Telegraph}}</ref>։ 2005 թվականին Սթիվենը ՈւԵՖԱ-ի կողմից ճանաչվել է տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ և Ոսկե Գնդակի համար պայքարում զբաղեցրել է 3-րդ հորիզոնականը։ Նաև Ջերարդը 7 անգամ ՊՖԱ-ի վարկածով մտել է տարվա խորհրդանշական հավաքականի մեջ, 3 անգամ ՈւԵՖԱ-ի խորհրդանշական հավաքականի և 1 անգամ FIFPro-ի խորհրդանշական կազմի մեջ։ 2010 թվականին, ''[[The Guardian]]'' ամսագիրը նրան ներառել է աշխարհի բոլոր ժամանակների խորհրդանշական հավաքականի մեջ<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ հոկտեմբերի 24 |title=Steven Gerrard – the one man tracking back in our World XI? |url=http://www.guardian.co.uk/football/blog/2010/oct/24/steven-gerrard-world-xi |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6FceqN2id?url=http://www.guardian.co.uk/football/blog/2010/oct/24/steven-gerrard-world-xi |archivedate=2013 թ․ ապրիլի 4 |accessdate=2013 թ․ հունվարի 2 |publisher=The Sport Blog}}</ref>։ Սթիվեն Ջերարդը 2015 թվականի [[փետրվարի 17]]-ի տվյալներով համարվում է աշխարհում միակ ֆուտբոլիստը, ով 4 առաջնությունների եզրափակիչներում գոլ է խփել. Չեմպիոնների Լիգայում՝ 2005-ին, ՈւԵՖԱ-ի գավաթում՝ 2001-ին, Անգլիայի գավաթում 2006-ին և Ֆուտբոլային լիգայի գավաթում՝ 2003 թվականին։ == Վաղ տարիներ == Ջերարդը սկսել է ֆուտբոլ խաղալ հարազատ քաղաքի երիտասարդական ակումբում՝ Ուիսթոն Ջունիորսում։ 1989 թվականին ութամյա Ջերարդը միացել է անգլիական Լիվերպուլի մանկական թիմին և եղել է պահեստայինների նստարանին<ref name="lfc profile">{{Cite web |title=1st Team squad profiles: Steven Gerrard |url=http://www.liverpoolfc.tv/team/squad/gerrard/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080730045422/http://www.liverpoolfc.tv/team/squad/gerrard/ |archivedate=2008 թ․ հուլիսի 30 |accessdate=2008 թ․ դեկտեմբերի 19 |publisher=Liverpool F.C.}}</ref>։ Հարցազրույցի ժամանակ նա ասել է. «Դպրոցում վերջին օրերս անցկացնելուց հետո ես ուրախությունից վազում էի տուն, քանի որ պետք է պրոֆեսիոնալ պայմանագիր կնքեի»։ Լավ խաղ չցուցադրելու պատճառով նա 14-16 տարեկան հասակում անցկացրել է 20 խաղ։ Ջերրադն այդ ժամանակ չմասնակցեց Անգլիայի մանկական հավաքականին։ 14 տարեկանում Ջերարդն իր համար սկսեց նոր ակումբ փնտրել՝ ի նկատի ունենալով նաև Մանչեսթեր Յունայթեդը։ Ինքնակենսագրություն գրելու ժամանակ նա նշել է, որ դա արել է, որպեսզի Լիվերպուլը նրան պայմանագիր առաջարկի։ Ջերարդը իր առաջին պրոֆեսիոնալ պայմանագիրը կնքել է Լիվերպուլի հետ՝ 1997 թվականի նոյեմբերի 5-ին։ == Ակումբային կարիերա == === «Լիվերպուլ» === Նա առաջին թիմում իր դեբյուտը նշել է 1998 թվականի նոյեմբերի 29-ին՝ Բլեկբերն Ռովերսի դեմ խաղում փոխարինելով Վեգարդա Հեգգամմային։ Այդ մրցաշրջանում Ջերարդը առաջին անգամ հայտնվեց ՈւԵՖԱ-ի գավաթում՝ [[Սելտա Վիգո|Սելտայի]] դեմ, որտեղ կարմիրները պարտվեցին, բայց երիտասարդ ֆուտբոլիստը հրաշալի խաղ ցուցադրեց։ Ընդհանուր Սիթվենը խաղաց 13 խաղ, փոխարինելով հիմնական կազմի խաղացող Ջեյմի Ռեդնապպային, որը վնասվածք ուներ։ [[Պրեմիեր Լիգա 1999-2000 (Անգլիա)|1999-00]] մրցաշրջանում [[Ժերար Ուլեն]] Ջերարդին սկսեց խաղացնել կենտրոնական կիսապաշտպանի դիրքում։ Հիմնական կազմում 6 խաղ անցկացնելուց հետո Ջերարդը հայտավորվեց [[Էվերթոն ՖԱ|Էվերթոնի]] դեմ դերբիում, սակայն խաղի սկզբից չխաղաց։ Խաղի 66-րդ րոպեին նա փոխարինեց [[Ռոբբի Ֆաուլերի]]ն, սակայն [[Կևինա Կեմպբելլայ]]ի դեմ վտանգավոր խաղի համար միանգամից ստացավ իր կարիերայի առաջին կարմիր քարտը։ Այդ մրցաշրջանում Ջերարդը առաջին թիմի կազմում իր առաջին գոլը խփեց, իսկ այդ խաղը վարտվեց 4:1 հօգուտ Լիվերպուլի։ 2001-01 մրցաշրջանում Ջերարդը նվաճեց իր առաջին ֆուտբոլային գավաթը։ Նրան հաջողվեց վնասվածքից շուտ ապաքինվել, և խաղաց 50 խաղ, որտեղ խփեց 10 գոլ, որոնք օգնեցին [[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլին]] հաղթի Լիգայի գավաթը և [[Անգլիայի գավաթ]]ը։ [[ՈՒԵՖԱ|ՈւԵՖԱ]]-ի գավաթի եզրափակչում՝ [[Ալավես ՖԱ|Ալավեսի]] դեմ խաղում, Ջերարդը իր առաջին կարևոր գոլը խփեց, որից հետո էլ Լիվերպուլը հաղթեց 5:4 հաշվով։ Մրցաշրջանից հետո Ջերարդը ճանաչվեց Անգլիացի լավագույն երիտասարդ խաղացողը<ref>[http://www.englandfootballonline.com/TeamHons/HonsPFAYngPlyr.html England Player Honours - Professional Footballers' Association Young Players of the Year]</ref>։ [[Ժերար Ուլեն]] [[2003]] թվականին ավագի թևկապը փոխանցեց Ջերարդին, որին դեռ վաղ տարիքում սովորեցրել էր ավագի պարտականությունները։ Ջերարդը ավագի թևկապը ստացավ երբ ֆին ֆուտբոլիստ [[Սամի Հյուպիյա]]ն հեռացավ [[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլից]], այն պատճառով, որ անցկացրել էր վատ մրցաշրջան<ref>{{Cite web |date=2005 թ․ հունիսի 4 |title=Steven Gerrard profile |url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-fc/liverpool-fc-news/2005/07/04/steven-gerrard-factfile-100252-15697529/ |accessdate=2013 թ․ դեկտեմբերի 30 |publisher=[[The Liverpool Echo]]}}</ref>։ Ջերարդի խաղընկեր [[Մայքլ Օուեն]]ը այդ մասին իր ինքնակենսագրության մեջ նշել է, որ շատ ուրախ է Ջերարդի համար։ 2003 թվականին անգլիացի կիսապաշտպանը ակումբի հետ պայմանագիրը 4 տարով երկարեցրեց։ 2004 թվականի ամռանը Ջերարդը մոտ էր Լոնդոնի [[Չելսի ՖԱ|Չելսի]] տեղափոխվելուն, բայց պայմանագրի չի կնքվում։ Հնարավոր է, որ Ջերարդը ցանկացել էր փոխել ակումբային գրանցումը, բայց նրա որոշման մեջ մեծ ազդեցություն ունեցան նրա ընկերները և ընտանիքը։ Մերսիսայդցիների ակումբ տեղափոխված [[Ռաֆայել Բենիտես]]ը նույնպես ցանկանում էր, որ նա մնա ակումբում<ref name="Times Chelsea 2008">{{Cite news |last=Lovejoy |first=Joe |date=2008 թ․ ապրիլի 20 |title=Chelsea eye Steven Gerrard bid as title race heads for dramatic finish |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/chelsea/article3780052.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080720023813/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/chelsea/article3780052.ece |archive-date=2008-07-20 |accessdate=2008 թ․ դեկտեմբերի 19 |publisher=The Times |location=London}}</ref>։ 2004 թվականի [[սեպտեմբերի 20]] տեղի ունեցած [[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ի դեմ խաղում Ջերարդը վնասվածք ստացավ, որի պատճառով բաց թողեց նոյեմբեր ամսվա վերջի խաղերը։ Այդպիսի անհաջողություններով սկսված մրցաշրջանը արդյունքում դարձավ նրա կարիերայի ամենալավ մրցաշրջանը։ [[Չեմպիոնների Լիգա 2004-2005|2004-05]] մրցաշրջանի [[Չեմպոինների Լիգա]]յի խմբային փուլի վերջում՝ հունական [[Օլիմպիակոս ՖԱ|Օլիմպիակոսի]] դեմ խաղում, Ջերարդի 22 մետրից գոլը հաղթանակ բերեց ակումբին։ Լիվերպուլին պետք էր հաղթել առնվազն 2 գոլի առավելությամբ, իսկ Սիթվենի գոլը 2-րդն էր։ Լիվերպուլը կարողացավ պահպանել 2 գոլի առավելությունը և անցավ հաջորդ փուլ։ Ավելի ուշ նա նշել էր, որ այդ գոլը համարում է իր կարիերայի ամենակարևոր և ամենագեղեցիկ գոլը։ Լիվերպուլը հասավ մինչև առաջնության եզրափակիչ։ [[Ստամբուլ]]ում նրանք հանդիպեցին Իտալական [[Միլան ՖԱ|Միլանին]]։ Առաջին խաղակեսից հետո կարմիրները խաղադաշտ մտան 3:0 հաշվով պարտվելով, սակայն երկրորդ խաղակեսում ակումբի ավագ [[Վլադիմիր Շմիցեր]]ը 2 գոլ խփեց, ապա Միլանի խաղացողները իրենց տուգանային հրապարակում գցեցին Ջերարդին, որից հետո [[Խավի Ալոնսո]]ն հստակ իրացրեց 11 մետրանոցը և հաշիվը դարձավ 3:3։ Խաղավերջյան 11 մետրանոցներում «Լիվերպուլը» հաղթեց։ Խաղի վերջում լրագրողի այն հարցին, թե ինչ պլաններ ունի ապագայի համար նա պատասխանեց. «Ինչպես կարող եմ հեռանալ այսպիսի հաղթանակ տանող ակումբից»։ Սակայն 2005 թվական, հունիսին կրկին լուրեր էին պտտվում, որ «Լիվերպուլի» ավագը ցանկանում եմ հեռանալ ակումբից, կրկին նրանով հետաքրքրվում է «Չելսին», և պատրաստ է նրա համար վճարել 22 միլիոն ֆունտստերլինգ։ «Լիվերպուլը» Ջերարդին հորդորում էր մնալ ակումբում, սակայն ֆուտբոլիստը շարունակում էր հայտարարել, որ ցանկանում է փոխել ակումբային գրանցումը։ Արդեն հաջորդ օրը ի ուրախություն Լիվերպուլի երկրպագուների, Ջերարադը փոխեց իր որոշումը, և սկսեց բանակցությունները վարել «մերսիսայդական» ակումբի հետ։ Հուլիսի 8-ի երեկոյան Ջերարադը և իր ակումբակից [[Կարրագեր Ջեյմիի]]ն ակումբի հետ կնքեցին 4-ամյա պայմանագիր։ Չեմպիոնների Լիգայում անցկացրած իր խաղի համար՝ Ջերարդը ճանաչվեց առաջնության ամենաօգտակար ֆուտբոլիստը։ Ջերարդը [[Պրեմիեր Լիգա 2005-06|2005-06 մրցաշրջանում]], «Լիվերպուլի» կազմում 53 խաղ անցկացրեց, և խփեց 23 գոլ։ Այդ մրցաշրջանում նա ՊՖԱ-ի վարկածով ճանաչվեց տարվա լավագույն խաղացողը։ Նախկինում «մերսիսայդիներից» այդպիսի նվաճման հասել էր [[Ջոն Բարնս]]ը` [[1988]] թվականին։ Սթիվի Ջին 2 անգամ աչքի է ընկել Անգլիայի գավաթի եզրափակչում` 2006 թվականին Վեսթ Հեմ Յունայթեդի դեմ խաղում, բացի այդ մեկ գոլը խփելով թիմին փրկեց պարտությունից։ Արդյունքում Լիվերպուլը խաղավերջյան 11 մետրանոցներում կարողացավ հաղթել։ Նրա հարվածը 13 մետրից, որը չկարողացավ հետ մղել Շակա Հիսլոպը, դարձավ առաջնության լավագույն գոլերից մեկը։ [[Պատկեր:The big 4-0.jpg|rifgt|thumb|160px|<center>Ջերարադը 2006-07 մրցաշրջանում</center>]] 2007 թվականի օգոստոսին Ջերարդը [[Չեմպիոնների Լիգա 2007-2008|Չեմպոինների Լիգայի]] շրջանակներում կայացած [[Ֆրանսիա]]կան «Տուլուզայի» դեմ խաղում ստացավ ոտքի մատի կոտրվածք, բայց արդեն 4 օր անց խաղաց [[Լոնդոն]]ի «[[Չելսի ՖԱ|Չելսիի»]] դեմ կարևոր խաղում, որը ավարտվեց 1:1 հաշվով։ 2007 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Սթիվենը «Արսենալի» դեմ խաղում կարմիր մարզաշապիկով անցկացրեց իր 400-րդ խաղը։ Այդ խաղում նրան հաջողվեց գոլ խփել։ Այդ տարվա նոյեմբերին Ջերարդը բոլոր խաղերում գոլ խփեց, բացի Չեմպիոնների Լիգայի Մարսելի «[[Օլիմպիկ Մարսել|Օլիմպիկի»]] դեմ խաղում և ռեկորդ սահմանեց, որը նրանից առաջ կարողացել էլ սահմանել [[Ջոն Օլդրիջ]]ը (1989 թվականին), որը գոլ էր խփել բոլոր առաջնությունների բոլոր խաղերում։ 2006 թվականի ամռանը Ջերարդը մերժել է այն խոսակցությունները, թե իբր ցանկանում է հեռանալ Լիվերպուլից։ «Ես այլևս չեմ ցանկանում լինել սկանդալային խոսակցությունների առարկա։ Ես մնում եմ Լիվերպուլում, որտեղ ինձ ամեն ինչ դուր է գալիս, և չեմ ցանկանում կրկնվի այն, ինչ եղավ անցյալ և նախանցյալ տարում։ Այստեղ ես կմնամ, եթե ինչ-որ մեկը ինձ չասի, որ ինձ այլևս այստեղ չեն ցանկանում տեսնել»։ 2008 թվականի ապրիլի 13-ին Ջերարադը Բլեկբերն Ռովերսի դեմ խաղում խաղաց իր 300-րդ խաղը Պրեմիեր Լիգայում, և այդ խաղի առաջին գոլը ինքը խփեց։ 2007-08 մրցաշրջանի արդյունքում Լիվերպուլի ավագը բոլոր մրցաշրերում միասին գրանցեց 21 գոլ, անցնելով իր նախկին մրցաշրջանի ռեկորդը։ Իր խաղընկեր [[Ֆեռնանդո Տոռես]]ի հետ միասին այդ տարի նրանք մտան ՊՖԱ-ի վարկածով տարվա ակումբի մեջ։ Սթիվենը հաջորդ մրցաշրջանի սկիզբը բաց թողեց վնասվածքի պատճառով, բայց բավականին արագ վերադարձավ վնասվածքից։ 2008 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Ստոկ Սիթիի դեմ խաղում խփեց իր 100-րդ գոլը, բայց Դիրկա Կեյտի խաղից դուրս գտնվելու պատճառով այդ գոլը չի հաշվվել։ Բայց 100-րդ գոլը խփելուն նա երկար չսպասեց, մի քանի օր անց՝ ՊՍՎ-ի դեմ խաղում նա աչքի ընկավ։ [[Պատկեր:Steven Gerrard v Cardiff 2014.jpg|left|thumb|160px|<center>Ջերարդը 2014 թվականի մարտին</center>]] Իր 100-րդ խաղը Եվրոգավաթներում Սթիվենը խաղաց 2009 թվականի մարտի 10-ին Չեմպիոնների Լիգայի փլեյ-օֆֆի շրջանակներում կայացած Մադրիդի Ռեալի դեմ խաղում։ Այդ խաղում Լիվերպուլը 4:0 հաշվով տարավ հիանալի հաղթանակ, իսկ ինքը՝ հեբելյանը աչքի ընկավ դուբլով։ Իսկ 4 օր անց Օլդ Տրաֆֆորդում 11 մետրանոց իրացրեց։ Կարմիրները հաղթեցին Մանչեսթեր Յունայթեդին 4:1 հաշվով։ Այդ տպավորիչ արդյունքից հետո Ոսկե Գնդակի եռակի հաղթող Զինեդին Զիդանը ասաց. - Իմ կարծիքով նա աշխարհի ամենալավ խաղացողն է։ Հնարավոր է նա չի գրավում այնպիսի ուշադրությւոն, ինչպիսին գրավում են Մեսսին և Ռոնալդուն, սակայն ես մտածում եմ, որ նա է լավագույնը։ === Հավաքական === Ջերարդը ազգային հավաքականում առաջին հանդուպումը անցկացրեց 2000-ի Մայիսի 31-ին։ Նա մասնակցեց այդ տարի Եվրո-2000-ին, որը [[Անգլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ի համար անհաջող ստացվեց։ Վնասվածքի պատճառով Ջերարդը չկարողացավ մասնակցել 2002 Աշխարհի առաջնությանը։ Եվրո-2004-ը և 2006 Աշխարհի առաջնությունը Գերմանիայում անգլիացիների համար նույնպես անհաջող ստացվեցին։ Երկու դեպքում էլ նրանք 1/4 եղրափակչում պարտվեցին [[Պորտուգալիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Պորտուգալիայի հավաքականին]]։ [[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 2010|2010 Աշխարհի առաջնությունից]] առաջ Ջերարդը ստացավ ավագի թևկապը, քանի որ Ռիո Ֆերդինանդը վնասվածքի պատճառով չէր մասնակցում առաջնությանը։ ԱՄՆ հավաքականի դեմ խաղում Ջերարդը խփեց անգլիցիների համար առաջին գնդակը մրցաշարում։ == Ակումբային վիճակագրություն == ''2015 թվականի մայիսի 24-ի դրությամբ'' {|border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center" |- style="background:beige" align=center !rowspan="2" width=100|Ակումբ !rowspan="2" width=62|Մրցաշրջան !colspan="2" width=90|[[Պրեմիեր Լիգա (Անգլիա)|Պրեմիեր Լիգա]] !colspan="2" width=90|Անգլիայի գավաթ !colspan="2" width=90|Գավաթի Լիգա !colspan="2" width=90|Եվրոպա !colspan="2" width=90|Այլ !colspan="2" width=90|Արդյունքում |- style="background:beige" align=center !Խաղ !Գոլ !Խաղ !Գոլ !Խաղ !Գոլ !Խաղ !Գոլ !Խաղ !Գոլ !Խաղ !Գոլ |- align=center |rowspan="17" align=center valign=center|'''[[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլ]]''' |1998/99<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 1998/1999. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=128 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |12 |0 |0 |0 |0 |0 |1 |0 | | !13 !0 |- align=center |1999/00<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 1999/2000. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=129 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |29 |1 |2 |0 |0 |0 | | | | !31 !1 |- align=center |2000/01<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2000/2001. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=130 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |33 |7 |4 |1 |4 |0 |9 |2 | | !50 !10 |- align=center |2001/02<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2001/2002. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=131 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |28 |3 |2 |0 |0 |0 |15 |1 | | !45 !4 |- align=center |2002/03<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2002/2003. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=132 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |34 |5 |2 |0 |6 |2 |11 |0 |1 |0 !54 !7 |- align=center |2003/04<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2003/2004. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=133 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |34 |4 |3 |0 |2 |0 |8 |2 | | !47 !6 |- align=center |2004/05<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2004/2005. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=134 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |30 |7 |0 |0 |3 |2 |10 |4 | | !43 !13 |- align=center |2005/06<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2005/2006. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=135 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |32 |10 |6 |4 |1 |1 |12 |7 |2 |1 !53 !23 |- align=center |2006/07<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2006/2007. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=136 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |36 |7 |1 |0 |1 |1 |12 |3 |1 |0 !51 !11 |- align=center |2007/08<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2007/2008. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=137 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |34 |11 |3 |3 |2 |1 |13 |6 | | !52 !21 |- align=center |2008/09<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2008/2009. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=138 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |31 |16 |3 |1 |0 |0 |10 |7 | | !44 !24 |- align=center |2009/10<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2009/2010. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=139 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |33 |9 |2 |1 |1 |0 |13 |2 | | !49 !12 |- align=center |2010/11<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2010/2011. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=140 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |21 |4 |1 |0 |0 |0 |2 |4 | | !24 !8 |- align=center |2011/12<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2011/2012. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=141 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |18 |5 |6 |1 |4 |2 | | | | !28 !8 |- align=center |2012/13<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2012/2013. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=142 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |36 |9 |1 |0 |1 |0 |8 |1 | | !46 !10 |- align=center |2013/14<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2013/2014. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=143 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |34 |13 |3 |1 |2 |0 | | | | !39 !14 |- align=center |2014/15<ref>{{Cite web |title=Games played by Steven Gerrard in 2014/2015. |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=15643&season_id=144 |accessdate=16.5.2015 |publisher=soccerbase.com |lang=en}}</ref> |29 |9 |3 |2 |3 |0 |6 |2 | | !41 !13 |- style="background:lemonchiffon" align=center !colspan="2"|Ամբողջ կարիերայի ընթացքում !504!!120!!42!!14!!30!!9!!130!!41!!4!!1!!710!!185 |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.liverpoolfc.tv/team/squad/gerrard/ Ջերարդը «Լիվերպուլի» պաշտոնական կայքում] {{ref-en}} * [http://www.lfchistory.net/player_profile.asp?player_id=305 Սթիվեն Ջերարդը] LFCHistory.net կայքում {{ref-en}} * [http://news.bbc.co.uk/sport1/shared/bsp/hi/football/statistics/players/g/gerrard_42671.stm Սթիվեն Ջերարդը ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070905123557/http://news.bbc.co.uk/sport1/shared/bsp/hi/football/statistics/players/g/gerrard_42671.stm |date=2007-09-05 }} BBC Sport կայքում{{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Անգլիայի տարվա ֆուտբոլիստ՝ ըստ ՖԼԱ-յի}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}} {{DEFAULTSORT:Ջերարդ, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:1980 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Լիվերպուլի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Մայիսի 30 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ]] [[Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Ռեյնջերս ՖԱ-ի ֆուտբոլիստներ]] 8r7ote23qikot1bjuxvocrfrma1cb5z 0 62481 10940437 9617101 2026-10-12T03:23:20Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ]] 10940437 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ռեժիսոր}} '''Ջորջ Սթիվենս''' ({{lang-en|George Stevens}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի կինոռեժիսոր, սցենարիստ, օպերատոր և պրոդյուսեր։ == Աշխատանք == Ունեցել է շատ բեղմնավոր ստեղծագործական աշխատանք, աշխատելով կինեմատոգրաֆիայի տարբեր ոլորտներում։ 57 ֆիլմի ռեժիսոր է, 70 ֆիլմի օպերատոր, 16 սցենարի հեղինակ և 13 ֆիլմի պրոդյուսեր։ Մոտ 11 տարբեր կինոմրցանակ է ստացել, ներկայացված է եղել ևս 21-ի։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո ռեժիսորներ [[Ֆրենկ Կապրա]]յի և [[Ուիլյամ Ուայլեր]]ի հետ համատեղ հիմնել է ''Liberty Films'' կինոընկերությունը, սակայն այդ ընկերությունը թողարկեց միայն մեկ ֆիլմ՝ «[[Այս հրաշալի կյանքը]]»։ == Ֆիլմագրություն == Հոլիվուդի անցյալի նշանավոր կինոդեմքերից մեկն է, որպես ռեժիսոր։ Առավել նշանավոր ֆիլմերն են. * 1935&nbsp;-&nbsp;«[[Էլիս Ադամս]]» / ''Alice Adams'' * 1936 &nbsp;-&nbsp;«[[Օրորվելու ժամանակը]]» / ''Swing Time'' * 1942 &nbsp;-&nbsp;«[[Տարվա կինը]]» / ''Woman of the Year'' * 1951&nbsp;-&nbsp;«[[Տեղ արևի տակ (ֆիլմ, 1951)|Տեղ արևի տակ]]» / ''A Place in the Son'' * 1953 &nbsp;-&nbsp;«[[Շեյն (ֆիլմ)|Շեյն]]» / ''Shane'' * 1956&nbsp;-&nbsp;«[[Հսկան (ֆիլմ)|Հսկան]]» / ''Giant'' * 1959&nbsp;-&nbsp;«[[Աննա Ֆրանկի օրագիրը (ֆիլմ)|Աննա Ֆրանկի օրագիրը]]» / ''The Diary of Anne Frank'' * 1965&nbsp;-&nbsp;«[[Երբևէ պատմված պատմություններից ամենամեծը]]» / ''The Greatest Story Ever Told'' ([[Դևիդ Լին]]ի հետ համատեղ) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթիվենս, Ջորջ}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ]] [[Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոսցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոօպերատորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի օպերատորներ]] [[Կատեգորիա:Լավագույն ռեժիսոր Օսկարի մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի]] [[Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ]] [[Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ]] ebbx2ygayzmdo1jqezacobyl62n5clt 0 67232 10940498 10915528 2026-10-12T08:32:31Z ~2026-47327-75 176112 10940498 wikitext text/x-wiki {{Այլ/ազգանուն|Մարտիրոսյան}} {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր = Radik Martirosian, YSU, 2014.09.06.jpg | image_size = 240 px | alt = | caption = [[Երևանի պետական համալսարան]]ում <br />սեպտեմբերի 6, 2014 թիվ | nationality = [[Հայեր|հայ]] | fields = Ռադիոֆիզիկա և էլեկտրոնիկա | workplaces = [[ՀՀ ԳԱԱ]] | alma_mater = [[Երևանի պետական համալսարան]] | known_for = Քվանտային ռադիոֆիզիկա, գերհաղորդականության կիրառական պրոբլեմներ, տիեզերական հետազոտություններ, ռադիոաստղագիտություն, Երկրի բնական պաշարների ուսումնասիրություններ ռադիոֆիզիկական մեթոդներով | birth_place = գյուղ Մատաղիս }} '''Ռադիկ Մարտիրոսի Մարտիրոսյան''' ({{ԱԾ}}գյուղ Մատաղիս), ռադիոֆիզիկոս, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր [[1980]], [[պրոֆեսոր]] ([[1982]]), [[ՀՀ ԳԱԱ]] [[ակադեմիկոս]] ([[1990]], թղթակից անդամ [[1986]])։ == Կենսագրություն == [[1958]] թ. ավարտել է [[Երևանի պետական համալսարան]]ի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետը՝ աստղաֆիզիկոսի որակավորմամբ։ 1960-1963 թթ. սովորել է ԽՍՀՄ ԳԱ Մոսկվայի Պ. Լեբեդևի անվան ֆիզիկայի ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ 1964-1968 թթ. եղել է ՀԽՍՀ ԳԱ ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի իսնտիտուտի ավագ գիտաշխատող, 1968-1970 թթ.՝ լաբորատորիայի բաժնի վարիչ, 1970-1980 թթ.՝ գիտական աշխատանքների գծով փոխտնօրեն, 1980-2006 թթ.՝ տնօրեն։ 1965 թվականից դասավանդել է ԵՊՀ-ում, 1983-1993 թթ.՝ ԵՊՀ գերբարձր հաճախությունների ֆիզիկայի ամբիոնի վարիչ, 1993-2006 թթ.՝ ԵՊՀ ռեկտոր։ 2006 թվականից իր ստեղծած ԳԲՀ ռադիոֆիզիկայի և հեռահաղորդակցության ամբիոնի վարիչն է, 2006-2021 թվականներին՝ [[Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիա]]յի նախագահ<ref>{{Cite web |title=ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի իսկական անդամներ |url=https://www.sci.am/membersview.php?id=16&d=0&l=20&langid=1#top |accessdate=2023 թ․ մարտի 21}}</ref>։ Մարտիրոսյանը ԵՊՀ-ում գործող գիտական աստիճաններ շնորհող մասնագիտական խորհրդի նախագահն է<ref>{{Cite web |title=ԵՊՀ ռեկտորները |url=http://www.ysu.am/newspaper/hy/1380537157#.VJ5nbsBB |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140914023636/http://www.ysu.am/newspaper/hy/1380537157#.VJ5nbsBB |archive-date=2014 թ․ սեպտեմբերի 14 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 27}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ռադիկ Մարտիրոսի Մարտիրոսյանի ծննդյան 60-ամյակին |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/35186/edition/31555/content}}</ref>։ == Հետազոտությունների բնագավառը == Քվանտային ռադիոֆիզիկա, գերհաղորդականության կիրառական պրոբլեմներ, տիեզերական հետազոտություններ, ռադիոաստղագիտություն, Երկրի բնական պաշարների ուսումնասիրություններ ռադիոֆիզիկական մեթոդներով։ Մարտիրոսյանը հեղինակ է ավելի քան 200 գիտական աշխատանքների, որոնք վերաբերում են դեցիմետրական տիրույթի [[Քվանտային պարամագնիսական ուժեղացուցիչներ|քվանտային ուժեղացուցիչների]] ստեղծմանը և դրանց ռադիոաստղագիտական կիրառություններին, քվանտային էլեկտրոնիկայի համար արհեստական բյուրեղների ստեղծման տեխնոլոգիաների կատարելագործմանը, բարձր զգայնությամբ ընդունիչ համակարգերի մշակմանն ու ներդրմանը։ Մասնավորապես առաջարկել է մակարդակների շրջման սխեմա, որը թույլ է տալիս միաժամանակ ուժեղացնել տարբեր հաճախություններով երկու ազդանշաններ։ Փորձնականորեն այդ սխեման իրականացրել է 21 սմ և 3 սմ ալիքի երկարությունների համար։ Մարտիրոսյանի մշակած ալիքատարային քվանտային ուժեղացուցիչը РАТАМ-600 մեծ ռադիոաստղադիտակի ընդունող համակարգի զգայունությունը մեծացրել է 14 անգամ, որը թույլ է տվել հետազոտել տիեզերական մի շարք լազերային աղբյուրների ռադիոճառագայթումը։ Նրա գիտական ղեկավարությամբ Ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտում ստեղծված բարձր զգայնության ռադիոընդունիչ սարքերը լայնորեն կիրառվել են բնական պաշարների հետազոտման «Պրիրոդա» և «Օկեան» տիեզերական ծրագրերում, ինչպես նաև ռադիոաստղագիտական և բժշկակենսաբանական հետազոտություններում։ Հանձին Ռադիկ Մարտիրոսյանի՝ տիեզերական կապի մշտական խնդիրները ունեցան իրենց գիտական ճշգրիտ լուծումները՝ շնորհիվ նոր ընդունիչ համակարգերի կիրառման թե՛ միութենական և թե՛ միջազգային տիեզերական կարևորագույն ծրագրերում{{փաստ}}։ == Աշխատություններ == * ԳԲՀ քվանտային պարամագնիսական ուժեղացուցիչներ․- Երևան։ Երևանի համալս. հրատ., 1984.- 32 էջ<ref name=":0">{{Cite web |title=ՀՀ ԳԱԱ հիմնարար գիտական գրադարանի էլ․ շտեմարան- Ռադիկ Մարտիրոսյան |url=https://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-search.pl?type=opac&op=do_search&q=an=9312 |accessdate=2023 թ․ ապրիլի 27}}</ref> ; * Երևանի պետական համալսարան։ Երեկ, այսօր և վաղը.- Երևան։ ԵՊՀ հրատ., 1999.- 88 էջ ; * Հաշվետվություն 1999/2000 ուստարի.- Երևան։ Ա. հ., 2000.- 295 էջ ; * Հաշվետվություն 2000/2001 ուստարի.- Երևան։ Ա. հ., 2001.- 317 էջ ; * Հաշվետվություն 2001/2002 ուստարի.- Երևան։ Ա. հ., 2002.- 363 էջ ; * Հաշվետվություն 2002/2003 ուստարի.- Երևան։ Ա. հ., 2003.- 361 էջ ; * Հաշվետվություն 2004/2005 ուստարի.- Երևան։ Ա. հ., 2005.- 403 էջ ; * Միջազգային գիտաժողով՝ նվիրված Հայ գրերի գյուտի և Ամարասի դպրոցի հիմնադրման 1600-ամյակին նվիրված կրթական միջազգային գիտաժողով.- Երևան։ Եր. համալս. հրատ., 2005.- 180 էջ ; * Միջազգային գիտաժողովի նյութեր։ Պրակ 1.- Ստեփանակերտ։ Դիզակ պլյուս, 2009․- 299 էջ ; * Հայաստանի Հանրապետության գիտությունների ազգային ակադեմիան 70 տարում․- Երևան։ Գիտություն, 2013.- 293 էջ ; * ՀՀ ԳԱԱ 2015 թ. գիտական և գիտակազմակերպական գործունեության հիմնական արդյունքներ․- Երևան։ Գիտություն, 2016.- 302 էջ ; * Пороговые характеристики фотодетекторов, ИК-радиометры и основные материалы современной фотоэлектроники.- Ереван: Изд-во ЕГУ, 2000.- 156 с. ; * Methods and materials for remote sensing.- Boston: Kluwer Academic Publishers, 2004.- vi, 160 p.<ref name=":0" />։ === Մամուլ === * Հոդվածների մատենագիտություն<ref>{{Cite web |title=ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսների կենսամատենագիտություններ |url=http://greenstone.flib.sci.am/gsdl/cgi-bin/library.cgi?e=p-01000-00---off-0academic--00-1----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-3-1-00-0-0-01-1-0-00-0-0-11-10-0utfZz-8-00&a=d&cl=CL1 |accessdate=2023 թ․ հունիսի 8}}</ref> == Պարգևներ == * [[Ուկրաինա]]յի և [[ՀԽՍՀ]] պետական մրցանակների դափնեկիր * [[Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշան]] * «Պատվո նշան» շքանշան * Ժողովուրդների բարեկամության շքանշան * Գագարինի անվան ոսկե մեդալ * [[«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալ]] (2012)<ref>[https://president.am/hy/decrees/item/821 Հայաստանի Հանրապետության մեդալներով պարգևատրելու մասին]</ref> * [[«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի շքանշան]], 2017<ref>{{Cite web |title=Հայաստանի Նախագահի հրամանագրերը - Փաստաթղթեր - Հայաստանի Նախագահ |url=https://president.am/hy/decrees/item/4256 |accessdate=2018 թ․ հունվարի 3 |website=president.am}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ԵՊՀ ռեկտորներ}} {{ՀՀ ԳԱԱ պրեզիդենտներ}} {{DEFAULTSORT:Մարտիրոսյան, Ռադիկ}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալակիրներ]] [[Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի շքանշանի ասպետներ]] [[Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ]] [[Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ նախագահներ]] [[Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ]] [[Կատեգորիա:Հայ ռադիոֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի ասպետներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Հայ ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ]] [[Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Գիտական գրողներ]] qw1vswqcy6cfhh31rquqrijk5o3x8db 0 67358 10940446 9744909 2026-10-12T05:00:11Z Marsela Khurshudyan 78482 10940446 wikitext text/x-wiki {{այլ|ՀԱԿ (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Կառույց}} [[Պատկեր:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|մինի|աջից|Զույգ աշտարակները ակտի ժամանակ]] '''Համաշխարհային առևտրի կենտրոն''', կրճատ՝ '''ՀԱԿ''' ({{lang-en|World Trade Center}}), [[ճապոնացիներ|ճապոնական]] ծագումով [[Ամերիկացիներ|ամերիկյան]] ճարտարապետ [[Մինորու Յամասակի]]ի կողմից նախագծված 7 շենքից կազմված համալիր, որը պաշտոնապես բացվել է [[1973]] թվականին [[Նյու Յորք]]ում, [[ԱՄՆ]]։ Համալիրի ճարտարապետական դոմինանտ էին հանդիսանում երկու աշտարակ (իրականում աշտարակի չափանիշներին նրանք այդքան էլ չէին համապատասխանում), որից ամենը ուներ 110 հարկ։ Հյուսիսային աշտարակը 417 մ բարձրությամբ, իսկ ծայրաձողով՝ 526,3 մ, իսկ Հարավայինը 415 մետր։ [[2001]] թվականի [[սեպտեմբերի 11]]-ին ՀԱԿ-ի համալիրը ահաբեկչական ակտի արդյունքում կործանվել է։ Կառուցողական աշխատանքների ավարտումից հետո աշտարակները եղել են աշխարհի ամենաբարձր երկնաքերները (մինչև դրանց կառուցումն այդ կոչումը կրում էր [[Էմփայր Սթեյթ Բիլդինգ]]ը, որը ահաբեկչությունից հետո կրկին դարձավ Նյու Յորքի ամենաբարձր շենքը)։ Երբեմն այդ աշտարակները ԱՄՆ-ի համաշխարհային տիրապետության խորհրդանիշ են անվանում։ == Տես նաև == * [[Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներ]] * [[Առևտրի համաշխարհային կենտրոն 1]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://wtc.com Պաշտոնական կայքը]{{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Անավարտ}} [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի շենքեր և կառույցներ]] [[Կատեգորիա:Նյու Յորք]] 2965grxpdk9utjpipt7mb63o34n9zdz 0 68022 10940561 9918860 2026-10-12T11:01:40Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]], [[Կատեգորիա:BBC 100 կին]], [[Կատեգորիա:Կին ինքնակենսագիրներ]] 10940561 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | բնագիր ԱԱՀ = Sharon Stone | ամուսին = Մայքլ Գրինբուրգ (1984–1990)<br />Ֆիլ Բրոնստեյն (1998–2004) | կայք = [http://www.imdb.com/name/nm0000232/ IMDb-ում էջ] }} '''Շերոն Սթոուն''' ({{lang-en|Sharon Stone}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի դերասանուհի և մոդել։ Խաղացել է ընդհանուր թվով 70-ից ավելի ֆիլմերում, [[Ոսկե Գլոբուս]] մրցանակի դափնեկիր է։ Առավել հայտնի ֆիլմերից են՝ «[[Հիշել ամեն ինչ]]», «[[Մկրատներ]]», [[Հիմնական բնազդ (ֆիլմ)|«Հիմնական բնազդ»]], «[[Մասնագետը]]», [[Կազինո (ֆիլմ, 1995)|Կազինո]], «[[Արագ և մեռած]]», «[[Կոտրված ծաղիկներ]]» և [[Հիմնական բնազդ 2]]֊ը։ == Կենսագրություն և կարիերա == Շերոն Սթոունը ծնվել և մեծացել է [[Փենսիլվանիա]]ում, իսկ [[1975]] թվականին ավարտել է միջնակարգ դպրոցը։ Շուտով նա ընդունվել է քոլեջ սովորելու, այնուհետև դրան զուգահեռ մասնակցել է գեղեցկության մրցույթի և պայմանագիր կնքել Ֆորդա մոդելավորման գործակալության հետ ու նվաճել է [[Փարիզ]]ը և [[Միլան]]ը<ref>{{Cite web |title=Շերոն Սթոունի կենսագրությունը |url=http://movies.yahoo.com/person/sharon-stone/biography.html |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/6EinPYi5L?url=http://movies.yahoo.com/person/sharon-stone/biography.html |archive-date=2013 թ․ փետրվարի 26 |accessdate=2013 թ․ փետրվարի 26}}</ref>։ Ավարտելով մոդելի կարիերան` Սթոունը վերադարձել է [[Նյու-Յորք]]։ Ֆիլմարտադրության մեջ իր նորամուտն սկսել է [[Վուդի Ալլեն]]այի «Աստղային փոշու մասին հիշողությունները» ֆիլմում, որտեղ ունեցել է մի փոքրիկ դեր։ Այնուհետև խաղացել է «Ընդհանուր հետկանչ» ֆիլմում [[Արնոլդ Շվարցենեգեր|Արնոլդ Շվարցնեգերի]] հետ, ինչպես նաև խաղացել է [[Սիլվեստր Ստալոնե]]ի հետ «Մասնագետը» ֆիլմում։ Սթոունը մեծ համբավ է ձեռք բերել «Հիմնական բնազդ» ֆիլմում խաղալով։ Այնուհետև արժանացել է «Ոսկե գլոբուս» և «Օսկար» մրցանակներին։ == Անձնական կյանք == [[1984]]-[[1987]] թվականներին Սթոունը ամուսնացած է եղել հեղինակ և պրոդյուսեր Մայքլ Գրինբուրգի հետ։ [[1998]]-[[2004]] թվականներին ամուսնացած է եղել փոխնախագահ և «San Francisco Chronicle» թերթի գլխավոր խմբագիր Ֆիլ Բրոնշտեյնի հետ։ Նախկին ամուսիններն ունեին որդեգիր, ում անունն էր Րոեն Ջոզեֆ Բրոնշտեյն (07.05.2000): Ապագայում բաժանված Սթոունը ունեցել է ևս երկու տղա` Լերդա Վոննա Սթոունը (07.05.2005) և Քուիննա Քելլի Սթոունը (08.06.2006): Նախքան [[2000]] թվականին հղիանալը, նա երեխա է կորցրել մի քանի անգամ։ Սթոունը տառապում էր ասթմայով և [[շաքարախտ]]ով։ [[2001]] թվականի սեպտեմբերի 29-ին նա տարավ գլխուղեղի արյունազեղում։ [[2013]] թվականին «Огонёк» ամսագրրին տված իր հարցազրույցում նա հայտարարել է. «Չնայած նրան, թե ինչ են գրում մեր մասին, մենք սաենտոլոգ չենք։ Ես ինքս բուդիստ եմ։ Սակայն սաենտոլոգները մոտ են մեզ նրանով, որ որ նրանք էլ մեզ պես չեն օգտագործում թմրանյութ և ալկոհոլ։ Բայց նրանք չեն ընդունում ժամանակակից բժշկությունը, իսկ ես ընդունում եմ»։ == Դերեր ֆիլմերում == * Stardust Memories-Աղջիկը գնացքում * Uns et les autres- Աղջիկը * Les Uns et les autres-Աղջիկը * Deadly Blessing- Լանա Մարկուս * Not Just Another Affair-Լինետտ * Remington Steele-Ջիլլիան Մոնտերգիու * Magnum, P.I.-Դիետրի Դյուբրե * T.J. Hooker-Դենի Սթար * Calendar Girl Murders-Քեսսի Բասքեում * Calendar Girl Murders- Բլեյք Չենդլեր * The Vegas Strip War-Սառա Շուպման * Mike Hammer- Ջուլի Էլանդ * King Solomon's Mines-Ջեսսի Հյուսթոն == Պարգև == * [[1993]]-MTV կինոմրցանակ «Հիմնական բնազդ» ֆիլմի համար, «Լավագույն դերասանուհի» * [[1993]]-MTV կինոմրցանակ «Հիմնական բնազդ» ֆիլմի համար, «Ամենացանկալի կին» * [[1994]]-«Ոսկյա ազնվամորի» մրցանակ «Մասնագետը» և «Խաչմերուկում» ֆիլմերի համար, «Տարվա վարդագույն դերասանուհի» * [[1995]]-Women in Film Crystal Awards * [[1996]]-«Ոսկյա մոլորակ» անվանակարգում «Խաղատուն» ֆիլմի համար, «Լավագույն կին դերասանուհի» * [[2000]]-Lucy Award * [[2006]]-Women’s World Awards — World Charity Award * [[2007]]-«Ոսկե ազնվամորի» մրցանակը «Հիմնական բնազդ 2» ֆիլմի համար, «Տարվա վատագույն դերասանուհի» * [[2013]]-Համաշխարհային գագաթաժողովի մրցանակաբաշխության գործում ներդրած ավանդի համար պայքարում` ընդդեմ ՁԻԱՀ-ի<ref>[https://ria.ru/world/20131023/972130679.html Շերոն Սթոունը արժանացել է Համաշխարհային Գագաթաժողովի մրցանակին]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Շերոն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Ոսկե ազնվամորի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կին հնչյունավորողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ]] [[Կատեգորիա:Անկախության ակտիվիստներ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:BBC 100 կին]] [[Կատեգորիա:Կին ինքնակենսագիրներ]] chwewfn0dza2g7z4ah5q8k21beeuh7o 10940562 10940561 2026-10-12T11:01:56Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940562 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | բնագիր ԱԱՀ = Sharon Stone | ամուսին = Մայքլ Գրինբուրգ (1984–1990)<br />Ֆիլ Բրոնստեյն (1998–2004) | կայք = [http://www.imdb.com/name/nm0000232/ IMDb-ում էջ] }} '''Շերոն Սթոուն''' ({{lang-en|Sharon Stone}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի դերասանուհի և մոդել։ Խաղացել է ընդհանուր թվով 70-ից ավելի ֆիլմերում, [[Ոսկե Գլոբուս]] մրցանակի դափնեկիր է։ Առավել հայտնի ֆիլմերից են՝ «[[Հիշել ամեն ինչ]]», «[[Մկրատներ]]», [[Հիմնական բնազդ (ֆիլմ)|«Հիմնական բնազդ»]], «[[Մասնագետը]]», [[Կազինո (ֆիլմ, 1995)|Կազինո]], «[[Արագ և մեռած]]», «[[Կոտրված ծաղիկներ]]» և [[Հիմնական բնազդ 2]]֊ը։ == Կենսագրություն և կարիերա == Շերոն Սթոունը ծնվել և մեծացել է [[Փենսիլվանիա]]ում, իսկ [[1975]] թվականին ավարտել է միջնակարգ դպրոցը։ Շուտով նա ընդունվել է քոլեջ սովորելու, այնուհետև դրան զուգահեռ մասնակցել է գեղեցկության մրցույթի և պայմանագիր կնքել Ֆորդա մոդելավորման գործակալության հետ ու նվաճել է [[Փարիզ]]ը և [[Միլան]]ը<ref>{{Cite web |title=Շերոն Սթոունի կենսագրությունը |url=http://movies.yahoo.com/person/sharon-stone/biography.html |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/6EinPYi5L?url=http://movies.yahoo.com/person/sharon-stone/biography.html |archive-date=2013 թ․ փետրվարի 26 |accessdate=2013 թ․ փետրվարի 26}}</ref>։ Ավարտելով մոդելի կարիերան` Սթոունը վերադարձել է [[Նյու-Յորք]]։ Ֆիլմարտադրության մեջ իր նորամուտն սկսել է [[Վուդի Ալլեն]]այի «Աստղային փոշու մասին հիշողությունները» ֆիլմում, որտեղ ունեցել է մի փոքրիկ դեր։ Այնուհետև խաղացել է «Ընդհանուր հետկանչ» ֆիլմում [[Արնոլդ Շվարցենեգեր|Արնոլդ Շվարցնեգերի]] հետ, ինչպես նաև խաղացել է [[Սիլվեստր Ստալոնե]]ի հետ «Մասնագետը» ֆիլմում։ Սթոունը մեծ համբավ է ձեռք բերել «Հիմնական բնազդ» ֆիլմում խաղալով։ Այնուհետև արժանացել է «Ոսկե գլոբուս» և «Օսկար» մրցանակներին։ == Անձնական կյանք == [[1984]]-[[1987]] թվականներին Սթոունը ամուսնացած է եղել հեղինակ և պրոդյուսեր Մայքլ Գրինբուրգի հետ։ [[1998]]-[[2004]] թվականներին ամուսնացած է եղել փոխնախագահ և «San Francisco Chronicle» թերթի գլխավոր խմբագիր Ֆիլ Բրոնշտեյնի հետ։ Նախկին ամուսիններն ունեին որդեգիր, ում անունն էր Րոեն Ջոզեֆ Բրոնշտեյն (07.05.2000): Ապագայում բաժանված Սթոունը ունեցել է ևս երկու տղա` Լերդա Վոննա Սթոունը (07.05.2005) և Քուիննա Քելլի Սթոունը (08.06.2006): Նախքան [[2000]] թվականին հղիանալը, նա երեխա է կորցրել մի քանի անգամ։ Սթոունը տառապում էր ասթմայով և [[շաքարախտ]]ով։ [[2001]] թվականի սեպտեմբերի 29-ին նա տարավ գլխուղեղի արյունազեղում։ [[2013]] թվականին «Огонёк» ամսագրրին տված իր հարցազրույցում նա հայտարարել է. «Չնայած նրան, թե ինչ են գրում մեր մասին, մենք սաենտոլոգ չենք։ Ես ինքս բուդիստ եմ։ Սակայն սաենտոլոգները մոտ են մեզ նրանով, որ որ նրանք էլ մեզ պես չեն օգտագործում թմրանյութ և ալկոհոլ։ Բայց նրանք չեն ընդունում ժամանակակից բժշկությունը, իսկ ես ընդունում եմ»։ == Դերեր ֆիլմերում == * Stardust Memories-Աղջիկը գնացքում * Uns et les autres- Աղջիկը * Les Uns et les autres-Աղջիկը * Deadly Blessing- Լանա Մարկուս * Not Just Another Affair-Լինետտ * Remington Steele-Ջիլլիան Մոնտերգիու * Magnum, P.I.-Դիետրի Դյուբրե * T.J. Hooker-Դենի Սթար * Calendar Girl Murders-Քեսսի Բասքեում * Calendar Girl Murders- Բլեյք Չենդլեր * The Vegas Strip War-Սառա Շուպման * Mike Hammer- Ջուլի Էլանդ * King Solomon's Mines-Ջեսսի Հյուսթոն == Պարգև == * [[1993]]-MTV կինոմրցանակ «Հիմնական բնազդ» ֆիլմի համար, «Լավագույն դերասանուհի» * [[1993]]-MTV կինոմրցանակ «Հիմնական բնազդ» ֆիլմի համար, «Ամենացանկալի կին» * [[1994]]-«Ոսկյա ազնվամորի» մրցանակ «Մասնագետը» և «Խաչմերուկում» ֆիլմերի համար, «Տարվա վարդագույն դերասանուհի» * [[1995]]-Women in Film Crystal Awards * [[1996]]-«Ոսկյա մոլորակ» անվանակարգում «Խաղատուն» ֆիլմի համար, «Լավագույն կին դերասանուհի» * [[2000]]-Lucy Award * [[2006]]-Women’s World Awards — World Charity Award * [[2007]]-«Ոսկե ազնվամորի» մրցանակը «Հիմնական բնազդ 2» ֆիլմի համար, «Տարվա վատագույն դերասանուհի» * [[2013]]-Համաշխարհային գագաթաժողովի մրցանակաբաշխության գործում ներդրած ավանդի համար պայքարում` ընդդեմ ՁԻԱՀ-ի<ref>[https://ria.ru/world/20131023/972130679.html Շերոն Սթոունը արժանացել է Համաշխարհային Գագաթաժողովի մրցանակին]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Շերոն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Ոսկե ազնվամորի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կին հնչյունավորողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ]] [[Կատեգորիա:Անկախության ակտիվիստներ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:BBC 100 կին]] [[Կատեգորիա:Կին ինքնակենսագիրներ]] [[Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ]] qow8elcs0ut993lrrunqr14jacsddt4 10940563 10940562 2026-10-12T11:02:33Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940563 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | բնագիր ԱԱՀ = Sharon Stone | ամուսին = Մայքլ Գրինբուրգ (1984–1990)<br />Ֆիլ Բրոնստեյն (1998–2004) | կայք = [http://www.imdb.com/name/nm0000232/ IMDb-ում էջ] }} '''Շերոն Սթոուն''' ({{lang-en|Sharon Stone}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի դերասանուհի և մոդել։ Խաղացել է ընդհանուր թվով 70-ից ավելի ֆիլմերում, [[Ոսկե Գլոբուս]] մրցանակի դափնեկիր է։ Առավել հայտնի ֆիլմերից են՝ «[[Հիշել ամեն ինչ]]», «[[Մկրատներ]]», [[Հիմնական բնազդ (ֆիլմ)|«Հիմնական բնազդ»]], «[[Մասնագետը]]», [[Կազինո (ֆիլմ, 1995)|Կազինո]], «[[Արագ և մեռած]]», «[[Կոտրված ծաղիկներ]]» և [[Հիմնական բնազդ 2]]֊ը։ == Կենսագրություն և կարիերա == Շերոն Սթոունը ծնվել և մեծացել է [[Փենսիլվանիա]]ում, իսկ [[1975]] թվականին ավարտել է միջնակարգ դպրոցը։ Շուտով նա ընդունվել է քոլեջ սովորելու, այնուհետև դրան զուգահեռ մասնակցել է գեղեցկության մրցույթի և պայմանագիր կնքել Ֆորդա մոդելավորման գործակալության հետ ու նվաճել է [[Փարիզ]]ը և [[Միլան]]ը<ref>{{Cite web |title=Շերոն Սթոունի կենսագրությունը |url=http://movies.yahoo.com/person/sharon-stone/biography.html |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/6EinPYi5L?url=http://movies.yahoo.com/person/sharon-stone/biography.html |archive-date=2013 թ․ փետրվարի 26 |accessdate=2013 թ․ փետրվարի 26}}</ref>։ Ավարտելով մոդելի կարիերան` Սթոունը վերադարձել է [[Նյու-Յորք]]։ Ֆիլմարտադրության մեջ իր նորամուտն սկսել է [[Վուդի Ալլեն]]այի «Աստղային փոշու մասին հիշողությունները» ֆիլմում, որտեղ ունեցել է մի փոքրիկ դեր։ Այնուհետև խաղացել է «Ընդհանուր հետկանչ» ֆիլմում [[Արնոլդ Շվարցենեգեր|Արնոլդ Շվարցնեգերի]] հետ, ինչպես նաև խաղացել է [[Սիլվեստր Ստալոնե]]ի հետ «Մասնագետը» ֆիլմում։ Սթոունը մեծ համբավ է ձեռք բերել «Հիմնական բնազդ» ֆիլմում խաղալով։ Այնուհետև արժանացել է «Ոսկե գլոբուս» և «Օսկար» մրցանակներին։ == Անձնական կյանք == [[1984]]-[[1987]] թվականներին Սթոունը ամուսնացած է եղել հեղինակ և պրոդյուսեր Մայքլ Գրինբուրգի հետ։ [[1998]]-[[2004]] թվականներին ամուսնացած է եղել փոխնախագահ և «San Francisco Chronicle» թերթի գլխավոր խմբագիր Ֆիլ Բրոնշտեյնի հետ։ Նախկին ամուսիններն ունեին որդեգիր, ում անունն էր Րոեն Ջոզեֆ Բրոնշտեյն (07.05.2000): Ապագայում բաժանված Սթոունը ունեցել է ևս երկու տղա` Լերդա Վոննա Սթոունը (07.05.2005) և Քուիննա Քելլի Սթոունը (08.06.2006): Նախքան [[2000]] թվականին հղիանալը, նա երեխա է կորցրել մի քանի անգամ։ Սթոունը տառապում էր ասթմայով և [[շաքարախտ]]ով։ [[2001]] թվականի սեպտեմբերի 29-ին նա տարավ գլխուղեղի արյունազեղում։ [[2013]] թվականին «Огонёк» ամսագրրին տված իր հարցազրույցում նա հայտարարել է. «Չնայած նրան, թե ինչ են գրում մեր մասին, մենք սաենտոլոգ չենք։ Ես ինքս բուդիստ եմ։ Սակայն սաենտոլոգները մոտ են մեզ նրանով, որ որ նրանք էլ մեզ պես չեն օգտագործում թմրանյութ և ալկոհոլ։ Բայց նրանք չեն ընդունում ժամանակակից բժշկությունը, իսկ ես ընդունում եմ»։ == Դերեր ֆիլմերում == * Stardust Memories-Աղջիկը գնացքում * Uns et les autres- Աղջիկը * Les Uns et les autres-Աղջիկը * Deadly Blessing- Լանա Մարկուս * Not Just Another Affair-Լինետտ * Remington Steele-Ջիլլիան Մոնտերգիու * Magnum, P.I.-Դիետրի Դյուբրե * T.J. Hooker-Դենի Սթար * Calendar Girl Murders-Քեսսի Բասքեում * Calendar Girl Murders- Բլեյք Չենդլեր * The Vegas Strip War-Սառա Շուպման * Mike Hammer- Ջուլի Էլանդ * King Solomon's Mines-Ջեսսի Հյուսթոն == Պարգև == * [[1993]]-MTV կինոմրցանակ «Հիմնական բնազդ» ֆիլմի համար, «Լավագույն դերասանուհի» * [[1993]]-MTV կինոմրցանակ «Հիմնական բնազդ» ֆիլմի համար, «Ամենացանկալի կին» * [[1994]]-«Ոսկյա ազնվամորի» մրցանակ «Մասնագետը» և «Խաչմերուկում» ֆիլմերի համար, «Տարվա վարդագույն դերասանուհի» * [[1995]]-Women in Film Crystal Awards * [[1996]]-«Ոսկյա մոլորակ» անվանակարգում «Խաղատուն» ֆիլմի համար, «Լավագույն կին դերասանուհի» * [[2000]]-Lucy Award * [[2006]]-Women’s World Awards — World Charity Award * [[2007]]-«Ոսկե ազնվամորի» մրցանակը «Հիմնական բնազդ 2» ֆիլմի համար, «Տարվա վատագույն դերասանուհի» * [[2013]]-Համաշխարհային գագաթաժողովի մրցանակաբաշխության գործում ներդրած ավանդի համար պայքարում` ընդդեմ ՁԻԱՀ-ի<ref>[https://ria.ru/world/20131023/972130679.html Շերոն Սթոունը արժանացել է Համաշխարհային Գագաթաժողովի մրցանակին]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Շերոն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Ոսկե ազնվամորի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կին հնչյունավորողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ]] [[Կատեգորիա:Անկախության ակտիվիստներ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:BBC 100 կին]] [[Կատեգորիա:Կին ինքնակենսագիրներ]] [[Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի]] 35l7zpdnxlsdf473ev7bolk8x33jdso 0 73083 10940577 10841987 2026-10-12T11:20:21Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Իռլանդացի լրագրողներ]], [[Կատեգորիա:Ֆենտեզի գրողներ]], [[Կատեգորիա:Թատերական քննադատներ]], [[Կատեգորիա:Իռլանդացի արձակագիրներ]] 10940577 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող | պատկեր = Bram Stoker 1906.jpg }} '''Բրեմ Սթոքեր''' ({{lang-en|Abraham «Bram» Stoker}}, {{ԱԾ}}), իռլանդացի գրող և թատերական քննադատ։ Գրել է գրական տարբեր ժանրերի, այդ թվում [[սարսափ (ժանր)|սարսափ]] և միստիկ-ռոմանտիկ ժանրերի բազմաթիվ գրքեր։ Առավելապես հայտնի է որպես 1897 թ., գրված «[[Դրակուլա (վեպ)|Դրակուլա»]] գոթական վեպի հեղինակ։ Բրեմը եղել է իր ընտանիքի երրորդ երեխան։ Յոթ տարեկանից հաշմանդամություն է ձեռք բերել և չի կարողացել քայլել։ Սակայն շուտով բժիշկները կարողանում են հրաշքով ոտքի կանգնեցնել նրան, դրանից հետո նա նույնիսկ զբաղվել է սպորտով՝ մասնավորապես ֆուտբոլով։ Բրեմը աշխատել է նաև որպես լրագրող, թատերական քննադատ, նաև հոդվածներ է գրել Դուբլինի համալսարանի ամսագրի համար։ == Բրեմ Սթոքերը հայերեն == * [[Դրակուլա (վեպ)|Դրակուլա]], Ե., Դարակ, 2020, 480 էջ։ Թարգմանիչ` [[Կարինե Պետրոսյան]], խմբագիր` [[Հովիկ Չարխչյան]]։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://grqaser.org/am/703/ «Դրակուլա» վեպի հայերեն աուդիոտարբերակը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804194737/http://grqaser.org/am/703/ |date=2020-08-04 }} {{Արտաքին հղումներ}} {{Կենսագրություն-անավարտ}} {{DEFAULTSORT:Սթոքեր, Բրեմ}} [[Կատեգորիա:Իռլանդացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Իռլանդացի սցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Իռլանդացի վիպասաններ]] [[Կատեգորիա:Լրագրողներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Իռլանդացի լրագրողներ]] [[Կատեգորիա:Ֆենտեզի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Թատերական քննադատներ]] [[Կատեգորիա:Իռլանդացի արձակագիրներ]] 7zlo7hm7077a62d83usdyewn3lfo0k5 10940578 10940577 2026-10-12T11:21:30Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940578 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող | պատկեր = Bram Stoker 1906.jpg }} '''Բրեմ Սթոքեր''' ({{lang-en|Abraham «Bram» Stoker}}, {{ԱԾ}}), իռլանդացի գրող և թատերական քննադատ։ Գրել է գրական տարբեր ժանրերի, այդ թվում [[սարսափ (ժանր)|սարսափ]] և միստիկ-ռոմանտիկ ժանրերի բազմաթիվ գրքեր։ Առավելապես հայտնի է որպես 1897 թ., գրված «[[Դրակուլա (վեպ)|Դրակուլա»]] գոթական վեպի հեղինակ։ Բրեմը եղել է իր ընտանիքի երրորդ երեխան։ Յոթ տարեկանից հաշմանդամություն է ձեռք բերել և չի կարողացել քայլել։ Սակայն շուտով բժիշկները կարողանում են հրաշքով ոտքի կանգնեցնել նրան, դրանից հետո նա նույնիսկ զբաղվել է սպորտով՝ մասնավորապես ֆուտբոլով։ Բրեմը աշխատել է նաև որպես լրագրող, թատերական քննադատ, նաև հոդվածներ է գրել Դուբլինի համալսարանի ամսագրի համար։ == Բրեմ Սթոքերը հայերեն == * [[Դրակուլա (վեպ)|Դրակուլա]], Ե., Դարակ, 2020, 480 էջ։ Թարգմանիչ` [[Կարինե Պետրոսյան]], խմբագիր` [[Հովիկ Չարխչյան]]։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://grqaser.org/am/703/ «Դրակուլա» վեպի հայերեն աուդիոտարբերակը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804194737/http://grqaser.org/am/703/ |date=2020-08-04 }} {{Արտաքին հղումներ}} {{Կենսագրություն-անավարտ}} {{DEFAULTSORT:Սթոքեր, Բրեմ}} [[Կատեգորիա:Իռլանդացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Իռլանդացի սցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Իռլանդացի վիպասաններ]] [[Կատեգորիա:Լրագրողներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Իռլանդացի լրագրողներ]] [[Կատեգորիա:Ֆենտեզի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Թատերական քննադատներ]] [[Կատեգորիա:Իռլանդացի արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ]] iodssyibq9171mh3vhuticm9tilp2ro 10 85664 10940344 10849326 2026-10-11T16:40:32Z Kareyac 13198 10940344 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ |bodystyle = background:white |bodyclass = vcard |above = {{{անուն|{{PAGENAMEBASE|{{PAGENAME}}}}}}} |image= {{wikidata|p18|{{{պատկեր|}}}}} |caption = <div style="padding-top:0.3em; line-height:1.2em;"><!-- -->{{wikidata|p2096|{{{նկարագրություն|}}}}}</div> |headerstyle = background: #B0C4DE; |header1= Անձնական տեղեկություն |label2= Սեռ՝ |data2= {{wikidata|p21|{{{սեռ|}}}}} |label3= Ամբողջական անուն՝ |data3= {{wikidata|P1477|{{{ամբողջական անուն|}}}}} |label4 = Բնօրինակ անուն |data4 = {{wikidata|p1559[language!:hy]|{{{բնօրինակ անուն|}}}|separator=<br/>|conjunction=<br/>|monolingualLangTemplate=lang}} |label5 = Մականուն(ներ) |data5 = {{wikidata|P1449|{{{մականուն|{{{կեղծանուն|}}}}}}}} |label6 = Ազգություն |data6 = {{wikidata|P172|{{{ազգություն|}}}}} |label7 = Մասնագիտացում |data7 = {{wikidata|P106|{{{մասնագիտացում|}}}}} |label8 = Երկիր |data8 = {{wikidata|P27|{{{երկիր|}}}}} |label9 = Ծննդյան ամսաթիվ |data9 = {{wikidata/p569|{{{ծնունդ|{{{ծննդյան ամսաթիվ|}}}}}}}} |label10 = Ծննդավայր |data10 = {{wikidata/p19|{{{ծննդավայր|}}}}} |label11 = Մահվան ամսաթիվ |data11 = {{wikidata/p570|{{{մահ|{{{մահվան ամսաթիվ|}}}}}}}} |label12 = Մահվան վայր |data12 = {{wikidata/p20|{{{մահվան վայր|}}}}} |label13 = Մասնագիտական տարիներ՝ |data13 = {{{տարիներ|}}} |label14 = Ակումբ |data14 = {{wikidata|p54|{{{ակումբ|}}}}} |label15 = Մարզիչ(ներ) |data15 = {{wikidata|P10449|{{{մարզիչներ|}}}}} |label16 = Հասակ՝ |data16 = {{wikidata|p2048|{{{հասակ|}}}}} |label18 = Քաշ |data18 = {{wikidata|p2067|{{{քաշ|}}}}} |label19 = 🌐 | data19 = {{#if:{{wikidata/p856|{{{կայք|}}}}}|<div class="plainlinks">{{wikidata/p856|{{{կայք|}}}}}</div>}} |label20= Ստորագրություն |data20 = {{wikidata|P109|{{{ստորագրություն|}}}}} |data21 = {{#if:{{wikidata/p166|{{{մեդալներ|}}}}}| <div class="{{{class|NavFrame expanded}}}" style="border:0"><div class="NavHead" style="background:#B0C4DE">'''Պարգևներ'''</div><div class="NavContent" style="background:"> {{{!}} style="width:100%" cellpadding="0" cellspacing="0" {{wikidata/p166|{{{մեդալներ|}}}}} {{!}}} </div></div>}}}}{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Մարզիկներ այբբենական կարգով]]}}<noinclude>{{Doc}}</noinclude> 9uzyl8rdn6zy8jngp2m5vo4utit2cld 0 90914 10940427 10893857 2026-10-12T00:32:55Z Սահակ 24 /* top */ 10940427 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name =Գոհար Առաքելյան | լոգո = Misho logo.png | image = | caption = | background = solo_singer | birth_name = Միքայել Վալերիի Աբրահամյան | origin = | genre = հիփ-հոփ, ռեփ | occupation = բժիշկ | associated_acts = Սերժո, [[ՀՏ Հայկո]], [[3.33]], Մի Քանի Հոգի և այլոք | years_active = [[2000]]&ndash;մինչ օրս | label = }} '''Միքայել Վալերիի Աբրահամյան''', ([[դեկտեմբերի 24]], [[1984]], [[Երևան]], [[Հայկական ԽՍՀ]], [[ԽՍՀՄ]]), ավելի հայտնի է '''Միշո''' բեմական կեղծանունով, [[Հայեր|հայ]] [[Հիփ հոփ|հիփ-հոփ]] կատարող, [[երգահան]], [[դերասան]] և [[բժիշկ]]-[[ստոմատոլոգ]]։ Համարվում է հայկական հիփ-հոփ երաժշտության հիմնադիրներից և ամենաազդեցիկ ներկայացուցիչներից մեկը, ով մեծ ազդեցություն է ունեցել ժանրի ձևավորման և զարգացման վրա։ == Վաղ կյանք == Միքայել Աբրահամյանը ծնվել է 1984 թվականի դեկտեմբերի 24-ին [[Երևան|Երևանում]]՝ արմատներով [[Արցախի Հանրապետություն|արցախցի]] բժշկի և ուսուցչի ընտանիքում։ Պատանի հասակում ակտիվորեն զբաղվել է [[Բասկետբոլ|բասկետբոլով]]։ 14 տարեկանից սկսել է գրել [[Բանաստեղծություն|բանաստեղծություններ]], իսկ ավելի ուշ՝ զբաղվել հիփ-հոփ երաժշտությամբ։ 2009 թվականին ավարտել է [[Երևանի պետական բժշկական համալսարան|Երևանի պետական բժշկական համալսարանի]] ստոմատոլոգիական ֆակուլտետը՝ ստանալով բժշկի որակավորում, սակայն մասնագիտական գործունեությամբ չի զբաղվել՝ ամբողջությամբ նվիրվելով երաժշտական կարիերային։ == Երաժշտական գործունեություն == 2000 թվականին մանկության ընկերներ Յոժի, Համոյի և իր զարմիկ Սաշի հետ Միշոն ստեղծել է «Selected from...» խումբը, որտեղ էլ առաջին անգամ գրել է հիփ-հոփ ժանրի երգ հայերենով։ Նրանք երգեր էին գրում գրական [[Հայերեն|հայերենով]] և [[Ռուսերեն|ռուսերենով]], սակայն մեկ տարի անց՝ առանց տեսանելի պատճառների, խումբը դադարեցրել է գործունեությունը։ 2001 թվականին ծանոթացել է հիփ-հոփ կատարող [[ՀՏ Հայկո|ՀՏ Հայկոյի]] (Հայկ Մարգարյան) հետ, իսկ 2003 թվականին նրանց «Հայ տղեն տղայա» սինգլի հաջողությունից հետո պաշտոնապես ձևավորվել է «Հայ Տղեք» խումբը։ Այն դարձել է հայկական շոու-բիզնեսում կոմերցիոն հաջողություն գրանցած առաջին ռեփ նախագիծը, որը թողարկել է երկու ստուդիական ալբոմ, սակայն 2007 թվականին դադարեցրել է գործունեությունը ներքին տարաձայնությունների պատճառով։ «Հայ Տղեք» խմբի կազմալուծումից հետո Միշոն հիմնել է «Hay Team Production» լեյբլը, որի նպատակն էր համախմբել և աջակցել հայ հիփ-հոփ արտիստներին։ Այդ շրջանում նա սկսել է իր ակտիվ սոլո գործունեությունը՝ 2007 թվականին թողարկելով առաջին հեղինակային՝ «Էկա, տեսա, ...» ալբոմը։ 2013 թվականին [[Ֆելիքս Խաչատրյան|Ֆելիքս Խաչատրյանի]], [[Ռոլանդ Գասպարյան|Ռոլանդ Գասպարյանի]] և այլ երաժիշտների հետ համատեղ հիմնադրել է «Մի Քանի Հոգի» նախագիծը, որն աչքի է ընկնում առավել հասուն և փիլիսոփայական տեքստերով։ 2020 թվականին ամերիկահայ երաժիշտներ [[Սերժ Թանկյան|Սերժ Թանկյանի]] ([[System of a Down]]) և [[Սեպուհ Սիմոնյան|Սեպուհ Սիմոնյանի]] ([[Capital Cities]]) հետ համատեղ թողարկել է «Introvert (Call Me Crazy)» միջազգային սինգլը։ == Դերասանական գործունեություն == Երաժշտության մեջ Միշոյի հաջողությունը հանգեցրել է ֆիլմերի տարբեր առաջարկների։ [[2005]] թվականին նա ստացավ առաջին դերը «[[Մեր բակը|Մեր Բակը 3]]» ֆիլմում, որի համար գրել է նաև սաունդթրեք ՀՏ Հայկո-ի հետ (Հայ Տղեք)<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/nash-dvor-3-2006-455570/ "Mer Bake 3"]</ref>։ [[2010]] թվականին նրան առաջարկվել է առաջին գլխավոր դերը «[[Պահանջվում է միլիոնատեր|Պահանջվում է միլյոնատեր]]» ֆիլմում<ref name="amillionairewanted">[https://www.imdb.com/title/tt1821313/ A Millionaire Wanted at IMDB]</ref>։ Այս ֆիլմի հաջողությունից հետո նրան առաջարկվել է ևս երկու դեր «[[Poker.Am (ֆիլմ)|Poker.Am]]»<ref name="pokeram">[https://www.imdb.com/title/tt2536426/ Poker AM at IMDB]</ref> ([[2012]]) և «[[Հյուսիս-հարավ (ֆիլմ)|Հյուսիս-հարավ]]»<ref name="fourbuddiesandthebride">[https://www.imdb.com/title/tt4849454/ Four Buddies and the Bride at IMDB]</ref> ([[2015]]), «[[Մեր երազանքի ճանապարհը|Մեր երազանքի ճանապարհը»]] ([[2017]]) ֆիլմերում։ == Արշավներ == Միշոյի ճանաչումը, նրա երաժշտությունն ու դերասանական գործունությունը նրան դարձրել են նաև տարբեր արշավների դեմք։ [[2012]] թվականին նրա նկարը օգտագործվել է [[ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ|ՁԻԱՀ]]-ի դեմ քարոզարշավի ժամանակ, որի նպատակն էր գտնել արյան դոնորներ վիրուսով վարակվածների համար։ Միշոյին առաջարկվել է նաև անցկացնել վարպետության դաս [[Թումո|Թումո ստեղծարար տեխնոլոգիաների կենտրոնում]]<ref>[https://www.facebook.com/tumocenter/videos/431824826855689/?hc_ref=ARRdzBMzfkordc6cOP6cRC7Y8xznIIKW4GItRj48jnYmFPW8yfMO_qEuzhuPuYkZRsk "Tumo Workshop"]</ref>, որտեղ նա սովորեցրել է երեխաներին՝ ինչպես ինքնադրսևորվել ռեպի օգնությամբ։ [[2015]] թվականին [[Վիվա-ՄՏՍ|VivaCell-MTS]]-ը<ref>[https://www.mts.am/ "VivaCellMTS"]</ref> Միշոյին դարձրել է իր արշավների դեմքը, նկարահանել 4 գովազդային հոլովակ, նաև նրան պատվիրել գրել երգ, որը պիտի դառնար արշավի սաունդթրեքը («Super BIT»)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ETQf67XRVLw "Super Bit"]</ref>։ == Բարեգործություններ == Բժշկի արտոնագիրը ստանալուց հետո Միշոն իր երաժշտական գործունեությանը զուգահեռ շարունակել է կամավոր կատարել բժշկի աշխատանքը՝ օգնելով աղքատության մեջ գտնվող, հաշմանդամ և մանկատան երեխաներին։ Նա նաև ելույթ է ունեցել տարբեր բարեգործական համերգներում, այդ թվում՝ Blood Drive [[2013]] թվականին Երևանում<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=drLuaToNmV4 "Blood Drive Performance" ]</ref><ref>{{Cite web |title="Blood Drive Event Participants" |url=http://mskh.am/am/31956 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813141706/https://mskh.am/am/31956 |archive-date=2021 թ․ օգոստոսի 13 |accessdate=2021 թ․ սեպտեմբերի 16}}</ref>, դրամահավաք [[Բրյուսել]]ում գտնվող հայկական գյուղերի կարիքավոր ընտանիքների համար [[2015]] թվականին<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=KsgYOuSXDFI "Charity Event in Brussels"]</ref>։ 2014-ին Միշոն "ՌԷՊ Օգնություն" բարեգործական շրջագայության շրջանակում տարբեր երկրներում համերգներ ունենացավ։ Ինչպես նաև դրամահավաք Հայաստանի հիվանդ երեխաների համար [[2017]] թվականին<ref>[https://www.facebook.com/events/461064727607934/?acontext=%7B%22ref%22%3A%223%22%2C%22ref_newsfeed_story_type%22%3A%22regular%22%2C%22action_history%22%3A%22null%22%7D&__mref=mb "Charity Concert"]</ref> և այլն։ == Անձնական կյանք == 2015 թվականին ամուսնացել է ամերիկահայ պրոդյուսեր և հաղորդավարուհի Սոնա Հովհաննիսյանի հետ։ Զույգն ունի երկու զավակ. անդրանիկ որդին՝ Միքայելը, ծնվել է 2020 թվականի հունվարին ԱՄՆ-ում, իսկ դուստրը՝ Էլինան՝ 2024 թվականի հունվարին։ == Ալբոմագրություն == === Հայ Տղեք === *''Հայ Տղեք'' - [[2004]] *''Մի Կաթիլ Մեղր'' - [[2006]] === Սոլո ալբոմներ === *''Էկա, տեսա, ...ի'' - [[2007]] *''Քաղաքը խոսում ա, լսեք... -'' [[2009]] *''Զրո'' - [[2010]] *''Իմ Լեզուն'' - [[2011]] *''Բծախնդիր'' - [[2015]] *''Մառախուղ'' - [[2017]] *''Խճճված Ջուր'' - [[2020]] === Համատեղ ալբոմներ === *''Ինկվամ (Գարիկի հետ)'' - [[2009]] *''Մի Քանի Հոգի (որպես «Մի Քանի Հոգի» խմբի անդամ)'' - [[2013]] *''Մի Քանի Հոգի 2 (որպես «Մի Քանի Հոգի» խմբի անդամ)'' - [[2018]] *4 Remixes (Ուրմիայի հետ) - [[2026]] == Ծանոթագրություններ == {{Ծանտուփ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Հայ ռեփերներ]] [[Կատեգորիա:Հայ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ]] c55h6jh0t8hivlnwry11chnhid1ucu4 0 105423 10940566 7680597 2026-10-12T11:07:32Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2008 երգի մրցույթի մասնակիցներ]], [[Կատեգորիա:Նորվեգացի երաժիշտներ]], [[Կատեգորիա:Նորվեգացի հաղորդավարներ]] 10940566 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | անուն = Մարիա Հաուկաս Սթորենգ | բնօրինակ_անուն = | լոգո = | լոգոյի_լայնություն = | պատկեր = Maria Eurovision semi-final 2008.jpg | ալտերնատիվ = | նկարագրություն = | լայնություն = 270px | landscape = | գույն = solo_singer | ի ծնե անուն = | alias = | ծննդյան օր = {{Ծննդյան ամսաթիվ|1992|3|8}} | ծննդավայր = | երկիր = {{դրոշ|Նորվեգիա}} [[Նորվեգիա]] | վախճանի օր = | վախճանի վայր = | ժանրեր = | մասնագիտություն = Երգչուհի | գործիքներ = | գործունեության տարիներ = 1991-ից սկսած | լեյբլեր = | կապված է = | կայք = {{url|mariahaukaasstoreng.com}} | հայտնի գործիքներ = }} '''Մարիա Հաուկաս Սթորենգ''' ({{lang-no|Maria Haukaas Mittet}}, {{ԱԾ}}), նորվեգացի երգչուհի։ [[2008]] թվականին [[Hold On Be Strong]] երգով ներկայացրել է [[Նորվեգիա]]ն [[Եվրատեսիլ 2008 երգի մրցույթ]]ում և զբաղեցրել է 5-րդ հորիզոնականը։ [[2004]] թվականին Մարիան մասնակցել է նորվեգական ''Idol'' մրցույթին։ == Կենսագրություն == Մարիան ծնվել է Ֆիննսնես քաղաքում, 1979 թվականի օգոստոսի 3-ին։ Նրա ծնվելուց մի քանի ամիս անց, նրա ընտանիքը տեղափոխվել է [[Սենյա]]<ref>[http://nrk.no/musikk/artistar/4458994.html NRK.no — Artistar<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>։ Երգչուհին առաջին անգամ ելույթ է ունեցել տասնմեկ տարեկան հասակում, [[Օսլո]]յում 1991 թվականին, «Bryggeteateret» բեմում։ Այնուհետև Մարիան ստացել է «Էննի» մյուզիքլի գլխավոր դերերից մեկը։ Հետագայում երիտասարդ կատարողը բազմիցս հանդես է եկել տարբեր մյուզիքլներում, ելույթ  ունենալով ողջ Նորվեգիայում։ 24 տարեկան հասակում  մասնակցել է նորվեգական երաժշտական «Idol 2004» մրցույթին, բայց եզրափակչում զբաղեցրել է վեցերորդ տեղը։ Մրցույթի ավարտից հետո մասնակիցների հետ մասնակցել  է «Idol Tour 2004», հայտնվել է լավագույնների առաջին տասնյակում։ Երգչուհու առաջին ալբոմը թողարկվել  է  2005 թվականին, և նորվեգական չարթերու զբաղեցրել է 13-րդ տեղը։ «Breathing» սինգլը Նորվեգիայում դարձել  է «ոսկե»։  Դրանից հետո երգչուհին սկսում է շրջագայություն, իր ալբոմի շնորհիվ<ref>[http://alwaysmaria0.tripod.com/id3.html Nyheter<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717101657/http://alwaysmaria0.tripod.com/id3.html|date=2011-07-17}}</ref>։ Երկրորդ ալբոմը՝  «Hold On Be Strong», թողարկվել է 2008 թվականի ապրիլի 28-ին։ Ալբոմի վերնագիրը գրել է Մերոյ Քրեյգը, այն հաղթել է «Melodi Grand Prix 2008»-ում։ Նաև կոմպոզիցիան առաջինն է դարձել «Norwegian iTunes Store»-ում, ըստ բեռնուների թվի։ Եվրատեսիլում երգչուհին հավաքել է բավարար միավորներ, որպեսզի մասնակցի եզրափակիչ փուլին։ Եզրափակչում (մայիսի 24) նրա ելույթը հաջող է անցել, բայց զբաղեցրել է հինգերորդ տեղը։ Հետագայում երգչուհին դարձել է առաջատար «Melodi Grand Prix 2009»-ում, իսկ արդեն 2010 թվականին կրկին մասնակցել է Եվրատեսիլի ընտրական փուլին, բայց եզրափակել է չորրորդը<ref>[http://www.esctoday.com/news/read/14573 Eurovision Song Contest — Dusseldorf 2011 | News — First seven artist names revealed in Norway<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://www.oslo2011.no/Urfremf%C3%B8ring+av+VM-sangen+p%C3%A5+NRK+8.+januar.b7C_wlfY58.ips Urfremføring av VM-sangen på NRK 8. januar : Oslo Ski-VM 2011<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.mariahaukaasstoreng.com/www.mariahaukaasstoreng.com.html Պաշտոնական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714033703/http://www.mariahaukaasstoreng.com/www.mariahaukaasstoreng.com.html |date=2011-07-14 }} * {{facebook|login.php#!/pages/Maria-Haukaas-Storeng/9196309596|Մարիա Հաուկաս Սթորենգ }} * [http://www.mariafanclub.net/ Պաշտոնաան ֆան կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518105608/http://www.mariafanclub.net/ |date=2008-05-18 }} * {{twitter|MariaHStoreng|Մարիա Հաուկաս Սթորենգ }} * {{youtube|2jWX0QDUxms|Maria Haukaas Storeng feat. Måns Zelmerlöw «Precious To Me»}} {{DEFAULTSORT:Սթորենգ, Մարիա Հաուկաս }} [[Կատեգորիա:Նորվեգացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի փոփ երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2008 երգի մրցույթի մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի հաղորդավարներ]] 3hjs4trjv3zhdosucncahghnwb067kl 0 237947 10940502 10679780 2026-10-12T08:38:35Z ~2026-47327-75 176112 /* Կիրառություններ */ 10940502 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Stimulated Emission hy.svg|աջից|300 px|Հարկադրական ճառագայթման սխեման]] '''Հարկադրական ճառագայթում''', '''ստիպողական ճառագայթում''', մակածված ճառագայթում, արտաքին էլեկտրամագնիսական ալիքի ազդեցությամբ տեղի ունեցող ճառագայթում։ Այս երևույթը տեսականորեն բացահայտել է [[Ալբերտ Այնշտայն]]ը<ref name=Einstein1916>{{Cite journal |last=Einstein |first=A |year=1916 |title=Strahlungs-emission und -absorption nach der Quantentheorie |journal=Verhandlungen der Deutschen Physikalischen Gesellschaft |volume=18 |pages=318–323 |bibcode=1916DPhyG..18..318E}}</ref>, [[1917]]-ին։ Հարկադրական ճառագայթումը բնորոշ է ինչպես [[քվանտային համակարգ]]երին ([[ատոմ]], [[մոլեկուլ]] և այլն), այնպես էլ ազատ լիցքավորված մասնիկներին։ Ճառագայթված [[քվանտ]]ներն ունեն նույն հաճախականությունը, տարածման ուղղությունը և բևեռացումը, ինչ արտաքին դաշտի քվանտները, որով և պայմանավորված է հարկադրական ճառագայթման [[կոհերենտություն]]ը։ Կոհերենտության շնորհիվ հարկադրական ճառագայթման ինտենսիվությունը խիստ աճում է՝ ինքնակամ ճառագայթման ինտենսիվության համեմատությամբ։ Ազատ շարժվող [[լիցքավորված մասնիկներ]]ի ճառագայթումը, որ կարող է տեղի ունենալ տարբեր պատճառներով, արտաքին [[էլեկտրամագնիսական ալիք]]ի առկայությամբ նույնպես կրում է ստիպողական բնույթ (օրինակ, ստիպողական [[չերենկովյան ճառագայթում|չերենկովյան]], [[սինխրոտրոնային ճառագայթում|սինխրոտրոնային]], [[արգելակման ճառագայթում]] և այլն)։ == Կիրառություններ == Հարկադրական ճառագայթման երևույթն ընկած է էլեկտրամագնիսական ալիքների ուժեղացուցիչների և [[քվանտային գեներատոր]]ների ([[Մազեր (ուժեղացուցիչ)|մազերներ]], [[լազեր]]ներ) աշխատանքի հիմքում։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Ֆիզիկա-անավարտ}} {{ՀՍՀ|հատոր=11|էջ=141}} [[Կատեգորիա:Ատոմային ֆիզիկա]] [[Կատեգորիա:Էլեկտրամագնիսական ճառագայթում]] [[Կատեգորիա:Լազեր]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկայի հասկացություններ]] bbpj74tk0kqoytw7atuhh16twpi601w 3 410795 10940421 10900342 2026-10-11T22:57:45Z MediaWiki message delivery 26070 /* This Month in GLAM: September 2026 */ Նոր բաժին 10940421 wikitext text/x-wiki {|class="infobox" width="260px" style="margin-top: 6px;" |- !align="center"|[[Պատկեր:Vista-file-manager.png|70px|Արխիվ]]<br />[[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan/Արխիվ 2013|Արխիվ — 2013]]<br />[[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan/Արխիվ 2014|Արխիվ — 2014]]<br />[[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan/Արխիվ 2015|Արխիվ — 2015]]<br />[[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan/Արխիվ 2016|Արխիվ ― 2016]]<br />[[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan/Արխիվ 2017|Արխիվ — 2017]]<br />[[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan/Արխիվ 2018|Արխիվ — 2018]]<br />[[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan/Արխիվ 2019|Արխիվ — 2019]]<br />[[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan/Արխիվ 2020|Արխիվ — 2020]]<br />[[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan/Արխիվ 2021|Արխիվ — 2021]]<br />[[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan/Արխիվ 2022|Արխիվ — 2022]]<br />[[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan/Արխիվ 2023|Արխիվ — 2023]]<br /> [[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan/Արխիվ 2024|Արխիվ — 2024]]<br />[[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan/Արխիվ 2025|Արխիվ — 2025]]<br /> |} ==Ողջույն== {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ Վիքիպեդիան չէ]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ Վիքիպեդիան չէ|Ի՞նչ Վիքիպեդիան չէ]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]] ։)</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք մեծ բավականություն կստանաք մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրություն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործեք վստահ ու միշտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button vector.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]] Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |{{Համագործակցություն)}} |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք դիմեք օգնության համակարգին, կամ գրեք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրեք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրեք «Օգնեք ինձ» և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Arman musikyan|Արման Մուսիկյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arman musikyan|քննարկում]]) 05։53, 26 Հոկտեմբերի 2013 (UTC) {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia svg logo.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Էությունը]] [[Վիքիպեդիա:Էությունը|Վիքիպեդիայի էությունը]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսսարիում|Գլոսսարիում]] |} == ''This Month in GLAM'': January 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue I, January 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/From the team|From the team]]: Wikipedia at 25 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Pap-Wikipedia Turns 20: A Milestone for Papiamento/u Knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Celebrando el día del dominio público 2026/Celebrating the public domain day 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/France report|France report]]: Wikipedia's Birthday in France * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Germany report|Germany report]]: Gifted by our friends: Loads of presents for Wikipedia25 by German and Austrian GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Activities in December-January * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Knowledge in action: Barindelli collection and Wikipedia 25 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Image donation Dutch Book History * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Auckland Museum Student Edit-a-thon, the NZBSI Wikimedian in Residence project, and other residencies * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: GLAM Program of Wikimedia MKD – 2026 Overview * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Explore Historic Portraits from the Museum of Photography in Kraków * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: January in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Museum in Chiasso, Alpine Museum, Women Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/UK report|UK report]]: Sharing more of the Enamels of the World * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Map the GLAM report|Map the GLAM report]]: Wiki and GLAM: Harnessing Knowledge to Foster Gender Equality * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Manuscripts on Arabic Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Two key Wikidata Requests for Comments, relevant for future GLAM-Wiki work * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:34, 11 փետրվարի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30055818 --> == ''This Month in GLAM'': February 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue II, February 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/From the team|From the team]]: GLAM in 2026 is calling to action! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Belgium report|Belgium report]]: A photo safari through Wiki Loves Fashion & a rescue mission with Mission Gourmande! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: National Library overview of 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Cultural Heritage and Memory: 2026 GLAM Call and Executed Renaissance Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Farewelling the Auckland Museum Summer Students and an update on the NZBSI WiR * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikipedia in Cultural Marketing at Crash Mondays Warsaw * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: February in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Spain report|Spain report]]: Wikidata in the GLAM context II * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Neocomensia, SAPA, Atelier Winterthur, GLAM-on-Tour Disentis * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/UK report|UK report]]: New content in African and Asian languages * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Focus on Indigenous issues * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 00:52, 12 մարտի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30232291 --> == ''This Month in GLAM'': March 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue III, March 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/From the team|From the team]]: GLAM in Equinox * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikigap 2026 in Tirana, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Celebrating 20 Years of Papiamentu/o Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Bolivia report|Bolivia report]]: The Family Treasures Project Returns, with New GLAM Partners * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Folklore Brazil defines six categories to represent Brazilian culture on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Architecture in the public domain in libraries in Nariño/Arquitectura en dominio público en bibliotecas nariñenses * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Main Wikimedian in Residence report for 2025 is here * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Germany report|Germany report]]: Art History Loves Wiki 2026 – digital/local. collection loves wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/India report|India report]]: Collaboration resumes with the British Library for Bangla Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: 2026 winners projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand Bioeconomy Science Institute Wikimedian in Residence update, a letter published in Nature & Architecture + Women NZ * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD's GLAM Highlights: Botany and Beyond * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Portugal report|Portugal report]]: March in Portugal * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: March in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Looking for similar images * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: GLAM Wiki Group, Donna, CoCreation PTT-Archive * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/UK report|UK report]]: CILIP MDG 2026 Conference, Library meetups and the World's Enamels * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Spring 2026 news from Ukraine – Wiki Loves Folklore & more #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/USA report|USA report]]: MoMA's International Traveling Exhibitions and Wikidata on the LD4 Arts Affinity Group April Community Call * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHL-Wiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Oulu Löyly * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Indigenous languages on the Main Page * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 18:19, 9 ապրիլի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30344683 --> == ''This Month in GLAM'': April 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue IV, April 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/From the team|From the team]]: How the GLAM Community Can Shine in the 2026–27 Annual Plan * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Albania report|Albania report]]: International Roma Day 2026 in Tirana, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Argentina report|Argentina report]]: WikiConf Argentina and GLAM projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Asia report|Asia report]]: Documenting and citing oral knowledge in audio and video * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Australia report|Australia report]]: WikiCon Australia, ICIP, Orphan works and Trans-Tasman partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wikimedia Brasil publishes book on the power and challenges of free knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: We celebrate Public Domain Day with an expert panel / Celebramos el día del dominio público con un Panel de expertas * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Ongoing and New GLAM-Wiki Projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Wartime event at Auckland Museum & an update for WiR NZBSI * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Wikimedia Commons Upload Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD in Action: Digitization, Wikisource and Educational Workshops * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki Developments: Residencies, Partnerships and Audiovisual Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: April in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Le Donne di Villa Massimo * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/UK report|UK report]]: A tenth-century Quran and Islamic Art in Urdu * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/USA report|USA report]]: Wiki MIT launches and US meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Update on the BHL Annual Meeting 27 April - 1 May & BHL Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Eight new articles on MoW inscriptions * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 13:51, 11 մայիսի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30513880 --> == ''This Month in GLAM'': May 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue V, May 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/From the team|From the team]]: May Global GLAM Call Recording and June Call Announcement * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Australia report|Australia report]]: Celebrating #1Lib1Ref Australasia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: GLAM Connection: Fashion, History, and Biodiversity in May * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/France report|France report]]: New Wikimedian in Residence * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Connecting the Arctic and Sicily through Wikimedia Projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Mexico report|Mexico report]]: How the cultural, governmental, educational, and museum sectors contributed in unison to Wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Setting up your own platform (part 1): from wish to the creation of a wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: ESEAP Conference 2026 and the NZBSI WiR update * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD Shares GLAM Experience at International Conferences * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Partnerships, Participation, and Open Knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: May in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Spain report|Spain report]]: El Prado en femenino III * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Museum for Communication, Panel IMD, Wikipedia Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/UK report|UK report]]: Early Qurans on the front page of Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Special story|Special story]]: New tools for multilingual audio, video and metadata * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: New articles in Urdu * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 21:22, 12 հունիսի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30636889 --> == ''This Month in GLAM'': June 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue VI, June 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/From the team|From the team]]: Tools, tech, and Wikimania * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Argentina report|Argentina report]]: New digitization partner * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Bangladesh report|Bangladesh report]]: International Museum Day Edit-a-thon and Workshop held in Dinajpur, Bangladesh * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Postal Mission on Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Empowering Institutions through Wikisource Education and GLAM Capacity Building * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Bridging the gap between labs and Wikipedia: continuing cooperation with FZU * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Egypt report|Egypt report]]: From Museum Celebrations to Archival Documentation * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Finland report|Finland report]]: Northern Wikimedist meetup in Oulu * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/France report|France report]]: #1lib1ref Recap and International Archives Week * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Heritage and Community Action * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Mexico report|Mexico report]]: Open GLAM in Puebla * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Interview with Olaf Janssen, Wikimedia coordinator of the KB, National library of the Netherlands * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: BAU at Auckland Museum, Otago Uni Library Life and the NZBSI WiR is complete * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Collaboration with the Botanical garden at the Faculty of Natural Sciences and Mathematics in Skopje * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Poland Report: New Partnerships, Conferences, and Wikimedians in Residence * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Opening the Doors of Serbian Heritage: Wikimedia Serbia’s Recent GLAM and Wikidata Successes * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Spain report|Spain report]]: GLAM Labs Futures 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Finnish-Swedish cooperation * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Exhibition, International Archives Week Panel * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/UK report|UK report]]: Ninth Good Article from Khalili partnership * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/USA report|USA report]]: Philadelphia WikiSalon * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Is the sauna still hot? * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: New articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:35, 11 հուլիսի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30773577 --> == ''This Month in GLAM'': July 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue VII, July 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/From the team|From the team]]: July and Wikimania Have Come and Gone * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Strategic Workshops, Academic Publications, and Bidding Farewell to NeuroMat * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Colombia at Wikimania 2026: panel on how the far-right affects open knowledge institutions * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Egypt report|Egypt report]]: From Al-Ahram to Zamalek: Exploring Archives and Art Galleries * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/France report|France report]]: GLAM Presentations at Wikimania 2026 + Wiki Fashion Show * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Launch of Wikifying a Conference handbook; Wikipedia Workshop at Te Toi Uku * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki partnerships continue opening collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Sweden report|Sweden report]]: At Wikimania and copyright process * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Faces and Masks - the interwoven relation, Wikimania Paris * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/UK report|UK report]]: Wikimania report + New articles in Hindi * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/USA report|USA report]]: GLAM USA Report (Past & Upcoming) * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Academic paper in preparation * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Wiki Knowledge Park report|Wiki Knowledge Park report]]: Preserving Islamic Cultural Heritage: The GLAM and Metadata Impact of Wiki Loves Ramadan 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 00:03, 12 օգոստոսի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30901934 --> == ''This Month in GLAM'': August 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue VIII, August 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/From the team|From the team]]: Hot August/Cold August * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Love Monuments and new phase of Museu Paulista collaboration * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Catalan areas report|Catalan areas report]]: The Catalan public domain: An application to identify Catalan works in public domain * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Explore the Colombian public domain app: Browse works an authors in the public domain * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Wikimedia CR introduces new members of GLAM/partnership team * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Egypt report|Egypt report]]: Egypt’s GLAM Team Brings Egyptian Postal History and Public Libraries to Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: The Musical Heritage of the Santa Cecilia Conservatory * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand Thesis Project Update and the upcoming TDWG 2026 conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Connecting Culture and Free Knowledge - Wikimedia MKD’s GLAM Partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: August in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Summer, Follow-up in Aarau, CoCreation * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/UK report|UK report]]: Wikimedia gets Gazetted + Islamic Calligraphy on English Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: OpenGLAM Summer 2026 in Ukraine * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/USA report|USA report]]: GLAM USA Report (Past & Upcoming) * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHL-Wiki working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Ghana national register * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Wikimedia Commons report|Wikimedia Commons report]]: Media loading change affects Commons Impact Metrics and GLAM analytics * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:37, 11 սեպտեմբերի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=31028447 --> == ''This Month in GLAM'': September 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue IX, September 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/From the team|From the team]]: What a great month again in the GLAM community! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Australia report|Australia report]]: Wikifying the ALIA West Conference 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Thousands of eyes on Brazilian heritage through Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Egypt report|Egypt report]]: The Long Strides of Egypt’s GLAM Team in September * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/France report|France report]]: Organized Labour Month in France * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Note condivise opens up Italy’s musical heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Can I trust Wikipedia?, Books of Mana, an Auckland War Memorial Museum update and a report on TDWG2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wiki Loves Film – Collaboration with Manaki Film Festival * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Opening Collections, Growing Networks: Polish GLAM-Wiki in September * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Wiki Ambassadors, Wiki Partners, Raduni Wikigita * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Tunisia report|Tunisia report]]: Wikipedian in Residence: National Archives of Tunisia * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/UK report|UK report]]: Japanese art in Korean + UK Honours * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/USA report|USA report]]: GLAM USA Report (Past & Upcoming) * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHL-Wiki working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Content Partnerships Hub: Some news from the first half of the year * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Peruvian heritage in Thai * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:57, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=31124240 --> 9nt8matfdz4uiadnphwg865d3pran59 0 430949 10940259 10611952 2026-10-11T12:38:09Z ~2026-54502-38 177982 /* Աշխարհագրական տվյալներ */ 10940259 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Արտենի (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Լեռ |պատկեր=Arteni Volcano2.jpg |լայնք = 40.37585 |երկայնք = 43.78532 |երկիր2 = Հայաստան }} '''Արտենի''', մեկուսի հանգած հրաբխային [[լեռնազանգված]] [[Արագած]]ի հարավարևմտյան ստորոտին։ == Աշխարհագրական տվյալներ == Ընդհանուր հիմքով (տրամագիծը՝ մոտ 10&nbsp;կմ) [[Արտին|Մեծ Մեծ Արտին]] (2047 մ) և [[Փոքր Օրտոն|Փոքր Արտին]](1753 մ), գագաթներ են՝ կազմված [[նեոգեն]]ի լիպարիտային [[լավա]]ներից ու դրանց տարատեսակներից։ Արտենիից սկիզբ են առնում լավային հոսքեր, որոնցից ամենահզորը [[վանակատ]]ով ու [[պեռլիտ]]ային [[շեղջաքար]]ով Արագածի պեռլիտի հանքավայրն է։ == Պեղումներ == Արտինի վրա հայտնաբերել են [[հին քարի դար]]ի կայանների մնացորդներ։ «[[Սատանի դար]]» բլրի վրա հայտնաբերված գործիքները (վանակատից հատիչներ, քերիչներ, շեղբեր և այլն), բնորոշ են մինչշելյան, շելյան, աշելյան ժամանակաշրջաններին։ Գտնվել են միջին և նոր քարեդարյան գործիքներ։ == Ռելիեֆ == [[Լանդշաֆտ]]ը լեռնատափաստանային է։ == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="180"> Արտենի լեռը.jpg|Արտին լեռը Արարատ լեռը, Հայկական Պարը, Արտենին.jpg|Արարատ լեռը, Հայկական Պարը, Արտինը </gallery> == Տես նաև == * [[Մեծ Արտին]] * [[Փոքր Արտին]] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀԲ}} {{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=148}} [[Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի լեռներ]] [[Կատեգորիա:Հրաբուխներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Հայաստանի հրաբուխներ‎]] f4o672974dp01v1ikhu7saffr8s83f2 10940261 10940259 2026-10-11T12:40:18Z ~2026-54502-38 177982 /* */ 10940261 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Արտին (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Լեռ |պատկեր=Artin Volcano2.jpg |լայնք = 40.37585 |երկայնք = 43.78532 |երկիր2 = Հայաստան |անվանում=Արտին}} '''Արտին''', մեկուսի հանգած հրաբխային [[լեռնազանգված]] [[Արագած]]ի հարավարևմտյան ստորոտին։ == Աշխարհագրական տվյալներ == Ընդհանուր հիմքով (տրամագիծը՝ մոտ 10&nbsp;կմ) [[Արտին|Մեծ Մեծ Արտին]] (2047 մ) և [[Փոքր Օրտոն|Փոքր Արտին]](1753 մ), գագաթներ են՝ կազմված [[նեոգեն]]ի լիպարիտային [[լավա]]ներից ու դրանց տարատեսակներից։ Արտենիից սկիզբ են առնում լավային հոսքեր, որոնցից ամենահզորը [[վանակատ]]ով ու [[պեռլիտ]]ային [[շեղջաքար]]ով Արագածի պեռլիտի հանքավայրն է։ == Պեղումներ == Արտինի վրա հայտնաբերել են [[հին քարի դար]]ի կայանների մնացորդներ։ «[[Սատանի դար]]» բլրի վրա հայտնաբերված գործիքները (վանակատից հատիչներ, քերիչներ, շեղբեր և այլն), բնորոշ են մինչշելյան, շելյան, աշելյան ժամանակաշրջաններին։ Գտնվել են միջին և նոր քարեդարյան գործիքներ։ == Ռելիեֆ == [[Լանդշաֆտ]]ը լեռնատափաստանային է։ == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="180"> Արտենի լեռը.jpg|Արտին լեռը Արարատ լեռը, Հայկական Պարը, Արտենին.jpg|Արարատ լեռը, Հայկական Պարը, Արտինը </gallery> == Տես նաև == * [[Մեծ Արտին]] * [[Փոքր Արտին]] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀԲ}} {{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=148}} [[Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի լեռներ]] [[Կատեգորիա:Հրաբուխներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Հայաստանի հրաբուխներ‎]] 7bk7maot3q31ix1rg0lvat7ufx0te07 0 437284 10940522 10701345 2026-10-12T09:43:54Z ~2026-54707-01 178018 10940522 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ռազմական գործիչ | ամբողջական անուն = Արծրուն Կարապետի Հովհաննիսյան | բնօրինակ անուն = | մականուն = | պատկեր = [[Պատկեր:Arcrun.jpg|250px]] | պատկերի չափ = | դրոշ = Flag of Armenia.svg | դրոշ2 = Coat of arms of Armenia.svg | կյանքի ժամանակաշրջան = {{ԾԱՏ|1980|1|30}} | նկարագրում = 2012-2020 թթ. Հայաստանի պաշտպանության նախարարի մամուլի քարտուղար | կյանքի տևողություն = | ծննդյան վայր = [[Ցողամարգ]], [[Հայկական ԽՍՀ]] | ծննդավայր = | մահվան վայր = | գերեզման = | զորատեսակ = [[Պատկեր:Armmil_zinanshan.jpg|30px]] [[Հայաստանի զինված ուժեր]] | ծառայության տարիներ = | վախճանի վայր = | պատկանելություն = {{ARM}} | քաղաքացիություն = {{դրոշ|Հայաստան}} [[Հայաստան]] | ազգություն = [[հայեր|հայ]] | երեխաներ = 4 | ծառայության թվականներ = [[1997]] - մինչ օրս | կոչում = [[File:Gndapet (Armenian army).png|Gndapet (Armenian army)]] [[ՀՀ ԶՈՒ գնդապետ]] | զորամաս = | հրամանատար էր = | պաշտոն = 2023 թվականի սեպտեմբերից ՀՀ ՊՆ Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ակադեմիայի մարշալ Հովհաննես Բաղրամյանի անվան հրամանատարաշտաբային ինստիտուտի (ՀՇԻ) պետ | մարտեր = | կապեր = | պաշտոնաթող = | Վիքիպահեստ = Artsrun Hovhannisyan | Ռոդովոդ = | զորքի տեսակ = [[Պատկեր:ArmenianAirDefenseForces3.svg|30px]] [[ՀՕՊ]], <br> <br>[[Պատկեր:ArmenianArtilleryTroops3.svg|30px]] [[Հրետանի]],<br> <br> [[Պատկեր:Roundel of Armenia.svg|30px]] [[ՀՀ ռազմաօդային ուժեր|Օդուժ]] | պարգևներ = {{flagicon image|Medal 1 (1).jpg|size=25px|border=}} [[Մարտական ծառայության մեդալ]] <br> <br> [[ՀՀ զինված ուժերի «Վազգեն Սարգսյան» մեդալ|Վազգեն Սարգսյան մեդալ]]<br> <br> [[ՀՀ զինված ուժերի «Նելսոն Ստեփանյան» մեդալ|Նելսոն Ստեփանյան մեդալ]] <br><br> {{flagicon image|МЗБСА1.jpg|size=25px|border=}} [[ՀՀ զինված ուժերի «Անբասիր ծառայության համար» քառաստիճան մեդալ|Անբասիր ծառայության համար մեդալ]] }} Արծրուն Կարապետի Հովհաննիսյան ({{ԱԾ}}), [[ՀՀ պաշտպանության նախարար|Հայաստանի պաշտպանության նախարարի]] մամուլի նախկին քարտուղար (2012-2020 թթ․)<ref>{{Cite news |title=Արծրուն Հովհաննիսյանը նշանակվել է ՊՆ մամուլի քարտուղար |url=https://mediamax.am/am/news/armypolice/5345/ |access-date=2017 թ․ ապրիլի 9 |newspaper=mediamax.am |language=en}}</ref>, ռազմական վերլուծաբան-փորձագետ<ref name="mil.am">{{Cite web |last=LLC |first=ZOOM GRAPHICS |title=ՀՀ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ {{!}} Մամուլի քարտուղար |url=http://www.mil.am/hy/persons/57 |accessdate=2019-14-02 |website=www.mil.am}}</ref>։ 2020 թվականի մարտից մինչև հուլիս ամիսը զբաղեցրել է [[Հայաստանի պաշտպանության նախարարություն|Հայաստանի պաշտպանության նախարարության]] (ՀՀ ՊՆ) [[Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական համալսարան]]ի մարշալ [[Հովհաննես Բաղրամյան]]ի անվան հրամանատարաշտաբային ֆակուլտետի պետի, իսկ նույն թվականի հուլիս ամսից մինչև 2021 թվականի ապրիլը՝ [[Հայաստանի պաշտպանության նախարարություն|ՀՀ ՊՆ]] կադրային և ռազմակրթական քաղաքականության գլխավոր վարչության կրթության վարչության պետի պաշտոնը<ref>{{Cite web |title=Արծրուն Հովհաննիսյանը զորացրվել է սեփական դիմումի համաձայն |url=https://armenpress.am/arm/news/1048135.html |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 6 |website=armenpress.am |language=hy}}</ref>։ Բազմաթիվ [[մենագրություն]]ների, ուսումնական ձեռնարկների, գիտական և հրապարակախոսական հոդվածների, վերլուծությունների, գրախոսությունների և այլ գիտական աշխատությունների հեղինակ է։ 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ից նոյեմբերի 9-ը տեղի ունեցած [[Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020)|հայ-ադրբեջանական պատերազմի]] ժամանակ ղեկավարել է «Հայկական միասնական հարթակ» կենտրոնի ամենօրյա մամուլի ասուլիսները, ներկայացրել [[Հայաստան]]ի պաշտոնական տեսակետը<ref name="Արծրուն ա ռադիո 1">[https://iravaban.net/325559.html «Հայկական միասնական հարթակ»։]</ref>։ 2021 թվականի նոյեմբերի 9-ին նշանակվել է [[Հայաստանի Ազգային ժողով|Ազգային Ժողովի]] պաշտպանության և անվտանգության հարցերի մշտական հանձնաժողովի փորձագետ։[https://armtimes.com/hy/article/224923] == Կենսագրություն == Արծրուն Հովհաննիսյանը ծնվել է 1980 թ-ին [[Շիրակի մարզ|Շիրակի]] մարզի [[Ցողամարգ]] գյուղում: ՀՀ ԶՈւ-ում է 1997թ.-ից, 2001թ.-ին ավարտել է [[Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական համալսարան|ՀՀ ՊՆ Վ. Սարգսյանի անվան ռազմական]] ինստիտուտը։ 2010 - 2012 թվականներին սովորել է [[Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիա]]յի ԳԿՄԿ պատմության մագիստրատուրան<ref name="mil.am" />։ 2014 թվականից ստացել է պատմական [[Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիա|գիտությունների]] թեկնածուի կոչում<ref name="mil.am" /><ref>{{Cite web |title=ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՓԻ ԱՐ ԱՍՈՑԻԱՑԻԱ |url=http://www.armpr.org/#!%D5%A1%D6%80%D5%AE%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6-%D5%B0%D5%B8%D5%BE%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%AB%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6/zoom/czll/dataItem-ih3gxxrj1 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 9 |website=ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՓԻ ԱՐ ԱՍՈՑԻԱՑԻԱ}}</ref><ref>{{Cite web |title=Միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետ |url=http://ysu.am/faculties/hy/International-Relations/section/staff/person/Hovhannisyan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160717060650/http://ysu.am/faculties/hy/International-Relations/section/staff/person/Hovhannisyan |archive-date=2016 թ․ հուլիսի 17 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 9 |website=ysu.am}}</ref>։ Ատենախոսությունը վերաբերել է Հայաստանի Երրորդ Հանրապետությունում 1991-2010 թվականների բանակաշինության հիմնախնդիրներին։<ref>{{Cite web |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |date=17.04.2025 |title=Ատենախոսության սեղմագիր |url=http://www.academhistory.am/images/downloadfiles/Arcrun%20Hovhannisyan%20PDF.pdf}}</ref> Ամուսնացած է, ունի երեք դուստր և մեկ որդի: == Զինվորական գործունեություն == 1997 թվականից ծառայում է [[Հայաստանի զինված ուժեր]]ում<ref name="mil.am"/>։ 2001 թվականին, ավարտելով [[Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական համալսարան]]ը և ստանալով [[ՀՀ ԶՈՒ լեյտենանտ]] զինվորական կոչում, նշանակվել է Հ[[ՀՀ պաշտպանության նախարարություն|այաստանի Հանրապետության պաշտպանության նախարարության]] զորամասերից մեկի հակատանկային մարտկոցի դասակի հրամանատար<ref name="mil.am"/>։ 2002 թվականին նույն զորամասում նշանակվել է [[հակատանկային մարտկոց]]ի հրամանատար։ 2004 թվականին նշանակվել է Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության նախարարության զորամասերից մեկի ՕՏԱԳ-ի պահպանության [[վաշտ]]ի հրամանատար<ref name="mil.am"/>։ 2010 - 2011 թվականներին աշխատել է [[ՀՀ նախագահ]]ի աշխատակազմի [[Քաղաքական հետազոտությոuնների ինստիտուտ]]ում՝ որպես [[ռազմական փորձագետ]]<ref name="mil.am"/>։ 2012 թվականին աշխատել է [[ՀՀ Նախագահ|ՀՀ նախագահ]]ին կից հանրային կապերի կենտրոնում՝ որպես ռազմական փորձագետ։ 2012 թվականին նշանակվել է [[ՀՀ ՊՆ]] մամուլի քարտուղար<ref name="mil.am"/>։ [[Պատկեր:The_machine_gun_developed_by_Artsrun_Hovhannisyan.jpg|thumb|Արծրուն Հովհաննիսյանի կողմից մշակված ինքնաձիգը<ref>[https://www.vnews.am/culture/artsru-hwvhannisyan-paster/ «Փաստեր Արծրուն Հովհաննիսյանի մասին»,] ([https://web.archive.org/web/20210116170142/https://www.vnews.am/culture/artsru-hwvhannisyan-paster/ արխիվացված]):</ref>]]2013 թվականի սեպտեմբերից դասախոսել է [[Երևանի պետական համալսարան]]ի միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետում, 2014 թվականի հունվարից դասախոսում է [[Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական համալսարան|ՀՀ ՊՆ Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական համալսարան]]ի հրամանատարաշտաբային ինստիտուտում<ref name="mil.am" />։ [[Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական համալսարան]]ում սովորելու տարիներին մշակել է ինքնաձիգ զենք, որը ներկայումս դրված է նշված համալսարանի թանգարանում<ref>{{Cite web |last=One |first=Studio |title=ՀՀ ՊՆ ՌՀ-ի թանգարանում ցուցադրվում է Արծրուն Հովհաննիսյանի պատրաստած զենքը |url=https://www.yerkir.am/news/view/188398.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217070857/https://www.yerkir.am/news/view/188398.html |archive-date=2019 թ․ դեկտեմբերի 17 |accessdate=2019 թ․ դեկտեմբերի 17 |website=www.yerkir.am}}</ref>։ 2020 թվականի մարտ ամսին նշանակվել է [[Հայաստանի պաշտպանության նախարարություն|ՀՀ ՊՆ]] [[Վազգեն Սարգսյան]]ի անվան ռազմական համալսարանի [[Հովհաննես Բաղրամյան|մարշալ Հովհաննես Բաղրամյան]]ի անվան հրամանատարաշտաբային ֆակուլտետի (ՀՇՖ) պետ։ 2020 թվականի հուլիս ամսին նշանակվել է [[Հայաստանի պաշտպանության նախարարություն|ՀՀ ՊՆ]] կադրային և ռազմակրթական քաղաքականության գլխավոր վարչության կրթության վարչության պետ։ 2023 թվականի սեպտեմբեր ամսին նշանակվել է [[Հայաստանի պաշտպանության նախարարություն|ՀՀ ՊՆ]] Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ակադեմիայի մարշալ [[Հովհաննես Բաղրամյան]]ի անվան հրամանատարաշտաբային ինստիտուտի (ՀՇԻ) պետ<ref>{{Cite web |last=Հրապարակ օրաթերթ |date=2023 թ․ հոկտեմբերի 18 |title=ԱՐԾՐՈՒՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆԸ ՆՈՐ ՊԱՇՏՈՆ Է ՍՏԱՑԵԼ |url=https://hraparak.am/post/030f488563aae16fba58feac8f4700f7}}</ref>։ == Պարգևներ == Արծրուն Հովհաննիսյանն արժանացել է մի շարք պարգևների, այդ թվում՝ Հայաստանի [[Մարտական ծառայության մեդալ (Հայաստան)|«Մարտական ծառայության»]], [[Հայաստան]]ի զինված ուժերի [[ՀՀ զինված ուժերի «Վազգեն Սարգսյան» մեդալ|«Վազգեն Սարգսյան»]], [[ՀՀ զինված ուժերի «Նելսոն Ստեփանյան» մեդալ|«Նելսոն Ստեփանյան»]], [[ՀՀ զինված ուժերի «Անբասիր ծառայության համար» մեդալ|«Անբասիր ծառայության համար»]] մեդալներով։ == Այլ տեղեկություններ == 2008 թվականին Արծրուն Հովհաննիսյանը որպես խորհրդատու մասնակցել է Ա․Մարգարյանի հեղինակած [[Նելսոն Ստեփանյան|«Նելսոն Ստեփանյան»]] փաստավավերագրական ֆիլմի աշխատանքներին։ 2010 թվականին որպես հեղինակ Արծրուն Հովհաննիսյանը «Զինուժ» հաղորդման շրջանակներում նկարահանել է «Երկնքի միջանցքներում» [[Կինոնկար|փաստավավերագրական ֆիլմ]]ը։ == Ռազմատեսական հիմնական հայացքները == Գնդապետ Արծրուն Հովհաննիսյանը, որպես ռազմական տեսաբան, դեռ 2009-2010 թթ. սկսած իր աշխատություններում ու հոդվածներում պատմահամեմատական և անալիտիկ մեթոդներով, [[Ռազմական արվեստ|ռազմարվեստ]]ի տեսության զարգացման հիմնարար չափորոշիչներով քննադատության է ենթարկել խորհրդային ռազմագիտական դպրոցը՝ նշելով այդ դպրոցի թերություններն ու խոցելի տեղերը մեզ համար, առաջ քաշելով մի շարք նորարական հայեցակարգային լուծումներ։ [[Ռազմական արվեստ|Ռազմարվեստ]]ի պատմության հարուստ օրինակներով հիմնավորել է իր այն թեզերը, որ որակական հատկանիշներն ավելի կարևոր են, իսկ մեր տեղանքի, [[Ազգային բնավորություն|ազգային բնավորության]], գիտատեխնիկական զարգացումները և բազում այլ գործոններ պահանջում են պատերազմավարման նոր ձևեր ու եղանակներ։ Ռազմական գիտության համար նա առանձնահատուկ կարևորում է ռազմավարական այլ, ոչ ռազմական գործոնները։ Մասնավորապես տալիս է հստակ փոխկապակցվածություն քաղաքական ինստիտուտների, արժեհամակարգի, ազատական, [[Ժողովրդավարություն|ժողովրդավարական արժեքներ]]ի, ռազմական և ընդհանուր կրթության միջև, [[Պետություն|պետության]] գիտատեխնիկական զարգացվածության և այլ գործոնների միջև։ Անվտանգային հայեցակարգի առումով Արծրուն Հովհաննիսյանը ուղղորդված կերպով առաջ է տանում համապարփակ անվտանգային հայեցկարգի ինստիտուտը, ազատ զենքի կրելու, ակտիվ պահեստազորի և այլ գործոններով հարուստ ֆինլանդական օրինակը։<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Տարածարջանի ռազմականացումը և Հայոց Բանակը |year=2013 |location=Երևան |pages=195 |language=Հայերեն}}</ref> Զուտ ռազմական ռազմավարության տիրույթում Արծրուն Հովհաննիսյանը, որպես տեսաբան դեռ տաս տարի առաջ պնդում էր, որ միայն պասիվ պաշտպանությամբ հնարավոր չէ սպասվելիք պատերազմում հասնել հաղթանակի։ Սկզբից զգուշավոր, հետո ավելի բաց խոսում է այն մասին, որ հարձակումը հաղթելու միակ տարբերակն է և [[Հայաստանի Հանրապետության բանակի օր|ՀՀ ԶՈւ]]-երը պետք է փոխեն իրենց մոտեցումը ապագա [[պատերազմ]]ի հարցում։ Արդեն 2019 թ. վերջինս այս տեսակետը վերածում է առանձին աշխատության պնդելով, որ հարկավոր է պատրաստվել հարձակողական պատերազմի։<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Հարձակման «Սիմֆոնիան» կամ ջախջախման պատերազմի հասունացումը ռազմարվեստ |year=2019 |isbn=978-9939-0-3026-5 |edition=1 |location=Երևան |pages=120-121 |language=Հայերեն}}</ref> Դեռ 2013-2014 թթ. առաջ է քաշում դիրքային, պասիվ պաշտպանության խնդիրները, տալիս է ակտիվ պաշտպանության նոր ասիմետրիկ մարտավարության առաջարկ։ Այստեղ հեղինակը իր աշխատություններում քննադատելով խորհրդային կարծրացած մոտեցումները հաճախ է թիրախային քննադատում [[Հայաստանի Հանրապետության Զինված ուժերի գլխավոր շտաբ|ՀՀ ԶՈ]]ւ-երի բազիսային խնդիրները, դրանց փոփոխության կարևորությունը և այլն։ Մասնավորապես հետաքրքիր են նրա հետևյալ խոսքերը.<ref>{{Cite journal |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |date=22.11.2010 |title=ՀՀ զինված ուժերի մարտավարության խնդիրներ շուրջ |url=https://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=5142#2_b |department=Նորավանք Հիմնադրամ |journal=«Գլոբուս Ազգային անվտանգություն» |language=Հայերեն |volume=6}}</ref> {{Քաղվածք|Հայկական բանակի համար պետք է մշակվի առանձնահատուկ, մեր իրականությանը և տեղանքին համապատասխանող մարտավարություն: Այս հրամայականը վաղուց արդեն քննարկման առարկա չէ: Խնդիրը լոկ այն է, թե ինչպիսի մարտավարություն է մեզ հարկավոր: Մարտավարության մշակումը, իհարկե, դյուրին գործ չէ, պետք է աշխատեն տասնյակ մասնագետներ, վերլուծվեն մի քանի պատերազմների փորձեր և կատարվեն համապատասխան եզրակացություններ: Գործն այս բնագավառում հետաձգելը կնշանակի անտեսել մեր անվտանգությունը:|Արծրուն Հովհաննիսյան}} [[Պատկեր:Արծրուն Հովհաննիսյան Ռազմարվեստ, Ցամաքային Ճեղքում.jpg|alt=Արծրուն Հովհաննիսյան երկրորդ ծավալուն աշխատությունն է Ռազմարվեստի մասին․․․|մինի|Ռազմարվեստ․ Ցամաքային ճեղքում․ Հատոր 2: |ձախից]] Արծրուն Հովհաննիսյանն իր աշխատություններում փորձ է կատարում նորովի իմաստավորել [[20-րդ դար|քսաներորդ դար]]ի պատերազմներն ու [[Օպերացիա (ռազմագործողություն)|ռազմական գործողություն]]ները։ Նրա մոտ հստակ շեշտադրվում է որակական հատկանիշների, փոքր ուժերով մեծ խնդիրների կատարման, թվային կառավարման, գերճշգրիտ զենքերի, հարձակողական մարտավարության և այլ գործոնների կարևորությունը։ Ըստ նրա կայսերական ու մասնավորապես [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] [[Ռազմական դոկտրին|ռազմական դոկտիրին]]ները չի կարելի կուրորեն օգտագործել [[Հայաստան|ՀՀ]] նորաստեղծ [[զինված ուժեր]]ում, քանի որ դրանք նախատեսված են գործնականում անսահմանափակ միջոցներ ունեցող երկրների համար և չեն համապատասխանում հայաստանյան իրականությանը։ Որպես տեսաբան ուշագրավ են իր մի քանի թեզերն ու տեսական հիմնավորումները, մասնավորապես. === Պատերազմասերունդների հիմնահարցը === Հեղինակը, քննարկելով ամերիկյան տեսաբաններ [[:en:William S. Lind|Վիլյամ Լինդ]]ի,  Ջոն Սմիթի, Դենիել Աբբոթի, Ջորջ Մայքլի և ալոց [[Պատերազմների սերունդներ|պատերազմասերունդների]] մոդելը, ինչպես նաև ռուս հեղինակ Վլադիմիր Սլիպչենկոյի մոդելը, գալիս է այն եզարակացության, որ դրանք այդքան էլ լիարժեք չեն արտահայտում ժամանակակից պատերազմների խորքային բնույթը։ Չհամաձայնելով վերոնշյալ հեղինակների տեսական պնդումների հետ՝ նա առաջ է քաշում բաժանման իր մոդելը, որը հիմնված է ավելի հիմնարար ու համակարգային մոտեցումների վրա։ Իր բաժանման հիմքում ընկած են հասարակությունների զարգացման ավելի համապարփակ՝ սոցիալ-տնտեսական, կրթական, արդյունաբերական հիմքերը։ Արծրուն Հովհաննիսյանը շատ է կարևորում հասարակական ու [[սոցիոլոգիա]]կան հենքերը, մտածելակերպը, արժեհամակարգը և շարժառիթները։ Իսկ զենքերի զարգացումը համարում այդ ամենի արդյունք և բոլորովին ոչ պատճառ։ Նրա պնդմամբ նոր արդյունաբերական հեղափոխությունը բերել է նոր տեսակի ու բնույթի պատերազմի։<ref>Ռազմարվեստի զարգացումը 20-րդ դարում, հեռանկարները, Երևան, ՀՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտ, Երևան 2017 թ., էջ 535-544; ՌԱԶՄԱՐՎԵՍՏ, Հատոր Երկրորդ, Ցամաքային ճեղքում, Երևան, Ոսկան Երևանցի։ Հեղինակային հրատարակություն 2020թ., էջ 70-86։</ref> Ըստ Արծրուն Հովհաննիսյանի մարդու սոցիալ-տնտեսական զարգացման հիմնական, առևտրատնտեսական, քաղաքական, գիտական, կրթական ու մշակութային ոլորտներն են որոշիչ այս հարցում, այսինքն՝ ընդհանուր քաղաքակրթական ամբողջությունը։ Մարտավարական հարթության մեջ որոշիչ են մարդուն խոցելու հիմնական միջոցը և մարտական գործողությունների տարածական հնարավորությունները։ [[Պատերազմների սերունդներ|Պատերազմասերունդները]] կապված են այդ ամենի արդյունք հանդիսացող տեխնիկական զարգացման հետ։ Նկատի ունենալով տարբեր գործոններ, [[պատերազմ]]ները հեղինակը բաժանել է մի քանի սերունդների, որոնք իրենց հերթին կարող են բաժանվել ենթափուլերի։ Հատկանիշներն ու առանձնահատկությունները գալով նախորդ սերնդից՝ հաջորդ սերնդում լիովին չեն մերժվում, այլ լրացվում են և հաստատվում։ === Ցանցահարթակակենտրոն պատերազմներ === Արծրուն Հովհաննիսյանը իր երկհատոր աշխատությունների մեջ առաջ է քաշել «[[Ցանցահարթակակենտրոն պատերազմներ|ցանցահարթակակենտրոն]]», (ՑՀԿ) պատերազմների տեսությունը<ref>ՌԱԶՄԱՐՎԵՍՏ, Հատոր Առաջին, Օդային գերակայություն, Երևան, Զանգակ։ Հեղինակային երկրորդ հրատարակություն 2017 թ., էջ 274-280։</ref><ref>ՌԱԶՄԱՐՎԵՍՏ, Հատոր Երկրորդ, Ցամաքային ճեղքում, Երևան, Ոսկան Երևանցի։ Հեղինակային հրատարակություն 2020թ., էջ 909-1123։</ref>։ Ըստ Հովհաննիսյանի [[Ցանցահարթակակենտրոն պատերազմներ|Ցանցակենտրոն պատերազմները]] իրենց բնականոն ընթացքով վերաճեցին [[Ցանցահարթակակենտրոն պատերազմներ|ՑՀԿ]] պատերազմների, ըստ երևույթի, ցանցակենտրոն և [[Ցանցահարթակակենտրոն պատերազմներ|ՑՀԿ]] պատերազմներն ավելի շատ անցումային ժամանակավոր երևույթներ էին, որոնք, սակայն, որոշակի հետք են թողել [[Ռազմական արվեստ|ռազմարվեստ]]ի տեսության վրա։ Ապագա պատերազմներում [[Ցանցահարթակակենտրոն պատերազմներ|ՑՀԿ]] պատերազմների որոշակի գործողություններ իրենց հիմնական մասով կպահպանվեն, հատկապես կոնվենցիոնալ պատերազմի պարագայում։ [[Ցանցահարթակակենտրոն պատերազմներ]]ում [[Ռազմաօդային ուժեր|ՌՕՈՒ]]-ի, ՕՀՄ-ների համակարգային կիրառման մոդելն այնքան էլ պարզ չէ։ Այն ներառում է հետախուզական արբանյակներ, վերլուծական հզոր ու բարդ համակարգիչներ, բարդագույն այլ սարքավորումներ՝ տարածական հսկայական չափերի մեջ ու առանց ժամանակի սահմանափակման։ Սարքերը կարող են նաև ռադիոպայքարի ազդեցության միջոցների օգնությամբ կիրառվել հակառակորդի [[Հակաօդային պաշտպանություն|ՀՕՊ]] միջոցների աշխատանքի խափանման համար՝ սովորական թռիչքների միջոցով կեղծ թիրախներ ստեղծելով և բարդացնելով օդային իրադրությունը։ Նման համակարգը ոչ միայն թույլ կտա իրագործել հորիզոնական և ուղղահայաց ինտեգրման հայեցակարգը, այլև կմեծացնի խոցման և վերահսկման ճշգրտությունը։<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Ռազմարվեստ․ Օդային գերակայություն, Հատոր 1 |publisher=Հեղինակային Հրատարակություն |year=2021 |isbn=978-9939-0-1687-0 |edition=3-րդ |location=Երևան |pages=268-269 |language=Հայերեն}}</ref> Ուշադրություն դարձնենք մի իրողության, որ մարտական գոր­ծողությունները՝ հարվածները, մարտերը, ռազմագործողություն­ները, և դրանց կա­ռավարումը այժմ կարող են վարվել տարբեր այսպես կոչված հարթակներից՝ օդա­յին, ցամաքային, ծովային, որոնցից ամեն մեկն իր հերթին է հանդիսանում այլ հար­թակների կրող: Օրինակ՝ ավիակիր նավից օդ է բարձրանում կործանիչ, որը ար­ձակում է ԹՍ, որից էլ իր հերթին արձակվում է հարվածային հրթիռ: Պատե­րազ­մա­կան գործողությունների այսպիսի իրողությունը թույլ է տալիս այն պայմա­նա­կա­նո­րեն անվանել հարթակակենտրոն գործողություններ: Ընդ որում, պետք է նկատի ունենալ, որ այդ հարթակները կարող են գործել ինչպես ինքնուրույնաբար, այնպես էլ համագործակցությամբ՝ ընդ որում, թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին: Մասնա­վորապես արտաքին համագործակցության շնորհիվ՝ այդ հարթակները կազմում են հսկա ցանցի առանձին ու այսպես ասած ինքնաբավ օղակներ: Հետևաբար պա­տերազմ­ների վարման ցանցակենտրոն մոդելում այդ հարթակները իրենց նշանա­կությամբ առանձնահատուկ կարևորություն ունեն և՛ ղեկավարման, և՛ հարված­ների, և՛ սպասարկման ու ապահովման հարցերում: Օրինակ՝ ՕՀՄ-ների փոքր խում­բը հար­ված է հասցնում ինչ-որ վերգետնյա լավ պաշտպանված թիրախի, արձակած ԹՀ-ները կամ ՕՀ-ները, մոտենալով թիրախին, հասկանում են, որ նախ­նական տե­ղեկությունները սխալ էին, և թիրախը ավելի լավ է պաշտպանված, քան ընդունված էր, այսինքն՝ սխալ գնահատական է եղել. դրանք միանգամից, եթե անգամ կորց­նում են որոշակի հարվածային միջոցներ, տեղեկությունը փոխանցում են բոլոր մի­ջոցներին՝ [[նավեր]], [[արբանյակ]]ներ, օդային ղեկավարման կետեր, հար­վածային ՕՀ-ներ և այլն: Բոլոր այս հարթակները մինչ այդ էլ ակտիվ էին և հե­տևում էին գործընթացին. ստանալով նոր տեղեկությունը՝ առանց ուշացման, միան­գամից ար­­ձագանքում են դրան, մոտակա ամենահարմար հարվածային ու ճնշող մի­ջոց­ներով ստեղծում են համապատասխան նոր խումբ՝ նոր խտությամբ: Այդ ընթաց­քում հարվածային առաջին խումբը սպասում է որոշակի շրջանում, օդում պտտվե­լով, առանց ուշացման ստանում է համապատասխան հրամանա­տա­րության հրա­մանը փոխված առաջադրանքի մասին: Նոր խմբավորման մա­կարդակը, խտու­թյու­նը և այլ հատկանիշներ արդեն հասցնում են այլ հարված, որը արդյունավետ է դառ­նում: Եվ սա կարող է լինել մեծ օդային գործողության մի բաղադրիչը, որի ժա­մանակ գործողությունը չի դադարում, այլ շարունակվում է, որի ընթացքում այդ նո­րահայտ կամ թաքնված թիրախների խոցման ժամանակ արձակված ՕՀՄ-ները օդում կարող են ստանալ նաև այլ առաջադրանք ու փոխեն իրենց խնդիրը: Այստեղ ցանցով են գործում ինչպես հարվածողները, այնպես էլ կառավարողները, իսկ կազ­մակերպման, սպասարկման ու մատակարարման հար­ցերը ևս դառնում են ցանցային ու միահարթակ: [[Ցանցահարթակակենտրոն պատերազմներ|Ցանցահարթակակենտրոնությունը]] վերաբերվում է նաև ստորաբաժանումներին ու միավորումներին, գոնե մինչև մարտավարական մակարդակ՝ այսինքն բրիգադ-դիվիզիա:<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Ռազմարվեստ․ Ցամաքային Ճեղքում, Հատոր 2 |publisher=Հեղինակային հրատարակություն |year=2020 |isbn=978-9939-0-3491-1 |location=Երևան |pages=964-967 |language=Հայերեն}}</ref> [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] ՑԶ-ն 2020 թ. ներկայացրել է «Air Launch Effects (ALE)» հայե­ցա­կարգը, որը Արծրուն Հովհանիսյանի [[Ցանցահարթակակենտրոն պատերազմներ|ՑՀԿ]] պատերազմների հայեցակարգի դրսևորումն է ՑԶ-ում: Այսինքն՝ բանա­կի ուղղա­թիռ­ներից, ԱԹՍ-ներից և այլ միջոցներից հարթակային արձակումներ են իրականացվելու, կիրառվելու են «ALE-DILR», «LRPM» և այլ հետախուզա­կան ու հարվածային ԹՍ-ներ, ՕՀ-ներ և այլն, որոնց գործողության շառավիղը կազ­մում է մի քանի հար­յուր կիլոմետր: Դրանք փոխհամագործակցված երամ­ներով կարող են հարվածներ հասցնել յուրային հրետանու կրակի հետ համա­տեղ:<ref>{{Cite book |last=Trevithick J. |first=J. |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/35726/the-army-has-unveiled-its-plan-for-swarms-of-electronic-warfare-enabled-air-launched-drones? |title=The Army Has Unveiled Its Plan For Swarms Of Electronic Warfare Enabled Air-Launched Drones |year=AUGUST 16, 2020,}}</ref> [[Ցանցահարթակակենտրոն պատերազմներ|ՑՀԿ]] պատերազմը փաստացի ոչ միայն իրենից ներկայացնում է ցանցային կառավարում և ուժերի ու միջոցների փոխհամաձայնեցված կիրառություն բոլոր թատերաբեմերում և բոլոր հարթություններում, այն նաև հնարավորություն է տալիս ռազմավարական մեկ նպատակի մեջ պատերազմը բաժանել ցանցի և այն իրականցնել տարբեր տեղերում, թվացյալ իրար հետ կապ չունեցող մարտական գործողություններով: [[Ցանցահարթակակենտրոն պատերազմներ|ՑՀԿ]]-ը դա պատերազմների միացություն է, դրանք ավելի արդյունավետորեն կիսելով և վարելով առանձին, միաժամանակ ռազմավարական հրամանատարության համար հստակորեն միասնական կառավարմամբ: [[Ցանցահարթակակենտրոն պատերազմներ|ՑՀԿ]] պատերազմը դա հենց կատարյալ սիմֆոնիայի իրագործումն է, որի համար ստեղծված են բոլոր գործիքակազմերը, իսկ դրա ցանկացած շեղման ժամանակ կա հնարավորություն արագ իրականացնել սիմֆոնիայի հղկումները:<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Ռազմարվեստ։ Ցամաքային ճեղքում, Հատոր 2 |publisher=Հեղինակային հրատարակություն |year=2020 |isbn=978-9939-0-3491-1 |location=Երևան |pages=967-968 |language=Հայերեն}}</ref> === Էլեկտրակրակային մարտ և օպերացիա === [[Էլեկտրակրակային մարտ]]ը ենթադրում է ոչ միայն հարվածին ուղեկցող [[Ռադիոէլեկտրոնային պայքար|ՌԷՊ]]-ի գործառույթ­ներ, այլև այդ հարվածների ուղղորդման, կառա­վարման, ստուգման գործառույթնե­րի կազմակերպում և հարվածող միջոցների էլեկտրո­նա­ցում: Որպես կանոն, հարվածող հիմնական միջոցները թեկուզ ներքին ցիկ­լում օժտված են էլեկտրոնային բաղադրիչներով:Հարվածը էլեկտրոնացված է հենց սկզբից, բոլոր քայլերում՝ նշանա­ցու­ցում, ուղղորդում, ղեկավարում և այլն: Հարվածող միջոցը, անկախ նրանից՝ ԹՀ է, թե հրետանային կասետա­յին կամ գերճշգրիտ արկ, իր նշանակետին հաս­նում է բացառապես էլեկտրոնային փակ ու բաց համակարգերի հետ համագործակցու­թյամբ: Ստեղծված զինատեսակներում էլեկտրոնացումն առավել մեծ տեղ է զբա­ղեցնում: Այդպիսի օրինակներ են [[Էլեկտրամագնիս|էլեկտրա­մագ­նիս]]ական և [[Լազեր|լազե­րային]] հրա­նոթները:<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Ռազմարվեստ․ Օդային Գերակայություն |publisher=Հեղինակային Հրատարակություն |year=2017 |isbn=978-9939-0-1687-0 |edition=3-րդ հրատարակություն |volume=Հատոր 1 |location=Երևան |pages=248-249 |language=Հայերեն}}</ref> [[Էլեկտրակրակային մարտ|Էլեկտրակրակային օպերացիան]] և ավելի բարձր օղակի գործողությունները ենթադրում են, որ անմիջական հարվածից առաջ և/կամ ընթացքում հասցվի [[Ռադիոէլեկտրոնային պայքար|ՌԷՊ]] հար­ված, զուգահեռաբար իրականացվի կիբերհարձակում ղեկավարման օր­գանների ու ցան­ցե­րի վրա: Կիբերգործողությունները, որոնք ավելի շատ հենց բուն վիրտուալ ու թվային տիրույթում են ընթանում, կարող են ապահովել գերակայություն նաև մյուս տիրույթներում։ Կիբերտիրույթում ստացած առավելությունը, գերակայությունը, դառնալով նախապայման, կարող է ապահովել չափելի ռազմավարական գերակայություն օդում, տեզերքում, ցամաքում և ծովում, որն էլ հաղթանակի գրավականն է։ Էլեկտրոնացվում է անգամ ապագա զինվորի հրաձգային զենքը՝ նշանոցից մինչև զենքի «տիրոջը» ճանաչելը: [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ում լայնո­րեն փորձարկվում են էլեկտրամագնիսական ռումբեր, էլեկտրոնային տարատեսակ հարվածող միջոցներ, որոնք կարող են ոչնչացնել կամ շարքից հանել ցանցերն ու [[Էլեկտրական հաղորդիչներ|էլեկտ­րական սարքեր]]ը: Ամերիկյան նոր հրաձգային զենքերը համալրված են օպտիկաէլեկտրոնային նշանոցներով, որոնք կալիմատորային են և կարող են շտկել նշանոցը։ [[Էլեկտրակրակային մարտ]]ում էլեկտրակրակային միջոցներն ունեն ոչ մի­այն բոլոր զորատեսակների գործունեության առանձին հնարավո­րու­թյուն­ները, այլև դրա հիմքով են համագործակցում բոլոր զորա­տե­սակները: Այսինքն՝ էլեկտրակրակա­յին մարտում ևս համագործակ­ցե­լու են բոլոր զորատեսակները. կրակելու են հրետանին, տանկերը և այլն, պարզապես հիմ­քում կգերակայի էլեկտրակրակային բաղա­դ­րա­­տարրը, իսկ որոշ զինատեսակներ կհամատեղվեն:<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Ռազմարվեստ․ Օդային Գերակայություն |publisher=Հեղինակային Հրատարակություն |year=2017 |isbn=978–9939–0–1687–0 |edition=2-րդ հրատարակություն |volume=Հատոր 1 |location=Երևան |pages=256-257 |language=Հայերեն}}</ref> [[Էլեկտրակրակային մարտ]]ը իր բնականոն, աստիճանական զարգացմամբ կարող է վերաճել մինչև էլեկտրակրակային ճակատամարտի: Սրանք արդեն օպերատիվ գործողությունների նոր ձևեր ու եղանակներ են՝ ոչ հստակ սահմաններով, դրանցից ավելի բարձր մակարդակն է միայն առնչվում պատերազմի հետ։<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Ռազմարվեստ․ Օդային Գերակայություն |publisher=Հեղինակային Հրատարակություն |year=2017 |isbn=ISBN 978-9939-0-1687-0 |edition=2-րդ հրատարակություն |volume=Հատոր 1 |location=Երևան |pages=260 |language=Հայերեն}}</ref> Օպերացիան [[էլեկտրակրակային մարտ]]ի բարձր մակարդակն է, տարբեր զորատեսակների, ուժերի ու միջոցների կողմից, երբեմն նույնիսկ տարբեր գերտեսչությունների ենթակա ուժերի միաժամանակյա կամ հաջորդող, ըստ տեղի, ժամանակի, նպատակի և խնդիրների համաձայնեղված գործողություններն են, հարվածներն ու [[խուսավարում]]ը, օպերատիվ տիրույթում, որն իրականացվում է միասնական ղեկավարմամբ և պլանով։<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Ռազմարվեստ․ Ցամաքային ճեղքում, Հատոր 2 |publisher=Հեղինակային Հրատարակություն |year=2020 |isbn=987-9939-0-3491-1 |location=Երևան |pages=910 |language=Հայերեն}}</ref> [[Օպերատիվ արվեստ]]ի միտումների ձևավորման և պրոբլեմների առաջացման պատճառներ հանդիսացող [[միջազգային գործոններ]]ից են՝ * տնտեսապես [[Պետություն|զարգացած պետություններ]]ի ֆինանսական, տնտեսական, արդյունաբերական վիճակը, * ռազմաքաղաքական ուժերի տեղաբաշխման արմատական փոփոխություններն աշխարհում և տարածաշրջանում, * ռազմատեխնիկական զարգացումը, նորագույն և ոչ ավանդական զենքերի մշակումը, * օպերատիվ-ռազմավարական մակարդակի զինված պայքարի պարամետրերի փոփոխությունները՝ որպես զինված պայքարի միջոցների զարգացման օրինաչափ արդյունք, * հասարակագիտական հարաբերությունների բովանդակության փոփոխությունը, * համաշխարհային տարատեսակ [[ճգնաժամ]]երը, այդ թվում՝ սովի և հիվանդությունների մակարդակը, որոնք գլոբալ աշխարհում արագ են դառնում համամոլորակային, * եզրակացություններ վերջին ավարտված և ընթացիկ պատերազմների ու [[զինված հակամարտություն]]ների փորձից։<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Ռազմարվեստ․ Ցամաքային Ճեղքում, Հատոր 2 |publisher=Հեղինակայաին Հրատարակություն |year=2020 |isbn=978-9939-0-3491-1 |location=Երևան |pages=910-911 |language=Հայերեն}}</ref> Տվյալ երկրի օպերատիվ արվեստը պայմանավորված է նաև տվյալ երկրի [[Զինված ուժեր|ԶՈՒ-ի]] զորքերի ու զորատեսակների տեսակարար կշռով, աշխարհագրությամբ, տեղակայումով և այլն։ Օրինակ՝ տիեզերական հրամանատարություն և զորքեր ունեցող որևէ պետության [[Զինված ուժեր|ԶՈՒ-ի]] օպերտաիվ արվեստը ունի հստակ տարբերություններ նման զորատեսակ չունեցող թեկուզ համարժեք չափի այլ [[Զինված ուժեր|ԶՈՒ]]-ից։ Ժամանակակից օպերատիվ արվեստի հիմնական խնդիրներն են՝ # տարածաքների մեծացումը, որի վրա ընթանում է մարտը, ընդ որում ցանկացած օղակի համար այդ տարածքները մեծացել են, զենքերի հեռահարությունն է մեծացել, և ցածր օղակում ավելի բարձր մակարդակի զենքերի առկայությունը շատացել է, # ժամանակի կրճատումը բոլոր գործերի համար, ընդհուպ մինչև պատերազմի տևողության, # միջոցների և ուժերի ազդեցության մեծացումը՝ հարվածների ուժգնությունը, # միջոցների և ուժերի շարժունակության մեծացումը, # ցամաքային միջավայրից [[ծանրության կենտրոն]]ի փոփոխությունը դեպի երկինք և դեպի վիրտուալ տիրույթ։ [[Օպերատիվ արվեստ]]ի կառուցվածքի և ռազմագիտության միտումներն ու պրոբլեմները ներթափանցել են բոլոր զորատեսակներ և մարտական գործողություններ վարման բոլոր ոլորտներ։ Ժամանակակից օպերատիվ արվեստը աչքի է ընկնում ռազմավարության ու մարտավարության սահմանների տարանջատման անհստակությամբ, այսինքն սահմանները դարձել են շատ պայմանական։ [[Օպերատիվ արվեստ]]ը ճշգրիտ գիտություն չէ։ [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|Խորհրդային]] դպրոցը ձգտում էր այս գիտակարգին տալ հնարավվրինս ճշգրիտ թվական տվյալներ, արևմտյան դպրոցը՝ հակառակը՝ այն դիտարկում էր, ոչ դոգմատիկ։ Կյանքն ապացուցեց որ արևմտյան՝ կոնկրետ բրիտանական մոդելը ավելի ճիշտ էր․ նախ հրամանատարներին այդ ամենը չէր կաշկանդում, թողնված էր նրանց հայեցողությանը, և հետո շատ հանգամանքներ են ազդում այդ թվերի վրա։ Հետևաբար օպերատիվ արվեստում կարող են լինել օրինակներ, կարող են լինել խորհուրդներ, սակայն պարտադրական թվերն ու կանոնները տեղին չեն։<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Ռազմարվեստ․ Ցամաքային ճեղքում, Հատոր 2 |publisher=Հեղինակային Հրատարակություն |year=Երևան 2020 |isbn=978-9939-0-3491-1 |location=Երևան |pages=912-914 |language=Հայերեն}}</ref> === Օդային գերակայություն === [[Պատկեր:Հովհաննիսյան Արծրուն Ռազմարվեստ, հատոր առաջին.jpg|մինի|Ռազմարվեստ․ Օդային գերակայություն․ Հատոր 1։Աշխատությունը իրենից ներկայացնում է 20-21րդ դարերի ռազմարվեստի պատմություն, արդի խնդիրների ուսումնասիրություն և ռազմարվեստի ապագայի հայեցակարգային առաջարկություններ։]] Իր աշխատանքներում Արծրուն Հովհաննիսյանը փորձում է վերլուծել և համակարգել [[Օդային գերակայություն|oդային գերակայության]] դերը, օդուժի և [[Հակաօդային պաշտպանություն|ՀՕՊ]] զորքերի միավորման անհրաժեշտությունը, անկանոն ռազմագործողությունների և այսպես կոչված քսաներորդ դարի [[հիբրիդային պատերազմ|«հիբրիդային պատերազմի»]] տեսական ու գործնական բաղադրիչները, [[Օդային գերակայություն|օդային գերակայության]] հարցերը և փոքրաքանակ բանակների կիրառման մարտավարական առանձնահատկությունները։ Ըստ նրա պնդման ապագայում մարտավարական մակարդակում նախընտրությունը մեծապես տրվելու է անկանոն ռազմական գործողություններին, օպերատիվ մակարդակում գերիշխող են լինելու էլեկտրոկրակային խոցման միջոցները, իսկ ընդհանուր մակարդակում էլ առաջնային է լինելու օդուժի դերը։ Արծրուն Հովհաննիսյանն, ըստ էությանը առաջինը մեր իրականության մեջ, դեռևս 2010 թվականին պնդեց, որ մեզ հզոր օդուժ է հարկավոր, նշելով Սու-30 կործանիչների ձեռք բերման անհրաժեշտության մասին<ref>Ա.Հովհաննիսյան։ Օդային գերակայություն, Երևան 2010թ. ՔՀԻ, Էջ 220-222.</ref>։ Հարվածներն իրական ժամանակում վերահսկելու և դրա հետ մեկտեղ հակառակորդի ՀՕՊ-ը ճնշելու համար դրանք պետք է պարտադիր կերպով ունենան ավիացիոն բաղադրիչ, գերադասելի է բազմանպատակ կործանիչներ, թեկուզ՝ ԱԹԱ-ների տեսքով, քանի որ ոչ մի այլ միջոց չի կարող և՛ համակարգել, և՛ վերահսկել, և՛ մասնակցել հարվածին ու տե-ղեկությունները փոխանցել վերադասին։<ref>{{Cite journal |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |date=2018 |title=Ռազմավարական օբյեկտներին օդային հարձակման միջոցներով հասցվող հարվածների արդյունավետության հարցի շուրջ |url=https://razmavaraget.wordpress.com/2018/08/28/armenian-army-2018-n-1-2-ndru-mod-ra/ |journal=Հայկական Բանակ (ՀՀ ՊՆ պաշտպանական ազգային հետազոտական համալսարանի ռազմագիտական հանդես) |volume=1-2 |issue=95-96 |pages=198-199}}</ref> «Աշխարհում առանց ժամանակակից կործանիչ ավիացիայի շուրջ հավաքված օդային հարձակման միջոցների համալիրի չկա հաղթանակ»։<ref>{{Cite news |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |date=Մարտ 28. 2023 |title=Եթե ուզում ենք պաշտպանվել թշնամուց միայն ՀՕՊ միջոցով, ապա պարտված ենք |url=https://www.youtube.com/watch?v=Lxk2ONH1Xss |archive-date=Հարցազրույց |work=1in.am-ը սոցիալական մեդիայում |pages=13:50 րոպե}}</ref> Հայկական [[Ռազմաօդային ուժեր|ՌՕՈՒ]]-ին անհրաժեշտ հզորությունը և մարտունակությունը ինքնաթիռային մասով ապահովվելու համար, ըստ Հովհաննիսյանի լավագույն տարբերակներից կլիներ 20 միավոր [[Սու-30|«CY-30»]], 50 միավոր [[F-35|«F-35»]] և 30 միավոր «A-10» հարաբերակցությունը: [[Սու-30]]-ը կարող է հագեցվել ամերիկյան էլեկտրոսարքավորումներով և անգամ սպառազինությամբ, հրթիռներով ինչը կմեծացնի նաև նշված այլ ինքնաթիռների հետ համագործակցելու հնարավորությունները: Իհարկե թվարկված ավիացիոն և [[Հակաօդային պաշտպանություն|ՀՕՊ]] տեխնիկայի ձեռքբերումը կախված է ահռելի նյութական միջոցների հետ: Սակայն եթե համապատասխան մասնագետներն ուսումնասիրեն խնդրի ամբողջ կարևորությունը և հասցնեն երկրի ղեկավարությանը, լուծումներ կգտնվեն:<ref name="Հովհաննիսյան 2010 263">{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Օդային Գերակայություն |publisher=Քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտ |year=2010 |location=Երևան |pages=263 |language=Հայերեն}}</ref> [[Հայաստան]]ում Հովհաննիսյանը առաջինն էր, ով հստակ կարևորեց [[Անօդաչու թռչող սարք|ԱԹՍ]]-ների կիրառումը [[Հայաստանի զինված ուժեր]]ում, դեռևս 2010 թ-ին նա պնդում էր, որ [[Անօդաչու թռչող սարք|ԱԹՍ]]-ների ճիշտ կիրառությամբ կարելի է հասնել զգալի տեղեկատվական առավելության, որն էլ ներկայումս որոշիչ է համազորային մարտում:<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Օդային գերակայություն |publisher=Քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտ |year=2010 |location=Երևան |pages=240 |language=Հայերեն}}</ref><ref>Անօդաչու թռչող սարքերի կիրառության հեռանկարները մեր տարածաշրջանում. «21-րդ ԴԱՐ», # 1, 2010, էջ 60-72</ref>։ Oդային ողջ տարածությունը լավ վերահսկելու համար հարկավոր է այն հսկել վերևից, ինչն իրագործելու համար կիրառվում են աերոստատները, [[օդապարիկ]]ները և [[դիրիժաբլ]]երը: Օդից թեթև միացությունների օգնությամբ ԹՍ-ները՝ ի տարբերություն ինքնաթիռների, [[արբանյակ]]ների և այլ [[Անօդաչու թռչող սարք|ԱԹՍ]]-ների, ունեն երկու լուրջ առավելություն՝ նրանք բավականին էժան են և նրանց օգտագործման ժամանակը մեծ է։ Շատ կարևոր է, որպեսզի [[Անօդաչու թռչող սարք|ԱԹՍ]]-ների ղեկավարող օպերատորը իր անհրաժեշտ բոլոր սարքավորումներով հանդերձ տեղակայվի արագաշարժ և ամենագնաց հնարավորին փոքր մեքենայի մեջ: Մարտական պայմաններում և անտառալեռնային տեղանքում հատկապես նման հնարավորությունը շատ կարևոր է։ Թեթև և հատկապես մարտական [[Անօդաչու թռչող սարք|ԱԹՍ]]-ների ստեղծման գործում որպես շարժիչ կարելի է լայնորեն կիրառել էլեկտրոնային և գազային պտուտակավոր շարժիչները, որոնք անհրաժեշտ են միայն մեկ թռիչքի համար:<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Օդային գերակայություն |publisher=Քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտ |year=2010 |isbn=978-9939-9024-1-8 |location=Երևան |pages=261-263}}</ref> Մեկանգամյա մարտական [[Անօդաչու թռչող սարք|ԱԹՍ]]-երը կարող են մեծ խնդիրներ լուծել։ [[ԱԹՍ]]-երը օդուժի ապագան են։ Դրանք լայնորեն կարող են ինտեգրվել ցանկացած զորատեսակի կիրառության հետ։<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Տարածաշրջանի ռազմականացումը և հայոց բանակը |publisher=Անձնական Հրատարակչություն |year=2013 |edition=Մենագրություն |location=Երևան |pages=134 |language=Հայերեն}}</ref> Ելնելով պետության ռազմատեխնիկական անկախությունից նպատակահարմար է [[Անօդաչու թռչող սարք|ԱԹՍ]]-ները ինչպես և ցանկացաց սպառազինություն, ստեղծել սեփական միջոցներով և ոչ թե ներկրել Արտասահմանից: Հաստատապես անքննարկելի է այն, որ [[ՀՀ ԶՈՒ]]-ին անհապաղ հարկավոր են [[Անօդաչու թռչող սարք|ԱԹՍ]]-ներ: Մեր տարածաշրջանի համար առանձնահատուկ կարևորություն ունեն ԱԹՍ-ների որոշակի բնութագրեր: Հարկավոր է, որ [[Անօդաչու թռչող սարք|ԱԹՍ]]-ն ունենա ոչ պակաս, քան 6 կիլոմետր թռիչքային բարձրություն, լինի ինքնանետիչ արձակմամբ, անկարգելով կամ հատուկ հարմարանքով վայրէջք կատարող, որպեսզի կախված չլինի թռիչքուղու պարտադիր առկայությունից։<ref name="Հովհաննիսյան 2010 263"/> <br>Նա իր տեսության մեջ հիմնավորել է [[Օդային գերակայություն|օդային գերակայության]] իր վեց կանոնները<ref>{{Cite web |last=Hovhannisyan |first=Artsrun |year=2019 |title=The six rules of breaking air defense tested in the Middle East |url=https://arar.sci.am/publication/315535 |series=Արևելագիտական ժողովածու |pages=325-336 |language=English}}</ref>։ Հակառակորդի [[Հակաօդային պաշտպանություն|ՀՕՊ]] համակարգը չե­զոքացվում է հստակ կանոնների պարագա­յում: Դրանք են. # Օդային խմբավորումն ի սկզբանե պետք է կազմված լինի մոտավո­րա­պես 50-60 % հարվածային և 40-50 % ապա­հովող հատուկ ԹՍ-նե­րից։ # Առաջին հարվածների ժամանակ քանի դեռ օդային գերակայությունը լիո­վին ապահովված չէ, հարվածող միջոցների խտու­թյունը պետք է լինի [[Հակաօդային պաշտպանություն|ՀՕՊ]]-ի նշա­նակետային ուղիներից առնվազն 1,5-2 անգամ ավելի: # Առաջին հարվածները պետք է լինեն էլեկտրակրակային (ՌԷՄ-ի շեշ­տադրված տարրերով)՝ 1։ 2-ի կամ 1։ 1-ի հա­րաբերակցությամբ, այսինքն՝ 1 ՌԷՀ-ի ԹՍ-ին բաժին է ընկնում 1-2 հար­վա­ծային ԹՍ: # Նախնական հարվածները գերազանցապես պետք է լինեն ճշգրիտ միջոցներով: # Քանի դեռ հակառակորդի [[ՀՕՊ]]-ը հիմնականում ոչնչացված չէ, մար­տական թռիչքների 70-80 %-ը պետք է կա­տա­րել հենց այդ նպատակով: # Բոլոր փուլերի հարվածների հիմնական մասը պետք է իրականացվի շար­ժա­կան նշանակետերի ուղղությամբ, քանի որ լավ պատրաստված հակա­ռա­կորդը նշանակետերը լավ քողարկում է, իսկ առաջին հարվածներից հե­տո անմիջապես դրանք հա­նում է հարվածների տակից ու արագ խուսավար­ում: === Ռազմավարական օբյեկտներին հասցվող հարվածների արդյունավետության խնդիրը === Ա․ Հովհաննիսյանը առանձնակի հետազոտելով ռազմավարական օբյեկտներին հասցվող հարվածների արդյունավետության խնդիրը պնդում է՝ * օդային հարվածները, որոնք հասցվում են անգամ ոչ շարժական, վաղօրոք հայտնի տեղաբաշխմամբ թիրախներին, կարող են արդյունավետ լինել միայն մի քանի կարևոր պայմանների ապահովման պարագայում. * հարվածներից առաջ պետք է կատարել լավ հետախուզություն, նշանակետերի մասին տեղեկությունները պետք է լինեն ամբողջական, * հարվածները պետք է լինեն նշանակետերի տեղորոշման, հակառակորդի [[Հակաօդային պաշտպանություն|ՀՕՊ]]-ի հաղթահարելու տեսանկյունից լավ կազմակերպված՝ հարվածների համաժամանակության ու փոխհամաձայնեցման ապահովմամբ,  * հարվածները պետք է հասցվեն զանգվածեղ համակարգված ձևով, ցանկալի է՝ միաժամանակ բալիստիկ հրթիռներով, օդուժի այլ միջոցներով և մի քանի ուղղություններից,  * եթե հարվածները չեն հասցվում գերճշգրիտ միջոցներով, և արդյունքները չեն վերահսկվում իրական ժամանակում, ապա հաճախ կարիք է առաջանում կատարելու լրացուցիչ հարվածներ, * հարվածներն իրական ժամանակում վերահսկելու և դրա հետ մեկտեղ հակառակորդի ՀՕՊ-ը ճնշելու համար դրանք պետք է պարտադիր կերպով ունենան ավիացիոն բաղադրիչ, գերադասելի է բազմանպատակ կործանիչներ, թեկուզ՝ ԱԹԱ-ների տեսքով, քանի որ ոչ մի այլ միջոց չի կարող և՛ համակարգել, և՛ վերահսկել, և՛ մասնակցել հարվածին ու տեղեկությունները փոխանցել վերադասին, * առանձին, փոքրաթիվ, մեկ տեսակի հրթիռներով հասցված հարվածները չեն կարող լինել արդյունավետ, այլ միայն եղած միջոցների անիմաստ վատնում են:<ref>{{Cite journal |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |year=2018 |title=Ռազմավարական օբյեկտներին օդային հարձակման միջոցներով հասցվող հարվածների արդյունավետության հարցի շուրջ |url=https://razmavaraget.wordpress.com/wp-content/uploads/2018/08/hb-2018-n-1-2.pdf |journal=Հայկական բանակ |volume=1-2 |pages=185-202}}</ref> === Հիբրիդային պատերազմներ === Արծրուն Հովհաննիսյանը անկանոն մարտական գործողությունների, «[[հիբրիդային պատերազմ]]ների» մասին ունի սեփական, յուրօրինակ հիմնավորումներ։ Նրա հիմնավորմամբ այժմ ռազմական գիտությունը անցնում է տրանսֆորմացիոն փուլ, որը իր հետ բերել է հիբրիդային լուծումներ։ [[Հիբրիդային պատերազմ]]ները բնութագրվում են պայքարի ավանդական և ոչ ավանդական ձևերի ու եղանակների միաձուլվածքային կամ հիբրիդային կիրառմամբ, որում մեծ տեղ է հատկացված տեղեկատվական, կիբեր, կոգնիտիվ գործողություններին։ Միջնորդավորված կամ «պրոքսի» պատերազմներին բնորոշ է պայքարող կողմերի ընդհարումը երրորդ երկրի տարածքում ու միջոցով։ Պատերազմն առավելապես անորոշությունների և բարդ անհայտների ամբողջություն է։ Այստեղ միմյանց գումարվում են ինչպես ճշգրիտ գիտության ու հստակ չափումների գործոնները, այնպես էլ դժվար չափելի, սոցիոլագիական, հոգեբանական և այլ բարդ հանգամանքներ։ Պատերազմի թիրախը մարդն է, ոչ միայն որպես անհատականություն, այլ առաջնահերթ որպես սոցիում՝ իր ֆիզիկական գոյությամբ, իր արժեքային համակարգով, էմոցիաներով, մտածելակերպով, թուլություններով և այլն։ Ազգային, հասարակական մակարդակում ֆիզիկական և [[Կոգնիտիվ գիտություն|կոգնիտիվ]] առանձնահատկությունները պատերազմի առանձին հարթության մի մասն են, որտեղ հակառակորդը իրականացնում է որոշակի գործողություններ։ Արժեքներն ու մտածելակերպը անհատի և սոցիումի կոգնիտիվ հիմնական գործոններն են, որոնք մոտիվացնում են նրան դիմել պատերազմի, այս կամ այն որակով կռվել, հրաժարվել պատերազմից և այլն։ Այսինքն, պատերազմի առաջնային թիրախը այդ վարքագծի ձևավորումն է, որի մակարդակով պայմանավորված՝ հրամանատարությունը կայացնում է համապատասխան որոշումներ։ Արծրուն Հովհաննիսյանը քննադատական հոդվածով հանդես է եկել տանկաշինության ապագայի մասին, նշելով տանկաշինությանը հստակ ուղղություն, որը ենթադրում է չափերի փոքրություն, կառուցվածքի և սպառազինության մոդուլյարություն, անձնակազմի բացակայություն և այլն<ref>{{Cite web |last=Hovhannisyan |first=Artsrun |date=19 January, 2021 |title=Influence of Aerial Combat on the Development of AFV |url=http://www.indiandefencereview.com/news/influence-of-aerial-combat-on-the-development-of-afv/ |accessdate=2021 թ․ հունվարի 19 |website=Indian Defence Review |language=en-US}}</ref>։ Հոդվածից երեք-չորս տարի անց արևմուտքում հայտնվում են նշված հատկանիշներով NGCV OMT, Type-X և այլ հայեցակարգերը։ Արծրուն Հովհաննիսյանը իր աշխատություններում, հոդվածներում վերջին տարիներին առանձին քննարկել է մի շարք արդիական ռազմագիտական խնդիրներ, որոնք հատկապես սուր դրսևորվեցին Արցախյան վերջին պատերազմում, մասնավորապես. - ռազմավարական օբյեկտներին հասցվող հարվածների արդյունավետության խնդիրը, - պաշտպանական բնագծերի ճեղքման խնդիրները, - նոր մարտավարական ստորաբաժանումների, մասնավորապես գումարտակային մարտավարական խմբերի կիրառման մասին, - ժամանակակից պատերազմներում ուժերի լրահամալրման ժամանակի խնդիրը և այլն։ Դեռ 2010-2013 թթ. հեղինակը առանց որևէ քաղաքական անդրադարձերի, զուտ գիտական չափորոշիչներով հիմնավորում է, որ [[Հայաստանի զինված ուժեր]]ի համար ռուսական ռազմագիտական դպրոցը արդեն հնացած է և չի կարող մեզ համար ուղեցույց լինել, հատկապես օդային գերակայության ու գործիքակազմի հարցերում:<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Մի քանի հարցեր Ավիացիայից |year=2009 |location=Երևան |pages=73։ |language=Հայերեն}}</ref> Հետևաբար ըստ նրա առաջարկի հարկավոր է զարգացնել համապատասխան հարաբերություններ աշխարհի առաջատար երկրների հետ։ Սակայն ուշագրավ է, որ նա այդ հարցում բացի առաջատար երկրներից նշում է նաև Հարավային Կորեայի, [[Շվեդիա]]յի, Հնդկաստանի ռազմագիտական դպրոցների ու ռազմարդյունաբերության մասին։ Այս հարցերում նա անգամ թվարկում է կոնկրետ ուղղություններ ու զինատեսակներ, որոնք կարող են [[Հայաստան]]ի համար լինել հեռանկարային<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Տարաշարջանի ռազմականացումը և Հայոց Բանակը |publisher=։ |year=2013 |location=Երեւան |pages=199-204 |language=Հայերեն}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Բանակաշինությունը Հայաստանի երրորդ Հանրապետությունում |publisher=ՀՀ ԳԱ |year=2015 |location=Երևան |pages=313-317 |language=Հայերեն}}</ref> === Հայկական ռազմական կրթության հիմնախնդիրները === Հայաստանի ռազմակրթական համակարգը [[Հայաստան]]ի անկախության տարիներին հիմնվել է բացառապես խորհրդային մոդելի վրա, այն երբեք չի անդրադարձել համաշխարհային որակյալ չափորոշիչներին, այն անգամ զուտ հայկական ավանդույթներին, հոգեկերտվածքի առանձնահատկություններին չի անդրադարձել, հաշվի չի առել։ Ռազմակրթական համակարգում երբեք հաշվի չի առնվել Արցախյան առաջին պատերազմի փորձը և դասերը։ Այն բացառապես հիմնված է եղել ռուսական աղավաղված ռազմակրթական համակարգի վրա, իսկ բացառիկ դեպքերում արեւմտյան առաջադեմ կրթություն ստացած սպաները որեւէ էական դեր չեն խաղացել [[ՀՀ ՊՆ]] համակարգում։ Հայկական ռազմագիտական դպրոցը պետք է լինի աշխարհի լավագույն սինթեզը, որում կներառվեն լավագույն գա­ղա­փար­ները և ուղղությունները։ Այն պետք է լինի որակի բացարձականացման հիմքով հաղթանակների բանաձևի միասնական մո­դել։ Ռազմագիտական հայկական դպրոցը պետք է հիմնված լինի ինչպես մաքուր ռազմագիտական բանաձևերի ու օրինա­չա­փությունների վրա, այնպես էլ գաղափարախոսական բազիսների։ Լավ սպայական կրթությունը մեր [[Զինված ուժեր|ԶՈւ]]-երի հզորության լավագույն երաշխիքն է։ Ըստ Արծրուն Հովհաննիսյանի ռազմական կրթությունը պետք է լինի ճկուն, միայն ռազմական գիտությամբ չէ որ պետք է զբաղվի զինվորականը, ռազմական գիտության հետ զուգահեռ վերջինս պետք է ունենա քաղաքացիական կրթություն։<ref>{{Cite news |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |date=2023 թ․ հունիսի 26 |title=Ռազմական կրթություն եւ այլ կարեւոր գործոններ |url=https://www.youtube.com/watch?v=Y4HAwDZfDag |work=Artsrun Hovhannisyan |pages=5:05 րոպե}}</ref> Ցանկացած ռազմական կայացած համակարգ հենվում է սպայական կազմի վրա․ սպաները բանակի ողնաշարն են։ Որակյալ սպաներ ունենալու համար պետք է ունենալ արդիական կրթական համակարգ նորարարական լուծումներով, համարձակ նորամուծություններով, հեռու հին ու շաբլոնային մոտեցումներից։<ref>{{Cite book |last=Հովհաննիսյան |first=Արծրուն |title=Ռազմարվեստ․ Ցամաքային ճեղքում, Հատոր 2 |publisher=Հեղինակային հրատարակություն |year=Երևան 2020 |isbn=978-9939-0-3491-1 |location=Երևան |pages=1081 |language=Հայերեն}}</ref> == Ռազմագիտական հրապարակումներ == === Աշխատություններ === #Հովսեփյան Լ.; Հովհաննիսյան Ա.; Մինասյան Ս.; Տարածաշրջանի Ռազմական տեղեկագիրք։ "Գիտություն" Երևան։ 2016թ. 203 էջ։ #Ռազմական Լրագրություն։ Ուսումնամեթոդկան Ձեռնարկ։ Կազմող Ա. Հովհաննիսյան։ Երևան 2018թ. 188 էջ։ === Մենագրություններ === #Ամենահայտնի ռազմական ինքնաթիռները։ Երևան 2005 թ.<ref>{{Cite web |title=Yerevan, Antares, 2005 |url=http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=135181 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129033754/http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=135181 |archive-date=2014 թ․ նոյեմբերի 29 |accessdate=2014 թ․ հունվարի 30}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yervan, Antares, 2005 |url=http://www.ysu.am/files/Artsrun.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126235750/http://www.ysu.am/files/Artsrun.pdf |archive-date=2021 թ․ հունվարի 26 |accessdate=2014 թ․ ապրիլի 8}}</ref> #Ավիացիան Արցախյան պատերազմում։ Երևան 2006 թ.<ref>{{Cite web |title=Ереван, ''Авиамания'', 2006 |url=http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=170524 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129033842/http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=170524 |archive-date=2014 թ․ նոյեմբերի 29 |accessdate=2014 թ․ հունվարի 30}}</ref> #Մի քանի հարցեր Ավիացիայից։ Երևան 2009 թ.<ref>{{Cite web |title=Ереван, А. О., 2009 |url=http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=209502 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129033758/http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=209502 |archivedate=2014 թ․ նոյեմբերի 29 |accessdate=2014 թ․ նոյեմբերի 15}}</ref> #Օդային գերակայություն։ Երևան 2010<ref>{{Cite web |title=Ереван, Институт политических исследований, 2010 |url=http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=234952 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129033852/http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=234952 |archive-date=2014 թ․ նոյեմբերի 29 |accessdate=2014 թ․ հունվարի 30}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ереван, Институт политических исследований, 2010 |url=http://www.ysu.am/files/odayin%20gerakayutjun.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141127165716/http://www.ysu.am/files/odayin%20gerakayutjun.pdf |archive-date=2014 թ․ նոյեմբերի 27 |accessdate=2014 թ․ ապրիլի 8}}</ref> #Ցողամարգ։ Երևան 2010 թ.<ref>{{Cite web |title=Ереван, Авт. публ., 2010 |url=http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=232820 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013113848/http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=232820 |archive-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 13 |accessdate=2014 թ․ հունվարի 30}}</ref> #Տարաշարջանի ռազմականացումը և Հայոց Բանակը, 2013<ref>{{Cite web |title=Ереван, А. О., 2013 |url=http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=277398 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129033846/http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=277398 |archive-date=2014 թ․ նոյեմբերի 29 |accessdate=2014 թ․ հունվարի 30}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ереван, Авт. публ., 2013 |url=http://www.ysu.am/files/taracashrjan.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127004923/http://www.ysu.am/files/taracashrjan.pdf |archive-date=2021 թ․ հունվարի 27 |accessdate=2014 թ․ ապրիլի 8}}</ref> #Բանակաշինությունը Հայաստանի երրորդ Հանրապետությունում. Երևան, ՀՀ ԳԱ. 2015 թ.<ref>{{Cite web |title=Երևան, ՀՀ ԳԱԱ ՊԻ, 2015 |url=https://orient.sci.am/archive/189/article-C6PzunTZ4Gg8qR0mKfQcdwSphtxyes1Bb2NJL3oF.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117223740/http://ysu.am/files/A._Hovhannisyan_THIRD_REPUBLIC_Army.pdf |archive-date=2021 թ․ հունվարի 17 |accessdate=2015 թ․ հունիսի 15}}</ref> #ՌԱԶՄԱՐՎԵՍՏ, Հատոր Առաջին, Օդային գերակայություն, Երևան, Զանգակ։ Հեղինակային հրատարակություն 2016 թ., երկրորդ հրատարակություն 2017թ.: #Ռազմարվեստի զարգացումը 20-րդ դարում, հեռանկարները, Երևան, ՀՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտ, Երևան 2017 թ. #Հարձակման «Սիմֆոնիան» կամ ջախջախման պատերազմի հասունացումը ռազմարվեստում։ Երևան։ ՀՀ ՊՆ 2019թ.: #ՌԱԶՄԱՐՎԵՍՏ, Հատոր Երկրորդ, Ցամաքային Ճեղքում, Երևան, Ոսկան Երևանցի։ Հեղինակային հրատարակություն 2020թ.: #THE MAIN DETERMINANT OF NETWORK-PLATFORM-CENTRIC WARFARE. Los Angeles. 2021. #Ռազմարվեստի տեսության հիմունքները 20-րդ դարասկզբին։ Ռազմական գիտության և օպերատիվ արվեստի օրինաչափությունները 1900-1945թթ․ Երևան 2024թ․ 252 էջ։ #Բարդակազմ/բազմաշերտ պատերազմի տեսություն։ Անտարես։ Երեւան 2025թ. 216 Էջ։ === Հոդվածներ === # Թուրքիայի ՀՕՊ-ի և ՀՀՊ համակարգերի արդիականացման ռազմավարական նախագծերի շուրջ/ Լ. Ս. Հովսեփյան, Ա. Կ. Հովհաննիսյան/ «Հայկական բանակ» 1.2010, էջ 115-122։ #Անօդաչու թռչող սարքերի կիրառության հեռանկարները մեր տարածաշրջանում. «21-րդ ԴԱՐ», # 1, 2010, էջ 60-72<ref>[http://www.noravank.am/arm/articles/detail.php?ELEMENT_ID=4892 Noravank, «21-st century», # 1, 2010թ.]</ref>։ #Արդյո՞ք պետք է միավորել ՌՕՈւ-երն ու ՀՕՊ զորքերը. «21-րդ ԴԱՐ», # 2, 2010, էջ 88-101    #Ավիացիոն բեռնափոխադրումները Հայաստանում  «21-րդ ԴԱՐ», # 3, 2010, էջ 46-55<ref>[http://www.noravank.am/arm/articles/detail.php?ELEMENT_ID=5104 Noravank, «21-st century», # 3, 2010թ]</ref>։ #Արցախյան պատերազմում ադրբեջանական ավիացիայի գործողությունների և հայկական ՀՕՊ հակազդեցության վերլուծություն. «21-րդ ԴԱՐ», # 4, 2010, էջ 23-36։ #Ադրբեջանի ռազմականացումը. «21-րդ ԴԱՐ», # 3, 2011, էջ 46-60<ref>[http://www.noravank.am/arm/articles/detail.php?ELEMENT_ID=5984 Ադրբեջանի Ռազմարդյունաբերության Ձեռքբերումները<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>։ #ԻԻՀ ռազմական ներուժը հավանական պատերազմի դեպքում. «Ժամանակակից Եվրասիա». I(1). 2012, էջ 112-118։ #ՀՀ, ԼՂՀ և ԱՀ որոշ ռազմական ցուցանիշների համեմատական վերլուծություն. Աշխատանքային տետրեր, Հայկական բանակ ռազմագիտական հանդեսի հավելված 1-2 (21-22) 2012 (գաղտնի)<ref>{{Cite web |title="Modern Eurasia ". I(1). 2012 |url=http://www.ysu.am/files/Jamanakakic_Evrasia-END.pdf_ktrac.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127005354/http://www.ysu.am/files/Jamanakakic_Evrasia-END.pdf_ktrac.pdf |archive-date=2021 թ․ հունվարի 27 |accessdate=2014 թ․ ապրիլի 8}}</ref> #Հայաստանի առաջին հանրապետության ԶՈւ-երի սպառազինությունը. ՀՀ ԳԱԱ ՊԻ Հայոց պատմության հարցեր 13. 2012, էջ 170-183։ #Ռազմականացման նոր խնդիրներն Ասիայում և Ամերիկյան նոր հայեցակարգը։  «Ժամանակակից Եվրասիա». II(2). 2013, էջ 81-99<ref>{{Cite web |title=The new problems of militarization in Asia and the American new militarization. «Modern Eurasia», II(2), 2013, page 81 — 98 |url=http://www.ysu.am/files/razmakanacman_xndirner.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127003657/http://www.ysu.am/files/razmakanacman_xndirner.pdf |archive-date=2021 թ․ հունվարի 27 |accessdate=2014 թ․ ապրիլի 25}}</ref>։ #Некоторые аспекты военного искусства в период Арцахской войны 1993-1994гг. 21-й ВЕК, 1/2014, стр. 33-59. <ref>[http://albertpoghosyan.com/files/21pdf 21-й ВЕК. 1/2014, стр 33-59]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2017|bot=InternetArchiveBot}}</ref> #Левон Овсепян. Турецкая армия: Между стеретипами и реальностью. 21-й ВЕК, 4/2014, стр. 31-50. <ref>{{Cite web |title=21-й ВЕК. 4/2014, стр 31-47 |url=http://ysu.am/files/The-Turkish-army-between-stereotypes-and-reality.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117210209/http://ysu.am/files/The-Turkish-army-between-stereotypes-and-reality.pdf |archive-date=2021 թ․ հունվարի 17 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 17}}</ref> #Պատմահամեմատական մեթոդի կիրառման որոշ հարցեր։ Հայկական բանակ 3-4 (81-82) 2014. Էջ. 226-235: #Տեղեկատվական հարձակումները ՊՆ օրինակով։ Կոնֆլիկտային հաղորդակցություն և տեղեկատվական անվտանգություն 2014։ էջ 73-82։ #20-րդ դարի վերջին պատերազմների դասերը։ «21-րդ ԴԱՐ», # 4, 2015, էջ 104-117։    #Influence of Aerial Combat on the Development of Armoured Fighting Vehicles. Jul-Sep 2015, Vol. 30 (3) indian defence review. p 110-114. #Гибридные войны: традиции и новации // Пути к миру и безопасности. 2016. № 1(50). С. 111-119.<ref>{{Cite web |title=ГИБРИДНЫЕ ВОЙНЫ: ТРАДИЦИИ И НОВАЦИИ |url=http://www.imemo.ru/files/File/magazines/puty_miru/2016/01/10_Ogannisyan.pdf}}</ref> #Հայաստանի ԶՈւ-երի զարգացման ներկայիս փուլը։ Պատմություն և մշակույթ 2016. Էջ. 99-113: #Հիբրիդային պատերազմների որոշարկման և դասակարգման որոշ հարցեր. Հայկական բանակ 2 (88) 2016. Էջ. 62-72: #About Wars of the Future; Jul-Sep 2016. Vol. 31.3 Indian defence review, Issue . p.  69-79. #Ապրիլյան պատերազմի ռազմավարական վերլուծություն. Որոշ նկատառումներ “Ազգ-Բանակ” համակարգում ՀՀ պաշտապանությա կատարելագործման լույսով։ Հայկական բանակ 1-2 (91-92) 2017. Էջ. 34-47:    #Ոչ կանոնավոր ռազմական գործողությունների ժամանակ օդածովային գերազանցությամբ հաղթանակի ապահովումը իրաքյան (2003) և սիրիական (2015–2017) պատերազմների օրինակով։ Հայկական բանակ 4 (94). 2017, Էջ. 88-96: #Ռազմավարական օբյեկտներին ՕՀՄ-ներով հասցվող հարվածների արդյունավետության հարցի շուրջ։ Հայկական բանակ 1-2 (95-96). 2018, Էջ. 185-203: #ԱԹՍ-ների դերն ու կիրառությունն արդի պատերազմներում։ Ստրատեգ 1(I) 2018թ., էջ 49-69։ #Տեղեկատվական գործողությունների դերը ժամանակակից պատերազմներում։ Ռազմական լրագրություն։ Ուսումնամեթոդական ձեռնարկ։ 2018թ., էջ 50-78։ #Ադրբեջանի ԶՈւ-երը. Ռազմական ներուժի գնահատում։ Ռազմական լրագրություն։ Ուսումնամեթոդական ձեռնարկ։ 2018թ., էջ 100-131։ #Ճկուն և ստատիկ պաշտպանության խնդիրները նոր սերնդի պատերազմներում. Դիտարկում ՀՀ ՊՆ տեսլականի համատեքստում։ Հայկական բանակ 4 (98). 2018, Էջ 55-75։ #Ա.Հովհաննիսյան, Ա.Գրիգորյան։ Մեր տեղանքում գումարտակային մարտավարական խմբերի կիրառման առավելությունները։ Հայկական բանակ 4 (98). 2018, Էջ 86-94։ #Asia-Pacific theater in focus: Comparison of weapons systems of near-peer competitors, current issues. CONTEMPORARY EURASI. Vll(1,2) 2018 p.&nbsp;4-21.  #Ռազմարվեստը Արցախյան պատերազմում։ Արցախը Հայոց պետականության համար պայքարի քառուղիներում։ Միջազգային գիտաժողով։ 2018թ. էջ 203-211։ #Ժամանակակից պատերազմներում ուժերի լրահամալրման ժամանակային խնդիրները։ Հայկական Բանակ 1 (99). 2019, էջ 17-26։ #The Six rules of breaking air defense tested in the Middle East. The Countries and peoples of the near and Middle East. volume XXXII, part 2. Yerevan. 2019. p.&nbsp;325-334. #Historical Notes on the Armenian-British Military Collaboration. 1918-1920, REVIEW OF ARMENIAN STUDIES. 2019 N 3 (21). p.&nbsp;17-31. #ԱԹՍ-ՆԵՐԻ ՊԱՐՍԵՐԻ ԵՎ ԵՐԱՄՆԵՐԻ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԻ ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ ՄԵՐՁԱՎՈՐ ԱՐԵՎԵԼՔՈՒՄ։ ՄԵՐՁԱՎՈՐ ԵՎ ՄԻՋԻՆ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ԵՐԿՐՆԵՐ ԵՎ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆԵՐ ՀԱՏՈՐ XXXIII, ՊՐԱԿ 1։, էջ 425-455։ #Generation of warfare and the future of hybrid wars. BULLETIN. Of the institute of oriental studies. Volume I(34), p 102-119. #The Introduction of NET-PLATFORM-CENTRIC warfare in the Chinese Army (PLA), BULLETIN. Of the institute of oriental studies. Volume I,II 2021,p 185-200. #TROOPS MANAGEMENT SYSTEMS AND THE DIFFERENCE OF CULTURES pp.&nbsp;22–39. FUNDAMENTAL ARMENOLOGY № № 2 (18) 2023. #TROOPS MANAGEMENT SYSTEMS AND THE DIFFERENCE OF CULTURES. Part II pp․44-58. (Variants and Lessons of Russian, Soviet and Other Models for Us)/ Artsrun Hovhannisyan, Vachagan Davoyan․ FUNDAMENTAL ARMENOLOGY 1 (19) 2024․ #Autonomous Robotic Systems in the Transformation of Modern Warfare. ADAPTIVE DEFENCE Navigating the Changing Landscape of Modern Warfare. New Delhi, 2025. pp-153-159. === Գրախոսություններ === # Армен Арутюнян: Арцрун Ованнисян: «Авиация в арцахской войне», «АВИАМАНИЯ» Научно-спортивная общественная организация, 2006 г.{{ref-ru}} # «Несколько вопросов об авиации» о книге; фонд Нораванк.{{ref-ru}} # М. Т. Акобян: Арцрун Ованнисян, Милитаризация региона и армянская армия. Вестник общественных наук, 1/2014, стр. 304—306.{{ref-ru}} == Արտաքին հղումներ == * [https://zangak.am/symphony-of-attack Հարձակման Սիմֆոնիան] === Արծրուն Հովհաննիսյանի հարցազրույցները, տեսանյութեր === * [https://www.youtube.com/watch?v=GpoDt3MMBg4 Հարցազրույց Ա1+ լրատվամիջոցին, 26․07․2011թ․], * [https://www.youtube.com/watch?v=EtB3DOKHkhk Հարցազրույց «Արմնյուզ» հեռուստաընկերության «Բանաձև» հաղորդմանը, 03․07․2012թ․, մաս 1], [https://www.youtube.com/watch?v=7vdcKmc9TzE մաս 2], * [https://www.youtube.com/watch?v=7Rn48qujfHw Հարցազրույց «Սիվիլնեթ» լրատվամիջոցին, 18․09․2012թ․, «Ենթադրությունները բերում են խուճապի»], * [https://www.youtube.com/watch?v=g4FdkpN2kcg Տարածաշրջանի ռազմականացումը և Հայաստանը, 27․02․2013թ․ Երևան], * [https://www.youtube.com/watch?v=PyrKsnkEDv4 Հարցազրույց ԳԱԼԱ Հեռուստաընկերության «Կարևորի մասին» հաղորդմանը, 22․01․2014թ․], * [https://www.youtube.com/watch?v=yTpgwiQzFAw Հարցազրույց Ա1+ լրատվամիջոցին, 31․03․2015թ․], * [https://www.youtube.com/watch?v=E_Px7XB_RsU «Օդային գերակայությունը որպես ապագա հաղթանակների գրավական» թեմայով սեմինար, հեղինակ՝ Արծրուն Հովհաննիսյան, Երևան 2019 թ․]։ * [https://www.youtube.com/watch?v=9AN4Q8X5f5g Հարցազրույց Ա1+ լրատվամիջոցին․ Մեր ռազմավարական դաշնակիցը ծանր վիճակում է հայտնվել, 03․03․2022 թ․] *[https://www.youtube.com/watch?v=8Lj6ZKUrPZg Սեպտեմբերյան պատերազմ։ ՄԱՍ 1], [https://www.youtube.com/watch?v=WjgLwcXsaIo ՄԱՍ 2], [https://www.youtube.com/watch?v=QT1vaymBz6U ՄԱՍ 3], [https://www.youtube.com/watch?v=A6x7gIc5E7Y ՄԱՍ 4], [https://www.youtube.com/watch?v=L61QsYlDZU8 ՄԱՍ 5], [https://www.youtube.com/watch?v=dzlvb6C-EO4 ՄԱՍ 6] *[https://www.youtube.com/watch?v=JwGuU5B0vq4 Ռազմագիտական; ՄԱՍ 1, Սերունդներ], [https://www.youtube.com/watch?v=k8LrejkC0Co Ռազմագիտական; ՄԱՍ 2, ՑՀԿ պատերազմ], [https://www.youtube.com/watch?v=RSTRjGZ6xfg ՄԱՍ 3, Ապագայի պատերազմները], [https://www.youtube.com/watch?v=vWoD9z9136Q ՄԱՍ 4, ՀՕՊ] *[https://www.youtube.com/watch?v=8hm_5yb1Hfo&t=14s Հայոց բանակի ապագան. ՄԱՍ 1], [https://www.youtube.com/watch?v=pAhRqqaMOZ8 ՄԱՍ 2], [https://www.youtube.com/watch?v=s0zfea3oerQ ՄԱՍ 3], [https://www.youtube.com/watch?v=ZUsJ54fBiZ0 ՄԱՍ 4], [https://www.youtube.com/watch?v=wE_Ch3YBgS0 ՄԱՍ 5], [https://www.youtube.com/watch?v=jik6tl5Utp0 ՄԱՍ 6], [https://www.youtube.com/watch?v=gtKls5xD7Ww ՄԱՍ 7], [https://www.youtube.com/watch?v=peabM3tfYlw ՄԱՍ 8], [https://www.youtube.com/watch?v=doiICd0ZS0o ՄԱՍ 9], [https://www.youtube.com/watch?v=J5qZl4bQ1mY ՄԱՍ 10], [https://www.youtube.com/watch?v=Y4HAwDZfDag ՄԱՍ 11], [https://www.youtube.com/watch?v=xUpjWwUdc8Q ՄԱՍ 12], [https://www.youtube.com/watch?v=kc8eTLZihs4 ՄԱՍ 13] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Հովհաննիսյան, Արծրուն}} [[Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Հայ ռազմական փորձագետներ]] [[Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ]] 5ir8xnl4epot691n9o80xsvcxjc38tn 0 446268 10940520 2541666 2026-10-12T09:38:32Z ~2026-47327-75 176112 10940520 wikitext text/x-wiki {{վիքիֆիկացում}} '''Քվանտային քիմիան''' տեսական քիմիայի բաժին է, որը քիմիական օբյեկտների և երևույթների հետազոտման համար կիրառում է [[քվանտային մեխանիկա]]յի դրույթները և եղանակները։ Քվանտային քիմիայի օգնությամբ են ստեղծվում [[քիմիական կապ]]երի բնույթի և առաջացման, նյութերի ռեակցիոնունակության, [[քիմիական ռեակցիաներ]]ի, [[Պոլիմերացում|պոլիմերման]], [[կատալիզ]]ի մեխանիզմների, քիմիական այլ երևույթների ժամանակակից ճշգրիտ պատկերացումները։ Քիմիական համակարգերի (ատոմների, մոլեկուլների և նրանց համակցությունների) քվանտամեխանիկական հետազոտությունը հիմնված է [[Շրյոդինգերի հավասարում|Շրյոդինգերի հավասարման]]՝ <math>\hat H_ \Psi = E_ \Psi</math>) վրա (<math>H</math> - [[Համիլտոնի օպերատոր]]ը, <math>E</math> - համակարգի լրիվ էներգիան, <math>\Psi</math>-[[ալիքային ֆունկցիա]]ն են)։ Քվանտային քիմիայի հիմքում ընկած են նաև [[Պաուլիի սկզբունք]]ները, ունիվերսալ հաստատունները։ Քվանտային քիմիայի հետազոտման հիմնական առարկան մոլեկուլի էլեկտրոնային կառուցվածքն է։ Բազմաէլեկտրոն համակարգերի քվանտաքիմիայի տեսության հիմունքները ստեղծվեցին [[Վերներ Հայզենբերգ|Վ․ Հայզենբերգի]] (հելիումի ատոմ, 1926), Վ․ Հայտլերի և Ֆ․ Լոնդոնի (ջրածնի մոլեկուլ, 1927) հետազոտությունների շնորհիվ, նրանք ցույց տվեցին, որ այդ համակարգերի գոյությունը և հատկությունները, որոնք դասական պատկերացումներով չեն բացատրվում, մեկնաբանվում են քվանտամեխանիկական եղանակներով։ Շրյոդինգերի հավասարման ճշգրիտ լուծումը, սակայն, երկուսից ավելի էլեկտրոն պարունակող համակարգերի համար դժվար մաթեմատիկական խնդիր է։ Բազմաէլեկտրոն համակարգերի դեպքում հարկ է լինում կիրառել մոտավորություններ։ Մշակվել են տարբեր մոտավորությունների վրա հիմնված քվանտաքիմիական տեսություններ՝ * արժեքական կապերի (Վ․ Հայտլեր, Ֆ․ Լոնդոն, 1927), * բյուրեղական դաշտի (գերմանացի գիտնական [[Հանս Բետե|Հ․ Բետե]], 1929), * [[Մոլեկուլային օրբիտալների տեսություն|մոլեկուլային օրբիտալների]] (Ջ․ Լենարդ-Ջոնս՝ Մեծ Բրիտանիա, [[Ռոբերտ Մալիկեն|Ռ․ Մալիկեն]]՝ ԱՄՆ, [[Ֆրիդրիխ Հունդ|Ֆ․ Հունդ]]՝ Գերմանիա, 1927—29) ևն։ Նրանցից առաջինի կիրառումը բազմատոմ մոլեկուլների համար (Ջ․ Սլեյտեր, [[Լայնուս Փոլինգ|Լ․ Փոլինգ]], ԱՄՆ) բերեց ռեզոնանսի եղանակի ստեղծմանը։ Առավել հաջողությամբ զարգանում է մոլեկուլային օրբիտալների (ՄՕ) եղանակը, որի հիմքում ընկած է միաէլեկտրոնային մոտավորությունը, արժեքական էլեկտրոնը դիտարկվում է մոլեկուլում գտնվող բոլոր միջուկների և էլեկտրոնների դաշտում, որոնցից յուրաքանչյուրը դիտվում է որպես սեփական ալիքային ֆունկցիայով նկարագրվող «անկախ» մասնիկ։ Միաէլեկտրոնային մոլեկուլային օրբիտալների ստացվում է որպես ատոմական օրբիտալների (ԱՕ) գծային կոմբինացիա (ԱՕԳԿ)։ Այդ հնարավորություն է տալիս ինքնահամաձայնեցված դաշտի, առանց փորձնական տվյալների (օգտագործելով միայն ֆիզիկական ունիվերսալ հաստատունները) կիրառելով ինքնահամաձայնեցված դաշտի եղանակը, կատարել հաշվարկներ ավելի քան հարյուր էլեկտրոն պարունակող համակարգերի համար։ Լայն տարածում են գտել կիսափորձնական եղանակները․ մոլեկուլային օրբիտալների տարատեսակներից պարզագույնը Հյուկելի եղանակն է [[Արոմատիկություն#Արոմատիկության չափանիշները|(ՀՄՕ)]], որի տարածված տարատեսակը ՀՄՕ—ԱՕԳԿ-ն է։ Քվանտային քիմիայի կիսափորձնական եղանակների օգնությամբ արվել են մի շարք որակական բնույթի հետևություններ (մտցվել են [[քիմիական կապ]]ի և [[միջմոլեկուլային փոխազդեցություն]]ների տեսությունների սկզբնական պատկերացումները, մշակվել են մոլեկուլային սպեկտրաչափության հիմունքները ևն)։ [[Հաշվողական տեխնիկա]]յի զարգացումը (1960-ական թթ․) հնարավոր դարձրեց իրականացնել կիսափորձնական եղանակների քանակական տարբերակները, զարգացան ոչ փորձնական (տեսական) եղանակները, միջին մեծության մոլեկուլների (20—30 էլեկտրոն) էլեկտրոնային կառուցվածքի հաշվարկումն իրականացվում է նրանց տարածական կառուցվածքը, ֆիզիկական հատկությունները և սպեկտրները բավարար ճշտությամբ կանխատեսելու համար։ Ժամանակակից քվանտային քիմիան մշակում է նաև նոր խնդիրներ և եղանակներ (քիմիական համակարգերում միջուկների շարժման քվանտային տեսություն ևն)։ {{ՀՍՀ|հատոր=12|էջ=487}} [[Կատեգորիա:Քվանտային քիմիա]] [[Կատեգորիա:Քիմիական կապեր]] [[Կատեգորիա:Ատոմներ]] d30fa7re7f628rudbs9qsprmnad5vj8 0 448316 10940495 10685057 2026-10-12T08:28:58Z ~2026-47327-75 176112 10940495 wikitext text/x-wiki {{wikify}} [[Պատկեր:Vincent Morrison Brennan Radio 1922.jpg|մինի|ձախից|Ռադիոլսող սարք [[1922]] թվական]] [[Պատկեր:Schaub-Lorenz Goldsuper Stereo 20.jpg|մինի|աջից|Սեղանի ռադիոընդունիչ [[1961]] թվական]] [[Պատկեր:HMS Belfast - Huff Duff.jpg|մինի|աջից|Ծովային ռադիոընդունիչ [[II Համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ]] [[Պատկեր:Radio.jpg|մինի|ձախից|Գրպանի ռադիոընդունիչ [[1990]]-ական թվականներ]] '''Ռադիոընդունիչ''', սարքավորում, որն ապահովում է անհրաժեշտ ռադիոազդանշանի ընդունումը, ուժեղացումը, փոխակերպումը ցածր հաճախային ազդանշանի և փոխանցումը բարձրախոսին, էլեկտրոնաճառագայթային խողովակին։ Ըստ նշանակման ռադիոընդունիչները լինում են ռադիոհաղորդման, հեռուստատեսային (տես [[Հեռուստացույց]]), կապի (տես [[Ռադիոկապ]]), ռադիոլոկացիոն (տես [[Ռադիոլոկացիոն կայան]]) և այլ տեսակների։ Հիմնական ֆունկցիաներն են․ հաճախային ընտրումը, ուժեղացումը, համուղղումը, որոնք իրականացվում են հաճախաընտրողական ռեզոնանսային շղթաներով (տատանողական համակարգեր, ծավալային ռեզոնատորներ, էլեկտրական զտիչներ) էլեկտրական տատանումների ուժեղացուցիչներով և դետեկտորով։ Ռադիոընդունիչում կատարվում է նաև ուժեղացման ավտոմատ կառավարում և հաճախականության ավտոմատ ենթալարում։ Ուժեղացումը կատարվում է կամ մինչև դետեկտորը՝ ռադիոհաճախային կամ դետեկտորից հետո՝ ցածրհաճախային ուժեղացուցիչների օգնությամբ։ Հիմնական ուժեղացումը կատարվում է ռադիոհաճախային ուժեղացուցիչներում, որտեղ միաժամանակ ապահովում է ազդանշանի ընտրումը (զտումը ռադիոազդանշաններից)։ Կախված մինչդետեկտորային ուժեղացումից տարբերում են ուղղակի ուժեղացումով (ռադիոազդանշանը ուժեղացվում է առանց հաճախականության փոխակերպման), ռեգեներատիվ (ընդունվող ռադիոազդանշանի նկատմամբ համալարված ռեզոնանսային շղթա է ներմուծվում բացասական դիմադրություն), գերռեգեներատիվ (ռադիոհաճախային ուժեղացուցիչի կոնտուրին միացվում է ընդհատվող հակադարձ կապի շղթա, որը կոնտուրում պարբերաբար առաջացնում է ինքնագրգռման տատանումներ), ֆլեքսային (միևնույն ուժեղացուցիչը միաժամանակ օգտագործվում է մինչդետեկտորային և հետդետեկտորային ուժեղացման համար), [[սուպերհետերոդինային ռադիոընդունիչ|սուպերհետերոդինային]] (առավել տարածված է և ունի ռադիոընդունման լավագույն որակ)։ Ռադիոընդունիչի աշխատանքը բնութագրվում է զգայունությամբ (թույլ ռադիոազդանշանների ընդունման հատկությամբ), ընտրողականությամբ (անհրաժեշտ ռադիոազդանշանը օտար ռադիոհաճախային տատանումներից անջատելու հատկությամբ), կայունությամբ (առանց լրացուցիչ կարգավորումների տևական ընդունման հատկությամբ)։ Գործնականում իրագործվող զգայունությունը կախված է ռադիոազդանշանի սպեկտրի հաճախային շերտում գործող ռադիոխանգարումներից։ Ռադիոընդունիչի սահմանային զգայնությունը կախված է նրա ներքին՝ ֆլուկտուացիոն աղմուկներից։ Վերջինների խանգարիչ ազդեցությունը թուլացնելու համար օգտագործվում են ցածր աղմուկով մուտքային ուժեղացուցիչներ։ Դրանցից պարզագույնը թունելային դիոդով ռեգեներատիվ ուժեղացուցիչն է։ Ավելի լավ արդյունքներ են տալիս պարամետրական և [[Քվանտային պարամագնիսական ուժեղացուցիչներ|քվանտային ուժեղացուցիչները]]։ {{ՀՍՀ|հատոր=9|էջ=564}} [[Կատեգորիա:Ռադիոէլեկտրոնիկա]] [[Կատեգորիա:Ռադիոկապ]] 0qgnpyvg5e8mukc7q623b5cbscisr13 0 451811 10940409 9474590 2026-10-11T20:46:14Z Narek75 3252 10940409 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հիվանդություն}} '''Նապաստակի շրթունք''', մարդու զարգացման արատ, որի դեպքում վերին [[շրթունք]]ի կողմնային հատվածները չեն սերտաճում միջին հատվածին։ Կարող է լինել միակողմանի և երկկողմանի։ Խանգարվում է ծծելու պրոցեսը։ Բուժումը. վիրաբուժական միջամտություն՝ երեխայի կյանքի առաջին ամիսներին։ {{Med-stub}} {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=181}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Բնածին արատներ]] [[Կատեգորիա:Վիրաբուժություն]] [[Կատեգորիա:Կառուցվածքային շեղումներ]] apdntg8qn9d1hhl664uyaurb7k6n9vv 0 454618 10940470 10578374 2026-10-12T07:23:17Z 23artashes 2675 /* Արտաքին հղումներ */ 10940470 wikitext text/x-wiki {{այլ կիրառումներ|Սարգիս Ադամյան (այլ կիրառումներ)}} {{Այլ/ազգանուն|Ադամյան}} {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | գույն = non_vocal_instrumentalist | գործունեության տարիներ = Սիրիայի պետական հեռուստատեսության կոմպոզիտոր }} '''Սարգիս Ադամյան''' ({{ԱԾ}}), հայ դաշնակահար, երաժիշտ։ == Կենսագրություն == Սարգիս Ադամյանը ծնվել է Սիրիայի [[Հալեպ]] քաղաքում 1977 թվականին։ Սովորել է Սիրիայի պետական երաժշտական քոլեջում։ Եղել է Սիրիայի պետական հեռուստատեսության կոմպոզիտոր, երաժիշտ։ 2001 թվականին թողարկել է անդրանիկ ձայնասկավառակը 16 ստեղծագործությամբ։ 2007-2012 թվականներին հիմնադրել է ձայնագրման ստուդիա, ստեղծագործել և գործիքավորել է սիրիահայ երգիչների և սիրիական հեռուստատեսության հատուկ պատվերներով<ref>{{Cite web |title=Սարգիս Ադամյան |url=http://repatarmenia.org/eng/no-return-we-stay-in-armenia/#.U3TX83Zt4YQ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120140329/http://repatarmenia.org/eng/no-return-we-stay-in-armenia/#.U3TX83Zt4YQ |archive-date=2016 թ․ հունվարի 20 |accessdate=2014 թ․ մայիսի 15}}</ref>, 2008-2012 թվականներին սիրիական պետական հեռուստակայանի պատվերով ստեղծել է չորս կինոնկարների երաժշտություն և մեկ հումորային սերիալի երաժշտություն։ Գործիքավորել և ձայնագրել է հայկական աշուղական 45 երգեր՝ սիրիահայ երգիչ Մհեր Մինասյանի հետ համատեղ։ 2011 թվականին թողարկել է երկրորդ ձայնասկավառակը 15 ստեղծագործությամբ։ 2012 թվականից ապրում և ստեղծագործում է [[Երևան]]ում։ Հայաստանում հիմնել է իր երաժշտական նվագախումբը՝ «Nour Band», Երևանում ունի ձայնագրման ստուդիա։ 2016 թվականին թողարկել է «Հայաստան» ալբոմը։ 2017, 2018, 2019 թվականների տարիներին հեղինակել է ժամանակակից երաժշտական ստեղծագործություներ (Crazy Chat) դաշնամուրի, ջութակի, թավջութակի համար (''The Visitor from Other World'' ): 2019 թվականին մասնակցել է Հայաստանի հանրային ռադիոյում Կոմիտաս վարդապետի ծննդյան 150-ամյակի մրցույթին։ Վերամշակել է [[Կոմիտաս]]ի երկու ստեղծագործություններ (Կրունկ) և (Հով արեք սարեր ջան) դաշնամուրի և Կոմիտասի կենդանի ձայնի համար։ 2020 թվականին ավարտել է Երևանի մշակույթի համալսարանի գործիքային կատարողական արվեստի բաժինը։ == Անդամակցություն == * Սիրիայի արվեստագետների միության անդամ == Ստեղծագործություններ == Ունի տարբեր երաժշտական ոճերի շուրջ 34 ստեղծագործություն։ * "Palmyria" (ուդ և նվագախումբ) * "Syria" (ուդ և նվագախումբ) * "A part of me in Yerevan" (դաշնամուր և ջութակ) * "Homeland" (նվագախումբ) * "Spirit of Orient" (նվագախումբ) * "Yerevan yev Ser" (դաշնամուր և նվագախումբ) * " Armenia " (դաշնամուր) * "Wan under fool moon" for String Quartet * "Armenian Dance" (դաշնամուրային տրիո) * «Իմ հուշեր» (Im Husher ) (դաշնամուրային տրիո) * "Broken Mirror" (դաշնամուր և ջութակ) == Մրցանակներ == * Սիրիայի Մշակույթի նախարարության պետական (ստեղծագործական մտքի) մրցանակի թեկնածու, 2012 *[[Գյումրի]]ի Վերածնունդ միջազգային երիտասարդ կոմպոզիտորների մրցույթում պատվոգիր-դիպլոմ, 2013 *[[ՀՀ սփյուռքի նախարարություն|ՀՀ սփյուռքի նախարարության]] շնորհակալագիր (Հայապահպանման, Հայկական մշակույթի տարածման և զարգագման գործում), 2013 * Գյումրիի Վերածնունդ միջազգային երիտասարդ կոմպոզիտորների մրցույթի 3-րդ դափնեկիր, 2014 *Գյումրիի Վերածնունդ մրցույթի դափնեկիր, 2017 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.youtube.com/channel/UC01K8-S-BJi2L3wGPMHB0SA Սարգիս Ադամյանի ստեղծագործությունները youtube կայքում] * [https://armradioarchive.am/ar/RYefr Սարգիս Ադամյանի մշակումները] [[Հայաստանի հանրային ռադիո]]յի ոսկե ֆոնդի էջում {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ադամյան, Սարգիս}} [[Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ]] iskxie304fi4sfieqjurhuqzch2354l 10940471 10940470 2026-10-12T07:24:54Z 23artashes 2675 10940471 wikitext text/x-wiki {{այլ կիրառումներ|Սարգիս Ադամյան (այլ կիրառումներ)}} {{Այլ/ազգանուն|Ադամյան}} {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | գույն = non_vocal_instrumentalist | գործունեության տարիներ = Սիրիայի պետական հեռուստատեսության կոմպոզիտոր }} '''Սարգիս Ադամյան''' ({{ԱԾ}}), հայ դաշնակահար, երաժիշտ։ == Կենսագրություն == Սարգիս Ադամյանը ծնվել է Սիրիայի [[Հալեպ]] քաղաքում 1977 թվականին։ Սովորել է Սիրիայի պետական երաժշտական քոլեջում։ Եղել է Սիրիայի պետական հեռուստատեսության կոմպոզիտոր, երաժիշտ։ 2001 թվականին թողարկել է անդրանիկ ձայնասկավառակը 16 ստեղծագործությամբ։ 2007-2012 թվականներին հիմնադրել է ձայնագրման ստուդիա, ստեղծագործել և գործիքավորել է սիրիահայ երգիչների և սիրիական հեռուստատեսության հատուկ պատվերներով<ref>{{Cite web |title=Սարգիս Ադամյան |url=http://repatarmenia.org/eng/no-return-we-stay-in-armenia/#.U3TX83Zt4YQ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120140329/http://repatarmenia.org/eng/no-return-we-stay-in-armenia/#.U3TX83Zt4YQ |archive-date=2016 թ․ հունվարի 20 |accessdate=2014 թ․ մայիսի 15}}</ref>, 2008-2012 թվականներին սիրիական պետական հեռուստակայանի պատվերով ստեղծել է չորս կինոնկարների երաժշտություն և մեկ հումորային սերիալի երաժշտություն։ Գործիքավորել և ձայնագրել է հայկական աշուղական 45 երգեր՝ սիրիահայ երգիչ Մհեր Մինասյանի հետ համատեղ։ 2011 թվականին թողարկել է երկրորդ ձայնասկավառակը 15 ստեղծագործությամբ։ 2012 թվականից ապրում և ստեղծագործում է [[Երևան]]ում։ Հայաստանում հիմնել է իր երաժշտական նվագախումբը՝ «Nour Band», Երևանում ունի ձայնագրման ստուդիա<ref name=":1">{{Cite web |title=Սարգիս Ադամյան |url=http://armradioarchive.am/ar/RYefr |access-date=2026-10-12 |website=armradioarchive.am}}</ref>։ 2016 թվականին թողարկել է «Հայաստան» ալբոմը։ 2017, 2018, 2019 թվականների տարիներին հեղինակել է ժամանակակից երաժշտական ստեղծագործություներ (Crazy Chat) դաշնամուրի, ջութակի, թավջութակի համար (''The Visitor from Other World'' ): 2019 թվականին մասնակցել է Հայաստանի հանրային ռադիոյում Կոմիտաս վարդապետի ծննդյան 150-ամյակի մրցույթին։ Վերամշակել է [[Կոմիտաս]]ի երկու ստեղծագործություններ (Կրունկ) և (Հով արեք սարեր ջան) դաշնամուրի և Կոմիտասի կենդանի ձայնի համար։ 2020 թվականին ավարտել է Երևանի մշակույթի համալսարանի գործիքային կատարողական արվեստի բաժինը<ref name=":1" />։ == Անդամակցություն == * Սիրիայի արվեստագետների միության անդամ == Ստեղծագործություններ == Ունի տարբեր երաժշտական ոճերի շուրջ 34 ստեղծագործություն։ * "Palmyria" (ուդ և նվագախումբ) * "Syria" (ուդ և նվագախումբ) * "A part of me in Yerevan" (դաշնամուր և ջութակ) * "Homeland" (նվագախումբ) * "Spirit of Orient" (նվագախումբ) * "Yerevan yev Ser" (դաշնամուր և նվագախումբ) * " Armenia " (դաշնամուր) * "Wan under fool moon" for String Quartet * "Armenian Dance" (դաշնամուրային տրիո) * «Իմ հուշեր» (Im Husher ) (դաշնամուրային տրիո) * "Broken Mirror" (դաշնամուր և ջութակ) == Մրցանակներ == * Սիրիայի Մշակույթի նախարարության պետական (ստեղծագործական մտքի) մրցանակի թեկնածու, 2012 *[[Գյումրի]]ի Վերածնունդ միջազգային երիտասարդ կոմպոզիտորների մրցույթում պատվոգիր-դիպլոմ, 2013 *[[ՀՀ սփյուռքի նախարարություն|ՀՀ սփյուռքի նախարարության]] շնորհակալագիր (Հայապահպանման, Հայկական մշակույթի տարածման և զարգագման գործում), 2013 * Գյումրիի Վերածնունդ միջազգային երիտասարդ կոմպոզիտորների մրցույթի 3-րդ դափնեկիր, 2014 *Գյումրիի Վերածնունդ մրցույթի դափնեկիր, 2017 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.youtube.com/channel/UC01K8-S-BJi2L3wGPMHB0SA Սարգիս Ադամյանի ստեղծագործությունները youtube կայքում] * [https://armradioarchive.am/ar/RYefr Սարգիս Ադամյանի մշակումները] [[Հայաստանի հանրային ռադիո]]յի ոսկե ֆոնդի էջում {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ադամյան, Սարգիս}} [[Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ]] d6rhas6cj2wtb8q3m1oiolerb2awo46 10940474 10940471 2026-10-12T07:32:42Z 23artashes 2675 /* Ստեղծագործություններ */ 10940474 wikitext text/x-wiki {{այլ կիրառումներ|Սարգիս Ադամյան (այլ կիրառումներ)}} {{Այլ/ազգանուն|Ադամյան}} {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | գույն = non_vocal_instrumentalist | գործունեության տարիներ = Սիրիայի պետական հեռուստատեսության կոմպոզիտոր }} '''Սարգիս Ադամյան''' ({{ԱԾ}}), հայ դաշնակահար, երաժիշտ։ == Կենսագրություն == Սարգիս Ադամյանը ծնվել է Սիրիայի [[Հալեպ]] քաղաքում 1977 թվականին։ Սովորել է Սիրիայի պետական երաժշտական քոլեջում։ Եղել է Սիրիայի պետական հեռուստատեսության կոմպոզիտոր, երաժիշտ։ 2001 թվականին թողարկել է անդրանիկ ձայնասկավառակը 16 ստեղծագործությամբ։ 2007-2012 թվականներին հիմնադրել է ձայնագրման ստուդիա, ստեղծագործել և գործիքավորել է սիրիահայ երգիչների և սիրիական հեռուստատեսության հատուկ պատվերներով<ref>{{Cite web |title=Սարգիս Ադամյան |url=http://repatarmenia.org/eng/no-return-we-stay-in-armenia/#.U3TX83Zt4YQ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120140329/http://repatarmenia.org/eng/no-return-we-stay-in-armenia/#.U3TX83Zt4YQ |archive-date=2016 թ․ հունվարի 20 |accessdate=2014 թ․ մայիսի 15}}</ref>, 2008-2012 թվականներին սիրիական պետական հեռուստակայանի պատվերով ստեղծել է չորս կինոնկարների երաժշտություն և մեկ հումորային սերիալի երաժշտություն։ Գործիքավորել և ձայնագրել է հայկական աշուղական 45 երգեր՝ սիրիահայ երգիչ Մհեր Մինասյանի հետ համատեղ։ 2011 թվականին թողարկել է երկրորդ ձայնասկավառակը 15 ստեղծագործությամբ։ 2012 թվականից ապրում և ստեղծագործում է [[Երևան]]ում։ Հայաստանում հիմնել է իր երաժշտական նվագախումբը՝ «Nour Band», Երևանում ունի ձայնագրման ստուդիա<ref name=":1">{{Cite web |title=Սարգիս Ադամյան |url=http://armradioarchive.am/ar/RYefr |access-date=2026-10-12 |website=armradioarchive.am}}</ref>։ 2016 թվականին թողարկել է «Հայաստան» ալբոմը։ 2017, 2018, 2019 թվականների տարիներին հեղինակել է ժամանակակից երաժշտական ստեղծագործություներ (Crazy Chat) դաշնամուրի, ջութակի, թավջութակի համար (''The Visitor from Other World'' ): 2019 թվականին մասնակցել է Հայաստանի հանրային ռադիոյում Կոմիտաս վարդապետի ծննդյան 150-ամյակի մրցույթին։ Վերամշակել է [[Կոմիտաս]]ի երկու ստեղծագործություններ (Կրունկ) և (Հով արեք սարեր ջան) դաշնամուրի և Կոմիտասի կենդանի ձայնի համար։ 2020 թվականին ավարտել է Երևանի մշակույթի համալսարանի գործիքային կատարողական արվեստի բաժինը<ref name=":1" />։ == Անդամակցություն == * Սիրիայի արվեստագետների միության անդամ == Ստեղծագործություններ == Ունի տարբեր երաժշտական ոճերի բազմաթիվ ստեղծագործություններ։ * "Palmyria" (ուդ և նվագախումբ) * "Syria" (ուդ և նվագախումբ) * "A part of me in Yerevan" (դաշնամուր և ջութակ) * "Homeland" (նվագախումբ) * "Spirit of Orient" (նվագախումբ) * "Yerevan yev Ser" (դաշնամուր և նվագախումբ) * " Armenia " (դաշնամուր) * "Wan under fool moon" for String Quartet * "Armenian Dance" (դաշնամուրային տրիո) * «Իմ հուշեր» (Im Husher ) (դաշնամուրային տրիո) * "Broken Mirror" (դաշնամուր և ջութակ) == Մրցանակներ == * Սիրիայի Մշակույթի նախարարության պետական (ստեղծագործական մտքի) մրցանակի թեկնածու, 2012 *[[Գյումրի]]ի Վերածնունդ միջազգային երիտասարդ կոմպոզիտորների մրցույթում պատվոգիր-դիպլոմ, 2013 *[[ՀՀ սփյուռքի նախարարություն|ՀՀ սփյուռքի նախարարության]] շնորհակալագիր (Հայապահպանման, Հայկական մշակույթի տարածման և զարգագման գործում), 2013 * Գյումրիի Վերածնունդ միջազգային երիտասարդ կոմպոզիտորների մրցույթի 3-րդ դափնեկիր, 2014 *Գյումրիի Վերածնունդ մրցույթի դափնեկիր, 2017 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.youtube.com/channel/UC01K8-S-BJi2L3wGPMHB0SA Սարգիս Ադամյանի ստեղծագործությունները youtube կայքում] * [https://armradioarchive.am/ar/RYefr Սարգիս Ադամյանի մշակումները] [[Հայաստանի հանրային ռադիո]]յի ոսկե ֆոնդի էջում {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ադամյան, Սարգիս}} [[Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ]] p0yskbqy18cscthtbxdgltyd3m69bsm 10940482 10940474 2026-10-12T07:54:13Z 23artashes 2675 /* Ստեղծագործություններ */ 10940482 wikitext text/x-wiki {{այլ կիրառումներ|Սարգիս Ադամյան (այլ կիրառումներ)}} {{Այլ/ազգանուն|Ադամյան}} {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | գույն = non_vocal_instrumentalist | գործունեության տարիներ = Սիրիայի պետական հեռուստատեսության կոմպոզիտոր }} '''Սարգիս Ադամյան''' ({{ԱԾ}}), հայ դաշնակահար, երաժիշտ։ == Կենսագրություն == Սարգիս Ադամյանը ծնվել է Սիրիայի [[Հալեպ]] քաղաքում 1977 թվականին։ Սովորել է Սիրիայի պետական երաժշտական քոլեջում։ Եղել է Սիրիայի պետական հեռուստատեսության կոմպոզիտոր, երաժիշտ։ 2001 թվականին թողարկել է անդրանիկ ձայնասկավառակը 16 ստեղծագործությամբ։ 2007-2012 թվականներին հիմնադրել է ձայնագրման ստուդիա, ստեղծագործել և գործիքավորել է սիրիահայ երգիչների և սիրիական հեռուստատեսության հատուկ պատվերներով<ref>{{Cite web |title=Սարգիս Ադամյան |url=http://repatarmenia.org/eng/no-return-we-stay-in-armenia/#.U3TX83Zt4YQ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120140329/http://repatarmenia.org/eng/no-return-we-stay-in-armenia/#.U3TX83Zt4YQ |archive-date=2016 թ․ հունվարի 20 |accessdate=2014 թ․ մայիսի 15}}</ref>, 2008-2012 թվականներին սիրիական պետական հեռուստակայանի պատվերով ստեղծել է չորս կինոնկարների երաժշտություն և մեկ հումորային սերիալի երաժշտություն։ Գործիքավորել և ձայնագրել է հայկական աշուղական 45 երգեր՝ սիրիահայ երգիչ Մհեր Մինասյանի հետ համատեղ։ 2011 թվականին թողարկել է երկրորդ ձայնասկավառակը 15 ստեղծագործությամբ։ 2012 թվականից ապրում և ստեղծագործում է [[Երևան]]ում։ Հայաստանում հիմնել է իր երաժշտական նվագախումբը՝ «Nour Band», Երևանում ունի ձայնագրման ստուդիա<ref name=":1">{{Cite web |title=Սարգիս Ադամյան |url=http://armradioarchive.am/ar/RYefr |access-date=2026-10-12 |website=armradioarchive.am}}</ref>։ 2016 թվականին թողարկել է «Հայաստան» ալբոմը։ 2017, 2018, 2019 թվականների տարիներին հեղինակել է ժամանակակից երաժշտական ստեղծագործություներ (Crazy Chat) դաշնամուրի, ջութակի, թավջութակի համար (''The Visitor from Other World'' ): 2019 թվականին մասնակցել է Հայաստանի հանրային ռադիոյում Կոմիտաս վարդապետի ծննդյան 150-ամյակի մրցույթին։ Վերամշակել է [[Կոմիտաս]]ի երկու ստեղծագործություններ (Կրունկ) և (Հով արեք սարեր ջան) դաշնամուրի և Կոմիտասի կենդանի ձայնի համար։ 2020 թվականին ավարտել է Երևանի մշակույթի համալսարանի գործիքային կատարողական արվեստի բաժինը<ref name=":1" />։ == Անդամակցություն == * Սիրիայի արվեստագետների միության անդամ == Ստեղծագործություններ == Ունի տարբեր երաժշտական ոճերի բազմաթիվ ստեղծագործություններ։ * "Palmyria" (ուդ և նվագախումբ) * "Syria" (ուդ և նվագախումբ) * "A part of me in Yerevan" (դաշնամուր և ջութակ) * "Homeland" (նվագախումբ) * "Spirit of Orient" (նվագախումբ) * "Yerevan yev Ser" (դաշնամուր և նվագախումբ) * " Armenia " (դաշնամուր) * "Wan under fool moon" for String Quartet * "Armenian Dance" (դաշնամուրային տրիո) * «Իմ հուշեր» (Im Husher ) (դաշնամուրային տրիո) * "Broken Mirror" (դաշնամուր և ջութակ) === Երաժշտություն ներկայացումների և ֆիլմերի համար === * «Խղճմտանքի ձայներ. արևմտահայերեն թատերգություն» (2021)<ref>{{Cite web |date=2021-06-26 |title=«Խղճմտանքի ձայներ. արևմտահայերեն թատերգություն». զոհրապյան նովելը՝ բեմում |url=https://armenpress.am/hy/article/1056656 |access-date=2026-10-12 |website=Armenpress |language=hy}}</ref> * «Արևային ընտտանիք» մանկական անիմացիոն, կրթական ֆիլմերի շարք, Arpi Animation (2022)<ref>{{Citation |last=Arpi Animation |title=Ծիածան/ Tsiatsan/ Радуга/ Rainbow |date=2022-06-01 |url=https://www.youtube.com/watch?v=jsk6U1SnbNo |access-date=2026-10-12}}</ref> * «Անին ու Դանին» անիմացիոն ֆիլմերի շարք (2024, երգերի և ֆիլմի երաժշտության հեղինակ)<ref>{{Cite web |title=Անին ու Դանին 2023 {{!}} Anin u Danin {{!}} Դիտել Օնլայն {{!}} Kinodaran |url=https://kinodaran.com/hy/title/anin_u_danin.html |access-date=2026-10-12 |website=kinodaran.com |language=hy-am}}</ref> * «Կատարյալ ապուշը» կատակերգություն (2024)<ref>{{Citation |last=Tigran Nalchajyan |title=ԿԱՏԱՐՅԱԼ ԱՊՈՒՇԸ ՖԻԼՄԻ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԹՐԵՅԼԵՐ 2 / KATARYAL APUSHY OFFICIAL TRAILER 2/ 2024 |date=2024-03-12 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rsKcUI8iASU |access-date=2026-10-12}}</ref> * «Anti''depressant''» ֆիլմ (2025)<ref>{{Cite web |title=ANTIDEPRESSANT CAST․ COMPOSER /@sarkisatamian |url=https://www.instagram.com/agapecinema_film_production/p/DM00adygBcL/ |access-date=2026-10-12 |website=www.instagram.com}}</ref> == Մրցանակներ == * Սիրիայի Մշակույթի նախարարության պետական (ստեղծագործական մտքի) մրցանակի թեկնածու, 2012 *[[Գյումրի]]ի Վերածնունդ միջազգային երիտասարդ կոմպոզիտորների մրցույթում պատվոգիր-դիպլոմ, 2013 *[[ՀՀ սփյուռքի նախարարություն|ՀՀ սփյուռքի նախարարության]] շնորհակալագիր (Հայապահպանման, Հայկական մշակույթի տարածման և զարգագման գործում), 2013 * Գյումրիի Վերածնունդ միջազգային երիտասարդ կոմպոզիտորների մրցույթի 3-րդ դափնեկիր, 2014 *Գյումրիի Վերածնունդ մրցույթի դափնեկիր, 2017 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.youtube.com/channel/UC01K8-S-BJi2L3wGPMHB0SA Սարգիս Ադամյանի ստեղծագործությունները youtube կայքում] * [https://armradioarchive.am/ar/RYefr Սարգիս Ադամյանի մշակումները] [[Հայաստանի հանրային ռադիո]]յի ոսկե ֆոնդի էջում {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ադամյան, Սարգիս}} [[Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ]] sjnynmidgx5t6ywofgbw50lppsn25fk 10940489 10940482 2026-10-12T08:07:05Z 23artashes 2675 10940489 wikitext text/x-wiki {{այլ կիրառումներ|Սարգիս Ադամյան (այլ կիրառումներ)}} {{Այլ/ազգանուն|Ադամյան}} {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | գույն = non_vocal_instrumentalist | գործունեության տարիներ = Սիրիայի պետական հեռուստատեսության կոմպոզիտոր }} '''Սարգիս Ադամյան''' ({{ԱԾ}}), հայ դաշնակահար, երաժիշտ։ == Կենսագրություն == Սարգիս Ադամյանը ծնվել է Սիրիայի [[Հալեպ]] քաղաքում 1977 թվականին։ Սովորել է Սիրիայի պետական երաժշտական քոլեջում։ Եղել է Սիրիայի պետական հեռուստատեսության կոմպոզիտոր, երաժիշտ։ 2001 թվականին թողարկել է անդրանիկ ձայնասկավառակը 16 ստեղծագործությամբ։ 2007-2012 թվականներին հիմնադրել է ձայնագրման ստուդիա, ստեղծագործել և գործիքավորել է սիրիահայ երգիչների և սիրիական հեռուստատեսության հատուկ պատվերներով<ref>{{Cite web |title=Սարգիս Ադամյան |url=http://repatarmenia.org/eng/no-return-we-stay-in-armenia/#.U3TX83Zt4YQ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120140329/http://repatarmenia.org/eng/no-return-we-stay-in-armenia/#.U3TX83Zt4YQ |archive-date=2016 թ․ հունվարի 20 |accessdate=2014 թ․ մայիսի 15}}</ref>, 2008-2012 թվականներին սիրիական պետական հեռուստակայանի պատվերով ստեղծել է չորս կինոնկարների երաժշտություն և մեկ հումորային սերիալի երաժշտություն։ Գործիքավորել և ձայնագրել է հայկական աշուղական 45 երգեր՝ սիրիահայ երգիչ Մհեր Մինասյանի հետ համատեղ։ 2011 թվականին թողարկել է երկրորդ ձայնասկավառակը 15 ստեղծագործությամբ։ 2012 թվականից ապրում և ստեղծագործում է [[Երևան]]ում։ Հայաստանում հիմնել է իր երաժշտական նվագախումբը՝ «Nour Band», Երևանում ունի ձայնագրման ստուդիա<ref name=":1">{{Cite web |title=Սարգիս Ադամյան |url=http://armradioarchive.am/ar/RYefr |access-date=2026-10-12 |website=armradioarchive.am}}</ref>։ 2016 թվականին թողարկել է «Հայաստան» ալբոմը։ 2017, 2018, 2019 թվականների տարիներին հեղինակել է ժամանակակից երաժշտական ստեղծագործություներ (Crazy Chat) դաշնամուրի, ջութակի, թավջութակի համար (''The Visitor from Other World'' ): 2019 թվականին մասնակցել է Հայաստանի հանրային ռադիոյում Կոմիտաս վարդապետի ծննդյան 150-ամյակի մրցույթին։ Վերամշակել է [[Կոմիտաս]]ի երկու ստեղծագործություններ (Կրունկ) և (Հով արեք սարեր ջան) դաշնամուրի և Կոմիտասի կենդանի ձայնի համար։ 2020 թվականին ավարտել է Երևանի մշակույթի համալսարանի գործիքային կատարողական արվեստի բաժինը<ref name=":1" />։ 2024 թվականից Սարգիս Ադամյանը դասավանդում է Շառլ Ազնավուրի անվան մշակույթի և արվեստի պետական քոլեջում։ == Անդամակցություն == * Սիրիայի արվեստագետների միության անդամ == Ստեղծագործություններ == Ունի տարբեր երաժշտական ոճերի բազմաթիվ ստեղծագործություններ։ * "Palmyria" (ուդ և նվագախումբ) * "Syria" (ուդ և նվագախումբ) * "A part of me in Yerevan" (դաշնամուր և ջութակ) * "Homeland" (նվագախումբ) * "Spirit of Orient" (նվագախումբ) * "Yerevan yev Ser" (դաշնամուր և նվագախումբ) * " Armenia " (դաշնամուր) * "Wan under fool moon" for String Quartet * "Armenian Dance" (դաշնամուրային տրիո) * «Իմ հուշեր» (Im Husher) (դաշնամուրային տրիո) * "Broken Mirror" (դաշնամուր և ջութակ) === Երաժշտություն ներկայացումների և ֆիլմերի համար === * «Խղճմտանքի ձայներ. արևմտահայերեն թատերգություն» (2021)<ref>{{Cite web |date=2021-06-26 |title=«Խղճմտանքի ձայներ. արևմտահայերեն թատերգություն». զոհրապյան նովելը՝ բեմում |url=https://armenpress.am/hy/article/1056656 |access-date=2026-10-12 |website=Armenpress |language=hy}}</ref> * «Արևային ընտտանիք» մանկական անիմացիոն, կրթական ֆիլմերի շարք, Arpi Animation (2022)<ref>{{Citation |last=Arpi Animation |title=Ծիածան/ Tsiatsan/ Радуга/ Rainbow |date=2022-06-01 |url=https://www.youtube.com/watch?v=jsk6U1SnbNo |access-date=2026-10-12}}</ref> * «Անին ու Դանին» անիմացիոն ֆիլմերի շարք (2024, երգերի և ֆիլմի երաժշտության հեղինակ)<ref>{{Cite web |title=Անին ու Դանին 2023 {{!}} Anin u Danin {{!}} Դիտել Օնլայն {{!}} Kinodaran |url=https://kinodaran.com/hy/title/anin_u_danin.html |access-date=2026-10-12 |website=kinodaran.com |language=hy-am}}</ref> * «Կատարյալ ապուշը» կատակերգություն (2024)<ref>{{Citation |last=Tigran Nalchajyan |title=ԿԱՏԱՐՅԱԼ ԱՊՈՒՇԸ ՖԻԼՄԻ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԹՐԵՅԼԵՐ 2 / KATARYAL APUSHY OFFICIAL TRAILER 2/ 2024 |date=2024-03-12 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rsKcUI8iASU |access-date=2026-10-12}}</ref> * «Anti''depressant''» ֆիլմ (2025)<ref>{{Cite web |title=ANTIDEPRESSANT CAST․ COMPOSER /@sarkisatamian |url=https://www.instagram.com/agapecinema_film_production/p/DM00adygBcL/ |access-date=2026-10-12 |website=www.instagram.com}}</ref> * «Լուսավորիչ․Առաջին քրիստոնյա պետություն» ֆիլմ (2026)<ref>{{Citation |last=21TV |title=Օրդ Բարի Վագա Վարդանյան,Տիգրան Մանասյան ,Սարգիս Ադամյան |date=2026-03-29 |url=https://www.youtube.com/watch?v=6UX4IEZD2tQ |access-date=2026-10-12}}</ref> == Մրցանակներ == * Սիրիայի Մշակույթի նախարարության պետական (ստեղծագործական մտքի) մրցանակի թեկնածու, 2012 *[[Գյումրի]]ի Վերածնունդ միջազգային երիտասարդ կոմպոզիտորների մրցույթում պատվոգիր-դիպլոմ, 2013 *[[ՀՀ սփյուռքի նախարարություն|ՀՀ սփյուռքի նախարարության]] շնորհակալագիր (Հայապահպանման, Հայկական մշակույթի տարածման և զարգագման գործում), 2013 * Գյումրիի Վերածնունդ միջազգային երիտասարդ կոմպոզիտորների մրցույթի 3-րդ դափնեկիր, 2014 *Գյումրիի Վերածնունդ մրցույթի դափնեկիր, 2017 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.youtube.com/channel/UC01K8-S-BJi2L3wGPMHB0SA Սարգիս Ադամյանի ստեղծագործությունները youtube կայքում] * [https://armradioarchive.am/ar/RYefr Սարգիս Ադամյանի մշակումները] [[Հայաստանի հանրային ռադիո]]յի ոսկե ֆոնդի էջում {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ադամյան, Սարգիս}} [[Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ]] ep2wli24ze6vkvq9hhhnysse3iydtwq 10940491 10940489 2026-10-12T08:13:38Z 23artashes 2675 /* Արտաքին հղումներ */ 10940491 wikitext text/x-wiki {{այլ կիրառումներ|Սարգիս Ադամյան (այլ կիրառումներ)}} {{Այլ/ազգանուն|Ադամյան}} {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | գույն = non_vocal_instrumentalist | գործունեության տարիներ = Սիրիայի պետական հեռուստատեսության կոմպոզիտոր }} '''Սարգիս Ադամյան''' ({{ԱԾ}}), հայ դաշնակահար, երաժիշտ։ == Կենսագրություն == Սարգիս Ադամյանը ծնվել է Սիրիայի [[Հալեպ]] քաղաքում 1977 թվականին։ Սովորել է Սիրիայի պետական երաժշտական քոլեջում։ Եղել է Սիրիայի պետական հեռուստատեսության կոմպոզիտոր, երաժիշտ։ 2001 թվականին թողարկել է անդրանիկ ձայնասկավառակը 16 ստեղծագործությամբ։ 2007-2012 թվականներին հիմնադրել է ձայնագրման ստուդիա, ստեղծագործել և գործիքավորել է սիրիահայ երգիչների և սիրիական հեռուստատեսության հատուկ պատվերներով<ref>{{Cite web |title=Սարգիս Ադամյան |url=http://repatarmenia.org/eng/no-return-we-stay-in-armenia/#.U3TX83Zt4YQ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120140329/http://repatarmenia.org/eng/no-return-we-stay-in-armenia/#.U3TX83Zt4YQ |archive-date=2016 թ․ հունվարի 20 |accessdate=2014 թ․ մայիսի 15}}</ref>, 2008-2012 թվականներին սիրիական պետական հեռուստակայանի պատվերով ստեղծել է չորս կինոնկարների երաժշտություն և մեկ հումորային սերիալի երաժշտություն։ Գործիքավորել և ձայնագրել է հայկական աշուղական 45 երգեր՝ սիրիահայ երգիչ Մհեր Մինասյանի հետ համատեղ։ 2011 թվականին թողարկել է երկրորդ ձայնասկավառակը 15 ստեղծագործությամբ։ 2012 թվականից ապրում և ստեղծագործում է [[Երևան]]ում։ Հայաստանում հիմնել է իր երաժշտական նվագախումբը՝ «Nour Band», Երևանում ունի ձայնագրման ստուդիա<ref name=":1">{{Cite web |title=Սարգիս Ադամյան |url=http://armradioarchive.am/ar/RYefr |access-date=2026-10-12 |website=armradioarchive.am}}</ref>։ 2016 թվականին թողարկել է «Հայաստան» ալբոմը։ 2017, 2018, 2019 թվականների տարիներին հեղինակել է ժամանակակից երաժշտական ստեղծագործություներ (Crazy Chat) դաշնամուրի, ջութակի, թավջութակի համար (''The Visitor from Other World'' ): 2019 թվականին մասնակցել է Հայաստանի հանրային ռադիոյում Կոմիտաս վարդապետի ծննդյան 150-ամյակի մրցույթին։ Վերամշակել է [[Կոմիտաս]]ի երկու ստեղծագործություններ (Կրունկ) և (Հով արեք սարեր ջան) դաշնամուրի և Կոմիտասի կենդանի ձայնի համար։ 2020 թվականին ավարտել է Երևանի մշակույթի համալսարանի գործիքային կատարողական արվեստի բաժինը<ref name=":1" />։ 2024 թվականից Սարգիս Ադամյանը դասավանդում է Շառլ Ազնավուրի անվան մշակույթի և արվեստի պետական քոլեջում։ == Անդամակցություն == * Սիրիայի արվեստագետների միության անդամ == Ստեղծագործություններ == Ունի տարբեր երաժշտական ոճերի բազմաթիվ ստեղծագործություններ։ * "Palmyria" (ուդ և նվագախումբ) * "Syria" (ուդ և նվագախումբ) * "A part of me in Yerevan" (դաշնամուր և ջութակ) * "Homeland" (նվագախումբ) * "Spirit of Orient" (նվագախումբ) * "Yerevan yev Ser" (դաշնամուր և նվագախումբ) * " Armenia " (դաշնամուր) * "Wan under fool moon" for String Quartet * "Armenian Dance" (դաշնամուրային տրիո) * «Իմ հուշեր» (Im Husher) (դաշնամուրային տրիո) * "Broken Mirror" (դաշնամուր և ջութակ) === Երաժշտություն ներկայացումների և ֆիլմերի համար === * «Խղճմտանքի ձայներ. արևմտահայերեն թատերգություն» (2021)<ref>{{Cite web |date=2021-06-26 |title=«Խղճմտանքի ձայներ. արևմտահայերեն թատերգություն». զոհրապյան նովելը՝ բեմում |url=https://armenpress.am/hy/article/1056656 |access-date=2026-10-12 |website=Armenpress |language=hy}}</ref> * «Արևային ընտտանիք» մանկական անիմացիոն, կրթական ֆիլմերի շարք, Arpi Animation (2022)<ref>{{Citation |last=Arpi Animation |title=Ծիածան/ Tsiatsan/ Радуга/ Rainbow |date=2022-06-01 |url=https://www.youtube.com/watch?v=jsk6U1SnbNo |access-date=2026-10-12}}</ref> * «Անին ու Դանին» անիմացիոն ֆիլմերի շարք (2024, երգերի և ֆիլմի երաժշտության հեղինակ)<ref>{{Cite web |title=Անին ու Դանին 2023 {{!}} Anin u Danin {{!}} Դիտել Օնլայն {{!}} Kinodaran |url=https://kinodaran.com/hy/title/anin_u_danin.html |access-date=2026-10-12 |website=kinodaran.com |language=hy-am}}</ref> * «Կատարյալ ապուշը» կատակերգություն (2024)<ref>{{Citation |last=Tigran Nalchajyan |title=ԿԱՏԱՐՅԱԼ ԱՊՈՒՇԸ ՖԻԼՄԻ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԹՐԵՅԼԵՐ 2 / KATARYAL APUSHY OFFICIAL TRAILER 2/ 2024 |date=2024-03-12 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rsKcUI8iASU |access-date=2026-10-12}}</ref> * «Anti''depressant''» ֆիլմ (2025)<ref>{{Cite web |title=ANTIDEPRESSANT CAST․ COMPOSER /@sarkisatamian |url=https://www.instagram.com/agapecinema_film_production/p/DM00adygBcL/ |access-date=2026-10-12 |website=www.instagram.com}}</ref> * «Լուսավորիչ․Առաջին քրիստոնյա պետություն» ֆիլմ (2026)<ref>{{Citation |last=21TV |title=Օրդ Բարի Վագա Վարդանյան,Տիգրան Մանասյան ,Սարգիս Ադամյան |date=2026-03-29 |url=https://www.youtube.com/watch?v=6UX4IEZD2tQ |access-date=2026-10-12}}</ref> == Մրցանակներ == * Սիրիայի Մշակույթի նախարարության պետական (ստեղծագործական մտքի) մրցանակի թեկնածու, 2012 *[[Գյումրի]]ի Վերածնունդ միջազգային երիտասարդ կոմպոզիտորների մրցույթում պատվոգիր-դիպլոմ, 2013 *[[ՀՀ սփյուռքի նախարարություն|ՀՀ սփյուռքի նախարարության]] շնորհակալագիր (Հայապահպանման, Հայկական մշակույթի տարածման և զարգագման գործում), 2013 * Գյումրիի Վերածնունդ միջազգային երիտասարդ կոմպոզիտորների մրցույթի 3-րդ դափնեկիր, 2014 *Գյումրիի Վերածնունդ մրցույթի դափնեկիր, 2017 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.youtube.com/channel/UC01K8-S-BJi2L3wGPMHB0SA Սարգիս Ադամյանի ստեղծագործությունները youtube կայքում] * [https://armradioarchive.am/ar/RYefr Սարգիս Ադամյանի մշակումները] [[Հայաստանի հանրային ռադիո]]յի ոսկե ֆոնդի էջում * [https://www.youtube.com/watch?v=TvWnyD-IJ1o «Մերոնք»․ Սարգիս Ադամյան] * [https://www.youtube.com/watch?v=IM4hNLDr0ss Բաց հարթակ. Հալեպահայերը վերադառնում են տուն, քաղաքում խուճապ չկա. Ադամյան] * [https://www.youtube.com/watch?v=WYe0vZEUPeI Հայրենադարձ Սարգիս Ադամյանը Netflix-ի Bridgerton սերիալի համար գրել է երաժշտություն] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ադամյան, Սարգիս}} [[Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ]] ryy7lob0o2weukb3t25zxrmdpchjyv6 10940492 10940491 2026-10-12T08:14:13Z 23artashes 2675 /* Կենսագրություն */ 10940492 wikitext text/x-wiki {{այլ կիրառումներ|Սարգիս Ադամյան (այլ կիրառումներ)}} {{Այլ/ազգանուն|Ադամյան}} {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | գույն = non_vocal_instrumentalist | գործունեության տարիներ = Սիրիայի պետական հեռուստատեսության կոմպոզիտոր }} '''Սարգիս Ադամյան''' ({{ԱԾ}}), հայ դաշնակահար, երաժիշտ։ == Կենսագրություն == Սարգիս Ադամյանը ծնվել է Սիրիայի [[Հալեպ]] քաղաքում 1977 թվականին։ Սովորել է Սիրիայի պետական երաժշտական քոլեջում։ Եղել է Սիրիայի պետական հեռուստատեսության կոմպոզիտոր, երաժիշտ։ 2001 թվականին թողարկել է անդրանիկ ձայնասկավառակը 16 ստեղծագործությամբ։ 2007-2012 թվականներին հիմնադրել է ձայնագրման ստուդիա, ստեղծագործել և գործիքավորել է սիրիահայ երգիչների և սիրիական հեռուստատեսության հատուկ պատվերներով<ref>{{Cite web |title=Սարգիս Ադամյան |url=http://repatarmenia.org/eng/no-return-we-stay-in-armenia/#.U3TX83Zt4YQ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120140329/http://repatarmenia.org/eng/no-return-we-stay-in-armenia/#.U3TX83Zt4YQ |archive-date=2016 թ․ հունվարի 20 |accessdate=2014 թ․ մայիսի 15}}</ref>, 2008-2012 թվականներին սիրիական պետական հեռուստակայանի պատվերով ստեղծել է չորս կինոնկարների երաժշտություն և մեկ հումորային սերիալի երաժշտություն։ Գործիքավորել և ձայնագրել է հայկական աշուղական 45 երգեր՝ սիրիահայ երգիչ Մհեր Մինասյանի հետ համատեղ։ 2011 թվականին թողարկել է երկրորդ ձայնասկավառակը 15 ստեղծագործությամբ։ 2012 թվականից ապրում և ստեղծագործում է [[Երևան]]ում։ Հայաստանում հիմնել է իր երաժշտական նվագախումբը՝ «Nour Band», Երևանում ունի ձայնագրման ստուդիա<ref name=":1">{{Cite web |title=Սարգիս Ադամյան |url=http://armradioarchive.am/ar/RYefr |access-date=2026-10-12 |website=armradioarchive.am}}</ref>։ 2016 թվականին թողարկել է «Հայաստան» ալբոմը։ 2017, 2018, 2019 թվականների տարիներին հեղինակել է ժամանակակից երաժշտական ստեղծագործություներ (Crazy Chat) դաշնամուրի, ջութակի, թավջութակի համար (''The Visitor from Other World'' ): 2019 թվականին մասնակցել է Հայաստանի հանրային ռադիոյում Կոմիտաս վարդապետի ծննդյան 150-ամյակի մրցույթին։ Վերամշակել է [[Կոմիտաս]]ի երկու ստեղծագործություններ («Կռունկ») և («Հով արեք սարեր ջան») դաշնամուրի և Կոմիտասի կենդանի ձայնի համար։ 2020 թվականին ավարտել է Երևանի մշակույթի համալսարանի գործիքային կատարողական արվեստի բաժինը<ref name=":1" />։ 2024 թվականից Սարգիս Ադամյանը դասավանդում է Շառլ Ազնավուրի անվան մշակույթի և արվեստի պետական քոլեջում։ == Անդամակցություն == * Սիրիայի արվեստագետների միության անդամ == Ստեղծագործություններ == Ունի տարբեր երաժշտական ոճերի բազմաթիվ ստեղծագործություններ։ * "Palmyria" (ուդ և նվագախումբ) * "Syria" (ուդ և նվագախումբ) * "A part of me in Yerevan" (դաշնամուր և ջութակ) * "Homeland" (նվագախումբ) * "Spirit of Orient" (նվագախումբ) * "Yerevan yev Ser" (դաշնամուր և նվագախումբ) * " Armenia " (դաշնամուր) * "Wan under fool moon" for String Quartet * "Armenian Dance" (դաշնամուրային տրիո) * «Իմ հուշեր» (Im Husher) (դաշնամուրային տրիո) * "Broken Mirror" (դաշնամուր և ջութակ) === Երաժշտություն ներկայացումների և ֆիլմերի համար === * «Խղճմտանքի ձայներ. արևմտահայերեն թատերգություն» (2021)<ref>{{Cite web |date=2021-06-26 |title=«Խղճմտանքի ձայներ. արևմտահայերեն թատերգություն». զոհրապյան նովելը՝ բեմում |url=https://armenpress.am/hy/article/1056656 |access-date=2026-10-12 |website=Armenpress |language=hy}}</ref> * «Արևային ընտտանիք» մանկական անիմացիոն, կրթական ֆիլմերի շարք, Arpi Animation (2022)<ref>{{Citation |last=Arpi Animation |title=Ծիածան/ Tsiatsan/ Радуга/ Rainbow |date=2022-06-01 |url=https://www.youtube.com/watch?v=jsk6U1SnbNo |access-date=2026-10-12}}</ref> * «Անին ու Դանին» անիմացիոն ֆիլմերի շարք (2024, երգերի և ֆիլմի երաժշտության հեղինակ)<ref>{{Cite web |title=Անին ու Դանին 2023 {{!}} Anin u Danin {{!}} Դիտել Օնլայն {{!}} Kinodaran |url=https://kinodaran.com/hy/title/anin_u_danin.html |access-date=2026-10-12 |website=kinodaran.com |language=hy-am}}</ref> * «Կատարյալ ապուշը» կատակերգություն (2024)<ref>{{Citation |last=Tigran Nalchajyan |title=ԿԱՏԱՐՅԱԼ ԱՊՈՒՇԸ ՖԻԼՄԻ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԹՐԵՅԼԵՐ 2 / KATARYAL APUSHY OFFICIAL TRAILER 2/ 2024 |date=2024-03-12 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rsKcUI8iASU |access-date=2026-10-12}}</ref> * «Anti''depressant''» ֆիլմ (2025)<ref>{{Cite web |title=ANTIDEPRESSANT CAST․ COMPOSER /@sarkisatamian |url=https://www.instagram.com/agapecinema_film_production/p/DM00adygBcL/ |access-date=2026-10-12 |website=www.instagram.com}}</ref> * «Լուսավորիչ․Առաջին քրիստոնյա պետություն» ֆիլմ (2026)<ref>{{Citation |last=21TV |title=Օրդ Բարի Վագա Վարդանյան,Տիգրան Մանասյան ,Սարգիս Ադամյան |date=2026-03-29 |url=https://www.youtube.com/watch?v=6UX4IEZD2tQ |access-date=2026-10-12}}</ref> == Մրցանակներ == * Սիրիայի Մշակույթի նախարարության պետական (ստեղծագործական մտքի) մրցանակի թեկնածու, 2012 *[[Գյումրի]]ի Վերածնունդ միջազգային երիտասարդ կոմպոզիտորների մրցույթում պատվոգիր-դիպլոմ, 2013 *[[ՀՀ սփյուռքի նախարարություն|ՀՀ սփյուռքի նախարարության]] շնորհակալագիր (Հայապահպանման, Հայկական մշակույթի տարածման և զարգագման գործում), 2013 * Գյումրիի Վերածնունդ միջազգային երիտասարդ կոմպոզիտորների մրցույթի 3-րդ դափնեկիր, 2014 *Գյումրիի Վերածնունդ մրցույթի դափնեկիր, 2017 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.youtube.com/channel/UC01K8-S-BJi2L3wGPMHB0SA Սարգիս Ադամյանի ստեղծագործությունները youtube կայքում] * [https://armradioarchive.am/ar/RYefr Սարգիս Ադամյանի մշակումները] [[Հայաստանի հանրային ռադիո]]յի ոսկե ֆոնդի էջում * [https://www.youtube.com/watch?v=TvWnyD-IJ1o «Մերոնք»․ Սարգիս Ադամյան] * [https://www.youtube.com/watch?v=IM4hNLDr0ss Բաց հարթակ. Հալեպահայերը վերադառնում են տուն, քաղաքում խուճապ չկա. Ադամյան] * [https://www.youtube.com/watch?v=WYe0vZEUPeI Հայրենադարձ Սարգիս Ադամյանը Netflix-ի Bridgerton սերիալի համար գրել է երաժշտություն] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ադամյան, Սարգիս}} [[Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ]] 5gpktsvv1fpse6budbatninkd4bm1rq 0 455506 10940588 10467128 2026-10-12T11:50:34Z ~2026-47327-75 176112 /* Արտաքին հղումներ */ 10940588 wikitext text/x-wiki {{Միներալ | name = Քվարց | category = Սիլիցիումի երկօքսիդի միներալ<ref name=Mindat/><ref>[https://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralData?mineral=Quartz Quartz page on Mineralien Atlas]</ref><!-- Seems only the Dana system still classes it as tectosilicate - Strunz, Hey, Lapis and Hölzel class as oxide --> | boxbgcolor = #7da7d9 | image = Quartz, Tibet.jpg | imagesize = | caption = '''Քվարցի բյուրեղ, Տիբեթ''' | formula = SiO₂ | molweight = | strunz = 4.DA.05 Օքսիդային միներալ | dana = 75.01.03.01 (տեկտոսիլիկատներ) | system = α-քվարց՝ տրիգոնային բյուրեղային համակարգ, β-քվարց՝ հեքսագոնային բյուրեղային համակարգ | class = α-քվարց՝ տրապեցաձև, β-քվարց՝ տրապեցաձև<ref name=Deer>Deer, W. A., R. A. Howie and J. Zussman, ''An Introduction to the Rock Forming Minerals'', Logman, 1966, pp. 340–355 {{ISBN|0-582-44210-9}}</ref> | unit cell = a = 4.9133 [[Angstrom|Å]], c = 5.4053 Å; Z=3 | color = Անգույնի, զանազան գույներ, սև | habit = վեցանիստ պրիզմա, որը վերջանում է վեցանիստ բուրգով, մանրահատիկ, հոծ | twinning = | cleavage = {0110} ոչ հստակ | fracture = Կոնխոիդալ | tenacity = Դյուրաբեկ | mohs = 7, ոչ մաքուր տարատեսակներում 7-ից փոքր | luster = Ապակեփայլ, երբ հոծ է՝ խեժի փայլով կամ խամրած | refractive = n_ω = 1.543–1.545 <br/>n_ε = 1.552–1.554 | opticalprop = Միառանցք (+) | birefringence = +0.009 | pleochroism = Չունի | streak = Սպիտակ | gravity = 2.65 ոչ մաքուր տարատեսակները՝ 2.59–2.63 | density = | melt = 1670 °C (β [[տրիդիմիտ]]) 1713 °C (β [[կրիստոբալիտ]]) | fusibility = | diagnostic = | solubility = Նորմալ պայմաններում անլուծելի | diaphaneity = Թափանցիկից մինչև համարյա անթափանց | other = Հեքսագոնալ բյուրեղային համակարգ | references =<ref name=Mindat>[http://www.mindat.org/min-3337.html Quartz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051214053641/http://www.mindat.org/min-3337.html |date=14 December 2005 }}. Mindat.org. Retrieved 2013-03-07.</ref><ref name=Handbook>{{Cite book |url=http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/quartz.pdf |title=Handbook of Mineralogy |publisher=Mineralogical Society of America |isbn=0962209724 |editor1=Anthony, John W. |volume=III (Halides, Hydroxides, Oxides) |place=Chantilly, VA, US |chapter=Quartz |format=PDF |access-date=2009 թ․ հոկտեմբերի 21 |editor2=Bideaux, Richard A. |editor3=Bladh, Kenneth W. |editor4=Nichols, Monte C. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401032832/http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/quartz.pdf |archive-date=2010 թ․ ապրիլի 1 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=Webmin>[http://www.webmineral.com/data/Quartz.shtml Quartz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061112152609/http://webmineral.com/data/Quartz.shtml |date=12 November 2006 }}. Webmineral.com. Retrieved 2013-03-07.</ref><ref name=Klein>{{Cite book |author1=Hurlbut, Cornelius S. |url=https://archive.org/details/manualofmineralo00klei |title=Manual of Mineralogy |author2=Klein, Cornelis |year=1985 |isbn=0-471-80580-7 |edition=20}}</ref> }} '''Քվարց,''' [[սիլիցիում]]ի ու [[Թթվածին|թթվածնի]] ատոմներից բաղկացած միներալ, ատոմները գտնվում են սիլիցիում-թթվածնային [[տետրաեդր]]երի (SiO₄ ) անընդհատ շարքում_, ընդ որում ամեն թթվածնի ատոմ միացնում է երկու տետրաեդր, արդյունքում ընդհանուր քիմիական բանաձը՝ [[Սիլիցիումի երկօքսիդ|SiO₂]]: Քվարցը [[երկրակեղև]]ում ամենատարածված միներալների շարքում երկրորդն է, առաջինը [[Դաշտային սպաթներ|դաշտային սպաթն]] է<ref>{{Cite book |last1=Anderson |first1=Robert S. |url=https://books.google.am/books?id=hDt5A2-km_wC |title=Geomorphology: The Mechanics and Chemistry of Landscapes |last2=Anderson |first2=Suzanne P. |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-78870-0 |page=187}}</ref>։ Քվարցի բյուրեղները քիրալ են և կարող են գոյություն ունենալ երկու ձևերով՝ նորմալ α քվարց և բարձրջերմաստիճանային β քվարց։ 573&nbsp;°C (846° К) ջերմաստիճանում տեղի է ունենում կտրուկ անցում α ձևից β ձևը։ Քանի որ անցումը ուղեկցվում է ծավալի նշանակալի փոփոխությամբ, այն կարող է հեշտությամբ քայքայել այն ապարները, որոնք համատեղ գտնվում են քվարցի հետ։ Գոյություն ունեն քվարցի տարբեր տարատեսակներ, որոնցից մի քանիսը կիսաթանկարժեք քարեր են։ Հնագույն ժամանակներից, հատկապես [[Եվրասիա]]յում, ոսկերչական իրեր պատրաստելու համար քվարցի տարատեսակները ավելի լայնորեն էին կիրառվում քան այլ քարեր:[[Պատկեր:Quartz crystals on section of limestone core.jpg|thumb|left|Կրաքարի մեջ սերտաճած քվարցի միներալ (վերևի աջ մասում), հեշտությամբ ճանաչվում է նրա վեցանիստ ձևը, այն հնարավոր չէ խազել պողպատով (նայել [[Մոոսի]] սանդղակը)|349x349փքս]] == Ծագումնաբանություն == Քվարց բառը ծագում է [[գերմաներեն]] {{Audio|De-Quarz.ogg|''Quarz''}}<ref>[http://german.about.com/library/blvoc_gerloan.htm German Loan Words in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821200855/http://german.about.com/library/blvoc_gerloan.htm |date=21 August 2007 }}. German.about.com (2012-04-10). Retrieved 2013-03-07.</ref>, որն ունի [[Սլավոնական լեզուներ|սլավոնական]] ծագում։ Առաջացել է [[Լեհերեն|լեհական]] դիալեկտում ''kwardy'' տերմինից, որին համապատասխանում է [[Չեխերեն]] ''tvrdý'' տերմինը (կարծր)<ref>{{Cite web |title={title} |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/quartz |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043652/https://en.oxforddictionaries.com/definition/quartz |archive-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 1 |access-date=2017 թ․ նոյեմբերի 26 |df=dmy-all}}</ref>։ [[Հին հունարեն|Հին հույները]] քվարցն անվանում էին ''κρύσταλλος (krustallos)'', որը ծագում է հին հունական ''κρύος (kruos)'' բառից և նշանակում է ''սառցե ցուրտ'', քանի որ որոշ փիլիսոփաներ (նաև [[Թեոփրաստես]]ը), կարծում էին, որ այդ միներալը իրենից ներկայացնում է գերսառեցրած սառույց<ref name="Tomkieff">{{Cite journal |author=Tomkeieff, S.I. |year=1942 |title=On the origin of the name 'quartz' |url=http://www.minersoc.org/pages/Archive-MM/Volume_26/26-176-172.pdf |url-status=live |journal=Mineralogical Magazine |volume=26 |pages=172–178 |doi=10.1180/minmag.1942.026.176.04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904013105/http://www.minersoc.org/pages/Archive-MM/Volume_26/26-176-172.pdf |archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 4 |access-date=2015 թ․ օգոստոսի 12 |df=dmy-all}}</ref>։ Այսօր ''լեռնային բյուրեղապակի'' տերմինն օգտագործվում է որպես ամենամաքուր քվարցի այլընտրանքային անուն։ == Բյուրեղի կառուցվածք և հատկություններ == Քվարցը պատկանում է [[Տրիգոնային համակարգ|տրիգոնային]] բյուրեղային համակարգին։ Իդեալական բյուրեղն իրենից ներկայացնում է վեցանիստ [[պրիզմա]], երկու ծայրերում՝ վեցանիստ [[Բուրգ (երկրաչափութիւն)|բուրգեր]]։ Բնության մեջ քվարցի բյուրեղները հաճախ լինում են զույգված (զույգված աջակողմյան և ձախակողմյան բյուրեղներ), աղավաղված կամ այլ միներալների բյուրեղների հետ սերտաճած։ Լավ ձևավորված բյուրեղները սովորաբար առաջանում են «մահճակալի »մեջ, որտեղ կա աճելու համար անհրաժեշտ տարածություն։ Սովորաբար բյուրեղները մի ծայրով կպած են կաղապարին և միայն մեկ ծայրն է ավարտվում բուրգով, բայց և այնպես երկսայր բյուրեղներ նույնպես հանդիպում են, այնպիսի վայրերում, որտեղ հնարավոր է ազատ զարգանալ, աճել առանց որևէ բանի ամրացած լինելու, օրինալ՝ [[գիպս]]ի մեջ։ Քվարցի ժեոդները դրանք այնպիսի ագրեգատներ են, որոնք մոտավորապես գնդաձև են, լինում են տարբեր չափերի, իսկ նրա ներսում գտնվում են դեպի գնդի կենտրոն աճած քվարցի բյուրեղները։ α քվարցը բյուրեղանում է [[Տրիգոնային համակարգ|տրիգոնային]] բյուրեղային համակարգի բյուրեղագիտական ''P''3₁21 կամ ''P''3₂21 խմբում՝ կախված քիրալությունից։ Իսկ β քվարցը պատկանում է [[Հեքսագոնային համակարգ|հեքսագոնային]] համակարգի ''P''6₂22 և ''P''6₄22 բյուրեղագիտական խմբին<ref>Crystal Data, Determinative Tables, ACA Monograph No. 5, American Crystallographic Association, 1963</ref>։ Այս բյուրեղագիտական խմբերը իրականում քիրալ են, նրանցից յուրաքանչյուրը պատկանում է 11 էնանտիոմորֆ զույգերի։ Ինչպես α, այնպես էլ β քվարցը հանդիսանում են քիրալ բյուրեղային կառուցվածքի օրինակներ, որոնք բաղկացած են աքիրալ բլոկներից՝ SiO₄ տետրաեդրերից։ α քվարցից β քվարց անցումն իրենից ներկայացնում է միայն տետրաեդրերի որոշակի պտույտ միմյանց նկատմամբ առանց նրանց միջև եղած կապերի փոփոխության։ <gallery widths="200px" heights="200px"> Պատկեր:A-quartz.png|α-քվարցի բյուրեղային կառուցվածքը (կարմիր գնդիկները՝ թթվածին, մոխրագույն գնդիկներ՝ սիլիցիում) Պատկեր:B-quartz.png|β-քվարց </gallery> == Տարատեսակներ ըստ միկրոստրուկտուրայի == Չնայած այն բանին, որ քվարցի շատ տարատեսակների անուններ պատմականորեն ծագել են հաշվի առնելով միներալի գույնը, ժամանակակից գիտական սխեմաներում անվանակարգումը արվում է հաշվի առնելով առաջին հերթին միներալի միկրոստրուկտուրան։ Կրիպտոբյուրեղային միներալների համար նրանց գույնը հանդիսանում է նույնականացման երկրորդային գործոն, չնայած այն հանդիսանում է հիմնական գործոն մակրոբյուրեղային տարատեսակների համար<ref>{{Cite web |title=Quartz Gemstone and Jewelry Information: Natural Quartz - GemSelect |url=https://www.gemselect.com/gem-info/quartz/quartz-info.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829171847/https://www.gemselect.com/gem-info/quartz/quartz-info.php |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 29 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 29 |website=www.gemselect.com |df=dmy-all}}</ref>։ {| style="background: none" |----- | style="vertical-align:top;" | {|class="wikitable sortable" border=1 cellspacing=0 cellpadding=3| |- ! colspan=3 | Քվարցի հիմնական տարատեսակները |- !Տեսակ !! Գույն և նկարագրություն !! Թափանցիկություն |- | Հերքիմերյան ադամանդ || Անգույն || Թափանցիկ |- | [[Լեռնային բյուրեղապակի]] || Անգույն || Թափանցիկ |- | [[Ամեթիստ]] || Մանուշակագույն || Թափանցիկ |- | [[Ամեթրին]] || Մանուշակագույնից մինչև դեղին կամ նարնջագույն || Թափանցիկ |- | Վարդագույն քվարց || Վափդագույն, կարող է ցուցաբերել դիաստերիզմ || Թափանցիկ |- |[[Խալցեդոն]]|| Կրիպտոբյուրեղային քվարցի և մոգանիտի խառնուրդ, տերմինը վերաբերում է միայն սպիտակ և բաց դեղնավուն երանգներին, մնացած գույներն ունեն իրենց սեփական անունները |Կիսաթափանցիկից անթափանց |- | Սերդոլիկ || Կարմրանարնջագույն խալցեդոն || Թափանցիկ |- | [[Ավենտուրին]] || Փայլարի ներառումներով խալցեդոն, որը նրան տալիս է երփներանգություն|| Թափանցիկ |- | [[Ագաթ]] || Բազմագույն գծավոր խալցեդոն || Կիսաթափանցիկից անթափանց |- | [[Օնիքս]] || Ագաթ, որի մեջ գծերը ուղիղ են և զուգահեռ ||Կիսաթափանցիկից անթափանց |- | [[Հասպիս]] || Կրիպտոբյուրեղային քվարց, սովորաբար՝ կարմիրից մինչև դարչնագույն || Անթափանց |- | Կաթնագույն քվարց || Սպիտակավուն, կարող է ցուցաբերել դիաստերիզմ || Կիսաթափանցիկից անթափանց |- | [[Ռաուխտոպազ|Ծխագույն քվարց]] || Դարչնագույնից մոխրագույն || Կիսաթափանցիկից անթափանց |- | Վագրի աչք || Ոսկեգույնից մինչև կարմրադարչնագույն, ցուցաբերում է վազող լուսային էֆեկտ ||Կիսաթափանցիկ |- | Ցիտրին || Դեղինից կարմրագույն, նարնջագույնից դարչնագույն, կանաչադեղնավուն || Թափանցիկ |- | Պրազոլիթ || Խոտի կանաչ || Թափանցիկ |- | [[Ռուտիլ]]ային քվարց || Պարունակում է ռուտիլի ասեղանման ներառումներ || |- |[[Դյումորտյերիտ|Դյումորտիերիտ]]ային քվարց || Պարունակում է մեծ քանակությամբ դյումորտիերիտի բյուրեղներ || |} |} <gallery widths="133" heights="130"> Պատկեր:Quartz-167895.jpg|Հերքիմերյան ''ադամանդ'' Պատկեր:Pure Quartz at Senckenberg Natural History Museum.jpg|[[Լեռնային բյուրեղապակի]] Պատկեր:Ametrin from Bolivia.jpg|[[Ամեթրին]] Պատկեր:(61-365) Can you imagine? (5320329773).jpg|[[Ամեթիստ]] Պատկեր:Quartz-Magnesioriebeckite-118652.jpg|Երկնագույն քվարց Պատկեր:Quartz-46809.jpg|[[Խալցեդոն]] Պատկեր:Citrine 1 (Russie).jpg|Ցիտրին Պատկեր:Quartz-159385.jpg|Վարդագույն քվարց Պատկեր:Quarzo, varietà prase, da avissalos, grecia.JPG|Պրազիոլիթ Պատկեր:Quartz-159777.jpg|[[Ռուտիլ]]ային քվարց Պատկեր:Quartz-154679.jpg|Ռեակտորային քվարց Պատկեր:Quartz-168661.jpg|[[Ռաուխտոպազ|Ծխագույն քվարց]] </gallery> == Տարատեսակներ ըստ գույների == [[Պատկեր:Transparency.jpg|right|thumb|Քվարցի բյուրեղը ցուցաբերում է թափանցիկություն]] Մաքուր քվարցը, որն ավանդաբար անվանում են [[լեռնային բյուրեղապակի]], կամ թափանցիկ քվարց, իրենից ներկայացնում է անգույն, թափանցիկ կամ կիսաթափանցիկ բյուրեղ, հաճախ օգտագործվում է այլ քարեր քանդակելու նպատակով։ Տարածված գունավոր տարատեսակներն են ցիտրինը, վարդագույն քվարցը, [[ամեթիստ]]ը, [[Ռաուխտոպազ|ծխագույն քվարցը]], կաթնագույն քվարցը և այլն<ref>{{Cite web |title=Quartz: The gemstone Quartz information and pictures |url=http://www.minerals.net/gemstone/quartz_gemstone.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827194835/http://www.minerals.net/gemstone/quartz_gemstone.aspx |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 27 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 29 |website=www.minerals.net |language=en-US |df=dmy-all}}</ref>։ Քվարցի տարատեսակները դիտարկելիս կարևոր է մակրոբյուրեղային (անզեն աչքով տեսանելի առանձին բյուրեղներ) և միկրոբյուրեղային կամ կրիպտոբյուրեղայինն (բյուրեղային ագրեգատներ, որոնք երևում են միայն շատ խոշորացնելու դեպքում) տարատեսակների տարբերակումը։ Կրիպտոբյուրեղային տարատեսակները կամ կիսաթափանցիկ են, կամ՝ հիմնականում անթափանց, իսկ թափանցիկ տարատեսակները հակված են ունենալ մակրոբյուրեղային կառուցվածք։ [[Խալցեդոն]]ը իրենից ներկայացնում է սիլիկահողի միկրոբյուրեղային ձևը, որը բաղկացած է քվարցի և նրա մոնոկլինային պոլիմորֆ տարատեսակի՝ մոգանիտի, մանր սերտաճած բյուրեղիկներից<ref name="heany_1994">{{Cite journal |last=Heaney |first=Peter J. |year=1994 |title=Structure and Chemistry of the low-pressure silica polymorphs |url=http://rimg.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/29/1/1 |url-status=live |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |volume=29 |issue=1 |pages=1–40 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724151910/http://rimg.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/29/1/1 |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 24 |access-date=2009 թ․ հոկտեմբերի 26 |df=dmy-all}}</ref>։ Քվարցի անթափանց տարատեսակները հաճախ խառնուրդներ են պարունակում և ունենում են կոնտրաստ գծեր կամ նախշեր։ Դրանք են [[ագաթ]]ը, սերդոլիկը, [[Օնիքս (միներալ)|օնիքսը]], [[Արևաքար|հելիոտրոպը]] (արևաքար) և յաշման ([[հասպիս]])։ === Ամեթիստ === Ամեթիստը քվարցի տարատեսակ է, որի գույնը տատանվում է վառ մանուշակագույնից մինչև մուգ կամ պղտոր մանուշակագույն երանգների մեջ։ Աշխարհի խոշորագույն հանքավայրերը գտնվում են [[Բրազիլիա]]յում, [[Մեքսիկա]]յում, Ուրուգվայում, [[Ռուսաստան]]ում, [[Նամիբիա]]յում և Մարոկոյում։ Երբեմն ամեթիստը և ցիտրինը աճում են մեկ բյուրեղում։ Այս դեպքում քարը անվանել են [[ամեթրին]]։ Ամեթիստը գոյանում է այնպիսի վայրերում, որտեղ ապահոված է [[երկաթ]]ի առկայություն։ === Երկնագույն քվարց === Երկնագույն քվարցը պարունակում է կրոկիդոլիտի ներառումներ<ref>{{Cite web |title=Blue Quartz |url=https://www.mindat.org/min-26723.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224211828/https://www.mindat.org/min-26723.html |archive-date=2017 թ․ փետրվարի 24 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 24 |publisher=Mindat.org |df=dmy-all}}</ref>։ Երկնագույն քվարցի որոշակի որակական ցուցանիշների նկատմամբ մեծ հետաքրքրվածություն ունեն հատկապես Հնդկաստանի ու ԱՄՆ-ի կոլեկցիոներները։ === Դյումորտիերիտային քվարց === Դյումորտիերիտի ներառումները հաճախ քվարցի բյուրեղին հաղորդում են երկնագույն երանգներով մետաքսանման բծեր, բացի դրանից հայտնվում են նաև այլ երանգներ՝ ծիրանագույն կամ մոխրագույն։ Դյումորտիերիտային քվարցը երբեմն շփոթում են երկնագույն քվարցի հետ, այն երբեմն կարող է ունենալ վառ կոնտրաստ գույներ և մուգ գունային զոնաներ բյուրեղի ամբողջ մակերևույթով<ref name=gemstone>{{Cite web |title=The Gemstone Dumortierite |url=http://www.minerals.net/gemstone/dumortierite_gemstone.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506074639/http://www.minerals.net/gemstone/dumortierite_gemstone.aspx |archive-date=2017 թ․ մայիսի 6 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 23 |publisher=Minerals.net |df=dmy-all}}</ref>։ === Ցիտրին === Ցիտրինը քվարցի մի տարատեսակ է, որում գույները կարող են տատանվել բաց դեղինից մինչև դարչնագույն, պատճառը երկաթի խառնուրդներն են։ Բնական ցիտրինները հազվագյուտ են, ապրանքային ցիտրինի մեծ մասն իրենից ներկայացնում է ջերմամշակման ենթարկած [[ամեթիստ]] կամ [[Ռաուխտոպազ|ծխագույն քվարց]]։ Բայց, ի տարբերություն բնական ցիտրինի, որն ունի քիչ պղտոր, շղարշված գույն, ջերմամշակման ենթարկած ամեթիստի բյուրեղը պարունակում է փոքրիկ հստակ գծեր։ Կտրված ցիտրինի բյուրեղը և դեղին տոպազը գործնականում հնարավոր չէ անզեն աչքով տարբերել միմյանցից, բայց նրանք տարբերվում են իրենց կարծրությամբ։ [[Բրազիլիա]]ն հանդիսանում է ցիտրինի արտադրության առաջատար պետությունը, հումքի մեծ մասը բերվում է Ռիու Գրանդի դու Սուլ նահանգից։ Ցիտրին անունը ծագել է լատիներեն ''citrina'' բառից, որը նշանակում է ''դեղին''։ Երբեմն ցիտրինը և ամեթիստը կարող են գտնվել մեկ բյուրեղում, այս դեպքում բյուրեղն ստացել է ամեթրին անվանումը<ref>[http://www.mindat.org/min-1054.html Citrine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502064111/http://www.mindat.org/min-1054.html |date=2 May 2010 }}. Mindat.org (2013-03-01). Retrieved 2013-03-07.</ref>։ Սնահավատները համարում են, որ ցիտրինը բարգավաճում է բերում, այդ պատճառով այն երբեմն անվանում են «փողի քար», կամ «առևտրական քար »<ref>The Encyclopedia of Superstitions By Richard Webster, p.19</ref>։ Ցիտրինը առաջին անգամ գնահատվել է որպես ոսկեդեղին քար [[Հին Հունաստան|Հունաստանում]] Ք.ա. 300-150 թվականներին, [[հելլենականության դարաշրջան]]ում։ Մինչ այդ դեղին քվարցն օգտագործվում էր որպես զարդաքար և աշխատանքային գործիքներում, բայց չուներ մեծ պահանջարկ<ref>{{Cite web |title={title} |url=http://thehealingchest.com/crystals-stones/citrine-meaning/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818175635/http://thehealingchest.com/crystals-stones/citrine-meaning/ |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 18 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 18 |df=dmy-all}}</ref>։ === Կաթնագույն քվարց === Կաթնագույն քվարցը բյուրեղային քվարցի ամենատարածված տարատեսակն է։ Սպիտակ գույնը պայմանավորված է բյուրեղում լուծված գազի կամ հեղուկի շատ մանր ներառումնով, որոնք բյուրեղագոյացման ժամանակ հայտնվում են բյուրեղացանցի մեջ<ref>{{Cite book |last=Hurrell |first=Karen |url=https://books.google.am/books?id=KLSTDgAAQBAJ&pg=PA97 |title=Gemstones: A Complete Color Reference for Precious and Semiprecious Stones of the World |last2=Johnson |first2=Mary L. |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 15 |publisher=Book Sales |isbn=978-0-7858-3498-4 |page=97}}</ref>։ Հետևաբար այս քվարցը քիչ արժեքավոր է, չի կարող կիրառվել օպտիկական նպատակներով և որպես որակյալ զարդաքար<ref>[http://www.galleries.com/minerals/silicate/milky_qu/milky_qu.htm Milky quartz at Mineral Galleries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219020818/http://www.galleries.com/minerals/silicate/milky_qu/milky_qu.htm |date=19 December 2008 }}. Galleries.com. Retrieved 2013-03-07.</ref>։ === Վարդագույն քվարց === Սա քվարցի մի տարատեսակ է, որն ունի բաց վարդագույնից մինչև վարդակարմրավուն գունավորում։ Սովորաբար գունավորումը պայմանավորված է բյուրեղում [[տիտան]]ի, [[երկաթ]]ի կամ [[մանգան]]ի աննշան քանակների առկայությամբ։ Որոշ վարդագույն քվարցներ պարունակում են միկրոսկոպիական քանակություններով ռուտիլի ասեղներ, որոնք շարժվող լույսի պայմաններում ցուցաբերում են աստերիզմ։ Վերջերս կատարված [[Ռենտգենակառուցվածքային վերլուծություն|ռենտգենոստրուկտուրային]] հետազոտությունները ցույց են տվել, որ, հավանաբար այս քվարցի գույնը պայմանավորված է քվարցի բյուրեղում գտնվող [[Դյումորտյերիտ|դյումորտիերիտի]] միկրոսկոպիկ թելիկներով<ref>[http://www.mindat.org/show.php?id=3456 Rose Quartz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401031656/http://www.mindat.org/show.php?id=3456 |date=1 April 2009 }}. Mindat.org (2013-02-18). Retrieved 2013-03-07.</ref>։ Գոյություն ունի վարդագույն քվարցի հազվագյուտ տեսակ՝ բյուրեղային վարդագույն քվարց։ Համարվում է, որ նրա գույնը պայմանավորված է ֆոսֆատների կամ [[ալյումին]]ի հետքերով, որոնք գոյություն ունեն բյուրեղում։ Վարդագույն քվարցի գույնը զգայուն է լույսի նկատմամբ և ժամանակի ընթացքում կորում է գույնի ինտենսիվությունը։ Առաջին բյուրեղները գտնվել են [[Պեգմատիտներ|պեգմատիտի]] մեջ, [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] Մեն նահանգում, Ռումֆորդից ոչ հեռու գտնվող տարածքում և [[Բրազիլիա]]յի Մինաս Ժերայս նահանգում<ref>[http://minerals.caltech.edu/ge114/Lecture_Topics/Quartz/Index.htm Colored Varieties of Quartz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719160220/http://minerals.caltech.edu/ge114/Lecture_Topics/Quartz/Index.htm |date=19 July 2011 }}, Caltech</ref>։ === Ծխագույն քվարց === [[Ռա|Ծխագույն քվարցը]] քվարցի մոխրագույն, կիսաթափանցիկ տարատեսակն է։ Նրա թափանցիկությունը տատանվում է համարյա լրիվ թափանցիկից մինչև համարյա լրիվ անթափանց դարչնամոխրագույն բյուրեղները։ Որոշները կարող են լինել նաև սև գույնի։ Կիսաթափանցիկությունը բյուրեղի մեջ գտնվող ազատ սիլիցիումի կողմից բնական ճառագայթման արդյունքն է։ === Պրազիոլիթ === [[Պրազիոլիթ]]ը, որը հայտնի է նաև որպես վերմարին, իրենից ներկայացնում է քվարցի կանաչ տարատեսակը։ 1950 թվականից համարյա ամբողջ բնական պրազիոլիթը արտահանվում է բրազիլական ոչ մեծ հանքավայրից, բայց այն հանդիպում է նաև Ներքին Սիլեզիայում և [[Լեհաստան]]ում։ Պրազիոլիթ կա նաև [[Կանադա]]յում, [[Օնտարիո (նահանգ)|Օնտարիո նահանգ]], Թանդեր Բեյ քաղաքում։ Պրազիոլիթը համարվում է հազվագյուտ միներալ։ Ամենականաչ քվարցը դա ջերմամշակման ենթարկած ամեթիստն է<ref name=Page>{{Cite web |date=2009 թ․ հոկտեմբերի 28 |title=Prasiolite |url=http://www.quartzpage.de/prasiolite.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713052049/http://www.quartzpage.de/prasiolite.html |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 13 |accessdate=2010 թ․ նոյեմբերի 28 |publisher=quarzpage.de |df=dmy-all}}</ref>։ == Արհեստական և սինթետիկ քվարցներ == [[Պատկեր:Quartz synthese.jpg|thumb|Հիդրոթերմալ սինթեզով ստացված սինթետիկ քվարց, 19սմ երկարությամբ, 127գ կշռով]] Քվարցի ոչ բոլոր տարատեսակներն են հանդիպում բնության մեջ։ Քվարցի որոշ թափանցիկ բյուրեղներ կարելի է մշակել [[Ջերմային ճառագայթում|ջերմային]] կամ [[գամմա ճառագայթներ]]ով այնպես որ այն գունավորվի, ինչպես չէր կարող կատարվել բնական ճանապարհով։ Այդպիսի մշակման նկատմամբ բյուրեղների ընկալունակ լինելը կախված է քվարցի հանքատեղերից<ref>Liccini, Mark, [http://www.gemsociety.org/article/treating-quartz-color/ ''Treating Quartz to Create Color''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223233321/http://www.gemsociety.org/article/treating-quartz-color/ |date=23 December 2014 }}, [[International Gem Society]] website. Retrieved 22 December 2014</ref>։ * Քվարցի պրազիոլիթ տարատեսակը, որը շատ հազվագյուտ հանքատեսակ է և ունի ձիթապտղի գույն, հիմնականում ստանում են քվարցի ջերմային մշակմամբ։ * Չնայած ցիտրին բնության մեջ գոյություն ունի, բայց և այնպես մեծ մասամբ ցիտրինները ոչ այլ ինչ են, եթե ոչ՝ ջերմային մշակման ենթարկած [[ամեթիստ]] կամ [[Ռամզես II (Մեծ)|ծխագույն քվարց]]։ * Սերդոլիկը ենթարկում են ջերմային մշակման, որպեսզի նրա գույնը ավելի խորանա։ * Սինթետիկ քվարցը ստանում են ավտոկլավներում՝ հիդրոթերմալ պրոցեսների արդյունքում։ Ստացվում են խոշոր, անթերի միաբյուրեղներ, որոնք օգտագործում են արդյունաբերության տարբեր ոլորտներում։ [[Զմրուխտ]]ները ևս սինթեզում են այդ եղանակով։ Ինչպես և մյուս բյուրեղները, քվարցը ևս կարող է պատված լինել մետաղների գոլորշիներով՝ գեղեցիկ փայլ ապահովելու նպատակով։ == Հանքավայրեր == [[Պատկեր:ArideGranite1.jpg|thumb|Գրանիտի ժայռ, մուգ գույնի նեղ շերտերը իրենցից ներկայացնում են քվարցի երակներ, որոնք գոյացել են գրանիտի մագմայի բյուրեղացման ավելի ուշ ստադիաներում: Երբեմն դրանց անվանում են հիդրոթերմալ զարկերակներ]] Քվարցը հանդիսանում է գրանիտի և այլ թթվային մագմատիկ ապարների որոշիչ բաղադրամասը։ Այն շատ տարածված է այնպիսի [[նստվածքային ապար]]ներում ինչպիսիք են ավազաքարը և թերթաքարը։ Քվարցը ընդհանուր բաղադրամաս է նաև գնեյսի, քվարցիտի և այլ մետամորֆ ապարների մեջ։ Քվարցի հողմահարման պոտենցիալը անչափ փոքր է և, հետևաբար այն շատ տարածված է որպես մնացորդային միներալ գետերի նստվածքային շերտերում և մնացորդային հողերում։ Երբ քվարցը բյուրեղանում է հալված [[մագմա]]յում, ապա մրա մեծ մասը նստում է տաք [[Հիդրոթերմալ հանքավայրեր|հիդրոթերմալ]] երակներում կուտակումների ձևով, երբեմն նստում է այնպիսի ապարների հետ, ինչպիսիք են [[ոսկի]]ն, [[արծաթ]]ը և [[պղինձ]]ը։ Քվարցի խոշոր բյուրեղներ գտնվել են մագմատիկ [[պեգմատիտներ]]ում։ Լավ ձևավորված բյուրեղների երկարությունը կարող է հասնել մի քանի մետրի, իսկ կշիռը՝ հարյուրավոր կիլոգրամների։ Բնության մեջ հանդիպում են քվարցի գերմաքուր բյուրեղներ, որոնք օգտագործում են [[կիսահաղորդիչներ]]ի արտադրությունում սիլիցիումի սկավառակներ աճեցնելու համար։ Այդ բյուրեղները շատ թանկարժեք են և հազվագյուտ։ Գերմաքուր քվարցի հիմնական հանքավայրը գտնվում է [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] [[Հյուսիսային Կարոլինա|Հյուսիսային Կարոլինա նահանգի]] ''Spruce Pine Gem'' հանքավայրում<ref>{{Cite news |author=Nelson, Sue |date=2009 թ․ օգոստոսի 2 |title=Silicon Valley's secret recipe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8178580.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805092039/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8178580.stm |archive-date=2009 թ․ օգոստոսի 5 |access-date=2009 թ․ սեպտեմբերի 16 |publisher=BBC News |df=dmy-all}}</ref>։ Քվարցի հանքավայրեր կան նաև [[Աստուրիա]]յում, [[Իսպանիա]]յում<ref>{{Cite web |title=Caldoveiro Mine, Tameza, Asturias, Spain |url=https://www.mindat.org/loc-122679.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083356/https://www.mindat.org/loc-122679.html |archive-date=2018 թ․ փետրվարի 12 |access-date=2018 թ․ փետրվարի 15 |publisher=mindat.org |df=dmy-all}}</ref>։ Քվարցի ամենախոշոր միաբյուրեղը հայտնաբերվել է [[Բրազիլիա]]յում՝ [[Գոյաս]] նահանգի [[Իտապորան]] համայնքի մոտակայքում։ Նրա չափերը՝ 6.1×1.5×1.5&nbsp;մ և քաշը՝ ավելի քան 44 տոննա<ref>{{Cite journal |author=Rickwood, P. C. |year=1981 |title=The largest crystals |url=http://www.minsocam.org/ammin/AM66/AM66_885.pdf |url-status=dead |journal=American Mineralogist |volume=66 |pages=885–907 (903) |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825210420/http://www.minsocam.org/ammin/AM66/AM66_885.pdf |archive-date=2013 թ․ օգոստոսի 25 |access-date=2013 թ․ մարտի 7 |df=dmy-all}}</ref>։ [[Հայաստան]]ում քվարցը տարածված է [[Արարատի մարզ|Արարատի]], [[Լոռու մարզ|Լոռու]], [[Տավուշի մարզ|Տավուշի]], [[Վայոց ձորի մարզ|Վայոց ձորի]] մարզերում, ինչպես նաև [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախի]] [[Մարտակերտի շրջան]]ում։ == Սիլիցիումի երկօքսիդի այլ միներալներ == *[[Տրիդիմիտ]]ը և [[կրիստոբալիտ]]ը [[սիլիցիումի երկօքսիդ]]ի (SiO₂ ) բարձրջերմաստիճանային պոլիմորֆ ձևերն են, որոնք հանդիպում են սիլիցիումի բարձր բաղադրությամբ [[հրաբխային ապար]]ների հետ։ *[[Տանզանիտ|Ցոիզիտը]] SiO₂ -ի ավելի խիտ պոլիմորֆ տեսակ է, հայտնաբերվել է երկնաքարերի մեջ և այն մետամորֆ ապարներում, որոնք գոյանում են ավելի բարձր ճնշումների տակ, քան այն ճնշումը, որը բնութագրական է երկրակեղևին։ * Ստիշովիտը էլ ավելի խիտ [[Պոլիմորֆիզմ (այլ կիրառումներ)|պոլիմորֆ]] տարատեսակ է, առաջանում է բարձր ճնշումների ներքո, հայտնաբերվել է [[երկնաքար]]երում։ * Լեշատելիերիտը իրենից ներկայացնում է [[Ամորֆ նյութեր|ամորֆ]] [[քվարցապակի]]՝ SiO_2, որն առաջանում է քվարցավազի մեջ [[կայծակ]]ի հարվածի արդյունքում։ == Պատմություն == [[Պատկեր:Ewer birds Louvre MR333.jpg|thumb|[[Ֆաթիմյան խալիֆայություն|Ֆաթիմյան]] սափոր, [[լեռնային բյուրեղապակի]] (թափանցիկ քվարց), ոսկե կափարիչով ]] Քվարցը շատ տարածված միներալ է և [[Ավստրալիացիներ|ավստրալիացի]] բնիկների առասպելաբանության մեջ նույնականացվում է միստիկական ''մաբան'' կոչվող նյութի հետ։ Շատ երկրներում քվարցը օգտագործվել է դեռևս մինչպատմական ժամանակաշրջանում<ref>{{Cite web |title=Driscoll, Killian. 2010. Understanding quartz technology in early prehistoric Ireland |url=http://www.lithicsireland.ie/phd_quartz_lithic_technology_chap_3.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625005416/http://www.lithicsireland.ie/phd_quartz_lithic_technology_chap_3.html |archive-date=2017 թ․ հունիսի 25 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 19 |df=dmy-all}}</ref>։ Եթե [[Արևելյան Ասիա]]յում և [[մինչկոլումբոսյան Ամերիկա]]յում անհիշելի ժամանակներից [[Նեֆրիտ (միներալ)|նեֆրիտն]] է եղել ամենաարժեքավոր [[Թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարեր|կիսաթանկարժեք քարը]], ապա [[Եվրոպա]]յում և [[Մերձավոր Արևելք]]ում ավելի հաճախ օգտագործում էին քվարցի տարբեր տարատեսակներ ոսկերչական իրեր պատրաստելու և փորագրության համար։ Քվարցից պատրաստվում էին զարդաքարեր, [[սկահակ]]ներ և այլ էքստրավագանտ անոթներ։ [[Լեռնային բյուրեղապակի|Լեռնային բյուրեղապակուց]] տարբեր տեսակի իրեր պատրաստելու ավանդույթը շարունակվեց մինչև 19-րդ դարի կեսերը, երբ դրանք որոշակիորեն դուրս եկան նորաձևությունից, բացառությամբ ոսկերչական իրերի։ <br />[[Պատկեր:Milan Jug with cut festoon decoration.jpg|thumb|left|Սափոր լեռնային բյուրեղապակուց, քանդակված [[Միլան]]ում, 16-րդ դարի երկրորդ կես,[[Վարշավայի ազգային թանգարան|Վարշավայի Ազգային թանգարան]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.am/books?id=BVcvAQAAIAAJ |title=The International Antiques Yearbook |publisher=Studio Vista Limited |year=1972 |page=78 |quote=Apart from Prague and Florence, the main Renaissance centre for crystal cutting was Milan.}}</ref>]] Հռոմեական նատուրալիստ [[Պլինիոս Ավագ]]ը ենթադրում էր, որ քվարցը դա երկար ժամանակ սառեցրաց սառույցն է<ref>Pliny the Elder, ''The Natural History'', Book 37, Chapter 9. Available on-line at: [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D37%3Achapter%3D9 Perseus.Tufts.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109044605/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D37%3Achapter%3D9 |date=9 November 2012 }}.</ref>։ ''Կրիստալ'' բառը ծագում է [[հունարեն]] κρύσταλλος բառից, որը նշանակում է ''սառույց''։ Պլինիոս Ավագը հաստատում էր իր գաղափարը վկայակոչելով այն «փաստը», որ քվարցը առաջանում է [[Ալպեր]]ի սառցադաշտերի մոտակայքում և ոչ թե հրաբխային լեռներում, և, որ քվացից պատրաստված գնդերը սառեցնում են մարդկանց ձեռքերը։ Այս գաղափարը պահպանվեց մինչև 17-րդ դարը։ Պլինիոս Ավագը գիտեր նաև, որ քվարցի բյուրեղը լույսը տարրալուծում է սպեկտրի բոլոր գույների։ 17-րդ դարում քվարցի մասին [[Նիլս Ստենսեն]]ի հետազոտությունները ճանապարհ բացեցին ժամանակակից [[Բյուրեղագիտություն|բյուրեղագիտության]] համար։ Նա գտավ, որ քվարցի ձևից ու չափերից անկախ, նրա երկար պրիզմայաձև նիստերն իրար են միանում միշտ նույն, իդեալական 60° անկյան տակ<ref>Nicolaus Steno (Latinized name of Niels Steensen) with John Garrett Winter, trans., ''The Prodromus of Nicolaus Steno's Dissertation Concerning a Solid Body Enclosed by Process of Nature Within a Solid'' (New York, New York: Macmillan Co., 1916). On [https://books.google.am/books?id=5IYNAAAAYAAJ&pg=PA272 page 272] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904013105/https://books.google.am/books?id=5IYNAAAAYAAJ&pg=PA272 |date=4 September 2015 }}, Steno states his law of constancy of interfacial angles: "Figures 5 and 6 belong to the class of those which I could present in countless numbers to prove that in the plane of the axis both the number and the length of the sides are changed in various ways without changing the angles; … "</ref>։ Քվարցի պիեզոէլեկտրական հատկությունները հայտնաբերվեցին Ժակ և [[Պիեռ Կյուրի]]ների կողմից 1880 թվականին<ref>{{Cite journal |author=Curie, Jacques |author2=Curie, Pierre |year=1880 |title=Développement par compression de l'électricité polaire dans les cristaux hémièdres à faces inclinées |trans-title=Development, via compression, of electric polarization in hemihedral crystals with inclined faces |journal=Bulletin de la Société minérologique de France |volume=3 |pages=90–93}}. Reprinted in: {{Cite journal |author=Curie, Jacques |author2=Curie, Pierre |year=1880 |title=Développement, par pression, de l'électricité polaire dans les cristaux hémièdres à faces inclinées |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30485/f296.image |url-status=live |journal=Comptes rendus |volume=91 |pages=294–295 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121205083302/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30485/f296.image |archive-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 5 |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 17 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Curie, Jacques |author2=Curie, Pierre |year=1880 |title=Sur l'électricité polaire dans les cristaux hémièdres à faces inclinées |trans-title=On electric polarization in hemihedral crystals with inclined faces |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30485/f385.image |url-status=live |journal=Comptes rendus |volume=91 |pages=383–386 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121205090430/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30485/f385.image |archive-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 5 |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 17 |df=dmy-all}}</ref>։ [[Գեներատոր|Քվարցային գեներատորը]] կամ [[ռեզոնատոր]]ը (օսցիլոգրաֆ) առաջին անգամ մշակվեց Ուոլթեր Գայթոն Կեդիի կողմից 1921 թվականին<ref>{{Cite journal |author=Cady, W. G. |year=1921 |title=The piezoelectric resonator |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1921-04_17_4/page/531 |journal=Physical Review |volume=17 |pages=531–533 |doi=10.1103/PhysRev.17.508}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Quartz Watch&nbsp;– Walter Guyton Cady |url=http://invention.smithsonian.org/centerpieces/quartz/inventors/cady.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090104143758/http://invention.smithsonian.org/centerpieces/quartz/inventors/cady.html |archivedate=2009 թ․ հունվարի 4 |work=The Lemelson Center, National Museum of American History |publisher=[[Smithsonian Institution]]}}</ref>։ Ջորջ Վաշինգտոն Փիրսը կատարելագործեց քվարցային գեներատորը և 1923 թվականին ստացավ արտոնագիր<ref>{{Cite journal |author=Pierce, G. W. |year=1923 |title=Piezoelectric crystal resonators and crystal oscillators applied to the precision calibration of wavemeters |journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences |volume=59 |issue=4 |pages=81–106 |doi=10.2307/20026061 |jstor=20026061}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Quartz Watch&nbsp;– George Washington Pierce |url=http://invention.smithsonian.org/centerpieces/quartz/inventors/pierce.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090104145422/http://invention.smithsonian.org/centerpieces/quartz/inventors/pierce.html |archivedate=2009 թ․ հունվարի 4 |work=The Lemelson Center, National Museum of American History |publisher=[[Smithsonian Institution]]}}</ref>։ Ուորեն Մորիսոնը ստեղծեց առաջին քվարցային ժամացույցը հիմնվելով Կեդիի և Փիրսի ստեգծած քվարցային գեներատորի գյուտին<ref>{{Cite web |title=The Quartz Watch&nbsp;– Warren Marrison |url=https://artdrivethru.com/labradorite-countertop/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090125110103/http://invention.smithsonian.org/centerpieces/quartz/inventors/clock.html |archivedate=2009 թ․ հունվարի 25 |work=The Lemelson Center, National Museum of American History |publisher=[[Smithsonian Institution]]}}</ref>։ Սինթոտիկ քվարց ստանալու համար աշխատանքները սկսվեցին 19-րդ դարի կեսերին, երբ գիտնականները փորձում էին լաբորատոր պայմաններում ստանալ միներալներ՝ նմանակելով այն պայմանները, որոնցում գոյանում է բյուրեղը բնության մեջ։ Գերմանացի երկրաբան Կարլ Էմիլ ֆոն Շաֆհոյթլը (1803–1890)<ref>For biographical information about Karl von Schafhäutl, see German Wikipedia's article: [[:de:Karl Emil von Schafhäutl|Karl Emil von Schafhäutl]] (in German).</ref> առաջինն էր, ով սինթեզեց քվարց 1845 թվականին։ Նա ստացավ միկրոսկոպիկ չափերի բյուրեղներ շուտեփուկի մեջ<ref>{{Cite journal |last=von Schafhäutl |first=Karl Emil |date=1845 թ․ ապրիլի 10 |title=Die neuesten geologischen Hypothesen und ihr Verhältniß zur Naturwissenschaft überhaupt (Fortsetzung) |trans-title=The latest geological hypotheses and their relation to science in general (continuation) |url=https://archive.org/stream/gelehrteanzeige06wissgoog#page/n298/mode/1up |journal=Gelehrte Anzeigen |location=[[Munich|München]] |publisher=im Verlage der königlichen Akademie der Wissenschaften, in Commission der Franz'schen Buchhandlung |volume=20 |issue=72 |pages=577–584 |oclc=1478717}} From page 578: 5) ''Bildeten sich aus Wasser, in welchen ich im Papinianischen Topfe frisch gefällte Kieselsäure aufgelöst hatte, beym Verdampfen schon nach 8 Tagen Krystalle, die zwar mikroscopisch, aber sehr wohl erkenntlich aus sechseitigen Prismen mit derselben gewöhnlichen Pyramide bestanden.'' ( 5) There formed from water in which I had dissolved freshly precipitated silicic acid in a Papin pot [i.e., pressure cooker], after just 8&nbsp;days of evaporating, crystals, which albeit were microscopic but consisted of very easily recognizable six-sided prisms with their usual pyramids.)</ref>, բայց դրանց որակը և չափերը չէին համապատասխանում պահանջարկին<ref>Byrappa, K. and Yoshimura, Masahiro (2001) ''Handbook of Hydrothermal Technology''. Norwich, New York: Noyes Publications. {{ISBN|008094681X}}. [https://books.google.am/books?id=-rYel1Q2HB8C&pg=PA53 Chapter 2: History of Hydrothermal Technology].</ref>։ [[Պատկեր:Prototype synthetic quartz autoclave 1959.jpg|thumb|Ավտոկլավում ստացված սինթետիկ քվարցի բյուրեղներ, 1959 թվական]] 1930-ական թվականներին էլեկտրոնիկայի ոլորտը սկսեց կախված լինել քվարցի բյուրեղներից։ Համապատասխան բյուրեղներ ներկրվում էր [[Բրազիլիա]]յից, բայց [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը Բասկերի Երկրում|Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմը]] խանգարեց մատակարարումը, այդ պատճառով որոշ երկրներ փորձում էին սինթեզել արտադրական մասշտաբների քվարց։ Գերմանացի միներալոլոգ Ռիչաչդ Նակենը (1884–1971) 1930-1940 թվականներին հասավ որոշակի հաջողությունների<ref>Nacken, R. (1950) "Hydrothermal Synthese als Grundlage für Züchtung von Quarz-Kristallen" (Hydrothermal synthesis as a basis for the production of quartz crystals), ''Chemiker Zeitung'', '''74''' : 745–749.</ref>։ Պատերազմից հետո շատ լաբորատորիաներ փորձում էին սաճեցնել քվարցի խոշոր բյուրեղներ։ Միացյալ Նահանգներում բանակային ազդանշանային զորամասը պայմանագիր կնքեց [[Օհայո]] նահանգ, [[Քլիվլենդ (Օհայո)|Քլիվլենդի]] ''Bell Laboratories'' և ''Brush Development Company'' լաբորատորիաների հետ Նակենի գլխավորությամբ աճեցվող քվարցի բյուրեղների առքի մասով<ref>{{Cite journal |last1=Hale |first1=D. R. |year=1948 |title=The Laboratory Growing of Quartz |url=https://archive.org/details/sim_science_1948-04-16_107_2781/page/n15 |journal=Science |volume=107 |issue=2781 |pages=393–394 |doi=10.1126/science.107.2781.393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lombardi |first1=M. |year=2011 |title=The evolution of time measurement, Part 2: Quartz clocks [Recalibration] |url=http://tf.nist.gov/general/pdf/2534.pdf |url-status=live |journal=IEEE Instrumentation & Measurement Magazine |volume=14 |issue=5 |pages=41–48 |doi=10.1109/MIM.2011.6041381 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527002612/http://tf.nist.gov/general/pdf/2534.pdf |archive-date=2013 թ․ մայիսի 27 |access-date=2013 թ․ մարտի 30 |df=dmy-all}}</ref>։ Մինչև Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմը ''Brush Development''-ը արտադրում էր [[պիեզոէլեկտրական բյուրեղ]]ներ ձայնարկիչների համար։ Արդեն 1948-ին ''Brush Development''-ը աճեցնում էր 3,8սմ (1,5դյույմ) տրամագծով բյուրեղներ, որոնք մինչ այսօր աճեցրած ամենախոշոր բյուրեղներն են<ref>[https://books.google.am/books?id=pCQDAAAAMBAJ&pg=PA148 "Record crystal,"] ''Popular Science'', '''154''' (2) : 148 (February 1949).</ref>։ 1950 թվականից հիդրոթերմալ մեթոդով աճեցվող քվարցը արտադրվում էր արդյունաբերական մասշտաբներով, և այսօր ժամանակակից էլեկտրոնիկայում օգտագործվող գործնականում ամբողջ քվարցը իրենից ներկայացնում է սինթետիկ քվարց։ == Պիեզոէլեկտրականություն == Քվարցի բյուրեղների որոշ տեսակներ ունեն պիեզոէլեկտրական հատկություններ, մեխանիկական լարում գործադրելիս նրանք զարգացնում են [[էլեկտրական պոտենցիալ]]<ref>{{Cite book |last=Forwood |first=Anthony K. |url=https://books.google.am/books?id=a4Z1AgAAQBAJ&pg=PA302 |title=They Would Be Gods |date=2011 |publisher=Lulu.com |isbn=978-1-257-37362-8 |page=302}}</ref>։ Նախկինում քվարցի բյուրեղի այդ հատկությունը օգտագործում էին ֆոնոգրաֆի ձայնարկիչի մեջ։ Այսօր քվարցի պիեզոէլեկտրականության ամենատարածված կիրառումը քվարցային գեներատորն է։ Քվարցային ժամացույցը ծանոթ սարք է, որտեղ օգտագործվում է այդ միներալը։ Քվարցային գեներատորի ռեզոնանսային [[հաճախություն]]ը փոփոխվում է մեխանիկական բեռնումով և այդ սկզբունքն օգտագործվում է շատ ճշգրիտ չափումների համար մասսայի շատ փոքր փոփոխությունների դեպքում։<br /> == Տես նաև == * [[Քվարցապակի]] *[[Լեռնային բյուրեղապակի]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category|Quartz}} {{Wikisource|1911_Encyclopædia_Britannica/Quartz|EB1911:Quartz}} * [https://web.archive.org/web/20140119002111/http://www.lixinsurface.com/ Quartz varieties, properties, crystal morphology. Photos and illustrations] * [https://web.archive.org/web/20071120041430/http://www.minsocam.org/msa/collectors_corner/arc/silicanom.htm Gilbert Hart, "Nomenclature of Silica", ''American Mineralogist'', Volume 12, pages 383–395, 1927] * {{Cite web |title=The Quartz Watch&nbsp;– Inventors |url=http://invention.smithsonian.org/centerpieces/quartz/inventors/index.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107020810/http://invention.smithsonian.org/centerpieces/Quartz/inventors/index.html |archivedate=2009 թ․ հունվարի 7 |work=The Lemelson Center, National Museum of American History |publisher=[[Smithsonian Institution]]}} * [https://web.archive.org/web/20071012101816/http://www.connogue.com/quartslab/html/terminology.html Terminology used to describe the characteristics of quartz crystals when used as oscillators] * [http://www.lithicsireland.ie/phd_quartz_lithic_technology_chap_1.html Quartz use as prehistoric stone tool raw material] {{Silica minerals}} {{ՀՍՀ|հատոր=12|էջ=489}} [[Կատեգորիա:Արդյունաբերական միներալներ]] [[Կատեգորիա:Դիէլեկտրիկներ]] [[Կատեգորիա:Թանկարժեք քարեր]] [[Կատեգորիա:Միներալներ]] jii9pceblynzg5e1q7o82ab51h8887x 10940590 10940588 2026-10-12T11:53:59Z ~2026-47327-75 176112 /* Պատմություն */ 10940590 wikitext text/x-wiki {{Միներալ | name = Քվարց | category = Սիլիցիումի երկօքսիդի միներալ<ref name=Mindat/><ref>[https://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralData?mineral=Quartz Quartz page on Mineralien Atlas]</ref><!-- Seems only the Dana system still classes it as tectosilicate - Strunz, Hey, Lapis and Hölzel class as oxide --> | boxbgcolor = #7da7d9 | image = Quartz, Tibet.jpg | imagesize = | caption = '''Քվարցի բյուրեղ, Տիբեթ''' | formula = SiO₂ | molweight = | strunz = 4.DA.05 Օքսիդային միներալ | dana = 75.01.03.01 (տեկտոսիլիկատներ) | system = α-քվարց՝ տրիգոնային բյուրեղային համակարգ, β-քվարց՝ հեքսագոնային բյուրեղային համակարգ | class = α-քվարց՝ տրապեցաձև, β-քվարց՝ տրապեցաձև<ref name=Deer>Deer, W. A., R. A. Howie and J. Zussman, ''An Introduction to the Rock Forming Minerals'', Logman, 1966, pp. 340–355 {{ISBN|0-582-44210-9}}</ref> | unit cell = a = 4.9133 [[Angstrom|Å]], c = 5.4053 Å; Z=3 | color = Անգույնի, զանազան գույներ, սև | habit = վեցանիստ պրիզմա, որը վերջանում է վեցանիստ բուրգով, մանրահատիկ, հոծ | twinning = | cleavage = {0110} ոչ հստակ | fracture = Կոնխոիդալ | tenacity = Դյուրաբեկ | mohs = 7, ոչ մաքուր տարատեսակներում 7-ից փոքր | luster = Ապակեփայլ, երբ հոծ է՝ խեժի փայլով կամ խամրած | refractive = n_ω = 1.543–1.545 <br/>n_ε = 1.552–1.554 | opticalprop = Միառանցք (+) | birefringence = +0.009 | pleochroism = Չունի | streak = Սպիտակ | gravity = 2.65 ոչ մաքուր տարատեսակները՝ 2.59–2.63 | density = | melt = 1670 °C (β [[տրիդիմիտ]]) 1713 °C (β [[կրիստոբալիտ]]) | fusibility = | diagnostic = | solubility = Նորմալ պայմաններում անլուծելի | diaphaneity = Թափանցիկից մինչև համարյա անթափանց | other = Հեքսագոնալ բյուրեղային համակարգ | references =<ref name=Mindat>[http://www.mindat.org/min-3337.html Quartz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051214053641/http://www.mindat.org/min-3337.html |date=14 December 2005 }}. Mindat.org. Retrieved 2013-03-07.</ref><ref name=Handbook>{{Cite book |url=http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/quartz.pdf |title=Handbook of Mineralogy |publisher=Mineralogical Society of America |isbn=0962209724 |editor1=Anthony, John W. |volume=III (Halides, Hydroxides, Oxides) |place=Chantilly, VA, US |chapter=Quartz |format=PDF |access-date=2009 թ․ հոկտեմբերի 21 |editor2=Bideaux, Richard A. |editor3=Bladh, Kenneth W. |editor4=Nichols, Monte C. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401032832/http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/quartz.pdf |archive-date=2010 թ․ ապրիլի 1 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=Webmin>[http://www.webmineral.com/data/Quartz.shtml Quartz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061112152609/http://webmineral.com/data/Quartz.shtml |date=12 November 2006 }}. Webmineral.com. Retrieved 2013-03-07.</ref><ref name=Klein>{{Cite book |author1=Hurlbut, Cornelius S. |url=https://archive.org/details/manualofmineralo00klei |title=Manual of Mineralogy |author2=Klein, Cornelis |year=1985 |isbn=0-471-80580-7 |edition=20}}</ref> }} '''Քվարց,''' [[սիլիցիում]]ի ու [[Թթվածին|թթվածնի]] ատոմներից բաղկացած միներալ, ատոմները գտնվում են սիլիցիում-թթվածնային [[տետրաեդր]]երի (SiO₄ ) անընդհատ շարքում_, ընդ որում ամեն թթվածնի ատոմ միացնում է երկու տետրաեդր, արդյունքում ընդհանուր քիմիական բանաձը՝ [[Սիլիցիումի երկօքսիդ|SiO₂]]: Քվարցը [[երկրակեղև]]ում ամենատարածված միներալների շարքում երկրորդն է, առաջինը [[Դաշտային սպաթներ|դաշտային սպաթն]] է<ref>{{Cite book |last1=Anderson |first1=Robert S. |url=https://books.google.am/books?id=hDt5A2-km_wC |title=Geomorphology: The Mechanics and Chemistry of Landscapes |last2=Anderson |first2=Suzanne P. |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-78870-0 |page=187}}</ref>։ Քվարցի բյուրեղները քիրալ են և կարող են գոյություն ունենալ երկու ձևերով՝ նորմալ α քվարց և բարձրջերմաստիճանային β քվարց։ 573&nbsp;°C (846° К) ջերմաստիճանում տեղի է ունենում կտրուկ անցում α ձևից β ձևը։ Քանի որ անցումը ուղեկցվում է ծավալի նշանակալի փոփոխությամբ, այն կարող է հեշտությամբ քայքայել այն ապարները, որոնք համատեղ գտնվում են քվարցի հետ։ Գոյություն ունեն քվարցի տարբեր տարատեսակներ, որոնցից մի քանիսը կիսաթանկարժեք քարեր են։ Հնագույն ժամանակներից, հատկապես [[Եվրասիա]]յում, ոսկերչական իրեր պատրաստելու համար քվարցի տարատեսակները ավելի լայնորեն էին կիրառվում քան այլ քարեր:[[Պատկեր:Quartz crystals on section of limestone core.jpg|thumb|left|Կրաքարի մեջ սերտաճած քվարցի միներալ (վերևի աջ մասում), հեշտությամբ ճանաչվում է նրա վեցանիստ ձևը, այն հնարավոր չէ խազել պողպատով (նայել [[Մոոսի]] սանդղակը)|349x349փքս]] == Ծագումնաբանություն == Քվարց բառը ծագում է [[գերմաներեն]] {{Audio|De-Quarz.ogg|''Quarz''}}<ref>[http://german.about.com/library/blvoc_gerloan.htm German Loan Words in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821200855/http://german.about.com/library/blvoc_gerloan.htm |date=21 August 2007 }}. German.about.com (2012-04-10). Retrieved 2013-03-07.</ref>, որն ունի [[Սլավոնական լեզուներ|սլավոնական]] ծագում։ Առաջացել է [[Լեհերեն|լեհական]] դիալեկտում ''kwardy'' տերմինից, որին համապատասխանում է [[Չեխերեն]] ''tvrdý'' տերմինը (կարծր)<ref>{{Cite web |title={title} |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/quartz |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043652/https://en.oxforddictionaries.com/definition/quartz |archive-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 1 |access-date=2017 թ․ նոյեմբերի 26 |df=dmy-all}}</ref>։ [[Հին հունարեն|Հին հույները]] քվարցն անվանում էին ''κρύσταλλος (krustallos)'', որը ծագում է հին հունական ''κρύος (kruos)'' բառից և նշանակում է ''սառցե ցուրտ'', քանի որ որոշ փիլիսոփաներ (նաև [[Թեոփրաստես]]ը), կարծում էին, որ այդ միներալը իրենից ներկայացնում է գերսառեցրած սառույց<ref name="Tomkieff">{{Cite journal |author=Tomkeieff, S.I. |year=1942 |title=On the origin of the name 'quartz' |url=http://www.minersoc.org/pages/Archive-MM/Volume_26/26-176-172.pdf |url-status=live |journal=Mineralogical Magazine |volume=26 |pages=172–178 |doi=10.1180/minmag.1942.026.176.04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904013105/http://www.minersoc.org/pages/Archive-MM/Volume_26/26-176-172.pdf |archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 4 |access-date=2015 թ․ օգոստոսի 12 |df=dmy-all}}</ref>։ Այսօր ''լեռնային բյուրեղապակի'' տերմինն օգտագործվում է որպես ամենամաքուր քվարցի այլընտրանքային անուն։ == Բյուրեղի կառուցվածք և հատկություններ == Քվարցը պատկանում է [[Տրիգոնային համակարգ|տրիգոնային]] բյուրեղային համակարգին։ Իդեալական բյուրեղն իրենից ներկայացնում է վեցանիստ [[պրիզմա]], երկու ծայրերում՝ վեցանիստ [[Բուրգ (երկրաչափութիւն)|բուրգեր]]։ Բնության մեջ քվարցի բյուրեղները հաճախ լինում են զույգված (զույգված աջակողմյան և ձախակողմյան բյուրեղներ), աղավաղված կամ այլ միներալների բյուրեղների հետ սերտաճած։ Լավ ձևավորված բյուրեղները սովորաբար առաջանում են «մահճակալի »մեջ, որտեղ կա աճելու համար անհրաժեշտ տարածություն։ Սովորաբար բյուրեղները մի ծայրով կպած են կաղապարին և միայն մեկ ծայրն է ավարտվում բուրգով, բայց և այնպես երկսայր բյուրեղներ նույնպես հանդիպում են, այնպիսի վայրերում, որտեղ հնարավոր է ազատ զարգանալ, աճել առանց որևէ բանի ամրացած լինելու, օրինալ՝ [[գիպս]]ի մեջ։ Քվարցի ժեոդները դրանք այնպիսի ագրեգատներ են, որոնք մոտավորապես գնդաձև են, լինում են տարբեր չափերի, իսկ նրա ներսում գտնվում են դեպի գնդի կենտրոն աճած քվարցի բյուրեղները։ α քվարցը բյուրեղանում է [[Տրիգոնային համակարգ|տրիգոնային]] բյուրեղային համակարգի բյուրեղագիտական ''P''3₁21 կամ ''P''3₂21 խմբում՝ կախված քիրալությունից։ Իսկ β քվարցը պատկանում է [[Հեքսագոնային համակարգ|հեքսագոնային]] համակարգի ''P''6₂22 և ''P''6₄22 բյուրեղագիտական խմբին<ref>Crystal Data, Determinative Tables, ACA Monograph No. 5, American Crystallographic Association, 1963</ref>։ Այս բյուրեղագիտական խմբերը իրականում քիրալ են, նրանցից յուրաքանչյուրը պատկանում է 11 էնանտիոմորֆ զույգերի։ Ինչպես α, այնպես էլ β քվարցը հանդիսանում են քիրալ բյուրեղային կառուցվածքի օրինակներ, որոնք բաղկացած են աքիրալ բլոկներից՝ SiO₄ տետրաեդրերից։ α քվարցից β քվարց անցումն իրենից ներկայացնում է միայն տետրաեդրերի որոշակի պտույտ միմյանց նկատմամբ առանց նրանց միջև եղած կապերի փոփոխության։ <gallery widths="200px" heights="200px"> Պատկեր:A-quartz.png|α-քվարցի բյուրեղային կառուցվածքը (կարմիր գնդիկները՝ թթվածին, մոխրագույն գնդիկներ՝ սիլիցիում) Պատկեր:B-quartz.png|β-քվարց </gallery> == Տարատեսակներ ըստ միկրոստրուկտուրայի == Չնայած այն բանին, որ քվարցի շատ տարատեսակների անուններ պատմականորեն ծագել են հաշվի առնելով միներալի գույնը, ժամանակակից գիտական սխեմաներում անվանակարգումը արվում է հաշվի առնելով առաջին հերթին միներալի միկրոստրուկտուրան։ Կրիպտոբյուրեղային միներալների համար նրանց գույնը հանդիսանում է նույնականացման երկրորդային գործոն, չնայած այն հանդիսանում է հիմնական գործոն մակրոբյուրեղային տարատեսակների համար<ref>{{Cite web |title=Quartz Gemstone and Jewelry Information: Natural Quartz - GemSelect |url=https://www.gemselect.com/gem-info/quartz/quartz-info.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829171847/https://www.gemselect.com/gem-info/quartz/quartz-info.php |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 29 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 29 |website=www.gemselect.com |df=dmy-all}}</ref>։ {| style="background: none" |----- | style="vertical-align:top;" | {|class="wikitable sortable" border=1 cellspacing=0 cellpadding=3| |- ! colspan=3 | Քվարցի հիմնական տարատեսակները |- !Տեսակ !! Գույն և նկարագրություն !! Թափանցիկություն |- | Հերքիմերյան ադամանդ || Անգույն || Թափանցիկ |- | [[Լեռնային բյուրեղապակի]] || Անգույն || Թափանցիկ |- | [[Ամեթիստ]] || Մանուշակագույն || Թափանցիկ |- | [[Ամեթրին]] || Մանուշակագույնից մինչև դեղին կամ նարնջագույն || Թափանցիկ |- | Վարդագույն քվարց || Վափդագույն, կարող է ցուցաբերել դիաստերիզմ || Թափանցիկ |- |[[Խալցեդոն]]|| Կրիպտոբյուրեղային քվարցի և մոգանիտի խառնուրդ, տերմինը վերաբերում է միայն սպիտակ և բաց դեղնավուն երանգներին, մնացած գույներն ունեն իրենց սեփական անունները |Կիսաթափանցիկից անթափանց |- | Սերդոլիկ || Կարմրանարնջագույն խալցեդոն || Թափանցիկ |- | [[Ավենտուրին]] || Փայլարի ներառումներով խալցեդոն, որը նրան տալիս է երփներանգություն|| Թափանցիկ |- | [[Ագաթ]] || Բազմագույն գծավոր խալցեդոն || Կիսաթափանցիկից անթափանց |- | [[Օնիքս]] || Ագաթ, որի մեջ գծերը ուղիղ են և զուգահեռ ||Կիսաթափանցիկից անթափանց |- | [[Հասպիս]] || Կրիպտոբյուրեղային քվարց, սովորաբար՝ կարմիրից մինչև դարչնագույն || Անթափանց |- | Կաթնագույն քվարց || Սպիտակավուն, կարող է ցուցաբերել դիաստերիզմ || Կիսաթափանցիկից անթափանց |- | [[Ռաուխտոպազ|Ծխագույն քվարց]] || Դարչնագույնից մոխրագույն || Կիսաթափանցիկից անթափանց |- | Վագրի աչք || Ոսկեգույնից մինչև կարմրադարչնագույն, ցուցաբերում է վազող լուսային էֆեկտ ||Կիսաթափանցիկ |- | Ցիտրին || Դեղինից կարմրագույն, նարնջագույնից դարչնագույն, կանաչադեղնավուն || Թափանցիկ |- | Պրազոլիթ || Խոտի կանաչ || Թափանցիկ |- | [[Ռուտիլ]]ային քվարց || Պարունակում է ռուտիլի ասեղանման ներառումներ || |- |[[Դյումորտյերիտ|Դյումորտիերիտ]]ային քվարց || Պարունակում է մեծ քանակությամբ դյումորտիերիտի բյուրեղներ || |} |} <gallery widths="133" heights="130"> Պատկեր:Quartz-167895.jpg|Հերքիմերյան ''ադամանդ'' Պատկեր:Pure Quartz at Senckenberg Natural History Museum.jpg|[[Լեռնային բյուրեղապակի]] Պատկեր:Ametrin from Bolivia.jpg|[[Ամեթրին]] Պատկեր:(61-365) Can you imagine? (5320329773).jpg|[[Ամեթիստ]] Պատկեր:Quartz-Magnesioriebeckite-118652.jpg|Երկնագույն քվարց Պատկեր:Quartz-46809.jpg|[[Խալցեդոն]] Պատկեր:Citrine 1 (Russie).jpg|Ցիտրին Պատկեր:Quartz-159385.jpg|Վարդագույն քվարց Պատկեր:Quarzo, varietà prase, da avissalos, grecia.JPG|Պրազիոլիթ Պատկեր:Quartz-159777.jpg|[[Ռուտիլ]]ային քվարց Պատկեր:Quartz-154679.jpg|Ռեակտորային քվարց Պատկեր:Quartz-168661.jpg|[[Ռաուխտոպազ|Ծխագույն քվարց]] </gallery> == Տարատեսակներ ըստ գույների == [[Պատկեր:Transparency.jpg|right|thumb|Քվարցի բյուրեղը ցուցաբերում է թափանցիկություն]] Մաքուր քվարցը, որն ավանդաբար անվանում են [[լեռնային բյուրեղապակի]], կամ թափանցիկ քվարց, իրենից ներկայացնում է անգույն, թափանցիկ կամ կիսաթափանցիկ բյուրեղ, հաճախ օգտագործվում է այլ քարեր քանդակելու նպատակով։ Տարածված գունավոր տարատեսակներն են ցիտրինը, վարդագույն քվարցը, [[ամեթիստ]]ը, [[Ռաուխտոպազ|ծխագույն քվարցը]], կաթնագույն քվարցը և այլն<ref>{{Cite web |title=Quartz: The gemstone Quartz information and pictures |url=http://www.minerals.net/gemstone/quartz_gemstone.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827194835/http://www.minerals.net/gemstone/quartz_gemstone.aspx |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 27 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 29 |website=www.minerals.net |language=en-US |df=dmy-all}}</ref>։ Քվարցի տարատեսակները դիտարկելիս կարևոր է մակրոբյուրեղային (անզեն աչքով տեսանելի առանձին բյուրեղներ) և միկրոբյուրեղային կամ կրիպտոբյուրեղայինն (բյուրեղային ագրեգատներ, որոնք երևում են միայն շատ խոշորացնելու դեպքում) տարատեսակների տարբերակումը։ Կրիպտոբյուրեղային տարատեսակները կամ կիսաթափանցիկ են, կամ՝ հիմնականում անթափանց, իսկ թափանցիկ տարատեսակները հակված են ունենալ մակրոբյուրեղային կառուցվածք։ [[Խալցեդոն]]ը իրենից ներկայացնում է սիլիկահողի միկրոբյուրեղային ձևը, որը բաղկացած է քվարցի և նրա մոնոկլինային պոլիմորֆ տարատեսակի՝ մոգանիտի, մանր սերտաճած բյուրեղիկներից<ref name="heany_1994">{{Cite journal |last=Heaney |first=Peter J. |year=1994 |title=Structure and Chemistry of the low-pressure silica polymorphs |url=http://rimg.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/29/1/1 |url-status=live |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |volume=29 |issue=1 |pages=1–40 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724151910/http://rimg.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/29/1/1 |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 24 |access-date=2009 թ․ հոկտեմբերի 26 |df=dmy-all}}</ref>։ Քվարցի անթափանց տարատեսակները հաճախ խառնուրդներ են պարունակում և ունենում են կոնտրաստ գծեր կամ նախշեր։ Դրանք են [[ագաթ]]ը, սերդոլիկը, [[Օնիքս (միներալ)|օնիքսը]], [[Արևաքար|հելիոտրոպը]] (արևաքար) և յաշման ([[հասպիս]])։ === Ամեթիստ === Ամեթիստը քվարցի տարատեսակ է, որի գույնը տատանվում է վառ մանուշակագույնից մինչև մուգ կամ պղտոր մանուշակագույն երանգների մեջ։ Աշխարհի խոշորագույն հանքավայրերը գտնվում են [[Բրազիլիա]]յում, [[Մեքսիկա]]յում, Ուրուգվայում, [[Ռուսաստան]]ում, [[Նամիբիա]]յում և Մարոկոյում։ Երբեմն ամեթիստը և ցիտրինը աճում են մեկ բյուրեղում։ Այս դեպքում քարը անվանել են [[ամեթրին]]։ Ամեթիստը գոյանում է այնպիսի վայրերում, որտեղ ապահոված է [[երկաթ]]ի առկայություն։ === Երկնագույն քվարց === Երկնագույն քվարցը պարունակում է կրոկիդոլիտի ներառումներ<ref>{{Cite web |title=Blue Quartz |url=https://www.mindat.org/min-26723.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224211828/https://www.mindat.org/min-26723.html |archive-date=2017 թ․ փետրվարի 24 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 24 |publisher=Mindat.org |df=dmy-all}}</ref>։ Երկնագույն քվարցի որոշակի որակական ցուցանիշների նկատմամբ մեծ հետաքրքրվածություն ունեն հատկապես Հնդկաստանի ու ԱՄՆ-ի կոլեկցիոներները։ === Դյումորտիերիտային քվարց === Դյումորտիերիտի ներառումները հաճախ քվարցի բյուրեղին հաղորդում են երկնագույն երանգներով մետաքսանման բծեր, բացի դրանից հայտնվում են նաև այլ երանգներ՝ ծիրանագույն կամ մոխրագույն։ Դյումորտիերիտային քվարցը երբեմն շփոթում են երկնագույն քվարցի հետ, այն երբեմն կարող է ունենալ վառ կոնտրաստ գույներ և մուգ գունային զոնաներ բյուրեղի ամբողջ մակերևույթով<ref name=gemstone>{{Cite web |title=The Gemstone Dumortierite |url=http://www.minerals.net/gemstone/dumortierite_gemstone.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506074639/http://www.minerals.net/gemstone/dumortierite_gemstone.aspx |archive-date=2017 թ․ մայիսի 6 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 23 |publisher=Minerals.net |df=dmy-all}}</ref>։ === Ցիտրին === Ցիտրինը քվարցի մի տարատեսակ է, որում գույները կարող են տատանվել բաց դեղինից մինչև դարչնագույն, պատճառը երկաթի խառնուրդներն են։ Բնական ցիտրինները հազվագյուտ են, ապրանքային ցիտրինի մեծ մասն իրենից ներկայացնում է ջերմամշակման ենթարկած [[ամեթիստ]] կամ [[Ռաուխտոպազ|ծխագույն քվարց]]։ Բայց, ի տարբերություն բնական ցիտրինի, որն ունի քիչ պղտոր, շղարշված գույն, ջերմամշակման ենթարկած ամեթիստի բյուրեղը պարունակում է փոքրիկ հստակ գծեր։ Կտրված ցիտրինի բյուրեղը և դեղին տոպազը գործնականում հնարավոր չէ անզեն աչքով տարբերել միմյանցից, բայց նրանք տարբերվում են իրենց կարծրությամբ։ [[Բրազիլիա]]ն հանդիսանում է ցիտրինի արտադրության առաջատար պետությունը, հումքի մեծ մասը բերվում է Ռիու Գրանդի դու Սուլ նահանգից։ Ցիտրին անունը ծագել է լատիներեն ''citrina'' բառից, որը նշանակում է ''դեղին''։ Երբեմն ցիտրինը և ամեթիստը կարող են գտնվել մեկ բյուրեղում, այս դեպքում բյուրեղն ստացել է ամեթրին անվանումը<ref>[http://www.mindat.org/min-1054.html Citrine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502064111/http://www.mindat.org/min-1054.html |date=2 May 2010 }}. Mindat.org (2013-03-01). Retrieved 2013-03-07.</ref>։ Սնահավատները համարում են, որ ցիտրինը բարգավաճում է բերում, այդ պատճառով այն երբեմն անվանում են «փողի քար», կամ «առևտրական քար »<ref>The Encyclopedia of Superstitions By Richard Webster, p.19</ref>։ Ցիտրինը առաջին անգամ գնահատվել է որպես ոսկեդեղին քար [[Հին Հունաստան|Հունաստանում]] Ք.ա. 300-150 թվականներին, [[հելլենականության դարաշրջան]]ում։ Մինչ այդ դեղին քվարցն օգտագործվում էր որպես զարդաքար և աշխատանքային գործիքներում, բայց չուներ մեծ պահանջարկ<ref>{{Cite web |title={title} |url=http://thehealingchest.com/crystals-stones/citrine-meaning/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818175635/http://thehealingchest.com/crystals-stones/citrine-meaning/ |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 18 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 18 |df=dmy-all}}</ref>։ === Կաթնագույն քվարց === Կաթնագույն քվարցը բյուրեղային քվարցի ամենատարածված տարատեսակն է։ Սպիտակ գույնը պայմանավորված է բյուրեղում լուծված գազի կամ հեղուկի շատ մանր ներառումնով, որոնք բյուրեղագոյացման ժամանակ հայտնվում են բյուրեղացանցի մեջ<ref>{{Cite book |last=Hurrell |first=Karen |url=https://books.google.am/books?id=KLSTDgAAQBAJ&pg=PA97 |title=Gemstones: A Complete Color Reference for Precious and Semiprecious Stones of the World |last2=Johnson |first2=Mary L. |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 15 |publisher=Book Sales |isbn=978-0-7858-3498-4 |page=97}}</ref>։ Հետևաբար այս քվարցը քիչ արժեքավոր է, չի կարող կիրառվել օպտիկական նպատակներով և որպես որակյալ զարդաքար<ref>[http://www.galleries.com/minerals/silicate/milky_qu/milky_qu.htm Milky quartz at Mineral Galleries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219020818/http://www.galleries.com/minerals/silicate/milky_qu/milky_qu.htm |date=19 December 2008 }}. Galleries.com. Retrieved 2013-03-07.</ref>։ === Վարդագույն քվարց === Սա քվարցի մի տարատեսակ է, որն ունի բաց վարդագույնից մինչև վարդակարմրավուն գունավորում։ Սովորաբար գունավորումը պայմանավորված է բյուրեղում [[տիտան]]ի, [[երկաթ]]ի կամ [[մանգան]]ի աննշան քանակների առկայությամբ։ Որոշ վարդագույն քվարցներ պարունակում են միկրոսկոպիական քանակություններով ռուտիլի ասեղներ, որոնք շարժվող լույսի պայմաններում ցուցաբերում են աստերիզմ։ Վերջերս կատարված [[Ռենտգենակառուցվածքային վերլուծություն|ռենտգենոստրուկտուրային]] հետազոտությունները ցույց են տվել, որ, հավանաբար այս քվարցի գույնը պայմանավորված է քվարցի բյուրեղում գտնվող [[Դյումորտյերիտ|դյումորտիերիտի]] միկրոսկոպիկ թելիկներով<ref>[http://www.mindat.org/show.php?id=3456 Rose Quartz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401031656/http://www.mindat.org/show.php?id=3456 |date=1 April 2009 }}. Mindat.org (2013-02-18). Retrieved 2013-03-07.</ref>։ Գոյություն ունի վարդագույն քվարցի հազվագյուտ տեսակ՝ բյուրեղային վարդագույն քվարց։ Համարվում է, որ նրա գույնը պայմանավորված է ֆոսֆատների կամ [[ալյումին]]ի հետքերով, որոնք գոյություն ունեն բյուրեղում։ Վարդագույն քվարցի գույնը զգայուն է լույսի նկատմամբ և ժամանակի ընթացքում կորում է գույնի ինտենսիվությունը։ Առաջին բյուրեղները գտնվել են [[Պեգմատիտներ|պեգմատիտի]] մեջ, [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] Մեն նահանգում, Ռումֆորդից ոչ հեռու գտնվող տարածքում և [[Բրազիլիա]]յի Մինաս Ժերայս նահանգում<ref>[http://minerals.caltech.edu/ge114/Lecture_Topics/Quartz/Index.htm Colored Varieties of Quartz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719160220/http://minerals.caltech.edu/ge114/Lecture_Topics/Quartz/Index.htm |date=19 July 2011 }}, Caltech</ref>։ === Ծխագույն քվարց === [[Ռա|Ծխագույն քվարցը]] քվարցի մոխրագույն, կիսաթափանցիկ տարատեսակն է։ Նրա թափանցիկությունը տատանվում է համարյա լրիվ թափանցիկից մինչև համարյա լրիվ անթափանց դարչնամոխրագույն բյուրեղները։ Որոշները կարող են լինել նաև սև գույնի։ Կիսաթափանցիկությունը բյուրեղի մեջ գտնվող ազատ սիլիցիումի կողմից բնական ճառագայթման արդյունքն է։ === Պրազիոլիթ === [[Պրազիոլիթ]]ը, որը հայտնի է նաև որպես վերմարին, իրենից ներկայացնում է քվարցի կանաչ տարատեսակը։ 1950 թվականից համարյա ամբողջ բնական պրազիոլիթը արտահանվում է բրազիլական ոչ մեծ հանքավայրից, բայց այն հանդիպում է նաև Ներքին Սիլեզիայում և [[Լեհաստան]]ում։ Պրազիոլիթ կա նաև [[Կանադա]]յում, [[Օնտարիո (նահանգ)|Օնտարիո նահանգ]], Թանդեր Բեյ քաղաքում։ Պրազիոլիթը համարվում է հազվագյուտ միներալ։ Ամենականաչ քվարցը դա ջերմամշակման ենթարկած ամեթիստն է<ref name=Page>{{Cite web |date=2009 թ․ հոկտեմբերի 28 |title=Prasiolite |url=http://www.quartzpage.de/prasiolite.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713052049/http://www.quartzpage.de/prasiolite.html |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 13 |accessdate=2010 թ․ նոյեմբերի 28 |publisher=quarzpage.de |df=dmy-all}}</ref>։ == Արհեստական և սինթետիկ քվարցներ == [[Պատկեր:Quartz synthese.jpg|thumb|Հիդրոթերմալ սինթեզով ստացված սինթետիկ քվարց, 19սմ երկարությամբ, 127գ կշռով]] Քվարցի ոչ բոլոր տարատեսակներն են հանդիպում բնության մեջ։ Քվարցի որոշ թափանցիկ բյուրեղներ կարելի է մշակել [[Ջերմային ճառագայթում|ջերմային]] կամ [[գամմա ճառագայթներ]]ով այնպես որ այն գունավորվի, ինչպես չէր կարող կատարվել բնական ճանապարհով։ Այդպիսի մշակման նկատմամբ բյուրեղների ընկալունակ լինելը կախված է քվարցի հանքատեղերից<ref>Liccini, Mark, [http://www.gemsociety.org/article/treating-quartz-color/ ''Treating Quartz to Create Color''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223233321/http://www.gemsociety.org/article/treating-quartz-color/ |date=23 December 2014 }}, [[International Gem Society]] website. Retrieved 22 December 2014</ref>։ * Քվարցի պրազիոլիթ տարատեսակը, որը շատ հազվագյուտ հանքատեսակ է և ունի ձիթապտղի գույն, հիմնականում ստանում են քվարցի ջերմային մշակմամբ։ * Չնայած ցիտրին բնության մեջ գոյություն ունի, բայց և այնպես մեծ մասամբ ցիտրինները ոչ այլ ինչ են, եթե ոչ՝ ջերմային մշակման ենթարկած [[ամեթիստ]] կամ [[Ռամզես II (Մեծ)|ծխագույն քվարց]]։ * Սերդոլիկը ենթարկում են ջերմային մշակման, որպեսզի նրա գույնը ավելի խորանա։ * Սինթետիկ քվարցը ստանում են ավտոկլավներում՝ հիդրոթերմալ պրոցեսների արդյունքում։ Ստացվում են խոշոր, անթերի միաբյուրեղներ, որոնք օգտագործում են արդյունաբերության տարբեր ոլորտներում։ [[Զմրուխտ]]ները ևս սինթեզում են այդ եղանակով։ Ինչպես և մյուս բյուրեղները, քվարցը ևս կարող է պատված լինել մետաղների գոլորշիներով՝ գեղեցիկ փայլ ապահովելու նպատակով։ == Հանքավայրեր == [[Պատկեր:ArideGranite1.jpg|thumb|Գրանիտի ժայռ, մուգ գույնի նեղ շերտերը իրենցից ներկայացնում են քվարցի երակներ, որոնք գոյացել են գրանիտի մագմայի բյուրեղացման ավելի ուշ ստադիաներում: Երբեմն դրանց անվանում են հիդրոթերմալ զարկերակներ]] Քվարցը հանդիսանում է գրանիտի և այլ թթվային մագմատիկ ապարների որոշիչ բաղադրամասը։ Այն շատ տարածված է այնպիսի [[նստվածքային ապար]]ներում ինչպիսիք են ավազաքարը և թերթաքարը։ Քվարցը ընդհանուր բաղադրամաս է նաև գնեյսի, քվարցիտի և այլ մետամորֆ ապարների մեջ։ Քվարցի հողմահարման պոտենցիալը անչափ փոքր է և, հետևաբար այն շատ տարածված է որպես մնացորդային միներալ գետերի նստվածքային շերտերում և մնացորդային հողերում։ Երբ քվարցը բյուրեղանում է հալված [[մագմա]]յում, ապա մրա մեծ մասը նստում է տաք [[Հիդրոթերմալ հանքավայրեր|հիդրոթերմալ]] երակներում կուտակումների ձևով, երբեմն նստում է այնպիսի ապարների հետ, ինչպիսիք են [[ոսկի]]ն, [[արծաթ]]ը և [[պղինձ]]ը։ Քվարցի խոշոր բյուրեղներ գտնվել են մագմատիկ [[պեգմատիտներ]]ում։ Լավ ձևավորված բյուրեղների երկարությունը կարող է հասնել մի քանի մետրի, իսկ կշիռը՝ հարյուրավոր կիլոգրամների։ Բնության մեջ հանդիպում են քվարցի գերմաքուր բյուրեղներ, որոնք օգտագործում են [[կիսահաղորդիչներ]]ի արտադրությունում սիլիցիումի սկավառակներ աճեցնելու համար։ Այդ բյուրեղները շատ թանկարժեք են և հազվագյուտ։ Գերմաքուր քվարցի հիմնական հանքավայրը գտնվում է [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] [[Հյուսիսային Կարոլինա|Հյուսիսային Կարոլինա նահանգի]] ''Spruce Pine Gem'' հանքավայրում<ref>{{Cite news |author=Nelson, Sue |date=2009 թ․ օգոստոսի 2 |title=Silicon Valley's secret recipe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8178580.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805092039/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8178580.stm |archive-date=2009 թ․ օգոստոսի 5 |access-date=2009 թ․ սեպտեմբերի 16 |publisher=BBC News |df=dmy-all}}</ref>։ Քվարցի հանքավայրեր կան նաև [[Աստուրիա]]յում, [[Իսպանիա]]յում<ref>{{Cite web |title=Caldoveiro Mine, Tameza, Asturias, Spain |url=https://www.mindat.org/loc-122679.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083356/https://www.mindat.org/loc-122679.html |archive-date=2018 թ․ փետրվարի 12 |access-date=2018 թ․ փետրվարի 15 |publisher=mindat.org |df=dmy-all}}</ref>։ Քվարցի ամենախոշոր միաբյուրեղը հայտնաբերվել է [[Բրազիլիա]]յում՝ [[Գոյաս]] նահանգի [[Իտապորան]] համայնքի մոտակայքում։ Նրա չափերը՝ 6.1×1.5×1.5&nbsp;մ և քաշը՝ ավելի քան 44 տոննա<ref>{{Cite journal |author=Rickwood, P. C. |year=1981 |title=The largest crystals |url=http://www.minsocam.org/ammin/AM66/AM66_885.pdf |url-status=dead |journal=American Mineralogist |volume=66 |pages=885–907 (903) |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825210420/http://www.minsocam.org/ammin/AM66/AM66_885.pdf |archive-date=2013 թ․ օգոստոսի 25 |access-date=2013 թ․ մարտի 7 |df=dmy-all}}</ref>։ [[Հայաստան]]ում քվարցը տարածված է [[Արարատի մարզ|Արարատի]], [[Լոռու մարզ|Լոռու]], [[Տավուշի մարզ|Տավուշի]], [[Վայոց ձորի մարզ|Վայոց ձորի]] մարզերում, ինչպես նաև [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախի]] [[Մարտակերտի շրջան]]ում։ == Սիլիցիումի երկօքսիդի այլ միներալներ == *[[Տրիդիմիտ]]ը և [[կրիստոբալիտ]]ը [[սիլիցիումի երկօքսիդ]]ի (SiO₂ ) բարձրջերմաստիճանային պոլիմորֆ ձևերն են, որոնք հանդիպում են սիլիցիումի բարձր բաղադրությամբ [[հրաբխային ապար]]ների հետ։ *[[Տանզանիտ|Ցոիզիտը]] SiO₂ -ի ավելի խիտ պոլիմորֆ տեսակ է, հայտնաբերվել է երկնաքարերի մեջ և այն մետամորֆ ապարներում, որոնք գոյանում են ավելի բարձր ճնշումների տակ, քան այն ճնշումը, որը բնութագրական է երկրակեղևին։ * Ստիշովիտը էլ ավելի խիտ [[Պոլիմորֆիզմ (այլ կիրառումներ)|պոլիմորֆ]] տարատեսակ է, առաջանում է բարձր ճնշումների ներքո, հայտնաբերվել է [[երկնաքար]]երում։ * Լեշատելիերիտը իրենից ներկայացնում է [[Ամորֆ նյութեր|ամորֆ]] [[քվարցապակի]]՝ SiO_2, որն առաջանում է քվարցավազի մեջ [[կայծակ]]ի հարվածի արդյունքում։ == Պատմություն == [[Պատկեր:Ewer birds Louvre MR333.jpg|thumb|[[Ֆաթիմյան խալիֆայություն|Ֆաթիմյան]] սափոր, [[լեռնային բյուրեղապակի]] (թափանցիկ քվարց), ոսկե կափարիչով ]] Քվարցը շատ տարածված միներալ է և [[Ավստրալիացիներ|ավստրալիացի]] բնիկների առասպելաբանության մեջ նույնականացվում է միստիկական ''մաբան'' կոչվող նյութի հետ։ Շատ երկրներում քվարցը օգտագործվել է դեռևս մինչպատմական ժամանակաշրջանում<ref>{{Cite web |title=Driscoll, Killian. 2010. Understanding quartz technology in early prehistoric Ireland |url=http://www.lithicsireland.ie/phd_quartz_lithic_technology_chap_3.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625005416/http://www.lithicsireland.ie/phd_quartz_lithic_technology_chap_3.html |archive-date=2017 թ․ հունիսի 25 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 19 |df=dmy-all}}</ref>։ Եթե [[Արևելյան Ասիա]]յում և [[մինչկոլումբոսյան Ամերիկա]]յում անհիշելի ժամանակներից [[Նեֆրիտ (միներալ)|նեֆրիտն]] է եղել ամենաարժեքավոր [[Թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարեր|կիսաթանկարժեք քարը]], ապա [[Եվրոպա]]յում և [[Մերձավոր Արևելք]]ում ավելի հաճախ օգտագործում էին քվարցի տարբեր տարատեսակներ ոսկերչական իրեր պատրաստելու և փորագրության համար։ Քվարցից պատրաստվում էին զարդաքարեր, [[սկահակ]]ներ և այլ էքստրավագանտ անոթներ։ [[Լեռնային բյուրեղապակի|Լեռնային բյուրեղապակուց]] տարբեր տեսակի իրեր պատրաստելու ավանդույթը շարունակվեց մինչև 19-րդ դարի կեսերը, երբ դրանք որոշակիորեն դուրս եկան նորաձևությունից, բացառությամբ ոսկերչական իրերի։ <br />[[Պատկեր:Milan Jug with cut festoon decoration.jpg|thumb|left|Սափոր լեռնային բյուրեղապակուց, քանդակված [[Միլան]]ում, 16-րդ դարի երկրորդ կես,[[Վարշավայի ազգային թանգարան|Վարշավայի Ազգային թանգարան]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.am/books?id=BVcvAQAAIAAJ |title=The International Antiques Yearbook |publisher=Studio Vista Limited |year=1972 |page=78 |quote=Apart from Prague and Florence, the main Renaissance centre for crystal cutting was Milan.}}</ref>]] Հռոմեական նատուրալիստ [[Պլինիոս Ավագ]]ը ենթադրում էր, որ քվարցը դա երկար ժամանակ սառեցրաց սառույցն է<ref>Pliny the Elder, ''The Natural History'', Book 37, Chapter 9. Available on-line at: [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D37%3Achapter%3D9 Perseus.Tufts.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109044605/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D37%3Achapter%3D9 |date=9 November 2012 }}.</ref>։ ''Կրիստալ'' բառը ծագում է [[հունարեն]] κρύσταλλος բառից, որը նշանակում է ''սառույց''։ Պլինիոս Ավագը հաստատում էր իր գաղափարը վկայակոչելով այն «փաստը», որ քվարցը առաջանում է [[Ալպեր]]ի սառցադաշտերի մոտակայքում և ոչ թե հրաբխային լեռներում, և, որ քվացից պատրաստված գնդերը սառեցնում են մարդկանց ձեռքերը։ Այս գաղափարը պահպանվեց մինչև 17-րդ դարը։ Պլինիոս Ավագը գիտեր նաև, որ քվարցի բյուրեղը լույսը տարրալուծում է սպեկտրի բոլոր գույների։ 17-րդ դարում քվարցի մասին [[Նիլս Ստենսեն]]ի հետազոտությունները ճանապարհ բացեցին ժամանակակից [[Բյուրեղագիտություն|բյուրեղագիտության]] համար։ Նա գտավ, որ քվարցի ձևից ու չափերից անկախ, նրա երկար պրիզմայաձև նիստերն իրար են միանում միշտ նույն, իդեալական 60° անկյան տակ<ref>Nicolaus Steno (Latinized name of Niels Steensen) with John Garrett Winter, trans., ''The Prodromus of Nicolaus Steno's Dissertation Concerning a Solid Body Enclosed by Process of Nature Within a Solid'' (New York, New York: Macmillan Co., 1916). On [https://books.google.am/books?id=5IYNAAAAYAAJ&pg=PA272 page 272] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904013105/https://books.google.am/books?id=5IYNAAAAYAAJ&pg=PA272 |date=4 September 2015 }}, Steno states his law of constancy of interfacial angles: "Figures 5 and 6 belong to the class of those which I could present in countless numbers to prove that in the plane of the axis both the number and the length of the sides are changed in various ways without changing the angles; … "</ref>։ Քվարցի պիեզոէլեկտրական հատկությունները հայտնաբերվեցին Ժակ և [[Պիեռ Կյուրի]]ների կողմից 1880 թվականին<ref>{{Cite journal |author=Curie, Jacques |author2=Curie, Pierre |year=1880 |title=Développement par compression de l'électricité polaire dans les cristaux hémièdres à faces inclinées |trans-title=Development, via compression, of electric polarization in hemihedral crystals with inclined faces |journal=Bulletin de la Société minérologique de France |volume=3 |pages=90–93}}. Reprinted in: {{Cite journal |author=Curie, Jacques |author2=Curie, Pierre |year=1880 |title=Développement, par pression, de l'électricité polaire dans les cristaux hémièdres à faces inclinées |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30485/f296.image |url-status=live |journal=Comptes rendus |volume=91 |pages=294–295 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121205083302/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30485/f296.image |archive-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 5 |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 17 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Curie, Jacques |author2=Curie, Pierre |year=1880 |title=Sur l'électricité polaire dans les cristaux hémièdres à faces inclinées |trans-title=On electric polarization in hemihedral crystals with inclined faces |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30485/f385.image |url-status=live |journal=Comptes rendus |volume=91 |pages=383–386 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121205090430/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30485/f385.image |archive-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 5 |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 17 |df=dmy-all}}</ref>։ [[Քվարցային գեներատոր]]ը կամ [[ռեզոնատոր]]ը (օսցիլոգրաֆ) առաջին անգամ մշակվեց Ուոլթեր Գայթոն Կեդիի կողմից 1921 թվականին<ref>{{Cite journal |author=Cady, W. G. |year=1921 |title=The piezoelectric resonator |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1921-04_17_4/page/531 |journal=Physical Review |volume=17 |pages=531–533 |doi=10.1103/PhysRev.17.508}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Quartz Watch&nbsp;– Walter Guyton Cady |url=http://invention.smithsonian.org/centerpieces/quartz/inventors/cady.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090104143758/http://invention.smithsonian.org/centerpieces/quartz/inventors/cady.html |archivedate=2009 թ․ հունվարի 4 |work=The Lemelson Center, National Museum of American History |publisher=[[Smithsonian Institution]]}}</ref>։ Ջորջ Վաշինգտոն Փիրսը կատարելագործեց քվարցային գեներատորը և 1923 թվականին ստացավ արտոնագիր<ref>{{Cite journal |author=Pierce, G. W. |year=1923 |title=Piezoelectric crystal resonators and crystal oscillators applied to the precision calibration of wavemeters |journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences |volume=59 |issue=4 |pages=81–106 |doi=10.2307/20026061 |jstor=20026061}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Quartz Watch&nbsp;– George Washington Pierce |url=http://invention.smithsonian.org/centerpieces/quartz/inventors/pierce.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090104145422/http://invention.smithsonian.org/centerpieces/quartz/inventors/pierce.html |archivedate=2009 թ․ հունվարի 4 |work=The Lemelson Center, National Museum of American History |publisher=[[Smithsonian Institution]]}}</ref>։ Ուորեն Մորիսոնը ստեղծեց առաջին քվարցային ժամացույցը հիմնվելով Կեդիի և Փիրսի ստեղծած քվարցային գեներատորի գյուտին<ref>{{Cite web |title=The Quartz Watch&nbsp;– Warren Marrison |url=https://artdrivethru.com/labradorite-countertop/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090125110103/http://invention.smithsonian.org/centerpieces/quartz/inventors/clock.html |archivedate=2009 թ․ հունվարի 25 |work=The Lemelson Center, National Museum of American History |publisher=[[Smithsonian Institution]]}}</ref>։ Սինթոտիկ քվարց ստանալու համար աշխատանքները սկսվեցին 19-րդ դարի կեսերին, երբ գիտնականները փորձում էին լաբորատոր պայմաններում ստանալ միներալներ՝ նմանակելով այն պայմանները, որոնցում գոյանում է բյուրեղը բնության մեջ։ Գերմանացի երկրաբան Կարլ Էմիլ ֆոն Շաֆհոյթլը (1803–1890)<ref>For biographical information about Karl von Schafhäutl, see German Wikipedia's article: [[:de:Karl Emil von Schafhäutl|Karl Emil von Schafhäutl]] (in German).</ref> առաջինն էր, ով սինթեզեց քվարց 1845 թվականին։ Նա ստացավ միկրոսկոպիկ չափերի բյուրեղներ շուտեփուկի մեջ<ref>{{Cite journal |last=von Schafhäutl |first=Karl Emil |date=1845 թ․ ապրիլի 10 |title=Die neuesten geologischen Hypothesen und ihr Verhältniß zur Naturwissenschaft überhaupt (Fortsetzung) |trans-title=The latest geological hypotheses and their relation to science in general (continuation) |url=https://archive.org/stream/gelehrteanzeige06wissgoog#page/n298/mode/1up |journal=Gelehrte Anzeigen |location=[[Munich|München]] |publisher=im Verlage der königlichen Akademie der Wissenschaften, in Commission der Franz'schen Buchhandlung |volume=20 |issue=72 |pages=577–584 |oclc=1478717}} From page 578: 5) ''Bildeten sich aus Wasser, in welchen ich im Papinianischen Topfe frisch gefällte Kieselsäure aufgelöst hatte, beym Verdampfen schon nach 8 Tagen Krystalle, die zwar mikroscopisch, aber sehr wohl erkenntlich aus sechseitigen Prismen mit derselben gewöhnlichen Pyramide bestanden.'' ( 5) There formed from water in which I had dissolved freshly precipitated silicic acid in a Papin pot [i.e., pressure cooker], after just 8&nbsp;days of evaporating, crystals, which albeit were microscopic but consisted of very easily recognizable six-sided prisms with their usual pyramids.)</ref>, բայց դրանց որակը և չափերը չէին համապատասխանում պահանջարկին<ref>Byrappa, K. and Yoshimura, Masahiro (2001) ''Handbook of Hydrothermal Technology''. Norwich, New York: Noyes Publications. {{ISBN|008094681X}}. [https://books.google.am/books?id=-rYel1Q2HB8C&pg=PA53 Chapter 2: History of Hydrothermal Technology].</ref>։ [[Պատկեր:Prototype synthetic quartz autoclave 1959.jpg|thumb|Ավտոկլավում ստացված սինթետիկ քվարցի բյուրեղներ, 1959 թվական]] 1930-ական թվականներին էլեկտրոնիկայի ոլորտը սկսեց կախված լինել քվարցի բյուրեղներից։ Համապատասխան բյուրեղներ ներկրվում էր [[Բրազիլիա]]յից, բայց [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը Բասկերի Երկրում|Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմը]] խանգարեց մատակարարումը, այդ պատճառով որոշ երկրներ փորձում էին սինթեզել արտադրական մասշտաբների քվարց։ Գերմանացի միներալոլոգ Ռիչաչդ Նակենը (1884–1971) 1930-1940 թվականներին հասավ որոշակի հաջողությունների<ref>Nacken, R. (1950) "Hydrothermal Synthese als Grundlage für Züchtung von Quarz-Kristallen" (Hydrothermal synthesis as a basis for the production of quartz crystals), ''Chemiker Zeitung'', '''74''' : 745–749.</ref>։ Պատերազմից հետո շատ լաբորատորիաներ փորձում էին սաճեցնել քվարցի խոշոր բյուրեղներ։ Միացյալ Նահանգներում բանակային ազդանշանային զորամասը պայմանագիր կնքեց [[Օհայո]] նահանգ, [[Քլիվլենդ (Օհայո)|Քլիվլենդի]] ''Bell Laboratories'' և ''Brush Development Company'' լաբորատորիաների հետ Նակենի գլխավորությամբ աճեցվող քվարցի բյուրեղների առքի մասով<ref>{{Cite journal |last1=Hale |first1=D. R. |year=1948 |title=The Laboratory Growing of Quartz |url=https://archive.org/details/sim_science_1948-04-16_107_2781/page/n15 |journal=Science |volume=107 |issue=2781 |pages=393–394 |doi=10.1126/science.107.2781.393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lombardi |first1=M. |year=2011 |title=The evolution of time measurement, Part 2: Quartz clocks [Recalibration] |url=http://tf.nist.gov/general/pdf/2534.pdf |url-status=live |journal=IEEE Instrumentation & Measurement Magazine |volume=14 |issue=5 |pages=41–48 |doi=10.1109/MIM.2011.6041381 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527002612/http://tf.nist.gov/general/pdf/2534.pdf |archive-date=2013 թ․ մայիսի 27 |access-date=2013 թ․ մարտի 30 |df=dmy-all}}</ref>։ Մինչև Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմը ''Brush Development''-ը արտադրում էր [[պիեզոէլեկտրական բյուրեղ]]ներ ձայնարկիչների համար։ Արդեն 1948-ին ''Brush Development''-ը աճեցնում էր 3,8սմ (1,5դյույմ) տրամագծով բյուրեղներ, որոնք մինչ այսօր աճեցրած ամենախոշոր բյուրեղներն են<ref>[https://books.google.am/books?id=pCQDAAAAMBAJ&pg=PA148 "Record crystal,"] ''Popular Science'', '''154''' (2) : 148 (February 1949).</ref>։ 1950 թվականից հիդրոթերմալ մեթոդով աճեցվող քվարցը արտադրվում էր արդյունաբերական մասշտաբներով, և այսօր ժամանակակից էլեկտրոնիկայում օգտագործվող գործնականում ամբողջ քվարցը իրենից ներկայացնում է սինթետիկ քվարց։ == Պիեզոէլեկտրականություն == Քվարցի բյուրեղների որոշ տեսակներ ունեն պիեզոէլեկտրական հատկություններ, մեխանիկական լարում գործադրելիս նրանք զարգացնում են [[էլեկտրական պոտենցիալ]]<ref>{{Cite book |last=Forwood |first=Anthony K. |url=https://books.google.am/books?id=a4Z1AgAAQBAJ&pg=PA302 |title=They Would Be Gods |date=2011 |publisher=Lulu.com |isbn=978-1-257-37362-8 |page=302}}</ref>։ Նախկինում քվարցի բյուրեղի այդ հատկությունը օգտագործում էին ֆոնոգրաֆի ձայնարկիչի մեջ։ Այսօր քվարցի պիեզոէլեկտրականության ամենատարածված կիրառումը քվարցային գեներատորն է։ Քվարցային ժամացույցը ծանոթ սարք է, որտեղ օգտագործվում է այդ միներալը։ Քվարցային գեներատորի ռեզոնանսային [[հաճախություն]]ը փոփոխվում է մեխանիկական բեռնումով և այդ սկզբունքն օգտագործվում է շատ ճշգրիտ չափումների համար մասսայի շատ փոքր փոփոխությունների դեպքում։<br /> == Տես նաև == * [[Քվարցապակի]] *[[Լեռնային բյուրեղապակի]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category|Quartz}} {{Wikisource|1911_Encyclopædia_Britannica/Quartz|EB1911:Quartz}} * [https://web.archive.org/web/20140119002111/http://www.lixinsurface.com/ Quartz varieties, properties, crystal morphology. Photos and illustrations] * [https://web.archive.org/web/20071120041430/http://www.minsocam.org/msa/collectors_corner/arc/silicanom.htm Gilbert Hart, "Nomenclature of Silica", ''American Mineralogist'', Volume 12, pages 383–395, 1927] * {{Cite web |title=The Quartz Watch&nbsp;– Inventors |url=http://invention.smithsonian.org/centerpieces/quartz/inventors/index.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107020810/http://invention.smithsonian.org/centerpieces/Quartz/inventors/index.html |archivedate=2009 թ․ հունվարի 7 |work=The Lemelson Center, National Museum of American History |publisher=[[Smithsonian Institution]]}} * [https://web.archive.org/web/20071012101816/http://www.connogue.com/quartslab/html/terminology.html Terminology used to describe the characteristics of quartz crystals when used as oscillators] * [http://www.lithicsireland.ie/phd_quartz_lithic_technology_chap_1.html Quartz use as prehistoric stone tool raw material] {{Silica minerals}} {{ՀՍՀ|հատոր=12|էջ=489}} [[Կատեգորիա:Արդյունաբերական միներալներ]] [[Կատեգորիա:Դիէլեկտրիկներ]] [[Կատեգորիա:Թանկարժեք քարեր]] [[Կատեգորիա:Միներալներ]] s0shmowizsohecdfo2q42jiy61ivkvu 0 460537 10940500 9016111 2026-10-12T08:36:28Z ~2026-47327-75 176112 10940500 wikitext text/x-wiki {{Այլ|Մազեր (այլ կիրառումներ)}} [[Պատկեր:Maser components, 1954.jpg|256px|մինի|Մազերի նմուշը Վաշինգտոնի ամերիկյան պատմության թանգարանում]] '''Մազեր''' ([[անգլերեն]]՝ '''''Maser'''''՝ ''«'''M'''icrowave '''A'''mplification by '''S'''timulated '''E'''mission of '''R'''adiation» - «միկրոալիքների ուժեղացում ստիպողական Ճառագայթման միջոցով»'' արտահայտության բառերի սկզբնատառերից), ռադիոհաճախականությունների տիրույթում [[հարկադրական ճառագայթում|ստիպողական առաքման]] սկզբունքով աշխատող [[կոհերենտություն|կոհերենտ ճառագայթման]] աղբյուր կամ [[Քվանտային պարամագնիսական ուժեղացուցիչներ|ուժեղացուցիչ]]։ Մազերում որպես բանող նյութ օգտագործվում են ատոմային և մոլեկուլային փնջեր կամ բյուրեղներ։ [[Ջրածին|Ջրածնի]] կամ [[ցեզիում]]ի [[ատոմ]]ների փնջով աշխատող Մազերի ստիպողական ճառագայթումը տեղի է ունենում գերնուրբ կառուցվածքի ենթամակարդակների միջև անցումների ժամանակ։ [[Ցեզիում]]ի Մազերը հնարավորություն է տալիս հաճախականության կայունությունը հասցնել մինչև Δν/νΙΟ13։ Այդ Մազերի ճառագայթման ալիքի պարբերությունը 1967 թվականին ընդունվել է իբրև ժամանակի էտալոն։ Սուտակե Մազերի ստիպողական անցումները տեղի են ունենում Сг+++ իոնների՝ արտաքին մագնիսական դաշտի ազդեցությամբ ճեղքված ենթամակարդակների միջև։ Սուտակե Մազերը կարող է ուժեղացնել մի քանի սանտիմետր երկարության ալիքներ։ Տարածում է գտել նաև [[ամոնիակ]]ի (NH₃) մոլեկուլներով աշխատող սարքը, որտեղ օգտագործվում է մոլեկուլի դիպոլային մոմենտի փոփոխությունը, երբ [[ազոտ]]ի ատոմն անցում է կատարում՝ հայտնվելով [[ջրածին|ջրածնի]] ատոմների հարթության մյուս կողմում։ Գերբարձր զգայնության շնորհիվ Մազերը անփոխարինելի գործիք է դարձել մոլորակային ռադիոլոկացիայի և ռադիոաստղագիտության բնագավառում։ == Արտաքին հղումներ == *[https://feynmanlectures.caltech.edu/III_09.html The Ammonia Maser - The Feynman Lectures on Physics] {{ՀՍՀ|հատոր=7|էջ=132}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Լազեր]] [[Կատեգորիա:Օպտիկական սարքեր]] [[Կատեգորիա:Զարգացող տեխնոլոգիաներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ]] s0l5d5e2gj89tofn9yhhqfo6mfqyt8o 0 463489 10940314 9640093 2026-10-11T15:42:07Z Kareyac 13198 10940314 wikitext text/x-wiki '''Գորիս-Լաչինի ռազմական գործողություն''', տեղի է ունեցել [[1992]] թվականիի հոկտեմբերի 4-21-ը։ [[Լաչին]]ի մարդասիրական միջանցքի բացման ռազմական գործողության ժամանակ կորցրած իր ռազմավարական նախաձեռնությունը վերականգնելու նպատակով [[1992]] թվականի սեպտեմբերի վերջին [[Ադրբեջանի Զինված Ուժ]]ի հրամանատարությունը [[Մուրադխանլի]]ի շրջանում ([[Կուբաթլու]]ից 12 կմ [[հյուսիս-արևելք]]) ստեղծել է հարձակողական խմբավորում՝ բաղկացած [[տանկային բրիգադ]]ից, [[մոտոհրաձգային գումարտակ]]ներից և [[պաշտպանական ստորաբաժանումներ]]ից։ Հակառակոորին դիմակայելու համար [[ՀՀ]] հարավարևելյան սահմանի երկարությամբ ստեղծվել են մի քանի տասնյակ կիլոմետր խորության պաշտպանական գոտիներ, ուրտեղ տեղակայվել են [[Պաշտպանության Նախարարության]] հարավարևելյան զորամիավորան, «[[Հատուկ գունդ|Հատուկ գնդի»]] ստորաբաժանումները, «[[Արաբո]]», «[[Աիսական]]», «[[Ռււարտու]]», [[Արարատ]]ի, [[Արտաշատ]]ի, [[Արմավիր]]ի, [[Ապարան]]ի, [[Գառնի]]ի, [[Թալին]]ի, [[Հրազդան]]ի, [[Գորիս]]ի, [[Խնձորեսկ]]ի, [[Կոռնիձոր]]ի, [[Շուռնուխ]]ի, [[Տեղ]]ի և այլ կամավորական ջոկատներ ու աշխարհազորային խմբեր։ Մարտական գործողությունները ղեկավարել են [[Վահան Շիրխանյան]]ը, [[գեներալներ]]՝ Հ Անդրեասյանը, Գ Դալիբալթայանը, Մ Սարգսյանը։ {{ՂԱՊ|167}} {{ՀՀ2012}} [[Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ]] 6s985qfx5cct9k3zaq132qtglelh6yu 10940316 10940314 2026-10-11T15:42:25Z Kareyac 13198 ավելացվեց [[Կատեգորիա:1992]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940316 wikitext text/x-wiki '''Գորիս-Լաչինի ռազմական գործողություն''', տեղի է ունեցել [[1992]] թվականիի հոկտեմբերի 4-21-ը։ [[Լաչին]]ի մարդասիրական միջանցքի բացման ռազմական գործողության ժամանակ կորցրած իր ռազմավարական նախաձեռնությունը վերականգնելու նպատակով [[1992]] թվականի սեպտեմբերի վերջին [[Ադրբեջանի Զինված Ուժ]]ի հրամանատարությունը [[Մուրադխանլի]]ի շրջանում ([[Կուբաթլու]]ից 12 կմ [[հյուսիս-արևելք]]) ստեղծել է հարձակողական խմբավորում՝ բաղկացած [[տանկային բրիգադ]]ից, [[մոտոհրաձգային գումարտակ]]ներից և [[պաշտպանական ստորաբաժանումներ]]ից։ Հակառակոորին դիմակայելու համար [[ՀՀ]] հարավարևելյան սահմանի երկարությամբ ստեղծվել են մի քանի տասնյակ կիլոմետր խորության պաշտպանական գոտիներ, ուրտեղ տեղակայվել են [[Պաշտպանության Նախարարության]] հարավարևելյան զորամիավորան, «[[Հատուկ գունդ|Հատուկ գնդի»]] ստորաբաժանումները, «[[Արաբո]]», «[[Աիսական]]», «[[Ռււարտու]]», [[Արարատ]]ի, [[Արտաշատ]]ի, [[Արմավիր]]ի, [[Ապարան]]ի, [[Գառնի]]ի, [[Թալին]]ի, [[Հրազդան]]ի, [[Գորիս]]ի, [[Խնձորեսկ]]ի, [[Կոռնիձոր]]ի, [[Շուռնուխ]]ի, [[Տեղ]]ի և այլ կամավորական ջոկատներ ու աշխարհազորային խմբեր։ Մարտական գործողությունները ղեկավարել են [[Վահան Շիրխանյան]]ը, [[գեներալներ]]՝ Հ Անդրեասյանը, Գ Դալիբալթայանը, Մ Սարգսյանը։ {{ՂԱՊ|167}} {{ՀՀ2012}} [[Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ]] [[Կատեգորիա:1992]] ay5iyx8easvu459bg4rjle17d7tz797 10940322 10940316 2026-10-11T15:47:55Z Kareyac 13198 10940322 wikitext text/x-wiki '''Գորիս-Լաչինի ռազմական գործողություն''', տեղի է ունեցել [[1992]] թվականիի հոկտեմբերի 4-21-ը։ [[Լաչին]]ի մարդասիրական միջանցքի բացման ռազմական գործողության ժամանակ կորցրած իր ռազմավարական նախաձեռնությունը վերականգնելու նպատակով [[1992]] թվականի սեպտեմբերի վերջին [[Ադրբեջանի Զինված Ուժ]]ի հրամանատարությունը [[Մուրադխանլի]]ի շրջանում ([[Կուբաթլու]]ից 12 կմ հյուսիս-արևելք ստեղծել է հարձակողական խմբավորում՝ բաղկացած տանկային բրիգադից, [[մոտոհրաձգային գումարտակ]]ներից և [[պաշտպանական ստորաբաժանումներ]]ից։ Հակառակոորին դիմակայելու համար [[ՀՀ]] հարավարևելյան սահմանի երկարությամբ ստեղծվել են մի քանի տասնյակ կիլոմետր խորության պաշտպանական գոտիներ, ուրտեղ տեղակայվել են Պաշտպանության Նախարարության հարավարևելյան զորամիավորան, «Հատուկ գնդի» ստորաբաժանումները, «[[Արաբո կամավորական ջոկատ|Արաբո]]», «Աիսական», «Ռւրարտու», Արարատի, Արտաշատի, Արմավիրի, Ապարանի, Գառնիի, Թալինի, Հրազդանի, Գորիսի, Խնձորեսկի, Կոռնիձորի, Շուռնուխի, Տեղի և այլ կամավորական ջոկատներ ու աշխարհազորային խմբեր։ Մարտական գործողությունները ղեկավարել են [[Վահան Շիրխանյան]]ը, գեներալներ՝ Հ Անդրեասյանը, Գ Դալիբալթայանը, Մ Սարգսյանը։ {{ՂԱՊ|167}} {{ՀՀ2012}} [[Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ]] [[Կատեգորիա:1992]] ias3bswrhtwoxvh8qt32lr38gf0q4o5 10940323 10940322 2026-10-11T15:48:52Z Kareyac 13198 10940323 wikitext text/x-wiki '''Գորիս-Լաչինի ռազմական գործողություն''', տեղի է ունեցել [[1992]] թվականիի հոկտեմբերի 4-21-ը։ [[Լաչին]]ի մարդասիրական միջանցքի բացման ռազմական գործողության ժամանակ կորցրած իր ռազմավարական նախաձեռնությունը վերականգնելու նպատակով [[1992]] թվականի սեպտեմբերի վերջին Ադրբեջանի Զինված Ուժի հրամանատարությունը Մուրադխանլի շրջանում ([[Կուբաթլու]]ից 12 կմ հյուսիս-արևելք ստեղծել է հարձակողական խմբավորում՝ բաղկացած տանկային բրիգադից, մոտոհրաձգային գումարտակներից և պաշտպանական ստորաբաժանումներից։ Հակառակոորին դիմակայելու համար [[ՀՀ]] հարավարևելյան սահմանի երկարությամբ ստեղծվել են մի քանի տասնյակ կիլոմետր խորության պաշտպանական գոտիներ, ուրտեղ տեղակայվել են Պաշտպանության Նախարարության հարավարևելյան զորամիավորան, «Հատուկ գնդի» ստորաբաժանումները, «[[Արաբո կամավորական ջոկատ|Արաբո]]», «Աիսական», «Ռւրարտու», Արարատի, Արտաշատի, Արմավիրի, Ապարանի, Գառնիի, Թալինի, Հրազդանի, Գորիսի, Խնձորեսկի, Կոռնիձորի, Շուռնուխի, Տեղի և այլ կամավորական ջոկատներ ու աշխարհազորային խմբեր։ Մարտական գործողությունները ղեկավարել են [[Վահան Շիրխանյան]]ը, գեներալներ՝ Հ Անդրեասյանը, Գ Դալիբալթայանը, Մ Սարգսյանը։ {{ՂԱՊ|167}} {{ՀՀ2012}} [[Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ]] [[Կատեգորիա:1992]] m4jrnua9jj033mj1rfup4tf1d9p6k5d 10940325 10940323 2026-10-11T15:49:31Z Kareyac 13198 հեռացվել է [[Կատեգորիա:1992]], ավելացվեց [[Կատեգորիա:1992 հակամարտություններ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940325 wikitext text/x-wiki '''Գորիս-Լաչինի ռազմական գործողություն''', տեղի է ունեցել [[1992]] թվականիի հոկտեմբերի 4-21-ը։ [[Լաչին]]ի մարդասիրական միջանցքի բացման ռազմական գործողության ժամանակ կորցրած իր ռազմավարական նախաձեռնությունը վերականգնելու նպատակով [[1992]] թվականի սեպտեմբերի վերջին Ադրբեջանի Զինված Ուժի հրամանատարությունը Մուրադխանլի շրջանում ([[Կուբաթլու]]ից 12 կմ հյուսիս-արևելք ստեղծել է հարձակողական խմբավորում՝ բաղկացած տանկային բրիգադից, մոտոհրաձգային գումարտակներից և պաշտպանական ստորաբաժանումներից։ Հակառակոորին դիմակայելու համար [[ՀՀ]] հարավարևելյան սահմանի երկարությամբ ստեղծվել են մի քանի տասնյակ կիլոմետր խորության պաշտպանական գոտիներ, ուրտեղ տեղակայվել են Պաշտպանության Նախարարության հարավարևելյան զորամիավորան, «Հատուկ գնդի» ստորաբաժանումները, «[[Արաբո կամավորական ջոկատ|Արաբո]]», «Աիսական», «Ռւրարտու», Արարատի, Արտաշատի, Արմավիրի, Ապարանի, Գառնիի, Թալինի, Հրազդանի, Գորիսի, Խնձորեսկի, Կոռնիձորի, Շուռնուխի, Տեղի և այլ կամավորական ջոկատներ ու աշխարհազորային խմբեր։ Մարտական գործողությունները ղեկավարել են [[Վահան Շիրխանյան]]ը, գեներալներ՝ Հ Անդրեասյանը, Գ Դալիբալթայանը, Մ Սարգսյանը։ {{ՂԱՊ|167}} {{ՀՀ2012}} [[Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ]] [[Կատեգորիա:1992 հակամարտություններ]] pmrrcvfu7vvp58df4b68q833cz8mzb2 0 464800 10940499 6402116 2026-10-12T08:33:59Z ~2026-47327-75 176112 10940499 wikitext text/x-wiki == Հովսեփ Օրբելի == [[Պատկեր:Հուշարձան Լևոն, Հովսեփ և Ռուբեն Օրբելի եղբայրներին.JPG|մինի|Լևոն, Հովսեփ և Ռուբեն Օրբելի եղբայրների հուշարձան]] Օրբելի Հովսեփ Աբգարի ([[1887]], [[Քութայիս]] ([[Վրաստան]])-[[1961]], [[Լենինգրադ]] (այժմ՝ Ս. Պետերբուրգ), [[արևելագետ]], [[հնագետ]]։ [[ՀԽՍՀ]] [[ԳԱ]] [[ակադեմիկոս]] և առաջին նախագահը՝ [[1943]]-[[1947]] թվականներին, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս ([[1935]])։ Լոնդոնի հնագիտական ընկերության պատվավոր ([[1944]]), [[Իրան]]ի ԳԱ թղթակից ([[1945]]) անդամ։ Ավարտել է Ս. Պետերբուրգի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը ([[1911]])։ Արևելագետ, հայագետ Նիկողայոս Մառի ղեկավարությամբ մասնակցել է Անիի պեղումներին։ 1909 թվականին ուսումնասիրել է Ղարաբաղի հայկական արձանագրությունները։ [[1911]] թվականից աշխատել է Ս. Պետերբուրգի համալսարանում, գիտարշավի է մեկնել Արևմտյան Հայաստանի մի շարք գավառներ, ուսումնասիրել ճարտարապետական հուշարձաններ։ [[1914]] թվականից Ս. Պետերբուրգի համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետում դասավանդել է [[հնագիտություն]] և [[Հայաստանի պատմություն]], հայկական արձանագրագիտություն, [[քրդերեն]]։ [[1916]] թվականին [[Վան]]ում հայտնաբերել է [[Սարդուրի Բ|Սարդուրի Բ արքայի]] ([[մ. թ. ա. 9-րդ դար]]) մեծածավալ սեպագիր արձանագրությունը։ Մասնակցել է Նյութական մշակույթի պատմության [[Ռուսաստան]]ի ակադեմիայի հիմնադրմանը, [[1919]] թվականի օգոստոսին ընտրվել է այդ ակադեմիայի անդամ, գլխավորել [[Հայաստան]]ի և [[Վրաստան]]ի հնագիտության ու [[արվեստ]]ի բաժինը։ [[1934]]-[[1951]] թվականներին եղել է էրմիտաժի տնօրենը, [[1937]]-[[1938]] թվականներին, միաժամանակ՝ ԽՍՀՄ ԳԱ Նյութական մշակույթի պատմության ինստիտուտի տնօրեն։ [[Հայրենական մեծ պատերազմ]]ի ([[1941]]-[[1945]]) սկզբին կազմակերպել է էրմիտաժի գեղարվեստական արժեքների տարհանումը Սվերդլովսկ (այժմ՝ [[Եկատերինբուրգ]])։ [[1946]] թվականին մասնակցել է [[Նյուրնբերգ]]ի դատավարությանը՝ որպես ֆաշիստական հանցագործներին մեղադրող կողմի վկա։ [[1956]] թվականին հիմնադրել և ցկյանս ղեկավարել է ԽՍՀՄ ԳԱ Արևելագիտության ինստիտուտի Լենինգրադի բաժանմունքը։ == Վիկտոր Համբարձումյան == === Կենսագրություն === [[Վիկտոր Համբարձումյան|Համբարձումյան Վիկտոր Համագասպի]] ([[1908]], [[Թիֆլիս]]-[[1996]], [[Երևան]]), աստղաֆիզիկոս, տեսական աստղաֆիզիկայի խորհրդային դպրոցի հիմնադիրը։ ՀՀ ԳԱԱ նախագահ՝ [[1947]]-[[1994]] թվականներին, պատվավոր նախագահ՝ [[1994]]-[[1996]] թվականներին։ Ֆիզմաթ գիտական դոկտոր ([[1935]]), պրոֆեսոր ([[1934]]), ԽՍՀՄ ԳԱ ([[1953]]), ՀԽՍՀ ԳԱ ([[1943]]) ակադեմիկոս։ ՀԽՍՀ ([[1940]]) և ՎԽՍՀ ([[1968]]) գիտական վաստակավոր գործիչ։ Հայաստանի ազգային հերոս ([[1994]]), Սոցիալական աշխատանքի կրկնակի հերոս ([[1968]], [[1978]])։ Ավարտել է [[Լենինգրադի պետական համալսարան]]ը ([[1928]]), [[1939]] թվականին նշանակվել է նույն համալսարանի աստղադիտարանի տնօրեն, [[1941]] թվականից՝ համալսարանի ուսումնական մասի պրոռեկտոր։ [[1943]] թվականից՝ [[ՀՀ ԳԱԱ]] հիմնադիրներից և առաջին փոխնախագահը։ [[1946]]-[[1988]] թվականներին՝ Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնադիր ([[1988]]-[[1996]] թվականներիև՝ պատվավոր) տնօրեն։ [[1955]]-[[1991]] թվականներին՝ ԽՍՀՄ ԳԱ նախագահության անդամ, [[1994]]-[[1996]] թվականներին՝ ՌԳԱ խորհրդական։ === Գործունեությունը === [[Պատկեր:Վիկտոր Համբարձումյան.JPG|մինի|աջից|Վիկտոր Համբարձումյանի արձանը Երևանում, Քանդակագործ` Տարիել Հակոբյան, ճարտարապետ՝ Հայկ Ասատրյան։ Ունի 3 մ 20 սմ բարձրություն և տեղադրված է 80-սմ-անոց պատվանդանի վրա։ Տեղադրվել է 2009 թ. Տերյան-Աբովյան փողոցների միջև գտնվող զբոսայգում, աստղադիտարանի մոտ։]] Ստեղծել է գազային միգամածությունների լուսարձակման քանակական տեսությունը։ Մշակել է նոր աստղերից արտանետվող և անկայուն աստղերի մակերևույթներից արտահոսող գազային զանգվածների գնահատման մեթոդ, որի հիման վրա գտել է աստղերի վիճակների փոփոխությունների առաջին նշանները։ Մշակել է աստղային համակարգերի վիճակագրական մեխանիկայի հիմունքները։ Ցույց է տվել, որ աստղակույտերն աստիճանաբար քայքայվում են, և քայքայման արագությունից ելնելով՝ կարելի է գնահատել դրանց տարիքը։ Կրկնակի աստղերի նկատմամբ նոր մեթոդներ կիրառելով՝ հիմնավորել է Գալակտիկայի տարիքի կարճ (1011 տարի) սանդղակը։ Ցույց է տվել, որ Գալակտիկայում լույսի միջաստղային կլանումը հարուցվում է ոչ թե անընդհատ միջավայրի (ինչպես ընդունված էր նախկինում), այլ համաչափության հարթության շուրջ կենտրոնացած բազմաթիվ մութ, փոշային միգամածությունների՝ կլանող ամպերի առկայությամբ։ Այդ ամպերի ուսումնասիրման համար մշակել է ֆլուկտուացիաների տեսությունը։ Ստեղծել է պղտոր միջավայրում լույսի յուրօրինակ ցրման տեսություն, որը հիմնված է իր իսկ առաջադրած ինվարիանտության սկզբունքի վրա և տալիս է հիմնախնդրի ճշգրիտ լուծումը։ Այդ սկզբունքի հիման վրա ստացել է նաև լույսի ցրման ոչ գծային տեսության որոշ խնդիրների լուծումներ։ [[1947]] թվականին հայտնագործել է նոր տիպի աստղային համակարգեր, որոնց անվանել է աստղասփյուռներ։ Հիմնավորել է, որ աստղասփյուռները երիտասարդ են, որը հիմք է ծառայել աստղային տիեզերածնության մի շարք սկզբունքային հիմնախնդիրների լուծման համար։ Ապացուցել է, որ Գալակտիկայում աստղաառաջացումը ներկայումս շարունակվում է և ունի խմբային բնույթ։ Բացահայտել է Т-Ցուլի տիպի և բռնկվող աստղերի տեղը աստղային էվոլյուցիայի ընդհանուր շղթայում՝ որպես զարգացման ամենավաղ փուլերի ներկայացուցիչների։ [[1950]]-ական թվականներին հայտնագործել է Գալակտիկայի կենտրոնական խտացումների՝ գալակտիկաների կորիզների ակտիվությունը։ Մշակել է նախաստղերի վարկածը, որը հիմնվել է Տիեզերքում նյութի առայժմ անհայտ վիճակների գոյության ենթադրության վրա։ Նախաստղերի վարկածի կապակցությամբ տվել է աստղերի գերխիտ գոյաձևերի տեսության հիմունքները։ Կարևոր արդյունքներ է ստացել ֆիզիկայում և աստղագիտության մեջ հանդիպող հակադարձ խնդիրների լուծման միջոցով։ Ս. Պետերբուրգում և Բյուրականում ստեղծել է գիտական դպրոցներ, որոնք մեծ ազդեցություն են թողել աստղագիտության շատ բաժինների զարգացման վրա։ Վ. Համբարձումյանը Հայկական հանրագիտարանի ստեղծման նախաձեռնողներից էր և առաջին գլխավոր խմբագիրը ([[1965]]-[[1974]]), գիտախմբագրական խորհրդի նախագահը ([[1968]]-[[1987]])։ Միջազգային աստղագիտական միության փոխնախագահ ([[1948]]-[[1955]]), նախագահ ([[1961]]-[[1964]]), գիտական ընկերությունների միջազգային խորհրդի նախագահ ([[1968]]-[[1972]]), 30-ից ավելի երկրների գիտական ակադեմիաների, գիտական ընկերությունների անդամ և պատվավոր անդամ։ Արժանացել է [[Հայաստան]]ի, [[ԽՍՀՄ]]-ի, [[ՌԴ]]-ի, [[Անգլիա]]յի, [[Բելգիա]]յի, [[Ավստրիա]]յի և այլ երկրների բազմաթիվ մրցույթների, շքանշանների ու մեդալների։ == Ֆադեյ Սարգսյան == [[Ֆադեյ Սարգսյան|Սարգսյան Ֆադեյ Տաճատի]] ([[1923]], [[Երևան]]-[[2010]], Երևան), պետական գործիչ, կառավարման համակարգերի բնագավառի գիտնական։ ՀՀ ԳԱԱ նախագահ՝ [[1994]]-[[2006]] թվականներին։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր ([[1975]]), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս ([[1977]], թղթակից անդամ՝ [[1971]] թվականից), գեներալ-մայոր ([[1970]])։ [[1940]]-[[1942]] թվականներին սովորել է [[ԵՊՀ]]-ում, [[1946]] թվականին ավարտել Լենինգրադի ռազմական էլեկտրատեխնիկայի ակադեմիան։ [[1963]]-[[1977]] թվականներին՝ ԵՄՄ ԳՀհ տնօրեն, [[1977]]-[[1989]] թվականներին՝ ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի նախագահ, [[1988]]-[[1989]] թվականներին եղել է [[Սպիտակի երկրաշարժ]]ի հետևանքների վերացման շտաբի ղեկավար, [[1989]]-[[1994]] թվականներին՝ ՀՀ ԳԱԱ ֆիզտեխնիկական և տեղեկագիտության բաժանմունքի ակադեմիայի քարտուղար, [[2006]]-[[2010]] թվականներին՝ [[ՀՀ վարչապետ]]ի խորհրդական։ [[1964]] թվականից ընտրվել է ՀԽՍՀ և ԽՍՀՄ ԳԽ-ների, [[1955]]-[[2003]] թվականներին՝ [[ՀՀ Ազգային ժողով|ՀՀ Աժ]]-ի պատգամավոր։ Աշխատանքները վերաբերում են ռադիոտեղորոշման, ռադիոէլեկտրոնիկայի, հաշվող, տեխնիկայի, կառավարման համակարգերի, արտադրական շարժընթացների ավտոմատացման սարքերի և համակարգերի ստեղծման ու արտադրության մեջ ներդրման խնդիրներին։ Մի շարք միջազգային ԳԱ-ների անդամ է։ Արժանացել է Հայաստանի, ԽՍՀՄ-ի, ՌԴփ, Գերմանիայի, Ուկրանիայի Պետական մրցանակների, պարգևատրվել բազմաթիվ մեդալներով։ == Ռադիկ Մարտիրոսյան == [[Ռադիկ Մարտիրոսյան|Մարտիրոսյան Ռադիկ Մարտիրոսի]] (ծ. [[1936]], գ. Մատաղիս, [[Մարտակերտ|ԼՂՀ Մարտակերտի շրջան]]), ռադիոֆիզիկոս։ ՀՀ ԳԱԱ նախագահ՝ [[2006]] թվականից։ Ֆիզմաթ գիտական դոկտոր ([[1980]]), պրոֆեսոր ([[1983]]), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս ([[1990]], թղթակից անդամ՝ [[1986]] թվականից)։ Ավարտել է ԵՊՀ-ն ([[1958]])։ [[1980]]-[[2006]] թվականներին՝ ՀՀ ԳԱԱ Ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտի տնօրեն, [[1993]]-[[2006]] թվականներին՝ ԵՊՀ ռեկտոր։ Աշխատությունները վերաբերում են քվանտային և գերբարձր հաճախությունների ռադիոֆիզիկային։ Կարևոր արդյունքներ է ստացել սանտիմետրային և միլիմետրային ռադիոալիքների տիրույթում աշխատող նոր, բարձր արդյունավետության քվանտային ուժեղացուցիչների ուսումնասիրման ու ստեղծման ասպարեզում։ Հայտնաբերել և հետազոտել է [[Քվանտային պարամագնիսական ուժեղացուցիչներ|քվանտային ուժեղացուցիչներում]] որպես ակտիվ միջավայր ծառայող նոր նյութեր։ Այդ աշխատանքների հիման վրա ստեղծվել են նոր տեսակի քվանտային սարքեր, որոնք լայնորեն կիրառվում են ռադիոաստղագիտական հետազոտություններում։ Նրա մշակած 21 սմ ալիքի երկարության քվանտային ուժեղացուցիչը [[ԽՍՀՄ]]-ում առաջինն է կիրառվել [[աստղաֆիզիկա]]յում։ Բարձրջերմաստիճանային գերհաղորդչի կամրջակային թաղանթային կառուցվածքներում հայտնաբերել է ինտենսիվ քվազիմեներանգ սեփական ճառագայթում՝ գերբարձր հաճախական տիրույթում։ Ռ. Մարտիրոսյանի գիտական ղեկավարությամբ ստեղծված բարձր զգայունության ռադիոընդունիչ համակարգերը կիրառվել են երկրի բնական պաշարների հետազոտման «Պրիրոդա» և «Օկեան» միջազգային գիտական ծրագրերում։ Ստեղծված սարքերն օգտագործվել են տիեզերական հետազոտություններում։ Նրանց օգնությամբ մեծ ճշգրտությամբ որոշվել են Վեներայի մթնոլորտի դինամիկ տարրերը։ Արժանացել է Հայաստանի, ԽՍՀՄ-ի, ՌԴ-ի, Ուկրաինայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի մրցանակների, պարգևատրվել մի շարք շքանշաններով ու մեդալներով։ {{ՀՀ}} [[Կատեգորիա:Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիա]] hengyudngvk0j8z01exmztdprvnqjlj 0 465233 10940473 10747146 2026-10-12T07:30:59Z Ապատ63 36683 /* Սոցիալ-դարվինիզմի տեսություն և քննադատություն */ 10940473 wikitext text/x-wiki '''Սոցիալական դարվինզմ''', գաղափարական հոսանք XIX դ. վերջի-XX դ. սկզբի բուրժուական հասարակագիտության մեջ, որը հասարակական կյանքը բացատրում էր գոյության պայքարի և բնական ընտրության կենսբանական օրենքներով: == Պատմություն == === Սոցիալ-դարվինիզմի պատմություն === [[Սոցիալական էվոլյուցիա]]յի տեսությունը [[Եվրոպա]]կան [[փիլիսոփայություն]]ում ի հայտ է եկել [[Լուսավորության դարաշրջան]]ում։ Դեռևս 17-րդ դարում [[Թոմաս Հոբս]]ը նշում էր, որ հասարակությունում շատ գործընթացներ համանաման են նրան, ինչ տեղի է ունենում կենդանական աշխարհում։ Սոցիալ-դարվինիզմի գաղափարի նախակարապետը [[Թոմաս Մալթուս]]ն էր, որը 1798 թվականին հրատարակել էր «Ազգաբնակչության տեսության փորձ» գիրքը։ Այդ աշխատությունում Մալթուսը պնդում էր, որ ապագայում մարդկությունն անխուսափելիորեն կբախվի պարենի անբավարարության հետ, որի արդյունքում մոլորակի աղքատ բնակչությունը կմահանա սովից, իսկ հարուստները կապրեն, այսինքն տեղի կունենա «Մալթուսական թակարդ»։ === Դարվին և սոցիալ-դարվինիզմ === Ըստ Մայքլ Ռուզուի՝ Դարվինը ծանոթ էր [[Թոմաս Մալթուս]]ի աշխատանքներին և կարդացել էր նրա «Ազգաբնակչության տեսության փորձ» աշխատությանը։ Դարվինի գաղափարները տարբերվում էին սոցիալ-դարվինիզմի գաղափարներից։ Դարվինը պնդում էր, որ բնության օրենքներն ազդում են մարդու վրա այնպես, ինչպես ամբողջ կենդանական աշխարհի վրա, սակայն նա ընդգծում էր, որ մարդուն ճնշող սննդային պաշարի սահմանափակությունը նպաստում են նոր հմտությունների և գծերի առաջացմանը, որոնք ժառանգվում են հաջորդ սերնդի կողմից։ Ըստ Դարվինի՝ այնպիսի սոցիալական բնազդներ, ինչպիսիք են սերն ու փոխօգնությունը մարդու մոտ ի հայտ են եկել [[էվոլյուցիա]]յի արդյունքում և ապահովել են մարդու իշխանությունը բնության վրա։ Իր՝ «Անթրոպոգենեզ» գրքի 6-րդ գլխում Դարվինը գրել է․- «Մոտ ապագայում, հնարավոր է մի քանի հարյուր տարի հետո, քաղաքակիրթ ցեղերը աշխարհում ամբողջությամբ դուրս կմղեն կամ կոչնչացնեն բարբարոս ցեղերին», ակայն, բարբարոս ասելով Դարվինն ի նկատի ուներ այն ժողովուրդներին որոնց բնորոշ չէր փոխօգնության դրական սոցիալական [[բնազդ]]ներ։ Բնական ընտրության վերաբերյալ Դարվինի գաղափարները երբեք դուրս չեն եկել կենսաբանական գործընթացների սահմաններից, այն դեպքում, երբ սոցիալական դարվինիզմը հասարակական ոլորտում գոյության կռվի գաղափարների տեղափոխման փորձն է։ === Սոցիալ-դարվինիստներ === [[Պատկեր:Herbert_Spencer.jpg|մինի|Հերբերտ Սփենսեր|211x211փքս]] Սոցիալ-դարվինիզմի գաղափարների ամենավառ արտահայտողը [[Հերբերտ Սփենսեր]]ն էր՝ ''survival of the fittest'' արտահայտության հեղինակը, ինչը թարգմանվում է որպես՝ «ուժեղի գոյատևում»։ Իր՝ «Զարգացում․ օրենքները և պատճատները» և «Հիմքային հիմունքներ» (1860) աշխատություններում նա ներմուծում է սոցիալական զարգացման գաղափարը<ref>Spencer, Herbert. 1860. 'The Social Organism', originally published in The Westminster Review. Reprinted in Spencer's (1892) Essays: Scientific, Political and Speculative. London and New York.</ref>։ Սփենսերին են պատկանում նաև հետևյալ բառերը․ «Համապարփակ բնության օրենք․ էակը, որը բավարար եռանդագին չէ, որպեսզի պայքարի իր գոյության համար, պետք է վախճանվի»<ref>Claeys, Gregory (2000). "The 'Survival of the Fittest' and the Origins of Social Darwinism". Journal of the History of Ideas. 61 (2): 223–40. doi:[http://muse.jhu.edu/article/15068 10.1353/jhi.2000.0014].</ref>։ Սոցիալ-դարվինիզմի ներկայացուցիչներից է [[Ուիլիամ Սամներ]]ը (պնդում էր [[սոցիալական անհավասրություն|սոցիալական անհավասրության]] անհրաժեշտությունը և տնտեսությունում պետության միջամտության հակառակորդն էր)։ 1883 թվականին Սամները հրատարակեց շատ ազդեցիկ բրոշյուր՝ «Որ սոցիալկան դասակարգերն են պարտք միմյանց» անվամբ, որտեղ գրել էր, որ սոցիալական դասակարգերը միմյանց ոչինչ պարտք չեն՝ սինթեզելով Դարվինի եզրակացությունները։ Այդ բրոշյուրում դարվինիզմի մասին ոչինչ հիշատակված չէր<ref>[https://gutenberg.org/ebooks/18603 The Project Gutenberg eBook of What Social Classes Owe To Each Other, by William Graham Sumner]. www.gutenberg.org. 2006-06-16. Retrieved 15 April 2018.</ref>։ Սամները երբեք ամբողջությամբ չի ընդունել Դարվինի գաղափարները և որոշ ժամանակակից պատմաբաններ չեն հավատում, որ նա երբևէ հավատացել է սոցիալական դարվինիզմին<ref>"A careful reading of the theories of Sumner and Spencer exonerates them from the century-old charge of social Darwinism in the strict sense of the word. They did not themselves advocate the application of Darwin's theory of natural selection." [https://books.google.am/books?id=7BJUIOnC534C&pg=PA33&lpg=PA33&dq=bannister+social+darwinism&redir_esc=y#v=onepage&q=bannister%20social%20darwinism&f=false The Social Meaning of Modern Biology: From Social Darwinism to Sociobiology]</ref>։ Հայտնի գրող [[Ջեկ Լոնդոն]]ը սոցիալ-դարվինիզմի գաղափարի կողմնակիցն էր, ընդհուպ մինչև հայտնի «[[Երկաթե կրունկ (վեպ)|Երկաթե կրունկ]]» և «[[Մարտին Իդեն]]» վեպերի գաղափարական շրջադարձերը։ Նա գրել է պատմություններ, որտեղ արտացոլել է իր սոցիալ-դարվինիզմին ուղղված գաղափարները<ref>"Borrowing from Charles Darwin's theory of evolution, social Darwinists believed that societies, as do organisms evolve over time. Nature then determined that the strong survive and the weak perish. In Jack London's case, he thought that certain favored races were destined for survival, mainly those that could preserve themselves while supplanting others, as in the case of the White race." The philosophy of Jack London [https://web.archive.org/web/20051027154902/http://sunsite.berkeley.edu/London/Essays/philosophy.html Archived] 2005-10-27 at the Wayback Machine</ref>։ Սոցիալական դարվինիզմի գաղափարներն առավել տարածված էին 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Ամերիկայում և Եվրոպայում։ [[ԱՄՆ]]-ում սոցիալ-դարվինիզմի գաղափարներ քարոզում էին [[Ջոն Ֆիսկե]]ն, [[Էդմունդ Նոբլ]]ը, Ուիլիամ Սամները։ [[Իմպերիալիզմ]]ը և բուռն զարգացում ապրող արդյունաբերական [[կապիտալիզմ]]ը նպաստեց ազգերի և առանձին մարդկանց դաժան հակամարտություններին։ Սակայն, սոցիալական և գիտական առաջընթացը հերքեցին պոստուլատների և ենթադրությունների մեծամասնությունը, որի վրա հիմնված էր սոցիալ-դարվինիզմի տեսությունը<ref>''[[Лейрис, Мишель|Лейри М.]]'' Раса и цивилизация. // Расовая проблема и общество. / Общ. ред. и вступ. ст. [[Плисецкий, Марк Соломонович|М. С. Плисецкого]]. — М.: [[Издательство иностранной литературы]], 1957. — С. 19-75.</ref>։ 1944 թվականին Ռիչարդ Հովսթատդերը հրապարակեց «Սոցիալ-դարմինիզմն ամերիկյան մտքերում» գիրքը, որտեղ ցույց տվեց սոցիալ-դարվինիզմի դերը ինդիվիդուալիզմի գաղափարական հիմնավորման գործում՝ ուղղված ռեֆորմիզմի դեմ<ref>[http://www.amstud.msu.ru/full_text/texts/dementyev/part2/glava2_1.htm Историография истории нового и новейшего времени стран Европы и Америки (учебное пособие для студентов).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124102031/http://www.amstud.msu.ru/full_text/texts/dementyev/part2/glava2_1.htm |date=2010-01-24 }} / Под ред. [[Дементьев, Игорь Петрович|И. П. Дементьева]], [[Патрушев, Александр Иванович|А. И. Патрушева]].</ref>։ === Երիտութքեր === Սոցիալական դարվինիզմը հանդիսացել է [[Միություն և առաջադիմություն|երիտթուրքերի գաղափարախոսության]] հիմնասյուներից մեկը, որով նրանք «գիտականորեն» հիմնավորում էին [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանությունը]] և կայսրության մյուս քրիստոնյա ժողովուրդների բնաջնջումն ու ձուլումը։ Չարլզ Դարվինի կենսաբանական տեսությունը (գոյության պայքար և բնական ընտրություն) տեղափոխելով մարդկային հասարակության ու ազգամիջյան հարաբերությունների դաշտ՝ երիտթուրք պարագլուխներն ու մտավորականները (օրինակ՝ [[Զիա Գյոքալփ|Զիյա Գյոքալփը]], [[Նազըմ Բեյ|դոկտոր Նազըմը]], [[Բեհաեդդին Շաքիր|Բեհաեդդին Շաքիրը]]) ձևավորել էին մի ծայրահեղ աշխարհայացք։ Ըստ երիտթուրքերի՝ մարդկությունը բաղկացած է անընդհատ միմյանց դեմ պատերազմող ռասաներից ու ազգերից։ Որպեսզի թուրք ազգը ողջ մնա, նա պետք է հաղթի այդ «բնական» պայքարում<ref>{{Cite web |last=Regina A. Galustyan |date=2021-02-17 |title=SOCIAL-DARWINISM IN YOUNG TURK MINDSET – 2020-4 – ՎԷՄ համահայկական հանդես / Vem Academic Journal |url=https://vemjournal.org/en/archives/6938 |access-date=2026-10-12 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Armenian Genocide / 1.0 / handbook |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/armenian-genocide/ |access-date=2026-10-12 |website=1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia |language=en-US}}</ref>։ == Սոցիալ-դարվինիզմի տեսություն և քննադատություն == Սոցիալ-դարվինիզմը հասարակական կյանքի էվոլյուցիան բացատրում է բնական ընտրության և գոյության կռվի կենսաբանական սկզբունքներով՝ ընդգծելով հասարակական զարգացման գործում կոնֆլիկտների դերը։ Այդպիսով, նրա գաղափարները ընդդիմանում են [[պատեռնալիզմ]]ի սկզբունքներին. ավանդական հասարակության հիմնական գաղափարներին։ Սոցիալ-դարվինիզմը [[Դետերմինիզմ|դետերմինիստական]] ուսմունք է. նրա տեսանկյունից սոցիալական կոնֆլիկտը անընդհատ է և անհաղթահարելի, չնայած, ըստ Սպենսերի՝ վերջում պետք է հանգի իդեալական հասարակության ստեղծմանը։ Այս տեսության որոշ կողմնակիցներ, հակառակը, հետևություն են անում, որ մարդիկ կդեգրադացվեն։ Սոցիալ-դարվինիզմի սկզբունքները նման են [[Laissez-faire]]-ի և [[կապիտալիզմ]]ի հիմնական կանխադրույթներին. բոլոր այս ուսմունքները մարդուն կանգնեցնում են ընտրոթյան առաջ՝ «կամ լողա, կամ խեղդվի»։ [[Աբոլիցիոնիզմ]]ի ընդդիմադիրները սոցիալ-դարվինիզմը հաճախ օգտագործում էին իրենց ռասիստական տեսությունները բացատրելու համար։ Սոցիալ-դարվինիզմի հայտնի քննադատներից էր [[Պյոտր Կրոպոտկին]]ը։ Իր՝ «Համագործակցությունը որպես էվոլյուցիայի գործոն» (1902) աշխատությունում<ref>''Пётр Кропоткин.'' [http://oldcancer.narod.ru/anarchism/PAK-Mutaid.htm Взаимопомощь как фактор эволюции]</ref> նա փաստարկներ է բերում, որ բնությունում և հասարակությունում [[կոոպերացիա]]ն և փոխօգնությունը ավելի բնական երևույթներ են, քան՝ [[մրցակցություն]]ը գոյության կռվում։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{БСЭ3|статья=Социальный дарвинизм |автор=[[Гофман, Александр Бенционович|Гофман А. Б.]] |том=24а|страницы= |ref=Гофман }} == Տես նաև == * [[Եվգենիկա]] * [[Կրեացիոնիզմ]] * [[Դարվինիզմ]] * [[Կենսաբազմազանություն]] == Արտաքին հղումներ == * [http://library.thinkquest.org/C004367/eh4.shtml Social Darwinism on ThinkQuest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050624081820/http://library.thinkquest.org/C004367/eh4.shtml |date=2005-06-24 }} * [https://www.pbs.org/wgbh/evolution/darwin/nameof/ ''In the name of Darwin''] – Սոցաիալական դարվինիզմի քննադատություն * [http://library.alibris.com/booksearch.detail?invid=11529157550&browse=1&qwork=1595131&first=1&mtype=B&qsort=p&page=1 Descent of Man on Alibris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028181240/https://library.alibris.com/booksearch.detail?browse=1&first=1&invid=11529157550&mtype=B&page=1&qsort=p&qwork=1595131 |date=2017-10-28 }} {{ՀՍՀ|հատոր=11|էջ=22}} [[Կատեգորիա:Հասարակագիտություն]] 7b7qli3ub02pgp5qd0cbfimy8wjygpp 0 467394 10940589 10692729 2026-10-12T11:52:10Z ~2026-47327-75 176112 10940589 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Stopwatch2.jpg|մինի|Վայրկենաչափ]] '''Վայրկենաչափ''', վայրկյանի տասնորդական մասերի ճշտությամբ ժամանակը չափելու սարք։ Տարբերում են գրպանի, [[ձեռք]]ի, սեղանի և վահանային '''վայրկենաչափեր'''։ Ինչպես և ժամացույցներում, վայրկենաչափերում կա ժամանակը հաշվելու հիմնական վայրկենաչափ մեխանիկական, էլեկտրական կամ էլեկտրոնային հարմարանք, իսկ բացի այդ՝ գործարկելու, կանգնեցնելու և սլաքները (կամ թվանշանները) զրոյի բերելու հատուկ հարմարանք։ Առավել ճշգրիտները (սխալանքը 1 մկվրկ է) էլեկտրոնային վայրկենաչափերն են, որոնք հանդերձված են [[քվարցային գեներատոր]]ով։ Վայրկենաչափները կիրառվում են արդյունաբերության մեջ, [[սպորտ]]ում և այլուր։ {{Արտաքին հղումներ}} {{Չափում-անավարտ}} {{ՀՍՀ|հատոր=11|էջ=260}} [[Կատեգորիա:Ժամացույցներ]] [[Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր]] 2hn5w6exfo4wk7o1420emie364wrlpz 0 467629 10940313 10476605 2026-10-11T15:41:55Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկայի ֆիզիկայի ակադեմիայի անդամներ]], [[Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի դասախոսներ]], [[Կատեգորիա:Աթեիստ ակտիվիստներ]] 10940313 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | բնագիր անուն = {{lang-en|Steven Weinberg}} }} '''Սթիվեն Վայնբերգ''', ''Սթիվեն Ուայնբերգ'' ({{lang-en|Steven Weinberg}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի ֆիզիկոս տեսաբան, [[ԱՄՆ]]-ի ազգային ԳԱ անդամ։ Կրթությունն ստացել է [[Կոռնելի համալսարան|Կոռնելի]], [[Կոպենհագենի համալսարան|Կոպենհագենի]] և [[Փրինսթոնի համալսարան]]ներում։ [[1957]]–[[1959]] թթ. աշխատել է [[Կոլումբիա]]յի, [[1959]]-[[1967]] թթ.՝ [[Կալիֆոռնիայի համալսարան|Կալիֆոռնիայի (Բերկլիի)]] համալսարաններում։ [[1967]]-[[1973]] թթ.՝ [[Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ]]ի, [[1973]] թվականից՝ [[Հարվարդի համալսարան]]ի պրոֆեսոր։ Աշխատանքները վերաբերում են տարրական մասնիկների ֆիզիկային, ձգողության տեսությանը, [[կոսմոլոգիա]]յին։ Մշակել է տարրական մասնիկների թույլ և էլեկտրամագնիսական փոխազդեցությունների միասնական տեսություն։ [[Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ]] է ստացել[[1979]] թ., [[Աբդուս Սալամ]]ի և [[Շելդոն Գլեշոու]]ի հետ։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{ֆիզիկոս-անավարտ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ}} {{ՀՍՀ|հատոր=11|էջ=258}} {{DEFAULTSORT:Վայնբերգ, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի աթեիստներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղաֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոֆեսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Կոռնելի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսորներ]] [[Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Փրինսթոնի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Ամերիկայի ֆիզիկայի ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Աթեիստ ակտիվիստներ]] rc3l9kq8v7o3dnsuyrmdp2vzp9sz0ue 10940315 10940313 2026-10-11T15:42:19Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940315 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | բնագիր անուն = {{lang-en|Steven Weinberg}} }} '''Սթիվեն Վայնբերգ''', ''Սթիվեն Ուայնբերգ'' ({{lang-en|Steven Weinberg}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի ֆիզիկոս տեսաբան, [[ԱՄՆ]]-ի ազգային ԳԱ անդամ։ Կրթությունն ստացել է [[Կոռնելի համալսարան|Կոռնելի]], [[Կոպենհագենի համալսարան|Կոպենհագենի]] և [[Փրինսթոնի համալսարան]]ներում։ [[1957]]–[[1959]] թթ. աշխատել է [[Կոլումբիա]]յի, [[1959]]-[[1967]] թթ.՝ [[Կալիֆոռնիայի համալսարան|Կալիֆոռնիայի (Բերկլիի)]] համալսարաններում։ [[1967]]-[[1973]] թթ.՝ [[Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ]]ի, [[1973]] թվականից՝ [[Հարվարդի համալսարան]]ի պրոֆեսոր։ Աշխատանքները վերաբերում են տարրական մասնիկների ֆիզիկային, ձգողության տեսությանը, [[կոսմոլոգիա]]յին։ Մշակել է տարրական մասնիկների թույլ և էլեկտրամագնիսական փոխազդեցությունների միասնական տեսություն։ [[Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ]] է ստացել[[1979]] թ., [[Աբդուս Սալամ]]ի և [[Շելդոն Գլեշոու]]ի հետ։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{ֆիզիկոս-անավարտ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ}} {{ՀՍՀ|հատոր=11|էջ=258}} {{DEFAULTSORT:Վայնբերգ, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի աթեիստներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղաֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոֆեսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Կոռնելի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսորներ]] [[Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Փրինսթոնի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Ամերիկայի ֆիզիկայի ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Աթեիստ ակտիվիստներ]] [[Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ]] 8pqtn29g9u2gwau3x13xs3crbanfn47 10940319 10940315 2026-10-11T15:42:41Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Գիտական գրողներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940319 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | բնագիր անուն = {{lang-en|Steven Weinberg}} }} '''Սթիվեն Վայնբերգ''', ''Սթիվեն Ուայնբերգ'' ({{lang-en|Steven Weinberg}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի ֆիզիկոս տեսաբան, [[ԱՄՆ]]-ի ազգային ԳԱ անդամ։ Կրթությունն ստացել է [[Կոռնելի համալսարան|Կոռնելի]], [[Կոպենհագենի համալսարան|Կոպենհագենի]] և [[Փրինսթոնի համալսարան]]ներում։ [[1957]]–[[1959]] թթ. աշխատել է [[Կոլումբիա]]յի, [[1959]]-[[1967]] թթ.՝ [[Կալիֆոռնիայի համալսարան|Կալիֆոռնիայի (Բերկլիի)]] համալսարաններում։ [[1967]]-[[1973]] թթ.՝ [[Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ]]ի, [[1973]] թվականից՝ [[Հարվարդի համալսարան]]ի պրոֆեսոր։ Աշխատանքները վերաբերում են տարրական մասնիկների ֆիզիկային, ձգողության տեսությանը, [[կոսմոլոգիա]]յին։ Մշակել է տարրական մասնիկների թույլ և էլեկտրամագնիսական փոխազդեցությունների միասնական տեսություն։ [[Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ]] է ստացել[[1979]] թ., [[Աբդուս Սալամ]]ի և [[Շելդոն Գլեշոու]]ի հետ։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{ֆիզիկոս-անավարտ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ}} {{ՀՍՀ|հատոր=11|էջ=258}} {{DEFAULTSORT:Վայնբերգ, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի աթեիստներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղաֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոֆեսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Կոռնելի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսորներ]] [[Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Փրինսթոնի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Ամերիկայի ֆիզիկայի ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Աթեիստ ակտիվիստներ]] [[Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ]] [[Կատեգորիա:Գիտական գրողներ]] hyzdcb4083tumdhxn9ou453ag5n5yp6 0 470170 10940255 10940211 2026-10-11T12:30:48Z ~2026-54643-24 177980 10940255 wikitext text/x-wiki Բագրատունյաց հարստության զինանշանի (հերալդիկ) համակարգը հանդես է գալիս որպես միջնադարյան հայ քաղաքական մտքի, քրիստոնեական աշխարհընկալման և տոհմական ինքնագիտակցության յուրօրինակ սինթեզ:Բագրատունիների պատկերագրության մեջ առանցքային տեղ զբաղեցնող խորհրդանիշները (հատկապես՝ հաղթանակող առյուծը, արծիվը և դրանք ամբողջացնող քրիստոնեական խաչը) սովորական տոհմական նշաններ չէին․ դրանք ինքնիշխանության, ռազմական զորության և աստվածատուր իշխանության գաղափարական մարմնավորումն էին: Անիի ճարտարապետական հուշարձաններում (մասնավորապես՝ Աշոտաշեն ու Սմբատաշեն պարիսպներին), դրամագիտական նյութերում և վիմագրերում պահպանված պատկերաքանդակները վկայում են բնիկ հայկական ավանդույթների, հելլենիստական ժառանգության և մերձավորարևելյան խորհրդաբանության ներդաշնակ համադրման մասին<ref name=":7" />: == Տոհմի ծագումնաբանություն և արքունի պաշտոններ == [[Պատկեր:Bagratuni_Armenia_1000-hy.svg|ձախից|մինի|290x290փքս|Բագրատունյաց Հայաստանը հզորության գագաթնակետին]] Բագրատունիները հայոց պատմության ամենանշանավոր իշխանական տոհմերից են։ Ըստ միջնադարյան հայ պատմագրական ավանդության ([[Մովսես Խորենացի]])՝ տոհմի նախնիները [[Հայաստան]] են գաղթել [[Հրեաստան|Հրեաստանից]], սակայն ժամանակակից պատմագիտությունը [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիներին]] դիտարկում է որպես բնիկ հայկական /տեղական ծագում ունեցող իշխանական տուն։ Արշակունյաց թագավորության շրջանում (I–V դարեր) Բագրատունիները զբաղեցրել են ասպետության ժառանգական պաշտոնը․ նրանք կրել են «թագադիր ասպետ» տիտղոսը՝ իրավունք ունենալով թագադրելու հայոց արքաներին։ Տոհմի նախնական հայրենի տիրույթը [[Բարձր Հայք]] նահանգի [[Սպեր (գավառ)|Սպեր գավառն]] էր<ref name=":7">{{Cite book |last=Խորենացի |first=Մովսես |title=Հայոց պատմություն |publisher=«Հայաստան» |year=1997 |isbn= |location=Երևան}}</ref>։ == Խորհրդանիշների պատկերագրություն == [[Պատկեր:Bagrotouni.svg|աջից|290x290փքս]] IX–XI դարերի հայկական իրականության նկատմամբ «զինանշան» հասկացության կիրառումը պայմանական է, քանի որ տվյալ ժամանակաշրջանում Հայաստանում գոյություն չուներ եվրոպական զարգացած հերալդիկային բնորոշ՝ իրավականորեն կարգավորված և ժառանգական զինանշանների միասնական համակարգ։ Հետևաբար [[Բագրատունիներ|Բագրատունիների]] դեպքում առավել հիմնավորված է կիրառել «տոհմական», «արքայական» կամ «իշխանական խորհրդանշաններ» հասկացությունները՝ դրանց բնույթը պարզաբանելով պահպանված նյութական և պատկերագրական աղբյուրների հիման վրա<ref name=":1">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրության հիմնական աղբյուրագիտական հենքը կազմում են IX–XI դարերի ճարտարապետական հուշարձանների քանդակային հարդարանքը, նվիրատվական հորինվածքները և կենդանակերպ պատկերները։ Գրավոր աղբյուրները Բագրատունիների միասնական զինանշանի կառուցվածքի վերաբերյալ ամբողջական նկարագրություն չեն պահպանել։ Այդ պատճառով արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի վերականգնումը հիմնականում իրականացվում է արվեստաբանական և պատկերագրական նյութի համադրական քննության միջոցով<ref name=":1" />։ == Առյուծի պատկերագրություն Բագրատունյաց իշխանական միջավայրում == [[Պատկեր:Bagratuni_flag.svg|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների տոհմական և արքայական խորհրդանշանների ուսումնասիրության կարևորագույն խնդիրներից է առյուծի կամ հովազի պատկերի մեկնաբանությունը։ Ի տարբերություն զարգացած միջնադարյան եվրոպական հերալդիկայի՝ Բագրատունյաց Հայաստանից չեն պահպանվել զինանշանների կիրառությունը կանոնակարգող գրավոր վկայություններ, որոնց հիման վրա հնարավոր կլիներ վերականգնել արքայատոհմի միասնական և անփոփոխ զինանշանը։ Հետևաբար Բագրատունիների խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրությունը հիմնականում հիմնվում է IX–XI դարերի ճարտարապետական և քանդակային նյութի վրա<ref name=":12">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ Առյուծապատկերի՝ Բագրատունյաց արքայական իշխանության հետ կապվող վաղ օրինակներից մեկը պահպանվել է [[Սուրբ Առաքելոց եկեղեցի (Կարս)|Կարսի Ս. Առաքելոց]] եկեղեցու հարավային ճակատին։ Եկեղեցին կառուցվել է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա Բագրատունու]] (928/929–953) իշխանության տարիներին՝ X դարի 30–40-ական թվականներին, երբ Կարսը դարձել էր Բագրատունյաց թագավորության քաղաքական կարևոր կենտրոններից մեկը։ Կառույցի հարավային պատին պահպանված քառակուսի սալաքարի վրա քանդակված է առյուծի պատկեր<ref name=":2">{{Cite book |last=Մնացականյան |first=Ստեփան |title=Հայկական աշխարհիկ քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1976 |location=Երևան}}</ref>։ Կենդանին ուղղված է դեպի աջ, առջևի թաթերից մեկը բարձրացված է, իսկ պոչը՝ վեր պարզված։ Հուշարձանի ուսումնասիրողները առյուծապատկերը կապել են Բագրատունյաց արքայական ընտանիքի հետ։ Պատկերի տեղադրությունը հատկապես կարևոր է դրա գործառույթի մեկնաբանության տեսանկյունից։ Այն գտնվում է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա-ի]] պատվերով կառուցված արքայական նշանակության հուշարձանի վրա, ինչի հիման վրա հետազոտական գրականության մեջ առաջադրվել է այն տեսակետը, որ առյուծը կարող էր հանդես գալ որպես արքայի կամ Բագրատունյաց արքայական տան իշխանական տարբերանշան<ref name=":2" />։ [[Պատկեր:Բագրատունիների_զինանշան.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների խորհրդաբանության ուսումնասիրության համար առավել կարևոր նյութ է պահպանվել նաև Անիում։ Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաքի պաշտպանական և քաղաքային կառույցների քանդակային հարդարանքում առյուծի կամ հովազի պատկերների առկայությունը դեռևս Անիի հնագիտական ուսումնասիրությունների ժամանակ դարձել է հետազոտողների ուշադրության առարկա։ [[Նիկողայոս Մառ|Ն. Մառի]], [[Հովսեփ Օրբելի|Հ. Օրբելու]] և [[Անի|Անիի]] հնագիտական ուսումնասիրություններին մասնակցած այլ մասնագետների աշխատություններում քաղաքի գլխավոր դարպասների շրջանում պահպանված դեպի աջ ընթացող առյուծի կամ հովազի պատկերը մեկնաբանվել է որպես Բագրատունիների գլխավոր ճյուղի տոհմական նշան։ Անիի առյուծապատկերի նշանակությունը պայմանավորված է նաև դրա տեղադրությամբ<ref name=":3">{{Cite book |last=Նիկողայոս |first=Մառ |title=Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները |location=Մոսկվա |publication-date=1934}}</ref>։ Այն ընդգրկված էր մայրաքաղաքի հանրային և իշխանական տարածքի պատկերային համակարգում։ Այդ հանգամանքը թույլ է տալիս կենդանու պատկերը դիտարկել ոչ միայն որպես ճարտարապետական զարդաքանդակ, այլև որպես քաղաքական իշխանության խորհրդանշական արտահայտություն։ Առյուծի՝ որպես ուժի, գերիշխանության և արքայական իշխանության խորհրդանիշի տարածվածությունը միջնադարյան պատկերագրության մեջ ևս համապատասխանում է նման մեկնաբանությանը<ref name=":2" />։ Միաժամանակ առյուծապատկերի նույնացումը Բագրատունիների բացառիկ տոհմական խորհրդանիշի հետ պահանջում է զգուշավորություն։ Առյուծը լայն տարածում ունեցող պատկերագրական մոտիվ էր ինչպես հայկական, այնպես էլ բյուզանդական, իրանական և մերձավորարևելյան արվեստում։ Հետևաբար Բագրատունիների հետ դրա կապը պետք է հիմնավորել ոչ միայն կենդանու պատկերով, այլև հուշարձանի ժամանակագրությամբ, պատվիրատուով, տեղադրությամբ և պատմաքաղաքական միջավայրով<ref name=":3" />։ Բագրատունյաց առյուծապատկերի հետագա ընկալման կարևոր դրսևորում է դրա ներառումը Հայաստանի նորագույն պետական խորհրդաբանության մեջ։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պետական զինանշանի հեղինակներ [[Ալեքսանդր Թամանյան|Ալեքսանդր Թամանյանը]] և [[Հակոբ Կոջոյան|Հակոբ Կոջոյանը]] վահանի չորս հատվածներում ներկայացրել են պատմական Հայաստանի չորս թագավորական տների խորհրդանիշները։ Բագրատունիների խորհրդանիշը ներկայացվել է առյուծի պատկերով։ Նույն կառուցվածքը պահպանվել է նաև Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս պետական զինանշանում, որի վերին ձախ հատվածը պաշտոնապես ներկայացնում է Բագրատունիների թագավորության խորհրդանիշը<ref>{{Cite book |last=Ազարյան |first=Լևոն |title=Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1975 |location=Երևան}}</ref>։ == Արծվի պատկերը Բագրատունիների իշխանական խորհրդանշաններում == [[Պատկեր:AniStGregory.jpg|աջից|մինի|326x326փքս|[[Անիի Տիգրան Հոնենց եկեղեցի]]]] [[Պատկեր:OTAniKathedraleD.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս|[[Անիի մայր տաճար]]]] Բագրատունյաց իշխանական պատկերագրության մյուս կարևոր բաղադրիչը արծիվն է։ Հայկական արվեստում այն հայտնի էր դեռևս Բագրատունիների քաղաքական վերելքից առաջ և հանդիպում էր ինչպես եկեղեցական, այնպես էլ աշխարհիկ միջավայրում։ Արծիվը կարող էր արտահայտել ուժի, գերազանցության և հաղթանակի գաղափարներ, միաժամանակ ունենալով նաև քրիստոնեական իմաստներ։Բագրատունյաց իշխանության հետ կապվող արծվապատկերների ուսումնասիրության համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի Անին<ref name=":3" />։ X դարի երկրորդ կեսին, հատկապես [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] և [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության շրջանում, մայրաքաղաքի կառուցապատումը, պաշտպանական համակարգը, եկեղեցական և պալատական համալիրները դարձան արքայական իշխանության ներկայացման կարևոր միջոցներ<ref name=":4">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ Այդ միջավայրի առանցքային հուշարձաններից էր [[Սուրբ Աստվածածին Կաթողիկե եկեղեցի (Անի)|Անիի Մայր տաճարը]]։ Դրա շինարարությունը սկսվել է [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] օրոք և ավարտվել 1001 թվականին՝ [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության ժամանակ։ Ճարտարապետ [[Տրդատ Ա|Տրդատի]] ստեղծած կառույցը իր մասշտաբով և գեղարվեստական լուծումներով արտահայտում էր մայրաքաղաքի քաղաքական ու եկեղեցական նշանակությունը։ Տաճարի արտաքին քանդակային հարդարանքում առանձնանում են բացված թևերով և ճանկերում որս պահող արծիվների պատկերները։ Այդ հորինվածքներում ընդգծվում են թռչնի ուժը, շարժումը և որսին տիրապետելու գործողությունը։ Գիշատիչ թռչնի և զոհի հարաբերությունը կարող էր խորհրդանշել հաղթանակ, գերազանցություն կամ իշխանություն<ref>{{Cite book |last=Հասրաթյան |first=Մուրադ |title=Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը |publisher=«Անահիտ» |year=1992 |location=Երևան}}</ref>։ Սակայն այն պնդումը, թե որսը ներկայացնում է հենց Բագրատունիների թշնամիներին, ուղղակիորեն հաստատված չէ և պետք է դիտարկել որպես պատկերագրական մեկնաբանություն։ Արծվապատկերների նշանակությունը հասկանալու համար կարևոր է նաև Անիի միջնաբերդի պալատական միջավայրը։ Արքայական իշխանության անմիջական ներկայության հետ կապված կառույցներում նույն մոտիվի կիրառությունը հիմք է տալիս այն դիտարկելու իշխանական խորհրդաբանության շրջանակում։ Արքայական պատվիրատվության հետ առնչվող տարբեր հուշարձաններում պատկերի կրկնությունը մեծացնում է նման մեկնաբանության հավանականությունը, սակայն ինքնին չի հաստատում միասնական և պարտադիր տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref name=":6">{{Cite book |last=Սարգսյան |first=Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Արծվի կրոնական և աշխարհիկ իմաստները հաճախ կարող էին համադրվել։ Եկեղեցական կառույցի վրա այն կարող էր միաժամանակ մասնակցել քրիստոնեական պատկերագրական ծրագրին և արտահայտել կառույցի արքայական հովանավորության գաղափարը։ Հետևաբար յուրաքանչյուր պատկերի նշանակությունը պետք է որոշել ամբողջ հորինվածքի և պատմական միջավայրի շրջանակում<ref name=":4" />։ Առյուծի ու արծվի պատկերների համատեղ ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ Բագրատունյաց իշխանական խորհրդաբանությունը չէր սահմանափակվում մեկ կենդանակերպ նշանով։ Դրանք կարող էին լինել արքայական ուժն ու գերիշխանությունը ներկայացնող տարբեր, բայց փոխլրացնող բաղադրիչներ<ref name=":12" />։ == Կրոնական և քրիստոնեական խորհրդանիշներ․ խաչ և Դավթյան ծագման ավանդույթ == Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի իշխանական խորհրդաբանությունը ձևավորվել է քրիստոնեական աշխարհայացքի և արքայական իշխանության մասին միջնադարյան պատկերացումների համատեքստում։ Այս համակարգում խաչը հանդես էր գալիս որպես քրիստոնեական հավատքի, աստվածային հովանավորության և սրբազան իշխանության խորհրդանիշ։ Արքայական միջավայրում դրա կիրառությունը կարելի է մեկնաբանել որպես աշխարհիկ իշխանության և քրիստոնեական արժեհամակարգի կապի արտահայտություն։ Սակայն խաչի՝ որպես համընդհանուր քրիստոնեական նշանի գործածությունը ինքնին բավարար հիմք չէ այն Բագրատունիների բացառապես տոհմական զինանշան համարելու համար։ Արքայատան կրոնական ինքնության մեկնաբանության համար նշանակություն ունեն նաև տոհմի աստվածաշնչյան ծագման մասին ավանդությունները<ref>{{Cite book |last=Մաթևոսյան |first=Ռաֆայել |title=Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները |publisher=«Պատմա-բանասիրական հանդես» |year=1988 |location=Երևան}}</ref>։ Այստեղ անհրաժեշտ է տարբերակել հրեական ծագման ավանդությունը և Դավիթ թագավորից սերվելու գաղափարը։ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] հաղորդած ծագումնաբանական պատմությունը Բագրատունիներին կապում է հրեական նախնի Շամբատի հետ, մինչդեռ Դավթյան ծագման գաղափարը ներկայացնում է այդ ավանդության հետագա զարգացումը։ Հետևաբար, Խորենացուն ուղղակիորեն [[Սասունցի Դավիթ|Դավիթից]] և [[Սողոմոն Իմաստուն|Սողոմոնից]] սերվելու տեսակետ վերագրելը ճշգրիտ չէ։ Դավթյան ծագման ավանդույթն առավել ընդգծված գաղափարական նշանակություն ստացավ Բագրատունիների վրացական ճյուղի՝ Բագրատիոնիների արքայական ինքնության ձևավորման մեջ<ref name=":6" />։ [[Աստվածաշնչյան կտակարան|Աստվածաշնչյան]] թագավորի հետ ծագումնաբանական կապը նպաստում էր տոհմի հեղինակության բարձրացմանը և ժառանգական իշխանության սրբազան հիմնավորմանը<ref name=":42">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ == Իշխանական ատրիբուտներ, ռազմական խորհրդանիշներ և արքունի պաշտոններ == Բագրատունիների իշխանական դիրքը դրսևորվում էր ժառանգական արքունի պաշտոնների, տիտղոսների, թագադրման արարողությունների և արքայական տարբերանշանների միջոցով։ Դրանք արտահայտում էին տոհմի տեղը քաղաքական աստիճանակարգում և նպաստում նրա իշխանության հեղինակության ամրապնդմանը։ Հայ պատմագրական ավանդության համաձայն՝ Արշակունյաց ժամանակաշրջանում Բագրատունիներին վերապահված էր թագադիր ասպետի ժառանգական պաշտոնը։ Այն ներառում էր արքայի թագադրման արարողությանը մասնակցելու առանձնաշնորհը և վկայում տոհմի բարձր դիրքի մասին։ Սակայն այս պաշտոնի պատմական նշանակությունը պետք է տարբերակել Բագրատունյաց թագավորության ժամանակաշրջանի թագադրման կարգից․ նախկին առանձնաշնորհը ինքնին չի հաստատում նույն գործառույթի անփոփոխ շարունակությունը հետագա դարերում<ref>{{Cite book |last=Փավստոս Բուզանդ |title=Հայոց պատմություն |publisher=«Սովետական գրող» |year=1987 |location=Երևան}}</ref>։ Արքայական իշխանության կարևորագույն տարբերանշանը թագն էր։ Հայոց թագավորության վերականգնման ընթացքում Աշոտ Ա-ին թագ ուղարկելու մասին հաղորդումները կապված են ինչպես [[Աբբասյան խալիֆայություն|Աբբասյան խալիֆի,]] այնպես էլ [[Բյուզանդիայի կայսրեր|Բյուզանդիայի]] կայսր [[Բարսեղ Ա Մակեդոնացի|Բարսեղ Ա-ի հետ]]։ Այս գործողություններն ունեին նաև դիվանագիտական նշանակություն՝ արտահայտելով Աշոտի արքայական կարգավիճակի ճանաչումը և Հայաստանի նկատմամբ երկու տերությունների քաղաքական հետաքրքրությունը<ref>{{Cite book |last=Սարգսյան Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց իշխանության ներկայացման մեջ նշանակալի դեր ուներ նաև տիտղոսաշարը։ «Հայոց թագավոր» և առանձին տիրակալների առնչությամբ գործածված «շահնշահ»՝ «արքայից արքա», անվանումներն արտահայտում էին արքայական կարգավիճակն ու գերագահության հավակնությունները։ Այդուհանդերձ, «Շահնշահ Հայոց և Վրաց» ձևակերպումը, ինչպես նաև բյուզանդական «կուրապաղատ» և «պատրիկ» պատվաստիճանները չպետք է ընդհանրացնել տոհմի բոլոր ներկայացուցիչների համար․ դրանց կիրառությունը անհրաժեշտ է ներկայացնել կոնկրետ անձի, ժամանակաշրջանի և աղբյուրի համատեքստում։Ռազմական խորհրդաբանության ուսումնասիրության մեջ դրոշներն ու տարբերանշանները կարելի է դիտարկել որպես զորքի կազմակերպման, հրամանատարական պատկանելության և իշխանության տեսանելի ներկայացման միջոցներ<ref name=":2" />։ == Բագրատունյաց տոհմական ճյուղավորումների խորհրդանշական առանձնահատկություններ․ Կյուրիկյաններ և վրաց Բագրատունիներ == Բագրատունյաց տոհմի տարբեր ճյուղերի քաղաքական ինքնուրույնացումը պայմաններ ստեղծեց իշխանության ներկայացման առանձնահատուկ ձևերի զարգացման համար։ Դրանց ուսումնասիրության ընթացքում անհրաժեշտ է տարբերակել միջնադարյան դրամների ու հուշարձանների պատկերագրությունը և ավելի ուշ ձևավորված տոհմական զինանշանները՝ խուսափելով տարբեր ժամանակաշրջանների խորհրդանիշների նույնացումից<ref name=":5">{{Cite book |last=Մուշեղյան Խաչատուր|title=Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից|publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ|year=1970|location=Երևան}}</ref>։ [[Պատկեր:Kiurike_Bagratunicoin.jpg|մինի]] [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Տաշիր-Ձորագետի]] Կյուրիկյանների խորհրդաբանության կարևոր վկայություններից են [[Կյուրիկե Բ|Կյուրիկե Բ-ին]] վերագրվող պղնձե դրամները։ Դրանց դիմերեսին պատկերված է [[Հիսուս Քրիստոսի մկրտություն|Հիսուս Քրիստոսը]]՝ [[Ավետարան|Ավետարանը]] ձեռքին, իսկ դարձերեսին առկա է հայերեն աղոթական մակագրություն՝ «Տէր, օգնեա Կիւրիկէի կիւրապաղատին» իմաստով։ Այսպիսով, դրամի պատկերագրության և գրության մեջ համադրվում են քրիստոնեական խորհրդանիշը, տիրակալի անունը և նրա պատվաստիճանը<ref>{{Cite book |last=Վարդանյան Ռուբեն|title=Հայկական դրամագիտություն|publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն»|year=2004|location=Երևան}}</ref>։ Այս համադրությունը կարելի է մեկնաբանել որպես արքայական իշխանության քրիստոնեական հիմնավորման և տիրակալի քաղաքական կարգավիճակի ընդգծման միջոց։ «<nowiki/>[[Կյուրոպաղատ|Կուրապաղատ»]] պատվաստիճանի հիշատակությունն արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական մշակույթի ազդեցությունը, իսկ հայերեն մակագրությունը՝ տեղական լեզվական ինքնության դրսևորումը։ Սակայն մեկ դրամատեսակի տվյալները բավարար չեն նույն առանձնահատկությունները Բագրատունյաց բոլոր կրտսեր ճյուղերին վերագրելու համար։ Այստեղ միավորվում են քրիստոնեական հավատքի արտահայտությունը, իշխանավորի անունը և նրա պատվաստիճանը։ [[Հիսուս|Քրիստոսի]] պատկերը և աղոթքային մակագրությունը ցույց են տալիս, որ իշխանության ներկայացման մեջ կարևոր տեղ ուներ աստվածային հովանավորության գաղափարը<ref>{{Cite book |last=Garsoïan Nina|title=Armenia between Byzantium and the Sasanians|publisher=Variorum|year=1985|location=London}}</ref>։ «Կուրապաղատ» պատվաստիճանի հիշատակությունն էլ արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական ու դիվանագիտական միջավայրի հետ կապը։ Այս դրամների վրա առյուծի կամ արծվի բացակայությունը չի նշանակում, թե կենդանակերպ խորհրդանիշները դեր չունեին Կյուրիկյանների կամ Բագրատունիների իշխանական մշակույթում։ Այն ցույց է տալիս, որ տվյալ դրամական նմուշներում նախապատվությունը տրվել է քրիստոնեական պատկերին և անվան ու տիտղոսի հիշատակությանը։ Սահմանափակ դրամագիտական նյութից հնարավոր չէ ընդհանուր եզրակացություն անել ամբողջ արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի մասին<ref name=":5" />։ Վրաց Բագրատունիների՝ Բագրատիոնիների խորհրդաբանության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցրել Դավթյան ծագման ավանդույթը։ Դրա պատկերային արտահայտություններից են քնարը և պարսատիկը, որոնք հանդիպում են տոհմի ավելի ուշ զինանշանային տարբերակներում, մասնավորապես՝ [[Մուխրանա|Մուխրանյան]] ճյուղի զինանշանում։ Քնարը կապվում է Դավթի սաղմոսերգության, իսկ պարսատիկը՝ Գոլիաթի նկատմամբ նրա հաղթանակի հետ։ Նույն զինանշանում պատկերված Քրիստոսի անկար պատմուճանը ներկայացնում է վրացական քրիստոնեական ավանդության կարևոր սրբություններից մեկը։ Հայկական և վրացական ճյուղերի խորհրդանշական նյութերի համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու քրիստոնեական ինքնության և իշխանության սրբազան հիմնավորման ընդհանուր թեմաները։ Միաժամանակ, Կյուրիկյանների միջնադարյան դրամները և [[Վրաց թագավորություն|Բագրատիոնիների]] ավելի ուշ զինանշանները պատկանում են տարբեր պատմական ու գործառութային միջավայրերի։ Ուստի դրանց նմանությունները պետք է դիտարկել որպես գաղափարական ընդհանրություններ՝ առանց ենթադրելու միասնական և անփոփոխ տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref>{{Cite book |last=Bichikashvili Ioseb|title=The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi,|publisher=National Library of Georgia|year=2003|location=Tbilisi}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == [[Կատեգորիա:Զինանշաններ այբբենական կարգով|զինանշան]] [[Կատեգորիա:Հայկական զինանշաններ]] <references /> == Գրականություն == # Ազարյան, Լևոն (1975)։ Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Ավագյան, Սուրեն (1982)։ Հայկական զինանշանները։ Երևան: «Հայաստան»։ # Խորենացի, Մովսես (1997)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Հայաստան»։ # Ղաֆադարյան, Կարո (1952)։ Անի քաղաքը և նրա պեղումները։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մաթևոսյան, Ռաֆայել (1988)։ Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները։ Երևան: «Պատմա-բանասիրական հանդես»։ # Մառ, Նիկողայոս (1934)։ Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները։ Մոսկվա։ # Մնացականյան, Ստեփան (1976)։ Հայկական աշխարհիկ քանդակը (IX–XIV դդ.)։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մուշեղյան, Խաչատուր (1970)։ Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Յաշարյան (Հասրաթյան), Մուրադ (1992)։ Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը։ Երևան: «Անահիտ»։ # Սարգսյան, Աշոտ (2018)։ Հայոց պետականության խորհրդանիշները։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Վարդանյան, Ռուբեն (2004)։ Հայկական դրամագիտություն։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Փավստոս Բուզանդ (1987)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Սովետական գրող»։ # Bichikashvili, Ioseb (2003). The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi. Tbilisi: National Library of Georgia. # Garsoïan, Nina (1985). Armenia between Byzantium and the Sasanians. London: Variorum. cagg6lh4n54p9ze3h04pixh8gpd6bun 10940256 10940255 2026-10-11T12:31:26Z ~2026-54643-24 177980 10940256 wikitext text/x-wiki Բագրատունյաց հարստության զինանշանի (հերալդիկ) համակարգը հանդես է գալիս որպես միջնադարյան հայ քաղաքական մտքի, քրիստոնեական աշխարհընկալման և տոհմական ինքնագիտակցության յուրօրինակ սինթեզ:Բագրատունիների պատկերագրության մեջ առանցքային տեղ զբաղեցնող խորհրդանիշները (հատկապես՝ հաղթանակող առյուծը, արծիվը և դրանք ամբողջացնող քրիստոնեական խաչը) սովորական տոհմական նշաններ չէին․ դրանք ինքնիշխանության, ռազմական զորության և աստվածատուր իշխանության գաղափարական մարմնավորումն էին<ref name=":12" />: Անիի ճարտարապետական հուշարձաններում (մասնավորապես՝ Աշոտաշեն ու Սմբատաշեն պարիսպներին), դրամագիտական նյութերում և վիմագրերում պահպանված պատկերաքանդակները վկայում են բնիկ հայկական ավանդույթների, հելլենիստական ժառանգության և մերձավորարևելյան խորհրդաբանության ներդաշնակ համադրման մասին<ref name=":7" />: == Տոհմի ծագումնաբանություն և արքունի պաշտոններ == [[Պատկեր:Bagratuni_Armenia_1000-hy.svg|ձախից|մինի|290x290փքս|Բագրատունյաց Հայաստանը հզորության գագաթնակետին]] Բագրատունիները հայոց պատմության ամենանշանավոր իշխանական տոհմերից են։ Ըստ միջնադարյան հայ պատմագրական ավանդության ([[Մովսես Խորենացի]])՝ տոհմի նախնիները [[Հայաստան]] են գաղթել [[Հրեաստան|Հրեաստանից]], սակայն ժամանակակից պատմագիտությունը [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիներին]] դիտարկում է որպես բնիկ հայկական /տեղական ծագում ունեցող իշխանական տուն։ Արշակունյաց թագավորության շրջանում (I–V դարեր) Բագրատունիները զբաղեցրել են ասպետության ժառանգական պաշտոնը․ նրանք կրել են «թագադիր ասպետ» տիտղոսը՝ իրավունք ունենալով թագադրելու հայոց արքաներին։ Տոհմի նախնական հայրենի տիրույթը [[Բարձր Հայք]] նահանգի [[Սպեր (գավառ)|Սպեր գավառն]] էր<ref name=":7">{{Cite book |last=Խորենացի |first=Մովսես |title=Հայոց պատմություն |publisher=«Հայաստան» |year=1997 |isbn= |location=Երևան}}</ref>։ == Խորհրդանիշների պատկերագրություն == [[Պատկեր:Bagrotouni.svg|աջից|290x290փքս]] IX–XI դարերի հայկական իրականության նկատմամբ «զինանշան» հասկացության կիրառումը պայմանական է, քանի որ տվյալ ժամանակաշրջանում Հայաստանում գոյություն չուներ եվրոպական զարգացած հերալդիկային բնորոշ՝ իրավականորեն կարգավորված և ժառանգական զինանշանների միասնական համակարգ։ Հետևաբար [[Բագրատունիներ|Բագրատունիների]] դեպքում առավել հիմնավորված է կիրառել «տոհմական», «արքայական» կամ «իշխանական խորհրդանշաններ» հասկացությունները՝ դրանց բնույթը պարզաբանելով պահպանված նյութական և պատկերագրական աղբյուրների հիման վրա<ref name=":1">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրության հիմնական աղբյուրագիտական հենքը կազմում են IX–XI դարերի ճարտարապետական հուշարձանների քանդակային հարդարանքը, նվիրատվական հորինվածքները և կենդանակերպ պատկերները։ Գրավոր աղբյուրները Բագրատունիների միասնական զինանշանի կառուցվածքի վերաբերյալ ամբողջական նկարագրություն չեն պահպանել։ Այդ պատճառով արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի վերականգնումը հիմնականում իրականացվում է արվեստաբանական և պատկերագրական նյութի համադրական քննության միջոցով<ref name=":1" />։ == Առյուծի պատկերագրություն Բագրատունյաց իշխանական միջավայրում == [[Պատկեր:Bagratuni_flag.svg|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների տոհմական և արքայական խորհրդանշանների ուսումնասիրության կարևորագույն խնդիրներից է առյուծի կամ հովազի պատկերի մեկնաբանությունը։ Ի տարբերություն զարգացած միջնադարյան եվրոպական հերալդիկայի՝ Բագրատունյաց Հայաստանից չեն պահպանվել զինանշանների կիրառությունը կանոնակարգող գրավոր վկայություններ, որոնց հիման վրա հնարավոր կլիներ վերականգնել արքայատոհմի միասնական և անփոփոխ զինանշանը։ Հետևաբար Բագրատունիների խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրությունը հիմնականում հիմնվում է IX–XI դարերի ճարտարապետական և քանդակային նյութի վրա<ref name=":12">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ Առյուծապատկերի՝ Բագրատունյաց արքայական իշխանության հետ կապվող վաղ օրինակներից մեկը պահպանվել է [[Սուրբ Առաքելոց եկեղեցի (Կարս)|Կարսի Ս. Առաքելոց]] եկեղեցու հարավային ճակատին։ Եկեղեցին կառուցվել է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա Բագրատունու]] (928/929–953) իշխանության տարիներին՝ X դարի 30–40-ական թվականներին, երբ Կարսը դարձել էր Բագրատունյաց թագավորության քաղաքական կարևոր կենտրոններից մեկը։ Կառույցի հարավային պատին պահպանված քառակուսի սալաքարի վրա քանդակված է առյուծի պատկեր<ref name=":2">{{Cite book |last=Մնացականյան |first=Ստեփան |title=Հայկական աշխարհիկ քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1976 |location=Երևան}}</ref>։ Կենդանին ուղղված է դեպի աջ, առջևի թաթերից մեկը բարձրացված է, իսկ պոչը՝ վեր պարզված։ Հուշարձանի ուսումնասիրողները առյուծապատկերը կապել են Բագրատունյաց արքայական ընտանիքի հետ։ Պատկերի տեղադրությունը հատկապես կարևոր է դրա գործառույթի մեկնաբանության տեսանկյունից։ Այն գտնվում է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա-ի]] պատվերով կառուցված արքայական նշանակության հուշարձանի վրա, ինչի հիման վրա հետազոտական գրականության մեջ առաջադրվել է այն տեսակետը, որ առյուծը կարող էր հանդես գալ որպես արքայի կամ Բագրատունյաց արքայական տան իշխանական տարբերանշան<ref name=":2" />։ [[Պատկեր:Բագրատունիների_զինանշան.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների խորհրդաբանության ուսումնասիրության համար առավել կարևոր նյութ է պահպանվել նաև Անիում։ Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաքի պաշտպանական և քաղաքային կառույցների քանդակային հարդարանքում առյուծի կամ հովազի պատկերների առկայությունը դեռևս Անիի հնագիտական ուսումնասիրությունների ժամանակ դարձել է հետազոտողների ուշադրության առարկա։ [[Նիկողայոս Մառ|Ն. Մառի]], [[Հովսեփ Օրբելի|Հ. Օրբելու]] և [[Անի|Անիի]] հնագիտական ուսումնասիրություններին մասնակցած այլ մասնագետների աշխատություններում քաղաքի գլխավոր դարպասների շրջանում պահպանված դեպի աջ ընթացող առյուծի կամ հովազի պատկերը մեկնաբանվել է որպես Բագրատունիների գլխավոր ճյուղի տոհմական նշան։ Անիի առյուծապատկերի նշանակությունը պայմանավորված է նաև դրա տեղադրությամբ<ref name=":3">{{Cite book |last=Նիկողայոս |first=Մառ |title=Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները |location=Մոսկվա |publication-date=1934}}</ref>։ Այն ընդգրկված էր մայրաքաղաքի հանրային և իշխանական տարածքի պատկերային համակարգում։ Այդ հանգամանքը թույլ է տալիս կենդանու պատկերը դիտարկել ոչ միայն որպես ճարտարապետական զարդաքանդակ, այլև որպես քաղաքական իշխանության խորհրդանշական արտահայտություն։ Առյուծի՝ որպես ուժի, գերիշխանության և արքայական իշխանության խորհրդանիշի տարածվածությունը միջնադարյան պատկերագրության մեջ ևս համապատասխանում է նման մեկնաբանությանը<ref name=":2" />։ Միաժամանակ առյուծապատկերի նույնացումը Բագրատունիների բացառիկ տոհմական խորհրդանիշի հետ պահանջում է զգուշավորություն։ Առյուծը լայն տարածում ունեցող պատկերագրական մոտիվ էր ինչպես հայկական, այնպես էլ բյուզանդական, իրանական և մերձավորարևելյան արվեստում։ Հետևաբար Բագրատունիների հետ դրա կապը պետք է հիմնավորել ոչ միայն կենդանու պատկերով, այլև հուշարձանի ժամանակագրությամբ, պատվիրատուով, տեղադրությամբ և պատմաքաղաքական միջավայրով<ref name=":3" />։ Բագրատունյաց առյուծապատկերի հետագա ընկալման կարևոր դրսևորում է դրա ներառումը Հայաստանի նորագույն պետական խորհրդաբանության մեջ։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պետական զինանշանի հեղինակներ [[Ալեքսանդր Թամանյան|Ալեքսանդր Թամանյանը]] և [[Հակոբ Կոջոյան|Հակոբ Կոջոյանը]] վահանի չորս հատվածներում ներկայացրել են պատմական Հայաստանի չորս թագավորական տների խորհրդանիշները։ Բագրատունիների խորհրդանիշը ներկայացվել է առյուծի պատկերով։ Նույն կառուցվածքը պահպանվել է նաև Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս պետական զինանշանում, որի վերին ձախ հատվածը պաշտոնապես ներկայացնում է Բագրատունիների թագավորության խորհրդանիշը<ref>{{Cite book |last=Ազարյան |first=Լևոն |title=Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1975 |location=Երևան}}</ref>։ == Արծվի պատկերը Բագրատունիների իշխանական խորհրդանշաններում == [[Պատկեր:AniStGregory.jpg|աջից|մինի|326x326փքս|[[Անիի Տիգրան Հոնենց եկեղեցի]]]] [[Պատկեր:OTAniKathedraleD.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս|[[Անիի մայր տաճար]]]] Բագրատունյաց իշխանական պատկերագրության մյուս կարևոր բաղադրիչը արծիվն է։ Հայկական արվեստում այն հայտնի էր դեռևս Բագրատունիների քաղաքական վերելքից առաջ և հանդիպում էր ինչպես եկեղեցական, այնպես էլ աշխարհիկ միջավայրում։ Արծիվը կարող էր արտահայտել ուժի, գերազանցության և հաղթանակի գաղափարներ, միաժամանակ ունենալով նաև քրիստոնեական իմաստներ։Բագրատունյաց իշխանության հետ կապվող արծվապատկերների ուսումնասիրության համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի Անին<ref name=":3" />։ X դարի երկրորդ կեսին, հատկապես [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] և [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության շրջանում, մայրաքաղաքի կառուցապատումը, պաշտպանական համակարգը, եկեղեցական և պալատական համալիրները դարձան արքայական իշխանության ներկայացման կարևոր միջոցներ<ref name=":4">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ Այդ միջավայրի առանցքային հուշարձաններից էր [[Սուրբ Աստվածածին Կաթողիկե եկեղեցի (Անի)|Անիի Մայր տաճարը]]։ Դրա շինարարությունը սկսվել է [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] օրոք և ավարտվել 1001 թվականին՝ [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության ժամանակ։ Ճարտարապետ [[Տրդատ Ա|Տրդատի]] ստեղծած կառույցը իր մասշտաբով և գեղարվեստական լուծումներով արտահայտում էր մայրաքաղաքի քաղաքական ու եկեղեցական նշանակությունը։ Տաճարի արտաքին քանդակային հարդարանքում առանձնանում են բացված թևերով և ճանկերում որս պահող արծիվների պատկերները։ Այդ հորինվածքներում ընդգծվում են թռչնի ուժը, շարժումը և որսին տիրապետելու գործողությունը։ Գիշատիչ թռչնի և զոհի հարաբերությունը կարող էր խորհրդանշել հաղթանակ, գերազանցություն կամ իշխանություն<ref>{{Cite book |last=Հասրաթյան |first=Մուրադ |title=Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը |publisher=«Անահիտ» |year=1992 |location=Երևան}}</ref>։ Սակայն այն պնդումը, թե որսը ներկայացնում է հենց Բագրատունիների թշնամիներին, ուղղակիորեն հաստատված չէ և պետք է դիտարկել որպես պատկերագրական մեկնաբանություն։ Արծվապատկերների նշանակությունը հասկանալու համար կարևոր է նաև Անիի միջնաբերդի պալատական միջավայրը։ Արքայական իշխանության անմիջական ներկայության հետ կապված կառույցներում նույն մոտիվի կիրառությունը հիմք է տալիս այն դիտարկելու իշխանական խորհրդաբանության շրջանակում։ Արքայական պատվիրատվության հետ առնչվող տարբեր հուշարձաններում պատկերի կրկնությունը մեծացնում է նման մեկնաբանության հավանականությունը, սակայն ինքնին չի հաստատում միասնական և պարտադիր տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref name=":6">{{Cite book |last=Սարգսյան |first=Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Արծվի կրոնական և աշխարհիկ իմաստները հաճախ կարող էին համադրվել։ Եկեղեցական կառույցի վրա այն կարող էր միաժամանակ մասնակցել քրիստոնեական պատկերագրական ծրագրին և արտահայտել կառույցի արքայական հովանավորության գաղափարը։ Հետևաբար յուրաքանչյուր պատկերի նշանակությունը պետք է որոշել ամբողջ հորինվածքի և պատմական միջավայրի շրջանակում<ref name=":4" />։ Առյուծի ու արծվի պատկերների համատեղ ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ Բագրատունյաց իշխանական խորհրդաբանությունը չէր սահմանափակվում մեկ կենդանակերպ նշանով։ Դրանք կարող էին լինել արքայական ուժն ու գերիշխանությունը ներկայացնող տարբեր, բայց փոխլրացնող բաղադրիչներ<ref name=":12" />։ == Կրոնական և քրիստոնեական խորհրդանիշներ․ խաչ և Դավթյան ծագման ավանդույթ == Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի իշխանական խորհրդաբանությունը ձևավորվել է քրիստոնեական աշխարհայացքի և արքայական իշխանության մասին միջնադարյան պատկերացումների համատեքստում։ Այս համակարգում խաչը հանդես էր գալիս որպես քրիստոնեական հավատքի, աստվածային հովանավորության և սրբազան իշխանության խորհրդանիշ։ Արքայական միջավայրում դրա կիրառությունը կարելի է մեկնաբանել որպես աշխարհիկ իշխանության և քրիստոնեական արժեհամակարգի կապի արտահայտություն։ Սակայն խաչի՝ որպես համընդհանուր քրիստոնեական նշանի գործածությունը ինքնին բավարար հիմք չէ այն Բագրատունիների բացառապես տոհմական զինանշան համարելու համար։ Արքայատան կրոնական ինքնության մեկնաբանության համար նշանակություն ունեն նաև տոհմի աստվածաշնչյան ծագման մասին ավանդությունները<ref>{{Cite book |last=Մաթևոսյան |first=Ռաֆայել |title=Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները |publisher=«Պատմա-բանասիրական հանդես» |year=1988 |location=Երևան}}</ref>։ Այստեղ անհրաժեշտ է տարբերակել հրեական ծագման ավանդությունը և Դավիթ թագավորից սերվելու գաղափարը։ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] հաղորդած ծագումնաբանական պատմությունը Բագրատունիներին կապում է հրեական նախնի Շամբատի հետ, մինչդեռ Դավթյան ծագման գաղափարը ներկայացնում է այդ ավանդության հետագա զարգացումը։ Հետևաբար, Խորենացուն ուղղակիորեն [[Սասունցի Դավիթ|Դավիթից]] և [[Սողոմոն Իմաստուն|Սողոմոնից]] սերվելու տեսակետ վերագրելը ճշգրիտ չէ։ Դավթյան ծագման ավանդույթն առավել ընդգծված գաղափարական նշանակություն ստացավ Բագրատունիների վրացական ճյուղի՝ Բագրատիոնիների արքայական ինքնության ձևավորման մեջ<ref name=":6" />։ [[Աստվածաշնչյան կտակարան|Աստվածաշնչյան]] թագավորի հետ ծագումնաբանական կապը նպաստում էր տոհմի հեղինակության բարձրացմանը և ժառանգական իշխանության սրբազան հիմնավորմանը<ref name=":42">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ == Իշխանական ատրիբուտներ, ռազմական խորհրդանիշներ և արքունի պաշտոններ == Բագրատունիների իշխանական դիրքը դրսևորվում էր ժառանգական արքունի պաշտոնների, տիտղոսների, թագադրման արարողությունների և արքայական տարբերանշանների միջոցով։ Դրանք արտահայտում էին տոհմի տեղը քաղաքական աստիճանակարգում և նպաստում նրա իշխանության հեղինակության ամրապնդմանը։ Հայ պատմագրական ավանդության համաձայն՝ Արշակունյաց ժամանակաշրջանում Բագրատունիներին վերապահված էր թագադիր ասպետի ժառանգական պաշտոնը։ Այն ներառում էր արքայի թագադրման արարողությանը մասնակցելու առանձնաշնորհը և վկայում տոհմի բարձր դիրքի մասին։ Սակայն այս պաշտոնի պատմական նշանակությունը պետք է տարբերակել Բագրատունյաց թագավորության ժամանակաշրջանի թագադրման կարգից․ նախկին առանձնաշնորհը ինքնին չի հաստատում նույն գործառույթի անփոփոխ շարունակությունը հետագա դարերում<ref>{{Cite book |last=Փավստոս Բուզանդ |title=Հայոց պատմություն |publisher=«Սովետական գրող» |year=1987 |location=Երևան}}</ref>։ Արքայական իշխանության կարևորագույն տարբերանշանը թագն էր։ Հայոց թագավորության վերականգնման ընթացքում Աշոտ Ա-ին թագ ուղարկելու մասին հաղորդումները կապված են ինչպես [[Աբբասյան խալիֆայություն|Աբբասյան խալիֆի,]] այնպես էլ [[Բյուզանդիայի կայսրեր|Բյուզանդիայի]] կայսր [[Բարսեղ Ա Մակեդոնացի|Բարսեղ Ա-ի հետ]]։ Այս գործողություններն ունեին նաև դիվանագիտական նշանակություն՝ արտահայտելով Աշոտի արքայական կարգավիճակի ճանաչումը և Հայաստանի նկատմամբ երկու տերությունների քաղաքական հետաքրքրությունը<ref>{{Cite book |last=Սարգսյան Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց իշխանության ներկայացման մեջ նշանակալի դեր ուներ նաև տիտղոսաշարը։ «Հայոց թագավոր» և առանձին տիրակալների առնչությամբ գործածված «շահնշահ»՝ «արքայից արքա», անվանումներն արտահայտում էին արքայական կարգավիճակն ու գերագահության հավակնությունները։ Այդուհանդերձ, «Շահնշահ Հայոց և Վրաց» ձևակերպումը, ինչպես նաև բյուզանդական «կուրապաղատ» և «պատրիկ» պատվաստիճանները չպետք է ընդհանրացնել տոհմի բոլոր ներկայացուցիչների համար․ դրանց կիրառությունը անհրաժեշտ է ներկայացնել կոնկրետ անձի, ժամանակաշրջանի և աղբյուրի համատեքստում։Ռազմական խորհրդաբանության ուսումնասիրության մեջ դրոշներն ու տարբերանշանները կարելի է դիտարկել որպես զորքի կազմակերպման, հրամանատարական պատկանելության և իշխանության տեսանելի ներկայացման միջոցներ<ref name=":2" />։ == Բագրատունյաց տոհմական ճյուղավորումների խորհրդանշական առանձնահատկություններ․ Կյուրիկյաններ և վրաց Բագրատունիներ == Բագրատունյաց տոհմի տարբեր ճյուղերի քաղաքական ինքնուրույնացումը պայմաններ ստեղծեց իշխանության ներկայացման առանձնահատուկ ձևերի զարգացման համար։ Դրանց ուսումնասիրության ընթացքում անհրաժեշտ է տարբերակել միջնադարյան դրամների ու հուշարձանների պատկերագրությունը և ավելի ուշ ձևավորված տոհմական զինանշանները՝ խուսափելով տարբեր ժամանակաշրջանների խորհրդանիշների նույնացումից<ref name=":5">{{Cite book |last=Մուշեղյան Խաչատուր|title=Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից|publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ|year=1970|location=Երևան}}</ref>։ [[Պատկեր:Kiurike_Bagratunicoin.jpg|մինի]] [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Տաշիր-Ձորագետի]] Կյուրիկյանների խորհրդաբանության կարևոր վկայություններից են [[Կյուրիկե Բ|Կյուրիկե Բ-ին]] վերագրվող պղնձե դրամները։ Դրանց դիմերեսին պատկերված է [[Հիսուս Քրիստոսի մկրտություն|Հիսուս Քրիստոսը]]՝ [[Ավետարան|Ավետարանը]] ձեռքին, իսկ դարձերեսին առկա է հայերեն աղոթական մակագրություն՝ «Տէր, օգնեա Կիւրիկէի կիւրապաղատին» իմաստով։ Այսպիսով, դրամի պատկերագրության և գրության մեջ համադրվում են քրիստոնեական խորհրդանիշը, տիրակալի անունը և նրա պատվաստիճանը<ref>{{Cite book |last=Վարդանյան Ռուբեն|title=Հայկական դրամագիտություն|publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն»|year=2004|location=Երևան}}</ref>։ Այս համադրությունը կարելի է մեկնաբանել որպես արքայական իշխանության քրիստոնեական հիմնավորման և տիրակալի քաղաքական կարգավիճակի ընդգծման միջոց։ «<nowiki/>[[Կյուրոպաղատ|Կուրապաղատ»]] պատվաստիճանի հիշատակությունն արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական մշակույթի ազդեցությունը, իսկ հայերեն մակագրությունը՝ տեղական լեզվական ինքնության դրսևորումը։ Սակայն մեկ դրամատեսակի տվյալները բավարար չեն նույն առանձնահատկությունները Բագրատունյաց բոլոր կրտսեր ճյուղերին վերագրելու համար։ Այստեղ միավորվում են քրիստոնեական հավատքի արտահայտությունը, իշխանավորի անունը և նրա պատվաստիճանը։ [[Հիսուս|Քրիստոսի]] պատկերը և աղոթքային մակագրությունը ցույց են տալիս, որ իշխանության ներկայացման մեջ կարևոր տեղ ուներ աստվածային հովանավորության գաղափարը<ref>{{Cite book |last=Garsoïan Nina|title=Armenia between Byzantium and the Sasanians|publisher=Variorum|year=1985|location=London}}</ref>։ «Կուրապաղատ» պատվաստիճանի հիշատակությունն էլ արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական ու դիվանագիտական միջավայրի հետ կապը։ Այս դրամների վրա առյուծի կամ արծվի բացակայությունը չի նշանակում, թե կենդանակերպ խորհրդանիշները դեր չունեին Կյուրիկյանների կամ Բագրատունիների իշխանական մշակույթում։ Այն ցույց է տալիս, որ տվյալ դրամական նմուշներում նախապատվությունը տրվել է քրիստոնեական պատկերին և անվան ու տիտղոսի հիշատակությանը։ Սահմանափակ դրամագիտական նյութից հնարավոր չէ ընդհանուր եզրակացություն անել ամբողջ արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի մասին<ref name=":5" />։ Վրաց Բագրատունիների՝ Բագրատիոնիների խորհրդաբանության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցրել Դավթյան ծագման ավանդույթը։ Դրա պատկերային արտահայտություններից են քնարը և պարսատիկը, որոնք հանդիպում են տոհմի ավելի ուշ զինանշանային տարբերակներում, մասնավորապես՝ [[Մուխրանա|Մուխրանյան]] ճյուղի զինանշանում։ Քնարը կապվում է Դավթի սաղմոսերգության, իսկ պարսատիկը՝ Գոլիաթի նկատմամբ նրա հաղթանակի հետ։ Նույն զինանշանում պատկերված Քրիստոսի անկար պատմուճանը ներկայացնում է վրացական քրիստոնեական ավանդության կարևոր սրբություններից մեկը։ Հայկական և վրացական ճյուղերի խորհրդանշական նյութերի համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու քրիստոնեական ինքնության և իշխանության սրբազան հիմնավորման ընդհանուր թեմաները։ Միաժամանակ, Կյուրիկյանների միջնադարյան դրամները և [[Վրաց թագավորություն|Բագրատիոնիների]] ավելի ուշ զինանշանները պատկանում են տարբեր պատմական ու գործառութային միջավայրերի։ Ուստի դրանց նմանությունները պետք է դիտարկել որպես գաղափարական ընդհանրություններ՝ առանց ենթադրելու միասնական և անփոփոխ տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref>{{Cite book |last=Bichikashvili Ioseb|title=The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi,|publisher=National Library of Georgia|year=2003|location=Tbilisi}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == [[Կատեգորիա:Զինանշաններ այբբենական կարգով|զինանշան]] [[Կատեգորիա:Հայկական զինանշաններ]] <references /> == Գրականություն == # Ազարյան, Լևոն (1975)։ Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Ավագյան, Սուրեն (1982)։ Հայկական զինանշանները։ Երևան: «Հայաստան»։ # Խորենացի, Մովսես (1997)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Հայաստան»։ # Ղաֆադարյան, Կարո (1952)։ Անի քաղաքը և նրա պեղումները։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մաթևոսյան, Ռաֆայել (1988)։ Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները։ Երևան: «Պատմա-բանասիրական հանդես»։ # Մառ, Նիկողայոս (1934)։ Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները։ Մոսկվա։ # Մնացականյան, Ստեփան (1976)։ Հայկական աշխարհիկ քանդակը (IX–XIV դդ.)։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մուշեղյան, Խաչատուր (1970)։ Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Յաշարյան (Հասրաթյան), Մուրադ (1992)։ Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը։ Երևան: «Անահիտ»։ # Սարգսյան, Աշոտ (2018)։ Հայոց պետականության խորհրդանիշները։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Վարդանյան, Ռուբեն (2004)։ Հայկական դրամագիտություն։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Փավստոս Բուզանդ (1987)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Սովետական գրող»։ # Bichikashvili, Ioseb (2003). The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi. Tbilisi: National Library of Georgia. # Garsoïan, Nina (1985). Armenia between Byzantium and the Sasanians. London: Variorum. fu0xaql2mi6r9t1mj2ajuklpulnyy9l 10940257 10940256 2026-10-11T12:36:40Z Ալբինա Կարապետյան 165986 10940257 wikitext text/x-wiki == Տոհմի ծագումնաբանություն և արքունի պաշտոններ == [[Պատկեր:Bagratuni_Armenia_1000-hy.svg|ձախից|մինի|290x290փքս|Բագրատունյաց Հայաստանը հզորության գագաթնակետին]] Բագրատունիները հայոց պատմության ամենանշանավոր իշխանական տոհմերից են։ Ըստ միջնադարյան հայ պատմագրական ավանդության ([[Մովսես Խորենացի]])՝ տոհմի նախնիները [[Հայաստան]] են գաղթել [[Հրեաստան|Հրեաստանից]], սակայն ժամանակակից պատմագիտությունը [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիներին]] դիտարկում է որպես բնիկ հայկական /տեղական ծագում ունեցող իշխանական տուն։ Արշակունյաց թագավորության շրջանում (I–V դարեր) Բագրատունիները զբաղեցրել են ասպետության ժառանգական պաշտոնը․ նրանք կրել են «թագադիր ասպետ» տիտղոսը՝ իրավունք ունենալով թագադրելու հայոց արքաներին։ Տոհմի նախնական հայրենի տիրույթը [[Բարձր Հայք]] նահանգի [[Սպեր (գավառ)|Սպեր գավառն]] էր<ref name=":7">{{Cite book |last=Խորենացի |first=Մովսես |title=Հայոց պատմություն |publisher=«Հայաստան» |year=1997 |isbn= |location=Երևան}}</ref>։ == Խորհրդանիշների պատկերագրություն == [[Պատկեր:Bagrotouni.svg|աջից|290x290փքս]] IX–XI դարերի հայկական իրականության նկատմամբ «զինանշան» հասկացության կիրառումը պայմանական է, քանի որ տվյալ ժամանակաշրջանում Հայաստանում գոյություն չուներ եվրոպական զարգացած հերալդիկային բնորոշ՝ իրավականորեն կարգավորված և ժառանգական զինանշանների միասնական համակարգ։ Հետևաբար [[Բագրատունիներ|Բագրատունիների]] դեպքում առավել հիմնավորված է կիրառել «տոհմական», «արքայական» կամ «իշխանական խորհրդանշաններ» հասկացությունները՝ դրանց բնույթը պարզաբանելով պահպանված նյութական և պատկերագրական աղբյուրների հիման վրա<ref name=":1">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրության հիմնական աղբյուրագիտական հենքը կազմում են IX–XI դարերի ճարտարապետական հուշարձանների քանդակային հարդարանքը, նվիրատվական հորինվածքները և կենդանակերպ պատկերները։ Գրավոր աղբյուրները Բագրատունիների միասնական զինանշանի կառուցվածքի վերաբերյալ ամբողջական նկարագրություն չեն պահպանել։ Այդ պատճառով արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի վերականգնումը հիմնականում իրականացվում է արվեստաբանական և պատկերագրական նյութի համադրական քննության միջոցով<ref name=":1" />։ == Առյուծի պատկերագրություն Բագրատունյաց իշխանական միջավայրում == [[Պատկեր:Bagratuni_flag.svg|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների տոհմական և արքայական խորհրդանշանների ուսումնասիրության կարևորագույն խնդիրներից է առյուծի կամ հովազի պատկերի մեկնաբանությունը։ Ի տարբերություն զարգացած միջնադարյան եվրոպական հերալդիկայի՝ Բագրատունյաց Հայաստանից չեն պահպանվել զինանշանների կիրառությունը կանոնակարգող գրավոր վկայություններ, որոնց հիման վրա հնարավոր կլիներ վերականգնել արքայատոհմի միասնական և անփոփոխ զինանշանը։ Հետևաբար Բագրատունիների խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրությունը հիմնականում հիմնվում է IX–XI դարերի ճարտարապետական և քանդակային նյութի վրա<ref name=":12">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ Առյուծապատկերի՝ Բագրատունյաց արքայական իշխանության հետ կապվող վաղ օրինակներից մեկը պահպանվել է [[Սուրբ Առաքելոց եկեղեցի (Կարս)|Կարսի Ս. Առաքելոց]] եկեղեցու հարավային ճակատին։ Եկեղեցին կառուցվել է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա Բագրատունու]] (928/929–953) իշխանության տարիներին՝ X դարի 30–40-ական թվականներին, երբ Կարսը դարձել էր Բագրատունյաց թագավորության քաղաքական կարևոր կենտրոններից մեկը։ Կառույցի հարավային պատին պահպանված քառակուսի սալաքարի վրա քանդակված է առյուծի պատկեր<ref name=":2">{{Cite book |last=Մնացականյան |first=Ստեփան |title=Հայկական աշխարհիկ քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1976 |location=Երևան}}</ref>։ Կենդանին ուղղված է դեպի աջ, առջևի թաթերից մեկը բարձրացված է, իսկ պոչը՝ վեր պարզված։ Հուշարձանի ուսումնասիրողները առյուծապատկերը կապել են Բագրատունյաց արքայական ընտանիքի հետ։ Պատկերի տեղադրությունը հատկապես կարևոր է դրա գործառույթի մեկնաբանության տեսանկյունից։ Այն գտնվում է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա-ի]] պատվերով կառուցված արքայական նշանակության հուշարձանի վրա, ինչի հիման վրա հետազոտական գրականության մեջ առաջադրվել է այն տեսակետը, որ առյուծը կարող էր հանդես գալ որպես արքայի կամ Բագրատունյաց արքայական տան իշխանական տարբերանշան<ref name=":2" />։ [[Պատկեր:Բագրատունիների_զինանշան.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների խորհրդաբանության ուսումնասիրության համար առավել կարևոր նյութ է պահպանվել նաև Անիում։ Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաքի պաշտպանական և քաղաքային կառույցների քանդակային հարդարանքում առյուծի կամ հովազի պատկերների առկայությունը դեռևս Անիի հնագիտական ուսումնասիրությունների ժամանակ դարձել է հետազոտողների ուշադրության առարկա։ [[Նիկողայոս Մառ|Ն. Մառի]], [[Հովսեփ Օրբելի|Հ. Օրբելու]] և [[Անի|Անիի]] հնագիտական ուսումնասիրություններին մասնակցած այլ մասնագետների աշխատություններում քաղաքի գլխավոր դարպասների շրջանում պահպանված դեպի աջ ընթացող առյուծի կամ հովազի պատկերը մեկնաբանվել է որպես Բագրատունիների գլխավոր ճյուղի տոհմական նշան։ Անիի առյուծապատկերի նշանակությունը պայմանավորված է նաև դրա տեղադրությամբ<ref name=":3">{{Cite book |last=Նիկողայոս |first=Մառ |title=Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները |location=Մոսկվա |publication-date=1934}}</ref>։ Այն ընդգրկված էր մայրաքաղաքի հանրային և իշխանական տարածքի պատկերային համակարգում։ Այդ հանգամանքը թույլ է տալիս կենդանու պատկերը դիտարկել ոչ միայն որպես ճարտարապետական զարդաքանդակ, այլև որպես քաղաքական իշխանության խորհրդանշական արտահայտություն։ Առյուծի՝ որպես ուժի, գերիշխանության և արքայական իշխանության խորհրդանիշի տարածվածությունը միջնադարյան պատկերագրության մեջ ևս համապատասխանում է նման մեկնաբանությանը<ref name=":2" />։ Միաժամանակ առյուծապատկերի նույնացումը Բագրատունիների բացառիկ տոհմական խորհրդանիշի հետ պահանջում է զգուշավորություն։ Առյուծը լայն տարածում ունեցող պատկերագրական մոտիվ էր ինչպես հայկական, այնպես էլ բյուզանդական, իրանական և մերձավորարևելյան արվեստում։ Հետևաբար Բագրատունիների հետ դրա կապը պետք է հիմնավորել ոչ միայն կենդանու պատկերով, այլև հուշարձանի ժամանակագրությամբ, պատվիրատուով, տեղադրությամբ և պատմաքաղաքական միջավայրով<ref name=":3" />։ Բագրատունյաց առյուծապատկերի հետագա ընկալման կարևոր դրսևորում է դրա ներառումը Հայաստանի նորագույն պետական խորհրդաբանության մեջ։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պետական զինանշանի հեղինակներ [[Ալեքսանդր Թամանյան|Ալեքսանդր Թամանյանը]] և [[Հակոբ Կոջոյան|Հակոբ Կոջոյանը]] վահանի չորս հատվածներում ներկայացրել են պատմական Հայաստանի չորս թագավորական տների խորհրդանիշները։ Բագրատունիների խորհրդանիշը ներկայացվել է առյուծի պատկերով։ Նույն կառուցվածքը պահպանվել է նաև Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս պետական զինանշանում, որի վերին ձախ հատվածը պաշտոնապես ներկայացնում է Բագրատունիների թագավորության խորհրդանիշը<ref>{{Cite book |last=Ազարյան |first=Լևոն |title=Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1975 |location=Երևան}}</ref>։ == Արծվի պատկերը Բագրատունիների իշխանական խորհրդանշաններում == [[Պատկեր:AniStGregory.jpg|աջից|մինի|326x326փքս|[[Անիի Տիգրան Հոնենց եկեղեցի]]]] [[Պատկեր:OTAniKathedraleD.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս|[[Անիի մայր տաճար]]]] Բագրատունյաց իշխանական պատկերագրության մյուս կարևոր բաղադրիչը արծիվն է։ Հայկական արվեստում այն հայտնի էր դեռևս Բագրատունիների քաղաքական վերելքից առաջ և հանդիպում էր ինչպես եկեղեցական, այնպես էլ աշխարհիկ միջավայրում։ Արծիվը կարող էր արտահայտել ուժի, գերազանցության և հաղթանակի գաղափարներ, միաժամանակ ունենալով նաև քրիստոնեական իմաստներ։Բագրատունյաց իշխանության հետ կապվող արծվապատկերների ուսումնասիրության համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի Անին<ref name=":3" />։ X դարի երկրորդ կեսին, հատկապես [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] և [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության շրջանում, մայրաքաղաքի կառուցապատումը, պաշտպանական համակարգը, եկեղեցական և պալատական համալիրները դարձան արքայական իշխանության ներկայացման կարևոր միջոցներ<ref name=":4">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ Այդ միջավայրի առանցքային հուշարձաններից էր [[Սուրբ Աստվածածին Կաթողիկե եկեղեցի (Անի)|Անիի Մայր տաճարը]]։ Դրա շինարարությունը սկսվել է [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] օրոք և ավարտվել 1001 թվականին՝ [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության ժամանակ։ Ճարտարապետ [[Տրդատ Ա|Տրդատի]] ստեղծած կառույցը իր մասշտաբով և գեղարվեստական լուծումներով արտահայտում էր մայրաքաղաքի քաղաքական ու եկեղեցական նշանակությունը։ Տաճարի արտաքին քանդակային հարդարանքում առանձնանում են բացված թևերով և ճանկերում որս պահող արծիվների պատկերները։ Այդ հորինվածքներում ընդգծվում են թռչնի ուժը, շարժումը և որսին տիրապետելու գործողությունը։ Գիշատիչ թռչնի և զոհի հարաբերությունը կարող էր խորհրդանշել հաղթանակ, գերազանցություն կամ իշխանություն<ref>{{Cite book |last=Հասրաթյան |first=Մուրադ |title=Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը |publisher=«Անահիտ» |year=1992 |location=Երևան}}</ref>։ Սակայն այն պնդումը, թե որսը ներկայացնում է հենց Բագրատունիների թշնամիներին, ուղղակիորեն հաստատված չէ և պետք է դիտարկել որպես պատկերագրական մեկնաբանություն։ Արծվապատկերների նշանակությունը հասկանալու համար կարևոր է նաև Անիի միջնաբերդի պալատական միջավայրը։ Արքայական իշխանության անմիջական ներկայության հետ կապված կառույցներում նույն մոտիվի կիրառությունը հիմք է տալիս այն դիտարկելու իշխանական խորհրդաբանության շրջանակում։ Արքայական պատվիրատվության հետ առնչվող տարբեր հուշարձաններում պատկերի կրկնությունը մեծացնում է նման մեկնաբանության հավանականությունը, սակայն ինքնին չի հաստատում միասնական և պարտադիր տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref name=":6">{{Cite book |last=Սարգսյան |first=Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Արծվի կրոնական և աշխարհիկ իմաստները հաճախ կարող էին համադրվել։ Եկեղեցական կառույցի վրա այն կարող էր միաժամանակ մասնակցել քրիստոնեական պատկերագրական ծրագրին և արտահայտել կառույցի արքայական հովանավորության գաղափարը։ Հետևաբար յուրաքանչյուր պատկերի նշանակությունը պետք է որոշել ամբողջ հորինվածքի և պատմական միջավայրի շրջանակում<ref name=":4" />։ Առյուծի ու արծվի պատկերների համատեղ ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ Բագրատունյաց իշխանական խորհրդաբանությունը չէր սահմանափակվում մեկ կենդանակերպ նշանով։ Դրանք կարող էին լինել արքայական ուժն ու գերիշխանությունը ներկայացնող տարբեր, բայց փոխլրացնող բաղադրիչներ<ref name=":12" />։ == Կրոնական և քրիստոնեական խորհրդանիշներ․ խաչ և Դավթյան ծագման ավանդույթ == Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի իշխանական խորհրդաբանությունը ձևավորվել է քրիստոնեական աշխարհայացքի և արքայական իշխանության մասին միջնադարյան պատկերացումների համատեքստում։ Այս համակարգում խաչը հանդես էր գալիս որպես քրիստոնեական հավատքի, աստվածային հովանավորության և սրբազան իշխանության խորհրդանիշ։ Արքայական միջավայրում դրա կիրառությունը կարելի է մեկնաբանել որպես աշխարհիկ իշխանության և քրիստոնեական արժեհամակարգի կապի արտահայտություն։ Սակայն խաչի՝ որպես համընդհանուր քրիստոնեական նշանի գործածությունը ինքնին բավարար հիմք չէ այն Բագրատունիների բացառապես տոհմական զինանշան համարելու համար։ Արքայատան կրոնական ինքնության մեկնաբանության համար նշանակություն ունեն նաև տոհմի աստվածաշնչյան ծագման մասին ավանդությունները<ref>{{Cite book |last=Մաթևոսյան |first=Ռաֆայել |title=Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները |publisher=«Պատմա-բանասիրական հանդես» |year=1988 |location=Երևան}}</ref>։ Այստեղ անհրաժեշտ է տարբերակել հրեական ծագման ավանդությունը և Դավիթ թագավորից սերվելու գաղափարը։ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] հաղորդած ծագումնաբանական պատմությունը Բագրատունիներին կապում է հրեական նախնի Շամբատի հետ, մինչդեռ Դավթյան ծագման գաղափարը ներկայացնում է այդ ավանդության հետագա զարգացումը։ Հետևաբար, Խորենացուն ուղղակիորեն [[Սասունցի Դավիթ|Դավիթից]] և [[Սողոմոն Իմաստուն|Սողոմոնից]] սերվելու տեսակետ վերագրելը ճշգրիտ չէ։ Դավթյան ծագման ավանդույթն առավել ընդգծված գաղափարական նշանակություն ստացավ Բագրատունիների վրացական ճյուղի՝ Բագրատիոնիների արքայական ինքնության ձևավորման մեջ<ref name=":6" />։ [[Աստվածաշնչյան կտակարան|Աստվածաշնչյան]] թագավորի հետ ծագումնաբանական կապը նպաստում էր տոհմի հեղինակության բարձրացմանը և ժառանգական իշխանության սրբազան հիմնավորմանը<ref name=":42">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ == Իշխանական ատրիբուտներ, ռազմական խորհրդանիշներ և արքունի պաշտոններ == Բագրատունիների իշխանական դիրքը դրսևորվում էր ժառանգական արքունի պաշտոնների, տիտղոսների, թագադրման արարողությունների և արքայական տարբերանշանների միջոցով։ Դրանք արտահայտում էին տոհմի տեղը քաղաքական աստիճանակարգում և նպաստում նրա իշխանության հեղինակության ամրապնդմանը։ Հայ պատմագրական ավանդության համաձայն՝ Արշակունյաց ժամանակաշրջանում Բագրատունիներին վերապահված էր թագադիր ասպետի ժառանգական պաշտոնը։ Այն ներառում էր արքայի թագադրման արարողությանը մասնակցելու առանձնաշնորհը և վկայում տոհմի բարձր դիրքի մասին։ Սակայն այս պաշտոնի պատմական նշանակությունը պետք է տարբերակել Բագրատունյաց թագավորության ժամանակաշրջանի թագադրման կարգից․ նախկին առանձնաշնորհը ինքնին չի հաստատում նույն գործառույթի անփոփոխ շարունակությունը հետագա դարերում<ref>{{Cite book |last=Փավստոս Բուզանդ |title=Հայոց պատմություն |publisher=«Սովետական գրող» |year=1987 |location=Երևան}}</ref>։ Արքայական իշխանության կարևորագույն տարբերանշանը թագն էր։ Հայոց թագավորության վերականգնման ընթացքում Աշոտ Ա-ին թագ ուղարկելու մասին հաղորդումները կապված են ինչպես [[Աբբասյան խալիֆայություն|Աբբասյան խալիֆի,]] այնպես էլ [[Բյուզանդիայի կայսրեր|Բյուզանդիայի]] կայսր [[Բարսեղ Ա Մակեդոնացի|Բարսեղ Ա-ի հետ]]։ Այս գործողություններն ունեին նաև դիվանագիտական նշանակություն՝ արտահայտելով Աշոտի արքայական կարգավիճակի ճանաչումը և Հայաստանի նկատմամբ երկու տերությունների քաղաքական հետաքրքրությունը<ref>{{Cite book |last=Սարգսյան Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց իշխանության ներկայացման մեջ նշանակալի դեր ուներ նաև տիտղոսաշարը։ «Հայոց թագավոր» և առանձին տիրակալների առնչությամբ գործածված «շահնշահ»՝ «արքայից արքա», անվանումներն արտահայտում էին արքայական կարգավիճակն ու գերագահության հավակնությունները։ Այդուհանդերձ, «Շահնշահ Հայոց և Վրաց» ձևակերպումը, ինչպես նաև բյուզանդական «կուրապաղատ» և «պատրիկ» պատվաստիճանները չպետք է ընդհանրացնել տոհմի բոլոր ներկայացուցիչների համար․ դրանց կիրառությունը անհրաժեշտ է ներկայացնել կոնկրետ անձի, ժամանակաշրջանի և աղբյուրի համատեքստում։Ռազմական խորհրդաբանության ուսումնասիրության մեջ դրոշներն ու տարբերանշանները կարելի է դիտարկել որպես զորքի կազմակերպման, հրամանատարական պատկանելության և իշխանության տեսանելի ներկայացման միջոցներ<ref name=":2" />։ == Բագրատունյաց տոհմական ճյուղավորումների խորհրդանշական առանձնահատկություններ․ Կյուրիկյաններ և վրաց Բագրատունիներ == Բագրատունյաց տոհմի տարբեր ճյուղերի քաղաքական ինքնուրույնացումը պայմաններ ստեղծեց իշխանության ներկայացման առանձնահատուկ ձևերի զարգացման համար։ Դրանց ուսումնասիրության ընթացքում անհրաժեշտ է տարբերակել միջնադարյան դրամների ու հուշարձանների պատկերագրությունը և ավելի ուշ ձևավորված տոհմական զինանշանները՝ խուսափելով տարբեր ժամանակաշրջանների խորհրդանիշների նույնացումից<ref name=":5">{{Cite book |last=Մուշեղյան Խաչատուր|title=Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից|publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ|year=1970|location=Երևան}}</ref>։ [[Պատկեր:Kiurike_Bagratunicoin.jpg|մինի]] [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Տաշիր-Ձորագետի]] Կյուրիկյանների խորհրդաբանության կարևոր վկայություններից են [[Կյուրիկե Բ|Կյուրիկե Բ-ին]] վերագրվող պղնձե դրամները։ Դրանց դիմերեսին պատկերված է [[Հիսուս Քրիստոսի մկրտություն|Հիսուս Քրիստոսը]]՝ [[Ավետարան|Ավետարանը]] ձեռքին, իսկ դարձերեսին առկա է հայերեն աղոթական մակագրություն՝ «Տէր, օգնեա Կիւրիկէի կիւրապաղատին» իմաստով։ Այսպիսով, դրամի պատկերագրության և գրության մեջ համադրվում են քրիստոնեական խորհրդանիշը, տիրակալի անունը և նրա պատվաստիճանը<ref>{{Cite book |last=Վարդանյան Ռուբեն|title=Հայկական դրամագիտություն|publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն»|year=2004|location=Երևան}}</ref>։ Այս համադրությունը կարելի է մեկնաբանել որպես արքայական իշխանության քրիստոնեական հիմնավորման և տիրակալի քաղաքական կարգավիճակի ընդգծման միջոց։ «<nowiki/>[[Կյուրոպաղատ|Կուրապաղատ»]] պատվաստիճանի հիշատակությունն արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական մշակույթի ազդեցությունը, իսկ հայերեն մակագրությունը՝ տեղական լեզվական ինքնության դրսևորումը։ Սակայն մեկ դրամատեսակի տվյալները բավարար չեն նույն առանձնահատկությունները Բագրատունյաց բոլոր կրտսեր ճյուղերին վերագրելու համար։ Այստեղ միավորվում են քրիստոնեական հավատքի արտահայտությունը, իշխանավորի անունը և նրա պատվաստիճանը։ [[Հիսուս|Քրիստոսի]] պատկերը և աղոթքային մակագրությունը ցույց են տալիս, որ իշխանության ներկայացման մեջ կարևոր տեղ ուներ աստվածային հովանավորության գաղափարը<ref>{{Cite book |last=Garsoïan Nina|title=Armenia between Byzantium and the Sasanians|publisher=Variorum|year=1985|location=London}}</ref>։ «Կուրապաղատ» պատվաստիճանի հիշատակությունն էլ արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական ու դիվանագիտական միջավայրի հետ կապը։ Այս դրամների վրա առյուծի կամ արծվի բացակայությունը չի նշանակում, թե կենդանակերպ խորհրդանիշները դեր չունեին Կյուրիկյանների կամ Բագրատունիների իշխանական մշակույթում։ Այն ցույց է տալիս, որ տվյալ դրամական նմուշներում նախապատվությունը տրվել է քրիստոնեական պատկերին և անվան ու տիտղոսի հիշատակությանը։ Սահմանափակ դրամագիտական նյութից հնարավոր չէ ընդհանուր եզրակացություն անել ամբողջ արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի մասին<ref name=":5" />։ Վրաց Բագրատունիների՝ Բագրատիոնիների խորհրդաբանության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցրել Դավթյան ծագման ավանդույթը։ Դրա պատկերային արտահայտություններից են քնարը և պարսատիկը, որոնք հանդիպում են տոհմի ավելի ուշ զինանշանային տարբերակներում, մասնավորապես՝ [[Մուխրանա|Մուխրանյան]] ճյուղի զինանշանում։ Քնարը կապվում է Դավթի սաղմոսերգության, իսկ պարսատիկը՝ Գոլիաթի նկատմամբ նրա հաղթանակի հետ։ Նույն զինանշանում պատկերված Քրիստոսի անկար պատմուճանը ներկայացնում է վրացական քրիստոնեական ավանդության կարևոր սրբություններից մեկը։ Հայկական և վրացական ճյուղերի խորհրդանշական նյութերի համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու քրիստոնեական ինքնության և իշխանության սրբազան հիմնավորման ընդհանուր թեմաները։ Միաժամանակ, Կյուրիկյանների միջնադարյան դրամները և [[Վրաց թագավորություն|Բագրատիոնիների]] ավելի ուշ զինանշանները պատկանում են տարբեր պատմական ու գործառութային միջավայրերի։ Ուստի դրանց նմանությունները պետք է դիտարկել որպես գաղափարական ընդհանրություններ՝ առանց ենթադրելու միասնական և անփոփոխ տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref>{{Cite book |last=Bichikashvili Ioseb|title=The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi,|publisher=National Library of Georgia|year=2003|location=Tbilisi}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == [[Կատեգորիա:Զինանշաններ այբբենական կարգով|զինանշան]] [[Կատեգորիա:Հայկական զինանշաններ]] <references /> == Գրականություն == # Ազարյան, Լևոն (1975)։ Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Ավագյան, Սուրեն (1982)։ Հայկական զինանշանները։ Երևան: «Հայաստան»։ # Խորենացի, Մովսես (1997)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Հայաստան»։ # Ղաֆադարյան, Կարո (1952)։ Անի քաղաքը և նրա պեղումները։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մաթևոսյան, Ռաֆայել (1988)։ Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները։ Երևան: «Պատմա-բանասիրական հանդես»։ # Մառ, Նիկողայոս (1934)։ Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները։ Մոսկվա։ # Մնացականյան, Ստեփան (1976)։ Հայկական աշխարհիկ քանդակը (IX–XIV դդ.)։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մուշեղյան, Խաչատուր (1970)։ Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Յաշարյան (Հասրաթյան), Մուրադ (1992)։ Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը։ Երևան: «Անահիտ»։ # Սարգսյան, Աշոտ (2018)։ Հայոց պետականության խորհրդանիշները։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Վարդանյան, Ռուբեն (2004)։ Հայկական դրամագիտություն։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Փավստոս Բուզանդ (1987)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Սովետական գրող»։ # Bichikashvili, Ioseb (2003). The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi. Tbilisi: National Library of Georgia. # Garsoïan, Nina (1985). Armenia between Byzantium and the Sasanians. London: Variorum. f3sronbnwe4u8v2h8pq9mkfajihj5ho 10940258 10940257 2026-10-11T12:37:15Z Ալբինա Կարապետյան 165986 10940258 wikitext text/x-wiki Բագրատունյաց հարստության զինանշանի (հերալդիկ) համակարգը հանդես է գալիս որպես միջնադարյան հայ քաղաքական մտքի, քրիստոնեական աշխարհընկալման և տոհմական ինքնագիտակցության յուրօրինակ սինթեզ:Բագրատունիների պատկերագրության մեջ առանցքային տեղ զբաղեցնող խորհրդանիշները (հատկապես՝ հաղթանակող առյուծը, արծիվը և դրանք ամբողջացնող քրիստոնեական խաչը) սովորական տոհմական նշաններ չէին․ դրանք ինքնիշխանության, ռազմական զորության և աստվածատուր իշխանության գաղափարական մարմնավորումն էին<ref name=":122">{{Cite book |last=Ավագյան|first=Սուրեն|title=Հայկական զինանշանները|publisher=«Հայաստան»|year=1982|location=Երևան}}</ref>: Անիի ճարտարապետական հուշարձաններում (մասնավորապես՝ Աշոտաշեն ու Սմբատաշեն պարիսպներին), դրամագիտական նյութերում և վիմագրերում պահպանված պատկերաքանդակները վկայում են բնիկ հայկական ավանդույթների, հելլենիստական ժառանգության և մերձավորարևելյան խորհրդաբանության ներդաշնակ համադրման մասին<ref name=":72">{{Cite book |last=Խորենացի|first=Մովսես|title=Հայոց պատմություն|publisher=«Հայաստան»|year=1997|isbn=|location=Երևան}}</ref>: == Տոհմի ծագումնաբանություն և արքունի պաշտոններ == [[Պատկեր:Bagratuni_Armenia_1000-hy.svg|ձախից|մինի|290x290փքս|Բագրատունյաց Հայաստանը հզորության գագաթնակետին]] Բագրատունիները հայոց պատմության ամենանշանավոր իշխանական տոհմերից են։ Ըստ միջնադարյան հայ պատմագրական ավանդության ([[Մովսես Խորենացի]])՝ տոհմի նախնիները [[Հայաստան]] են գաղթել [[Հրեաստան|Հրեաստանից]], սակայն ժամանակակից պատմագիտությունը [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիներին]] դիտարկում է որպես բնիկ հայկական /տեղական ծագում ունեցող իշխանական տուն։ Արշակունյաց թագավորության շրջանում (I–V դարեր) Բագրատունիները զբաղեցրել են ասպետության ժառանգական պաշտոնը․ նրանք կրել են «թագադիր ասպետ» տիտղոսը՝ իրավունք ունենալով թագադրելու հայոց արքաներին։ Տոհմի նախնական հայրենի տիրույթը [[Բարձր Հայք]] նահանգի [[Սպեր (գավառ)|Սպեր գավառն]] էր<ref name=":7">{{Cite book |last=Խորենացի |first=Մովսես |title=Հայոց պատմություն |publisher=«Հայաստան» |year=1997 |isbn= |location=Երևան}}</ref>։ == Խորհրդանիշների պատկերագրություն == [[Պատկեր:Bagrotouni.svg|աջից|290x290փքս]] IX–XI դարերի հայկական իրականության նկատմամբ «զինանշան» հասկացության կիրառումը պայմանական է, քանի որ տվյալ ժամանակաշրջանում Հայաստանում գոյություն չուներ եվրոպական զարգացած հերալդիկային բնորոշ՝ իրավականորեն կարգավորված և ժառանգական զինանշանների միասնական համակարգ։ Հետևաբար [[Բագրատունիներ|Բագրատունիների]] դեպքում առավել հիմնավորված է կիրառել «տոհմական», «արքայական» կամ «իշխանական խորհրդանշաններ» հասկացությունները՝ դրանց բնույթը պարզաբանելով պահպանված նյութական և պատկերագրական աղբյուրների հիման վրա<ref name=":1">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրության հիմնական աղբյուրագիտական հենքը կազմում են IX–XI դարերի ճարտարապետական հուշարձանների քանդակային հարդարանքը, նվիրատվական հորինվածքները և կենդանակերպ պատկերները։ Գրավոր աղբյուրները Բագրատունիների միասնական զինանշանի կառուցվածքի վերաբերյալ ամբողջական նկարագրություն չեն պահպանել։ Այդ պատճառով արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի վերականգնումը հիմնականում իրականացվում է արվեստաբանական և պատկերագրական նյութի համադրական քննության միջոցով<ref name=":1" />։ == Առյուծի պատկերագրություն Բագրատունյաց իշխանական միջավայրում == [[Պատկեր:Bagratuni_flag.svg|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների տոհմական և արքայական խորհրդանշանների ուսումնասիրության կարևորագույն խնդիրներից է առյուծի կամ հովազի պատկերի մեկնաբանությունը։ Ի տարբերություն զարգացած միջնադարյան եվրոպական հերալդիկայի՝ Բագրատունյաց Հայաստանից չեն պահպանվել զինանշանների կիրառությունը կանոնակարգող գրավոր վկայություններ, որոնց հիման վրա հնարավոր կլիներ վերականգնել արքայատոհմի միասնական և անփոփոխ զինանշանը։ Հետևաբար Բագրատունիների խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրությունը հիմնականում հիմնվում է IX–XI դարերի ճարտարապետական և քանդակային նյութի վրա<ref name=":12">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ Առյուծապատկերի՝ Բագրատունյաց արքայական իշխանության հետ կապվող վաղ օրինակներից մեկը պահպանվել է [[Սուրբ Առաքելոց եկեղեցի (Կարս)|Կարսի Ս. Առաքելոց]] եկեղեցու հարավային ճակատին։ Եկեղեցին կառուցվել է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա Բագրատունու]] (928/929–953) իշխանության տարիներին՝ X դարի 30–40-ական թվականներին, երբ Կարսը դարձել էր Բագրատունյաց թագավորության քաղաքական կարևոր կենտրոններից մեկը։ Կառույցի հարավային պատին պահպանված քառակուսի սալաքարի վրա քանդակված է առյուծի պատկեր<ref name=":2">{{Cite book |last=Մնացականյան |first=Ստեփան |title=Հայկական աշխարհիկ քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1976 |location=Երևան}}</ref>։ Կենդանին ուղղված է դեպի աջ, առջևի թաթերից մեկը բարձրացված է, իսկ պոչը՝ վեր պարզված։ Հուշարձանի ուսումնասիրողները առյուծապատկերը կապել են Բագրատունյաց արքայական ընտանիքի հետ։ Պատկերի տեղադրությունը հատկապես կարևոր է դրա գործառույթի մեկնաբանության տեսանկյունից։ Այն գտնվում է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա-ի]] պատվերով կառուցված արքայական նշանակության հուշարձանի վրա, ինչի հիման վրա հետազոտական գրականության մեջ առաջադրվել է այն տեսակետը, որ առյուծը կարող էր հանդես գալ որպես արքայի կամ Բագրատունյաց արքայական տան իշխանական տարբերանշան<ref name=":2" />։ [[Պատկեր:Բագրատունիների_զինանշան.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների խորհրդաբանության ուսումնասիրության համար առավել կարևոր նյութ է պահպանվել նաև Անիում։ Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաքի պաշտպանական և քաղաքային կառույցների քանդակային հարդարանքում առյուծի կամ հովազի պատկերների առկայությունը դեռևս Անիի հնագիտական ուսումնասիրությունների ժամանակ դարձել է հետազոտողների ուշադրության առարկա։ [[Նիկողայոս Մառ|Ն. Մառի]], [[Հովսեփ Օրբելի|Հ. Օրբելու]] և [[Անի|Անիի]] հնագիտական ուսումնասիրություններին մասնակցած այլ մասնագետների աշխատություններում քաղաքի գլխավոր դարպասների շրջանում պահպանված դեպի աջ ընթացող առյուծի կամ հովազի պատկերը մեկնաբանվել է որպես Բագրատունիների գլխավոր ճյուղի տոհմական նշան։ Անիի առյուծապատկերի նշանակությունը պայմանավորված է նաև դրա տեղադրությամբ<ref name=":3">{{Cite book |last=Նիկողայոս |first=Մառ |title=Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները |location=Մոսկվա |publication-date=1934}}</ref>։ Այն ընդգրկված էր մայրաքաղաքի հանրային և իշխանական տարածքի պատկերային համակարգում։ Այդ հանգամանքը թույլ է տալիս կենդանու պատկերը դիտարկել ոչ միայն որպես ճարտարապետական զարդաքանդակ, այլև որպես քաղաքական իշխանության խորհրդանշական արտահայտություն։ Առյուծի՝ որպես ուժի, գերիշխանության և արքայական իշխանության խորհրդանիշի տարածվածությունը միջնադարյան պատկերագրության մեջ ևս համապատասխանում է նման մեկնաբանությանը<ref name=":2" />։ Միաժամանակ առյուծապատկերի նույնացումը Բագրատունիների բացառիկ տոհմական խորհրդանիշի հետ պահանջում է զգուշավորություն։ Առյուծը լայն տարածում ունեցող պատկերագրական մոտիվ էր ինչպես հայկական, այնպես էլ բյուզանդական, իրանական և մերձավորարևելյան արվեստում։ Հետևաբար Բագրատունիների հետ դրա կապը պետք է հիմնավորել ոչ միայն կենդանու պատկերով, այլև հուշարձանի ժամանակագրությամբ, պատվիրատուով, տեղադրությամբ և պատմաքաղաքական միջավայրով<ref name=":3" />։ Բագրատունյաց առյուծապատկերի հետագա ընկալման կարևոր դրսևորում է դրա ներառումը Հայաստանի նորագույն պետական խորհրդաբանության մեջ։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պետական զինանշանի հեղինակներ [[Ալեքսանդր Թամանյան|Ալեքսանդր Թամանյանը]] և [[Հակոբ Կոջոյան|Հակոբ Կոջոյանը]] վահանի չորս հատվածներում ներկայացրել են պատմական Հայաստանի չորս թագավորական տների խորհրդանիշները։ Բագրատունիների խորհրդանիշը ներկայացվել է առյուծի պատկերով։ Նույն կառուցվածքը պահպանվել է նաև Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս պետական զինանշանում, որի վերին ձախ հատվածը պաշտոնապես ներկայացնում է Բագրատունիների թագավորության խորհրդանիշը<ref>{{Cite book |last=Ազարյան |first=Լևոն |title=Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1975 |location=Երևան}}</ref>։ == Արծվի պատկերը Բագրատունիների իշխանական խորհրդանշաններում == [[Պատկեր:AniStGregory.jpg|աջից|մինի|326x326փքս|[[Անիի Տիգրան Հոնենց եկեղեցի]]]] [[Պատկեր:OTAniKathedraleD.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս|[[Անիի մայր տաճար]]]] Բագրատունյաց իշխանական պատկերագրության մյուս կարևոր բաղադրիչը արծիվն է։ Հայկական արվեստում այն հայտնի էր դեռևս Բագրատունիների քաղաքական վերելքից առաջ և հանդիպում էր ինչպես եկեղեցական, այնպես էլ աշխարհիկ միջավայրում։ Արծիվը կարող էր արտահայտել ուժի, գերազանցության և հաղթանակի գաղափարներ, միաժամանակ ունենալով նաև քրիստոնեական իմաստներ։Բագրատունյաց իշխանության հետ կապվող արծվապատկերների ուսումնասիրության համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի Անին<ref name=":3" />։ X դարի երկրորդ կեսին, հատկապես [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] և [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության շրջանում, մայրաքաղաքի կառուցապատումը, պաշտպանական համակարգը, եկեղեցական և պալատական համալիրները դարձան արքայական իշխանության ներկայացման կարևոր միջոցներ<ref name=":4">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ Այդ միջավայրի առանցքային հուշարձաններից էր [[Սուրբ Աստվածածին Կաթողիկե եկեղեցի (Անի)|Անիի Մայր տաճարը]]։ Դրա շինարարությունը սկսվել է [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] օրոք և ավարտվել 1001 թվականին՝ [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության ժամանակ։ Ճարտարապետ [[Տրդատ Ա|Տրդատի]] ստեղծած կառույցը իր մասշտաբով և գեղարվեստական լուծումներով արտահայտում էր մայրաքաղաքի քաղաքական ու եկեղեցական նշանակությունը։ Տաճարի արտաքին քանդակային հարդարանքում առանձնանում են բացված թևերով և ճանկերում որս պահող արծիվների պատկերները։ Այդ հորինվածքներում ընդգծվում են թռչնի ուժը, շարժումը և որսին տիրապետելու գործողությունը։ Գիշատիչ թռչնի և զոհի հարաբերությունը կարող էր խորհրդանշել հաղթանակ, գերազանցություն կամ իշխանություն<ref>{{Cite book |last=Հասրաթյան |first=Մուրադ |title=Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը |publisher=«Անահիտ» |year=1992 |location=Երևան}}</ref>։ Սակայն այն պնդումը, թե որսը ներկայացնում է հենց Բագրատունիների թշնամիներին, ուղղակիորեն հաստատված չէ և պետք է դիտարկել որպես պատկերագրական մեկնաբանություն։ Արծվապատկերների նշանակությունը հասկանալու համար կարևոր է նաև Անիի միջնաբերդի պալատական միջավայրը։ Արքայական իշխանության անմիջական ներկայության հետ կապված կառույցներում նույն մոտիվի կիրառությունը հիմք է տալիս այն դիտարկելու իշխանական խորհրդաբանության շրջանակում։ Արքայական պատվիրատվության հետ առնչվող տարբեր հուշարձաններում պատկերի կրկնությունը մեծացնում է նման մեկնաբանության հավանականությունը, սակայն ինքնին չի հաստատում միասնական և պարտադիր տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref name=":6">{{Cite book |last=Սարգսյան |first=Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Արծվի կրոնական և աշխարհիկ իմաստները հաճախ կարող էին համադրվել։ Եկեղեցական կառույցի վրա այն կարող էր միաժամանակ մասնակցել քրիստոնեական պատկերագրական ծրագրին և արտահայտել կառույցի արքայական հովանավորության գաղափարը։ Հետևաբար յուրաքանչյուր պատկերի նշանակությունը պետք է որոշել ամբողջ հորինվածքի և պատմական միջավայրի շրջանակում<ref name=":4" />։ Առյուծի ու արծվի պատկերների համատեղ ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ Բագրատունյաց իշխանական խորհրդաբանությունը չէր սահմանափակվում մեկ կենդանակերպ նշանով։ Դրանք կարող էին լինել արքայական ուժն ու գերիշխանությունը ներկայացնող տարբեր, բայց փոխլրացնող բաղադրիչներ<ref name=":12" />։ == Կրոնական և քրիստոնեական խորհրդանիշներ․ խաչ և Դավթյան ծագման ավանդույթ == Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի իշխանական խորհրդաբանությունը ձևավորվել է քրիստոնեական աշխարհայացքի և արքայական իշխանության մասին միջնադարյան պատկերացումների համատեքստում։ Այս համակարգում խաչը հանդես էր գալիս որպես քրիստոնեական հավատքի, աստվածային հովանավորության և սրբազան իշխանության խորհրդանիշ։ Արքայական միջավայրում դրա կիրառությունը կարելի է մեկնաբանել որպես աշխարհիկ իշխանության և քրիստոնեական արժեհամակարգի կապի արտահայտություն։ Սակայն խաչի՝ որպես համընդհանուր քրիստոնեական նշանի գործածությունը ինքնին բավարար հիմք չէ այն Բագրատունիների բացառապես տոհմական զինանշան համարելու համար։ Արքայատան կրոնական ինքնության մեկնաբանության համար նշանակություն ունեն նաև տոհմի աստվածաշնչյան ծագման մասին ավանդությունները<ref>{{Cite book |last=Մաթևոսյան |first=Ռաֆայել |title=Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները |publisher=«Պատմա-բանասիրական հանդես» |year=1988 |location=Երևան}}</ref>։ Այստեղ անհրաժեշտ է տարբերակել հրեական ծագման ավանդությունը և Դավիթ թագավորից սերվելու գաղափարը։ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] հաղորդած ծագումնաբանական պատմությունը Բագրատունիներին կապում է հրեական նախնի Շամբատի հետ, մինչդեռ Դավթյան ծագման գաղափարը ներկայացնում է այդ ավանդության հետագա զարգացումը։ Հետևաբար, Խորենացուն ուղղակիորեն [[Սասունցի Դավիթ|Դավիթից]] և [[Սողոմոն Իմաստուն|Սողոմոնից]] սերվելու տեսակետ վերագրելը ճշգրիտ չէ։ Դավթյան ծագման ավանդույթն առավել ընդգծված գաղափարական նշանակություն ստացավ Բագրատունիների վրացական ճյուղի՝ Բագրատիոնիների արքայական ինքնության ձևավորման մեջ<ref name=":6" />։ [[Աստվածաշնչյան կտակարան|Աստվածաշնչյան]] թագավորի հետ ծագումնաբանական կապը նպաստում էր տոհմի հեղինակության բարձրացմանը և ժառանգական իշխանության սրբազան հիմնավորմանը<ref name=":42">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ == Իշխանական ատրիբուտներ, ռազմական խորհրդանիշներ և արքունի պաշտոններ == Բագրատունիների իշխանական դիրքը դրսևորվում էր ժառանգական արքունի պաշտոնների, տիտղոսների, թագադրման արարողությունների և արքայական տարբերանշանների միջոցով։ Դրանք արտահայտում էին տոհմի տեղը քաղաքական աստիճանակարգում և նպաստում նրա իշխանության հեղինակության ամրապնդմանը։ Հայ պատմագրական ավանդության համաձայն՝ Արշակունյաց ժամանակաշրջանում Բագրատունիներին վերապահված էր թագադիր ասպետի ժառանգական պաշտոնը։ Այն ներառում էր արքայի թագադրման արարողությանը մասնակցելու առանձնաշնորհը և վկայում տոհմի բարձր դիրքի մասին։ Սակայն այս պաշտոնի պատմական նշանակությունը պետք է տարբերակել Բագրատունյաց թագավորության ժամանակաշրջանի թագադրման կարգից․ նախկին առանձնաշնորհը ինքնին չի հաստատում նույն գործառույթի անփոփոխ շարունակությունը հետագա դարերում<ref>{{Cite book |last=Փավստոս Բուզանդ |title=Հայոց պատմություն |publisher=«Սովետական գրող» |year=1987 |location=Երևան}}</ref>։ Արքայական իշխանության կարևորագույն տարբերանշանը թագն էր։ Հայոց թագավորության վերականգնման ընթացքում Աշոտ Ա-ին թագ ուղարկելու մասին հաղորդումները կապված են ինչպես [[Աբբասյան խալիֆայություն|Աբբասյան խալիֆի,]] այնպես էլ [[Բյուզանդիայի կայսրեր|Բյուզանդիայի]] կայսր [[Բարսեղ Ա Մակեդոնացի|Բարսեղ Ա-ի հետ]]։ Այս գործողություններն ունեին նաև դիվանագիտական նշանակություն՝ արտահայտելով Աշոտի արքայական կարգավիճակի ճանաչումը և Հայաստանի նկատմամբ երկու տերությունների քաղաքական հետաքրքրությունը<ref>{{Cite book |last=Սարգսյան Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց իշխանության ներկայացման մեջ նշանակալի դեր ուներ նաև տիտղոսաշարը։ «Հայոց թագավոր» և առանձին տիրակալների առնչությամբ գործածված «շահնշահ»՝ «արքայից արքա», անվանումներն արտահայտում էին արքայական կարգավիճակն ու գերագահության հավակնությունները։ Այդուհանդերձ, «Շահնշահ Հայոց և Վրաց» ձևակերպումը, ինչպես նաև բյուզանդական «կուրապաղատ» և «պատրիկ» պատվաստիճանները չպետք է ընդհանրացնել տոհմի բոլոր ներկայացուցիչների համար․ դրանց կիրառությունը անհրաժեշտ է ներկայացնել կոնկրետ անձի, ժամանակաշրջանի և աղբյուրի համատեքստում։Ռազմական խորհրդաբանության ուսումնասիրության մեջ դրոշներն ու տարբերանշանները կարելի է դիտարկել որպես զորքի կազմակերպման, հրամանատարական պատկանելության և իշխանության տեսանելի ներկայացման միջոցներ<ref name=":2" />։ == Բագրատունյաց տոհմական ճյուղավորումների խորհրդանշական առանձնահատկություններ․ Կյուրիկյաններ և վրաց Բագրատունիներ == Բագրատունյաց տոհմի տարբեր ճյուղերի քաղաքական ինքնուրույնացումը պայմաններ ստեղծեց իշխանության ներկայացման առանձնահատուկ ձևերի զարգացման համար։ Դրանց ուսումնասիրության ընթացքում անհրաժեշտ է տարբերակել միջնադարյան դրամների ու հուշարձանների պատկերագրությունը և ավելի ուշ ձևավորված տոհմական զինանշանները՝ խուսափելով տարբեր ժամանակաշրջանների խորհրդանիշների նույնացումից<ref name=":5">{{Cite book |last=Մուշեղյան Խաչատուր|title=Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից|publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ|year=1970|location=Երևան}}</ref>։ [[Պատկեր:Kiurike_Bagratunicoin.jpg|մինի]] [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Տաշիր-Ձորագետի]] Կյուրիկյանների խորհրդաբանության կարևոր վկայություններից են [[Կյուրիկե Բ|Կյուրիկե Բ-ին]] վերագրվող պղնձե դրամները։ Դրանց դիմերեսին պատկերված է [[Հիսուս Քրիստոսի մկրտություն|Հիսուս Քրիստոսը]]՝ [[Ավետարան|Ավետարանը]] ձեռքին, իսկ դարձերեսին առկա է հայերեն աղոթական մակագրություն՝ «Տէր, օգնեա Կիւրիկէի կիւրապաղատին» իմաստով։ Այսպիսով, դրամի պատկերագրության և գրության մեջ համադրվում են քրիստոնեական խորհրդանիշը, տիրակալի անունը և նրա պատվաստիճանը<ref>{{Cite book |last=Վարդանյան Ռուբեն|title=Հայկական դրամագիտություն|publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն»|year=2004|location=Երևան}}</ref>։ Այս համադրությունը կարելի է մեկնաբանել որպես արքայական իշխանության քրիստոնեական հիմնավորման և տիրակալի քաղաքական կարգավիճակի ընդգծման միջոց։ «<nowiki/>[[Կյուրոպաղատ|Կուրապաղատ»]] պատվաստիճանի հիշատակությունն արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական մշակույթի ազդեցությունը, իսկ հայերեն մակագրությունը՝ տեղական լեզվական ինքնության դրսևորումը։ Սակայն մեկ դրամատեսակի տվյալները բավարար չեն նույն առանձնահատկությունները Բագրատունյաց բոլոր կրտսեր ճյուղերին վերագրելու համար։ Այստեղ միավորվում են քրիստոնեական հավատքի արտահայտությունը, իշխանավորի անունը և նրա պատվաստիճանը։ [[Հիսուս|Քրիստոսի]] պատկերը և աղոթքային մակագրությունը ցույց են տալիս, որ իշխանության ներկայացման մեջ կարևոր տեղ ուներ աստվածային հովանավորության գաղափարը<ref>{{Cite book |last=Garsoïan Nina|title=Armenia between Byzantium and the Sasanians|publisher=Variorum|year=1985|location=London}}</ref>։ «Կուրապաղատ» պատվաստիճանի հիշատակությունն էլ արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական ու դիվանագիտական միջավայրի հետ կապը։ Այս դրամների վրա առյուծի կամ արծվի բացակայությունը չի նշանակում, թե կենդանակերպ խորհրդանիշները դեր չունեին Կյուրիկյանների կամ Բագրատունիների իշխանական մշակույթում։ Այն ցույց է տալիս, որ տվյալ դրամական նմուշներում նախապատվությունը տրվել է քրիստոնեական պատկերին և անվան ու տիտղոսի հիշատակությանը։ Սահմանափակ դրամագիտական նյութից հնարավոր չէ ընդհանուր եզրակացություն անել ամբողջ արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի մասին<ref name=":5" />։ Վրաց Բագրատունիների՝ Բագրատիոնիների խորհրդաբանության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցրել Դավթյան ծագման ավանդույթը։ Դրա պատկերային արտահայտություններից են քնարը և պարսատիկը, որոնք հանդիպում են տոհմի ավելի ուշ զինանշանային տարբերակներում, մասնավորապես՝ [[Մուխրանա|Մուխրանյան]] ճյուղի զինանշանում։ Քնարը կապվում է Դավթի սաղմոսերգության, իսկ պարսատիկը՝ Գոլիաթի նկատմամբ նրա հաղթանակի հետ։ Նույն զինանշանում պատկերված Քրիստոսի անկար պատմուճանը ներկայացնում է վրացական քրիստոնեական ավանդության կարևոր սրբություններից մեկը։ Հայկական և վրացական ճյուղերի խորհրդանշական նյութերի համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու քրիստոնեական ինքնության և իշխանության սրբազան հիմնավորման ընդհանուր թեմաները։ Միաժամանակ, Կյուրիկյանների միջնադարյան դրամները և [[Վրաց թագավորություն|Բագրատիոնիների]] ավելի ուշ զինանշանները պատկանում են տարբեր պատմական ու գործառութային միջավայրերի։ Ուստի դրանց նմանությունները պետք է դիտարկել որպես գաղափարական ընդհանրություններ՝ առանց ենթադրելու միասնական և անփոփոխ տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref>{{Cite book |last=Bichikashvili Ioseb|title=The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi,|publisher=National Library of Georgia|year=2003|location=Tbilisi}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == [[Կատեգորիա:Զինանշաններ այբբենական կարգով|զինանշան]] [[Կատեգորիա:Հայկական զինանշաններ]] <references /> == Գրականություն == # Ազարյան, Լևոն (1975)։ Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Ավագյան, Սուրեն (1982)։ Հայկական զինանշանները։ Երևան: «Հայաստան»։ # Խորենացի, Մովսես (1997)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Հայաստան»։ # Ղաֆադարյան, Կարո (1952)։ Անի քաղաքը և նրա պեղումները։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մաթևոսյան, Ռաֆայել (1988)։ Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները։ Երևան: «Պատմա-բանասիրական հանդես»։ # Մառ, Նիկողայոս (1934)։ Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները։ Մոսկվա։ # Մնացականյան, Ստեփան (1976)։ Հայկական աշխարհիկ քանդակը (IX–XIV դդ.)։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մուշեղյան, Խաչատուր (1970)։ Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Յաշարյան (Հասրաթյան), Մուրադ (1992)։ Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը։ Երևան: «Անահիտ»։ # Սարգսյան, Աշոտ (2018)։ Հայոց պետականության խորհրդանիշները։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Վարդանյան, Ռուբեն (2004)։ Հայկական դրամագիտություն։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Փավստոս Բուզանդ (1987)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Սովետական գրող»։ # Bichikashvili, Ioseb (2003). The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi. Tbilisi: National Library of Georgia. # Garsoïan, Nina (1985). Armenia between Byzantium and the Sasanians. London: Variorum. 50b1oc27o2wfuxpnh78e9yqhh3aye7y 10940260 10940258 2026-10-11T12:38:12Z Ալբինա Կարապետյան 165986 10940260 wikitext text/x-wiki Բագրատունյաց հարստության զինանշանի (հերալդիկ) համակարգը հանդես է գալիս որպես միջնադարյան հայ քաղաքական մտքի, քրիստոնեական աշխարհընկալման և տոհմական ինքնագիտակցության յուրօրինակ սինթեզ:Բագրատունիների պատկերագրության մեջ առանցքային տեղ զբաղեցնող խորհրդանիշները (հատկապես՝ հաղթանակող առյուծը, արծիվը և դրանք ամբողջացնող քրիստոնեական խաչը) սովորական տոհմական նշաններ չէին․ դրանք ինքնիշխանության, ռազմական զորության և աստվածատուր իշխանության գաղափարական մարմնավորումն էին<ref name=":122">{{Cite book |last=Ավագյան|first=Սուրեն|title=Հայկական զինանշանները|publisher=«Հայաստան»|year=1982|location=Երևան}}</ref>: Անիի ճարտարապետական հուշարձաններում (մասնավորապես՝ Աշոտաշեն ու Սմբատաշեն պարիսպներին), դրամագիտական նյութերում և վիմագրերում պահպանված պատկերաքանդակները վկայում են բնիկ հայկական ավանդույթների, հելլենիստական ժառանգության և մերձավորարևելյան խորհրդաբանության ներդաշնակ համադրման մասին<ref name=":72">{{Cite book |last=Խորենացի|first=Մովսես|title=Հայոց պատմություն|publisher=«Հայաստան»|year=1997|isbn=|location=Երևան}}</ref>: == Տոհմի ծագումնաբանություն և արքունի պաշտոններ == [[Պատկեր:Bagratuni_Armenia_1000-hy.svg|ձախից|մինի|290x290փքս|Բագրատունյաց Հայաստանը հզորության գագաթնակետին]] Բագրատունիները հայոց պատմության ամենանշանավոր իշխանական տոհմերից են։ Ըստ միջնադարյան հայ պատմագրական ավանդության ([[Մովսես Խորենացի]])՝ տոհմի նախնիները [[Հայաստան]] են գաղթել [[Հրեաստան|Հրեաստանից]], սակայն ժամանակակից պատմագիտությունը [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիներին]] դիտարկում է որպես բնիկ հայկական /տեղական ծագում ունեցող իշխանական տուն։ Արշակունյաց թագավորության շրջանում (I–V դարեր) Բագրատունիները զբաղեցրել են ասպետության ժառանգական պաշտոնը․ նրանք կրել են «թագադիր ասպետ» տիտղոսը՝ իրավունք ունենալով թագադրելու հայոց արքաներին։ Տոհմի նախնական հայրենի տիրույթը [[Բարձր Հայք]] նահանգի [[Սպեր (գավառ)|Սպեր գավառն]] էր<ref name=":72" />։ == Խորհրդանիշների պատկերագրություն == [[Պատկեր:Bagrotouni.svg|աջից|290x290փքս]] IX–XI դարերի հայկական իրականության նկատմամբ «զինանշան» հասկացության կիրառումը պայմանական է, քանի որ տվյալ ժամանակաշրջանում Հայաստանում գոյություն չուներ եվրոպական զարգացած հերալդիկային բնորոշ՝ իրավականորեն կարգավորված և ժառանգական զինանշանների միասնական համակարգ։ Հետևաբար [[Բագրատունիներ|Բագրատունիների]] դեպքում առավել հիմնավորված է կիրառել «տոհմական», «արքայական» կամ «իշխանական խորհրդանշաններ» հասկացությունները՝ դրանց բնույթը պարզաբանելով պահպանված նյութական և պատկերագրական աղբյուրների հիման վրա<ref name=":1">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրության հիմնական աղբյուրագիտական հենքը կազմում են IX–XI դարերի ճարտարապետական հուշարձանների քանդակային հարդարանքը, նվիրատվական հորինվածքները և կենդանակերպ պատկերները։ Գրավոր աղբյուրները Բագրատունիների միասնական զինանշանի կառուցվածքի վերաբերյալ ամբողջական նկարագրություն չեն պահպանել։ Այդ պատճառով արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի վերականգնումը հիմնականում իրականացվում է արվեստաբանական և պատկերագրական նյութի համադրական քննության միջոցով<ref name=":1" />։ == Առյուծի պատկերագրություն Բագրատունյաց իշխանական միջավայրում == [[Պատկեր:Bagratuni_flag.svg|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների տոհմական և արքայական խորհրդանշանների ուսումնասիրության կարևորագույն խնդիրներից է առյուծի կամ հովազի պատկերի մեկնաբանությունը։ Ի տարբերություն զարգացած միջնադարյան եվրոպական հերալդիկայի՝ Բագրատունյաց Հայաստանից չեն պահպանվել զինանշանների կիրառությունը կանոնակարգող գրավոր վկայություններ, որոնց հիման վրա հնարավոր կլիներ վերականգնել արքայատոհմի միասնական և անփոփոխ զինանշանը։ Հետևաբար Բագրատունիների խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրությունը հիմնականում հիմնվում է IX–XI դարերի ճարտարապետական և քանդակային նյութի վրա<ref name=":1" />։ Առյուծապատկերի՝ Բագրատունյաց արքայական իշխանության հետ կապվող վաղ օրինակներից մեկը պահպանվել է [[Սուրբ Առաքելոց եկեղեցի (Կարս)|Կարսի Ս. Առաքելոց]] եկեղեցու հարավային ճակատին։ Եկեղեցին կառուցվել է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա Բագրատունու]] (928/929–953) իշխանության տարիներին՝ X դարի 30–40-ական թվականներին, երբ Կարսը դարձել էր Բագրատունյաց թագավորության քաղաքական կարևոր կենտրոններից մեկը։ Կառույցի հարավային պատին պահպանված քառակուսի սալաքարի վրա քանդակված է առյուծի պատկեր<ref name=":2">{{Cite book |last=Մնացականյան |first=Ստեփան |title=Հայկական աշխարհիկ քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1976 |location=Երևան}}</ref>։ Կենդանին ուղղված է դեպի աջ, առջևի թաթերից մեկը բարձրացված է, իսկ պոչը՝ վեր պարզված։ Հուշարձանի ուսումնասիրողները առյուծապատկերը կապել են Բագրատունյաց արքայական ընտանիքի հետ։ Պատկերի տեղադրությունը հատկապես կարևոր է դրա գործառույթի մեկնաբանության տեսանկյունից։ Այն գտնվում է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա-ի]] պատվերով կառուցված արքայական նշանակության հուշարձանի վրա, ինչի հիման վրա հետազոտական գրականության մեջ առաջադրվել է այն տեսակետը, որ առյուծը կարող էր հանդես գալ որպես արքայի կամ Բագրատունյաց արքայական տան իշխանական տարբերանշան<ref name=":2" />։ [[Պատկեր:Բագրատունիների_զինանշան.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների խորհրդաբանության ուսումնասիրության համար առավել կարևոր նյութ է պահպանվել նաև Անիում։ Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաքի պաշտպանական և քաղաքային կառույցների քանդակային հարդարանքում առյուծի կամ հովազի պատկերների առկայությունը դեռևս Անիի հնագիտական ուսումնասիրությունների ժամանակ դարձել է հետազոտողների ուշադրության առարկա։ [[Նիկողայոս Մառ|Ն. Մառի]], [[Հովսեփ Օրբելի|Հ. Օրբելու]] և [[Անի|Անիի]] հնագիտական ուսումնասիրություններին մասնակցած այլ մասնագետների աշխատություններում քաղաքի գլխավոր դարպասների շրջանում պահպանված դեպի աջ ընթացող առյուծի կամ հովազի պատկերը մեկնաբանվել է որպես Բագրատունիների գլխավոր ճյուղի տոհմական նշան։ Անիի առյուծապատկերի նշանակությունը պայմանավորված է նաև դրա տեղադրությամբ<ref name=":3">{{Cite book |last=Նիկողայոս |first=Մառ |title=Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները |location=Մոսկվա |publication-date=1934}}</ref>։ Այն ընդգրկված էր մայրաքաղաքի հանրային և իշխանական տարածքի պատկերային համակարգում։ Այդ հանգամանքը թույլ է տալիս կենդանու պատկերը դիտարկել ոչ միայն որպես ճարտարապետական զարդաքանդակ, այլև որպես քաղաքական իշխանության խորհրդանշական արտահայտություն։ Առյուծի՝ որպես ուժի, գերիշխանության և արքայական իշխանության խորհրդանիշի տարածվածությունը միջնադարյան պատկերագրության մեջ ևս համապատասխանում է նման մեկնաբանությանը<ref name=":2" />։ Միաժամանակ առյուծապատկերի նույնացումը Բագրատունիների բացառիկ տոհմական խորհրդանիշի հետ պահանջում է զգուշավորություն։ Առյուծը լայն տարածում ունեցող պատկերագրական մոտիվ էր ինչպես հայկական, այնպես էլ բյուզանդական, իրանական և մերձավորարևելյան արվեստում։ Հետևաբար Բագրատունիների հետ դրա կապը պետք է հիմնավորել ոչ միայն կենդանու պատկերով, այլև հուշարձանի ժամանակագրությամբ, պատվիրատուով, տեղադրությամբ և պատմաքաղաքական միջավայրով<ref name=":3" />։ Բագրատունյաց առյուծապատկերի հետագա ընկալման կարևոր դրսևորում է դրա ներառումը Հայաստանի նորագույն պետական խորհրդաբանության մեջ։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պետական զինանշանի հեղինակներ [[Ալեքսանդր Թամանյան|Ալեքսանդր Թամանյանը]] և [[Հակոբ Կոջոյան|Հակոբ Կոջոյանը]] վահանի չորս հատվածներում ներկայացրել են պատմական Հայաստանի չորս թագավորական տների խորհրդանիշները։ Բագրատունիների խորհրդանիշը ներկայացվել է առյուծի պատկերով։ Նույն կառուցվածքը պահպանվել է նաև Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս պետական զինանշանում, որի վերին ձախ հատվածը պաշտոնապես ներկայացնում է Բագրատունիների թագավորության խորհրդանիշը<ref>{{Cite book |last=Ազարյան |first=Լևոն |title=Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1975 |location=Երևան}}</ref>։ == Արծվի պատկերը Բագրատունիների իշխանական խորհրդանշաններում == [[Պատկեր:AniStGregory.jpg|աջից|մինի|326x326փքս|[[Անիի Տիգրան Հոնենց եկեղեցի]]]] [[Պատկեր:OTAniKathedraleD.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս|[[Անիի մայր տաճար]]]] Բագրատունյաց իշխանական պատկերագրության մյուս կարևոր բաղադրիչը արծիվն է։ Հայկական արվեստում այն հայտնի էր դեռևս Բագրատունիների քաղաքական վերելքից առաջ և հանդիպում էր ինչպես եկեղեցական, այնպես էլ աշխարհիկ միջավայրում։ Արծիվը կարող էր արտահայտել ուժի, գերազանցության և հաղթանակի գաղափարներ, միաժամանակ ունենալով նաև քրիստոնեական իմաստներ։Բագրատունյաց իշխանության հետ կապվող արծվապատկերների ուսումնասիրության համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի Անին<ref name=":3" />։ X դարի երկրորդ կեսին, հատկապես [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] և [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության շրջանում, մայրաքաղաքի կառուցապատումը, պաշտպանական համակարգը, եկեղեցական և պալատական համալիրները դարձան արքայական իշխանության ներկայացման կարևոր միջոցներ<ref name=":4">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ Այդ միջավայրի առանցքային հուշարձաններից էր [[Սուրբ Աստվածածին Կաթողիկե եկեղեցի (Անի)|Անիի Մայր տաճարը]]։ Դրա շինարարությունը սկսվել է [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] օրոք և ավարտվել 1001 թվականին՝ [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության ժամանակ։ Ճարտարապետ [[Տրդատ Ա|Տրդատի]] ստեղծած կառույցը իր մասշտաբով և գեղարվեստական լուծումներով արտահայտում էր մայրաքաղաքի քաղաքական ու եկեղեցական նշանակությունը։ Տաճարի արտաքին քանդակային հարդարանքում առանձնանում են բացված թևերով և ճանկերում որս պահող արծիվների պատկերները։ Այդ հորինվածքներում ընդգծվում են թռչնի ուժը, շարժումը և որսին տիրապետելու գործողությունը։ Գիշատիչ թռչնի և զոհի հարաբերությունը կարող էր խորհրդանշել հաղթանակ, գերազանցություն կամ իշխանություն<ref>{{Cite book |last=Հասրաթյան |first=Մուրադ |title=Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը |publisher=«Անահիտ» |year=1992 |location=Երևան}}</ref>։ Սակայն այն պնդումը, թե որսը ներկայացնում է հենց Բագրատունիների թշնամիներին, ուղղակիորեն հաստատված չէ և պետք է դիտարկել որպես պատկերագրական մեկնաբանություն։ Արծվապատկերների նշանակությունը հասկանալու համար կարևոր է նաև Անիի միջնաբերդի պալատական միջավայրը։ Արքայական իշխանության անմիջական ներկայության հետ կապված կառույցներում նույն մոտիվի կիրառությունը հիմք է տալիս այն դիտարկելու իշխանական խորհրդաբանության շրջանակում։ Արքայական պատվիրատվության հետ առնչվող տարբեր հուշարձաններում պատկերի կրկնությունը մեծացնում է նման մեկնաբանության հավանականությունը, սակայն ինքնին չի հաստատում միասնական և պարտադիր տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref name=":6">{{Cite book |last=Սարգսյան |first=Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Արծվի կրոնական և աշխարհիկ իմաստները հաճախ կարող էին համադրվել։ Եկեղեցական կառույցի վրա այն կարող էր միաժամանակ մասնակցել քրիստոնեական պատկերագրական ծրագրին և արտահայտել կառույցի արքայական հովանավորության գաղափարը։ Հետևաբար յուրաքանչյուր պատկերի նշանակությունը պետք է որոշել ամբողջ հորինվածքի և պատմական միջավայրի շրջանակում<ref name=":4" />։ Առյուծի ու արծվի պատկերների համատեղ ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ Բագրատունյաց իշխանական խորհրդաբանությունը չէր սահմանափակվում մեկ կենդանակերպ նշանով։ Դրանք կարող էին լինել արքայական ուժն ու գերիշխանությունը ներկայացնող տարբեր, բայց փոխլրացնող բաղադրիչներ<ref name=":12">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ == Կրոնական և քրիստոնեական խորհրդանիշներ․ խաչ և Դավթյան ծագման ավանդույթ == Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի իշխանական խորհրդաբանությունը ձևավորվել է քրիստոնեական աշխարհայացքի և արքայական իշխանության մասին միջնադարյան պատկերացումների համատեքստում։ Այս համակարգում խաչը հանդես էր գալիս որպես քրիստոնեական հավատքի, աստվածային հովանավորության և սրբազան իշխանության խորհրդանիշ։ Արքայական միջավայրում դրա կիրառությունը կարելի է մեկնաբանել որպես աշխարհիկ իշխանության և քրիստոնեական արժեհամակարգի կապի արտահայտություն։ Սակայն խաչի՝ որպես համընդհանուր քրիստոնեական նշանի գործածությունը ինքնին բավարար հիմք չէ այն Բագրատունիների բացառապես տոհմական զինանշան համարելու համար։ Արքայատան կրոնական ինքնության մեկնաբանության համար նշանակություն ունեն նաև տոհմի աստվածաշնչյան ծագման մասին ավանդությունները<ref>{{Cite book |last=Մաթևոսյան |first=Ռաֆայել |title=Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները |publisher=«Պատմա-բանասիրական հանդես» |year=1988 |location=Երևան}}</ref>։ Այստեղ անհրաժեշտ է տարբերակել հրեական ծագման ավանդությունը և Դավիթ թագավորից սերվելու գաղափարը։ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] հաղորդած ծագումնաբանական պատմությունը Բագրատունիներին կապում է հրեական նախնի Շամբատի հետ, մինչդեռ Դավթյան ծագման գաղափարը ներկայացնում է այդ ավանդության հետագա զարգացումը։ Հետևաբար, Խորենացուն ուղղակիորեն [[Սասունցի Դավիթ|Դավիթից]] և [[Սողոմոն Իմաստուն|Սողոմոնից]] սերվելու տեսակետ վերագրելը ճշգրիտ չէ։ Դավթյան ծագման ավանդույթն առավել ընդգծված գաղափարական նշանակություն ստացավ Բագրատունիների վրացական ճյուղի՝ Բագրատիոնիների արքայական ինքնության ձևավորման մեջ<ref name=":6" />։ [[Աստվածաշնչյան կտակարան|Աստվածաշնչյան]] թագավորի հետ ծագումնաբանական կապը նպաստում էր տոհմի հեղինակության բարձրացմանը և ժառանգական իշխանության սրբազան հիմնավորմանը<ref name=":42">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ == Իշխանական ատրիբուտներ, ռազմական խորհրդանիշներ և արքունի պաշտոններ == Բագրատունիների իշխանական դիրքը դրսևորվում էր ժառանգական արքունի պաշտոնների, տիտղոսների, թագադրման արարողությունների և արքայական տարբերանշանների միջոցով։ Դրանք արտահայտում էին տոհմի տեղը քաղաքական աստիճանակարգում և նպաստում նրա իշխանության հեղինակության ամրապնդմանը։ Հայ պատմագրական ավանդության համաձայն՝ Արշակունյաց ժամանակաշրջանում Բագրատունիներին վերապահված էր թագադիր ասպետի ժառանգական պաշտոնը։ Այն ներառում էր արքայի թագադրման արարողությանը մասնակցելու առանձնաշնորհը և վկայում տոհմի բարձր դիրքի մասին։ Սակայն այս պաշտոնի պատմական նշանակությունը պետք է տարբերակել Բագրատունյաց թագավորության ժամանակաշրջանի թագադրման կարգից․ նախկին առանձնաշնորհը ինքնին չի հաստատում նույն գործառույթի անփոփոխ շարունակությունը հետագա դարերում<ref>{{Cite book |last=Փավստոս Բուզանդ |title=Հայոց պատմություն |publisher=«Սովետական գրող» |year=1987 |location=Երևան}}</ref>։ Արքայական իշխանության կարևորագույն տարբերանշանը թագն էր։ Հայոց թագավորության վերականգնման ընթացքում Աշոտ Ա-ին թագ ուղարկելու մասին հաղորդումները կապված են ինչպես [[Աբբասյան խալիֆայություն|Աբբասյան խալիֆի,]] այնպես էլ [[Բյուզանդիայի կայսրեր|Բյուզանդիայի]] կայսր [[Բարսեղ Ա Մակեդոնացի|Բարսեղ Ա-ի հետ]]։ Այս գործողություններն ունեին նաև դիվանագիտական նշանակություն՝ արտահայտելով Աշոտի արքայական կարգավիճակի ճանաչումը և Հայաստանի նկատմամբ երկու տերությունների քաղաքական հետաքրքրությունը<ref>{{Cite book |last=Սարգսյան Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց իշխանության ներկայացման մեջ նշանակալի դեր ուներ նաև տիտղոսաշարը։ «Հայոց թագավոր» և առանձին տիրակալների առնչությամբ գործածված «շահնշահ»՝ «արքայից արքա», անվանումներն արտահայտում էին արքայական կարգավիճակն ու գերագահության հավակնությունները։ Այդուհանդերձ, «Շահնշահ Հայոց և Վրաց» ձևակերպումը, ինչպես նաև բյուզանդական «կուրապաղատ» և «պատրիկ» պատվաստիճանները չպետք է ընդհանրացնել տոհմի բոլոր ներկայացուցիչների համար․ դրանց կիրառությունը անհրաժեշտ է ներկայացնել կոնկրետ անձի, ժամանակաշրջանի և աղբյուրի համատեքստում։Ռազմական խորհրդաբանության ուսումնասիրության մեջ դրոշներն ու տարբերանշանները կարելի է դիտարկել որպես զորքի կազմակերպման, հրամանատարական պատկանելության և իշխանության տեսանելի ներկայացման միջոցներ<ref name=":2" />։ == Բագրատունյաց տոհմական ճյուղավորումների խորհրդանշական առանձնահատկություններ․ Կյուրիկյաններ և վրաց Բագրատունիներ == Բագրատունյաց տոհմի տարբեր ճյուղերի քաղաքական ինքնուրույնացումը պայմաններ ստեղծեց իշխանության ներկայացման առանձնահատուկ ձևերի զարգացման համար։ Դրանց ուսումնասիրության ընթացքում անհրաժեշտ է տարբերակել միջնադարյան դրամների ու հուշարձանների պատկերագրությունը և ավելի ուշ ձևավորված տոհմական զինանշանները՝ խուսափելով տարբեր ժամանակաշրջանների խորհրդանիշների նույնացումից<ref name=":5">{{Cite book |last=Մուշեղյան Խաչատուր|title=Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից|publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ|year=1970|location=Երևան}}</ref>։ [[Պատկեր:Kiurike_Bagratunicoin.jpg|մինի]] [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Տաշիր-Ձորագետի]] Կյուրիկյանների խորհրդաբանության կարևոր վկայություններից են [[Կյուրիկե Բ|Կյուրիկե Բ-ին]] վերագրվող պղնձե դրամները։ Դրանց դիմերեսին պատկերված է [[Հիսուս Քրիստոսի մկրտություն|Հիսուս Քրիստոսը]]՝ [[Ավետարան|Ավետարանը]] ձեռքին, իսկ դարձերեսին առկա է հայերեն աղոթական մակագրություն՝ «Տէր, օգնեա Կիւրիկէի կիւրապաղատին» իմաստով։ Այսպիսով, դրամի պատկերագրության և գրության մեջ համադրվում են քրիստոնեական խորհրդանիշը, տիրակալի անունը և նրա պատվաստիճանը<ref>{{Cite book |last=Վարդանյան Ռուբեն|title=Հայկական դրամագիտություն|publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն»|year=2004|location=Երևան}}</ref>։ Այս համադրությունը կարելի է մեկնաբանել որպես արքայական իշխանության քրիստոնեական հիմնավորման և տիրակալի քաղաքական կարգավիճակի ընդգծման միջոց։ «<nowiki/>[[Կյուրոպաղատ|Կուրապաղատ»]] պատվաստիճանի հիշատակությունն արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական մշակույթի ազդեցությունը, իսկ հայերեն մակագրությունը՝ տեղական լեզվական ինքնության դրսևորումը։ Սակայն մեկ դրամատեսակի տվյալները բավարար չեն նույն առանձնահատկությունները Բագրատունյաց բոլոր կրտսեր ճյուղերին վերագրելու համար։ Այստեղ միավորվում են քրիստոնեական հավատքի արտահայտությունը, իշխանավորի անունը և նրա պատվաստիճանը։ [[Հիսուս|Քրիստոսի]] պատկերը և աղոթքային մակագրությունը ցույց են տալիս, որ իշխանության ներկայացման մեջ կարևոր տեղ ուներ աստվածային հովանավորության գաղափարը<ref>{{Cite book |last=Garsoïan Nina|title=Armenia between Byzantium and the Sasanians|publisher=Variorum|year=1985|location=London}}</ref>։ «Կուրապաղատ» պատվաստիճանի հիշատակությունն էլ արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական ու դիվանագիտական միջավայրի հետ կապը։ Այս դրամների վրա առյուծի կամ արծվի բացակայությունը չի նշանակում, թե կենդանակերպ խորհրդանիշները դեր չունեին Կյուրիկյանների կամ Բագրատունիների իշխանական մշակույթում։ Այն ցույց է տալիս, որ տվյալ դրամական նմուշներում նախապատվությունը տրվել է քրիստոնեական պատկերին և անվան ու տիտղոսի հիշատակությանը։ Սահմանափակ դրամագիտական նյութից հնարավոր չէ ընդհանուր եզրակացություն անել ամբողջ արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի մասին<ref name=":5" />։ Վրաց Բագրատունիների՝ Բագրատիոնիների խորհրդաբանության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցրել Դավթյան ծագման ավանդույթը։ Դրա պատկերային արտահայտություններից են քնարը և պարսատիկը, որոնք հանդիպում են տոհմի ավելի ուշ զինանշանային տարբերակներում, մասնավորապես՝ [[Մուխրանա|Մուխրանյան]] ճյուղի զինանշանում։ Քնարը կապվում է Դավթի սաղմոսերգության, իսկ պարսատիկը՝ Գոլիաթի նկատմամբ նրա հաղթանակի հետ։ Նույն զինանշանում պատկերված Քրիստոսի անկար պատմուճանը ներկայացնում է վրացական քրիստոնեական ավանդության կարևոր սրբություններից մեկը։ Հայկական և վրացական ճյուղերի խորհրդանշական նյութերի համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու քրիստոնեական ինքնության և իշխանության սրբազան հիմնավորման ընդհանուր թեմաները։ Միաժամանակ, Կյուրիկյանների միջնադարյան դրամները և [[Վրաց թագավորություն|Բագրատիոնիների]] ավելի ուշ զինանշանները պատկանում են տարբեր պատմական ու գործառութային միջավայրերի։ Ուստի դրանց նմանությունները պետք է դիտարկել որպես գաղափարական ընդհանրություններ՝ առանց ենթադրելու միասնական և անփոփոխ տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref>{{Cite book |last=Bichikashvili Ioseb|title=The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi,|publisher=National Library of Georgia|year=2003|location=Tbilisi}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == [[Կատեգորիա:Զինանշաններ այբբենական կարգով|զինանշան]] [[Կատեգորիա:Հայկական զինանշաններ]] <references /> == Գրականություն == # Ազարյան, Լևոն (1975)։ Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Ավագյան, Սուրեն (1982)։ Հայկական զինանշանները։ Երևան: «Հայաստան»։ # Խորենացի, Մովսես (1997)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Հայաստան»։ # Ղաֆադարյան, Կարո (1952)։ Անի քաղաքը և նրա պեղումները։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մաթևոսյան, Ռաֆայել (1988)։ Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները։ Երևան: «Պատմա-բանասիրական հանդես»։ # Մառ, Նիկողայոս (1934)։ Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները։ Մոսկվա։ # Մնացականյան, Ստեփան (1976)։ Հայկական աշխարհիկ քանդակը (IX–XIV դդ.)։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մուշեղյան, Խաչատուր (1970)։ Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Յաշարյան (Հասրաթյան), Մուրադ (1992)։ Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը։ Երևան: «Անահիտ»։ # Սարգսյան, Աշոտ (2018)։ Հայոց պետականության խորհրդանիշները։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Վարդանյան, Ռուբեն (2004)։ Հայկական դրամագիտություն։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Փավստոս Բուզանդ (1987)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Սովետական գրող»։ # Bichikashvili, Ioseb (2003). The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi. Tbilisi: National Library of Georgia. # Garsoïan, Nina (1985). Armenia between Byzantium and the Sasanians. London: Variorum. 1m958ckr9xw5cipbsdjyspc406t8kkk 10940262 10940260 2026-10-11T12:45:29Z 23artashes 2675 /* */ 10940262 wikitext text/x-wiki '''Բագրատունյաց հարստության զինանշանի''' (հերալդիկ) համակարգը հանդես է գալիս որպես միջնադարյան հայ քաղաքական մտքի, քրիստոնեական աշխարհընկալման և տոհմական ինքնագիտակցության յուրօրինակ սինթեզ:Բագրատունիների պատկերագրության մեջ առանցքային տեղ զբաղեցնող խորհրդանիշները (հատկապես՝ հաղթանակող առյուծը, արծիվը և դրանք ամբողջացնող քրիստոնեական խաչը) սովորական տոհմական նշաններ չէին․ դրանք ինքնիշխանության, ռազմական զորության և աստվածատուր իշխանության գաղափարական մարմնավորումն էին<ref name=":122">{{Cite book |last=Ավագյան|first=Սուրեն|title=Հայկական զինանշանները|publisher=«Հայաստան»|year=1982|location=Երևան}}</ref>: Անիի ճարտարապետական հուշարձաններում (մասնավորապես՝ Աշոտաշեն ու Սմբատաշեն պարիսպներին), դրամագիտական նյութերում և վիմագրերում պահպանված պատկերաքանդակները վկայում են բնիկ հայկական ավանդույթների, հելլենիստական ժառանգության և մերձավորարևելյան խորհրդաբանության ներդաշնակ համադրման մասին<ref name=":72">{{Cite book |last=Խորենացի|first=Մովսես|title=Հայոց պատմություն|publisher=«Հայաստան»|year=1997|isbn=|location=Երևան}}</ref>: == Տոհմի ծագումնաբանություն և արքունի պաշտոններ == [[Պատկեր:Bagratuni_Armenia_1000-hy.svg|ձախից|մինի|290x290փքս|Բագրատունյաց Հայաստանը հզորության գագաթնակետին]] Բագրատունիները հայոց պատմության ամենանշանավոր իշխանական տոհմերից են։ Ըստ միջնադարյան հայ պատմագրական ավանդության ([[Մովսես Խորենացի]])՝ տոհմի նախնիները [[Հայաստան]] են գաղթել [[Հրեաստան|Հրեաստանից]], սակայն ժամանակակից պատմագիտությունը [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիներին]] դիտարկում է որպես բնիկ հայկական /տեղական ծագում ունեցող իշխանական տուն։ Արշակունյաց թագավորության շրջանում (I–V դարեր) Բագրատունիները զբաղեցրել են ասպետության ժառանգական պաշտոնը․ նրանք կրել են «թագադիր ասպետ» տիտղոսը՝ իրավունք ունենալով թագադրելու հայոց արքաներին։ Տոհմի նախնական հայրենի տիրույթը [[Բարձր Հայք]] նահանգի [[Սպեր (գավառ)|Սպեր գավառն]] էր<ref name=":72" />։ == Խորհրդանիշների պատկերագրություն == [[Պատկեր:Bagrotouni.svg|աջից|290x290փքս]] IX–XI դարերի հայկական իրականության նկատմամբ «զինանշան» հասկացության կիրառումը պայմանական է, քանի որ տվյալ ժամանակաշրջանում Հայաստանում գոյություն չուներ եվրոպական զարգացած հերալդիկային բնորոշ՝ իրավականորեն կարգավորված և ժառանգական զինանշանների միասնական համակարգ։ Հետևաբար [[Բագրատունիներ|Բագրատունիների]] դեպքում առավել հիմնավորված է կիրառել «տոհմական», «արքայական» կամ «իշխանական խորհրդանշաններ» հասկացությունները՝ դրանց բնույթը պարզաբանելով պահպանված նյութական և պատկերագրական աղբյուրների հիման վրա<ref name=":1">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրության հիմնական աղբյուրագիտական հենքը կազմում են IX–XI դարերի ճարտարապետական հուշարձանների քանդակային հարդարանքը, նվիրատվական հորինվածքները և կենդանակերպ պատկերները։ Գրավոր աղբյուրները Բագրատունիների միասնական զինանշանի կառուցվածքի վերաբերյալ ամբողջական նկարագրություն չեն պահպանել։ Այդ պատճառով արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի վերականգնումը հիմնականում իրականացվում է արվեստաբանական և պատկերագրական նյութի համադրական քննության միջոցով<ref name=":1" />։ == Առյուծի պատկերագրություն Բագրատունյաց իշխանական միջավայրում == [[Պատկեր:Bagratuni_flag.svg|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների տոհմական և արքայական խորհրդանշանների ուսումնասիրության կարևորագույն խնդիրներից է առյուծի կամ հովազի պատկերի մեկնաբանությունը։ Ի տարբերություն զարգացած միջնադարյան եվրոպական հերալդիկայի՝ Բագրատունյաց Հայաստանից չեն պահպանվել զինանշանների կիրառությունը կանոնակարգող գրավոր վկայություններ, որոնց հիման վրա հնարավոր կլիներ վերականգնել արքայատոհմի միասնական և անփոփոխ զինանշանը։ Հետևաբար Բագրատունիների խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրությունը հիմնականում հիմնվում է IX–XI դարերի ճարտարապետական և քանդակային նյութի վրա<ref name=":1" />։ Առյուծապատկերի՝ Բագրատունյաց արքայական իշխանության հետ կապվող վաղ օրինակներից մեկը պահպանվել է [[Սուրբ Առաքելոց եկեղեցի (Կարս)|Կարսի Ս. Առաքելոց]] եկեղեցու հարավային ճակատին։ Եկեղեցին կառուցվել է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա Բագրատունու]] (928/929–953) իշխանության տարիներին՝ X դարի 30–40-ական թվականներին, երբ Կարսը դարձել էր Բագրատունյաց թագավորության քաղաքական կարևոր կենտրոններից մեկը։ Կառույցի հարավային պատին պահպանված քառակուսի սալաքարի վրա քանդակված է առյուծի պատկեր<ref name=":2">{{Cite book |last=Մնացականյան |first=Ստեփան |title=Հայկական աշխարհիկ քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1976 |location=Երևան}}</ref>։ Կենդանին ուղղված է դեպի աջ, առջևի թաթերից մեկը բարձրացված է, իսկ պոչը՝ վեր պարզված։ Հուշարձանի ուսումնասիրողները առյուծապատկերը կապել են Բագրատունյաց արքայական ընտանիքի հետ։ Պատկերի տեղադրությունը հատկապես կարևոր է դրա գործառույթի մեկնաբանության տեսանկյունից։ Այն գտնվում է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա-ի]] պատվերով կառուցված արքայական նշանակության հուշարձանի վրա, ինչի հիման վրա հետազոտական գրականության մեջ առաջադրվել է այն տեսակետը, որ առյուծը կարող էր հանդես գալ որպես արքայի կամ Բագրատունյաց արքայական տան իշխանական տարբերանշան<ref name=":2" />։ [[Պատկեր:Բագրատունիների_զինանշան.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների խորհրդաբանության ուսումնասիրության համար առավել կարևոր նյութ է պահպանվել նաև Անիում։ Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաքի պաշտպանական և քաղաքային կառույցների քանդակային հարդարանքում առյուծի կամ հովազի պատկերների առկայությունը դեռևս Անիի հնագիտական ուսումնասիրությունների ժամանակ դարձել է հետազոտողների ուշադրության առարկա։ [[Նիկողայոս Մառ|Ն. Մառի]], [[Հովսեփ Օրբելի|Հ. Օրբելու]] և [[Անի|Անիի]] հնագիտական ուսումնասիրություններին մասնակցած այլ մասնագետների աշխատություններում քաղաքի գլխավոր դարպասների շրջանում պահպանված դեպի աջ ընթացող առյուծի կամ հովազի պատկերը մեկնաբանվել է որպես Բագրատունիների գլխավոր ճյուղի տոհմական նշան։ Անիի առյուծապատկերի նշանակությունը պայմանավորված է նաև դրա տեղադրությամբ<ref name=":3">{{Cite book |last=Նիկողայոս |first=Մառ |title=Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները |location=Մոսկվա |publication-date=1934}}</ref>։ Այն ընդգրկված էր մայրաքաղաքի հանրային և իշխանական տարածքի պատկերային համակարգում։ Այդ հանգամանքը թույլ է տալիս կենդանու պատկերը դիտարկել ոչ միայն որպես ճարտարապետական զարդաքանդակ, այլև որպես քաղաքական իշխանության խորհրդանշական արտահայտություն։ Առյուծի՝ որպես ուժի, գերիշխանության և արքայական իշխանության խորհրդանիշի տարածվածությունը միջնադարյան պատկերագրության մեջ ևս համապատասխանում է նման մեկնաբանությանը<ref name=":2" />։ Միաժամանակ առյուծապատկերի նույնացումը Բագրատունիների բացառիկ տոհմական խորհրդանիշի հետ պահանջում է զգուշավորություն։ Առյուծը լայն տարածում ունեցող պատկերագրական մոտիվ էր ինչպես հայկական, այնպես էլ բյուզանդական, իրանական և մերձավորարևելյան արվեստում։ Հետևաբար Բագրատունիների հետ դրա կապը պետք է հիմնավորել ոչ միայն կենդանու պատկերով, այլև հուշարձանի ժամանակագրությամբ, պատվիրատուով, տեղադրությամբ և պատմաքաղաքական միջավայրով<ref name=":3" />։ Բագրատունյաց առյուծապատկերի հետագա ընկալման կարևոր դրսևորում է դրա ներառումը Հայաստանի նորագույն պետական խորհրդաբանության մեջ։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պետական զինանշանի հեղինակներ [[Ալեքսանդր Թամանյան|Ալեքսանդր Թամանյանը]] և [[Հակոբ Կոջոյան|Հակոբ Կոջոյանը]] վահանի չորս հատվածներում ներկայացրել են պատմական Հայաստանի չորս թագավորական տների խորհրդանիշները։ Բագրատունիների խորհրդանիշը ներկայացվել է առյուծի պատկերով։ Նույն կառուցվածքը պահպանվել է նաև Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս պետական զինանշանում, որի վերին ձախ հատվածը պաշտոնապես ներկայացնում է Բագրատունիների թագավորության խորհրդանիշը<ref>{{Cite book |last=Ազարյան |first=Լևոն |title=Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1975 |location=Երևան}}</ref>։ == Արծվի պատկերը Բագրատունիների իշխանական խորհրդանշաններում == [[Պատկեր:AniStGregory.jpg|աջից|մինի|326x326փքս|[[Անիի Տիգրան Հոնենց եկեղեցի]]]] [[Պատկեր:OTAniKathedraleD.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս|[[Անիի մայր տաճար]]]] Բագրատունյաց իշխանական պատկերագրության մյուս կարևոր բաղադրիչը արծիվն է։ Հայկական արվեստում այն հայտնի էր դեռևս Բագրատունիների քաղաքական վերելքից առաջ և հանդիպում էր ինչպես եկեղեցական, այնպես էլ աշխարհիկ միջավայրում։ Արծիվը կարող էր արտահայտել ուժի, գերազանցության և հաղթանակի գաղափարներ, միաժամանակ ունենալով նաև քրիստոնեական իմաստներ։Բագրատունյաց իշխանության հետ կապվող արծվապատկերների ուսումնասիրության համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի Անին<ref name=":3" />։ X դարի երկրորդ կեսին, հատկապես [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] և [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության շրջանում, մայրաքաղաքի կառուցապատումը, պաշտպանական համակարգը, եկեղեցական և պալատական համալիրները դարձան արքայական իշխանության ներկայացման կարևոր միջոցներ<ref name=":4">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ Այդ միջավայրի առանցքային հուշարձաններից էր [[Սուրբ Աստվածածին Կաթողիկե եկեղեցի (Անի)|Անիի Մայր տաճարը]]։ Դրա շինարարությունը սկսվել է [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] օրոք և ավարտվել 1001 թվականին՝ [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության ժամանակ։ Ճարտարապետ [[Տրդատ Ա|Տրդատի]] ստեղծած կառույցը իր մասշտաբով և գեղարվեստական լուծումներով արտահայտում էր մայրաքաղաքի քաղաքական ու եկեղեցական նշանակությունը։ Տաճարի արտաքին քանդակային հարդարանքում առանձնանում են բացված թևերով և ճանկերում որս պահող արծիվների պատկերները։ Այդ հորինվածքներում ընդգծվում են թռչնի ուժը, շարժումը և որսին տիրապետելու գործողությունը։ Գիշատիչ թռչնի և զոհի հարաբերությունը կարող էր խորհրդանշել հաղթանակ, գերազանցություն կամ իշխանություն<ref>{{Cite book |last=Հասրաթյան |first=Մուրադ |title=Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը |publisher=«Անահիտ» |year=1992 |location=Երևան}}</ref>։ Սակայն այն պնդումը, թե որսը ներկայացնում է հենց Բագրատունիների թշնամիներին, ուղղակիորեն հաստատված չէ և պետք է դիտարկել որպես պատկերագրական մեկնաբանություն։ Արծվապատկերների նշանակությունը հասկանալու համար կարևոր է նաև Անիի միջնաբերդի պալատական միջավայրը։ Արքայական իշխանության անմիջական ներկայության հետ կապված կառույցներում նույն մոտիվի կիրառությունը հիմք է տալիս այն դիտարկելու իշխանական խորհրդաբանության շրջանակում։ Արքայական պատվիրատվության հետ առնչվող տարբեր հուշարձաններում պատկերի կրկնությունը մեծացնում է նման մեկնաբանության հավանականությունը, սակայն ինքնին չի հաստատում միասնական և պարտադիր տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref name=":6">{{Cite book |last=Սարգսյան |first=Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Արծվի կրոնական և աշխարհիկ իմաստները հաճախ կարող էին համադրվել։ Եկեղեցական կառույցի վրա այն կարող էր միաժամանակ մասնակցել քրիստոնեական պատկերագրական ծրագրին և արտահայտել կառույցի արքայական հովանավորության գաղափարը։ Հետևաբար յուրաքանչյուր պատկերի նշանակությունը պետք է որոշել ամբողջ հորինվածքի և պատմական միջավայրի շրջանակում<ref name=":4" />։ Առյուծի ու արծվի պատկերների համատեղ ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ Բագրատունյաց իշխանական խորհրդաբանությունը չէր սահմանափակվում մեկ կենդանակերպ նշանով։ Դրանք կարող էին լինել արքայական ուժն ու գերիշխանությունը ներկայացնող տարբեր, բայց փոխլրացնող բաղադրիչներ<ref name=":12">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ == Կրոնական և քրիստոնեական խորհրդանիշներ․ խաչ և Դավթյան ծագման ավանդույթ == Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի իշխանական խորհրդաբանությունը ձևավորվել է քրիստոնեական աշխարհայացքի և արքայական իշխանության մասին միջնադարյան պատկերացումների համատեքստում։ Այս համակարգում խաչը հանդես էր գալիս որպես քրիստոնեական հավատքի, աստվածային հովանավորության և սրբազան իշխանության խորհրդանիշ։ Արքայական միջավայրում դրա կիրառությունը կարելի է մեկնաբանել որպես աշխարհիկ իշխանության և քրիստոնեական արժեհամակարգի կապի արտահայտություն։ Սակայն խաչի՝ որպես համընդհանուր քրիստոնեական նշանի գործածությունը ինքնին բավարար հիմք չէ այն Բագրատունիների բացառապես տոհմական զինանշան համարելու համար։ Արքայատան կրոնական ինքնության մեկնաբանության համար նշանակություն ունեն նաև տոհմի աստվածաշնչյան ծագման մասին ավանդությունները<ref>{{Cite book |last=Մաթևոսյան |first=Ռաֆայել |title=Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները |publisher=«Պատմա-բանասիրական հանդես» |year=1988 |location=Երևան}}</ref>։ Այստեղ անհրաժեշտ է տարբերակել հրեական ծագման ավանդությունը և Դավիթ թագավորից սերվելու գաղափարը։ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] հաղորդած ծագումնաբանական պատմությունը Բագրատունիներին կապում է հրեական նախնի Շամբատի հետ, մինչդեռ Դավթյան ծագման գաղափարը ներկայացնում է այդ ավանդության հետագա զարգացումը։ Հետևաբար, Խորենացուն ուղղակիորեն [[Սասունցի Դավիթ|Դավիթից]] և [[Սողոմոն Իմաստուն|Սողոմոնից]] սերվելու տեսակետ վերագրելը ճշգրիտ չէ։ Դավթյան ծագման ավանդույթն առավել ընդգծված գաղափարական նշանակություն ստացավ Բագրատունիների վրացական ճյուղի՝ Բագրատիոնիների արքայական ինքնության ձևավորման մեջ<ref name=":6" />։ [[Աստվածաշնչյան կտակարան|Աստվածաշնչյան]] թագավորի հետ ծագումնաբանական կապը նպաստում էր տոհմի հեղինակության բարձրացմանը և ժառանգական իշխանության սրբազան հիմնավորմանը<ref name=":42">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ == Իշխանական ատրիբուտներ, ռազմական խորհրդանիշներ և արքունի պաշտոններ == Բագրատունիների իշխանական դիրքը դրսևորվում էր ժառանգական արքունի պաշտոնների, տիտղոսների, թագադրման արարողությունների և արքայական տարբերանշանների միջոցով։ Դրանք արտահայտում էին տոհմի տեղը քաղաքական աստիճանակարգում և նպաստում նրա իշխանության հեղինակության ամրապնդմանը։ Հայ պատմագրական ավանդության համաձայն՝ Արշակունյաց ժամանակաշրջանում Բագրատունիներին վերապահված էր թագադիր ասպետի ժառանգական պաշտոնը։ Այն ներառում էր արքայի թագադրման արարողությանը մասնակցելու առանձնաշնորհը և վկայում տոհմի բարձր դիրքի մասին։ Սակայն այս պաշտոնի պատմական նշանակությունը պետք է տարբերակել Բագրատունյաց թագավորության ժամանակաշրջանի թագադրման կարգից․ նախկին առանձնաշնորհը ինքնին չի հաստատում նույն գործառույթի անփոփոխ շարունակությունը հետագա դարերում<ref>{{Cite book |last=Փավստոս Բուզանդ |title=Հայոց պատմություն |publisher=«Սովետական գրող» |year=1987 |location=Երևան}}</ref>։ Արքայական իշխանության կարևորագույն տարբերանշանը թագն էր։ Հայոց թագավորության վերականգնման ընթացքում Աշոտ Ա-ին թագ ուղարկելու մասին հաղորդումները կապված են ինչպես [[Աբբասյան խալիֆայություն|Աբբասյան խալիֆի,]] այնպես էլ [[Բյուզանդիայի կայսրեր|Բյուզանդիայի]] կայսր [[Բարսեղ Ա Մակեդոնացի|Բարսեղ Ա-ի հետ]]։ Այս գործողություններն ունեին նաև դիվանագիտական նշանակություն՝ արտահայտելով Աշոտի արքայական կարգավիճակի ճանաչումը և Հայաստանի նկատմամբ երկու տերությունների քաղաքական հետաքրքրությունը<ref>{{Cite book |last=Սարգսյան Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց իշխանության ներկայացման մեջ նշանակալի դեր ուներ նաև տիտղոսաշարը։ «Հայոց թագավոր» և առանձին տիրակալների առնչությամբ գործածված «շահնշահ»՝ «արքայից արքա», անվանումներն արտահայտում էին արքայական կարգավիճակն ու գերագահության հավակնությունները։ Այդուհանդերձ, «Շահնշահ Հայոց և Վրաց» ձևակերպումը, ինչպես նաև բյուզանդական «կուրապաղատ» և «պատրիկ» պատվաստիճանները չպետք է ընդհանրացնել տոհմի բոլոր ներկայացուցիչների համար․ դրանց կիրառությունը անհրաժեշտ է ներկայացնել կոնկրետ անձի, ժամանակաշրջանի և աղբյուրի համատեքստում։Ռազմական խորհրդաբանության ուսումնասիրության մեջ դրոշներն ու տարբերանշանները կարելի է դիտարկել որպես զորքի կազմակերպման, հրամանատարական պատկանելության և իշխանության տեսանելի ներկայացման միջոցներ<ref name=":2" />։ == Բագրատունյաց տոհմական ճյուղավորումների խորհրդանշական առանձնահատկություններ․ Կյուրիկյաններ և վրաց Բագրատունիներ == Բագրատունյաց տոհմի տարբեր ճյուղերի քաղաքական ինքնուրույնացումը պայմաններ ստեղծեց իշխանության ներկայացման առանձնահատուկ ձևերի զարգացման համար։ Դրանց ուսումնասիրության ընթացքում անհրաժեշտ է տարբերակել միջնադարյան դրամների ու հուշարձանների պատկերագրությունը և ավելի ուշ ձևավորված տոհմական զինանշանները՝ խուսափելով տարբեր ժամանակաշրջանների խորհրդանիշների նույնացումից<ref name=":5">{{Cite book |last=Մուշեղյան Խաչատուր|title=Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից|publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ|year=1970|location=Երևան}}</ref>։ [[Պատկեր:Kiurike_Bagratunicoin.jpg|մինի]] [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Տաշիր-Ձորագետի]] Կյուրիկյանների խորհրդաբանության կարևոր վկայություններից են [[Կյուրիկե Բ|Կյուրիկե Բ-ին]] վերագրվող պղնձե դրամները։ Դրանց դիմերեսին պատկերված է [[Հիսուս Քրիստոսի մկրտություն|Հիսուս Քրիստոսը]]՝ [[Ավետարան|Ավետարանը]] ձեռքին, իսկ դարձերեսին առկա է հայերեն աղոթական մակագրություն՝ «Տէր, օգնեա Կիւրիկէի կիւրապաղատին» իմաստով։ Այսպիսով, դրամի պատկերագրության և գրության մեջ համադրվում են քրիստոնեական խորհրդանիշը, տիրակալի անունը և նրա պատվաստիճանը<ref>{{Cite book |last=Վարդանյան Ռուբեն|title=Հայկական դրամագիտություն|publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն»|year=2004|location=Երևան}}</ref>։ Այս համադրությունը կարելի է մեկնաբանել որպես արքայական իշխանության քրիստոնեական հիմնավորման և տիրակալի քաղաքական կարգավիճակի ընդգծման միջոց։ «<nowiki/>[[Կյուրոպաղատ|Կուրապաղատ»]] պատվաստիճանի հիշատակությունն արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական մշակույթի ազդեցությունը, իսկ հայերեն մակագրությունը՝ տեղական լեզվական ինքնության դրսևորումը։ Սակայն մեկ դրամատեսակի տվյալները բավարար չեն նույն առանձնահատկությունները Բագրատունյաց բոլոր կրտսեր ճյուղերին վերագրելու համար։ Այստեղ միավորվում են քրիստոնեական հավատքի արտահայտությունը, իշխանավորի անունը և նրա պատվաստիճանը։ [[Հիսուս|Քրիստոսի]] պատկերը և աղոթքային մակագրությունը ցույց են տալիս, որ իշխանության ներկայացման մեջ կարևոր տեղ ուներ աստվածային հովանավորության գաղափարը<ref>{{Cite book |last=Garsoïan Nina|title=Armenia between Byzantium and the Sasanians|publisher=Variorum|year=1985|location=London}}</ref>։ «Կուրապաղատ» պատվաստիճանի հիշատակությունն էլ արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական ու դիվանագիտական միջավայրի հետ կապը։ Այս դրամների վրա առյուծի կամ արծվի բացակայությունը չի նշանակում, թե կենդանակերպ խորհրդանիշները դեր չունեին Կյուրիկյանների կամ Բագրատունիների իշխանական մշակույթում։ Այն ցույց է տալիս, որ տվյալ դրամական նմուշներում նախապատվությունը տրվել է քրիստոնեական պատկերին և անվան ու տիտղոսի հիշատակությանը։ Սահմանափակ դրամագիտական նյութից հնարավոր չէ ընդհանուր եզրակացություն անել ամբողջ արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի մասին<ref name=":5" />։ Վրաց Բագրատունիների՝ Բագրատիոնիների խորհրդաբանության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցրել Դավթյան ծագման ավանդույթը։ Դրա պատկերային արտահայտություններից են քնարը և պարսատիկը, որոնք հանդիպում են տոհմի ավելի ուշ զինանշանային տարբերակներում, մասնավորապես՝ [[Մուխրանա|Մուխրանյան]] ճյուղի զինանշանում։ Քնարը կապվում է Դավթի սաղմոսերգության, իսկ պարսատիկը՝ Գոլիաթի նկատմամբ նրա հաղթանակի հետ։ Նույն զինանշանում պատկերված Քրիստոսի անկար պատմուճանը ներկայացնում է վրացական քրիստոնեական ավանդության կարևոր սրբություններից մեկը։ Հայկական և վրացական ճյուղերի խորհրդանշական նյութերի համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու քրիստոնեական ինքնության և իշխանության սրբազան հիմնավորման ընդհանուր թեմաները։ Միաժամանակ, Կյուրիկյանների միջնադարյան դրամները և [[Վրաց թագավորություն|Բագրատիոնիների]] ավելի ուշ զինանշանները պատկանում են տարբեր պատմական ու գործառութային միջավայրերի։ Ուստի դրանց նմանությունները պետք է դիտարկել որպես գաղափարական ընդհանրություններ՝ առանց ենթադրելու միասնական և անփոփոխ տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref>{{Cite book |last=Bichikashvili Ioseb|title=The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi,|publisher=National Library of Georgia|year=2003|location=Tbilisi}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == [[Կատեգորիա:Զինանշաններ այբբենական կարգով|զինանշան]] [[Կատեգորիա:Հայկական զինանշաններ]] <references /> == Գրականություն == # Ազարյան, Լևոն (1975)։ Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Ավագյան, Սուրեն (1982)։ Հայկական զինանշանները։ Երևան: «Հայաստան»։ # Խորենացի, Մովսես (1997)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Հայաստան»։ # Ղաֆադարյան, Կարո (1952)։ Անի քաղաքը և նրա պեղումները։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մաթևոսյան, Ռաֆայել (1988)։ Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները։ Երևան: «Պատմա-բանասիրական հանդես»։ # Մառ, Նիկողայոս (1934)։ Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները։ Մոսկվա։ # Մնացականյան, Ստեփան (1976)։ Հայկական աշխարհիկ քանդակը (IX–XIV դդ.)։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մուշեղյան, Խաչատուր (1970)։ Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Յաշարյան (Հասրաթյան), Մուրադ (1992)։ Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը։ Երևան: «Անահիտ»։ # Սարգսյան, Աշոտ (2018)։ Հայոց պետականության խորհրդանիշները։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Վարդանյան, Ռուբեն (2004)։ Հայկական դրամագիտություն։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Փավստոս Բուզանդ (1987)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Սովետական գրող»։ # Bichikashvili, Ioseb (2003). The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi. Tbilisi: National Library of Georgia. # Garsoïan, Nina (1985). Armenia between Byzantium and the Sasanians. London: Variorum. 8hpsiwwgg0my4232bcvrb3kc91wx7he 10940263 10940262 2026-10-11T12:46:26Z 23artashes 2675 /* Ծանոթագրություններ */ 10940263 wikitext text/x-wiki '''Բագրատունյաց հարստության զինանշանի''' (հերալդիկ) համակարգը հանդես է գալիս որպես միջնադարյան հայ քաղաքական մտքի, քրիստոնեական աշխարհընկալման և տոհմական ինքնագիտակցության յուրօրինակ սինթեզ:Բագրատունիների պատկերագրության մեջ առանցքային տեղ զբաղեցնող խորհրդանիշները (հատկապես՝ հաղթանակող առյուծը, արծիվը և դրանք ամբողջացնող քրիստոնեական խաչը) սովորական տոհմական նշաններ չէին․ դրանք ինքնիշխանության, ռազմական զորության և աստվածատուր իշխանության գաղափարական մարմնավորումն էին<ref name=":122">{{Cite book |last=Ավագյան|first=Սուրեն|title=Հայկական զինանշանները|publisher=«Հայաստան»|year=1982|location=Երևան}}</ref>: Անիի ճարտարապետական հուշարձաններում (մասնավորապես՝ Աշոտաշեն ու Սմբատաշեն պարիսպներին), դրամագիտական նյութերում և վիմագրերում պահպանված պատկերաքանդակները վկայում են բնիկ հայկական ավանդույթների, հելլենիստական ժառանգության և մերձավորարևելյան խորհրդաբանության ներդաշնակ համադրման մասին<ref name=":72">{{Cite book |last=Խորենացի|first=Մովսես|title=Հայոց պատմություն|publisher=«Հայաստան»|year=1997|isbn=|location=Երևան}}</ref>: == Տոհմի ծագումնաբանություն և արքունի պաշտոններ == [[Պատկեր:Bagratuni_Armenia_1000-hy.svg|ձախից|մինի|290x290փքս|Բագրատունյաց Հայաստանը հզորության գագաթնակետին]] Բագրատունիները հայոց պատմության ամենանշանավոր իշխանական տոհմերից են։ Ըստ միջնադարյան հայ պատմագրական ավանդության ([[Մովսես Խորենացի]])՝ տոհմի նախնիները [[Հայաստան]] են գաղթել [[Հրեաստան|Հրեաստանից]], սակայն ժամանակակից պատմագիտությունը [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիներին]] դիտարկում է որպես բնիկ հայկական /տեղական ծագում ունեցող իշխանական տուն։ Արշակունյաց թագավորության շրջանում (I–V դարեր) Բագրատունիները զբաղեցրել են ասպետության ժառանգական պաշտոնը․ նրանք կրել են «թագադիր ասպետ» տիտղոսը՝ իրավունք ունենալով թագադրելու հայոց արքաներին։ Տոհմի նախնական հայրենի տիրույթը [[Բարձր Հայք]] նահանգի [[Սպեր (գավառ)|Սպեր գավառն]] էր<ref name=":72" />։ == Խորհրդանիշների պատկերագրություն == [[Պատկեր:Bagrotouni.svg|աջից|290x290փքս]] IX–XI դարերի հայկական իրականության նկատմամբ «զինանշան» հասկացության կիրառումը պայմանական է, քանի որ տվյալ ժամանակաշրջանում Հայաստանում գոյություն չուներ եվրոպական զարգացած հերալդիկային բնորոշ՝ իրավականորեն կարգավորված և ժառանգական զինանշանների միասնական համակարգ։ Հետևաբար [[Բագրատունիներ|Բագրատունիների]] դեպքում առավել հիմնավորված է կիրառել «տոհմական», «արքայական» կամ «իշխանական խորհրդանշաններ» հասկացությունները՝ դրանց բնույթը պարզաբանելով պահպանված նյութական և պատկերագրական աղբյուրների հիման վրա<ref name=":1">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրության հիմնական աղբյուրագիտական հենքը կազմում են IX–XI դարերի ճարտարապետական հուշարձանների քանդակային հարդարանքը, նվիրատվական հորինվածքները և կենդանակերպ պատկերները։ Գրավոր աղբյուրները Բագրատունիների միասնական զինանշանի կառուցվածքի վերաբերյալ ամբողջական նկարագրություն չեն պահպանել։ Այդ պատճառով արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի վերականգնումը հիմնականում իրականացվում է արվեստաբանական և պատկերագրական նյութի համադրական քննության միջոցով<ref name=":1" />։ == Առյուծի պատկերագրություն Բագրատունյաց իշխանական միջավայրում == [[Պատկեր:Bagratuni_flag.svg|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների տոհմական և արքայական խորհրդանշանների ուսումնասիրության կարևորագույն խնդիրներից է առյուծի կամ հովազի պատկերի մեկնաբանությունը։ Ի տարբերություն զարգացած միջնադարյան եվրոպական հերալդիկայի՝ Բագրատունյաց Հայաստանից չեն պահպանվել զինանշանների կիրառությունը կանոնակարգող գրավոր վկայություններ, որոնց հիման վրա հնարավոր կլիներ վերականգնել արքայատոհմի միասնական և անփոփոխ զինանշանը։ Հետևաբար Բագրատունիների խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրությունը հիմնականում հիմնվում է IX–XI դարերի ճարտարապետական և քանդակային նյութի վրա<ref name=":1" />։ Առյուծապատկերի՝ Բագրատունյաց արքայական իշխանության հետ կապվող վաղ օրինակներից մեկը պահպանվել է [[Սուրբ Առաքելոց եկեղեցի (Կարս)|Կարսի Ս. Առաքելոց]] եկեղեցու հարավային ճակատին։ Եկեղեցին կառուցվել է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա Բագրատունու]] (928/929–953) իշխանության տարիներին՝ X դարի 30–40-ական թվականներին, երբ Կարսը դարձել էր Բագրատունյաց թագավորության քաղաքական կարևոր կենտրոններից մեկը։ Կառույցի հարավային պատին պահպանված քառակուսի սալաքարի վրա քանդակված է առյուծի պատկեր<ref name=":2">{{Cite book |last=Մնացականյան |first=Ստեփան |title=Հայկական աշխարհիկ քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1976 |location=Երևան}}</ref>։ Կենդանին ուղղված է դեպի աջ, առջևի թաթերից մեկը բարձրացված է, իսկ պոչը՝ վեր պարզված։ Հուշարձանի ուսումնասիրողները առյուծապատկերը կապել են Բագրատունյաց արքայական ընտանիքի հետ։ Պատկերի տեղադրությունը հատկապես կարևոր է դրա գործառույթի մեկնաբանության տեսանկյունից։ Այն գտնվում է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա-ի]] պատվերով կառուցված արքայական նշանակության հուշարձանի վրա, ինչի հիման վրա հետազոտական գրականության մեջ առաջադրվել է այն տեսակետը, որ առյուծը կարող էր հանդես գալ որպես արքայի կամ Բագրատունյաց արքայական տան իշխանական տարբերանշան<ref name=":2" />։ [[Պատկեր:Բագրատունիների_զինանշան.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների խորհրդաբանության ուսումնասիրության համար առավել կարևոր նյութ է պահպանվել նաև Անիում։ Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաքի պաշտպանական և քաղաքային կառույցների քանդակային հարդարանքում առյուծի կամ հովազի պատկերների առկայությունը դեռևս Անիի հնագիտական ուսումնասիրությունների ժամանակ դարձել է հետազոտողների ուշադրության առարկա։ [[Նիկողայոս Մառ|Ն. Մառի]], [[Հովսեփ Օրբելի|Հ. Օրբելու]] և [[Անի|Անիի]] հնագիտական ուսումնասիրություններին մասնակցած այլ մասնագետների աշխատություններում քաղաքի գլխավոր դարպասների շրջանում պահպանված դեպի աջ ընթացող առյուծի կամ հովազի պատկերը մեկնաբանվել է որպես Բագրատունիների գլխավոր ճյուղի տոհմական նշան։ Անիի առյուծապատկերի նշանակությունը պայմանավորված է նաև դրա տեղադրությամբ<ref name=":3">{{Cite book |last=Նիկողայոս |first=Մառ |title=Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները |location=Մոսկվա |publication-date=1934}}</ref>։ Այն ընդգրկված էր մայրաքաղաքի հանրային և իշխանական տարածքի պատկերային համակարգում։ Այդ հանգամանքը թույլ է տալիս կենդանու պատկերը դիտարկել ոչ միայն որպես ճարտարապետական զարդաքանդակ, այլև որպես քաղաքական իշխանության խորհրդանշական արտահայտություն։ Առյուծի՝ որպես ուժի, գերիշխանության և արքայական իշխանության խորհրդանիշի տարածվածությունը միջնադարյան պատկերագրության մեջ ևս համապատասխանում է նման մեկնաբանությանը<ref name=":2" />։ Միաժամանակ առյուծապատկերի նույնացումը Բագրատունիների բացառիկ տոհմական խորհրդանիշի հետ պահանջում է զգուշավորություն։ Առյուծը լայն տարածում ունեցող պատկերագրական մոտիվ էր ինչպես հայկական, այնպես էլ բյուզանդական, իրանական և մերձավորարևելյան արվեստում։ Հետևաբար Բագրատունիների հետ դրա կապը պետք է հիմնավորել ոչ միայն կենդանու պատկերով, այլև հուշարձանի ժամանակագրությամբ, պատվիրատուով, տեղադրությամբ և պատմաքաղաքական միջավայրով<ref name=":3" />։ Բագրատունյաց առյուծապատկերի հետագա ընկալման կարևոր դրսևորում է դրա ներառումը Հայաստանի նորագույն պետական խորհրդաբանության մեջ։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պետական զինանշանի հեղինակներ [[Ալեքսանդր Թամանյան|Ալեքսանդր Թամանյանը]] և [[Հակոբ Կոջոյան|Հակոբ Կոջոյանը]] վահանի չորս հատվածներում ներկայացրել են պատմական Հայաստանի չորս թագավորական տների խորհրդանիշները։ Բագրատունիների խորհրդանիշը ներկայացվել է առյուծի պատկերով։ Նույն կառուցվածքը պահպանվել է նաև Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս պետական զինանշանում, որի վերին ձախ հատվածը պաշտոնապես ներկայացնում է Բագրատունիների թագավորության խորհրդանիշը<ref>{{Cite book |last=Ազարյան |first=Լևոն |title=Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1975 |location=Երևան}}</ref>։ == Արծվի պատկերը Բագրատունիների իշխանական խորհրդանշաններում == [[Պատկեր:AniStGregory.jpg|աջից|մինի|326x326փքս|[[Անիի Տիգրան Հոնենց եկեղեցի]]]] [[Պատկեր:OTAniKathedraleD.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս|[[Անիի մայր տաճար]]]] Բագրատունյաց իշխանական պատկերագրության մյուս կարևոր բաղադրիչը արծիվն է։ Հայկական արվեստում այն հայտնի էր դեռևս Բագրատունիների քաղաքական վերելքից առաջ և հանդիպում էր ինչպես եկեղեցական, այնպես էլ աշխարհիկ միջավայրում։ Արծիվը կարող էր արտահայտել ուժի, գերազանցության և հաղթանակի գաղափարներ, միաժամանակ ունենալով նաև քրիստոնեական իմաստներ։Բագրատունյաց իշխանության հետ կապվող արծվապատկերների ուսումնասիրության համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի Անին<ref name=":3" />։ X դարի երկրորդ կեսին, հատկապես [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] և [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության շրջանում, մայրաքաղաքի կառուցապատումը, պաշտպանական համակարգը, եկեղեցական և պալատական համալիրները դարձան արքայական իշխանության ներկայացման կարևոր միջոցներ<ref name=":4">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ Այդ միջավայրի առանցքային հուշարձաններից էր [[Սուրբ Աստվածածին Կաթողիկե եկեղեցի (Անի)|Անիի Մայր տաճարը]]։ Դրա շինարարությունը սկսվել է [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] օրոք և ավարտվել 1001 թվականին՝ [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության ժամանակ։ Ճարտարապետ [[Տրդատ Ա|Տրդատի]] ստեղծած կառույցը իր մասշտաբով և գեղարվեստական լուծումներով արտահայտում էր մայրաքաղաքի քաղաքական ու եկեղեցական նշանակությունը։ Տաճարի արտաքին քանդակային հարդարանքում առանձնանում են բացված թևերով և ճանկերում որս պահող արծիվների պատկերները։ Այդ հորինվածքներում ընդգծվում են թռչնի ուժը, շարժումը և որսին տիրապետելու գործողությունը։ Գիշատիչ թռչնի և զոհի հարաբերությունը կարող էր խորհրդանշել հաղթանակ, գերազանցություն կամ իշխանություն<ref>{{Cite book |last=Հասրաթյան |first=Մուրադ |title=Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը |publisher=«Անահիտ» |year=1992 |location=Երևան}}</ref>։ Սակայն այն պնդումը, թե որսը ներկայացնում է հենց Բագրատունիների թշնամիներին, ուղղակիորեն հաստատված չէ և պետք է դիտարկել որպես պատկերագրական մեկնաբանություն։ Արծվապատկերների նշանակությունը հասկանալու համար կարևոր է նաև Անիի միջնաբերդի պալատական միջավայրը։ Արքայական իշխանության անմիջական ներկայության հետ կապված կառույցներում նույն մոտիվի կիրառությունը հիմք է տալիս այն դիտարկելու իշխանական խորհրդաբանության շրջանակում։ Արքայական պատվիրատվության հետ առնչվող տարբեր հուշարձաններում պատկերի կրկնությունը մեծացնում է նման մեկնաբանության հավանականությունը, սակայն ինքնին չի հաստատում միասնական և պարտադիր տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref name=":6">{{Cite book |last=Սարգսյան |first=Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Արծվի կրոնական և աշխարհիկ իմաստները հաճախ կարող էին համադրվել։ Եկեղեցական կառույցի վրա այն կարող էր միաժամանակ մասնակցել քրիստոնեական պատկերագրական ծրագրին և արտահայտել կառույցի արքայական հովանավորության գաղափարը։ Հետևաբար յուրաքանչյուր պատկերի նշանակությունը պետք է որոշել ամբողջ հորինվածքի և պատմական միջավայրի շրջանակում<ref name=":4" />։ Առյուծի ու արծվի պատկերների համատեղ ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ Բագրատունյաց իշխանական խորհրդաբանությունը չէր սահմանափակվում մեկ կենդանակերպ նշանով։ Դրանք կարող էին լինել արքայական ուժն ու գերիշխանությունը ներկայացնող տարբեր, բայց փոխլրացնող բաղադրիչներ<ref name=":12">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ == Կրոնական և քրիստոնեական խորհրդանիշներ․ խաչ և Դավթյան ծագման ավանդույթ == Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի իշխանական խորհրդաբանությունը ձևավորվել է քրիստոնեական աշխարհայացքի և արքայական իշխանության մասին միջնադարյան պատկերացումների համատեքստում։ Այս համակարգում խաչը հանդես էր գալիս որպես քրիստոնեական հավատքի, աստվածային հովանավորության և սրբազան իշխանության խորհրդանիշ։ Արքայական միջավայրում դրա կիրառությունը կարելի է մեկնաբանել որպես աշխարհիկ իշխանության և քրիստոնեական արժեհամակարգի կապի արտահայտություն։ Սակայն խաչի՝ որպես համընդհանուր քրիստոնեական նշանի գործածությունը ինքնին բավարար հիմք չէ այն Բագրատունիների բացառապես տոհմական զինանշան համարելու համար։ Արքայատան կրոնական ինքնության մեկնաբանության համար նշանակություն ունեն նաև տոհմի աստվածաշնչյան ծագման մասին ավանդությունները<ref>{{Cite book |last=Մաթևոսյան |first=Ռաֆայել |title=Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները |publisher=«Պատմա-բանասիրական հանդես» |year=1988 |location=Երևան}}</ref>։ Այստեղ անհրաժեշտ է տարբերակել հրեական ծագման ավանդությունը և Դավիթ թագավորից սերվելու գաղափարը։ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] հաղորդած ծագումնաբանական պատմությունը Բագրատունիներին կապում է հրեական նախնի Շամբատի հետ, մինչդեռ Դավթյան ծագման գաղափարը ներկայացնում է այդ ավանդության հետագա զարգացումը։ Հետևաբար, Խորենացուն ուղղակիորեն [[Սասունցի Դավիթ|Դավիթից]] և [[Սողոմոն Իմաստուն|Սողոմոնից]] սերվելու տեսակետ վերագրելը ճշգրիտ չէ։ Դավթյան ծագման ավանդույթն առավել ընդգծված գաղափարական նշանակություն ստացավ Բագրատունիների վրացական ճյուղի՝ Բագրատիոնիների արքայական ինքնության ձևավորման մեջ<ref name=":6" />։ [[Աստվածաշնչյան կտակարան|Աստվածաշնչյան]] թագավորի հետ ծագումնաբանական կապը նպաստում էր տոհմի հեղինակության բարձրացմանը և ժառանգական իշխանության սրբազան հիմնավորմանը<ref name=":42">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ == Իշխանական ատրիբուտներ, ռազմական խորհրդանիշներ և արքունի պաշտոններ == Բագրատունիների իշխանական դիրքը դրսևորվում էր ժառանգական արքունի պաշտոնների, տիտղոսների, թագադրման արարողությունների և արքայական տարբերանշանների միջոցով։ Դրանք արտահայտում էին տոհմի տեղը քաղաքական աստիճանակարգում և նպաստում նրա իշխանության հեղինակության ամրապնդմանը։ Հայ պատմագրական ավանդության համաձայն՝ Արշակունյաց ժամանակաշրջանում Բագրատունիներին վերապահված էր թագադիր ասպետի ժառանգական պաշտոնը։ Այն ներառում էր արքայի թագադրման արարողությանը մասնակցելու առանձնաշնորհը և վկայում տոհմի բարձր դիրքի մասին։ Սակայն այս պաշտոնի պատմական նշանակությունը պետք է տարբերակել Բագրատունյաց թագավորության ժամանակաշրջանի թագադրման կարգից․ նախկին առանձնաշնորհը ինքնին չի հաստատում նույն գործառույթի անփոփոխ շարունակությունը հետագա դարերում<ref>{{Cite book |last=Փավստոս Բուզանդ |title=Հայոց պատմություն |publisher=«Սովետական գրող» |year=1987 |location=Երևան}}</ref>։ Արքայական իշխանության կարևորագույն տարբերանշանը թագն էր։ Հայոց թագավորության վերականգնման ընթացքում Աշոտ Ա-ին թագ ուղարկելու մասին հաղորդումները կապված են ինչպես [[Աբբասյան խալիֆայություն|Աբբասյան խալիֆի,]] այնպես էլ [[Բյուզանդիայի կայսրեր|Բյուզանդիայի]] կայսր [[Բարսեղ Ա Մակեդոնացի|Բարսեղ Ա-ի հետ]]։ Այս գործողություններն ունեին նաև դիվանագիտական նշանակություն՝ արտահայտելով Աշոտի արքայական կարգավիճակի ճանաչումը և Հայաստանի նկատմամբ երկու տերությունների քաղաքական հետաքրքրությունը<ref>{{Cite book |last=Սարգսյան Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց իշխանության ներկայացման մեջ նշանակալի դեր ուներ նաև տիտղոսաշարը։ «Հայոց թագավոր» և առանձին տիրակալների առնչությամբ գործածված «շահնշահ»՝ «արքայից արքա», անվանումներն արտահայտում էին արքայական կարգավիճակն ու գերագահության հավակնությունները։ Այդուհանդերձ, «Շահնշահ Հայոց և Վրաց» ձևակերպումը, ինչպես նաև բյուզանդական «կուրապաղատ» և «պատրիկ» պատվաստիճանները չպետք է ընդհանրացնել տոհմի բոլոր ներկայացուցիչների համար․ դրանց կիրառությունը անհրաժեշտ է ներկայացնել կոնկրետ անձի, ժամանակաշրջանի և աղբյուրի համատեքստում։Ռազմական խորհրդաբանության ուսումնասիրության մեջ դրոշներն ու տարբերանշանները կարելի է դիտարկել որպես զորքի կազմակերպման, հրամանատարական պատկանելության և իշխանության տեսանելի ներկայացման միջոցներ<ref name=":2" />։ == Բագրատունյաց տոհմական ճյուղավորումների խորհրդանշական առանձնահատկություններ․ Կյուրիկյաններ և վրաց Բագրատունիներ == Բագրատունյաց տոհմի տարբեր ճյուղերի քաղաքական ինքնուրույնացումը պայմաններ ստեղծեց իշխանության ներկայացման առանձնահատուկ ձևերի զարգացման համար։ Դրանց ուսումնասիրության ընթացքում անհրաժեշտ է տարբերակել միջնադարյան դրամների ու հուշարձանների պատկերագրությունը և ավելի ուշ ձևավորված տոհմական զինանշանները՝ խուսափելով տարբեր ժամանակաշրջանների խորհրդանիշների նույնացումից<ref name=":5">{{Cite book |last=Մուշեղյան Խաչատուր|title=Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից|publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ|year=1970|location=Երևան}}</ref>։ [[Պատկեր:Kiurike_Bagratunicoin.jpg|մինի]] [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Տաշիր-Ձորագետի]] Կյուրիկյանների խորհրդաբանության կարևոր վկայություններից են [[Կյուրիկե Բ|Կյուրիկե Բ-ին]] վերագրվող պղնձե դրամները։ Դրանց դիմերեսին պատկերված է [[Հիսուս Քրիստոսի մկրտություն|Հիսուս Քրիստոսը]]՝ [[Ավետարան|Ավետարանը]] ձեռքին, իսկ դարձերեսին առկա է հայերեն աղոթական մակագրություն՝ «Տէր, օգնեա Կիւրիկէի կիւրապաղատին» իմաստով։ Այսպիսով, դրամի պատկերագրության և գրության մեջ համադրվում են քրիստոնեական խորհրդանիշը, տիրակալի անունը և նրա պատվաստիճանը<ref>{{Cite book |last=Վարդանյան Ռուբեն|title=Հայկական դրամագիտություն|publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն»|year=2004|location=Երևան}}</ref>։ Այս համադրությունը կարելի է մեկնաբանել որպես արքայական իշխանության քրիստոնեական հիմնավորման և տիրակալի քաղաքական կարգավիճակի ընդգծման միջոց։ «<nowiki/>[[Կյուրոպաղատ|Կուրապաղատ»]] պատվաստիճանի հիշատակությունն արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական մշակույթի ազդեցությունը, իսկ հայերեն մակագրությունը՝ տեղական լեզվական ինքնության դրսևորումը։ Սակայն մեկ դրամատեսակի տվյալները բավարար չեն նույն առանձնահատկությունները Բագրատունյաց բոլոր կրտսեր ճյուղերին վերագրելու համար։ Այստեղ միավորվում են քրիստոնեական հավատքի արտահայտությունը, իշխանավորի անունը և նրա պատվաստիճանը։ [[Հիսուս|Քրիստոսի]] պատկերը և աղոթքային մակագրությունը ցույց են տալիս, որ իշխանության ներկայացման մեջ կարևոր տեղ ուներ աստվածային հովանավորության գաղափարը<ref>{{Cite book |last=Garsoïan Nina|title=Armenia between Byzantium and the Sasanians|publisher=Variorum|year=1985|location=London}}</ref>։ «Կուրապաղատ» պատվաստիճանի հիշատակությունն էլ արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական ու դիվանագիտական միջավայրի հետ կապը։ Այս դրամների վրա առյուծի կամ արծվի բացակայությունը չի նշանակում, թե կենդանակերպ խորհրդանիշները դեր չունեին Կյուրիկյանների կամ Բագրատունիների իշխանական մշակույթում։ Այն ցույց է տալիս, որ տվյալ դրամական նմուշներում նախապատվությունը տրվել է քրիստոնեական պատկերին և անվան ու տիտղոսի հիշատակությանը։ Սահմանափակ դրամագիտական նյութից հնարավոր չէ ընդհանուր եզրակացություն անել ամբողջ արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի մասին<ref name=":5" />։ Վրաց Բագրատունիների՝ Բագրատիոնիների խորհրդաբանության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցրել Դավթյան ծագման ավանդույթը։ Դրա պատկերային արտահայտություններից են քնարը և պարսատիկը, որոնք հանդիպում են տոհմի ավելի ուշ զինանշանային տարբերակներում, մասնավորապես՝ [[Մուխրանա|Մուխրանյան]] ճյուղի զինանշանում։ Քնարը կապվում է Դավթի սաղմոսերգության, իսկ պարսատիկը՝ Գոլիաթի նկատմամբ նրա հաղթանակի հետ։ Նույն զինանշանում պատկերված Քրիստոսի անկար պատմուճանը ներկայացնում է վրացական քրիստոնեական ավանդության կարևոր սրբություններից մեկը։ Հայկական և վրացական ճյուղերի խորհրդանշական նյութերի համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու քրիստոնեական ինքնության և իշխանության սրբազան հիմնավորման ընդհանուր թեմաները։ Միաժամանակ, Կյուրիկյանների միջնադարյան դրամները և [[Վրաց թագավորություն|Բագրատիոնիների]] ավելի ուշ զինանշանները պատկանում են տարբեր պատմական ու գործառութային միջավայրերի։ Ուստի դրանց նմանությունները պետք է դիտարկել որպես գաղափարական ընդհանրություններ՝ առանց ենթադրելու միասնական և անփոփոխ տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref>{{Cite book |last=Bichikashvili Ioseb|title=The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi,|publisher=National Library of Georgia|year=2003|location=Tbilisi}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Զինանշաններ այբբենական կարգով|զինանշան]] [[Կատեգորիա:Հայկական զինանշաններ]] == Գրականություն == # Ազարյան, Լևոն (1975)։ Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Ավագյան, Սուրեն (1982)։ Հայկական զինանշանները։ Երևան: «Հայաստան»։ # Խորենացի, Մովսես (1997)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Հայաստան»։ # Ղաֆադարյան, Կարո (1952)։ Անի քաղաքը և նրա պեղումները։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մաթևոսյան, Ռաֆայել (1988)։ Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները։ Երևան: «Պատմա-բանասիրական հանդես»։ # Մառ, Նիկողայոս (1934)։ Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները։ Մոսկվա։ # Մնացականյան, Ստեփան (1976)։ Հայկական աշխարհիկ քանդակը (IX–XIV դդ.)։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մուշեղյան, Խաչատուր (1970)։ Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Յաշարյան (Հասրաթյան), Մուրադ (1992)։ Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը։ Երևան: «Անահիտ»։ # Սարգսյան, Աշոտ (2018)։ Հայոց պետականության խորհրդանիշները։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Վարդանյան, Ռուբեն (2004)։ Հայկական դրամագիտություն։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Փավստոս Բուզանդ (1987)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Սովետական գրող»։ # Bichikashvili, Ioseb (2003). The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi. Tbilisi: National Library of Georgia. # Garsoïan, Nina (1985). Armenia between Byzantium and the Sasanians. London: Variorum. eoy32p8pd1wce44w0i9d0oldtnurgst 10940264 10940263 2026-10-11T12:47:00Z 23artashes 2675 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Բագրատունիների թագավորություն]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940264 wikitext text/x-wiki '''Բագրատունյաց հարստության զինանշանի''' (հերալդիկ) համակարգը հանդես է գալիս որպես միջնադարյան հայ քաղաքական մտքի, քրիստոնեական աշխարհընկալման և տոհմական ինքնագիտակցության յուրօրինակ սինթեզ:Բագրատունիների պատկերագրության մեջ առանցքային տեղ զբաղեցնող խորհրդանիշները (հատկապես՝ հաղթանակող առյուծը, արծիվը և դրանք ամբողջացնող քրիստոնեական խաչը) սովորական տոհմական նշաններ չէին․ դրանք ինքնիշխանության, ռազմական զորության և աստվածատուր իշխանության գաղափարական մարմնավորումն էին<ref name=":122">{{Cite book |last=Ավագյան|first=Սուրեն|title=Հայկական զինանշանները|publisher=«Հայաստան»|year=1982|location=Երևան}}</ref>: Անիի ճարտարապետական հուշարձաններում (մասնավորապես՝ Աշոտաշեն ու Սմբատաշեն պարիսպներին), դրամագիտական նյութերում և վիմագրերում պահպանված պատկերաքանդակները վկայում են բնիկ հայկական ավանդույթների, հելլենիստական ժառանգության և մերձավորարևելյան խորհրդաբանության ներդաշնակ համադրման մասին<ref name=":72">{{Cite book |last=Խորենացի|first=Մովսես|title=Հայոց պատմություն|publisher=«Հայաստան»|year=1997|isbn=|location=Երևան}}</ref>: == Տոհմի ծագումնաբանություն և արքունի պաշտոններ == [[Պատկեր:Bagratuni_Armenia_1000-hy.svg|ձախից|մինի|290x290փքս|Բագրատունյաց Հայաստանը հզորության գագաթնակետին]] Բագրատունիները հայոց պատմության ամենանշանավոր իշխանական տոհմերից են։ Ըստ միջնադարյան հայ պատմագրական ավանդության ([[Մովսես Խորենացի]])՝ տոհմի նախնիները [[Հայաստան]] են գաղթել [[Հրեաստան|Հրեաստանից]], սակայն ժամանակակից պատմագիտությունը [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիներին]] դիտարկում է որպես բնիկ հայկական /տեղական ծագում ունեցող իշխանական տուն։ Արշակունյաց թագավորության շրջանում (I–V դարեր) Բագրատունիները զբաղեցրել են ասպետության ժառանգական պաշտոնը․ նրանք կրել են «թագադիր ասպետ» տիտղոսը՝ իրավունք ունենալով թագադրելու հայոց արքաներին։ Տոհմի նախնական հայրենի տիրույթը [[Բարձր Հայք]] նահանգի [[Սպեր (գավառ)|Սպեր գավառն]] էր<ref name=":72" />։ == Խորհրդանիշների պատկերագրություն == [[Պատկեր:Bagrotouni.svg|աջից|290x290փքս]] IX–XI դարերի հայկական իրականության նկատմամբ «զինանշան» հասկացության կիրառումը պայմանական է, քանի որ տվյալ ժամանակաշրջանում Հայաստանում գոյություն չուներ եվրոպական զարգացած հերալդիկային բնորոշ՝ իրավականորեն կարգավորված և ժառանգական զինանշանների միասնական համակարգ։ Հետևաբար [[Բագրատունիներ|Բագրատունիների]] դեպքում առավել հիմնավորված է կիրառել «տոհմական», «արքայական» կամ «իշխանական խորհրդանշաններ» հասկացությունները՝ դրանց բնույթը պարզաբանելով պահպանված նյութական և պատկերագրական աղբյուրների հիման վրա<ref name=":1">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրության հիմնական աղբյուրագիտական հենքը կազմում են IX–XI դարերի ճարտարապետական հուշարձանների քանդակային հարդարանքը, նվիրատվական հորինվածքները և կենդանակերպ պատկերները։ Գրավոր աղբյուրները Բագրատունիների միասնական զինանշանի կառուցվածքի վերաբերյալ ամբողջական նկարագրություն չեն պահպանել։ Այդ պատճառով արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի վերականգնումը հիմնականում իրականացվում է արվեստաբանական և պատկերագրական նյութի համադրական քննության միջոցով<ref name=":1" />։ == Առյուծի պատկերագրություն Բագրատունյաց իշխանական միջավայրում == [[Պատկեր:Bagratuni_flag.svg|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների տոհմական և արքայական խորհրդանշանների ուսումնասիրության կարևորագույն խնդիրներից է առյուծի կամ հովազի պատկերի մեկնաբանությունը։ Ի տարբերություն զարգացած միջնադարյան եվրոպական հերալդիկայի՝ Բագրատունյաց Հայաստանից չեն պահպանվել զինանշանների կիրառությունը կանոնակարգող գրավոր վկայություններ, որոնց հիման վրա հնարավոր կլիներ վերականգնել արքայատոհմի միասնական և անփոփոխ զինանշանը։ Հետևաբար Բագրատունիների խորհրդանշական պատկերների ուսումնասիրությունը հիմնականում հիմնվում է IX–XI դարերի ճարտարապետական և քանդակային նյութի վրա<ref name=":1" />։ Առյուծապատկերի՝ Բագրատունյաց արքայական իշխանության հետ կապվող վաղ օրինակներից մեկը պահպանվել է [[Սուրբ Առաքելոց եկեղեցի (Կարս)|Կարսի Ս. Առաքելոց]] եկեղեցու հարավային ճակատին։ Եկեղեցին կառուցվել է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա Բագրատունու]] (928/929–953) իշխանության տարիներին՝ X դարի 30–40-ական թվականներին, երբ Կարսը դարձել էր Բագրատունյաց թագավորության քաղաքական կարևոր կենտրոններից մեկը։ Կառույցի հարավային պատին պահպանված քառակուսի սալաքարի վրա քանդակված է առյուծի պատկեր<ref name=":2">{{Cite book |last=Մնացականյան |first=Ստեփան |title=Հայկական աշխարհիկ քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1976 |location=Երևան}}</ref>։ Կենդանին ուղղված է դեպի աջ, առջևի թաթերից մեկը բարձրացված է, իսկ պոչը՝ վեր պարզված։ Հուշարձանի ուսումնասիրողները առյուծապատկերը կապել են Բագրատունյաց արքայական ընտանիքի հետ։ Պատկերի տեղադրությունը հատկապես կարևոր է դրա գործառույթի մեկնաբանության տեսանկյունից։ Այն գտնվում է [[Աբաս Ա|Աբաս Ա-ի]] պատվերով կառուցված արքայական նշանակության հուշարձանի վրա, ինչի հիման վրա հետազոտական գրականության մեջ առաջադրվել է այն տեսակետը, որ առյուծը կարող էր հանդես գալ որպես արքայի կամ Բագրատունյաց արքայական տան իշխանական տարբերանշան<ref name=":2" />։ [[Պատկեր:Բագրատունիների_զինանշան.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս]] Բագրատունիների խորհրդաբանության ուսումնասիրության համար առավել կարևոր նյութ է պահպանվել նաև Անիում։ Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաքի պաշտպանական և քաղաքային կառույցների քանդակային հարդարանքում առյուծի կամ հովազի պատկերների առկայությունը դեռևս Անիի հնագիտական ուսումնասիրությունների ժամանակ դարձել է հետազոտողների ուշադրության առարկա։ [[Նիկողայոս Մառ|Ն. Մառի]], [[Հովսեփ Օրբելի|Հ. Օրբելու]] և [[Անի|Անիի]] հնագիտական ուսումնասիրություններին մասնակցած այլ մասնագետների աշխատություններում քաղաքի գլխավոր դարպասների շրջանում պահպանված դեպի աջ ընթացող առյուծի կամ հովազի պատկերը մեկնաբանվել է որպես Բագրատունիների գլխավոր ճյուղի տոհմական նշան։ Անիի առյուծապատկերի նշանակությունը պայմանավորված է նաև դրա տեղադրությամբ<ref name=":3">{{Cite book |last=Նիկողայոս |first=Մառ |title=Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները |location=Մոսկվա |publication-date=1934}}</ref>։ Այն ընդգրկված էր մայրաքաղաքի հանրային և իշխանական տարածքի պատկերային համակարգում։ Այդ հանգամանքը թույլ է տալիս կենդանու պատկերը դիտարկել ոչ միայն որպես ճարտարապետական զարդաքանդակ, այլև որպես քաղաքական իշխանության խորհրդանշական արտահայտություն։ Առյուծի՝ որպես ուժի, գերիշխանության և արքայական իշխանության խորհրդանիշի տարածվածությունը միջնադարյան պատկերագրության մեջ ևս համապատասխանում է նման մեկնաբանությանը<ref name=":2" />։ Միաժամանակ առյուծապատկերի նույնացումը Բագրատունիների բացառիկ տոհմական խորհրդանիշի հետ պահանջում է զգուշավորություն։ Առյուծը լայն տարածում ունեցող պատկերագրական մոտիվ էր ինչպես հայկական, այնպես էլ բյուզանդական, իրանական և մերձավորարևելյան արվեստում։ Հետևաբար Բագրատունիների հետ դրա կապը պետք է հիմնավորել ոչ միայն կենդանու պատկերով, այլև հուշարձանի ժամանակագրությամբ, պատվիրատուով, տեղադրությամբ և պատմաքաղաքական միջավայրով<ref name=":3" />։ Բագրատունյաց առյուծապատկերի հետագա ընկալման կարևոր դրսևորում է դրա ներառումը Հայաստանի նորագույն պետական խորհրդաբանության մեջ։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պետական զինանշանի հեղինակներ [[Ալեքսանդր Թամանյան|Ալեքսանդր Թամանյանը]] և [[Հակոբ Կոջոյան|Հակոբ Կոջոյանը]] վահանի չորս հատվածներում ներկայացրել են պատմական Հայաստանի չորս թագավորական տների խորհրդանիշները։ Բագրատունիների խորհրդանիշը ներկայացվել է առյուծի պատկերով։ Նույն կառուցվածքը պահպանվել է նաև Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս պետական զինանշանում, որի վերին ձախ հատվածը պաշտոնապես ներկայացնում է Բագրատունիների թագավորության խորհրդանիշը<ref>{{Cite book |last=Ազարյան |first=Լևոն |title=Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1975 |location=Երևան}}</ref>։ == Արծվի պատկերը Բագրատունիների իշխանական խորհրդանշաններում == [[Պատկեր:AniStGregory.jpg|աջից|մինի|326x326փքս|[[Անիի Տիգրան Հոնենց եկեղեցի]]]] [[Պատկեր:OTAniKathedraleD.jpg|ձախից|մինի|290x290փքս|[[Անիի մայր տաճար]]]] Բագրատունյաց իշխանական պատկերագրության մյուս կարևոր բաղադրիչը արծիվն է։ Հայկական արվեստում այն հայտնի էր դեռևս Բագրատունիների քաղաքական վերելքից առաջ և հանդիպում էր ինչպես եկեղեցական, այնպես էլ աշխարհիկ միջավայրում։ Արծիվը կարող էր արտահայտել ուժի, գերազանցության և հաղթանակի գաղափարներ, միաժամանակ ունենալով նաև քրիստոնեական իմաստներ։Բագրատունյաց իշխանության հետ կապվող արծվապատկերների ուսումնասիրության համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի Անին<ref name=":3" />։ X դարի երկրորդ կեսին, հատկապես [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] և [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության շրջանում, մայրաքաղաքի կառուցապատումը, պաշտպանական համակարգը, եկեղեցական և պալատական համալիրները դարձան արքայական իշխանության ներկայացման կարևոր միջոցներ<ref name=":4">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ Այդ միջավայրի առանցքային հուշարձաններից էր [[Սուրբ Աստվածածին Կաթողիկե եկեղեցի (Անի)|Անիի Մայր տաճարը]]։ Դրա շինարարությունը սկսվել է [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ-ի]] օրոք և ավարտվել 1001 թվականին՝ [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա-ի]] իշխանության ժամանակ։ Ճարտարապետ [[Տրդատ Ա|Տրդատի]] ստեղծած կառույցը իր մասշտաբով և գեղարվեստական լուծումներով արտահայտում էր մայրաքաղաքի քաղաքական ու եկեղեցական նշանակությունը։ Տաճարի արտաքին քանդակային հարդարանքում առանձնանում են բացված թևերով և ճանկերում որս պահող արծիվների պատկերները։ Այդ հորինվածքներում ընդգծվում են թռչնի ուժը, շարժումը և որսին տիրապետելու գործողությունը։ Գիշատիչ թռչնի և զոհի հարաբերությունը կարող էր խորհրդանշել հաղթանակ, գերազանցություն կամ իշխանություն<ref>{{Cite book |last=Հասրաթյան |first=Մուրադ |title=Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը |publisher=«Անահիտ» |year=1992 |location=Երևան}}</ref>։ Սակայն այն պնդումը, թե որսը ներկայացնում է հենց Բագրատունիների թշնամիներին, ուղղակիորեն հաստատված չէ և պետք է դիտարկել որպես պատկերագրական մեկնաբանություն։ Արծվապատկերների նշանակությունը հասկանալու համար կարևոր է նաև Անիի միջնաբերդի պալատական միջավայրը։ Արքայական իշխանության անմիջական ներկայության հետ կապված կառույցներում նույն մոտիվի կիրառությունը հիմք է տալիս այն դիտարկելու իշխանական խորհրդաբանության շրջանակում։ Արքայական պատվիրատվության հետ առնչվող տարբեր հուշարձաններում պատկերի կրկնությունը մեծացնում է նման մեկնաբանության հավանականությունը, սակայն ինքնին չի հաստատում միասնական և պարտադիր տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref name=":6">{{Cite book |last=Սարգսյան |first=Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Արծվի կրոնական և աշխարհիկ իմաստները հաճախ կարող էին համադրվել։ Եկեղեցական կառույցի վրա այն կարող էր միաժամանակ մասնակցել քրիստոնեական պատկերագրական ծրագրին և արտահայտել կառույցի արքայական հովանավորության գաղափարը։ Հետևաբար յուրաքանչյուր պատկերի նշանակությունը պետք է որոշել ամբողջ հորինվածքի և պատմական միջավայրի շրջանակում<ref name=":4" />։ Առյուծի ու արծվի պատկերների համատեղ ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ Բագրատունյաց իշխանական խորհրդաբանությունը չէր սահմանափակվում մեկ կենդանակերպ նշանով։ Դրանք կարող էին լինել արքայական ուժն ու գերիշխանությունը ներկայացնող տարբեր, բայց փոխլրացնող բաղադրիչներ<ref name=":12">{{Cite book |last=Ավագյան |first=Սուրեն |title=Հայկական զինանշանները |publisher=«Հայաստան» |year=1982 |location=Երևան}}</ref>։ == Կրոնական և քրիստոնեական խորհրդանիշներ․ խաչ և Դավթյան ծագման ավանդույթ == Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի իշխանական խորհրդաբանությունը ձևավորվել է քրիստոնեական աշխարհայացքի և արքայական իշխանության մասին միջնադարյան պատկերացումների համատեքստում։ Այս համակարգում խաչը հանդես էր գալիս որպես քրիստոնեական հավատքի, աստվածային հովանավորության և սրբազան իշխանության խորհրդանիշ։ Արքայական միջավայրում դրա կիրառությունը կարելի է մեկնաբանել որպես աշխարհիկ իշխանության և քրիստոնեական արժեհամակարգի կապի արտահայտություն։ Սակայն խաչի՝ որպես համընդհանուր քրիստոնեական նշանի գործածությունը ինքնին բավարար հիմք չէ այն Բագրատունիների բացառապես տոհմական զինանշան համարելու համար։ Արքայատան կրոնական ինքնության մեկնաբանության համար նշանակություն ունեն նաև տոհմի աստվածաշնչյան ծագման մասին ավանդությունները<ref>{{Cite book |last=Մաթևոսյան |first=Ռաֆայել |title=Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները |publisher=«Պատմա-բանասիրական հանդես» |year=1988 |location=Երևան}}</ref>։ Այստեղ անհրաժեշտ է տարբերակել հրեական ծագման ավանդությունը և Դավիթ թագավորից սերվելու գաղափարը։ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] հաղորդած ծագումնաբանական պատմությունը Բագրատունիներին կապում է հրեական նախնի Շամբատի հետ, մինչդեռ Դավթյան ծագման գաղափարը ներկայացնում է այդ ավանդության հետագա զարգացումը։ Հետևաբար, Խորենացուն ուղղակիորեն [[Սասունցի Դավիթ|Դավիթից]] և [[Սողոմոն Իմաստուն|Սողոմոնից]] սերվելու տեսակետ վերագրելը ճշգրիտ չէ։ Դավթյան ծագման ավանդույթն առավել ընդգծված գաղափարական նշանակություն ստացավ Բագրատունիների վրացական ճյուղի՝ Բագրատիոնիների արքայական ինքնության ձևավորման մեջ<ref name=":6" />։ [[Աստվածաշնչյան կտակարան|Աստվածաշնչյան]] թագավորի հետ ծագումնաբանական կապը նպաստում էր տոհմի հեղինակության բարձրացմանը և ժառանգական իշխանության սրբազան հիմնավորմանը<ref name=":42">{{Cite book |last=Ղաֆադարյան |first=Կարո |title=Անի քաղաքը և նրա պեղումները |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ |year=1952 |location=Երևան}}</ref>։ == Իշխանական ատրիբուտներ, ռազմական խորհրդանիշներ և արքունի պաշտոններ == Բագրատունիների իշխանական դիրքը դրսևորվում էր ժառանգական արքունի պաշտոնների, տիտղոսների, թագադրման արարողությունների և արքայական տարբերանշանների միջոցով։ Դրանք արտահայտում էին տոհմի տեղը քաղաքական աստիճանակարգում և նպաստում նրա իշխանության հեղինակության ամրապնդմանը։ Հայ պատմագրական ավանդության համաձայն՝ Արշակունյաց ժամանակաշրջանում Բագրատունիներին վերապահված էր թագադիր ասպետի ժառանգական պաշտոնը։ Այն ներառում էր արքայի թագադրման արարողությանը մասնակցելու առանձնաշնորհը և վկայում տոհմի բարձր դիրքի մասին։ Սակայն այս պաշտոնի պատմական նշանակությունը պետք է տարբերակել Բագրատունյաց թագավորության ժամանակաշրջանի թագադրման կարգից․ նախկին առանձնաշնորհը ինքնին չի հաստատում նույն գործառույթի անփոփոխ շարունակությունը հետագա դարերում<ref>{{Cite book |last=Փավստոս Բուզանդ |title=Հայոց պատմություն |publisher=«Սովետական գրող» |year=1987 |location=Երևան}}</ref>։ Արքայական իշխանության կարևորագույն տարբերանշանը թագն էր։ Հայոց թագավորության վերականգնման ընթացքում Աշոտ Ա-ին թագ ուղարկելու մասին հաղորդումները կապված են ինչպես [[Աբբասյան խալիֆայություն|Աբբասյան խալիֆի,]] այնպես էլ [[Բյուզանդիայի կայսրեր|Բյուզանդիայի]] կայսր [[Բարսեղ Ա Մակեդոնացի|Բարսեղ Ա-ի հետ]]։ Այս գործողություններն ունեին նաև դիվանագիտական նշանակություն՝ արտահայտելով Աշոտի արքայական կարգավիճակի ճանաչումը և Հայաստանի նկատմամբ երկու տերությունների քաղաքական հետաքրքրությունը<ref>{{Cite book |last=Սարգսյան Աշոտ |title=Հայոց պետականության խորհրդանիշները |publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն» |year=2018 |location=Երևան}}</ref>։ Բագրատունյաց իշխանության ներկայացման մեջ նշանակալի դեր ուներ նաև տիտղոսաշարը։ «Հայոց թագավոր» և առանձին տիրակալների առնչությամբ գործածված «շահնշահ»՝ «արքայից արքա», անվանումներն արտահայտում էին արքայական կարգավիճակն ու գերագահության հավակնությունները։ Այդուհանդերձ, «Շահնշահ Հայոց և Վրաց» ձևակերպումը, ինչպես նաև բյուզանդական «կուրապաղատ» և «պատրիկ» պատվաստիճանները չպետք է ընդհանրացնել տոհմի բոլոր ներկայացուցիչների համար․ դրանց կիրառությունը անհրաժեշտ է ներկայացնել կոնկրետ անձի, ժամանակաշրջանի և աղբյուրի համատեքստում։Ռազմական խորհրդաբանության ուսումնասիրության մեջ դրոշներն ու տարբերանշանները կարելի է դիտարկել որպես զորքի կազմակերպման, հրամանատարական պատկանելության և իշխանության տեսանելի ներկայացման միջոցներ<ref name=":2" />։ == Բագրատունյաց տոհմական ճյուղավորումների խորհրդանշական առանձնահատկություններ․ Կյուրիկյաններ և վրաց Բագրատունիներ == Բագրատունյաց տոհմի տարբեր ճյուղերի քաղաքական ինքնուրույնացումը պայմաններ ստեղծեց իշխանության ներկայացման առանձնահատուկ ձևերի զարգացման համար։ Դրանց ուսումնասիրության ընթացքում անհրաժեշտ է տարբերակել միջնադարյան դրամների ու հուշարձանների պատկերագրությունը և ավելի ուշ ձևավորված տոհմական զինանշանները՝ խուսափելով տարբեր ժամանակաշրջանների խորհրդանիշների նույնացումից<ref name=":5">{{Cite book |last=Մուշեղյան Խաչատուր|title=Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից|publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ|year=1970|location=Երևան}}</ref>։ [[Պատկեր:Kiurike_Bagratunicoin.jpg|մինի]] [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Տաշիր-Ձորագետի]] Կյուրիկյանների խորհրդաբանության կարևոր վկայություններից են [[Կյուրիկե Բ|Կյուրիկե Բ-ին]] վերագրվող պղնձե դրամները։ Դրանց դիմերեսին պատկերված է [[Հիսուս Քրիստոսի մկրտություն|Հիսուս Քրիստոսը]]՝ [[Ավետարան|Ավետարանը]] ձեռքին, իսկ դարձերեսին առկա է հայերեն աղոթական մակագրություն՝ «Տէր, օգնեա Կիւրիկէի կիւրապաղատին» իմաստով։ Այսպիսով, դրամի պատկերագրության և գրության մեջ համադրվում են քրիստոնեական խորհրդանիշը, տիրակալի անունը և նրա պատվաստիճանը<ref>{{Cite book |last=Վարդանյան Ռուբեն|title=Հայկական դրամագիտություն|publisher=«ԵՊՀ հրատարակչություն»|year=2004|location=Երևան}}</ref>։ Այս համադրությունը կարելի է մեկնաբանել որպես արքայական իշխանության քրիստոնեական հիմնավորման և տիրակալի քաղաքական կարգավիճակի ընդգծման միջոց։ «<nowiki/>[[Կյուրոպաղատ|Կուրապաղատ»]] պատվաստիճանի հիշատակությունն արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական մշակույթի ազդեցությունը, իսկ հայերեն մակագրությունը՝ տեղական լեզվական ինքնության դրսևորումը։ Սակայն մեկ դրամատեսակի տվյալները բավարար չեն նույն առանձնահատկությունները Բագրատունյաց բոլոր կրտսեր ճյուղերին վերագրելու համար։ Այստեղ միավորվում են քրիստոնեական հավատքի արտահայտությունը, իշխանավորի անունը և նրա պատվաստիճանը։ [[Հիսուս|Քրիստոսի]] պատկերը և աղոթքային մակագրությունը ցույց են տալիս, որ իշխանության ներկայացման մեջ կարևոր տեղ ուներ աստվածային հովանավորության գաղափարը<ref>{{Cite book |last=Garsoïan Nina|title=Armenia between Byzantium and the Sasanians|publisher=Variorum|year=1985|location=London}}</ref>։ «Կուրապաղատ» պատվաստիճանի հիշատակությունն էլ արտացոլում է բյուզանդական քաղաքական ու դիվանագիտական միջավայրի հետ կապը։ Այս դրամների վրա առյուծի կամ արծվի բացակայությունը չի նշանակում, թե կենդանակերպ խորհրդանիշները դեր չունեին Կյուրիկյանների կամ Բագրատունիների իշխանական մշակույթում։ Այն ցույց է տալիս, որ տվյալ դրամական նմուշներում նախապատվությունը տրվել է քրիստոնեական պատկերին և անվան ու տիտղոսի հիշատակությանը։ Սահմանափակ դրամագիտական նյութից հնարավոր չէ ընդհանուր եզրակացություն անել ամբողջ արքայատոհմի խորհրդանշական համակարգի մասին<ref name=":5" />։ Վրաց Բագրատունիների՝ Բագրատիոնիների խորհրդաբանության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցրել Դավթյան ծագման ավանդույթը։ Դրա պատկերային արտահայտություններից են քնարը և պարսատիկը, որոնք հանդիպում են տոհմի ավելի ուշ զինանշանային տարբերակներում, մասնավորապես՝ [[Մուխրանա|Մուխրանյան]] ճյուղի զինանշանում։ Քնարը կապվում է Դավթի սաղմոսերգության, իսկ պարսատիկը՝ Գոլիաթի նկատմամբ նրա հաղթանակի հետ։ Նույն զինանշանում պատկերված Քրիստոսի անկար պատմուճանը ներկայացնում է վրացական քրիստոնեական ավանդության կարևոր սրբություններից մեկը։ Հայկական և վրացական ճյուղերի խորհրդանշական նյութերի համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու քրիստոնեական ինքնության և իշխանության սրբազան հիմնավորման ընդհանուր թեմաները։ Միաժամանակ, Կյուրիկյանների միջնադարյան դրամները և [[Վրաց թագավորություն|Բագրատիոնիների]] ավելի ուշ զինանշանները պատկանում են տարբեր պատմական ու գործառութային միջավայրերի։ Ուստի դրանց նմանությունները պետք է դիտարկել որպես գաղափարական ընդհանրություններ՝ առանց ենթադրելու միասնական և անփոփոխ տոհմական զինանշանի գոյությունը<ref>{{Cite book |last=Bichikashvili Ioseb|title=The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi,|publisher=National Library of Georgia|year=2003|location=Tbilisi}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Զինանշաններ այբբենական կարգով|զինանշան]] [[Կատեգորիա:Հայկական զինանշաններ]] [[Կատեգորիա:Բագրատունիների թագավորություն]] == Գրականություն == # Ազարյան, Լևոն (1975)։ Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Ավագյան, Սուրեն (1982)։ Հայկական զինանշանները։ Երևան: «Հայաստան»։ # Խորենացի, Մովսես (1997)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Հայաստան»։ # Ղաֆադարյան, Կարո (1952)։ Անի քաղաքը և նրա պեղումները։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մաթևոսյան, Ռաֆայել (1988)։ Բագրատունյանց Հայաստանի պետական խորհրդանիշները։ Երևան: «Պատմա-բանասիրական հանդես»։ # Մառ, Նիկողայոս (1934)։ Անի քաղաքի պատմությունը և պեղումների արդյունքները։ Մոսկվա։ # Մնացականյան, Ստեփան (1976)։ Հայկական աշխարհիկ քանդակը (IX–XIV դդ.)։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Մուշեղյան, Խաչատուր (1970)։ Հայաստանի դրամական տնտեսության պատմությունից։ Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ։ # Յաշարյան (Հասրաթյան), Մուրադ (1992)։ Հայկական ճարտարապետության Անիի դպրոցը։ Երևան: «Անահիտ»։ # Սարգսյան, Աշոտ (2018)։ Հայոց պետականության խորհրդանիշները։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Վարդանյան, Ռուբեն (2004)։ Հայկական դրամագիտություն։ Երևան: «ԵՊՀ հրատարակչություն»։ # Փավստոս Բուզանդ (1987)։ Հայոց պատմություն։ Երևան: «Սովետական գրող»։ # Bichikashvili, Ioseb (2003). The Chronicles of the Georgian Royal House of Bagrationi. Tbilisi: National Library of Georgia. # Garsoïan, Nina (1985). Armenia between Byzantium and the Sasanians. London: Variorum. g1srhqxvyqju9k1tnoqomswb7qevwy7 0 483115 10940451 10234120 2026-10-12T06:17:41Z Hayk454 178006 /* */ 10940451 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:2056 - Byzantine Museum, Athens - Iconostasis from Evritania (17th century) - Photo by Giovanni Dall'Ort.jpg|մինի|Հին հունական որմնանկար]] '''Որմնանկարչություն''', [[Գեղանկարչություն|գեղանկարչության]] տեսակ, ներկերով անմիջականորեն սվաղված պատերի, առաստաղների կամ էլ [[Ճարտարապետություն|ճարտարապետական]] բոց տարբեր մակերեսներին փակցված պաստառի, թղթի և այլ նյութերի վրա պատկերներ, զարդապատկերներ ստեղծելու արվեստը։ Որմնանկարչությունը, որը մեծ մասամբ կատարվում է [[ֆրեսկո]]յի, [[սոսնձաներկեր]]ի, [[Մոմանկարչություն|մոմանկարչության]], [[տեմպերա]]յի, [[յուղաներկեր]]ի ընձեռած հնարավորություններով, պատկանում է մոնումենտալ արվեստի բնագավառին (երբեմն [[խճանկարչություն]]ը ևս պայմանականորեն դասվում է որմնանկարչությունյան շարքը)։ == Պատմություն == Որմնանկարչության հնագույն օրինակներից են քարանձավային պատկերները, որոնք ի հայտ են եկել դեռևս ուշ [[քարի դար]]ի շրջանում և ժայռապատկերները։ [[Հին Եգիպտոս]]ում (հատկապես մ․թ․ա․ III—I հզ․) տարածված է եղել հարթապատկերային (պաշտամունքային, մարտի, կենցաղային տեսարաններով) որմնանկարչություն։ Մ․թ․ա․ II հազարամյակին է վերաբերում [[Չինաստան]]ի և դինամիկ կոմպոզիցիոն լուծումներով առանձնացող [[Եգեյան մշակույթ]]ի որմնանկարչություն։ [[Հին Հունաստան]]ում ստեղծվել են տարածականության պատրանք ստեղծող որմնանկարներ, որ հետագայում զարգացել է Հին Հռոմի որմնանկարչությունում։ Եթե VII-VIII դդ․ միջինասիական շինությունները զարդարվում էին ֆիգուրատիվ պատկերներով, ապա [[Միջին Ասիա]]յի, [[Իրան]]ի և [[Առաջավոր Ասիա]]յի միջին դարերի իսլամական արվեստում տարածվել է անխառն զարդապատկերային որմնանկարչությունը։ Միջին դարերի Չինաստանում (Դունխուան) և [[Հնդկաստան]]ում ([[Աջանտա]]) վիմափոր շինությունները արտակարգ հարուստ էին որմնանկարներով։ Միջին դարերի Եվրոպայի բարձր ոգեշնչվածությամբ տոգորված և նվիրապետական խիստ որոշակի ստորակարգմամբ տեղադրված որմնանկարչությունը [[Բյուզանդիա]]յում, [[Վրաստան]]ում, [[Բալկաններ]]ում, [[Հին Ռուսիա]]յում դարձել է գեղանկարչության կարևոր տարատեսակներից։ Հին ռուսական որմնանկարչության վաղ շրջանի օրինակները գտնվում են Կիևի, [[Նովգորոդ]]ի, Վլադիմիրի (X—XI դդ․) եկեղեցիներում, այն նոր վերելք է ապրել XIV— XV դդ․՝ [[Ֆեոֆան Գրեկ]]ի, [[Անդրեյ Ռուբլյով]]ի և Դիոնիսիի ստեղծագործություններում։ [[Արևմտյան Եվրոպա]]յի [[ռոմանական ոճ]]ի շինությունների որմնանկարչություն աչքի է ընկնում սուր արտահայտչականությամբ, իսկ [[Գոթական ճարտարապետություն|գոթական կառույցներում]], ուր հոծ պատերը գրեթե բացակայում են, որմնանկարները փոխարինվել են [[վիտրաժ]]ներով։ Որմնանկարչությունը մեծ վերելք է ապրել [[Իտալիա]]յում, [[Վերածնունդ|Վերածննդի]] շրջանում, ուր նկարիչները ([[Ջոտտո դի Բոնդոնե|Ջոտտո]], [[Մազաչչո]], [[Պիեռո դելլա Ֆրանչեսկա]], [[Լեոնարդո դա Վինչի]], [[Ռաֆայել]], [[Միքելանջելո]] և ուրիշներ) իրենց որմնանկարներում հասել են քաղաքացիական պաթոսով ներթափանցված ռեալիստական խոր արտահայտչականության։ Վերածնության որմնանկարչությանը բնորոշ է իրական տարածության պատրանքային ընդարձակումը, որին արվեստագետները հասել են ճարտարապետական և քանդակագործական մոտիվների նմանակման միջոցով։ Այս երևույթը ուժեղացել է [[բարոկկո]]յի որմնանկարչությունում, որը ձեռք է բերել դեկորատիվ բնույթ։ XVII—XVIII դդ․ որմնանկարները հաճախ իրենց տեղը զիջել են [[գոբելեն]]ներին, [[հայելի]]ներին, պաստառներին, իսկ գեղանկարչության միջոցներով զարդարվել են առաստաղները։ XVIII—XIX դդ․ սկզբի [[կլասիցիզմ]]ի որմնանկարներում գերակշռել են քանդակային ([[գրիզայլ|գրիզայլի տեխնիկայով]]), ճարտարապետական ձևերի, բնանկարային պատկերումները։ XIX դ․ վարպետները, վերականգնելով թեմատիկ որմնանկարչությունը, երբեմն դիմել են վաղ իտալական վերածննդի ավանդույթներին (օր․՝ գերմ․ [[Նազովրեցիներ (արվեստ)|նազովրեցիները]]), հաճախակի ընկնելով [[էկլեկտիզմ]]ի գիրկը։ Որմնանկարչության նկատմամբ մեծ հետաքրքրություն են ցուցաբերել [[մոդեռն]] ոճի և ազգային ռոմանտիկական ուղղություններին հարող գեղանկարիչները ([[Պիեռ Պյուվի դը Շավան|Պ․ Պյուվի դը Շավանը]], [[Մորիս Դենի|Մ․ Դենի]]ն՝ Ֆրանսիայում, [[Ֆերդինանդ Հոդլեր|Ֆ․ Հոդլերը]]՝ [[Շվեյցարիա]]յում, [[էդվարդ Մունկ|Է․ Մունկը]]՝ [[Նորվեգիա]]յում, [[Վիկտոր Վասնեցով|Վ․ Մ․ Վասնեցովը]], [[Միխայիլ Վրուբել|Մ․ Ա․ Վռուբելը]], [[Միխայիլ Նեստերով|Մ․ Վ․ Նեստերովը]]՝ Ռուսաստանում)։ Ժամանակակից կապիտալիստական երկրների արվեստում որմնանկարչություն են ներթափանցել աբստրակտ արվեստին և սյուրռեալիզմին հոգեհարազատ ձևապաշտական միտումներ ([[Մարկ Շագալ|Մ․ Շագալը]]՝ [[Ֆրանսիա]]յում, Ս․ Սպենսերը՝ [[Մեծ Բրիտանիա]]յում, [[Ռուֆինո Տամայո|Ռ․ Տամայոն]]՝ [[Մեքսիկա]]յում)։ Միաժամանակ առաջադիմական-դեմոկրատական գաղափարներով և գեղարվեստական սուր արտահայտչամիջոցներով օժտված որմնանկարչություն են ստեղծել մեքսիկացիներ [[Դիեգո Ռիվերա|Դ․ Ռիվերան]], [[Խոսե Կլեմենտե Օրոսկո|Կ․ Օրոսկոն]], [[Խոսե Դավիդ Սիկեյրոս|Դ․ Սիկեյրոսը]], շվեյցարացի [[Հանս Էռնի|Հ․ Էռնին]], ամերիկացի նկարիչ Ա․ Ռեֆռեժիեն։ == Որմնանկարչությունը Հայաստանում == [[Պատկեր:Saint Mesrop Mashtots Cathedral in Oshakan, part 30, VM.jpg|մինի|Հայկական որմնանկարչություն]] Հայաստանում որմնանկարչության՝ մեզ հայտնի ամենահին օրինակները պատկանում են [[Վանի թագավորության մշակույթ|ուրարտական դարաշրջանին]]: Դրանք մասնավորապես [[Էրեբունի]]ի պալատի (մ․թ․ա․ VII դ․) որմնանկարներն են, որոնք հայտնաբերվել են 1950 թվականին, ուր պատկերված են աստվածների երթը, որսի տեսարաններ և այլն։ Լայնորեն օգտագործված են եզրազարդեր։ Իրենց մոտիվներով, ոճով և կատարման տեխնիկայով դրանք առնչություններ ունեն Հին Արևելքի նույն ժամանակաշրջանի որմնանկարչության հետ։ Որմնանկարների բազմաթիվ բեկորներ են հայտնաբերվել [[Հելլենիզմի դարաշրջան|հելլենիստական շրջանի]] [[Արտաշատ]]ում։ Սակայն որմնանկարչություն առավել զարգացում է ապրել միջին դարերի Հայաստանում։ Չնայած որմնանկարչությունը մանրանկարչության նման մեծ տարածում չի ունեցել, այնուամենայնիվ պահպանված օրինակների (սովորաբար՝ հատվածաբար) անկրկնելիությունն ու գեղարվեստական կատարելությունը փաստում են միջնադարյան Հայաստանում որմնանկարների արվեստի զարգացման բարձր մակարդակը։ Այդ է վկայում [[Վրթանես Քերթող]]ը (VI դ․ վերջ և VII դ․ սկիզբ) իր «Ընդդեմ պատկերամարտության» տրակտատում, ուր խոսում է եկեղեցիների՝ ավետարանական թեմաներով որմնանկարների մասին։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ սկսած IV դարից հայկական եկեղեցիները զարդարվել են որմնանկարներով։ Հայկական որմնանկարչության պատկերագրական և գեղարվեստական բնորոշ առանձնահատկությունները կազմավորվել են VII դարում։ Նույն ժամանակաշրջանում էլ մշակվել է հայկական որմնանկարչության ինքնատիպ տեխնիկան (հղկված քարի վրա նրբաշերտ հիմնաներկով), որի շնորհիվ որմնանկարները պահպանվել են դարեր շարունակ։ Հայկական որմնանկարչության զարգացումը սերտորեն կապված է եղել պատմաքաղաքական ընդհանուր իրադրության հետ․ վերելքի շրջանները համընկել են երկրի համեմատաբար բարեկեցիկ ժամանակներին (VII դ․՝ [[Արուճ]], [[Թալին]], [[Լմբատ]], [[Կոշ]], X դ․՝ [[Տաթև]], [[Աղթամար]], [[Հաղպատի վանական համալիր|Հաղպատի]] աբսիդի նախնական շերտը, XIII դ․՝ [[Քոբայր]], [[Տիգրան Հոնենց եկեղեցի|Տիգրան Հոնենց]], [[Բախտաղեկի եկեղեցի|Բախտաղեկի]], [[Դադիվանք]], [[Ախթալա]]յի աբսիդը և այլն)։ Եկեղեցիները զարդարող մեզ հայտնի հայկական որմնանկարչության բոլոր օրինակները կրոնական բովանդակություն ունեն, իսկ աշխարհիկ բնույթինը, որոնցով, ըստ գրավոր աղբյուրների, ծածկվել են պալատների պատերը, մեզ չեն հասել։ Որմնանկարչությունը Հայաստանում շարունակվել է կիրառվել նաև ուշ շրջանում (XVII— XIX դդ․)։ Նշանակալից է եղել [[Հովնաթանյան ընտանիք]]ի դերը, որի նշանավոր վարպետները նկարազարդել են էջմիածնի տաճարը և մի շարք այլ եկեղեցիներ։ Որմնանկարչությունը (հիմնականում տեմպերա և յուղաներկ) լայն տարածում է ունեցել [[Նոր Ջուղա]]յում, զարդարվել են ինչպես եկեղեցիները, այնպես էլ մասնավոր տները։ Չնայած ուշ շրջանի որմնանկարչություն նշանակալի ավանդ ունի հայկական մոնումենտալ գեղանկարչության պատմության մեջ, այն իր գեղարվեստական հատկանիշներով զգալիորեն զիջում է միջին դարերի որմնանկարներին։ Կանոն համակարգերի համեմատաբար ազատ մեկնաբանումը, գեղարվեստական լեզվի ինքնատիպությունը, որ կազմավորվել է տեղական, ժողովրդական արվեստի և հելլենիստական գեղանկարչության ավանդույթների օրգանական զուգորդմամբ, և, վերջապես, տեխնիկայի յուրօրինակությունը միջնադարյան հայկական որմնանկարչությունը դասում են արևելա-քրիստոնեական մոնումենտալ գեղանկարչության պատմության նվաճումների շարքը։ Սովետական Հայաստանում որմնանկարչությունը՝ որպես մոնումենտալ արվեստի կարևոր մարզերից մեկը, վերելք է ապրել։ Նրա զարգացման միտումները հիմնականում կապված են [[Մարտիրոս Սարյան|Մ․ Սարյանի]] և [[Հակոբ Կոջոյան|Հ․ Կոջոյանի]] ստեղծագործության հետ։ 1950—70-ական թթ․ որմնանկարչության ասպարեզում աշխատել են [[Հովհաննես Զարդարյան|Հ․ Զարդարյանը]], [[Համլետ Մինասյան|Հ․ Մինասյանը]], [[Մինաս Ավետիսյան|Մ․ Ավետիսյանը]], [[Նիկողայոս Քոթանջյան|Ն․ Քոթանջյանը]], [[Սարգիս Մուրադյան|Ս․ Մուրադյանը,]] [[Սարգիս Խաչատուրյան|Վ․ Խաչատուրյանը]], [[Ռաֆայել Աթոյան|Ռ․ Աթոյանը]], [[Հենրիկ Սիրավյան|Հ․ Սիրավյանը]], [[Զուլում Գրիգորյան|Զ․ Գրիգորյանը]], [[Միքայել Հովհաննիսյան (գեղանկարիչ)|Մ․ Հովհաննիսյանը]], Ա․ Գրիգորյանը և ուրիշներ։ {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=646}} [[Կատեգորիա:Մոնումենտալ արվեստ]] [[Կատեգորիա:Գեղանկարչություն]] 73hrd7eg8oyhwzly5kfpelhi1bydie6 10940452 10940451 2026-10-12T06:19:15Z Hayk454 178006 /* */ 10940452 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:2056 - Byzantine Museum, Athens - Iconostasis from Evritania (17th century) - Photo by Giovanni Dall'Ort.jpg|մինի|Հին հունական որմնանկար]] '''Որմնանկարչություն''', [[Գեղանկարչություն|գեղանկարչության]] տեսակ, ներկերով անմիջականորեն սվաղված պատերի, առաստաղների կամ էլ [[Ճարտարապետություն|ճարտարապետական]] բոց տարբեր մակերեսներին փակցված պաստառի, թղթի և այլ նյութերի վրա պատկերներ, զարդապատկերներ ստեղծելու արվեստը։ Որմնանկարչությունը, որը մեծ մասամբ կատարվում է [[ֆրեսկո]]յի, [[սոսնձաներկեր]]ի, [[Մոմանկարչություն|մոմանկարչության]], [[տեմպերա]]յի, [[յուղաներկեր]]ի ընձեռած հնարավորություններով, պատկանում է մոնումենտալ արվեստի բնագավառին: == Պատմություն == Որմնանկարչության հնագույն օրինակներից են քարանձավային պատկերները, որոնք ի հայտ են եկել դեռևս ուշ [[քարի դար]]ի շրջանում և ժայռապատկերները։ [[Հին Եգիպտոս]]ում (հատկապես մ․թ․ա․ III—I հզ․) տարածված է եղել հարթապատկերային (պաշտամունքային, մարտի, կենցաղային տեսարաններով) որմնանկարչություն։ Մ․թ․ա․ II հազարամյակին է վերաբերում [[Չինաստան]]ի և դինամիկ կոմպոզիցիոն լուծումներով առանձնացող [[Եգեյան մշակույթ]]ի որմնանկարչություն։ [[Հին Հունաստան]]ում ստեղծվել են տարածականության պատրանք ստեղծող որմնանկարներ, որ հետագայում զարգացել է Հին Հռոմի որմնանկարչությունում։ Եթե VII-VIII դդ․ միջինասիական շինությունները զարդարվում էին ֆիգուրատիվ պատկերներով, ապա [[Միջին Ասիա]]յի, [[Իրան]]ի և [[Առաջավոր Ասիա]]յի միջին դարերի իսլամական արվեստում տարածվել է անխառն զարդապատկերային որմնանկարչությունը։ Միջին դարերի Չինաստանում (Դունխուան) և [[Հնդկաստան]]ում ([[Աջանտա]]) վիմափոր շինությունները արտակարգ հարուստ էին որմնանկարներով։ Միջին դարերի Եվրոպայի բարձր ոգեշնչվածությամբ տոգորված և նվիրապետական խիստ որոշակի ստորակարգմամբ տեղադրված որմնանկարչությունը [[Բյուզանդիա]]յում, [[Վրաստան]]ում, [[Բալկաններ]]ում, [[Հին Ռուսիա]]յում դարձել է գեղանկարչության կարևոր տարատեսակներից։ Հին ռուսական որմնանկարչության վաղ շրջանի օրինակները գտնվում են Կիևի, [[Նովգորոդ]]ի, Վլադիմիրի (X—XI դդ․) եկեղեցիներում, այն նոր վերելք է ապրել XIV— XV դդ․՝ [[Ֆեոֆան Գրեկ]]ի, [[Անդրեյ Ռուբլյով]]ի և Դիոնիսիի ստեղծագործություններում։ [[Արևմտյան Եվրոպա]]յի [[ռոմանական ոճ]]ի շինությունների որմնանկարչություն աչքի է ընկնում սուր արտահայտչականությամբ, իսկ [[Գոթական ճարտարապետություն|գոթական կառույցներում]], ուր հոծ պատերը գրեթե բացակայում են, որմնանկարները փոխարինվել են [[վիտրաժ]]ներով։ Որմնանկարչությունը մեծ վերելք է ապրել [[Իտալիա]]յում, [[Վերածնունդ|Վերածննդի]] շրջանում, ուր նկարիչները ([[Ջոտտո դի Բոնդոնե|Ջոտտո]], [[Մազաչչո]], [[Պիեռո դելլա Ֆրանչեսկա]], [[Լեոնարդո դա Վինչի]], [[Ռաֆայել]], [[Միքելանջելո]] և ուրիշներ) իրենց որմնանկարներում հասել են քաղաքացիական պաթոսով ներթափանցված ռեալիստական խոր արտահայտչականության։ Վերածնության որմնանկարչությանը բնորոշ է իրական տարածության պատրանքային ընդարձակումը, որին արվեստագետները հասել են ճարտարապետական և քանդակագործական մոտիվների նմանակման միջոցով։ Այս երևույթը ուժեղացել է [[բարոկկո]]յի որմնանկարչությունում, որը ձեռք է բերել դեկորատիվ բնույթ։ XVII—XVIII դդ․ որմնանկարները հաճախ իրենց տեղը զիջել են [[գոբելեն]]ներին, [[հայելի]]ներին, պաստառներին, իսկ գեղանկարչության միջոցներով զարդարվել են առաստաղները։ XVIII—XIX դդ․ սկզբի [[կլասիցիզմ]]ի որմնանկարներում գերակշռել են քանդակային ([[գրիզայլ|գրիզայլի տեխնիկայով]]), ճարտարապետական ձևերի, բնանկարային պատկերումները։ XIX դ․ վարպետները, վերականգնելով թեմատիկ որմնանկարչությունը, երբեմն դիմել են վաղ իտալական վերածննդի ավանդույթներին (օր․՝ գերմ․ [[Նազովրեցիներ (արվեստ)|նազովրեցիները]]), հաճախակի ընկնելով [[էկլեկտիզմ]]ի գիրկը։ Որմնանկարչության նկատմամբ մեծ հետաքրքրություն են ցուցաբերել [[մոդեռն]] ոճի և ազգային ռոմանտիկական ուղղություններին հարող գեղանկարիչները ([[Պիեռ Պյուվի դը Շավան|Պ․ Պյուվի դը Շավանը]], [[Մորիս Դենի|Մ․ Դենի]]ն՝ Ֆրանսիայում, [[Ֆերդինանդ Հոդլեր|Ֆ․ Հոդլերը]]՝ [[Շվեյցարիա]]յում, [[էդվարդ Մունկ|Է․ Մունկը]]՝ [[Նորվեգիա]]յում, [[Վիկտոր Վասնեցով|Վ․ Մ․ Վասնեցովը]], [[Միխայիլ Վրուբել|Մ․ Ա․ Վռուբելը]], [[Միխայիլ Նեստերով|Մ․ Վ․ Նեստերովը]]՝ Ռուսաստանում)։ Ժամանակակից կապիտալիստական երկրների արվեստում որմնանկարչություն են ներթափանցել աբստրակտ արվեստին և սյուրռեալիզմին հոգեհարազատ ձևապաշտական միտումներ ([[Մարկ Շագալ|Մ․ Շագալը]]՝ [[Ֆրանսիա]]յում, Ս․ Սպենսերը՝ [[Մեծ Բրիտանիա]]յում, [[Ռուֆինո Տամայո|Ռ․ Տամայոն]]՝ [[Մեքսիկա]]յում)։ Միաժամանակ առաջադիմական-դեմոկրատական գաղափարներով և գեղարվեստական սուր արտահայտչամիջոցներով օժտված որմնանկարչություն են ստեղծել մեքսիկացիներ [[Դիեգո Ռիվերա|Դ․ Ռիվերան]], [[Խոսե Կլեմենտե Օրոսկո|Կ․ Օրոսկոն]], [[Խոսե Դավիդ Սիկեյրոս|Դ․ Սիկեյրոսը]], շվեյցարացի [[Հանս Էռնի|Հ․ Էռնին]], ամերիկացի նկարիչ Ա․ Ռեֆռեժիեն։ == Որմնանկարչությունը Հայաստանում == [[Պատկեր:Saint Mesrop Mashtots Cathedral in Oshakan, part 30, VM.jpg|մինի|Հայկական որմնանկարչություն]] Հայաստանում որմնանկարչության՝ մեզ հայտնի ամենահին օրինակները պատկանում են [[Վանի թագավորության մշակույթ|ուրարտական դարաշրջանին]]: Դրանք մասնավորապես [[Էրեբունի]]ի պալատի (մ․թ․ա․ VII դ․) որմնանկարներն են, որոնք հայտնաբերվել են 1950 թվականին, ուր պատկերված են աստվածների երթը, որսի տեսարաններ և այլն։ Լայնորեն օգտագործված են եզրազարդեր։ Իրենց մոտիվներով, ոճով և կատարման տեխնիկայով դրանք առնչություններ ունեն Հին Արևելքի նույն ժամանակաշրջանի որմնանկարչության հետ։ Որմնանկարների բազմաթիվ բեկորներ են հայտնաբերվել [[Հելլենիզմի դարաշրջան|հելլենիստական շրջանի]] [[Արտաշատ]]ում։ Սակայն որմնանկարչություն առավել զարգացում է ապրել միջին դարերի Հայաստանում։ Չնայած որմնանկարչությունը մանրանկարչության նման մեծ տարածում չի ունեցել, այնուամենայնիվ պահպանված օրինակների (սովորաբար՝ հատվածաբար) անկրկնելիությունն ու գեղարվեստական կատարելությունը փաստում են միջնադարյան Հայաստանում որմնանկարների արվեստի զարգացման բարձր մակարդակը։ Այդ է վկայում [[Վրթանես Քերթող]]ը (VI դ․ վերջ և VII դ․ սկիզբ) իր «Ընդդեմ պատկերամարտության» տրակտատում, ուր խոսում է եկեղեցիների՝ ավետարանական թեմաներով որմնանկարների մասին։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ սկսած IV դարից հայկական եկեղեցիները զարդարվել են որմնանկարներով։ Հայկական որմնանկարչության պատկերագրական և գեղարվեստական բնորոշ առանձնահատկությունները կազմավորվել են VII դարում։ Նույն ժամանակաշրջանում էլ մշակվել է հայկական որմնանկարչության ինքնատիպ տեխնիկան (հղկված քարի վրա նրբաշերտ հիմնաներկով), որի շնորհիվ որմնանկարները պահպանվել են դարեր շարունակ։ Հայկական որմնանկարչության զարգացումը սերտորեն կապված է եղել պատմաքաղաքական ընդհանուր իրադրության հետ․ վերելքի շրջանները համընկել են երկրի համեմատաբար բարեկեցիկ ժամանակներին (VII դ․՝ [[Արուճ]], [[Թալին]], [[Լմբատ]], [[Կոշ]], X դ․՝ [[Տաթև]], [[Աղթամար]], [[Հաղպատի վանական համալիր|Հաղպատի]] աբսիդի նախնական շերտը, XIII դ․՝ [[Քոբայր]], [[Տիգրան Հոնենց եկեղեցի|Տիգրան Հոնենց]], [[Բախտաղեկի եկեղեցի|Բախտաղեկի]], [[Դադիվանք]], [[Ախթալա]]յի աբսիդը և այլն)։ Եկեղեցիները զարդարող մեզ հայտնի հայկական որմնանկարչության բոլոր օրինակները կրոնական բովանդակություն ունեն, իսկ աշխարհիկ բնույթինը, որոնցով, ըստ գրավոր աղբյուրների, ծածկվել են պալատների պատերը, մեզ չեն հասել։ Որմնանկարչությունը Հայաստանում շարունակվել է կիրառվել նաև ուշ շրջանում (XVII— XIX դդ․)։ Նշանակալից է եղել [[Հովնաթանյան ընտանիք]]ի դերը, որի նշանավոր վարպետները նկարազարդել են էջմիածնի տաճարը և մի շարք այլ եկեղեցիներ։ Որմնանկարչությունը (հիմնականում տեմպերա և յուղաներկ) լայն տարածում է ունեցել [[Նոր Ջուղա]]յում, զարդարվել են ինչպես եկեղեցիները, այնպես էլ մասնավոր տները։ Չնայած ուշ շրջանի որմնանկարչություն նշանակալի ավանդ ունի հայկական մոնումենտալ գեղանկարչության պատմության մեջ, այն իր գեղարվեստական հատկանիշներով զգալիորեն զիջում է միջին դարերի որմնանկարներին։ Կանոն համակարգերի համեմատաբար ազատ մեկնաբանումը, գեղարվեստական լեզվի ինքնատիպությունը, որ կազմավորվել է տեղական, ժողովրդական արվեստի և հելլենիստական գեղանկարչության ավանդույթների օրգանական զուգորդմամբ, և, վերջապես, տեխնիկայի յուրօրինակությունը միջնադարյան հայկական որմնանկարչությունը դասում են արևելա-քրիստոնեական մոնումենտալ գեղանկարչության պատմության նվաճումների շարքը։ Սովետական Հայաստանում որմնանկարչությունը՝ որպես մոնումենտալ արվեստի կարևոր մարզերից մեկը, վերելք է ապրել։ Նրա զարգացման միտումները հիմնականում կապված են [[Մարտիրոս Սարյան|Մ․ Սարյանի]] և [[Հակոբ Կոջոյան|Հ․ Կոջոյանի]] ստեղծագործության հետ։ 1950—70-ական թթ․ որմնանկարչության ասպարեզում աշխատել են [[Հովհաննես Զարդարյան|Հ․ Զարդարյանը]], [[Համլետ Մինասյան|Հ․ Մինասյանը]], [[Մինաս Ավետիսյան|Մ․ Ավետիսյանը]], [[Նիկողայոս Քոթանջյան|Ն․ Քոթանջյանը]], [[Սարգիս Մուրադյան|Ս․ Մուրադյանը,]] [[Սարգիս Խաչատուրյան|Վ․ Խաչատուրյանը]], [[Ռաֆայել Աթոյան|Ռ․ Աթոյանը]], [[Հենրիկ Սիրավյան|Հ․ Սիրավյանը]], [[Զուլում Գրիգորյան|Զ․ Գրիգորյանը]], [[Միքայել Հովհաննիսյան (գեղանկարիչ)|Մ․ Հովհաննիսյանը]], Ա․ Գրիգորյանը և ուրիշներ։ {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=646}} [[Կատեգորիա:Մոնումենտալ արվեստ]] [[Կատեգորիա:Գեղանկարչություն]] 10p3k72mt4mwr7dy82q088t49jnhxvk 10940453 10940452 2026-10-12T06:23:55Z Hayk454 178006 /* */ 10940453 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:2056 - Byzantine Museum, Athens - Iconostasis from Evritania (17th century) - Photo by Giovanni Dall'Ort.jpg|մինի|Հին հունական որմնանկար]] '''Որմնանկարչություն''', [[Գեղանկարչություն|գեղանկարչության]] տեսակ, ներկերով անմիջականորեն սվաղված պատերի, առաստաղների կամ էլ [[Ճարտարապետություն|ճարտարապետական]] բոց տարբեր մակերեսներին փակցված պաստառի, թղթի և այլ նյութերի վրա պատկերներ, զարդապատկերներ ստեղծելու արվեստը։ Որմնանկարչությունը, որը մեծ մասամբ կատարվում է [[ֆրեսկո]]յի, [[սոսնձաներկեր]]ի, [[Մոմանկարչություն|մոմանկարչության]], [[տեմպերա]]յի, [[յուղաներկեր]]ի ընձեռած հնարավորություններով, պատկանում է մոնումենտալ արվեստի բնագավառին: белая балада == Պատմություն == Որմնանկարչության հնագույն օրինակներից են քարանձավային պատկերները, որոնք ի հայտ են եկել դեռևս ուշ [[քարի դար]]ի շրջանում և ժայռապատկերները։ [[Հին Եգիպտոս]]ում (հատկապես մ․թ․ա․ III—I հզ․) տարածված է եղել հարթապատկերային (պաշտամունքային, մարտի, կենցաղային տեսարաններով) որմնանկարչություն։ Մ․թ․ա․ II հազարամյակին է վերաբերում [[Չինաստան]]ի և դինամիկ կոմպոզիցիոն լուծումներով առանձնացող [[Եգեյան մշակույթ]]ի որմնանկարչություն։ [[Հին Հունաստան]]ում ստեղծվել են տարածականության պատրանք ստեղծող որմնանկարներ, որ հետագայում զարգացել է Հին Հռոմի որմնանկարչությունում։ Եթե VII-VIII դդ․ միջինասիական շինությունները զարդարվում էին ֆիգուրատիվ պատկերներով, ապա [[Միջին Ասիա]]յի, [[Իրան]]ի և [[Առաջավոր Ասիա]]յի միջին դարերի իսլամական արվեստում տարածվել է անխառն զարդապատկերային որմնանկարչությունը։ Միջին դարերի Չինաստանում (Դունխուան) և [[Հնդկաստան]]ում ([[Աջանտա]]) վիմափոր շինությունները արտակարգ հարուստ էին որմնանկարներով։ Միջին դարերի Եվրոպայի բարձր ոգեշնչվածությամբ տոգորված և նվիրապետական խիստ որոշակի ստորակարգմամբ տեղադրված որմնանկարչությունը [[Բյուզանդիա]]յում, [[Վրաստան]]ում, [[Բալկաններ]]ում, [[Հին Ռուսիա]]յում դարձել է գեղանկարչության կարևոր տարատեսակներից։ Հին ռուսական որմնանկարչության վաղ շրջանի օրինակները գտնվում են Կիևի, [[Նովգորոդ]]ի, Վլադիմիրի (X—XI դդ․) եկեղեցիներում, այն նոր վերելք է ապրել XIV— XV դդ․՝ [[Ֆեոֆան Գրեկ]]ի, [[Անդրեյ Ռուբլյով]]ի և Դիոնիսիի ստեղծագործություններում։ [[Արևմտյան Եվրոպա]]յի [[ռոմանական ոճ]]ի շինությունների որմնանկարչություն աչքի է ընկնում սուր արտահայտչականությամբ, իսկ [[Գոթական ճարտարապետություն|գոթական կառույցներում]], ուր հոծ պատերը գրեթե բացակայում են, որմնանկարները փոխարինվել են [[վիտրաժ]]ներով։ Որմնանկարչությունը մեծ վերելք է ապրել [[Իտալիա]]յում, [[Վերածնունդ|Վերածննդի]] շրջանում, ուր նկարիչները ([[Ջոտտո դի Բոնդոնե|Ջոտտո]], [[Մազաչչո]], [[Պիեռո դելլա Ֆրանչեսկա]], [[Լեոնարդո դա Վինչի]], [[Ռաֆայել]], [[Միքելանջելո]] և ուրիշներ) իրենց որմնանկարներում հասել են քաղաքացիական պաթոսով ներթափանցված ռեալիստական խոր արտահայտչականության։ Վերածնության որմնանկարչությանը բնորոշ է իրական տարածության պատրանքային ընդարձակումը, որին արվեստագետները հասել են ճարտարապետական և քանդակագործական մոտիվների նմանակման միջոցով։ Այս երևույթը ուժեղացել է [[բարոկկո]]յի որմնանկարչությունում, որը ձեռք է բերել դեկորատիվ բնույթ։ XVII—XVIII դդ․ որմնանկարները հաճախ իրենց տեղը զիջել են [[գոբելեն]]ներին, [[հայելի]]ներին, պաստառներին, իսկ գեղանկարչության միջոցներով զարդարվել են առաստաղները։ XVIII—XIX դդ․ սկզբի [[կլասիցիզմ]]ի որմնանկարներում գերակշռել են քանդակային ([[գրիզայլ|գրիզայլի տեխնիկայով]]), ճարտարապետական ձևերի, բնանկարային պատկերումները։ XIX դ․ վարպետները, վերականգնելով թեմատիկ որմնանկարչությունը, երբեմն դիմել են վաղ իտալական վերածննդի ավանդույթներին (օր․՝ գերմ․ [[Նազովրեցիներ (արվեստ)|նազովրեցիները]]), հաճախակի ընկնելով [[էկլեկտիզմ]]ի գիրկը։ Որմնանկարչության նկատմամբ մեծ հետաքրքրություն են ցուցաբերել [[մոդեռն]] ոճի և ազգային ռոմանտիկական ուղղություններին հարող գեղանկարիչները ([[Պիեռ Պյուվի դը Շավան|Պ․ Պյուվի դը Շավանը]], [[Մորիս Դենի|Մ․ Դենի]]ն՝ Ֆրանսիայում, [[Ֆերդինանդ Հոդլեր|Ֆ․ Հոդլերը]]՝ [[Շվեյցարիա]]յում, [[էդվարդ Մունկ|Է․ Մունկը]]՝ [[Նորվեգիա]]յում, [[Վիկտոր Վասնեցով|Վ․ Մ․ Վասնեցովը]], [[Միխայիլ Վրուբել|Մ․ Ա․ Վռուբելը]], [[Միխայիլ Նեստերով|Մ․ Վ․ Նեստերովը]]՝ Ռուսաստանում)։ Ժամանակակից կապիտալիստական երկրների արվեստում որմնանկարչություն են ներթափանցել աբստրակտ արվեստին և սյուրռեալիզմին հոգեհարազատ ձևապաշտական միտումներ ([[Մարկ Շագալ|Մ․ Շագալը]]՝ [[Ֆրանսիա]]յում, Ս․ Սպենսերը՝ [[Մեծ Բրիտանիա]]յում, [[Ռուֆինո Տամայո|Ռ․ Տամայոն]]՝ [[Մեքսիկա]]յում)։ Միաժամանակ առաջադիմական-դեմոկրատական գաղափարներով և գեղարվեստական սուր արտահայտչամիջոցներով օժտված որմնանկարչություն են ստեղծել մեքսիկացիներ [[Դիեգո Ռիվերա|Դ․ Ռիվերան]], [[Խոսե Կլեմենտե Օրոսկո|Կ․ Օրոսկոն]], [[Խոսե Դավիդ Սիկեյրոս|Դ․ Սիկեյրոսը]], շվեյցարացի [[Հանս Էռնի|Հ․ Էռնին]], ամերիկացի նկարիչ Ա․ Ռեֆռեժիեն։ == Որմնանկարչությունը Հայաստանում == [[Պատկեր:Saint Mesrop Mashtots Cathedral in Oshakan, part 30, VM.jpg|մինի|Հայկական որմնանկարչություն]] Հայաստանում որմնանկարչության՝ մեզ հայտնի ամենահին օրինակները պատկանում են [[Վանի թագավորության մշակույթ|ուրարտական դարաշրջանին]]: Դրանք մասնավորապես [[Էրեբունի]]ի պալատի (մ․թ․ա․ VII դ․) որմնանկարներն են, որոնք հայտնաբերվել են 1950 թվականին, ուր պատկերված են աստվածների երթը, որսի տեսարաններ և այլն։ Լայնորեն օգտագործված են եզրազարդեր։ Իրենց մոտիվներով, ոճով և կատարման տեխնիկայով դրանք առնչություններ ունեն Հին Արևելքի նույն ժամանակաշրջանի որմնանկարչության հետ։ Որմնանկարների բազմաթիվ բեկորներ են հայտնաբերվել [[Հելլենիզմի դարաշրջան|հելլենիստական շրջանի]] [[Արտաշատ]]ում։ Սակայն որմնանկարչություն առավել զարգացում է ապրել միջին դարերի Հայաստանում։ Չնայած որմնանկարչությունը մանրանկարչության նման մեծ տարածում չի ունեցել, այնուամենայնիվ պահպանված օրինակների (սովորաբար՝ հատվածաբար) անկրկնելիությունն ու գեղարվեստական կատարելությունը փաստում են միջնադարյան Հայաստանում որմնանկարների արվեստի զարգացման բարձր մակարդակը։ Այդ է վկայում [[Վրթանես Քերթող]]ը (VI դ․ վերջ և VII դ․ սկիզբ) իր «Ընդդեմ պատկերամարտության» տրակտատում, ուր խոսում է եկեղեցիների՝ ավետարանական թեմաներով որմնանկարների մասին։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ սկսած IV դարից հայկական եկեղեցիները զարդարվել են որմնանկարներով։ Հայկական որմնանկարչության պատկերագրական և գեղարվեստական բնորոշ առանձնահատկությունները կազմավորվել են VII դարում։ Նույն ժամանակաշրջանում էլ մշակվել է հայկական որմնանկարչության ինքնատիպ տեխնիկան (հղկված քարի վրա նրբաշերտ հիմնաներկով), որի շնորհիվ որմնանկարները պահպանվել են դարեր շարունակ։ Հայկական որմնանկարչության զարգացումը սերտորեն կապված է եղել պատմաքաղաքական ընդհանուր իրադրության հետ․ վերելքի շրջանները համընկել են երկրի համեմատաբար բարեկեցիկ ժամանակներին (VII դ․՝ [[Արուճ]], [[Թալին]], [[Լմբատ]], [[Կոշ]], X դ․՝ [[Տաթև]], [[Աղթամար]], [[Հաղպատի վանական համալիր|Հաղպատի]] աբսիդի նախնական շերտը, XIII դ․՝ [[Քոբայր]], [[Տիգրան Հոնենց եկեղեցի|Տիգրան Հոնենց]], [[Բախտաղեկի եկեղեցի|Բախտաղեկի]], [[Դադիվանք]], [[Ախթալա]]յի աբսիդը և այլն)։ Եկեղեցիները զարդարող մեզ հայտնի հայկական որմնանկարչության բոլոր օրինակները կրոնական բովանդակություն ունեն, իսկ աշխարհիկ բնույթինը, որոնցով, ըստ գրավոր աղբյուրների, ծածկվել են պալատների պատերը, մեզ չեն հասել։ Որմնանկարչությունը Հայաստանում շարունակվել է կիրառվել նաև ուշ շրջանում (XVII— XIX դդ․)։ Նշանակալից է եղել [[Հովնաթանյան ընտանիք]]ի դերը, որի նշանավոր վարպետները նկարազարդել են էջմիածնի տաճարը և մի շարք այլ եկեղեցիներ։ Որմնանկարչությունը (հիմնականում տեմպերա և յուղաներկ) լայն տարածում է ունեցել [[Նոր Ջուղա]]յում, զարդարվել են ինչպես եկեղեցիները, այնպես էլ մասնավոր տները։ Չնայած ուշ շրջանի որմնանկարչություն նշանակալի ավանդ ունի հայկական մոնումենտալ գեղանկարչության պատմության մեջ, այն իր գեղարվեստական հատկանիշներով զգալիորեն զիջում է միջին դարերի որմնանկարներին։ Կանոն համակարգերի համեմատաբար ազատ մեկնաբանումը, գեղարվեստական լեզվի ինքնատիպությունը, որ կազմավորվել է տեղական, ժողովրդական արվեստի և հելլենիստական գեղանկարչության ավանդույթների օրգանական զուգորդմամբ, և, վերջապես, տեխնիկայի յուրօրինակությունը միջնադարյան հայկական որմնանկարչությունը դասում են արևելա-քրիստոնեական մոնումենտալ գեղանկարչության պատմության նվաճումների շարքը։ Սովետական Հայաստանում որմնանկարչությունը՝ որպես մոնումենտալ արվեստի կարևոր մարզերից մեկը, վերելք է ապրել։ Նրա զարգացման միտումները հիմնականում կապված են [[Մարտիրոս Սարյան|Մ․ Սարյանի]] և [[Հակոբ Կոջոյան|Հ․ Կոջոյանի]] ստեղծագործության հետ։ 1950—70-ական թթ․ որմնանկարչության ասպարեզում աշխատել են [[Հովհաննես Զարդարյան|Հ․ Զարդարյանը]], [[Համլետ Մինասյան|Հ․ Մինասյանը]], [[Մինաս Ավետիսյան|Մ․ Ավետիսյանը]], [[Նիկողայոս Քոթանջյան|Ն․ Քոթանջյանը]], [[Սարգիս Մուրադյան|Ս․ Մուրադյանը,]] [[Սարգիս Խաչատուրյան|Վ․ Խաչատուրյանը]], [[Ռաֆայել Աթոյան|Ռ․ Աթոյանը]], [[Հենրիկ Սիրավյան|Հ․ Սիրավյանը]], [[Զուլում Գրիգորյան|Զ․ Գրիգորյանը]], [[Միքայել Հովհաննիսյան (գեղանկարիչ)|Մ․ Հովհաննիսյանը]], Ա․ Գրիգորյանը և ուրիշներ։ {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=646}} [[Կատեգորիա:Մոնումենտալ արվեստ]] [[Կատեգորիա:Գեղանկարչություն]] a969b3q5b3e5b9sqdtnuiw8gz7c9y89 10940460 10940453 2026-10-12T06:44:16Z Voskanyan 23951 [[Special:Contributions/Hayk454|Hayk454]] ([[User talk:Hayk454|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:212.73.65.250|212.73.65.250]] մասնակցի վերջին տարբերակին։ 10234120 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:2056 - Byzantine Museum, Athens - Iconostasis from Evritania (17th century) - Photo by Giovanni Dall'Ort.jpg|մինի|Հին հունական որմնանկար]] '''Որմնանկարչություն''', [[Գեղանկարչություն|գեղանկարչության]] տեսակ, ներկերով անմիջականորեն սվաղված պատերի, առաստաղների կամ էլ [[Ճարտարապետություն|ճարտարապետական]] շինության տարբեր մակերեսներին փակցված պաստառի, թղթի և այլ նյութերի վրա պատկերներ, զարդապատկերներ ստեղծելու արվեստը։ Որմնանկարչությունը, որը մեծ մասամբ կատարվում է [[ֆրեսկո]]յի, [[սոսնձաներկեր]]ի, [[Մոմանկարչություն|մոմանկարչության]], [[տեմպերա]]յի, [[յուղաներկեր]]ի ընձեռած հնարավորություններով, պատկանում է մոնումենտալ արվեստի բնագավառին (երբեմն [[խճանկարչություն]]ը ևս պայմանականորեն դասվում է որմնանկարչությունյան շարքը)։ == Պատմություն == Որմնանկարչության հնագույն օրինակներից են քարանձավային պատկերները, որոնք ի հայտ են եկել դեռևս ուշ [[քարի դար]]ի շրջանում և ժայռապատկերները։ [[Հին Եգիպտոս]]ում (հատկապես մ․թ․ա․ III—I հզ․) տարածված է եղել հարթապատկերային (պաշտամունքային, մարտի, կենցաղային տեսարաններով) որմնանկարչություն։ Մ․թ․ա․ II հազարամյակին է վերաբերում [[Չինաստան]]ի և դինամիկ կոմպոզիցիոն լուծումներով առանձնացող [[Եգեյան մշակույթ]]ի որմնանկարչություն։ [[Հին Հունաստան]]ում ստեղծվել են տարածականության պատրանք ստեղծող որմնանկարներ, որ հետագայում զարգացել է Հին Հռոմի որմնանկարչությունում։ Եթե VII-VIII դդ․ միջինասիական շինությունները զարդարվում էին ֆիգուրատիվ պատկերներով, ապա [[Միջին Ասիա]]յի, [[Իրան]]ի և [[Առաջավոր Ասիա]]յի միջին դարերի իսլամական արվեստում տարածվել է անխառն զարդապատկերային որմնանկարչությունը։ Միջին դարերի Չինաստանում (Դունխուան) և [[Հնդկաստան]]ում ([[Աջանտա]]) վիմափոր շինությունները արտակարգ հարուստ էին որմնանկարներով։ Միջին դարերի Եվրոպայի բարձր ոգեշնչվածությամբ տոգորված և նվիրապետական խիստ որոշակի ստորակարգմամբ տեղադրված որմնանկարչությունը [[Բյուզանդիա]]յում, [[Վրաստան]]ում, [[Բալկաններ]]ում, [[Հին Ռուսիա]]յում դարձել է գեղանկարչության կարևոր տարատեսակներից։ Հին ռուսական որմնանկարչության վաղ շրջանի օրինակները գտնվում են Կիևի, [[Նովգորոդ]]ի, Վլադիմիրի (X—XI դդ․) եկեղեցիներում, այն նոր վերելք է ապրել XIV— XV դդ․՝ [[Ֆեոֆան Գրեկ]]ի, [[Անդրեյ Ռուբլյով]]ի և Դիոնիսիի ստեղծագործություններում։ [[Արևմտյան Եվրոպա]]յի [[ռոմանական ոճ]]ի շինությունների որմնանկարչություն աչքի է ընկնում սուր արտահայտչականությամբ, իսկ [[Գոթական ճարտարապետություն|գոթական կառույցներում]], ուր հոծ պատերը գրեթե բացակայում են, որմնանկարները փոխարինվել են [[վիտրաժ]]ներով։ Որմնանկարչությունը մեծ վերելք է ապրել [[Իտալիա]]յում, [[Վերածնունդ|Վերածննդի]] շրջանում, ուր նկարիչները ([[Ջոտտո դի Բոնդոնե|Ջոտտո]], [[Մազաչչո]], [[Պիեռո դելլա Ֆրանչեսկա]], [[Լեոնարդո դա Վինչի]], [[Ռաֆայել]], [[Միքելանջելո]] և ուրիշներ) իրենց որմնանկարներում հասել են քաղաքացիական պաթոսով ներթափանցված ռեալիստական խոր արտահայտչականության։ Վերածնության որմնանկարչությանը բնորոշ է իրական տարածության պատրանքային ընդարձակումը, որին արվեստագետները հասել են ճարտարապետական և քանդակագործական մոտիվների նմանակման միջոցով։ Այս երևույթը ուժեղացել է [[բարոկկո]]յի որմնանկարչությունում, որը ձեռք է բերել դեկորատիվ բնույթ։ XVII—XVIII դդ․ որմնանկարները հաճախ իրենց տեղը զիջել են [[գոբելեն]]ներին, [[հայելի]]ներին, պաստառներին, իսկ գեղանկարչության միջոցներով զարդարվել են առաստաղները։ XVIII—XIX դդ․ սկզբի [[կլասիցիզմ]]ի որմնանկարներում գերակշռել են քանդակային ([[գրիզայլ|գրիզայլի տեխնիկայով]]), ճարտարապետական ձևերի, բնանկարային պատկերումները։ XIX դ․ վարպետները, վերականգնելով թեմատիկ որմնանկարչությունը, երբեմն դիմել են վաղ իտալական վերածննդի ավանդույթներին (օր․՝ գերմ․ [[Նազովրեցիներ (արվեստ)|նազովրեցիները]]), հաճախակի ընկնելով [[էկլեկտիզմ]]ի գիրկը։ Որմնանկարչության նկատմամբ մեծ հետաքրքրություն են ցուցաբերել [[մոդեռն]] ոճի և ազգային ռոմանտիկական ուղղություններին հարող գեղանկարիչները ([[Պիեռ Պյուվի դը Շավան|Պ․ Պյուվի դը Շավանը]], [[Մորիս Դենի|Մ․ Դենի]]ն՝ Ֆրանսիայում, [[Ֆերդինանդ Հոդլեր|Ֆ․ Հոդլերը]]՝ [[Շվեյցարիա]]յում, [[էդվարդ Մունկ|Է․ Մունկը]]՝ [[Նորվեգիա]]յում, [[Վիկտոր Վասնեցով|Վ․ Մ․ Վասնեցովը]], [[Միխայիլ Վրուբել|Մ․ Ա․ Վռուբելը]], [[Միխայիլ Նեստերով|Մ․ Վ․ Նեստերովը]]՝ Ռուսաստանում)։ Ժամանակակից կապիտալիստական երկրների արվեստում որմնանկարչություն են ներթափանցել աբստրակտ արվեստին և սյուրռեալիզմին հոգեհարազատ ձևապաշտական միտումներ ([[Մարկ Շագալ|Մ․ Շագալը]]՝ [[Ֆրանսիա]]յում, Ս․ Սպենսերը՝ [[Մեծ Բրիտանիա]]յում, [[Ռուֆինո Տամայո|Ռ․ Տամայոն]]՝ [[Մեքսիկա]]յում)։ Միաժամանակ առաջադիմական-դեմոկրատական գաղափարներով և գեղարվեստական սուր արտահայտչամիջոցներով օժտված որմնանկարչություն են ստեղծել մեքսիկացիներ [[Դիեգո Ռիվերա|Դ․ Ռիվերան]], [[Խոսե Կլեմենտե Օրոսկո|Կ․ Օրոսկոն]], [[Խոսե Դավիդ Սիկեյրոս|Դ․ Սիկեյրոսը]], շվեյցարացի [[Հանս Էռնի|Հ․ Էռնին]], ամերիկացի նկարիչ Ա․ Ռեֆռեժիեն։ == Որմնանկարչությունը Հայաստանում == [[Պատկեր:Saint Mesrop Mashtots Cathedral in Oshakan, part 30, VM.jpg|մինի|Հայկական որմնանկարչություն]] Հայաստանում որմնանկարչության՝ մեզ հայտնի ամենահին օրինակները պատկանում են [[Վանի թագավորության մշակույթ|ուրարտական դարաշրջանին]]: Դրանք մասնավորապես [[Էրեբունի]]ի պալատի (մ․թ․ա․ VII դ․) որմնանկարներն են, որոնք հայտնաբերվել են 1950 թվականին, ուր պատկերված են աստվածների երթը, որսի տեսարաններ և այլն։ Լայնորեն օգտագործված են եզրազարդեր։ Իրենց մոտիվներով, ոճով և կատարման տեխնիկայով դրանք առնչություններ ունեն Հին Արևելքի նույն ժամանակաշրջանի որմնանկարչության հետ։ Որմնանկարների բազմաթիվ բեկորներ են հայտնաբերվել [[Հելլենիզմի դարաշրջան|հելլենիստական շրջանի]] [[Արտաշատ]]ում։ Սակայն որմնանկարչություն առավել զարգացում է ապրել միջին դարերի Հայաստանում։ Չնայած որմնանկարչությունը մանրանկարչության նման մեծ տարածում չի ունեցել, այնուամենայնիվ պահպանված օրինակների (սովորաբար՝ հատվածաբար) անկրկնելիությունն ու գեղարվեստական կատարելությունը փաստում են միջնադարյան Հայաստանում որմնանկարների արվեստի զարգացման բարձր մակարդակը։ Այդ է վկայում [[Վրթանես Քերթող]]ը (VI դ․ վերջ և VII դ․ սկիզբ) իր «Ընդդեմ պատկերամարտության» տրակտատում, ուր խոսում է եկեղեցիների՝ ավետարանական թեմաներով որմնանկարների մասին։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ սկսած IV դարից հայկական եկեղեցիները զարդարվել են որմնանկարներով։ Հայկական որմնանկարչության պատկերագրական և գեղարվեստական բնորոշ առանձնահատկությունները կազմավորվել են VII դարում։ Նույն ժամանակաշրջանում էլ մշակվել է հայկական որմնանկարչության ինքնատիպ տեխնիկան (հղկված քարի վրա նրբաշերտ հիմնաներկով), որի շնորհիվ որմնանկարները պահպանվել են դարեր շարունակ։ Հայկական որմնանկարչության զարգացումը սերտորեն կապված է եղել պատմաքաղաքական ընդհանուր իրադրության հետ․ վերելքի շրջանները համընկել են երկրի համեմատաբար բարեկեցիկ ժամանակներին (VII դ․՝ [[Արուճ]], [[Թալին]], [[Լմբատ]], [[Կոշ]], X դ․՝ [[Տաթև]], [[Աղթամար]], [[Հաղպատի վանական համալիր|Հաղպատի]] աբսիդի նախնական շերտը, XIII դ․՝ [[Քոբայր]], [[Տիգրան Հոնենց եկեղեցի|Տիգրան Հոնենց]], [[Բախտաղեկի եկեղեցի|Բախտաղեկի]], [[Դադիվանք]], [[Ախթալա]]յի աբսիդը և այլն)։ Եկեղեցիները զարդարող մեզ հայտնի հայկական որմնանկարչության բոլոր օրինակները կրոնական բովանդակություն ունեն, իսկ աշխարհիկ բնույթինը, որոնցով, ըստ գրավոր աղբյուրների, ծածկվել են պալատների պատերը, մեզ չեն հասել։ Որմնանկարչությունը Հայաստանում շարունակվել է կիրառվել նաև ուշ շրջանում (XVII— XIX դդ․)։ Նշանակալից է եղել [[Հովնաթանյան ընտանիք]]ի դերը, որի նշանավոր վարպետները նկարազարդել են էջմիածնի տաճարը և մի շարք այլ եկեղեցիներ։ Որմնանկարչությունը (հիմնականում տեմպերա և յուղաներկ) լայն տարածում է ունեցել [[Նոր Ջուղա]]յում, զարդարվել են ինչպես եկեղեցիները, այնպես էլ մասնավոր տները։ Չնայած ուշ շրջանի որմնանկարչություն նշանակալի ավանդ ունի հայկական մոնումենտալ գեղանկարչության պատմության մեջ, այն իր գեղարվեստական հատկանիշներով զգալիորեն զիջում է միջին դարերի որմնանկարներին։ Կանոն համակարգերի համեմատաբար ազատ մեկնաբանումը, գեղարվեստական լեզվի ինքնատիպությունը, որ կազմավորվել է տեղական, ժողովրդական արվեստի և հելլենիստական գեղանկարչության ավանդույթների օրգանական զուգորդմամբ, և, վերջապես, տեխնիկայի յուրօրինակությունը միջնադարյան հայկական որմնանկարչությունը դասում են արևելա-քրիստոնեական մոնումենտալ գեղանկարչության պատմության նվաճումների շարքը։ Սովետական Հայաստանում որմնանկարչությունը՝ որպես մոնումենտալ արվեստի կարևոր մարզերից մեկը, վերելք է ապրել։ Նրա զարգացման միտումները հիմնականում կապված են [[Մարտիրոս Սարյան|Մ․ Սարյանի]] և [[Հակոբ Կոջոյան|Հ․ Կոջոյանի]] ստեղծագործության հետ։ 1950—70-ական թթ․ որմնանկարչության ասպարեզում աշխատել են [[Հովհաննես Զարդարյան|Հ․ Զարդարյանը]], [[Համլետ Մինասյան|Հ․ Մինասյանը]], [[Մինաս Ավետիսյան|Մ․ Ավետիսյանը]], [[Նիկողայոս Քոթանջյան|Ն․ Քոթանջյանը]], [[Սարգիս Մուրադյան|Ս․ Մուրադյանը,]] [[Սարգիս Խաչատուրյան|Վ․ Խաչատուրյանը]], [[Ռաֆայել Աթոյան|Ռ․ Աթոյանը]], [[Հենրիկ Սիրավյան|Հ․ Սիրավյանը]], [[Զուլում Գրիգորյան|Զ․ Գրիգորյանը]], [[Միքայել Հովհաննիսյան (գեղանկարիչ)|Մ․ Հովհաննիսյանը]], Ա․ Գրիգորյանը և ուրիշներ։ {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=646}} [[Կատեգորիա:Մոնումենտալ արվեստ]] [[Կատեգորիա:Գեղանկարչություն]] q2jk82ipwvf0oenigxchc0rn15b5jv3 0 486566 10940501 8994502 2026-10-12T08:37:54Z ~2026-47327-75 176112 /* Կիրառություն */ 10940501 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|250px|մինի|աջից|[[Մայքլ Ֆարադեյ]] ([[1913]] թվական)]] '''Դիէլեկտրիկներ''', ({{lang-gr|}} διά-միջով և {{lang-en|}} electric-էլեկտրական), [[էլեկտրական հոսանք]]ի վատ հաղորդիչներ։ Դիէլեկտրիկ տերմինը սահմանել է [[Մայքլ Ֆարադեյ]]ը՝ նշելու համար այն նյութերը, որոնցով թափանցում են էլեկտրական դաշտերը։ Էլեկտրական դաշտում տեղադրված ցանկացած նյութի բաղադրիչ լիցքերի ([[էլեկտրոն]]ներ, [[ատոմային միջուկ]]ներ) մի մասը դաշտի ազդեցության տակ ուղղորդված տեղափոխվում է՝ առաջացնելով էլեկտրական հոսանք։ Մնացած [[լիցք]]երը վերաբաշխվում են այնպես, որ դրական և բացասական լիցքերի «ծանրության կենտրոնները» շեղվում են միմյանց նկատմամբ և առաջացնում նյութի բևեռացում։ Էլեկտրահաղորդականության և [[Բևեռացման և կողմնային հոսանքներ|բևեռացման]] փոխհարաբերությունից կախված՝ նյութերը բաժանվում են մեկուսիչների, [[կիսահաղորդիչներ]]ի և [[հաղորդիչներ]]ի։ Դիէլեկտրիների էլեկտրահաղորդականությունը [[մետաղ]]ների համեմատությամբ շատ փոքր է։ Մետաղների տեսակարար դիմադրությունը՝ ρ-ն, 10<sup>−6</sup>-10<sup>−4</sup> օհմ•սմ կարգի է, դիէլեկտրիկինը՝ 10<sup>8</sup>-10<sup>17</sup> օհմ•սմ։ == Պինդ դիէլեկտրիկներ == Պինդ դիէլեկտրիկներիի և մետաղների էլեկտրահաղորդականության քանակական տարբերությունը [[քվանտային մեխանիկա]]ն բացատրում է՝ պատկերելով պինդ մարմինը որպես հսկա «[[մոլեկուլ]]», ուր ամեն մի էլեկտրոն պատկանում է ամբողջ մարմնին։ Էլեկտրոնների տարբեր վարքը մետաղներում և դիէլեկտրիկներում պայմանավորված է [[ատոմ]]ի էներգետիկ մակարդակներում դրանց բաշխման տարբեր բնույթով։ Պինդ մարմնում էլեկտրոնի էներգիան ունի միայն որոշակի թույլատրելի ընդհատ արժեքներ։ Էլեկտրոնի թույլատրելի էներգետիկ տիրույթները (թույլատրելի գոտիներ) հերթափոխվում են էլեկտրոնի համար անթույլատրելի էներգետիկ միջակայքերով (արգելված գոտիներ)։ Քանի որ էլեկտրոնները ձգտում են զբաղեցնել ամենափոքր էներգիաներով մակարդակներ, իսկ մի մակարդակում կարող է գտնվել միայն մի էլեկտրոն, ապա էլեկտրոնները զբաղեցնում են զրոյից մինչև որոշակի առավելագույն արժեքով [[էներգիա]]յի մակարդակներ։ Դիէլեկտրիներում էլեկտրոններով զբաղեցված վերին էներգետիկ մակարդակը համընկնում է թույլատրելի գոտիներից մեկի վերին սահմանին, իսկ մետաղներում այդ մակարդակը գտնվում է թույլատրելի գոտում։ Որպեսզի էլեկտրական դաշտի ազդեցության տակ պինդ մարմնում առաջանա էլեկտրական հոսանք՝ էլեկտրոնների ուղղորդված շարժում, անհրաժեշտ է, որ էլեկտրոնների մի մասի էներգիան մեծանա, այսինքն՝ ցածր էներգետիկ մակարդակներից էլեկտրոններն անցնեն բարձր էներգետիկ մակարդակներ։ Մետաղներում այսպիսի անցումներ հնարավոր են, քանի որ էլեկտրոններով զբաղեցված մակարդակներն անմիջապես սահմանակցվում են ազատ մակարդակների հետ, իսկ դիէլեկտրիկներում մոտակա ազատ մակարդակները զբաղեցվածներից անջատված են արգելված գոտիով, որը սովորական, ոչ շատ ուժեղ [[էլեկտրական դաշտ]]երի ազդեցությամբ էլեկտրոնները չեն կարող հաղթահարել։ Դիէլեկտրիկներում [[էլեկտրական դաշտ]]ի ազդեցությունը առաջացնում է էլեկտրոնային խտության վերաբաշխում՝ դիէլեկտրիկի բևեռացում։ Դիէլեկտրիկները և կիսահաղորդիչները սահմանազատել հնարավոր չէ․ Δε<2-3 էվ արգելված գոտի ունեցող նյութերը դասվում են կիսահաղորդիչների շարքը, իսկ Δε>2-3 էվ արգելված գոտիով նյութերը՝ դիէլեկտրիկների շարքը։ Լինում են ոչ միայն պինդ դիէլեկտրիկներ, այլև՝ [[հեղուկ]] ու գազային։ Այն հեղուկները, որոնց էլեկտրական տեսակարար դիմադրությունը 10<sup>10</sup> օհմ•սմ-ից բարձր է, համարվում են դիէլեկտրիկներ։ Սովորական պայմաններում բոլոր [[գազ]]երը դիէլեկտրիկներ են։ [[Ջերմաստիճան]]ի բարձրացմամբ ատոմները և մոլեկուլները իոնացվում են, և գազն աստիճանաբար վերածվում է [[պլազմա]]յի, որն էլեկտրական հոսանքի լավ հաղորդիչ է։ Դիէլեկտրիկներում հոսանքակիրները էլեկտրոններն ու իոններն են։ Սովորական պայմաններում դիէլեկտրիկների էլեկտրոնային հաղորդականությունը իոնայինից փոքր է։ Իոնային հաղորդականությունը կարող է պայմանավորված լինել ինչպես սեփական, այնպես և խառնուրդային իոնների տեղափոխությամբ։ Բյուրեղներում [[իոն]]ների տեղափոխության հնարավորությունը կախված է բյուրեղների արատներից։ Իդեալական բյուրեղներում իոնային հաղորդականության պրոցեսը սկզբունքորեն հնարավոր չէ։ Ջերմաստիճանի բարձրացումից իոնային հաղորդականությունը խիստ աճում է։ Դիէլեկտրիկների էլեկտրահաղորդականության համար զգալի նշանակություն ունի մակերևութային հաղորդականությունը։ Դիէլեկտրիկներում էլեկտրական հոսանքը համեմատական է [[Էլեկտրական դաշտի լարվածություն|էլեկտրական դաշտի լարվածությանը]]։ Սակայն շատ ուժեղ դաշտերում հոսանքի արժեքն ավելի մեծ է, քան այդ բխում է [[Օհմի օրենք]]ից։ Որոշակի կրիտիկական՝ E<sub>ծ</sub> լարվածության դաշտով է պայմանավորված դիէլեկտրիկների ծակումը՝ հոսանքային ուղու առաջացումը։ Е<sub>ծ</sub> մեծությունը կոչվում է դիէլեկտրիկի [[էլեկտրական ամրություն]]։ Պինդ դիէլեկտրիկներում տարբերում են ջերմային և էլեկտրական ծակում։ Իրական դիէլեկտրիկներում եղած անհամասեռությունները նպաստում են ծակմանը, քանի որ անհամասեռ մասում դաշտի լարվածությունը կարող է շատ մեծ լինել։ Հեղուկ դիէլեկտրիկների էլեկտրական ամրությունը զգալի չափով պայմանավորված է նրա մաքրությամբ։ Խառնուրդների առկայությունը էապես փոքրացնում է Е<sub>ծ</sub>։ Էլեկտրական ծակումը գազերում ընթանում է էլեկտրական պարպման տեսքով։ {| class="wikitable" |- ! Դիէլեկտրիկ նյութեր !! ρ, օհմ•սմ !! E<sub>ամ.</sub>, վ/սմ |- | [[Քվարցային ապակի]] || 10<sup>16</sup>-10<sup>18</sup> || 2-3•10<sup>5</sup> |- | [[Պոլիէթիլեն]] || 10<sup>15</sup>-10<sup>16</sup> || 4•10<sup>5</sup> |- | [[Փայլար]] || 10<sup>14</sup>-10<sup>16</sup> || 1-2•10<sup>6</sup> |- | [[Էլեկտրաճենապակի]] || 10<sup>13</sup>-10<sup>14</sup> || 3•10<sup>5</sup> |- | [[Մարմար]] || 10<sup>8</sup>-10<sup>9</sup> || 2-3•10<sup>5</sup> |} == Կիրառություն == Որպես էլեկտրամեկուսիչ նյութեր օգտագործվում են այն դիէլեկտրիկները, որոնք ունեն մեծ տեսակարար դիմադրություն, մեծ էլեկտրական ամրություն և դիէլեկտրիկական կորուստների փոքր անկյուն։ Մեծ դիէլեկարիկ թափանցելիություն ունեցող դիէլեկտրիկներում օգտագործվում են որպես [[կոնդենսատորային նյութեր]]։ Պիեզոէլեկտրիկները լայն կիրառություն ունեն իբրև [[ձայն]]ային և էլեկտրական տատանումների փոխակերպիչնևր (ուլտրաձայնի ընդունիչ և առաքիչ)։ Պիեզոէլեկտրիկները ծառայում են [[ինֆրակարմիր ճառագայթներ]]ի հայտնաբերման և չափման համար։ Սեգնետոէլեկտրիկները կիրառվում են ռադիոտեխնիկական բազմաթիվ սխեմաներում օգտագործվող ոչ գծային տարրերի պատրաստման համար։ Դիէլեկտրիկները մեծ կիրառություն ունեն [[օպտիկա]]յում։ Մաքուր դիէլեկտրիկ օպտիկական տիրույթում թափանցիկ են, բայց եթե դրանց մեջ փոքր քանակությամբ խառնուրդ մտցվի, դրանք կփոխեն իրենց գույնը և կարող են լուսազտիչներ ծառայել։ Դիէլեկտրիկների բյուրեղները գործածվում են [[լույս]]ի քվանտային գեներատորներում (լազեր), [[Քվանտային պարամագնիսական ուժեղացուցիչներ|քվանտային ուժեղացուցիչներում]] ([[Մազեր (ուժեղացուցիչ)|մազեր]]), ոչ գծային օպտիկայում։ Աշխատանքներ են տարվում դիէլեկտրիկ հաշվողական [[տեխնիկա]]յում օգտագործելու համար։ == Տես նաև == *[[Էլեկտրետներ]] == Արտաքին հղումներ == * [https://feynmanlectures.caltech.edu/II_10.html Ֆեյնմանի դասախոսությունը դիէլեկտրիկների մասին] (անգլերեն) {{ՀՍՀ|հատոր=3|էջ=383}} [[Կատեգորիա:Դիէլեկտրիկներ]] [[Կատեգորիա:Մագնիսականություն]] 0lw2wudvid1w95plt3gy6accoop5dce 0 501453 10940347 10274787 2026-10-11T16:49:43Z Kareyac 13198 Kareyac տեղափոխեց էջը «[[Պատմության ինստիտուտ]]»-ից «[[ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ]]» վերահղման վրայով 10274787 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Համալսարան | անվանում = ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ | հապավում = | խորհրդանշան = | պատկեր = | նկարագրություն = | բնօրինակ_անվանում = | միջազգային_անվանում =Institute of History<br />of the NAS RA | նախկին_անվանումներ = | կարգախոս = | հիմնադրման տարեթիվ = 1948 | տիպ = Գիտահետազոտական ինստիտուտ | տնօրեն = [[Աշոտ Մելքոնյան (պատմաբան)|Աշոտ Մելքոնյան]] | գիտական_ղեկավար = | ռեկտոր = | ուսանողներ = | օտարերկրյա_ուսանողներ = | ընդհանուր_անձնակազմ = 121 | սպեցիալիտետ = | բակալավրիատ = | մագիստրատուրա = | ասպիրանտուրա = | դոկտորանտուրա = | դոկտորներ = | պրոֆեսորներ = | դասախոսներ = | տեղագրություն = | կամպուս = | հասցե = [[Մարշալ Բաղրամյան պողոտա]] 24 գ, 0019, Երևան, Հայաստան }} '''ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ,''' [[հայ ժողովրդի պատմություն]]ն ուսումնասիրող գիտահետազոտական հաստատություն [[Երևան]]ում։ == Պատմություն == Ինստիտուտը հիմնադրվել է 1943 թվականին, ԽՍՀՄ ԳԱ հայկական մասնաճյուղի (Արմֆան) Պատմության և նյութական կուլտուրայի ինստիտուտի (տնօրեն՝ Մ․ Գ․ Ներսիսյան) հիման վրա։ Պատմության ինստիտուտի կազմում նախկինում գտնվող մի շարք բաժիններ առանձնացել և դարձել են ինքնուրույն գիտական հաստատություններ (1948 թվականին՝ արվեստի պատմության և տեսության, 1958 թվականին՝ արևելագիտության, 1959 թվականին՝ հնագիտության և ազգագրության)։ Այդ փոփոխություններից հետո Պատմության ինստիտուտն ունի հետնյալ բաժինները՝ *Հին Հայաստանի *Միջին դարերի *Նոր շրջանի *Խորհրդային հասարակության *Հայկական գաղթավայրերի (1959 թվականից) *Հայ պարբերական մամուլի և հասարակական մտքի (1965 թվականից) *Պատմագրության (1970 թվականից) *Զարգացած սոցիալիզմի (1974 թվականից) *Հայ-ռուսական հարաբերությունների (1977 թվականից) Հին Հայաստանի պատմության բնագավառում հետազոտվել են հայ ժողովրդի ծագման, հելլենիզմի դարաշրջանի, երկրի սոցիալ- տնտեսական զարգացման ու մշակույթի պատմության առանցքային նշանակություն ունեցող հարցեր։ [[Միջնադարյան Հայաստան]]ի պատմության ուսումնասիրության ասպարեզում աշխատանքները ծավալվել են հատկապես ֆեոդալական հարաբերությունների ձևավորման և զարգացման տարբեր փուլերը բնութագրելու, դրանց առանձնահատկությունները պարզաբանելու ուղղությամբ։ Մշակվել են հայ֊բյուզանդական, հայ-արաբական հարաբերությունների, Կիլիկիայի հայկական պետության, Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական և մշակութային պատմության հարցեր։<br /> Հայ ժողովրդի նոր պատմության խնդիրներից հետազոտվել են առանձնապես ազատագրական շարժումների, հայ-ռուսական հարաբերությունների, Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միացվելու, հայ հասարակական հոսանքների, բուրժուական հարաբերությունների ձևավորման ու զարգացման, մարքսիզմի տարածման և հեղափոխական շարժումների պատմության խնդիրները։ <br /> Պատմության ինստիտուտի ուշադրության կենտրոնում են եղել Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատման, ժողովրդական տնտեսության վերականգնման, արդյունաբերության, գյուղատնտեսության զարգացման, կուլտուրական շինարարության, [[Հայրենական պատերազմ]]ին հայ ժողովրդի մասնակցության, ետպատերազմյան սոցիալիստական շինարարության խնդիրները։ Լույս են տեսել հայկական գաղթավայրերի պատմությանը նվիրված ուշագրավ ուսումնասիրություններ։ Հրատարակվել են հայ պարբերական մամուլի և հասարակական մտքի պատմությանը, հայ պատմագիտությանը վերաբերող աշխատություններ։ Նկատելի աշխատանք է կատարվել Հայաստանի պատմական աշխարհագրության և քարտեզագրության բնագավառում։ == Գործունեության հիմնական ոլորտները == * Հայ ժողովրդի կազմավորումը, Հայոց հնագույն պետականությունների պատմություն * Հայաստանը միջին դարերում, Կիլիկիայի հայկական պետականության պատմություն * Հայ եկեղեցու պատմություն * Հայ ազգային-ազատագրական շարժումների պատմություն * Հայկական հարցի և հայոց ցեղասպանության պատմություն * Հայ մամուլի, քաղաքական հոսանքների և կուսակցությունների պատմություն * Հայաստանում ժողովրդագրական գործընթացների ուսումնասիրություն * Հայաստանի I (1918-1920 թվականներ), II (1920–1991 թվականներ), III (1991 թվականից հետո) հանրապետությունների, ԼՂԻՄ, ԼՂՀ պատմություն * Հայ գաղթավայրերի և սփյուռքի պատմություն * Հայոց պատմության աղբյուրագիտություն և պատմագրություն == Հիմնական արդյունքներ == Հրատարակվել են՝ *«Մանր ժամանակագրություններ», «Հայերեն ձեռագիր հիշատակարաններ», «Կանոնագիրք Հայոց», Արևելյան Հայաստանի Ռուսաստանին միանալուն, Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանությանը և մեծ տերությունների քաղաքականությանը ([[հայերեն]], [[ռուսերեն]], [[գերմաներեն]]), Հայաստանի 1-ին հանրապետության քաղաքական պատմությանը, Լեռնային Ղարաբաղի 1917-1923 թվականների դեպքերին, [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային]] և [[Հայրենական մեծ պատերազմ]]ներին հայերի մասնակցությանը, հայ-ռուսական, հայ-ուկրաինական, հայ-մոլդովական, հայ-հունգարական պատմական և մշակութային կապերի պատմությանը նվիրված ժողովածուներ, «Հայ գաղթաշխարհի պատմության»երկու հատորները, «Հայ պարբերական մամուլի պատմություն (18-19-րդ դարեր)» մեծածավալ աշխատության I հատորը։ *Հայ պատմաբանների ձեռքբերումները խորհրդային ժամանակաշրջանում ընդհանրացվել են «Հայ ժողովրդի պատմություն» ութհատորյակում (1967-1984 թվականներին, որն արժանացել է պետական մրցանակի)։ *Արդի հայ պատմագիտության ձեռքբերումներն արտացոլվելու են «Հայոց պատմություն» ակադեմիական նոր հրատարակությունում։ 2010 թվականին հրատարակվել է այդ աշխատության III հատորի I գիրքը (17-րդ դ. II կես–1900 թվական) և IV հատորի I գիրքը (1918-1945 թվականներ)։ *Հրատարակվում է «Հայոց պատմության հարցեր» գիտական հոդվածների ժողովածուն։ == Ղեկավարություն == Պատմության ինստիտուտի առաջին տնօրենն էր Հայաստանի գիտությունների Ակադեմիայի նախագահ, [[ակադեմիկոս]] [[Հովսեփ Օրբելի]]ն։ Օրբելուն փոխարինել են [[Աշոտ Հովհաննիսյան (պատմաբան)|Աշոտ Հովհաննիսյանը]], [[Սուրեն Երեմյան]]ը, Ա. Հարությունյանը (Հարենցը), [[Գալուստ Գալոյան]]ը և [[Հրանտ Ավետիսյան (պատմաբան)|Հրանտ Ավետիսյան]]ը։ 2002 թվականից ինստիտուտը ղեկավարում է պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ԳԱԱ թղթակից անդամ, ակադեմիկոս [[Աշոտ Մելքոնյան (պատմաբան)|Աշոտ Մելքոնյան]]ը։ == Աղբյուրներ == * [http://www.sci.am/resorgs.php?oid=29&langid=2 ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ] {{ՀՍՀ|հատոր=9|էջ=169}} [[Կատեգորիա:Գիտահետազոտական ինստիտուտներ]] [[Կատեգորիա:Հայաստանի գիտահետազոտական ինստիտուտներ]] [[Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ինստիտուտներ ու կազմակերպություններ]] q62j8rcgfpsh2xmvhtfwt5yp3e68edr 1 501454 10940349 10092786 2026-10-11T16:49:43Z Kareyac 13198 Kareyac տեղափոխեց էջը «[[Քննարկում:Պատմության ինստիտուտ]]»-ից «[[Քննարկում:ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ]]» 4701948 wikitext text/x-wiki {{ՎՍԳ (2014-2015)}} t0ftqkcieldw9kh6o6gb01kx0cx0318 0 512041 10940276 10907611 2026-10-11T13:52:27Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ]], [[Կատեգորիա:Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջի շրջանավարտներ]] 10940276 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} {{Տիեզերագիտություն|cTopic=գիտնականներ}} '''Սթիվեն Ուիլիամ Հոքինգ''' ({{lang-en|Stephen William Hawking}}, {{ԱԾ}}), անգլիացի ֆիզիկոս-տեսաբան ու տիեզերաբան, [[Քեմբրիջի համալսարան]]ի տեսական տիեզերաբանության Կենտրոնի հիմնադիր ու ղեկավար, գիտության հանրայնացնող։ Հոքինգը ցմահ Պապական գիտությունների ակադեմիայի անդամ էր, նախագահի ազատության շքանշանակակիր, ինչը ԱՄՆ֊ում քաղաքացիական անձանց համար համարվում է բարձրագույն պարգև։ 2002 թվականին հարցման արդյունքում [[BBC|Բիբիսին]] հրապարակել է բոլոր ժամանակների 100 մեծագույն բրիտանացիների ցանկը, որտեղ Հոքինգը զբաղեցնում էր 25֊րդ տեղը։ Գիտնականը 1979֊ից 2009 թվականները եղել է Քեմբրիջի համալսարանի մաթեմատիկայի դասախոս։ Հասել է կոմերցիոն հաջողությունների շնորհիվ իր գիտահանրամատչելի աշխատույթունների, որտեղ նա խոսում է իր սեփական տեսություններից և ընդհանուր առմամբ տիեզերաբանությունից։ Սթիվեն Հոքինգի «Ժամանակի համառոտ պատմություն» գիրքը բրիտանական ''The Sunday Times'' հրատարակության կողմից կազմված բեստսելերիների ցանկում է եղել ռեկորդային 237 շաբաթ։ 2018 թվականի մարտի 14֊ին Սթիվեն Հոքինգը մահացել է 76 տարեկան հասակում<ref name="NYT=20180314">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |date=2018 թ․ մարտի 14 |title=Stephen Hawking Dies at 76; His Mind Roamed the Cosmos |url=https://www.nytimes.com/2018/03/14/obituaries/stephen-hawking-dead.html |accessdate=2018 թ․ մարտի 19 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="IT-20180314">{{Cite news |last=Henry |first=David |date=2018 թ․ մարտի 14 |title=Stephen Hawking, physicist who reshaped cosmology, passes away at 76 |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/physicist-stephen-hawking-passes-away/articleshow/63294700.cms |accessdate=2018 թ․ մարտի 19 |work=[[The Economic Times]]}}</ref>։ == Կենսագրություն == Սթիվեն Հոքինգը ծնվել է [[1942]] թվականի [[հունվարի 8]]-ին [[Օքսֆորդ]]ում, ուր [[Լոնդոն]]ից տեղափոխվել էին նրա ծնողները՝ գերմանական ավիացիայի ռմբակոծություններից փախչելու նպատակով<ref name="hawking.org.uk_Biography">{{Cite web |title=The Biography of Professor Stephen W. Hawking |url=http://www.hawking.org.uk/about-stephen.html |publisher=Stephen Hawking homepage}}</ref>։ === Ծնողներ === Հայրը՝ Ֆրենկ Հոքինգը, աշխատում էր բժշկական կենտրոնում։ Մայրը՝ Իզաբել Հոքինգը, աշխատում էր նույն կենտրոնում՝ որպես քարտուղարուհի։ Ընտանիքում՝ Սթիվենից բացի, դաստիարակվում էին ևս երկու երեխաներ. կրտսեր քույրերը՝ Ֆիլիպան ու Մերին և որդեգրված եղբայրը՝ Էդվարդը<ref name="Larsen_2007">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Kristine Larsen |заглавие=Stephen Hawking: A Biography |год=2007 |издательство=Prometheus Books |isbn=1591025745, ISBN 9781591025740}}</ref>։ [[1950]] թվականին երբ հայրը դարձավ Բժշկական հետազոտությունների ազգային ինստիտուտի [[մակաբուծաբանություն|մակաբուծաբանության]] բաժնի վարիչ, Հոքինգը և իր ընտանիքը տեղափոխվեցին Սուրբ Ալբանս, Հերթֆորդշայր{{sfn|Ferguson|2011|p=22}}{{sfn|Larsen|2005|p=xiii}}։ Սուրբ Ալբանսում ընտանիքը համարվում էր բավական խելացի և որոշ չափով տարօրինակ{{sfn|Ferguson|2011|p=22}}{{sfn|White|Gribbin|2002|p=12}}։ Նրանք ապրում էին համեստ գոյությամբ, խառնված և աղքատորեն պահում էին իրենց տունը։ Հոքինգի հայրը հաճախ էր բացակայում տնից։ Այս անգամ երբ նա այցելել էր [[Աֆրիկա]], ընտանիքի մյուս անդամները չորս ամիս անցկացրին Մաջորկայում՝ մոր ընկերոջ՝ Բերիլին, և նրա ամուսնուն՝ [[բանաստեղծ]] Ռոբերտ Գրեյվսին այցելելով։ {{sfn|Larsen|2005|p=3}} == Կրթություն == 1962 թվականին Հոքինգը ավարտել է Օքսֆորդի համալսարանը, իսկ 1966 թվականին պաշտպանել է իր դոկտորական աշխատանքը «Տիեզերքի ընդլայնման առանձնահատկությունները» թեմայով<ref name=hawkingphd>{{Cite thesis |last=Hawking |first=Stephen William |title=Properties of Expanding Universes |degree=PhD |publisher=University of Cambridge |url=https://doi.org/10.17863/CAM.11283 |doi=10.17863/CAM.11283 |OCLC=62793673 |authorlink=Stephen Hawking |year=1966}}</ref>։ 1965 թվականից Հոքինգը աշխատել է որպես գիտաշխատող Քեմբրիջի Գոնբիլ և Կիզ քոլեջում, 1968֊ից 1972 թվականներին՝ Տեսական աստղաբանության ինստիտուտում, 1972-1973 թվականներին Աստղագիտության ինստիտուտում, 1973-1975 թվականներին կիրառական մաթեմատիկայի եւ տեսական ֆիզիկայի անբիոնում, 1975-1977 թվականներին դասավանդել է ձգողականության տեսություն, 1977-1979 թվականներին եղել է գրավիտացիոն ֆիզիկայի պրոֆեսոր և 1979 թվականից եղել է մաթեմատիկայի պրոֆեսոր։ 1974-1975 թվականներին նա Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի դրամաշնորհային ուսանող էր<ref name="Britannica">{{Cite web |title=Stephen W. Hawking |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/257505/Stephen-W-Hawking |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/6FHAh3iSw?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/257505/Stephen-W-Hawking |archive-date=2013 թ․ մարտի 21 |access-date=2013 թ․ մարտի 17 |publisher=[[Энциклопедия Британника|Britannica]] |lang=en}}</ref>{{sfn|Астрономы: Биографический справочник|1986}}։ Ինքն իր մասին Հոքինգը ասել է, որ լինելով մաթեմատիկայի պրոֆեսոր, նա դպրոցական տարիներին երբեք մաթեմատիկական կրթություն չի ստացել։ Օքսֆորդում իր դասավանդման առաջին տարում նա ավարտեց իր դասախոսությունը պահանջած ժամանակից երկու շաբաթ շուտ<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Stephen Hawking |заглавие=Black Holes and Baby Universes and Other Essays |год=1996 |издательство=Bantam Books |isbn=0-553-37411-7}}</ref>։ === Հիվանդությունը === Հոքինգը տառապում է հազվագյուտ հիվանդությամբ ԿԱՍ ([[Կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզ]]), որը նաև հայտնի է որպես Լուի Գեհրիգի հիվանդություն։ Այս հիվանդությունը տասնամյակներ շարունակ նրան աստիճանաբար անդամալույծ է դարձրել<ref>{{Cite news |date=2015 թ․ նոյեմբերի 26 |title=Mind over matter: How Stephen Hawking defied Motor Neurone Disease for 50 years |url=https://www.independent.co.uk/news/science/mind-over-matter-how-stephen-hawking-defied-motor-neurone-disease-for-50-years-6286313.html |work=The Independent}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=2012 թ․ հունվարի 7 |title=How Has Stephen Hawking Lived to 70 with ALS? |url=http://www.scientificamerican.com/article/stephen-hawking-als/ |accessdate=2018 թ․ մարտի 19 |work=[[Scientific American]] |quote=Q: How frequent are these cases of very slow-progressing forms of ALS? A: I would say probably less than a few percent.}}</ref>։ Հոքինգը մի շարք դժվարությունների միջով է անցել [[Օքսֆորդ]]ում սովորելու իր վերջին տարվա ընթացքում․ նա մի քանի անգամ ընկել է աստիճաններից և քայլելիս։{{sfn|Ferguson|2011|p=32}} Խնդիրներն առավել վատթարանում են, և նա սկսում է խոսելիս հաճախ հնչյունները կուլ տալ։ Նրա ընտանիքը նկատում է այս փոփոխությունները, երբ նա վերադառնում է տուն [[Սուրբ ծնունդ]]ի համար։ Շուտով բժշկական հետազոտություններ են սկսում։ {{sfn|White|Gribbin|2002|p=59}}{{sfn|Ferguson|2011|pp=34–35}} Շարժողական նեյրոնների հիվանդության ախտորոշումը տալիս են այն ժամանակ, երբ Հոքինգը դեռ ընդամենը 21 տարեկան էր ([[1963]] թվական)։ Այդ ժամանակ [[բժիշկ]]ները հաղորդում են, որ նրան ապրելու համար մնացել է 2 տարի{{sfn|Larsen|2005|pp=18–19}}{{sfn|White|Gribbin|2002|pp=59–61}}։ Խոսելու կարողությունից զրկվելուց հետ նա կարողանում էր հաղորդակցվել այլ անձանց հետ շնորհիվ խոսքի սինթեզատորի, որը սկզբում կառավարում էր ձեռքի իսկ հետագայում վզի մկանների միջոցով։ === Մահ === Հոքինգը մահացել է 76 տարեկան հասակում՝ [[Քեմբրիջ]]ի իր տանը 2018 թվականի մարտի 14-ի վաղ առավոտյան։ Ընտանիքը պաշտոնապես հայտարարել է գիտնականի մահվան մասին։ Դեռևս պարզ չէ, թե ինչից է մահացել Հոքինգը, սակայն պարզվել է, որ նա մահացել է խաղաղ մահով<ref>{{Cite news |title=Физик Стивен Хокинг умер, прожив с боковым амиотрофическим склерозом более 50 лет |url=https://www.sfgate.com/world/article/Physicist-Stephen-Hawking-dies-after-living-with-12751523.php |accessdate=2018 թ․ մարտի 14 |work=SFGate}}</ref><ref>{{Cite web |author=A. B. C. News |date=2018 թ․ մարտի 14 |title=Стивен Хокинг, автор "Краткой история времени" умирает в возрасте 76 лет |url=http://abcnews.go.com/International/stephen-hawking-author-history-time-dies-76/story?id=53729818 |accessdate=2018 թ․ մարտի 14 |publisher=ABC News |lang=en}}</ref>։ == Տեսակետները == === Մարդկության ապագան === [[Պատկեր:Barack Obama speaks to Stephen Hawking.jpg|thumb|250px|[[Բարաք Օբամա]]ն Սթիվեն Հոքինգի հետ խոսելիս]] [[2006]] թվականին Հոքինգը [[համացանց]]ում բաց հարց է ուղղում ժողովրդին․ «Այս աշխարհում, որը թե՛ քաղաքական, թե՛ հասարակական, թե՛ էկոլոգիապես առումներով գտնվում է քաոսի մեջ, ինչպե՞ս կարող է մարդկությունը գոյատևել հաջորդ 100 տարիների ընթացքում։» Ավելի ուշ նա պարզաբանում է․ «Ես չգիտեմ պատասխանը։ Այդ պատճառով էլ հարցնում եմ, որպեսզի մարդկանց դրդեմ մտածել այդ մասին և տեղյակ լինել այն վտանգների մասին, որոնց դեմ մենք շուտով կանգնելու ենք։»<ref>{{Cite news |title=The great man's answer to the question of human survival: Er, I don't know |url=http://www.theguardian.com/science/2006/aug/03/scientists.spaceexploration |publisher=[[The Guardian (UK)]]}}</ref> ;Միջուկային [[պատերազմ]]ի, գենետիկորեն ստեղծված [[վիրուս]]ների և անհայտ վտանգների մասին Հոքինգը կարծում է, որ կյանքը [[Երկիր|Երկրի]] վրա վտանգված է հանկարծակի սկսվող միջուկային [[պատերազմ]]ի, [[Գենետիկա|գենետիկորեն]] ստեղծված [[վիրուս]]ների և այլ անհայտ վտանգների պատճառով, որոնց մասին մենք դեռ չենք էլ մտածել։.<ref name=nyt2007>{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |date=2007 թ․ մարտի 1 |title=Stephen Hawking Plans Prelude to the Ride of His Life |url=https://www.nytimes.com/2007/03/01/science/01hawking.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510193359/http://www.nytimes.com/2007/03/01/science/01hawking.html |archive-date=2013 թ․ մայիսի 10 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9 |work=[[The New York Times]] |location=New York}}</ref> ;[[Տիեզերք]]ի գաղութացման և այլմոլորակայինների հետ կապ հաստատելու մասին Հոքինգը կարծում է, որ [[տիեզերք]]ի գաղութացումը անհրաժեշտ է մարդկության ապագայի համար<ref name=nyt2007 /><ref name="Auto2J-31">{{Cite news |last=Highfield |first=Roger |date=2001 թ․ հոկտեմբերի 16 |title=Colonies in space may be only hope, says Hawking |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1359562/Colonies-in-space-may-be-only-hope-says-Hawking.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426232042/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1359562/Colonies-in-space-may-be-only-hope-says-Hawking.html |archive-date=2009 թ․ ապրիլի 26 |access-date=2007 թ․ օգոստոսի 5 |work=The Daily Telegraph |location=London}}</ref> Հոքինգը նաև պնդում է, որ այլմոլորակայինները հավանաբար գոյություն ունեն, բայց պետք է խուսափել նրանց հետ կապ հաստատելուց<ref name="Auto2J-30">{{Cite news |last=Hickman |first=Leo |date=2010 թ․ ապրիլի 25 |title=Stephen Hawking takes a hard line on aliens |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2010/apr/26/stephen-hawking-issues-warning-on-aliens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101101210/https://www.theguardian.com/commentisfree/2010/apr/26/stephen-hawking-issues-warning-on-aliens |archive-date=2018 թ․ հունվարի 1 |access-date=2012 թ․ փետրվարի 24 |work=The Guardian}}</ref><ref name="alien">{{Cite news |date=2010 թ․ ապրիլի 25 |title=Stephen Hawking warns over making contact with aliens |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8642558.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100512190757/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8642558.stm |archive-date=2010 թ․ մայիսի 12 |access-date=2010 թ․ մայիսի 24 |work=BBC News}}</ref>։ 2010 թվականին նա ասել է․ «Եթե այլմոլորակայիններն այցելեն մեզ, ես կարծում եմ արդյունքը կլինի այնպիսի մի բան, ինչպես երբ Քրիստոֆեր Կոլումբուսը առաջինը ոտք դրեց Ամերիկա, ինչն այդքան էլ լավ ազդեցություն չունեցավ ամերիկացի հնդիկների վրա։»<ref>{{Cite news |date=2010 թ․ ապրիլի 25 |title=Stephen Hawking: alien life is out there, scientist warns |url=http://www.telegraph.co.uk/news/science/space/7631252/Stephen-Hawking-alien-life-is-out-there-scientist-warns.html |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 9 |publisher=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}</ref>։ ;Արհեստական մտածողություն Հոքինգը պնդում է, որ արհեստական մտածողությունը կարող է վճռական լինել մարդկության ճակատագրի որոշման համար։ Նա նաև պնդում է, որ «պոտենցիալ առավելությունները շատ են... Արհեստական մտածողություն ստեղծելու հաջողությունը կլինի ամենամեծ դեպքը մարդկային պատմության մեջ։ Սակայն այն կարող է լինել նաև վերջինը, եթե իհարկե մենք չսովորենք ինչպես խուսափել ռիսկերից։»<ref>{{Cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence&nbsp;– but are we taking AI seriously enough?' |url=http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 3 |publisher=The Independent (UK)}}</ref><ref>{{Cite news |date=2014 թ․ դեկտեմբերի 2 |title=Stephen Hawking warns artificial intelligence could end mankind |url=http://www.bbc.com/news/technology-30290540 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 3 |publisher=[[BBC]]}}</ref> ;Համակարգչային վիրուսների մասին Հոքինգը պնդել է, որ [[համակարգչային վիրուս]]ը կարող է լինել կյանքի նոր տեսակ և ասել է, որ «միգուցե դա ասում է ինչ-որ բան մարդկային էության մասին և որ կյանքի միակ տեսակը, որը մենք ստեղծել ենք մինչև հիմա միայն կործանարար է եղել։» {{sfn|Ferguson|2011|p=179}} '''Սթիվեն Հոքինգն ասել է`''' * ''Ոչ ոք չի կարող վիճել մաթեմատիկական թեորեմայի հետ:'' * ''Շատ սցենարներ կան, թե ինչպես կյանքը կվերանա երկրի երեսից։ Ես լավատես եմ, ես հավատում եմ, որ մենք անպայման կհասնենք աստղերին:'' * ''Գիտելիքի ամենամեծ թշնամին ոչ թե տգիտությունն է, այլ գիտելիքի առկայության պատրանքը:'' * ''Ես պատկերացում էլ չունեմ՝ ինչքան է իմ IQ-ն։ Նրանք, որոնց հետաքրքրում է իրենց IQ-ն, ուղղակի անհաջողակներ են:'' * ''Եթե զգում եք, որ հայտնվել եք սև խոռոչիմեջ, մեկ է՝ մի հանձնվեք. ելք կա:'' * ''Ինչ-որ մեկը ժամանակին ասել է. «Գիտնականներն ու մարմնավաճառները նման են իրար. նրանք փող են վերցնում մի բանի համար, ինչն իրենց հաճույք է պատճառում»:'' * ''Ես ուզում եմ ասել, որ սև խոռոչները այնքան էլ սև չեն, որքան թվում են։ Դրանք հավերժական բանտեր չեն, ինչպես կարծում էին առաջ։ Դրանցից ելք կա, և գուցե նաև ելք՝ դեպի ուրիշ տիեզերք:'' * ''Մարդը միակ կենդանի էակն է, որը գիտի՝ իրեն մահ է սպասում, և միակն է, որը կասկածում է դրա անդառնալիության վրա:'' * ''Շուտ մեռնելու հեռանկարը ինձ ստիպեց հասկանալ, որ կյանքն արժանի է ապրվելու:'' * ''Թերևս ես հավատում եմ Աստծուն.Աստված ասելով ես հասկանում եմ այն ուժերի մարմնավորումը, որոնք ղեկավարում են Տիեզերքը:'' * ''Իմ նպատակը բավական պարզ է. ես ուզում եմ հասկանալ Տիեզերքը, ինչո՛ւ է այն այսպիսին և ինչո՛ւ ենք մենք այստեղ:'' * ''Աստղագետները բավական խելացի են. նրանք իրենց տեսություններն այնքան մշուշոտ են կառուցում, որ ցանկացած ելքի դեպքում դրանք սխալ չլինեն:'' * ''Բոլոր համակարգերից, որոնք մենք ունենք, ամենաբարդը մեր սեփական մարմիններն են:'' * ''Իմ ողջ կյանքի ընթացքում ես զբաղվել եմ այն գլխավոր հարցով, որի հետ մարդկությունն առնչվում է, և փորձել եմ պատասխան գտնել։ Գուցե հենց այդ պատճառով էլ ես ավելի շատ գրքեր եմ վաճառել ֆիզիկայի մասին, քան Մադոննան՝ սեքսի:'' * ''Այնտեղ, որտեղ կյանք կա, հույս էլ կա:'' * ''Գուցե ես ինչ-որ հարցում վատը չեմ, բայց ես Էյնշտեյնը չեմ:'' * ''Կյանքը ողբերգական կլիներ, եթե այդքան զվարճալի չլիներ:'' == Տես նաև == * [[Ռոջեր Փենռոուզ]] * [[Հոքինգի ճառագայթում]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://mediamax.am/am/news/interviews/27782/ Սթիվեն Հոքինգ. Հարաբերականության տեսությունը պետք է վերանայվի] === Սթիվեն Հոքինգի մասին === * [http://www.hawking.org.uk/ Սթիվեն Հոքինգի պաշտոնական կայքէջը] {{ref-en}} * [https://www.facebook.com/stephenhawking Սթիվեն Հոքինգը Ֆեյսբուքում] * {{Cite book |last=Ferguson |first=Kitty |url=https://books.google.am/books?id=nZLMWpujVUcC |title=Stephen Hawking: His Life and Work |publisher=Transworld |year=2011 |isbn=978-1-4481-1047-6}} * {{Cite web |author=J.J. O’Connor, E.F. Robertson |title=Hawking biography |url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Hawking.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509040623/http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Hawking.html |archivedate=2015 թ․ մայիսի 9 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 4 |publisher=School of Mathematics and Statistics. University of St Andrews, Scotland}} === Սթիվեն Հոքինգի գրքերը === * [[Աշխարհը ընկույզի կեղևում]] * [[Ժամանակի համառոտ պատմություն]] * [https://grapaharan.org/Ժամանակի_համառոտ_պատմություն Ժամանակի համառոտ պատմությունը գրապահարանում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200802051347/http://grapaharan.org/%D4%BA%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB_%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D5%BF_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6 |date=2020-08-02 }} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Հոքինգ, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի աթեիստներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի աստղագետներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի աթեիստներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի հումանիստներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Գիտական գրողներ]] [[Կատեգորիա:Հաշմանդամություն ունեցող անձինք]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջի շրջանավարտներ]] m1psnknqco1j13g9jkfo6ktmpxm621d 10940278 10940276 2026-10-11T13:54:44Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940278 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} {{Տիեզերագիտություն|cTopic=գիտնականներ}} '''Սթիվեն Ուիլիամ Հոքինգ''' ({{lang-en|Stephen William Hawking}}, {{ԱԾ}}), անգլիացի ֆիզիկոս-տեսաբան ու տիեզերաբան, [[Քեմբրիջի համալսարան]]ի տեսական տիեզերաբանության Կենտրոնի հիմնադիր ու ղեկավար, գիտության հանրայնացնող։ Հոքինգը ցմահ Պապական գիտությունների ակադեմիայի անդամ էր, նախագահի ազատության շքանշանակակիր, ինչը ԱՄՆ֊ում քաղաքացիական անձանց համար համարվում է բարձրագույն պարգև։ 2002 թվականին հարցման արդյունքում [[BBC|Բիբիսին]] հրապարակել է բոլոր ժամանակների 100 մեծագույն բրիտանացիների ցանկը, որտեղ Հոքինգը զբաղեցնում էր 25֊րդ տեղը։ Գիտնականը 1979֊ից 2009 թվականները եղել է Քեմբրիջի համալսարանի մաթեմատիկայի դասախոս։ Հասել է կոմերցիոն հաջողությունների շնորհիվ իր գիտահանրամատչելի աշխատույթունների, որտեղ նա խոսում է իր սեփական տեսություններից և ընդհանուր առմամբ տիեզերաբանությունից։ Սթիվեն Հոքինգի «Ժամանակի համառոտ պատմություն» գիրքը բրիտանական ''The Sunday Times'' հրատարակության կողմից կազմված բեստսելերիների ցանկում է եղել ռեկորդային 237 շաբաթ։ 2018 թվականի մարտի 14֊ին Սթիվեն Հոքինգը մահացել է 76 տարեկան հասակում<ref name="NYT=20180314">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |date=2018 թ․ մարտի 14 |title=Stephen Hawking Dies at 76; His Mind Roamed the Cosmos |url=https://www.nytimes.com/2018/03/14/obituaries/stephen-hawking-dead.html |accessdate=2018 թ․ մարտի 19 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="IT-20180314">{{Cite news |last=Henry |first=David |date=2018 թ․ մարտի 14 |title=Stephen Hawking, physicist who reshaped cosmology, passes away at 76 |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/physicist-stephen-hawking-passes-away/articleshow/63294700.cms |accessdate=2018 թ․ մարտի 19 |work=[[The Economic Times]]}}</ref>։ == Կենսագրություն == Սթիվեն Հոքինգը ծնվել է [[1942]] թվականի [[հունվարի 8]]-ին [[Օքսֆորդ]]ում, ուր [[Լոնդոն]]ից տեղափոխվել էին նրա ծնողները՝ գերմանական ավիացիայի ռմբակոծություններից փախչելու նպատակով<ref name="hawking.org.uk_Biography">{{Cite web |title=The Biography of Professor Stephen W. Hawking |url=http://www.hawking.org.uk/about-stephen.html |publisher=Stephen Hawking homepage}}</ref>։ === Ծնողներ === Հայրը՝ Ֆրենկ Հոքինգը, աշխատում էր բժշկական կենտրոնում։ Մայրը՝ Իզաբել Հոքինգը, աշխատում էր նույն կենտրոնում՝ որպես քարտուղարուհի։ Ընտանիքում՝ Սթիվենից բացի, դաստիարակվում էին ևս երկու երեխաներ. կրտսեր քույրերը՝ Ֆիլիպան ու Մերին և որդեգրված եղբայրը՝ Էդվարդը<ref name="Larsen_2007">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Kristine Larsen |заглавие=Stephen Hawking: A Biography |год=2007 |издательство=Prometheus Books |isbn=1591025745, ISBN 9781591025740}}</ref>։ [[1950]] թվականին երբ հայրը դարձավ Բժշկական հետազոտությունների ազգային ինստիտուտի [[մակաբուծաբանություն|մակաբուծաբանության]] բաժնի վարիչ, Հոքինգը և իր ընտանիքը տեղափոխվեցին Սուրբ Ալբանս, Հերթֆորդշայր{{sfn|Ferguson|2011|p=22}}{{sfn|Larsen|2005|p=xiii}}։ Սուրբ Ալբանսում ընտանիքը համարվում էր բավական խելացի և որոշ չափով տարօրինակ{{sfn|Ferguson|2011|p=22}}{{sfn|White|Gribbin|2002|p=12}}։ Նրանք ապրում էին համեստ գոյությամբ, խառնված և աղքատորեն պահում էին իրենց տունը։ Հոքինգի հայրը հաճախ էր բացակայում տնից։ Այս անգամ երբ նա այցելել էր [[Աֆրիկա]], ընտանիքի մյուս անդամները չորս ամիս անցկացրին Մաջորկայում՝ մոր ընկերոջ՝ Բերիլին, և նրա ամուսնուն՝ [[բանաստեղծ]] Ռոբերտ Գրեյվսին այցելելով։ {{sfn|Larsen|2005|p=3}} == Կրթություն == 1962 թվականին Հոքինգը ավարտել է Օքսֆորդի համալսարանը, իսկ 1966 թվականին պաշտպանել է իր դոկտորական աշխատանքը «Տիեզերքի ընդլայնման առանձնահատկությունները» թեմայով<ref name=hawkingphd>{{Cite thesis |last=Hawking |first=Stephen William |title=Properties of Expanding Universes |degree=PhD |publisher=University of Cambridge |url=https://doi.org/10.17863/CAM.11283 |doi=10.17863/CAM.11283 |OCLC=62793673 |authorlink=Stephen Hawking |year=1966}}</ref>։ 1965 թվականից Հոքինգը աշխատել է որպես գիտաշխատող Քեմբրիջի Գոնբիլ և Կիզ քոլեջում, 1968֊ից 1972 թվականներին՝ Տեսական աստղաբանության ինստիտուտում, 1972-1973 թվականներին Աստղագիտության ինստիտուտում, 1973-1975 թվականներին կիրառական մաթեմատիկայի եւ տեսական ֆիզիկայի անբիոնում, 1975-1977 թվականներին դասավանդել է ձգողականության տեսություն, 1977-1979 թվականներին եղել է գրավիտացիոն ֆիզիկայի պրոֆեսոր և 1979 թվականից եղել է մաթեմատիկայի պրոֆեսոր։ 1974-1975 թվականներին նա Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի դրամաշնորհային ուսանող էր<ref name="Britannica">{{Cite web |title=Stephen W. Hawking |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/257505/Stephen-W-Hawking |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/6FHAh3iSw?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/257505/Stephen-W-Hawking |archive-date=2013 թ․ մարտի 21 |access-date=2013 թ․ մարտի 17 |publisher=[[Энциклопедия Британника|Britannica]] |lang=en}}</ref>{{sfn|Астрономы: Биографический справочник|1986}}։ Ինքն իր մասին Հոքինգը ասել է, որ լինելով մաթեմատիկայի պրոֆեսոր, նա դպրոցական տարիներին երբեք մաթեմատիկական կրթություն չի ստացել։ Օքսֆորդում իր դասավանդման առաջին տարում նա ավարտեց իր դասախոսությունը պահանջած ժամանակից երկու շաբաթ շուտ<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Stephen Hawking |заглавие=Black Holes and Baby Universes and Other Essays |год=1996 |издательство=Bantam Books |isbn=0-553-37411-7}}</ref>։ === Հիվանդությունը === Հոքինգը տառապում է հազվագյուտ հիվանդությամբ ԿԱՍ ([[Կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզ]]), որը նաև հայտնի է որպես Լուի Գեհրիգի հիվանդություն։ Այս հիվանդությունը տասնամյակներ շարունակ նրան աստիճանաբար անդամալույծ է դարձրել<ref>{{Cite news |date=2015 թ․ նոյեմբերի 26 |title=Mind over matter: How Stephen Hawking defied Motor Neurone Disease for 50 years |url=https://www.independent.co.uk/news/science/mind-over-matter-how-stephen-hawking-defied-motor-neurone-disease-for-50-years-6286313.html |work=The Independent}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=2012 թ․ հունվարի 7 |title=How Has Stephen Hawking Lived to 70 with ALS? |url=http://www.scientificamerican.com/article/stephen-hawking-als/ |accessdate=2018 թ․ մարտի 19 |work=[[Scientific American]] |quote=Q: How frequent are these cases of very slow-progressing forms of ALS? A: I would say probably less than a few percent.}}</ref>։ Հոքինգը մի շարք դժվարությունների միջով է անցել [[Օքսֆորդ]]ում սովորելու իր վերջին տարվա ընթացքում․ նա մի քանի անգամ ընկել է աստիճաններից և քայլելիս։{{sfn|Ferguson|2011|p=32}} Խնդիրներն առավել վատթարանում են, և նա սկսում է խոսելիս հաճախ հնչյունները կուլ տալ։ Նրա ընտանիքը նկատում է այս փոփոխությունները, երբ նա վերադառնում է տուն [[Սուրբ ծնունդ]]ի համար։ Շուտով բժշկական հետազոտություններ են սկսում։ {{sfn|White|Gribbin|2002|p=59}}{{sfn|Ferguson|2011|pp=34–35}} Շարժողական նեյրոնների հիվանդության ախտորոշումը տալիս են այն ժամանակ, երբ Հոքինգը դեռ ընդամենը 21 տարեկան էր ([[1963]] թվական)։ Այդ ժամանակ [[բժիշկ]]ները հաղորդում են, որ նրան ապրելու համար մնացել է 2 տարի{{sfn|Larsen|2005|pp=18–19}}{{sfn|White|Gribbin|2002|pp=59–61}}։ Խոսելու կարողությունից զրկվելուց հետ նա կարողանում էր հաղորդակցվել այլ անձանց հետ շնորհիվ խոսքի սինթեզատորի, որը սկզբում կառավարում էր ձեռքի իսկ հետագայում վզի մկանների միջոցով։ === Մահ === Հոքինգը մահացել է 76 տարեկան հասակում՝ [[Քեմբրիջ]]ի իր տանը 2018 թվականի մարտի 14-ի վաղ առավոտյան։ Ընտանիքը պաշտոնապես հայտարարել է գիտնականի մահվան մասին։ Դեռևս պարզ չէ, թե ինչից է մահացել Հոքինգը, սակայն պարզվել է, որ նա մահացել է խաղաղ մահով<ref>{{Cite news |title=Физик Стивен Хокинг умер, прожив с боковым амиотрофическим склерозом более 50 лет |url=https://www.sfgate.com/world/article/Physicist-Stephen-Hawking-dies-after-living-with-12751523.php |accessdate=2018 թ․ մարտի 14 |work=SFGate}}</ref><ref>{{Cite web |author=A. B. C. News |date=2018 թ․ մարտի 14 |title=Стивен Хокинг, автор "Краткой история времени" умирает в возрасте 76 лет |url=http://abcnews.go.com/International/stephen-hawking-author-history-time-dies-76/story?id=53729818 |accessdate=2018 թ․ մարտի 14 |publisher=ABC News |lang=en}}</ref>։ == Տեսակետները == === Մարդկության ապագան === [[Պատկեր:Barack Obama speaks to Stephen Hawking.jpg|thumb|250px|[[Բարաք Օբամա]]ն Սթիվեն Հոքինգի հետ խոսելիս]] [[2006]] թվականին Հոքինգը [[համացանց]]ում բաց հարց է ուղղում ժողովրդին․ «Այս աշխարհում, որը թե՛ քաղաքական, թե՛ հասարակական, թե՛ էկոլոգիապես առումներով գտնվում է քաոսի մեջ, ինչպե՞ս կարող է մարդկությունը գոյատևել հաջորդ 100 տարիների ընթացքում։» Ավելի ուշ նա պարզաբանում է․ «Ես չգիտեմ պատասխանը։ Այդ պատճառով էլ հարցնում եմ, որպեսզի մարդկանց դրդեմ մտածել այդ մասին և տեղյակ լինել այն վտանգների մասին, որոնց դեմ մենք շուտով կանգնելու ենք։»<ref>{{Cite news |title=The great man's answer to the question of human survival: Er, I don't know |url=http://www.theguardian.com/science/2006/aug/03/scientists.spaceexploration |publisher=[[The Guardian (UK)]]}}</ref> ;Միջուկային [[պատերազմ]]ի, գենետիկորեն ստեղծված [[վիրուս]]ների և անհայտ վտանգների մասին Հոքինգը կարծում է, որ կյանքը [[Երկիր|Երկրի]] վրա վտանգված է հանկարծակի սկսվող միջուկային [[պատերազմ]]ի, [[Գենետիկա|գենետիկորեն]] ստեղծված [[վիրուս]]ների և այլ անհայտ վտանգների պատճառով, որոնց մասին մենք դեռ չենք էլ մտածել։.<ref name=nyt2007>{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |date=2007 թ․ մարտի 1 |title=Stephen Hawking Plans Prelude to the Ride of His Life |url=https://www.nytimes.com/2007/03/01/science/01hawking.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510193359/http://www.nytimes.com/2007/03/01/science/01hawking.html |archive-date=2013 թ․ մայիսի 10 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9 |work=[[The New York Times]] |location=New York}}</ref> ;[[Տիեզերք]]ի գաղութացման և այլմոլորակայինների հետ կապ հաստատելու մասին Հոքինգը կարծում է, որ [[տիեզերք]]ի գաղութացումը անհրաժեշտ է մարդկության ապագայի համար<ref name=nyt2007 /><ref name="Auto2J-31">{{Cite news |last=Highfield |first=Roger |date=2001 թ․ հոկտեմբերի 16 |title=Colonies in space may be only hope, says Hawking |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1359562/Colonies-in-space-may-be-only-hope-says-Hawking.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426232042/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1359562/Colonies-in-space-may-be-only-hope-says-Hawking.html |archive-date=2009 թ․ ապրիլի 26 |access-date=2007 թ․ օգոստոսի 5 |work=The Daily Telegraph |location=London}}</ref> Հոքինգը նաև պնդում է, որ այլմոլորակայինները հավանաբար գոյություն ունեն, բայց պետք է խուսափել նրանց հետ կապ հաստատելուց<ref name="Auto2J-30">{{Cite news |last=Hickman |first=Leo |date=2010 թ․ ապրիլի 25 |title=Stephen Hawking takes a hard line on aliens |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2010/apr/26/stephen-hawking-issues-warning-on-aliens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101101210/https://www.theguardian.com/commentisfree/2010/apr/26/stephen-hawking-issues-warning-on-aliens |archive-date=2018 թ․ հունվարի 1 |access-date=2012 թ․ փետրվարի 24 |work=The Guardian}}</ref><ref name="alien">{{Cite news |date=2010 թ․ ապրիլի 25 |title=Stephen Hawking warns over making contact with aliens |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8642558.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100512190757/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8642558.stm |archive-date=2010 թ․ մայիսի 12 |access-date=2010 թ․ մայիսի 24 |work=BBC News}}</ref>։ 2010 թվականին նա ասել է․ «Եթե այլմոլորակայիններն այցելեն մեզ, ես կարծում եմ արդյունքը կլինի այնպիսի մի բան, ինչպես երբ Քրիստոֆեր Կոլումբուսը առաջինը ոտք դրեց Ամերիկա, ինչն այդքան էլ լավ ազդեցություն չունեցավ ամերիկացի հնդիկների վրա։»<ref>{{Cite news |date=2010 թ․ ապրիլի 25 |title=Stephen Hawking: alien life is out there, scientist warns |url=http://www.telegraph.co.uk/news/science/space/7631252/Stephen-Hawking-alien-life-is-out-there-scientist-warns.html |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 9 |publisher=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}</ref>։ ;Արհեստական մտածողություն Հոքինգը պնդում է, որ արհեստական մտածողությունը կարող է վճռական լինել մարդկության ճակատագրի որոշման համար։ Նա նաև պնդում է, որ «պոտենցիալ առավելությունները շատ են... Արհեստական մտածողություն ստեղծելու հաջողությունը կլինի ամենամեծ դեպքը մարդկային պատմության մեջ։ Սակայն այն կարող է լինել նաև վերջինը, եթե իհարկե մենք չսովորենք ինչպես խուսափել ռիսկերից։»<ref>{{Cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence&nbsp;– but are we taking AI seriously enough?' |url=http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 3 |publisher=The Independent (UK)}}</ref><ref>{{Cite news |date=2014 թ․ դեկտեմբերի 2 |title=Stephen Hawking warns artificial intelligence could end mankind |url=http://www.bbc.com/news/technology-30290540 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 3 |publisher=[[BBC]]}}</ref> ;Համակարգչային վիրուսների մասին Հոքինգը պնդել է, որ [[համակարգչային վիրուս]]ը կարող է լինել կյանքի նոր տեսակ և ասել է, որ «միգուցե դա ասում է ինչ-որ բան մարդկային էության մասին և որ կյանքի միակ տեսակը, որը մենք ստեղծել ենք մինչև հիմա միայն կործանարար է եղել։» {{sfn|Ferguson|2011|p=179}} '''Սթիվեն Հոքինգն ասել է`''' * ''Ոչ ոք չի կարող վիճել մաթեմատիկական թեորեմայի հետ:'' * ''Շատ սցենարներ կան, թե ինչպես կյանքը կվերանա երկրի երեսից։ Ես լավատես եմ, ես հավատում եմ, որ մենք անպայման կհասնենք աստղերին:'' * ''Գիտելիքի ամենամեծ թշնամին ոչ թե տգիտությունն է, այլ գիտելիքի առկայության պատրանքը:'' * ''Ես պատկերացում էլ չունեմ՝ ինչքան է իմ IQ-ն։ Նրանք, որոնց հետաքրքրում է իրենց IQ-ն, ուղղակի անհաջողակներ են:'' * ''Եթե զգում եք, որ հայտնվել եք սև խոռոչիմեջ, մեկ է՝ մի հանձնվեք. ելք կա:'' * ''Ինչ-որ մեկը ժամանակին ասել է. «Գիտնականներն ու մարմնավաճառները նման են իրար. նրանք փող են վերցնում մի բանի համար, ինչն իրենց հաճույք է պատճառում»:'' * ''Ես ուզում եմ ասել, որ սև խոռոչները այնքան էլ սև չեն, որքան թվում են։ Դրանք հավերժական բանտեր չեն, ինչպես կարծում էին առաջ։ Դրանցից ելք կա, և գուցե նաև ելք՝ դեպի ուրիշ տիեզերք:'' * ''Մարդը միակ կենդանի էակն է, որը գիտի՝ իրեն մահ է սպասում, և միակն է, որը կասկածում է դրա անդառնալիության վրա:'' * ''Շուտ մեռնելու հեռանկարը ինձ ստիպեց հասկանալ, որ կյանքն արժանի է ապրվելու:'' * ''Թերևս ես հավատում եմ Աստծուն.Աստված ասելով ես հասկանում եմ այն ուժերի մարմնավորումը, որոնք ղեկավարում են Տիեզերքը:'' * ''Իմ նպատակը բավական պարզ է. ես ուզում եմ հասկանալ Տիեզերքը, ինչո՛ւ է այն այսպիսին և ինչո՛ւ ենք մենք այստեղ:'' * ''Աստղագետները բավական խելացի են. նրանք իրենց տեսություններն այնքան մշուշոտ են կառուցում, որ ցանկացած ելքի դեպքում դրանք սխալ չլինեն:'' * ''Բոլոր համակարգերից, որոնք մենք ունենք, ամենաբարդը մեր սեփական մարմիններն են:'' * ''Իմ ողջ կյանքի ընթացքում ես զբաղվել եմ այն գլխավոր հարցով, որի հետ մարդկությունն առնչվում է, և փորձել եմ պատասխան գտնել։ Գուցե հենց այդ պատճառով էլ ես ավելի շատ գրքեր եմ վաճառել ֆիզիկայի մասին, քան Մադոննան՝ սեքսի:'' * ''Այնտեղ, որտեղ կյանք կա, հույս էլ կա:'' * ''Գուցե ես ինչ-որ հարցում վատը չեմ, բայց ես Էյնշտեյնը չեմ:'' * ''Կյանքը ողբերգական կլիներ, եթե այդքան զվարճալի չլիներ:'' == Տես նաև == * [[Ռոջեր Փենռոուզ]] * [[Հոքինգի ճառագայթում]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://mediamax.am/am/news/interviews/27782/ Սթիվեն Հոքինգ. Հարաբերականության տեսությունը պետք է վերանայվի] === Սթիվեն Հոքինգի մասին === * [http://www.hawking.org.uk/ Սթիվեն Հոքինգի պաշտոնական կայքէջը] {{ref-en}} * [https://www.facebook.com/stephenhawking Սթիվեն Հոքինգը Ֆեյսբուքում] * {{Cite book |last=Ferguson |first=Kitty |url=https://books.google.am/books?id=nZLMWpujVUcC |title=Stephen Hawking: His Life and Work |publisher=Transworld |year=2011 |isbn=978-1-4481-1047-6}} * {{Cite web |author=J.J. O’Connor, E.F. Robertson |title=Hawking biography |url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Hawking.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509040623/http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Hawking.html |archivedate=2015 թ․ մայիսի 9 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 4 |publisher=School of Mathematics and Statistics. University of St Andrews, Scotland}} === Սթիվեն Հոքինգի գրքերը === * [[Աշխարհը ընկույզի կեղևում]] * [[Ժամանակի համառոտ պատմություն]] * [https://grapaharan.org/Ժամանակի_համառոտ_պատմություն Ժամանակի համառոտ պատմությունը գրապահարանում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200802051347/http://grapaharan.org/%D4%BA%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB_%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D5%BF_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6 |date=2020-08-02 }} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Հոքինգ, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի աթեիստներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի աստղագետներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի աթեիստներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի հումանիստներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Գիտական գրողներ]] [[Կատեգորիա:Հաշմանդամություն ունեցող անձինք]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա]] 0zwyecfil0sv76kn7ua6dc2d9r3vqyj 0 515833 10940512 10894297 2026-10-12T09:16:34Z ~2026-47327-75 176112 /* Քիմիական կապի բնույթը */ 10940512 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | բնագիր անուն = Linus Carl Pauling }} '''Լայնուս Կարլ Փոլինգ''' (Linus Carl Pauling, {{ԱԾ}}), ամերիկացի քիմիկոս, բյուրեղագետ, [[Նոբելյան մրցանակ]]ի կրկնակի դափնեկիր՝ քիմիայի ([[1954]]) և խաղաղության ([[1962]])։ Ստացել է նաև [[Լենինյան Միջազգային մրցանակ]] ([[1970]])։ [[Պատկեր:LinusPaulingGraduation1922.jpg|300px|մինի|Լայնուս Փոլինգը երիտասարդ տարիքում]] == Կենսագրություն == [[Պատկեր:L Pauling.jpg|500px|մինի|Կարլ Լայնուս Փոլինգ]] [[Պատկեր:Linus Pauling family 1954.jpg|300px|մինի|Փոլինգն ընտանիքի հետ]] [[Պատկեր:Herman Henry William Pauling.jpg|300px|մինի|Լայնուս Փոլինգ]] Լայնուս Կարլ Փոլինգը ծնվել է [[Պորտլենդ]]ում (Օրեգոն նահանգ) [[1901]] թվականի [[փետրվարի 28]]-ին, և մահացել է [[Կալիֆորնիա]]յի բիգ Սուր բնակավայրում [[1994]] թվականի [[օգոստոսի 19]]-ին<ref name=childhood>{{Cite web |title=Linus Pauling's Childhood (1901-1910) |url=http://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/chronology/page3.html |accessdate=2013 թ․ ապրիլի 25 |work=Special collections |publisher=Oregon State University Libraries}}</ref><ref>{{Cite web |title=Linus Pauling |url=http://www.nndb.com/people/824/000031731/ |accessdate=2013 թ․ ապրիլի 25 |work=NNDB: Tracking the entire world |publisher=Soylent Communications}}</ref>։ [[1922]] թվականին նա ամուսնացել է Ավե Էլեն Միլլերի հետ (մահացել է [[1981]] թվականին), և նրանք ունեցան չորս զավակ՝ Լայնուս Կարլ, Պետր Ջեֆֆրեսս, Լինդա Ելենա(Կամբ) և Էդվարդ Կրելլին<ref name=VolumeI>{{Cite book |last=Pauling |first=Linus |title=Selected papers of Linus Pauling |date=1997 |publisher=World Scientific |isbn=978-9810229399 |editor-last=Pauling, Jr. |editor-first=Linus |edition=Volume I |location=River Edge, NJ |page=xvii}}</ref>։ Փոլինգը մեծ ներդրում է ունեցել գիտության տարբեր բնագավառներում՝ քվանտային մեխանիկա, բյուրեղագիտություն, կառուցվածքային քիմիա, անեստեզիա, իմունալոգիա, բժշկություն, էվոլյուցիա<ref name=LostAlly>{{Cite web |title=A Lost Ally |url=http://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/bond/narrative/page20.html |accessdate=2015 թ․ մայիսի 27 |website=Linus Pauling - The Nature of the Chemical Bond}}</ref>։ Առավել հայտնի է քիմիական կապի սահմանումով, սպիտակուցի կառուցվածքի մասին բազմաթիվ հայտնագործություններով և այլ բազմաթիվ հայտնագործություններով<ref name="Nature">{{Cite book |last=Hager |first=Thomas |url=https://archive.org/details/forceofnaturelif00hage |title=Force of Nature: The Life of Linus Pauling |publisher=Simon & Schuster |year=1995 |isbn=0-684-80909-5}}</ref>{{rp|152}}<ref name=Oppenheimer>{{Cite book |last1=Monk |first1=Ray |url=https://books.google.am/books?id=EkJ9aWTjWjUC&pg=PT203 |title=Robert Oppenheimer : a life inside the center |date=2014 |publisher=Anchor |isbn=978-0385722049 |edition=First Anchor Books edition.}}</ref>։ Փոլինգը համարվում է [[Մոլեկուլային կենսաբանություն|մոլեկուլային կենսաբանության]] հիմնադիրնեից մեկը։ Այս հաջողությունների համար [[1954]] թվականին նա արժանացել է քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակի<ref name="frs">{{cite doi|10.1098/rsbm.1996.0020}}</ref>։ Սակայն Փոլինգը բացի գիտությունից զբաղվել է նաև առողջապահական բազմաթիվ հարցերով<ref name=Hargittai>{{Cite book |last1=Hargittai |first1=István |url=https://books.google.am/books?id=QXByBgAAQBAJ&pg=PT134 |title=In our own image : personal symmetry in discovery |last2=Hargittai |first2=Magdolna |date=2000 |publisher=Kluwer Academic/Plenum |isbn=9780306460913 |location=New York, NY [u.a.] |accessdate=2015 թ․ մայիսի 27}}</ref>։ Նա պայքարել է, որպեսզի դադարեցվեն պատերազմները միջուկային դարաշրջանում<ref name=Scale2>{{Cite web |title=The Pauling Electronegativity Scale: Part 2, Inspired by Biology |url=https://paulingblog.wordpress.com/2009/03/17/the-pauling-electronegativity-scale-part-2-inspired-by-biology/ |accessdate=2009 թ․ մարտի 17 |website=The Pauling Blog |publisher=Oregon State University Libraries Special Collections & Archives Research Center}}</ref>։ Նրա շնորհիվ [[1963]] թվականին ստորագրվեց պայմանագիր, որի համաձայն միջուկային զենքի օգտագործումը արգելվեց մթնոլորտում<ref name="paulingJACS">{{Cite journal |last=Pauling |first=L. |year=1932 |title=The Nature of the Chemical Bond. IV. The Energy of Single Bonds and the Relative Electronegativity of Atoms |journal=[[Journal of the American Chemical Society]] |volume=54 |issue=9 |pages=3570–3582 |doi=10.1021/ja01348a011 |authorlink=Linus Pauling}}</ref>։ Այս ամենի համար նա 1 ստացավ խաղաղության Նոբելյան մրցանակ<ref>{{Cite web |title=Outline of the George Fischer Baker Lectureship, Cornell University |url=http://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/bond/notes/1937s.3-outline-01-large.html |website=Linus Pauling, The nature of the chemical bond, A documentary history}}</ref>։ Փոլինգը նաև պնդում էր, որ սննդի մեջ պետք է օգտագործվի [[Վիտամին C|վիտամին С]]-ի մեծ չափաբաժին, որպեսզի հնարավորինս կանխարգելվի ուռուցքի և այլ հիվանդությունների տարածումը<ref name=Sci100>{{Cite book |last1=Simmons |first1=John |url=http://www.adherents.com/people/100_scientists.html |title=The scientific 100 : a ranking of the most influential scientists, past and present |date=1996 |publisher=Carol Publ. Group |isbn=978-0806517490 |location=Secaucus, NY |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709180251/http://www.adherents.com/people/100_scientists.html |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 9 |url-status=dead |accessdate=2015 թ․ մայիսի 26}}</ref>։ === Վաղ տարիներ === Փոլինգը Գերման Փոլինգի (գերմանացի էմմիգրանտների որդի) և Լյուսի Իզաբել(Դարլինգ) Փոլինգի առաջնեկն էր<ref name="The George Fischer Baker Lectureship and the Beginnings of the Manuscript">{{Cite web |title=Pauling's Lecturer Tenure at Cornell |url=https://paulingblog.wordpress.com/2014/07/30/the-george-fischer-baker-lectureship-and-the-beginnings-of-the-manuscript/ |accessdate=2015 թ․ հունիսի 3 |website=The Pauling Blog |publisher=Oregon State University Libraries Special Collections & Archives Research Center}}</ref><ref name="Pauling Book">{{Cite book |last1=Pauling |first1=Linus |url=http://www.twirpx.com/file/956452/ |title=The nature of the chemical bond and the structure of molecules and crystals : an introduction to modern structural chemistry |date=1986 |publisher=Cornell University Press |isbn=9780801403330 |edition=3rd |location=Ithaca, N.Y. |accessdate=2015 թ․ հունիսի 2}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ Նրա հայրը աշխատում էր [[Օրեգոն նահանգ]]ում, որտեղ Փոլինգը առաջին անգամ դպրոց գնաց<ref name="Mead and Hager, p. 8">Mead and Hager, p. 8.</ref>։ Նա շատ շուտ սովորեց կարդալ և միանգամից սկսեց մեծ քանակությամբ գրքեր ուսումնասիրել։ [[1910]] թվականին ընտանիքը տեղափոխվեց Պորտլենդ, որտեղ նրա հայրը իր որդու համար հարմար գրականություն էր փնտրում, քանի որ նրա որդին 9 տարեկան հասակում արդեն ուսումնասիրում էր Աստվածաշունչը և Դարվինի էվոլյուցիայի տեսությունը<ref name=Watson>{{Cite book |last1=Watson |first1=James D. |title=The double helix : a personal account of the discovery |date=2001 |publisher=Touchstone |isbn=9780743216302 |edition=1st Touchstone |location=New York |quote=Note: The research contributions of [[Rosalind Franklin]] and Linus Pauling are recounted in Watson's memoir. [[Francis Crick]], [[James D. Watson|James Watson]] and [[Maurice Wilkins]] eventually received the Nobel Prize for the discovery.}}</ref>։ Լայնուսը դպրոցում լավ էր սովորում<ref>Mead and Hager, p. 9.</ref>։ Նա իր ժամանակը օգտագործում էր միայն գիտությամբ զբաղվելու համար։ [[1914]] թվականին տնային պայմաններում տեսնելով մի քանի քիմիական փորձ, նա որոշում է դառնալ քիմիկոս<ref name="Goertzel and Goertzel, p. 5">Goertzel and Goertzel, p. 5.</ref>։ [[1917]] թվականին նա լքեց դպրոցը և առանց դիպլոմի ընդունվեց Օրենգոնի գյուղատնտեսական քոլեջը քիմիկոսի մասնագիտությամբ, սակայն երկու տարի անց մայրը ցանկացավ, որ նա թողնի քոլեջը, որպեսզի աշխատանքի անցնի, քանի որ ընտանիքը վատ դրության մեջ էր։ Սակայն [[1919]] թվականին նրան առաջարկեցին քիմիական ֆակուլտետում դասավանդել որակական անալիզ<ref name="Mead and Hager, p. 8"/>։ == Գիտական հետազոտությունները == === Պասադենա === [[1922]] թվականին Փոլինգը ընդունվեց [[Կալիֆորնիա]]յի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ասպիրանտուրա և այնտեղ մնաց շուրջ 40 տարի<ref name="Hager">{{Cite web |last=Hager |first=Tom |date=2004 թ․ դեկտեմբեր |title=The Langmuir Prize |url=http://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/bond/narrative/page28.html |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 29 |publisher=Oregon State University Libraries Special Collections}}</ref>։ Նա ընտրեց Կալիֆորնիայի ինստիտուտը, քանի որ այնտեղ նա կարող էր դոկտորական ատենախոսությունը պաշտպանել 3 տարում([[Հարվարդ]]ում՝ 6 տարում)<ref>Goertzel and Goertzel, p. 17.</ref>։ Բացի դրանից նրան նաև առաջարկել էին դասախոսի պաշտոն<ref>{{Cite book |last=Pauling |first=Linus |url=https://archive.org/details/isbn_9780867202786 |title=A Lifelong Quest for Peace: A Dialogue |last2=Ikeda |first2=Daisaku |publisher=Jones & Bartlett |year=1992 |isbn=0-86720-277-7 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780867202786/page/22 22] |quote=...I [Pauling] am not, however, militant in my atheism. The great English theoretical physicist Paul Dirac is a militant atheist. I suppose he is interested in arguing about the existence of God. I am not. It was once quipped that there is no God and Dirac is his prophet.}}</ref>։ Դա նրա կողմից ճիշտ որոշում էր։ Տարիներ անց, երբ նա արդեն կայացած գիտնական էր, գրել է որ չի փոշմանում իր որոշման համար<ref name=Pauling1960> {{Cite book |last=Pauling |first=Linus |url=https://archive.org/details/natureofchemical00paul |title=The nature of the chemical bond and the structure of molecules and crystals; an introduction to modern structural chemistry |publisher=Cornell University Press |year=1960 |isbn=0-8014-0333-2 |edition=3rd |location=Ithaca (NY) |pages=[https://archive.org/details/natureofchemical00paul/page/543 543]–562}}</ref>։ Նրա կարծիքով այդ ինստիտուտը ամենահարմարն էր իրեն այդ ժամանակ<ref name="Hager"/>։ Փոլինգի դոկտորական դիսերտացիան նվիրված էր բյուրեղագիտությանը։ [[1926]] թվականի ապրիլին Փոլինգը իր կնոջ հետ մեկնեց [[Մյունխեն]], որտեղ այդ ժամանակ աշխատում էին այդ ժամանակների հզոր գիտնականները<ref name=Guggenheim>{{Cite web |title=A Guggenheim Fellow in Europe during the Golden Years of Physics (1926-1927) |url=http://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/chronology/page9.html |accessdate=2015 թ․ մայիսի 27 |website=Special Collections & Archives Research Center |publisher=Oregon State University Libraries}}</ref>։ Հենց այդ ժամանակ էր, որ Բոր-Զոմմերֆելդի տեսությունը արդեն իր դիրքերը զիջում էր քվանտային նոր տեսությանը, և Փոլինգի համար շատ կարևոր էր, որ ինքը գտնվում է այդ ամենի միջավայրում<ref name=Abrams>{{Cite book |last1=Abrams |first1=Irwin |url=https://books.google.am/books?id=ny77bPwKxaUC&pg=PA198 |title=The Nobel Peace Prize and the laureates : an illustrated biographical history, 1901-1987 |date=1988 |publisher=G.K. Hall |isbn=978-0816186099 |edition=2. print. |location=Boston}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pauling |first=Linus |date=1932 |title=The nature of the chemical bond. III. The transition from one extreme bond type to another. |url=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01342a022 |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 29 |publisher=Journal of the American Chemical Society |pages=988–1003 |doi=10.1021/ja01342a022 |issue=3 |volume=54}}</ref>։ Նա միակ քիմիկոսն էր Զոմմերֆելդի ինստիտուտում և միանգամից հասկացել էր, որ ժամանակակից ֆիզիկան պետք է հանդիսանա մոլեկուլների կառուցվածքի և վարքի տեսական հիմնավորումը<ref>{{Cite journal |last=Pauling |first=Linus |year=1929 |title=The principles determining the structure of complex ionic crystals |journal=J. Am. Chem. Soc. |volume=51 |issue=4 |pages=1010–1026 |doi=10.1021/ja01379a006}}</ref>։ [[Եվրոպա]]յում ապրած մեկ տարին մեծ դեր ունեցավ Փոլինգի գիտական զարգացման վրա<ref name=Realism>{{Cite book |last1=Cohen |first1=R.S. |url=https://books.google.am/books?id=lX_vCAAAQBAJ&pg=PA161 |title=Realism and anti-realism in the philosophy of science |last2=Hilpinen |first2=R. |last3=Qiu |first3=Ren-Zong |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-9048144938 |location=Dordrecht |page=161 |accessdate=2015 թ․ մայիսի 27}}</ref>։ Բացի Մյունխենից նա [[1927]] թվականին մեկնեց [[Կոպենհագեն]], իսկ հետո՝ [[Ցյուրիխ]]։ [[1927]] թվականին Մյունխենում նա տպագրեց իր առաջին հոդվածը, որը ներկայացրել էր Զոմմերֆելդը<ref name=PNNL>{{Cite web |title=About Linus Pauling |url=http://www.pnl.gov/pauling/lpauling_bio.stm |accessdate=2015 թ․ մայիսի 27 |website=Pacific Northwest National Laboratory}}</ref>։ Նա ցանկանում էր ալիքային մեխանիկայի օրենքները օգտագործել բազմաէլեկտրոն ատոմների հատկությունները բացատրելու համար<ref>Goertzel and Goertzel, p. 21.</ref>։ Եվ նա փորձեց բացատրել ջրածնանման միաէլեկտրոն ատոմների ալիքային ֆունկցիաների միջոցով<ref name="Nobel">{{Cite web |title=Linus Pauling – Biographical |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1962/pauling-bio.html |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 5 |publisher=[[Nobel Foundation]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bourgoin |first=Suzanne M. |title=Encyclopedia of World Biography |author2=Paula K. Byers |publisher=[[Thomson Gale]] |year=1998 |isbn=0-7876-2221-4 |page=Vol. 12, p. 150 |no-pp=true}}</ref>։ === Քիմիական կապի բնույթը === [[1927]] թվականին Փոլինգը վերադարձավ Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ որպես տեսական քիմիակի պրոֆեսորի ասիստենտ։ Հաջորդ 12 տարիների ընթացքում տպագրվում են մի շարք հոդվածներ, որոնք նրան բերում են միջազգային ճանաչում<ref>Goertzel and Goertzel, p. 24.</ref>։ Նրա ընդունակությունները բարձր գնահատականի արժանացան բոլորի կողմից<ref>Goertzel and Goertzel, p. 25.</ref>։ Նրա դասախոսությունների և աշխատանքների շնորհիվ նա ճանաչվեց որպես կառուցվածքային քիմիայի հիմնադիր։ [[1929]] թվականին Փոլինգը ձևակերպեց մի շարք կանոններ, որոնք մեծ դեր ունեցան նրա աշխատությունների մեջ<ref name="Goertzelp23">Goertzel and Goertzel, p. 23.</ref><ref name=AIPOralHistory>{{Cite web |title=Oral history interview with Linus Carl Pauling, 1964 March 27 |url=http://www.aip.org/history/ohilist/3448.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806110327/http://www.aip.org/history/ohilist/3448.html |archive-date=2014 թ․ օգոստոսի 6 |accessdate=2015 թ․ մայիսի 27 |website=American Institute of Physics}}</ref>։ [[Քվանտային քիմիա]]։ [[1927]] թվականին Բերրոն նկատեց, որ [[Շրյոդինգերի հավասարում]]ը համապատասխանում է փորձի հետ։ Փոլինգը շատ աշխատանքներ կատարեց քվանտային մեխանիկայի օրենքները օգտագործելով քիմիական կապի բնույթը բացատրելու համար<ref>{{Cite web |title=Linus Pauling Biography |url=http://lpi.oregonstate.edu/lpbio/lpbio2.html |accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 10 |publisher=Linus Pauling Institute}}</ref>։ Նրան օգնեցին Բերրոյի և այլ գիտնականների հայտնագործությունները քվանտային տեսության բնագավառում<ref>{{Cite news |last=Swanson |first=Stephen |date=2000 թ․ հոկտեմբերի 3 |title=OSU fraternity to donate Pauling treasures to campus library |url=http://oregonstate.edu/ua/ncs/archives/2000/oct/osu-fraternity-donate-pauling-treasures-campus-library |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303202915/http://oregonstate.edu/ua/ncs/archives/2000/oct/osu-fraternity-donate-pauling-treasures-campus-library |archive-date=2016 թ․ մարտի 3 |accessdate=2013 թ․ ապրիլի 29 |publisher=[[Oregon State University]]}}</ref>։ [[1954]] թվականին Նոբելյան հանձնաժողովի որոշմամբ քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակը շնորհվեց Լայնուս Փոլինգին<ref name="Goertzelp29">Goertzel and Goertzel, p. 29.</ref><ref name=UUBio>{{Cite web |title=Linus Pauling |url=http://uudb.org/articles/linuspauling.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165013/http://uudb.org/articles/linuspauling.html |archive-date=2018 թ․ հոկտեմբերի 16 |accessdate=2015 թ․ մայիսի 27 |website=Dictionary of Unitarian & Universalist Biography}}</ref>։ Մրցանակը շնորհվեց քիմիական կապի բնույթի վերաբերյալ իր աշխատությունների համար։ Իր ելույթում Փոլինգը խոսում էր այն մասին, որ հետագայում քիմիկոսները կօգտվեն կառուցվածքային քիմիայի օրինաչափություններից և կօգտագործեն բժշկության և կենսաբանության մեջ<ref name="Goertzelp26">Goertzel and Goertzel, p. 26.</ref><ref>{{Cite web |date=n.d. |title=The Linus Pauling Papers: Biographical Information |url=http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Narrative/MM/p-nid/5e |accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 10 |publisher=United States National Library of Medicine}}</ref>։ === Փոլինգը և մոլեկուլային կենսաբանությունը === Քիմիական կապի բնույթի մասին տեսության հաջողությունները հիմնականում երևում են մետաղների մասին նրա հոդվածներում և այդ տեսությունը օգտագործվում է կենսաբանական մոլեկուլները բնութագրելու համար։ Փոլինգը առաջինն էր ով օգտագործեց այդ տեսությունը [[կենսամոլեկուլ]]ների հատկությունները և կառուցվածքը բնութագրելու համար։ Այս քայլով Փոլինգը ստեղծեց մի նոր գիտական ճյուղ՝ [[մոլեկուլային կենսաբանություն]]ը։ Այս հայտնագործությունները մարդկությանը մեծ հնարավորություններ տվեցին պայքարելու կենսաբանական տարերքների դեմ<ref name=OSUArchives>{{Cite web |title=Pauling's Years as an Undergraduate at Oregon Agricultural College, Part 2 (1919-1922) |url=http://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/chronology/page6.html |accessdate=2015 թ․ մայիսի 27 |website=Special Collections and Archives Research Center |publisher=Oregon State University |quote="He is also an assistant to Samuel H. Graf in a mechanics and materials course."}}</ref><ref name=Marinacci>{{Cite book |last=Pauling |first=Linus |url=https://books.google.am/books?id=6hPqjZNOsNUC&pg=PA39 |title=Linus Pauling: in his own words : selected writings, speeches, and interviews |date=1995 |publisher=Simon & Schuster |isbn=9780684813875 |editor-last1=Marinacci |editor-first1=Barbara |location=New York |quote="Graf gave me a job correcting papers in the courses he taught, about statics and dynamics, bridge structure, strength of materials, and so on. I also helped him in the laboratory." |accessdate=2015 թ․ մայիսի 27}}</ref>։ Մեծ նշանակություն ունի նաև Փոլինգի մոտեցումը վիտամին С-ի նկատմամբ։ Նրա բժիշկը խորհուրդ էր տվել, որպեսզի նա օրական որոշ քանակությամբ վիտամին С օգտագործի։ Նա սկսել էր պարբերաբար իր սննդի մեջ ավելացնել որոշ քանակությամբ այդ նյութից</ref><ref>{{Cite web |title=Linus Pauling Biographical Timeline |url=http://lpi.oregonstate.edu/lpbio/timeline.html |accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 10 |publisher=Linus Pauling Institute}}</ref><ref name=AvaBook>{{Cite news |last1=Richard |first1=Terry |date=2013 թ․ մայիսի 3 |title=Ava Helen Pauling, wife of Linus Pauling, subject of biography by Corvallis author Mina Carson |url=http://www.oregonlive.com/books/index.ssf/2013/05/ava_helen_pauling_wife_of_linu.html |accessdate=2015 թ․ հունիսի 2 |work=The Oregonian}}</ref>։ Որոշ ժամանակ անց նա նկատեց, որ իր ինքնազգացողությունը լավացել է, և նա ակտիվացել է բոլոր հարցերում<ref>{{Cite web |date=1925 թ․ հունիսի 12 |title=Commencement 1925 California Institute of Technology Pasadena |url=http://caltechcampuspubs.library.caltech.edu/2537/1/1925.pdf |accessdate=2013 թ․ մարտի 29 |publisher=Caltech Campus Publications |archive-date=2013-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514134856/http://caltechcampuspubs.library.caltech.edu/2537/1/1925.pdf |url-status=dead }}</ref>։ Դրանից հետո նա տարիներ շարունակ քարոզում էր այդ նյութի օգտագործումը սննդի մեջ։ Նա կարծում էր, որ եթե մարդը պարբերաբար օգտագործի [[վիտամիններ]] ապա նրա ուռուցքով հիվանդանալու հավանականությունը շատ անգամ կնվազի<ref>Goertzel and Goertzel, p. 29, say he helped Graf to teach "an advanced mathematics course" which "required a grasp of mathematics and physics".</ref>։ == Պարգևներ և մրցանակներ == * [[1931]] Irving Langmuir Award, American Chemical Society.<ref name="chemher">[http://www.chemheritage.org/discover/collections/oral-histories/details/pauling-linus-c.aspx Pauling interview by Jeffrey L. Sturchio (1987)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206180218/http://www.chemheritage.org/discover/collections/oral-histories/details/pauling-linus-c.aspx |date=2010-12-06 }} Chemical Heritage Foundation (click on Honors to see list)</ref><ref name=honors>{{Cite web |title=Linus Pauling: Awards, Honors and Medals |url=http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/awards/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102031747/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/awards/ |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 2 |accessdate=2013 թ․ ապրիլի 25 |work=Special Collections |publisher=Oregon State University Libraries}}</ref> * [[1941]] Nichols Medal, New York Section, American Chemical Society.<ref name="chemher"/> * [[1946]] Willard Gibbs Award, Chicago section of the American Chemical Society.<ref name=honors/> * [[1947]] Davy Medal, Royal Society.<ref name="chemher"/><ref name=honors/> * [[1947]] T. W. Richards Medal, Northeastern Section of the American Chemical Society.<ref name=honors/> * [[1948]] Presidential Medal for Merit by President Harry S. Truman of the United States.<ref name="chemher"/><ref name=honors/> * [[1948]] Elected a Foreign Member of the Royal Society of London (ForMemRS)<ref name="frs"/> * [[1951]] Gilbert N. Lewis medal, California section of the American Chemical Society.<ref name=honors/> * [[1952]] Pasteur Medal, Biochemical Society of France.<ref name="chemher"/> * [[1954]] Nobel Prize in Chemistry.<ref name="chemher"/><ref name=honors/> * [[1955]] Addis Medal, National Nephrosis Foundation.<ref name="chemher"/><ref name=honors/> * [[1955]] John Phillips Memorial Award, American College of Physicians.<ref name="chemher"/><ref name=honors/> * [[1956]] Avogadro Medal, Italian Academy of Science.<ref name="chemher"/><ref name=honors/> * [[1957]] Paul Sabatier Medal. * [[1957]] Pierre Fermat Medal in Mathematics (awarded for only the sixth time in three centuries).<ref name="chemher"/> * [[1957]] International Grotius Medal.<ref name="chemher"/> * [[1961]] Humanist of the Year, American Humanist Association. * [[1961]] Gandhi Peace Award by Promoting Enduring Peace.<ref>{{Cite web |title=Gandhi Peace Award |url=http://www.pepeace.org/gandhi-peace-award |accessdate=2013 թ․ ապրիլի 26 |publisher=Promoting Enduring Peace}}</ref> * [[1962]] Nobel Peace Prize.<ref name="chemher"/><ref name=honors/> * [[1965]] Medal, Academy of the Rumanian People's Republic.<ref name="chemher"/> * [[1966]] Linus Pauling Award.<ref name="chemher"/> * [[1966]] Silver Medal, Institute of France.<ref name="chemher"/> * [[1966]] Supreme Peace Sponsor, World Fellowship of Religion.<ref name="chemher"/> * [[1967]] Washington A. Roebling Medal, Mineralogical Society of America.<ref name=honors/> * [[1972]] Lenin Peace Prize.<ref name="chemher"/> * [[1974]] National Medal of Science by President Gerald R. Ford of the United States.<ref name=honors/> * [[1978]] Lomonosov Gold Medal, Presidium of the Academy of the USSR.<ref name="chemher"/><ref name=honors/> * [[1979]] NAS Award in Chemical Sciences, National Academy of Sciences.<ref name="chemher"/><ref name=Chemical>{{Cite web |title=NAS Award in Chemical Sciences |url=http://www.nasonline.org/site/PageServer?pagename=AWARDS_chemical_sciences |accessdate=2011 թ․ փետրվարի 15 |publisher=National Academy of Sciences}}</ref> * [[1981]] John K. Lattimer Award, American Urological Association.<ref name=honors/> * [[1984]] Priestley Medal, American Chemical Society.<ref name="chemher"/><ref name=honors/> * [[1984]] Award for Chemistry, Arthur M. Sackler Foundation.<ref name="chemher"/> * [[1986]] Lavoisier Medal by Fondation de la Maison de la Chimie.<ref name=honors/> * [[1987]] Award in Chemical Education, American Chemical Society.<ref name="chemher"/> * [[1989]] Vannevar Bush Award, National Science Board.<ref name="chemher"/><ref name=honors/> * [[1990]] Richard C. Tolman Medal, American Chemical Society Southern California Section.<ref name="chemher"/> * [[2008]] "American Scientists" U.S. postage stamp series, $0.41, for his sickle cell disease work.<ref>{{Cite web |title=OSU Celebrates Linus Pauling and Release of New U.S. Postal Service Stamp |url=http://oregonstate.edu/events/stamp/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102050729/http://oregonstate.edu/events/stamp/ |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 2 |accessdate=2013 թ․ ապրիլի 25 |work=Events |publisher=Oregon State University}}</ref> == Գրականություն == * Паулинг Л. Природа химической связи / Пер. с англ. М. Е. Дяткиной. Под ред. проф. Я. К. Сыркина. — М.; Л.։ Госхимиздат, 1947. — 440 с. * Полинг Л. Не бывать войне! / Пер. с англ. под ред. акад. А. Топчева. — М.։ Иностранная литература, 1960. — 236 с. * Полинг Л. Витамин С и здоровье / Пер. с англ. Т.Литвиновой и М.Слоним под ред. В.Н.Букина. — М.։ Наука, 1974. — 80 с. * Полинг Л. Общая химия. Пер. с англ. — М.։ Мир, 1974. — 846 с. * Полинг Л., Полинг П. Химия / Под ред. М. Л. Карапетьянца. — М.։ Мир, 1978. — 683 с. * Камерон Ивен, Полинг Лайнус Рак и витамин С. Обсуждение природы, причин, профилактики и лечения рака (Особая роль витамина С) / Под ред. М. Л. Карапетьянца. — М.։ Кобра Интернэшнл, 2001. — 336 с. * Полинг Л., Икеда Д. Вся жизнь в борьбе за мир. Диалог / Пер. с англ. Ю. М. Канцура. — М.։ Издательство МГУ, 2004. — 144 с. — ISBN 5-211-05034-7. == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=9|էջ=358}} {{DEFAULTSORT:Փոլինգ, Լայնուս}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի աթեիստներ]] [[Կատեգորիա:Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երկարակյացներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հումանիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի քիմիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Կենսաքիմիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի բազմակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ]] [[Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Ֆուլբրայթի կրթաթոշակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] pc2ppnjaxafkv9lifkkkggtwkgmxua6 0 524527 10940586 9156952 2026-10-12T11:49:11Z ~2026-47327-75 176112 10940586 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Տարրական Մասնիկ | անուն = Քվարկ | պատկեր = [[Պատկեր:Proton quark structure.svg|250px]] | Վերնագիր = | Տեսակների քանակ = 6 – [[վերև-քվարկ|վերև]], [[ներքև-քվարկ|ներքև]], [[տարօրինակ քվարկ|տարօրինակ]], [[հմայված քվարկ|հմայված]], [[իսկական քվարկ|իսկական]], [[գեղեցիկ քվարկ|գեղեցիկ]] | Կազմություն = [[Տարրական մասնիկ]] | Վիճակագրություն = [[Ֆերմի-Դիրակի վիճակագրություն|Ֆերմիոնային]] | Սերունդ= 1-ին, 2-րդ, 3-րդ | Փոխազդեցություն = [[Թույլ փոխազդեցություն]], [[Ձգողականություն]], [[Ուժեղ փոխազդեցություն]], [[Էլեկտրամագնիսական փոխազդեցություն]] | Մասնիկ = | Հակամասնիկ = Հակաքվարկ | Տեսություն = [[Մարի Գել-Ման]] | Հայտնագործում = | Նշանակում = | Զանգված = Զրո չէ | Կյանքի տևողություն = | Էլեկտրական լիցք = +{{Frac|2|3}}&nbsp; −{{Frac|1|3}}&nbsp; | Սպին = {{Frac|1|2}} }} '''Քվարկներ''', [[հիմնարար մասնիկներ|հիմնարար]] [[տարրական մասնիկներ]] [[ստանդարտ մոդել]]ում, որոնց [[տարրական էլեկտրական լիցք|լիցքը]] կոտորակային մեծություն է։ == Տարրական մասնիկների ստացումը քվարկներից == [[Հադրոն]]ների ([[բարիոն]]ների և [[մեզոններ]]ի) ուսումնասիրության արդյունքում հայտնագործվեցին մեծ թվով մասնիկեր։ Դրանք բոլորը մատերիայի կառուցվածքի հիմնաքարեր լինել չեն կարող, հետևաբար ֆիզիկոսները պետք է կարողանայն ընտրել այն [[տարրական մասնիկներ]]ին, որոնցից կարող էին կազմված լինել մյուս մասնիկները։ Առաջին անգամ այդ աշխատանքը կատարեցին [[Էնրիկո Ֆերմի|Ֆերմին]] և [[Յանգ Չժեն Նին]]ը։ Նրանք որպես տարրական մասնիկներ ընտրեցին իրենց ժամանակ արդեն հայտնի [[պրոտոն]]ը, [[նեյտրոն]]ը, [[հակապրոտոն]]ը, [[հականեյտրոն]]ը և փորձեցին դրանցից կառուցել այլ մասնիկներ, սակայն արդյունք չստացան։ Հետագայում հայտնագործվեց Λ<sup>օ</sup> [[հիպերոն]]ը, որը ճապոնացի գիտական [[Սոիչի Սակատա]]ն ավելացրեց պրոտոնին և նեյտրոնին՝ դրանով իսկ ընդլայնեցրեց <!-- ի՞նչ իմաստով «կառուցվող» --> [[հադրոններ]]ի քանակը։ Սակայն առաջացավ անլուծելի խնդիր Ω<sup>-</sup> հիպերոնի դեպքում և այն հաղթահարելու նպատակով ամերիկացի ֆիզիկոս [[Մարի Գել-Ման]]ը, իսրայելցի ֆիզիկոս Նեեմանը և շվեյցարացի ֆիզիկոս [[Ջորջ Ցվայգ]]ը հիմնվելով Էնրիկո Ֆերմիի, Յանգ Չժեն Նինի և Սակատայի առաջարկած մոդելի վրա՝ ընդունեցին, որ պրոտոնի, նեյտրոնի, հիպերոնի փոխարեն կարելի է Ω<sup>-</sup>-ի դժվարությունը հաղթահարել, եթե որպես հիմնարար մասնիկ վերցնենք ոչ թե ամբողջ լիցքով մասնիկներ այլ մասնիկներ, որոնք ընդունում են կոտորակային լիցքեր։ Այդ մասնիկներից կազմվում են բոլոր հադրոնները։ Դրանք են [[u-քվարկ|u]], [[d-քվարկ|d]], [[c-քվարկ|c]], [[s-քվարկ|s]], [[t-քվարկ|t]], [[b-քվարկ|b]] քվարկները։ == Նկարագրություն == Քվարկները հադրոնների մեջ գտնվում են կապված վիճակում և ազատ վիճակում գտնվել չեն կարող։ Քվարկները ունեն կոտորակային [[տարրական էլեկտրական լիցք|էլեկտրական լիցք]]։ Աղյուսակից երևում է, որ նրանք ունեն դիսկրետ(ընդհատ) արժեքներ՝ +{{Frac|2|3}}&nbsp; և −{{Frac|1|3}}։ Զանգվածները բաշխված են լայն տիրույթում, ամենաթեթև քվարկի զանգվածը՝ m=(1,5-5) Մէվ, իսկ ամենածանր քվարկի զանգվածը՝ m=(170-175) Գէվ։ Բոլոր քվարկների բարիոնային լիցքը՝ B={{Frac|1|3}} է։ [[Բարիոնային լիցք]]ը ունի ընդհատ կոտորակային արժեք։ Թեթև քվարկները ապրում են երկար, իսկ ծանր քվարկները՝ կարճ։ Քվարկների բաշխումները նման են լեպտոնների բաշխումներին, դրանք ևս բաժանվում են 3 սերունդների, ինչպես նաև վերին և ստորին դասակարգման։ Ստորին դասակարգման մեջ մտնում են -{{Frac|1|3}} լիցքով, իսկ վերին դասակարգման մեջ +{{Frac|2|3}} լիցքով քվարկները։ Ինչպես [[լեպտոններ]]ի դեպքում, այնպես էլ քվարկների դեպքում, վերին և ստորին քվարկների լիցքերի տարբերությունը հավասար է 1։ Երրորդ [[սերունդ (ֆիզիկա)|սերնդի]] քվարկների կյանքի տևողությունը շատ կարճ, երկրորդ սերնդինը ավելի մեծ է քան երրորդինը և ավելի կարճ քան առաջինը։ Առաջին սերնդի քվարկները գործնականում ապրում են ավելի երկար։ Ազատ վիճակում քվարկների որոնման աշխատանքները ավարտվել են արդյունավետ։ Ազատ վիճակում քվարկները չեն հայտնաբերվել և չեն էլ հայտնաբերվելու։ Յուրաքանչյուր քվարկին համապատասխանում է իր հակաքվարկը։ Բոլոր հակաքվարկների համար բարիոնային լիցքը հավասար է -{{Frac|1|3}}։ Բոլոր հակաքվարկներից կազմվում է բարիոները, հակաքվարկներից անտիբարիոնները և քվարկ-հակաքվարկից մեզոնները։ == Արտաքին հղումներ == {{Վիքիպահեստ կատեգորիա|Quark}} {{մասնիկներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=12|էջ=489}} [[Կատեգորիա:Միջուկային ֆիզիկա]] [[Կատեգորիա:Տարրական մասնիկներ]] [[Կատեգորիա:Ստանդարտ մոդել]] [[Կատեգորիա:Քվարկներ]] nxfpqixjxd0pujbyo7ticv0sh5i08mb 0 527967 10940336 10916911 2026-10-11T16:02:05Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկավարժներ]] 10940336 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | բնագիր անուն = Stephen Krashen }} '''Սթիվեն Քրաշեն''' ({{lang-en|'''Stephen Krashen'''}}, {{ԱԾ}}), [[Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարան]]ի<ref name="districtadministration bio">{{Cite web |title=Stephen Krashen : BIO |url=http://www.districtadministration.com/pulse/commentpost.aspx?news=no&postid=16805 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071101141512/http://www.districtadministration.com/pulse/commentpost.aspx?news=no&postid=16805 |archive-date=2007 թ․ նոյեմբերի 1 |accessdate=2015 թ․ հունվարի 31 |publisher=District Administration}}</ref> նախկին դասախոս, ով 1994 թվականին [[լեզվաբանություն|լեզվաբանության]] բաժնից տեղափոխվեց Կրթության ֆակուլտետ։ Լեզվաբան է, կրթության հարցերով հետազոտող և ակտիվիստ։ == Գործունեություն == Քրաշենը ավելի քան 350 աշխատանք և գրքեր է հրապարակել՝ իր ներդրումը ունենալով [[երկրորդ լեզվի ձեռքբերում|երկրորդ լեզվի ձեռքբերման]], [[երկլեզու կրթություն|երկլեզու կրթության]] և ընթերցանության ոլորտներում<ref name="NABE PDF">{{Cite web |title=2005 NABE Executive Board Election, Regional Representatives, West Region —Candidates’ Statements & Biographies (PDF) |url=http://www.nabe.org/documents/elections/west.pdf |publisher=National Association for Bilingual Education}}</ref>։ Նա հայտնի է երկրորդ լեզվի ձեռքբերման ուսումնասիրության շրջանականերում տարբեր ազդեցիկ հասկացություններ և տերմիններ առաջ բերելու համար, ներառյալ [[ձեռքբերում-ուսուցում վարկած]]ը ({{lang-en|''acquisition-learning hypothesis''}}), [[ներդրման վարկած]]ը ({{lang-en|''input hypothesis''}}), [[մոնիթոր վարկած]]ը ({{lang-en|''monitor hypothesis''}}), [[հուզական ֆիլտր]]ը ({{lang-en|''affective filter''}}) և [[բնական հերթականություն]] ({{lang-en|''natural order''}}) վարկածը<ref>Krashen, S. (2003) ''Explorations in Language Acquisition and Use''. Portsmouth: Heimemann.</ref>։ Վերջերս, Քրաշենը առաջ է քաշում [[ազատ կամավորական ընթերցանություն]]ը երկրորդ լեզվի ձեռքբերման ընթացքում, որը, ինչպես նա է ասում, «լեզվի ուսուցման մեջ մեր ունեցած ամենահզոր գործիքն է, և առաջին լեզվի, և երկրորդ լեզվի»<ref name="Achievement Profile">{{Cite web |title=Achievement Profile: Stephen Krashen |url=http://www.eslminiconf.net/september/krashen.html |publisher=Scott, R.}}</ref>։ == Պարգևներ == * 1982։ Միլդենբերգեր մրցանակի դափնեկիր իր՝ Երկրորդ լեզվի ձեռքբերում և երկրորդ լեզվի ուսուցում գրքի (Փրենթիս-Հոլ) համար * 1985։ Պիմսլեուր պարգևի համադափնեկիր՝ տրված Օտար լեզուների ուսուցիչների ամերիկյան խորհրդի կողմից լավագույն տպագրված հոդվածի համար * 1986։ Իր «Անզուգաչափություն, լեզվի ուսուցում և կրիտիկական շրջան» աշխատանքը ''Current Contents''-ի կողմից ընտրվել է որպես ''Citation Class'' * 1993։ Դպրոցների գրադարանների մեդիա կենտրոններին վերաբերող Յուրօրինակ պրեզենտացիա, շնորհվել է School Library Media Annual-ի խմբագիրների կողմից * 2005։ Քրաշենի անունը ավելացվել է [[Միջազգային ընթերցանության ասոցացիա]]յի ընթերցանության փառքի սրահին<ref>{{Cite web |title=Reading hall of fame |url=http://www.readinghalloffame.org/members.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071116042502/http://www.readinghalloffame.org/members.html |archive-date=2007 թ․ նոյեմբերի 16 |accessdate=2015 թ․ հունվարի 31 |publisher=International Reading Association}}</ref>։ * 2005։ Ընտրվել է [[Երկլեզու կրթության ազգային ասոցացիա]]յի նախագահական խորհրդի անդամ<ref>{{Cite web |title=NABE ELECTS REGIONAL REPRESENTATIVES TO EXECUTIVE BOARD |url=http://www.nabe.org/press/press7.html |publisher=NABE}}</ref><ref>{{Cite web |last=Krashen |first=Stephen |title=Evidence Suggesting That Public Opinion Is Becoming More Negative: A Discussion of the Reasons, and What We Can Do About It |url=http://www.languagepolicy.net/archives/Krash11.htm}}</ref>։ == Կրթական ակտիվիզմ == Քանի որ Քրաշենի ծննդավայր [[Կալիֆորնիա]] նահանգում կրթական քաղաքականությունը ավելի ու ավելի թշնամաբար էր տրամադրվում երկլեզվության նկատմամբ, նա պատասխանեց մի հետազոտությամբ, որը քննադատում էր նոր քաղաքականությունը։ Նա նաև հանդես էր գալիս հանրային ելույթներով, ինչպես նաև նամակներ էր գրում թերթերի խմբագիրներին։ Կալիֆորնիայում հակաերկլեզու կրթական օրենքի ընդունման համար քարոզարշավի ժամանակ, որը հայտնի էր որպես [[Առաջարկ 227]], Քրաշենը ագրեսիվ արշավ էր վարում հանրային ֆորումներում, մեդիա թոք շոուներում և բազմաթիվ հարցազրույցներ էր տալիս լրագրողներին, ովքեր գրում էին այդ թեմայով։ Երկրում այլ հակաերկլեզու կրթական արշավների և ռեգրեսիվ լեզվի ուսուցման քաղաքականությանը անցնելու փորձերի ի հայտ գալուց հետո՝ 2006 թվականի դրությամբ, հաշվարկվել էր, որ Քրաշենը խմբագիրներին ավելի քան 1000 նամակ էր ներկայացրել։ Առաջարկ 227-ի քվեարկությունից ընդամենը մեկ շաբաթ առաջ [[Ջիլ Սթյուարթ]]ը "Քրաշենի այրումը" վերնագրով ագրեսիվ հոդված գրեց, որը տեղադրվեց [[''New Times LA'']] թերթի առաջին էջում։ Հոդվածում նա բնութագրում էր Քրաշենին որպես մի մարդու, ով ամուսնացել է "երկլեզու կրթության միլիոնավոր դոլարների արժողությամբ ինդուստրիայի" շահերի հետ։ Սթյուարթը քննադատորեն բնութագրում էր Քրաշենին որպես երկլեզու կրթության հայր։ Քրաշենը լայն քննադատության է արժանացել պահպանողական և [[նատիվիստ]]ական քաղաքական շրջանակներում շնորհիվ լեզվական փոքրամասնությունների կրթության, երկրորդ լեզվի ձեռքբերման ոլորտներում իր ազդեցության և շնորհիվ իր ջանքերի ուղղված դպրոցներում անգլերեն լեզու սովորողներին առնչվող խնդիրների վերաբերյալ հանրության իրազեկմանը։ Քրաշենը կողմնակից է եղել, որպեսզի հետազոտողները ավելի ակտիվ կեցվածք ընդունեն երկլեզու կրթության հարցում հանրության թյուրըմբռնումների դեմ պայքարելու հարցում։ Անդրադառնալով այն հարցին, թե ինչպես բացատրել հանրության դեմ լինելը երկլեզու կրթությանը՝ Քրաշենը հարցնում էր, «Արդյո՞ք դա երկլեզու կրթությունը դիտմամբ վերացնելուն ուղղված թերթերի և այլ լրատվամիջողների համառ տեղեկատվական արշավի շնորհիվ է։ Կամ մի՞գուցե դա այդ մասնագիտության թերությունն է պատմության իր տարբերակը լրագրողներին հասցնելու հարցում։ Վերջին պնդման օգտին կան գիտական հիմնավորում չունեցող բազմաթիվ վկայություններ»։ Շարունակելով՝ Քրաշենը գրում է «Առանց ազգային մակարդակում երկլեզու կրթության էության բացատրմանը և պաշտպանությանը ուղղված լուրջ, նվիրված և կազմակերպված արշավի, շատ կարճ ժամանակում մենք այլևս պաշտպանելու համար ոչինչ չենք ունենա»։ == Աշխատություններ == * Քրաշեն, Ս.Դ. (1981). Երկրորդ լեզվի ձեռքբերում և երկրորդ լեզվի ուսուցում։ Օքսֆորդ. Պերգամոն։ * Քրաշեն, Ս.Դ. (1982). Երկրորդ լեզվի ձեռքբերման սկզբունքները և պրակտիկան։ Օքսֆորդ. Պերգամոն։ * Քրաշեն, Ս.Դ. (1985), Ներդրման վարկածը. խնդիրներ և մտահանգումներ։ Նյու Յորք. Լոնգմեն * Քրաշեն, Ս.Դ. (1989), «Մենք ձեռք ենք բերում բառապաշարը և ուղղագրությունը ընթերցանության միջոցով. Լրացուցիչ վկայություն ներդրման վարկածի օգտին», ''The Modern Language Journal'' 73 (4), pp.&nbsp;440–464 * Քրաշեն, Ս.Դ. (1994), «Հասկանալու կարողության վարկածը և դրա մրցակիցները» * Քրաշեն, Ս.Դ. (1996), Նեղ ֆոկուսով լսողություն, 24 (1), ''System'', pp.&nbsp;97–100 * Մեյսոն, Բ.; Քրաշեն, Ս. (1997), «Էքստենսիվ ընթերցանությունը անգլերենը որպես օտար լեզվում», System 25 (1), pp.&nbsp;91–102 * Քրաշեն, Ս.Դ. (2003), Ուսումնասիրություններ լեզվի ձեռքբերման և օգտագործման մեջ, Փորթսմաութ. ՆՀ. Հեինման։ * Քրաշեն, Ս.Դ. Թերել, Թ.Դ. (1983). Բնական մոտեցումը։ Նյու Յորք. Պերգամոն * Մաքքուիլան, Ջ.; Քրաշեն, Ս.Դ. (2008), «Մեկնաբանություն. Ազատ ընթերցանությունը բավարա՞ր է։ Պատասխան Քոբին (2007), ''About Language Learning & Technology'' 6 (27), pp.&nbsp;104–109 * == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Քրաշեն, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի լեզվաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հոգեբաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկավարժներ]] otww1obtnihw4aobn2iyo6ej2s1klfk 0 528971 10940529 10892572 2026-10-12T09:59:15Z ~2026-47327-75 176112 /* Ծանոթագրություններ */ 10940529 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Helium atom QM.svg|thumb|Հելիումի ատոմի միջուկը։ Չնայած [[պրոտոն]]ները նույն լիցքն ունեն, միասին են մնում (չեն վանում իրար)՝ շնորհիվ ուժեղ միջուկային ուժի։]] '''Ուժեղ փոխազդեցություն''' (գունային փոխազդեցություն, միջուկային փոխազդեցություն), չորս [[հիմնարար փոխազդեցություն]]ներից մեկը։ Ուժեղ փոխազդեցությանը մասնակցում են [[քվարկ]]ները և գլյուոնները, և նրանցից կազմված մասնիկները, որոնք կոչվում են [[հադրոն]]ներ ([[բարիոն]]ներ և [[մեզոն]]ներ)։ Նրանք գործում են [[ատոմ]]ի միջուկի սահմանների և ավելի փոքր հեռավորություններում և պատասխանատու են միջուկում քվարկների կապի և [[նուկլոն]]ների միջև ձգողության համար (բարիոնների տարատեսակներն են [[պրոտոն]]ները և [[նեյտրոն]]ները) == Պիոն-նուկլոնային փոխազդեցություն == [[Պատկեր:Quark model of nucleon-pion interaction.svg|մինի|Պիոն-նուկլոնային փոխազդեցությունը և նրա քվարկային պարզ մոդելը]] Ուժեղ փոխազդեցություն գաղափարի ներմուծման անհրաժեշտություն ծագեց 1930-ական թվականներին, երբ պարզ դարձավ, որ ո՛չ [[Ձգողականություն|ձգողական]], և ո՛չ էլ [[Էլեկտրամագնիսականություն|էլեկտրամագնիսական փոխազդեցության]] երևույթները չեն կարող պատասխանել այն հարցին, թե ի՞նչն է միավորում [[նուկլոն]]ները միջուկում։ 1935 թվականին ճապոնացի ֆիզիկոս [[Հիդեկի Յուկավա]]ն կառուցեց նուկլոնների փոխազդեցության առաջին քանակական հաստատունները, որոնք այժմ հայտնի են պի-[[մեզոն]]ներ կամ [[պիոններ]]։ Հետագայում՝ 1947 թվականին, պիոնները հայտնաբերվեցին փորձարարական ճանապարհով։ Այս պիոն-նուկլոնային տեսության մեջ երկու նուկլոնների ձգումը կամ վանումը նկարագրվում էր նուկլոնի կողմից պիոնի արտանետմամբ և հաջորդ նուկլոնի կողմից նրա կլանմամբ (համանմանորեն էլեկտրամագնիսական փոխազդեցությանը, որը նկարագրվում է որպես վիրտուալ ֆոտոնի փոխանակում)։ Այդ տեսությունը հաջողությամբ նկարագրում է նուկլոն-նուկլոնային փոխազդեցությունների, ինչպես նաև պիոնների և նուկլոնների, և նրանց կապված վիճակների մի ողջ շարք։ Արտանետման էֆեկտիվությունը նկարագրող քանակական [[Գործակիցներ|գործակիցը]] բավականին մեծ էր (համեմատած համանման էլեկտրամագնիսական փոխազդեցության գործակցի հետ), որն էլ բացատրում է ուժեղ փոխազդեցության «[[ուժ]]ը»։ == Նուկլոնների փոխազդեցություն ատոմի միջուկում == [[Պատկեր:Gluon coupling.svg|thumb|right|400px| Ուժեղ փոխազդեցության հիմնական կապերը ձախից աջ՝ գլյուոնային ճառագայթում, գլյուոնային ճեղքում և գլյուոնային ինքնակլանում:]] <math>{r_0}~{\approx}~{10^{-15}}</math> մ կարգի հեռավորությունների վրա, միջուկը կազմող նուկլոնների ուժեղ փոխազդեցության մեծությունը այնքան մեծ է, որ թույլատրում է պրակտիկորեն հաշվի չառնել նրանց էլեկտրամագնիսական փոխազդեցությունը (վանողությունը)։ Ընդհանրապես, նուկլոնների փոխազդեցությունը միջուկում «տարրական» չէ, ավելի շուտ այն մասնիկների միջև գործող ուժեղ փոխազդեցության առկայության անմիջական հետևանք է, որպես օրինակ, նուկլոնը կազմող քվարկների փոխազդեցության [[Վան-դեր-Վալսյան ուժեր]]ը, որոնք բացատրվում են էլեկտրամագնիսական փոխազդեցության գոյությամբ։ ''Երկու'' նուկլոնների փոխազդեցության պոտենցիալ ֆունկցիան, [[լավագույն մոտավորություն|լավագույն մոտավորությամբ]] նկարագրվում է հետևյալ արտահայտությամբ՝ : <math>U(r)=-k{\frac{{\rm{exp}}(-r/{r_0})}{r}},</math> որտեղ <math>k~-</math> ն ուժեղ փոխազդեցության գործակիցն է, սովորաբար այն համարվում է, որ հավասար է <math>1</math>-ի՝ հիմնարար փոխազդեցությունների «հաստատունների համակարգում», որտեղ, օրինակ, էլեկտրամագնիսական փոխազդեցության հաստատունը հավասար է [[Նուրբ կառուցվածքի հաստատուն]]ին (այսպիսի պոտենցիալ ֆունկցիան կոչվում է Յուկավայի պոտենցիալ)։ Այս ֆունկցիայի մոդուլը արագորեն նվազում է, և <math>{r_0}</math> հեռավորությունների վրա աննշան փոքր է։ Ընդհանրապես միջուկի շառավիղը կարելի որոշել <math>R={r_0}{A^{1/3}},</math> մոտավոր բանաձևով, որտեղ <math>A~-</math> ն միջուկի նուկլոնների ընդհանուր թիվն է։ Այստեղից կարելի է, մասնավորապես, շատ մոտավոր գտնել մեզոնի զանգվածը, որպես ուժեղ փոխազդեցության կրողի (առաջին անգամ դա իրականացվել է ճապոնացի ֆիզիկոս [[Յուկավա Հիդեկի|Հիդեկի Յուկավայի]] կողմից)։ Դրա համար, սակայն, պետք է մի քանի առաջարկ անել, որոնք բազմակողմանի ուսումնասիրման ժամանակ կարող են անհիմն թվալ։ Ենթադրենք, որ նուկլոնի կողմից արձակվել է մեզոնը, և կատարելով, ''մեկ'' «պտույտ» պոտենցիալային փոսի եզրին (առաջարկներից առաջինը), կլանվում է մյուսի կողմից։ Մաքսիմալ, հետևաբար և, ամենահավանական ալիքի երկարությունը այդ ժամանակ հավասար է <math>{\lambda}=2{\pi}{r_0}{A^{1/3}}</math>: Մեզոնի իմպուլսը՝ : <math>{p_m}=\frac{h}{2{\pi}{r_0}{A^{1/3}}},</math> որտեղ <math>h~-</math> ն Պլանկի հաստատունն է։ Եթե մենք հիմա (<math>{m_m}</math> մեզոնի զանգվածի որոշման համար) ենթադրենք, որ այն ճշգրտորեն հավասար է միջուկում, շարժման ժամանակ ունեցած զանգվածին, ապա դա թերագնահատում կլինի։ Նույն ձևով, եթե ենթադրենք, որ միջուկում մեզոնի արագությունը մոտավորապես հավասար է լույսի արագությանը, ապա այն նույնպես ճշգրիտ չի լինի։ Կոպիտ մոտավորության դեպքում կարող ենք ենթադրել, որ, եթե մենք մեզոնի իմպուլսը հավասարեցնենք <math>{m_m}c</math> ի, (<math>c~-</math> ն լույսի արագությունն է վակուումում), երկու «անճշտությունները» իրար կչեզոքացնեն։ Այդ ժամանակ՝ : <math>{m_m}=\frac{h}{2{\pi}c{r_0}{A^{1/3}}}:</math> Այժմ առավել ֆիզիկորեն արդարացի կլինի, որ այստեղ տեղադրենք <math>A=2</math>, քանի որ խոսքը երկու նուկլոնների մասին էր։ Այդ ժամանակ՝ : <math>{m_m}=\frac{h}{2{\pi}c{r_0}{2^{1/3}}}~{\approx}~2.8{\times}{10^{-28}}</math> կգ։ Այս մեծությունը համարյա հավասար է <math>306,5{m_e}</math> ի, որտեղ <math>{m_e}~-</math> ն էլեկտրոնի զանգվածն է։ Իրականում, միջուկային փոխազդեցության կրողը հանդիսացող մեզոնի զանգվածը, կազմում է մոտավորապես <math>{m_{m(\rm{real})}}~{\approx}~273{m_e}~{\approx}~2,26{\times}{10^{-28}}</math> կգ, որը առավել ճշգրիտ հաշվարկների արդյունք է, որոնց արդյունքում օգտագործվում են [[քվանտային մեխանիկա]]յի համակարգի «առավել կատարելագործված» տարրեր (չնայած, հավանաբար, կարելի էր «վերցնել» <math>306,5{m_e}</math> զանգվածով էկզոտիկ մեզոն)։ Նուկլոնների միջին արագությունը, միջուկային նյությում, գնահատելու համար հնարավոր է [[Ֆերմի-գազ]]ի մոդելի վրա<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Бете Г., Моррисон Ф. |заглавие=Элементарная теория ядра |год=1958 |место=М |издательство=Иностранная литература |страницы=207—209 |страниц=352}}</ref>։ Փուլային տարածության ծավալը, որն համապատասխանում է միավոր ծավալում մասնիկների «ֆիզիկական» տարածությանը, որոնց իմպուլսները <math>p~{\le}~{p_0}</math> է, որտեղ <math>{p_0}~-</math> ն որոնվող սահմանային իմպուլսն է, հավասար է <math>4{\pi}{p_0^3}/3</math>: Բաժանելով այն <math>h^3</math> ի, կստանանք «վանդակների» քանակը, որոնցում կտեղավորվեն երկուական պրոտոն և նեյտրոն։ Ենթադրելով, որ պրոտոնների թիվը հավասար է նեյտրոնների թվին, կստանանք : <math>4{\frac{4{\pi}}{3}}{\left({\frac{p_0}{h}} \right)^3}={\frac{A}{V}},</math> որտեղ <math>V~-</math> ն միջուկի ծավալն է, բանաձևից նրա շառավղի համար կստանանք <math>R=r_0 A^{1/3}</math>, որտեղ <math>r_0 \sim 1.23{\times}10^{-15}</math> մ է։ Արդյունքում ֆերմի-իմպուլսի համար կստանանք՝ : <math>{p_0}=\left({\frac{3A{\pi}^2}{2V}} \right)^{1/3}{\frac{h}{2{\pi}}}~ = ~ \left({\frac{9 \pi}{8}} \right)^{1/3}{\frac{h}{2{\pi} r_0}} \approx 1.52 \,{\frac{\hbar}{r_0}} {\approx}~{1,3{\times}10^{-19}}</math> կգ<math>{\cdot}</math>մ<math>/</math>վ <math>{\approx} ~244</math> ՄէՎ/վ։ == Հադրոնների ուժեղ փոխազդեցության ֆենոմենոլոգիա == 1950-ական թվականներին հայտնագործվեց [[տարրական մասնիկներ]]ի ահռելի քանակություն, որոնցից մեծ մասը օժտված էին [[կյանքի տևողություն|կյանքի շատ կարճ տևողությամբ]]։ Այս բոլոր մասնիկները ուժեղ փոխազդող էին՝ [[միջուկի էֆեկտիվ կտրվածք]]ում նրանց տեղաբաշխումը մեկի մյուսի նկատմամբ, նուկլոնների և պիոնների փոխազդեցության կտրվածքի կարգի էին, և էականորեն գերազանցում էին էլեկտրոնների հետ նրանց փոխազդեցության կտրվածքը։ Այս հադրոնների մեջ կային ինչպես [[մեզոն]]ներ, այնպես էլ [[բարիոն]]ներ։ Նրանք օժտված էին տարբեր [[սպին]]ներով և [[էլեկտրական լիցք]]երով, [[զանգված]]ի իրենց արժեքներով և նախընտրելի [[տրոհման ուղի]]ներով, նկատելի էր դառնում պարբերականությունը, սակյան որտեղից էր այն առաջանում՝ անհասկանալի էր։ Պիոն-նուկլոնային ցրմանը համանմանորեն կառուցվել է հադրոնների ուժեղ փոխազդեցությունների մոդելը, որտեղ փոխազդեցության յուրաքանչյուր տիպին, յուրաքանչյուր ցրմանը համապատասխանում է իր որոշակի փոխազդեցության հաստատունը։ Բացի դրանից, դիտարկվսծ կախումներից որոշները չհաջողվեց բացատրել, և նրանք, «խաղի կանոններին» համապատաասխան, ուղղակի որպես [[պոստուլատ]] համարվեցին, որոնց ենթարկվում են հադրոնները ([[Ցվեյգի օրենք]]ի, [[իզոսպին]]ի և [[G-զույգություն|G-զույգության]] պահպանումը և այլն)։ Չնայած նրան, որ ընդհանուր առմամբ, այս նկարագիրը գործում էր, այն, անխոս, բավարար չէր տեսական տեսակետից՝ առավելագույնս շատ էր պոստուլատների թիվը, ազատ պարամետրերի մեծ քանակությունը ներմուծվում էր բոլորովին կամայականորեն ու առանց որևէ սխեմայի։ 1960-ականների կեսերին հայտնագործվել է հադրոնների հատկությունների [[Մարի Գել-Ման|Մարի Գել-Մանի մատրիցաները]]՝ SU(3) համաչափությունը, և հասկանալի դառավ, որ ազատության սկզբունքային աստիճանները հադրոնների «կազմավորման» դեպքում, այնքան էլ շատ չէ։ Այդ ազատության աստիճանները ստացան [[քվարկ]]ներ անվանումը։ Մի քանի տարի անց կատարված փորձերը ցուցադրեցին, որ քվարկները՝ ոչ միայն հադրոնի ազատության աստիճանի բացարձակ, այլև իրական մասնիկներ են, որոնցից բաղկացած են հադրոնները, որոնք էլ նրա իմպուլսի, էլեկտրական լիցքի և սպինի կրիչներն են և այլն։ Միակ պրոբլեմը կայանում էր նրանում, թե ինչպես նկարագրեն այն փաստը, որ քվարկները չեն կարող դուրս պրծնել հադրոններից՝ կամայական ռեակցիաների ժամանակ։ Այնուամենայնիվ, քվարկների փոխազդեցության դինամիկ նկարագրության տեսական բացակայության դեպքում անգամ, արդեն այն փաստը, որ հադրոնները՝ բաղկացուցիչ մասնիկներ են, թույլատրեց բացատրել հադրոնների շատ էմպիրիկ հատկություններ։ == Քվանտային քրոմոդինամիկայի ուժեղ փոխազդեցություններ == 1970-ական թվականներին կառուցվել է քվարկների ուժեղ փոխազդեցության միկրոսկոպիկ տեսությունը, որը ստացել է [[քվանտային քրոմոդինամիկա]] անվանումը (ՔՔԴ)։ [[Պոստուլատ|Պոստուլատացվում է]], որ յուրաքանչյուր քվարկ օժտված է նոր ներքին [[Քվանտային թվեր|քվանտային թվով]], որը պայմանականորեն անվանվում է '''[[Գույն (ՔՔԴ)|գույնով]]'''։ Առավել ճշգրտորեն, ազատության նախկին մակարդակներին ի հավելումն, քվարկին վերագրվում է վիճակի որոշակի վեկտոր՝ համակարգված եռաչափ [[գունային տարածություն (ՔՔԴ)|գունային տարածության]] մեջ։ Տրամաչափային մոտեցման դեպքում դրվում է մեր աշխարհի դիտվող հատկությունների [[Ինվարիանտություն|ինվարիանտության]] պահանջը [[Ունիտար մատրիցաներ|ունիտար պտույտների]] համեմատության հետ՝ քվարկների գունային տարածության մեջ, այսինքն [[Հատուկ ունիտար խումբ|SU(3) խմբի]] տարրերի հետ։ Այսպիսով, ՔՔԴ-ն հանդիսանում է [[Յանգ-Միլսի տեսություն]]ը։ Համատեղ ծագող տրամաչափային դաշտը հենց նկարագրում է քվարկների փոխազդեցությունը։ Այս դաշտը հնարավոր է դառնում [[Քվանտային մեխանիկա|քվանտացնել]], և նրա [[քվանտ]]ները կոչվում են '''[[գլյուոններ]]'''։ [[Պատկեր:Nuclear Force anim smaller.gif|thumb|350px|Միջուկային ուժերի (կամ մնացորդային ուժեղ ուժի) փոխազդեցության անիմացիան։ Փոքրիկ գունավոր կրկնակի գնդերը՝ գլյուոններն են, որոնց կարելի է տեսնել պրոտոնի և նեյտրոնի համատեղ միացմամբ։ Այս գլյուոնները նույնպես պարունակում են քվարկ-հակաքվարկ կոմբինացիան, որը կոչվում է պիոն, և այսպիսով, օգնում են փոխանցել ուժեղ փոխազդեցության մնացորդային մասը նույնիսկ անգույն հադրոնների միջև։ Այս դիագրամին համապատասխան ցուցադրված են հակագույները։ Ընդարձակ ցուցադրության համար սեղմել այստեղ[[:Պատկեր:Quark Anticolors.svg|this diagram]]:Ընդարձակ ցուցադրում [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif click here] ]] Քանի որ, գունային տարածության մեջ, գլյուոնների յուրաքանչյուր տիպ տալիս է իր որոշակի տեսակը, անկախ [[գլյուոնային դաշտեր]]ի քանակը հավասար է SU(3) խմբի [[Չափայնություն|չափայնությանը]], այսինքն ութի։ Սակայն բոլոր գլյուոնները փոխազդում են բոլոր քվարկների հետ միևնույն ուժով։ [[Քվանտային էլեկտրադինամիկա]]յին համանման, որտեղ փոխազդեցության «հզորությունը» բնութագրվում է [[նուրբ թաղանթների հաստատուն|նուրբ թաղանթների հաստատուն՝ α-ով,]], ուժեղ փոխազդեցության «հզորությունը» բնութագրվում է <math>\alpha_s</math> [[ուժեղ փոխազդեցության հաստատուն]]ով։ Ընդգծենք, որ գլյուոնները գույներով են փոխազդում։ Այն բանի համար, որ SU(3) խումբը [[Աբելյան խումբ|Աբելյան խումբ չէ]], '''գլյունները նույնպես օժտված են գույնով''', և նշանակում է, որ կարող են իրար հետ փոխազդել, և ըստ տեսության առաջանում են [[Ֆեյնման Ռիչարդ|Ֆեյնմանի դիագրամի]] եռանկյուն և քառանկյուն գագաթներ։ Սրանում էլ կայանում է ՔՔԴ-ի սկզբունքային տարբերությունը Քվանտային էլեկտրադինամիկայից, որտեղ [[ֆոտոն]]ը լիցքավորված չլինելու պատճառով, չէր փոխազդում ինքն իր հետ։ Ընդգծենք նաև, որ քվարկներից և հակաքվարկներից կարելի է ստանալ կոմբինացիաներ, որոնք ունեն «զրոյական» գույն, այսինքն անգույն են։ Երկարալիքային տիրույթում այսպիսի վիճակներով գլյուոնները չեն փոխազդում։ ՔՔԴ-ի հաջորդ կարևորագույն հատկությունը '''լիցքի հակաէկրանավորումն է''։ SU(3)-ի խմբային հատկությունները բերում են նրան, որ ուժեղ փոխազդեցության <math>\alpha_s</math> կապի հաստատունը փոքրանում է քվարկների միջև եղած հեռավորության փոքրացման հետ, և մեծանում է քվարկների իրարից հեռանալուն զուգընթաց։ Այս կախումներից առաջինը հանգեցնում է '''ասիմպտոտիկ ազատությանը'''՝ իրար մոտ հեռավորությամբ թռչող քվարկները կարելի է առաջին մոտավորությամբ համարել չփոխազդող։ Մեդալի հակառակ կողմը՝ քվարկների '''[[կոնֆայմենթ]]ն''' է կամ գերումը։ Դա նշանակում է, որ քվարկները չեն կարող կոնֆայմենթի որոշակի շառավղի արժեքից առավել իրարից հեռանալ (1 [[Ֆեմտո|ֆմ]]-ի կարգի)։ Սակայն երկու անգույն վիճակները կարող են իրարից հեռանալ կամայական հեռավորությամբ, քանի որ նրանց գլյուոնային դաշտը իրենց չի պահում։ Արդյունքում ստացվում է, որ իրական աշխարհում դիտվում են ոչ թե ազատ քվարկներ, այլ նրանց անգույն կոմբինացիաները, որոնք էլ նույնականացվում են [[հադրոններ]]ի հետ։ Հեռացված լինելով կոնֆայմենթի շառավիղը գերազանցող հեռավորությամբ, հադրոնները ամեն դեպքում փոխազդում են, սակայն արդեն ոչ թե գլյուոնների փոխանակման հաշվին, այլ այլ հադրոնների փոխանակման պատճառով։ Մասնավորապես, ցածր էներգիաների դեպքում առավել ուժեղ են ստացվում պի մեզոններով փոխանակումները՝ [[ուժեղ փոխազդեցություններ]] (տես վերևը)։ Այսպիսի փոխազդեցությունը (որով, իմիջիայլոց, և պահվում է միջուկում նուկլոնները), նույնպես ավանդականորեն անվանվում է ուժեղ։ Սակայն, պետք է հասկանալ, որ այս «մնացորդային» ուժեղ փոխազդեցությունը, համանման է [[Վան-Դեր-Վալսյան ուժեր|Վան-դեր-Վալսյան]] փոխազդեցությանը չեզոք ատոմներում։ == Բարձրէներգետիկ ռեակցիաների ուժեղ փոխազդեցություններ == Գոյություն ունեն հադրոնների բախումների բարձրէներգետիկ պրոցեսների մի շարք, որոնցում բացակայում է կոշտ մասշտաբը, որի պատճառով, ՔՔԴ-ի շրջանակներում, հաշվարկները ըստ [[խոտորման տեսություն|խոտորման տեսության]] դառնում են ոչ հավաստի։ Այդպիսի ռեակցիաների շարքում են հադրոնների լրիվ կտրվացքով բախումները, նրանց կոշտ ցրումը ոչ մեծ անկյուններով, [[Դիֆրակցիա|դիֆրակցիոն պրոցեսները]]։ [[Կինեմատիկա]]յի տեսանկյունից, այսպիսի ռեակցիաներում բախվող մասնիկների էներգիան է համարվում առավելագույնը հանգստի վիճակում, և ոչ սահմանային իմպուլսը։ Սկսած 1960-ական թվականներից, այսպիսի ռեակցիաների հիմնական հատկություններ հաջողությամբ նկարագրվել են [[Ռեջեյի տեսություն|Ռեջեյի տեսության]] վրա հիմնված ֆենոմենոլոգիական մոտեցումներով։ Այս տեսության շրջանակներում, հադրոնների ցրման բարձրէներգետիկ վիճակները առաջանում են որոշակի հավաքական օբյեկտների՝ [[ռեջեոններ]]ի փոխանակման արդյունքում։ Առավել կարևոր ռեջեոնը այս տեսության մեջ [[պոմերոն]]ն է՝ միակ ռեջեոնը, որի ավանդը ցրման կտրվացքում չի փոքրանում էներգիայի հետ։ 1970-ական թվականներին պարզվեց, որ ռեջեոնների շատ հատկություններ կարելի է դուրս բերել քվանտային քրոմոդինամիկայից։ ՔՔԴ-ի համապատասխան մոտեցումը կոչվում է Բալիցկիի-Ֆադինի-Կուրաևի-Լիպատովի մոտեցում ([[ԲՖԿԼ]])։ == Ուժեղ փոխազդեցությունների տեսության ընթացիկ վիճակներ == Ուժեղ փոխազդեցությունների տեսական նկարագիրը հանդիսանում է [[տարրական մասնիկների ֆիզիկա]]յի ամենից շատ մշակված և դրա հետ մեկտեղ հախուռն կերպով զարգացած բաժիններց մեկը։ Չնայած նրան, որ [[քվարկներ]]ի և [[գլյուոններ]]ի միջև ընթացող [[Քվանտային քրոմոդինամիկա|գունային փոխազդեցության]] հիմնական բնույթը հասկանալի է, քվանտային քրոմոդինամիկայով նրանց էությունը նկարագրող մաթեմատիկական հավասարումները բարդ ու խրթին են, այդ իսկ պատճառով կոնկրետ դեպքերում, առաջին սկզբուքից դրանց հաշվարկները դառնում են (համենայն դեպս, մինչ հիմա) անհնար։ Արդյունքում ծագում է էլեկտրական նկարագիր, երբ ճշգրիտ մաթեմատիկական հավասարումների կողքին հայտնվում են, [[քվանտոմեխանիկական ինտուիցիա]]յի վրա հիմնված, կիսաքանակական մոտեցումներ, որոնք, սակայն հիանալի կերպով վերլուծում են էլեկտրամագնիսական տվյալները։ Նշենք ուժեղ փոխազդեցությունների ժամանակակից տեսության ընդհանուր կառուցվածքը։ Նախ և առաջ, տեսության հմքն է հանդիսանում [[քվանտային քրոմոդինամիկա]]ն։ Այս տեսության մեջ հիմնական ազատության աստիճանները [[քվարկներ]]ն ու [[գլյուոններ]]ն են, նրանց փոխազդեցության [[Լագրանժյան|լագրանժիանը]] հայտնի է։ Ուժեղ փոխազդեցության նկարագրման մոտեցումները էականորեն կախված են այն բանից, թե կոնկրետ որ օբյեկտն է ուսումնասիրվում։ կարելի է առանձնացնել հետևյալ խմբերը՝ * '''կոշտ հադրոնային ռեակցիաներ''', որոնցում հիմնական դեր են խաղում հենց այն քվարկներն ու գլյուոնները և որոնք լավ նկարագրվում են [[ՔՔԴ]]-ի [[խոտորման տեսություն|խոտորման տեսությամբ]], * '''կիսակոշտ ռեակցիաներ''', որոնցում գիտակից նկարագրման համար հարմար է հաշվի առնել խոտորման տեսության անվերջ թվով անդամներ, և որոշակի սահմանային դեպքերում դա հնարավոր դառնում իրագործել։ * '''ցածրէներգետիկ (փափուկ) հադրոնային ռեակցիաներ''', որոնցում ազատության մակարդակները, առավել իմաստալից են դառնում քվարկները (հադրոնները) և ուսումնասիրվում են փոխազդեցության օրենքները։ * '''հադրոնների վիճակագրական հատկությունները''', որոնցում, կախված կոնկրետ դեպքից, կարող են օգտագործվել տարբեր մոտեցումներ։ Ներքևում կարճ նկարագրված են ուժեղ փոխազդեցությունների տեսության մեթոդները յուրաքանչյուր դեպքի համար։ === Հադրոնային կոշտ ռեակցիաներ === Մինչ այժմ հայտնագործված բոլոր հադրոնները տեղաբաշխված են ստանդարտ նկարագրության մեջ, որում նրանք հավաքական՝ քվարկներից ու հադրոններից կառուցված, [[Գույն (քվանտային քրոմոդինամիկա)|անգույն]] մասնիկներ են։ Այս ներքին քվարկային կառուցվածքի վրա հիմնված բնութագրիչ էներգիաները (այսինքն, պոտենցիալային մոդելների կապի էներգիաները) մոտավորապես <math>Q_0 = 1</math> ԳէՎ-ի կարգի են։ Ծագում է հադրոնների բախման պրոցեսների բնական դասակարգումը՝ * եթե իմպուլսի փոխանցումը <math>Q_0</math>-ից էականորեն փոքր է, ապա հադրոնների ներքին ազատության մակարդակների դինամիկան էական չէ, և կարելի է տեսությունը ապաձևակերպել հադրոնային էֆեկտիվ տեսության տեսքով։ * իսկ եթե ցրման ժամանակ իմպուլսի փոխանցումը էականորեն մեծ է այդ արժեքից, ապա խոսք է գնում կոշտ հադրոնային ռեակցիայի մասին։ Այս դեպքում հադրոնները մեծ ճշգրտությամբ պետք է համարել թույլ կապված, և ցրումը, առանձին արագ շարժվող հավաքական հադրոնների միջև տեղի է ունենում [[պարտոն]]ներով։ Այսպիսի վարքը կոչվում է [[ասիմպոտիկ ազատություն]] և կախված է, հիմնականում, իմպուլսի փոխանցման ժամանակ, ուժեղ փոխազդեցության հաստատունի նվազումից (հիմնականում հենց այս հայտնագործության համար է 2004 թվականին տրվել [[Նոբելյան մրցանակ]] ֆիզիկայի բնագավառում)։ ==== Փարթոնային պատկեր ==== Մեծ էներգիայով օժտված [[հադրոն]]ը շնորհիվ ասիմպտոտիկ ազատության կարելի է համարել թույլ փոխազդեցությամբ օժտված մասնիկների [[համակարգ]], որոնք շատ մոտենալու դեպքում չեն փոխազդում և ստացել են [[Փարթոններ|փարթոն]] անվանումը։ Ա և Բ հադրոնների փոխազդեցությունը դիտարկվում է որպես երկու փարթոնների փոխազդեցություն (համապատասխանաբար i և j): Նման ռեակցիայի ընթացքը կգրվի հետևյալ կերպ. <center><math>\sigma(A+B) = \int\limits_0^1 dx_1 dx_2\, f_i^A(x_1) f_j^B(x_2)\cdot \sigma(i+j)\,.</math></center> Այստեղ <math>f_i^A(x_1)</math> նշանակում է <math>i</math> տիպի փարթոնի խտությունը Ա հադրոնում, որը փոխադրում է <math>x_1</math>հադրոնի իմպուլսի մի մասը։ Կոմպլիներային ֆակտորի էության մոտավոր նշանակությունն այն է, որ փարթոնների խտությունը այս արտահայտության մեջ կախված է նրանից, թե ինչ ռեակցիա ենք դիտարկում, իսկ <math>\sigma(i+j)</math>երկու փարթոնների բախման գրանցման ժամանակ երկու փարթոնները համարվում են իրական (և ոչ վիրտուալ)։ Այդպիսի մոտեցումը լավ է աշխատում հենց կոշտ փոխազդեցության ոլորտում։ Բարձր էներգիայով հադրոնների փարթոնային կառուցվածքը ավելի բարդ է հենց նույն հադրոնների քվարկային կառուցվածքից, որոնք գտնվում են դադարի վիճակում։ Դադարի վիճակում գտնվող հադրոնի փոխակերպումը արագացման դեպքում ոչ միայն փոխվում է վալենտական քվարկների իմպուլսի բաժանումով, այլ նաև առաջանում են գլյուոններ, նաև քվարկի հակաքվարկ զույգեր (այսպես կոչված «ծովային քվարկներ»)։ Բոլոր այդ փարթոնները հադրոնի գումարային իմպուլսում ունեն իրենց բաժինը, նաև ունեն ներդրում հադրոնի ընդհանուր սպինում։ Արդեն մի քանի ՋԷՎ էներգիայով հադրոններում գլյուոնները տեղափոխում են հադրոնի իմպուլսի մոտավորապես կեսը և էներգիայի հետագա մեծացման հետ այդ բաժինը աճում է։ <!-- Ստուգել։ Հադրոնների և դրանց ուժեղ փոխազդեցության ճշգրիտ տեսություն դեռևս ստեղծված չէ, սակայն որոշակի հույսեր կան, որ այդպիսի տեսության դեր կարող է կատարել քվանտային քրոմադինամիկան։ --> ==== Փարթոնային խտությունների էվոլյուցիայի հավասարումներ ==== Դինամիկ կապված համակարգը (իսկ ավելի ճշգրիտ, նրա [[Ֆոկի տարածություն|վիճակի ֆոկովյան վեկտորը]]) ինվարիանտ չէ [[Լորենցի ձևափոխություններ]]ի համար, այդ պատճառով հաշվարկի այլ համակարգ տեղափոխվելիս, մենք դիտում ենք հադրոնի կազմի փոփոխություն; Կարելի է պայմանականորեն ասել, որ գլյուոնային կոմպոնենտը առաջանում է այն ուժից, որը պահում էր քվարկին բարձր էներգիաների դեպքում, հանգստի վիճակում գտնվող հադրոնում։ սրանից պարզ է դառնում, որ [[պարտոն]]ային խտությունները [[առաջին սկզբունքներ]]ով հաշվարկելու համար, առայժ հնարավոր չէ, քանի որ ՔՔԴ-ում դեռևս լուծված չէ կապված վիճակների համընդհանուր պրոբլեմը։ Սակայն [[խոտորման տեսություն|խոտորման տեսության]] սահմաններում ՔՔԴ կարելի է ներմուծել պարտոնային խտությունների էվոլյուցիայի հավասարումները՝ կոշտ պարամետրի մեծացմանը զուգընթաց (որպես օրենք, փոխանցված իմպուլսի քառակուսին)։ Այս հավասարումը կրում է '''Դոկշիցեր-Գրիբով-Լիպատով-Ալտարելլ-Պարիզի հավասարում''' (ԴԳԼԱՊ հավասարում) անվանումը։ === Քվանտային քրոմոդինամիկան վանդակով === Քվանտային քրոմոդինամիկան վանդակով՝ քվանտոքրոմոդինամիկ հաշվարկների ոչպերդուրպանցիոն (վայրիվեյրո փոփոխություններ) մոտեցում է, հիմնված անընդհատ [[տարածություն-ժամանակ]]ի փոխարինմամբ դիսկրետ վանդակով և, Մոնտե-կառլոյի մեթոդով, ընթացիկ պրոցեսների մոդելավորմամբ։ Այսպիսի հաշվարկները պահանջում են հզոր [[սուպերհամակարգիչներ]], սակայն թույլատրում են առավել մեծ ճշգրտությամբ պարամետրերը հաշվարկել, որոնց հաշվարկը անալիտիկ այլ մեթոդներով հնարավոր չէ։ Օրինակ, պրոտոնի զանգվածի հաշվարկը տվել է իրականից 2 % փոքր մեծություն<ref name="Fodor">{{Cite journal |author=S. Dürr, Z. Fodor, J. Frison, C. Hoelbling, R. Hoffmann, S. D. Katz, S. Krieg, T. Kurth, L. Lellouch, T. Lippert, K. K. Szabo, and G. Vulvert |date=2008 թ․ նոյեմբերի 21 |title=''Ab Initio'' Determination of Light Hadron Masses |url=http://www.sciencemag.org/cgi/data/322/5905/1224/DC1/1 |journal=Science |volume=322 |issue=5905 |page=1224 |pages=1224–7 |bibcode=2008Sci...322.1224D |doi=10.1126/science.1163233 |pmid=19023076}}</ref><ref>{{Cite web |date=2008 թ․ նոյեմբերի 24 |title=Учёные подтвердили знаменитую формулу Эйнштейна |url=http://www.membrana.ru/particle/13301 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/67yauL03n?url=http://www.membrana.ru/particle/13301 |archivedate=2012 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2012 թ․ մարտի 1 |publisher=Membrana}}</ref>։ Վանդակով ՔՔԴ-ն նույնպես թույլատրում է ընդունելի ճշգրտությամբ հաշվարկել այլ մասնիկների զանգվածները նույնպես, այդ թվում նաև դեռևս չբացահայտված հադրոններինն էլՙ որն էլ հեշտացնում է նրանց հայտնագործումը։ 2010 թվականին, վանդակային հաշվարկներով, [[U-քվարկ|u]] և [[D-քվարկ|d]] քվարկների զանգվածը կտրուկ կերպով ճշգրտվել է՝ հաշվարկի սխալը իջեցվելով 30 %-ից 1,5 %-ի<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ ապրիլի 7 |title=Легчайшие кварки взвешены с невероятной точностью |url=http://www.membrana.ru/particle/1996 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/67yaxWl5e?url=http://www.membrana.ru/particle/1996 |archivedate=2012 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2012 թ․ մարտի 1 |publisher=Membrana}}</ref>։ == Հատկություններ == Բացահայտված են ուժեղ փոխազդեցության մի շարք օրինաչափություններ։ Այսպես, ուժեղ փոխազդեցությունն [[ինվարիանտություն|ինվարիանտ]] է տարածական ինվերսիայի, ժամանակի անդրադարձման և լիցքային համալուծության նկատմամբ։ Ուժեղ փոխազդեցությամբ պայմանավորված պրոցեսներում պահպանվում են [[էլեկտրական լիցք|էլեկտրական]] և [[բարիոնային լիցք|բարիոնային]] լիցքերը, [[տարրական մասնիկների տարօրինակություն|տարօրինակությունը]], [[տարրական մասնիկների հմայք|հմայքը]] և [[տարրական մասնիկների գեղեցկություն|գեղեցկությունը]]։ Բնության մեջ գոյություն ունեցող ուժեղ փոխազդող մասնիկները՝ [[հադրոններ]]ը, կարելի է բաժանել խմբերի, որոնցից յուրաքանչյուրի մեջ մտնում են մոտավորապես հավասար զանգված և միևնույն ներքին [[քվանտային թվեր]] (բացառությամբ էլեկտրական լիցքի) ունեցող մասնիկներ։ Այդ խմբերը կոչվում են ՏՍ(2) իզոտոպային խմբի [[իզոսպին#Իզոտոպ մուլտիպլետներ|իզոտոպային մուլտիպլետներ]]։ Օրինակ, պրոտոնը և նեյտրոնը կազմում են իզոտոպային դուպլետ, իսկ π<sup>+</sup>-, π<sup>0</sup>- և π<sup>-</sup>-[[մեզոններ]]ը՝ իզոտոպային տրիպլետ։ Ուժեղ փոխազդեցությունն ունի [[իզոտոպային ինվարիանտություն#Ուժեղ փոխազդեցության ինվարիանտություն|իզոտոպային ինվարիանտության]] հատկություն՝ մի մուլտիպլետ կազմող մասնիկների ուժեղ փոխազդեցությունը նույնն է։ Հետևյալ քայլը տարբեր իզոտոպային մուլտիպլետներին պատկանող և տարօրինակության տարբեր արժեք ունեցող հադրոնների խմբավորումն է ըստ ՏՍ (3) ունիտար խմբի մուլտիպլեաների։ Օրինակ, պրոտոնը, նեյտրոնը և Λ<sup>-</sup>-, Σ<sup>+</sup>-, Σ<sup>0</sup>-, Σ<sup>-</sup>-, Ξ<sup>0</sup>-, Ξ<sup>-</sup>-[[հիպերոն]]ները կազմում են ունիտար օկտեա։ Հադրոնները դասակարգելիս պարզորոշ դրսևորվում է ևս մեկ օրինաչափություն։ Միևնույն ներքին քվանտային թվեր ու տարբեր սպիններ ունեցող մասնիկները կազմում են I~M<sup>2</sup> ուղիղ գծերի վրա դասավորվող շարքեր (I-ն մասնիկի [[սպին]]ն է, M-ը՝ [[զանգված]]ը)։ Այդ գծերը կոչվում են ''[[Ռեջեի հետագծեր]]'' (իտալացի ֆիզիկոս Տ․ Ոեջեի)։ Ուժեղ փոխազդեցության հատկությունների հետազոտման փորձերը ցույց են տվել, որ բարձր էներգիաների դեպքում հադրոնների ուժեղ փոխազդեցության լրիվ կտրվածքների բնորոշ արժեքներն ընկած են 20-25 [[բառն (չափման միավոր)|մբառն]] (մեզոն-նուկլոնային փոխազդեցություններ) և 40-45 մբառն (նուկլոն-նուկլոնային փոխազդեցություններ) տիրույթներում և դրսևորում են էներգիայի հետ դանդաղ աճի միտում։ Բարձր էներգիայի հադրոնների բախումներում հիմնական մասը (~80%) կազմում են բազմակի ծնման պրոցեսները։ Այդ պրոցեսներում ծնված մասնիկների բաշխումներն ըստ երկայնական [[իմպուլս (շարժման քանակ)|իմպուլսի]] (P||), բախման տարբեր [[էներգիա]]ների (E) դեպքում նման են և կախված են միայն P||E հարաբերությունից։ Այդպիսի վարքագիծը կոչվում է [[Ֆեյնմանի սկեյլինգ]] կամ ''մասշտաբային ինվարիանտություն'' ({{lang-en|scaling}} մասշտաբավորում)։ Ուժեղ փոխազդեցության հետևանքով ծնված մասնիկների լայնական իմպուլսների (<small><math>P_{\perp}</math></small>) արժեքները սահմանափակ են (<small><math>P_{\perp}</math></small> ≈^0,3—0,5 [[էլեկտրոն-վոլտ|ԳէՎ]]/[[լույսի արագություն|c]]) և փաստորեն կախված չեն E-ից։ <small><math>P_{\perp}</math></small>-ի մեծ արժեք ունեցող մասնիկների ծնունդը խիստ հազվադեպ է և հաստատում է հադրոնների [[փարթոններ|փարթոնային]] պատկերացումները, որոնք առաջացել են [[լեպտոն]]-նուկլոնային [[ոչ առաձգական ցրումներ|ոչ առաձգական ցրման]] պրոցեսներն ուսումնասիրելիս։ Ուժեղ փոխազդեցության տեսական հետազոտություններում լայնորեն կիրառվում են պրոցեսների ամպլիտուդների ընդհանուր հատկությունների (պատճառականություն, խաչաձև սիմետրիա) վրա հիմնված մոդելները։ Անալիտիկությունը պատճառականության հետևանք է ամպլիտուդների՝ որպես իրենց փոփոխականների ֆունկցիաների։ Վերջինս իր հերթին հանգեցնում է ամպլիտուդների իրական ու կեղծ մասերն իրար կապող դիսպերսիոն առնչությունների։ Բարձր էներգիայի հադրոնների ուժեղ փոխազդեցությունը նկարագրող տեսական մոդելներից ամենալայն ճանաչումն ստացել է Ռեջեի բևեռների ([[ռեջեոններ]]ի) մեթոդը ([[ՌԲՄ]])։ Այդ մեթոդի հիմքում ընկած է այն պատկերացումը, որ ցրման պրոցեսում մասնիկները փոխանակվում են փոփոխական սպին և զանգված ունեցող յուրահատուկ հադրոնային կոմպլեքսներով՝ Ոեջեի բևեռներով (հետագծերով)։ Դրանով իսկ խոր կապ է բացահայտվում ցրման պրոցեսների և Ռեջեի հետագծերի միջև։ ՌԲՄ-ն թույլ է տալիս դասակարգել ու նկարագրել ինչպես երկմասնիկ, այնպես էլ բազմամասնիկ պրոցեսների ամենատարբեր հատկություններ։ Փորձով հաստատվել են Ռեջեի մի շարք հետագծեր՝ մեզոնային (օրինակ, ρ-, ω-, Λ, ք-, π- հետագծերը), բարիոնային (N-,Δ- հետագծերը և այլն), և, այսպես կոչված, ''պոմերոնը''։ Վերջինս տեսություն է ներմուծվել [[լրիվ կտրվածք]]ների էներգիայից կախումն բացատրելու համար։ == Գրականություն == * Фейнман Р․, Взаимодействие фотонов с адронами, пер․ с англ․, М․, 1975; * Глэшоу Ш․, Кварки с цветом и ароматом, «Успехи физических наук», 1976, т․ 119, в․ 4; * Намбу Ё․, Кварки, пер․ с японского, М․, 1984․ == Արտաքին հղումներ == * {{Cite web |author=Д.И. Вайсбурд |date=2010 год |title=Общая физика.Нетрадиционный курс |url=http://www.lib.tpu.ru/fulltext/m/2010/m28.pdf |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CaAIhtIV?url=http://www.lib.tpu.ru/fulltext/m/2010/m28.pdf |archivedate=2012 թ․ դեկտեմբերի 1 |accessdate=30.11.2012 |publisher=lib.tpu.ru и Издательство Томского политехнического университета |pages=С. 33-34, 62-63 |description=ISBN 978-5-98298-665-8, УДК 53 (075.8), ББК 22. 3я73}} * {{Cite web |author=Артур Давидович Чернин |date=2008 год |title=Физика времени |url=https://books.google.am/books?id=0WIz-lDv4XcC&pg=PA149&dq=!(Сильное+взаимодействие)&hl=ru&sa=X&ei=EU_GUIvlHa7E4gSG5YHABg&ved=0CD0Q6AEwBQ#v=onepage&q=!(Сильное%20взаимодействие)&f=false |accessdate=10.12.2012 |publisher=Google и Издательство Терра |pages=С. 149 |description=ISBN 5275016131, 9785275016130, УДК 52, ББК 22,61, 318 страниц всего}} * {{Cite web |author=J.R. Christman |year=2001 |title=MISN-0-280: ''The Strong Interaction'' |url=http://35.9.69.219/home/modules/pdf_modules/m280.pdf |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617O2CD04?url=http://35.9.69.219/home/modules/pdf_modules/m280.pdf |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2018 թ․ սեպտեմբերի 20 |work=[http://www.physnet.org на сайте Project PHYSNET]}} * [http://www.inp.nsk.su/students/theor/videolectures/videolectures.html#EWI Видео Лекции: Теория электрослабых взаимодействий (профессор Черняк В. Л., 2013 г.)] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{ՀՍՀ|հատոր=12|էջ=202}} [[Կատեգորիա:Հիմնարար փոխազդեցություններ]] [[Կատեգորիա:Միջուկային ֆիզիկա]] [[Կատեգորիա:Տարրական մասնիկների ֆիզիկա]] [[Կատեգորիա:Քվանտային քրոմոդինամիկա]] boajulyb73fwdexlt9x0u4nprg6da5l 0 539595 10940346 10673964 2026-10-11T16:47:07Z Kareyac 13198 10940346 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} '''Հայկազ Հարությունի Ազիզբեկյան''' ({{ԱԾ}}), հայ պատմաբան։ Պատմական գիտությունների դոկտոր ([[1970]]), պրոֆեսոր ([[1976]])։ [[Հայրենական մեծ պատերազմ]]ի [[1941]]–[[1945]]) մասնակից։ Ավարտել է [[Երևանի պետական համալսարան]]ի պատմության ֆակուլտետը (1944)։ [[1944]] թվականից վարել է կուսակցական տարբեր աշխատանքներ։ [[1968]] թվականից աշխատել է [[ՀԽՍՀ ԳԱ]] պատմության ինստիտուտում։ Աշխատանքները վերաբերում են ՀԽՍՀ էներգետիկայի, էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության զարգացման պատմության հարցերին։ == Երկեր == * Սովետական Հայաստանի էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության պատմությունից, Երևան, 1978։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՀՀ}} {{DEFAULTSORT:Ազիզբեկյան, Հայկազ}} [[Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ]] [[Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ]] [[Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ]] n482xbz3i2co9bu1any7o32jf1q576b 10940351 10940346 2026-10-11T16:50:47Z Kareyac 13198 10940351 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} '''Հայկազ Հարությունի Ազիզբեկյան''' ({{ԱԾ}}), հայ պատմաբան։ Պատմական գիտությունների դոկտոր ([[1970]]), պրոֆեսոր ([[1976]])։ [[Հայրենական մեծ պատերազմ]]ի [[1941]]–[[1945]]) մասնակից։ Ավարտել է [[Երևանի պետական համալսարան]]ի պատմության ֆակուլտետը (1944)։ [[1944]] թվականից վարել է կուսակցական տարբեր աշխատանքներ։ [[1968]] թվականից աշխատել է [[ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ|ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտում]]։ Աշխատանքները վերաբերում են ՀԽՍՀ էներգետիկայի, էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության զարգացման պատմության հարցերին։ == Երկեր == * Սովետական Հայաստանի էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության պատմությունից, Երևան, 1978։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՀՀ}} {{DEFAULTSORT:Ազիզբեկյան, Հայկազ}} [[Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ]] [[Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ]] [[Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ]] 14eh7njual8rt0hz9bzrrw288prf060 0 540059 10940454 10904887 2026-10-12T06:25:27Z ~2026-47327-75 176112 /* Տերմոդինամիկական պարադոքսներ */ 10940454 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Penrose triangle.svg|մինի|[[Պենրոուզի եռանկյուն]]՝ ակնհայտորեն անհնար առարկա]] '''Պարադոքս''' ({{lang-el|παράδοξος}} — անսպասելի, տարօրինակ, ընդունված կարծիքին հակասող), մտահանգում կամ գիտափորձ, որը տալիս է ինքնըստինքյան ճիշտ համարվող, նախադրյալներին հակասող եզրակացություն։ Պարադոքսն իրավիճակ է, որը կարող է լինել իրականում, բայց տրամաբանական բացատրություն չունի։ Առօրյա կյանքում պարադոքսները դրսևորվում են որպես հանրահայտ, համընդհանուր ճանաչում գտած կարծիքի մերժում։ Այս կերպ ըմբռնված պարադոքսը որպես գեղարվեստական հնար կիրառվում է ժողովրդական բանահյուսության մեջ ([[առակ]], [[ասացվածք]], [[անեկդոտ]]), գեղարվեստական գրականությունում՝ խոսքի ներգործությունն ուժեղացնելու, միտքը շեշտելու համար։ Հարկ է տարբերել պարադոքսն [[ապորիա]]յից։ [[Ապորիա]]ն ([[անտինոմիա]]), ի տարբերություն պարադոքսի, հորինված, տրամաբանորեն ճիշտ դատողություն կամ իրավիճակ է, որն իրականում գոյություն ունենալ չի կարող։ == Տրամաբանական պարադոքսներ (Ոչ մաթեմատիկական) == === Իմպլիկացիայի պարադոքսները === [[Իմպլիկացիայի պարադոքսներ]]ը<ref>{{Cite news |title=парадоксы импликации - это... Что такое парадоксы импликации? |url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/logic/268 |access-date=2017 թ․ ապրիլի 13 |newspaper=Словари и энциклопедии на Академике |language=ru}}</ref> հիմնված են դասական տրամաբանության<ref>{{Cite book |last=Shapiro |first=Stewart |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2013/entries/logic-classical/ |title=Classical Logic |date=2013 թ․ հունվարի 1 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Winter 2013}}</ref> պայմանական պնդումների վրա։ Դասական տրամաբանությունում պայմանական պնդումն ունի այս տեսքը՝ «Եթե '''<math>A</math>''', ապա '''<math>B</math>'''»: Այն սխալ է միայն այն դեպքում, երբ '''<math>A</math>'''-ն ճիշտ է, իսկ <math>B</math>-ն՝ սխալ, և այն ճիշտ է մնացած բոլոր դեպքերում։ Այս դեպքում '''<math>A</math>''' և '''<math>B</math>''' պնդումների բովանդակությունը հաշվի չի առնվում։ Նույնիսկ եթե նրանք իրար հետ ընդհանրապես կապ չունենան, նրանցով կազմված պնդումը կարող է ճիշտ լինել։ Այսպես են բացատրվում հետևյալ պարադոքսները. * Եթե '''<math>B</math>'''-ն ճիշտ է, ապա ամբողջ պնդման ճշմարտացիությունն այլևս կախված չէ '''<math>A</math>'''-ից։ Այսինքն՝ պնդումը կարող է ապացուցվել ցանկացած պայմանով։ Օրինակ՝ «Եթե 1+1=3, ապա ձյունը սպիտակ է» պնդումը համարվում է ճիշտ։ * Եթե '''<math>A</math>'''-ն սխալ է, ապա ամբողջ պնդման ճշմարտացիությունը այլևս կախված չէ '''<math>B</math>'''-ից։ Այսինքն՝ սխալ պայմանով կարելի է ապացուցել ցանկացած պնդում։ Օրինակ՝ «Եթե 1+1=3, ապա ձյունը կանաչ է» պնդումը համարվում է ճիշտ։ * Եթե '''<math>A</math>'''-ն իրար հակասող պայման է, ապա ամբողջ պնդման ճշմարտացիությունը այլևս կախված չէ '''<math>B</math>'''-ից։ Այսինքն՝ հակասական պայմանով կարելի է ապացուցել ցանկացած պնդում։ Օրինակ՝ «Եթե 1+1=2 և 1+1 հավասար չէ 2, ապա ձյունը կանաչ է» պնդումը համարվում է ճիշտ։ * Եթե '''<math>B</math>'''-ն տավտալոգիա<ref>{{Cite news |title=ТАВТОЛОГИЯ - это... Что такое ТАВТОЛОГИЯ? |url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/1193/%D0%A2%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF |access-date=2017 թ․ ապրիլի 12 |newspaper=Словари и энциклопедии на Академике |language=ru}}</ref> է (պնդում, որը ճիշտ է ցանկացած դեպքում), ապա ամբողջ պնդման ճշմարտացիությունը այլևս կախված չէ '''<math>A</math>'''-ից։ Այսինքն՝ պնդումը ճիշտ է ցանկացած պայմանի դեպքում։ Օրինակ՝ «Եթե ձյունը կանաչ է, ապա 1+1 հավասար է 2 կամ 1+1 հավասար չէ 2» պնդումը համարվում է ճիշտ։ === Ագռավների պարադոքսը === [[Պատկեր:Raven.JPG|մինի]] [[Ագռավների պարադոքս]]ը<ref>{{Cite news |title=Raven Paradox - Hempel's Logic Example and Inductive Reasoning |url=https://explorable.com/raven-paradox |access-date=2017 թ․ ապրիլի 13}}</ref> կամ [[Կառլ Գուստավ Հեմպել|Հեմպելի]] պարադոքսն ասում է. «Ինչքան շատ են կարմիր խնձորները, այնքան մեծ է հավանականությունը, որ բոլոր ագռավները սև են»։ Այս պարադոքսը բացատրվում է հետևյալ կերպ. Ենթադրենք, կա մի թեորեմ, ըստ որի բոլոր ագռավները սև են։ Այս թեորեմը համարժեք է այն թեորեմին, որ «բոլոր ոչ սև առարկաները ագռավ չեն»։ Եթե մի մարդ տեսնի շատ սև ագռավներ, ապա նրա համոզմունքը, որ բոլոր ագռավները սև են, կմեծանա։ Եվ նույն ձևով, եթե մի մարդ տեսնի շատ կարմիր խնձորներ, ապա նրա համոզմունքը, որ բոլոր ոչ սև առարկաները ագռավ չեն, կմեծանա, ինչն ըստ վերը նշված պնդումի պետք է մեծացնի նաև հավանականությունը, որ բոլոր ագռավները սև են։ Սա հակասում է մարդու ինտուիտիվ ընկալմանը։ === Անսպասելի մահապատժի պարադոքսը === [[Անսպասելի մահապատժի պարադոքս]]ը<ref>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Unexpected Hanging Paradox |url=http://mathworld.wolfram.com/UnexpectedHangingParadox.html |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> նկարագրվում է այսպես. Կիրակի օրը բանտի տնօրենը կանչում է մահապատժի դատապարտված հանցագործին և ասում. * Ձեր մահապատիժը կիրագործվի հաջորդ շաբաթվա մի օր կեսօրին։ * Մահապատժի օրը Ձեզ համար անակնկալ կլինի, և Դուք կիմանաք այդ մասին միայն այն ժամանակ, երբ դահիճը մտնի Ձեր բանտախուց։ Բանտի տնօրենը շատ արդար մարդ էր և երբեք չէր խաբում։ Բանտարկյալը մտածեց նրա խոսքերի վերաբերյալ և ժպտաց. «Իմ մահապատիժը չեն կարող իրագործել կիրակի օրը, քանի որ ես արդեն շաբաթ երեկոյան համոզված կլինեմ, որ ինձ կիրակի են սպանելու, և դա ինձ համար անակնկալ չի լինի։ Հետևաբար՝ իմ մահապատժի վերջին հնարավոր օրը շաբաթ օրն է, բայց եթե ուրբաթ օրն ինձ չսպանեն, ապա այդ օրն ինձ նույնպես չեն կարող սպանել, քանի որ ես արդեն ուրբաթ երեկոյան համոզված կլինեմ, որ ինձ սպանելու են շաբաթ օրը, և դա ինձ համար անակնկալ չի լինի։ Հետևաբար՝ շաբաթ օրն էլ կարելի է բացառել»։ Այսպես հերթով բացառելով ուրբաթը, հինգշաբթին, չորեքշաբթին, երեքշաբթին և երկուշաբթին՝ բանտարկյալը եզրակացրեց, որ իր բանտի տնօրենը չի կարող իրագործել մահապատիժը՝ հետևելով իր բոլոր խոսքերին։ Հաջորդ շաբաթ դահիճը մտավ բանտախուց չորեքշաբթի կեսօրին։ Սա բանտարկյալի համար լրիվ անսպասելի էր։ Ամեն ինչ, ինչ ասել էր բանտի տնօրենը, կատարվել էր։ Որտե՞ղ էր սխալվել բանտարկյալը։ Այն փաստը, որ բանտարկյալի բոլոր փաստարկները ճիշտ էին, բայց եզրակացությունը՝ սխալ, խոսում է այն մասին, որ բանտարկյալը մինչև վերջ չի ընկալել իրավիճակը։ Որպեսզի չորեքշաբթի օրվա մահապատիժը բանտարկյալի համար անակնկալ չլինի, նա պետք է համոզված լինի, որ իրեն սպանելու են չորեքշաբթի, բայց նա համոզել էր ինքն իրեն, որ մահապատիժը չի կայանալու։ [[Պատկեր:Katz example net (hy).png|ձախից|մինի|500x500փքս|Պարզ սոցիալական գրաֆ, որտեղ արտացոլված է ընկերության պարադոքսը․]] === Ընկերության պարադոքս === [[Ընկերության պարադոքս]]ը<ref>{{Cite web |last=Metro.co.uk |first=Ellen Scott for |date=2016 թ․ մայիսի 21 |title=JSYK, all of your friends have more friends than you |url=http://metro.co.uk/2016/05/21/the-friendship-paradox-why-all-of-your-friends-have-more-friends-than-you-5896771/ |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=Metro}}</ref> երևույթ է, ըստ որի որպես կանոն, մարդկանց մեծամասնությունն ավելի քիչ ընկեր ունի, քան միջինում իրենց ընկերը։ Երևույթը հայտնաբերել է Նյու Յորքի պետական համալսարանի սոցիոլոգ Սքոթ Ֆելդը 1991 թվականին, երբ ուսումնասիրում էր [[սոցիալական ցանց]]երը։ Պարադոքսը ճիշտ է նաև ավելի նեղ իմաստով սոցիալական ցանցերի համար, հատկապես՝ համացանցային սոցիալական ցանցերի (Ֆեյսբուք, Տվիտեր և այլն)։  Չնայած վարկածի ակնհայտ պարադոքսալ լինելուն՝ այն բխում է [[Գրաֆների տեսություն|գրաֆների տեսության]] և [[Հավանականությունների տեսություն|հավանականությունների տեսության]] հիմնարար սկզբունքներից, որոնք կիրառվում են սոցիալական գրաֆի դեպքում։ Մասնավորապես, պարադոքսը կարելի է բացատրել ընտրանքի տեղաշարժումով, որտեղ մեծաքանակ կապեր ունեցող անձինք ավելի մեծ հավանականություն ունեն հայտնվել ընկերների շարքում։ === Ինքնահղման պարադոքսներ === * [[Բերրիի պարադոքս]]<ref>{{Cite web |title=The Berry Paradox |url=https://www.cs.auckland.ac.nz/~chaitin/unm2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005095305/https://www.cs.auckland.ac.nz/~chaitin/unm2.html |archive-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 5 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=www.cs.auckland.ac.nz}}</ref>. «Ո՞րն է ամենափոքր բնական թիվը, որը հնարավոր չէ բնութագրել 12-ից քիչ քանակի բառերով։» * [[Կարրիի պարադոքս]]<ref>{{Cite book |last=Beall |first=Jc |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2013/entries/curry-paradox/ |title=Curry's Paradox |date=2013 թ․ հունվարի 1 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Spring 2013}}</ref>. «Եթե այս պնդումը ճիշտ է, ապա ջրահարսերը գոյություն ունեն» * [[Կոկորդիլոսի պարադոքս]]<ref>{{Cite web |title=Crocodile Dilemma |url=http://perdurabo10.tripod.com/gallerye/id31.html |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 12 |website=perdurabo10.tripod.com |archive-date=2017-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006230346/http://perdurabo10.tripod.com/gallerye/id31.html |url-status=dead }}</ref>. Կոկորդիլոսը գողանում է երեխային և ասում մորը, որ հետ կտա երեխային, եթե մայրը ճիշտ պատասխանի հարցին՝ «Արդյո՞ք հետ կտա կոկորդիլոսը երեխային» * [[Ստախոսի պարադոքս]]<ref>{{Cite web |title=Liar Paradox {{!}} Internet Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.iep.utm.edu/par-liar/ |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=www.iep.utm.edu |language=en-US}}</ref>. Կրետացին ասում է. «Բոլոր կրետացիները ստախոս են», կամ Ստախոսն ասում է. «Այս նախադասությունը սուտ է» * [[Պետրոնիուս Արբիտր|Պետրոնիուսի]] պարադոքս. «Սահմանափակեք ձեզ ամեն ինչում, նույնիսկ սահմանափակումներում» * [[Էվատլի պարադոքս]]<ref>{{Cite news |title=Protagoras's Paradox |url=http://www.ancient.eu/article/66/ |access-date=2017 թ․ ապրիլի 16 |newspaper=Ancient History Encyclopedia}}</ref>. Պրոտագորը վերցրեց աշակերտության Էվատլին այն պայմանով, որ Էվատլը կվճարի իրեն, երբ հաղթի իր առաջին դատը։ Այնպես եղավ, որ մի օր Պրոտագորը դատի տվեց Էվատլին նրա համար, որ Էվատլը երկար ժամանակ նրան չէր վճարում։ Պե՞տք է Էվատլը վճարի Պրոտագորին, եթե հաղթի այդ դատը։ * [[Ռոսսելի պարադոքս]]<ref>{{Cite book |last=Irvine |first=Andrew David |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2016/entries/russell-paradox/ |title=Russell's Paradox |last2=Deutsch |first2=Harry |date=2016 թ․ հունվարի 1 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Winter 2016}}</ref>. Մորուք սափրողը սափրում է միայն այն մարդկանց, ովքեր իրենք իրենց չեն սափրում։ Սափրու՞մ է արդյոք մորուք սափրողն ինքն իրեն։ * [[Ամենակարողության պարադոքս]]<ref>{{Cite book |last=Hoffman |first=Joshua |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/omnipotence/ |title=Omnipotence |last2=Rosenkrantz |first2=Gary |date=2012 թ․ հունվարի 1 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Spring 2012}}</ref>. Կարո՞ղ է արդյոք ամենակարողը ստեղծել այնպիսի մի քար, որը ինքը չի կարող բարձրացնել։ === Սահմանումների պարադոքսներ === * [[Թեսևսի նավ]]ը<ref>{{Cite news |date=2014 թ․ օգոստոսի 8 |title=Ship of Theseus paradox {{!}} Paradox of the day .com |url=http://paradoxoftheday.com/ship-of-theseus-or-darth-vader-s-death-star-or-washington-s-axe-or/ |access-date=2017 թ․ ապրիլի 16 |newspaper=Paradox of the day .com |language=en-US}}</ref>. Եթե Թեսևսի նավի ամեն մասնիկ փոխվել է առնվազն մեկ անգամ, կարելի՞ է նավը նույն հին նավը համարել։ * [[Կույտի պարադոքս]]<ref>{{Cite book |last=Hyde |first=Dominic |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2014/entries/sorites-paradox/ |title=Sorites Paradox |date=2014 թ․ հունվարի 1 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Winter 2014}}</ref>. Ո՞ր պահին կույտը այլևս կույտ չի համարվի, եթե կույտից մի-մի հատ հատիկ վերցնենք։ * [[Ճաղատի պարադոքս]]. Եթե մարդու գլխից մազերը հատ-հատ են թափվում, ո՞ր պահից մարդը ճաղատ կհամարվի։ * [[Անհետաքրքիր թվերի պարադոքս|Անհետաքրքիր/Հետաքրքիր թվերի պարադոքս]]. Ամենափոքր անհետաքրքիր թիվը հետաքրքիր է հենց միայն այն փաստի համար, որ նա ամենափոքր անհետաքրքիր թիվն է։ == Մաթեմատիկական պարադոքսներ == === Ալաբամայի պարադոքսը === [[Ալաբամայի պարադոքս]]ը<ref>{{Cite web |title=Apportionment Paradoxes |url=http://www.ctl.ua.edu/math103/apportionment/paradoxs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170509221155/http://www.ctl.ua.edu/math103/apportionment/paradoxs.htm |archive-date=2017 թ․ մայիսի 9 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=www.ctl.ua.edu}}</ref> առաջացավ 1880 թվականին, երբ մարդահամարից հետո որոշում էին ԱՄՆ Կոնգրեսում Ալաբամա նահանգի ներկայացուցիչների քանակը Համիլտոնի կլորացման մեթոդի փոփոխությունից հետո։ Պարզ դարձավ, որ երբ պատգամավորների ընդհանուր քանակը 299 էր, Ալաբաման ստանում էր 8 ներկայացուցիչ Կոնգրեսում, իսկ երբ պատգամավորների ընդհանուր քանակը 300 էր՝ Ալաբաման ստանում էր 7 ներկայացուցիչ։ Պատճառը նրանում է, որ Համիլտոնի կլորացման մեթոդից հետո ավելի մեծ նահանգներին հասնում է ավելի մեծ աճ, իսկ փոքրներին՝ փոքր։ Դրա հետևանքով փոքր նահանգները կարող են ձայն կորցնել Կոնգրեսում, ինչն էլ տեղի ունեցավ Ալաբամայի օրինակում։ === Ոչ տրանզիտիվ զառերի պարադոքսը === [[Պատկեր:Intransitive dice.svg|մինի|Ոչ տրանզիտիվ զառերի պարադոքսը]] [[Ոչ տրանզիտիվ զառերի պարադոքս]]ը<ref>{{Cite web |title=Balanced Non-Transitive Dice |url=https://math.okstate.edu/people/jayjs/balanced082812.pdf}}</ref> կայանում է հենց ոչ տրանզիտիվ զառերի գոյության մեջ։ Գոյություն ունեն 3 տարբեր զառեր։ Նշանակենք դրանք <math>A</math>, <math>B</math> և <math>C</math>: Հավանականությունը, որ <math>A</math> զառը գցելուց հետո ավելի մեծ թիվ կստացվի, քան <math>B</math> զառը գցելիս 50%-ից շատ է։ Հավանականությունը, որ <math>B</math> զառը գցելիս ավելի մեծ թիվ կստացվի, քան <math>C</math> զառը գցելիս նույնպես 50%-ից շատ է։ Բայց եթե ասենք, որ հավանականությունը, որ <math>A</math> զառը գցելուց հետո հետո ավելի մեծ թիվ կստացվի, քան <math>C</math> զառը գցելիս 50%-ից շատ է՝ կսխալվենք։ Օրինակ՝ <math>A</math> զառի կողմերի վրա գրված են 2, 2, 4, 4, 9, 9 <math>B</math> զառի կողմերի վրա գրված են 1, 1, 6, 6, 8, 8 <math>C</math> զառի կողմերի վրա գրված են 3, 3, 5, 5, 7, 7 === Պենիի խաղը === [[Պենիի խաղ]]ը խաղում են 2 հոգի՝ օրինակ՝ <math>A</math>-ն և <math>B</math>-ն։ Սկզբից <math>A</math>-ն է 2 թվից բաղկացած (օրինակ՝ 0 և 1) 3 թվի երկարությամբ հաջորդականություն գրում և ցույց տալիս <math>B</math> խաղացողին, ապա նույնը անում է <math>B</math>-ն։ Հետո, խաղացողները մի հերթականություն են ստեղծում պատահական սկզբունքով, որտեղ 1 կամ 0 ընկնելու հավանականությունները հավասար են։ Օրինակ՝ մետաղադրամ են գցում, նախապես պայմանավորվելով, որ օրինակ «ղուշը» 1 է, իսկ «գիրը»՝ 0 : Հաջորդականություն գրելուց հետո, ում 3 թվերը առաջինը հայտնվեցին հաջորդականության մեջ ճիշտ հերթականությամբ՝ հաղթում է։ Օրինակ՝ <math>A</math> խաղացողը ընտրել է հաջորդականություն 001, իսկ <math>B</math> խաղացողը՝ 100: Մետաղադրամ գցելուց հետո ստացան 10100։ 100-ը կա հաջորդականության մեջ, այսինքն՝ <math>B</math> խաղացողը հաղթում է։ Պարադոքսն այն է, որ <math>A</math> խաղացողի ընտրած ցանկացած կոմբինացիայից հետո <math>B</math> խաղացողը կարող է ընտրել այնպիսի կոմբինացիա, որի հաղթելու հավանականությունը ավելի շատ է քան 50%-ը։ Եթե <math>B</math> խաղացողը <math>A</math>-ից հետո ճիշտ կոմբինացիա ընտրի, նրա հաղթանակի հավանականությունը ամենավատ դեպքում 2/3 է։ Այս աղյուսակը ցույց է տալիս, թե որն է <math>B</math>-ի եռյակի ամենալավ տարբերակը (այն տարբերակը, որի հաղթելու հավանականությունը ամենամեծն է) <math>A</math>-ի ընտրած ամեն եռյակի համար։ <math>A</math>-ի ընտրած տարբերակները գրված են վերևի տողում, իսկ <math>B</math>-ինները՝ ձախ սյունակում։ Նրանց հատման կետը <math>B</math>-ի ընտրած կոմբինացիայի հաղթելու հավանականությունն է։ {| class="wikitable" | |000 |001 |010 |011 |100 |101 |110 |111 |- |000 | |1/2 |2/5 |2/5 |1/8 |5/12 |3/10 |1/2 |- |001 |1/2 | |'''2/3''' |'''2/3''' |1/4 |5/8 |1/2 |7/10 |- |010 |3/5 |1/3 | |1/2 |1/2 |1/2 |3/8 |7/12 |- |011 |3/5 |1/3 |1/2 | |1/2 |1/2 |'''3/4''' |'''7/8''' |- |100 |'''7/8''' |'''3/4''' |1/2 |1/2 | |1/2 |1/3 |3/5 |- |101 |7/12 |3/8 |1/2 |1/2 |1/2 | |1/3 |3/5 |- |110 |7/10 |1/2 |5/8 |1/4 |'''2/3''' |'''2/3''' | |1/2 |- |111 |1/2 |3/10 |5/12 |1/8 |2/5 |2/5 |1/2 | |} === Մոնթի Հոլլի պարադոքսը === [[Մոնթի Հոլլի պարադոքս]]ը<ref>{{Cite web |title=Understanding the Monty Hall Problem – BetterExplained |url=https://betterexplained.com/articles/understanding-the-monty-hall-problem/ |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 13 |website=betterexplained.com |language=en-US}}</ref> հավանականությունների տեսության հայտնի խնդիրներից մեկն է, որի լուծումը, առաջին հայացքից, հակասում է ողջամտությանը։ [[Պատկեր:Monty open door.svg|մինի|400x400փքս|Մոնթի Հոլլի պարադոքսը]] Խնդիրը ձևակերպվում է որպես խաղի նկարագրություն, ամերիկյան հեռուստատեսային «Let's Make a Deal» շոուի հիման վրա։ Այս խնդրի առավել տարածված ձևակերպումը, որը հրապարակվել է 1990թ. Parade Magazine ամսագրում հետևյալն է. «Պատկերացրեք, որ դուք մասնակից եք դարձել մի խաղի, որում դուք պետք է ընտրեք երեք դռներից մեկը։ Դռներից մեկի ետևում գտնվում է ավտոմեքենա, իսկ մյուսների ետևում`այծեր։ Դուք ընտրում եք դռներից մեկը, ենթադրենք դա կլինի թիվ <math>1</math> դուռը, ապա` հաղորդավարը, որը  գիտի, թե որտեղ է մեքենան և որտեղ այծերը, բացում է մնացած դռներից մեկը, օրինակ՝ թիվ <math>3</math> դուռը, որի ետևում այծ է։ Այնուհետև նա հարցնում է ձեզ, թե չեք ցանկանում արդյոք փոխել Ձեր ընտրությունը և ընտրել թիվ <math>2</math>դուռը։ Արդյո՞ք ձեր ավտոմեքենա շահելու հնարավորությունները կմեծանան, եթե դուք ընդունեք հաղորդավարի առաջարկը և փոխեք ձեր ընտրությունը։» Հրապարակումից հետո միանգամից պարզ դարձավ, որ խնդիրը ճշգրիտ ձևակերպված չէ`ոչ բոլոր պայմաններն են նշված։ Օրինակ՝ ծրագրի հաղորդավարը կարող է հավատարիմ մնալ «սատանայական Monty» ռազմավարությանը. առաջարկել փոխել ընտրությունը միայն այն դեպքում, երբ խաղացողը առաջին անգամից ընտրել է մեքենան։ Ակնհայտ է, որ նախնական ընտրության փոփոխությունը կհանգեցնի պարտության։ Առավել հայտնի է լրացուցիչ պայմաններով խնդիրը, երբ մասնակցին նախապես հայտնի են  հետևյալ կանոնները։ * Մեքենան հավասար հավանականություններով տեղադրված է ցանկացած երեք դռներից մեկի ետևում։ * Հաղորդավարը ցանկացած դեպքում պարտավոր է բացել դուռը, որի ետևում  այծ է (բայց ոչ խաղացողի ընտրած դուռը) և առաջարկել խաղացողին փոխել ընտրությունը։ * Եթե հաղորդավարը ունի որևէ դուռ ընտրելու հնարավորություն, ապա նրա դուռ ընտրելու հավանականությունները հավասար են։ Բացատրություններից մեկը հետևյալն է. Եթե դուք փոխում եք ընտրությունը հաղորդավարի գործողություններից հետո, ապա դուք հաղթում եք, եթե ի սկզբանե ընտրված էր սխալ դուռը։ Այսինքն, հավանականությունը 2/3 է, քանի որ ի սկզբանե կարելի է սխալ դուռ ընտրել 3 հնարավոր եղանակներից երկուսով։ Սովորաբար այս խնդիրը տրամաբանում են հետևյալ կերպ. հաղորդավարը միշտ ի վերջո հեռացնում է սխալ դռներից մեկը, և այս դեպքում երկու դռներից ավտոմեքենա ընտրելու հավանականությունը դառնում է 1/2, անկախ նախնական ընտրությունից։ Բայց այս եղանակը այնքան էլ ճիշտ չէ։ Այս եզրակացությունը հակասում է մարդկանց մեծամասնության ինտուիտիվ ընկալմանը, այսինքն Monty Hall-ի պարադոքսը պարադոքս է առօրյա իմաստով։ === Բերկսոնի պարադոքսը === [[Բերկսոնի պարադոքս]]ը<ref>{{Cite web |title=Berkson's paradox |url=http://mathemathinking.blogspot.com/2014/10/berksons-paradox.html |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=mathemathinking.blogspot.com}}</ref> (Բերկսոնի սխալը) ձևակերպվում է այսպես. «Երկու իրար հետ կապ չունեցող իրադարձություն կարող են դառնալ իրարից պայմանական կախված, եթե տեղի ունենա մեկ այլ իրադարձություն։ Ցույց տանք օրինակի վրա. Վերցնենք նամականիշները։ Նրանց կարելի է բնութագրել հետևյալ 2 չափանիշներով՝ «գեղեցկություն» և «հազվադեպություն» Ենթադրենք, ունենք 1000 նամականիշ, որոնցից 300-ը գեղեցիկ են, իսկ 100-ը հազվադեպ հանդիպող, ընդ որում 30-ը՝ և՛ գեղեցիկ, և՛ հազվադեպ։ Ակնհայտ է, որ բոլոր նամականիշներից 10%-ն է հազվադեպ և գեղեցիկ նամականիշներից նույնպես 10%-ն է հազվադեպ հանդիպող։ Այսինքն՝ նամականիշի գեղեցկությունը ոչինչ չի ասում նամականիշի հազվադիպության մասին։ Բայց եթե վերցնենք այդ նամականիշների միջի բոլոր գեղեցիկ և հազվադեպ նամականիշները (ընդհանուր՝ 370), ապա կստացվի, որ այս ընտրույթի մեջ հազվադեպ նամականիշները կազմում են 27%, բայց եթե վերցնենք միայն գեղեցիկ նամականիշները, նրանց մեջ հազվադեպ նամականիշները կկազմեն 10%։ Թվում է, թե այս ընտրույթի մեջ, գեղեցիկ նամականիշները հազվադեպ նամականիշների հետ հակադարձ համեմատական են (եթե նամականիշը գեղեցիկ է, ապա նրա հազվադիպության հավանականությունը ավելի փոքր է), ինչը այդպես չէ։ Այստեղ է պարադոքսի պարադոքսությունը։ === Տարեդարձի պարադոքսը === [[Պատկեր:Birthday Paradox.svg|մինի]] [[Տարեդարձի պարադոքս]]ը<ref>{{Cite web |title=Understanding the Birthday Paradox – BetterExplained |url=https://betterexplained.com/articles/understanding-the-birthday-paradox/ |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 13 |website=betterexplained.com |language=en-US}}</ref> ասում է. «Եթե խմբում կա 23 կամ ավելի մարդ, ապա հավանականությունը, որ առնվազն երկու հոգի ծնվել են նույն օրը (օր և ամիս) 50%-ից ավելի է։» 60-ից ավել մարդկանց համար այս հավանականությունը 99%-ից ավելի է։ Այս պարադոքսը մաթեմատիկորեն ապացուցված է, և պարադոքս է համարվում միայն այն պատճառով, որ հակասում է մարդկանց ինտուիտիվ ընկալմանը, քանի որ մարդը մտածում է, որ մարդկանց տարեդարձերի համընկման հավանականությունը 0.27% է<math>(1/365\% = 0.27\%)</math>, բազմապատկած 23-ով՝ կստացվի ընդամենը <math>6.3\%</math>: Այս դատողությունը սխալ է, քանի որ հնարավոր զույգերի քանակը <math>( (22*23)/2= 253)</math> անհամեմատ գերազանցում է խմբում մարդկանց քանակը <math>(253>23)</math>: === Բերտրանի արկղերի պարադոքսը === [[Բերտրանի արկղերի պարադոքս]]ը<ref>{{Cite journal |title=Bertrand's box paradox - Oxford Reference |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095501915 |language=en |doi=10.1093/oi/authority.20110803095501915}}</ref> գրվել է 1889 թվականին [[Ժոզեֆ Բերտրան]]ի կողմից։ Այն շատ է օգտագործվում հավանականությունների տեսությունը բացատրելու համար։ Ենթանդրենք ունենք 3 արկղ. <math>1</math>-ի մեջ 2 հատ ոսկե մետաղադրամ է <math>2 </math>-ի մեջ 2 հատ արծաթե մետաղադրամ է <math>3</math>-ի մեջ 1 ոսկե մետաղադրամ է և 1 արծաթե մետաղադրամ Դուք պատահական սկզբունքով ընտրում եք մեկ արկղ և նրա միջից 1 մետաղադրամ։ Մետաղադրամը ոսկուց է լինում։ Ինչքա՞ն է հավանականությունը, որ այդ արկղի մյուս մետաղադրամը նույնպես ոսկուց է (այսինքն պատահական արկղը համար 1 արկղն է)։ Մարդկանց մեծամասնությունը կպատասխանի 1/2, բայց ճիշտ պատասխանը 2/3 է, քանի որ համար <math>1</math> արկղի մեջ կա 2 ոսկե մետաղադրամ, իսկ ընդհանուր՝ 3: === 2 ծրարների պարադոքսը === [[2 ծրարների պարադոքս]]ը<ref>{{Cite web |title=The Two Envelope Problem |url=http://web.mit.edu/~emin/www.old/writings/envelopes.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521053952/http://web.mit.edu/~emin/www.old/writings/envelopes.html |archive-date=2017 թ․ մայիսի 21 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 13 |website=web.mit.edu}}</ref> նույնպես իրենից խաղ է ներկայացնում [[Պատկեր:Envelop.jpg|մինի]] Բոբին տալիս են 2 ծրար, որոնցից մեկի մեջ 2 անգամ ավելի շատ գումար կա, քան մյուսի մեջ։ Թե ինչքան գումար կա ծրարներում՝ Բոբը չգիտի։ Նաև չգիտի, թե որի մեջ ավելի շատ գումար կա։ Բոբը վերցնում է մի ծրարը, և առանց ծրարի պարունակությունը նայելու, Բոբին առաջարկում են փոխել ծրարը։ Հիմա պե՞տք է արդյոք Բոբը փոխի ծրարը, թե՞ ոչ։ Բոբը հաշվում է այսպես. Ես տեսնում եմ իմ ծրարի մեջ <math>x</math> քանակի գումար։ Եթե փոխեմ ծրարը կստանամ կամ <math>x/2</math> քանակի գումար, կամ <math>2x</math> քանակի գումար։ Միջինով՝ <math>(2x+x/2)/2 = 5/4x</math>, այսինքն իմ գումարը կմեծանա և արժի փոխել։ Փոխելուց հետո, Բոբին անում են նույն առաջարկը՝ առանց նայելու ծրարի պարունակությունը փոխել ծրարը, և Բոբը անելով նույն դատողությունները, հանգում է այն եզրակացության, որ արժի նորից փոխել ծրարը։ Եվ այսպես կարելի է անվերջ շարունակել։ Որտե՞ղ է Բոբի սխալը։ Սխալն այն է, որ հաշվվել է ծրարների միջին թվաբանականը, ինչը կարելի է անել միայն այն դեպքում, երբ 2 ծրարներն էլ Բոբի մոտ լինեին։ === Կորած քառակուսու հանելուկ === [[Կորած քառակուսու հանելուկ]]ը տեսողական խաբկանքի վրա հիմնված երկրաչափական խնդիր է։ Միևնույն պատկերներով ստացվում են 13×5 չափսերի ուղղանկյուն եռանկյունիներ, սակայն երկրորդում ունենում ենք 1×1 դատարկ քառակուսի։ Հանելուկն ուսանողներինին օգնում է երկրաչափական պատկերների մասին պատկերացում կազմելու։ === Այլ մաթեմատիկական պարադոքսներ === * [[Գալիլեյի պարադոքս]]<ref>{{Cite news |date=2011 թ․ սեպտեմբերի 5 |title=Galileo's Paradox: An Infinite Series of Square Numbers |url=https://www.decodedscience.org/the-paradox-of-the-infinite-series-of-square-numbers-by-galileo/2840 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816141505/http://www.decodedscience.org/the-paradox-of-the-infinite-series-of-square-numbers-by-galileo/2840 |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 16 |access-date=2017 թ․ ապրիլի 13 |newspaper=Decoded Science |language=en-US}}</ref>։ Չնայած ոչ բոլոր բնական թվերն են ինչ-որ թվերի լրիվ քառակուսի, բնական թվերը լրիվ քառակուսիներից շատ չեն։ * [[Հիլբերտի «Գրանդ հոթել» պարադոքս]]<ref>{{Cite web |title=Hilbert's Hotel : nrich.maths.org |url=https://nrich.maths.org/5788 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 13 |website=nrich.maths.org}}</ref>։ Եթե անվերջ քանակությամբ սենյակներով հյուրանոցը լրիվ զբաղված է, միևնույն է նրա մեջ կարելի է տեղավորել էլի մարդկանց, նույնիսկ՝ անվերջ քանակությամբ մարդկանց։ * [[Տարսկիի շրջանի քառակուսացումը]]<ref>{{Cite web |title=The Circle-Squaring Problem Decomposed |url=https://www.maa.org/sites/default/files/pdf/upload_library/22/Evans/Pierce.pdf}}</ref>։ Հնարավո՞ր է արդյոք բաժանել շրջանը մասերի և դրանք ուրիշ ձևով դասավորելով, ստանալ նույն մակերեսով քառակուսի։ [[Պատկեր:Banach-Tarski Paradox.svg|մինի|Բանախ-Տարսկիի պարադոքս]] * [[Բանախ-Տարսկիի պարադոքս]]<ref>{{Cite web |title=THE BANACH-TARSKI PARADOX |url=https://people.math.umass.edu/~weston/oldpapers/banach.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623054019/http://people.math.umass.edu/~weston/oldpapers/banach.pdf |archive-date=2017 թ․ հունիսի 23}}</ref>։ Կարելի է վերցնել գունդը, բաժանել այն 5 մասի, իրենց դասավորել ուրիշ ձևով և ստանալ 2 գունդ՝ նույն շառավղով ինչ սկզբնական գունդը։ * [[Ջրափնյա գծի պարադոքս]]<ref>{{Cite web |title=coastline paradox {{!}} IB Maths Resources from British International School Phuket |url=https://ibmathsresources.com/tag/coastline-paradox/ |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 13 |website=ibmathsresources.com |language=en}}</ref>։ Ցամաքի ջրափնյա գիծը չունի հստակ որոշված երկարություն և սահմաններ։ == Ընտրության հետ կապված պարադոքսներ == === Աբիլինի պարադոքս === [[Աբիլինի պարադոքս]]ը<ref>{{Cite web |title=The Abilene Paradox: The Management of Agreement |url=https://assets.aspeninstitute.org/content/uploads/files/content/upload/16-Harvey-Abilene-Paradox-redacted.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019024221/https://assets.aspeninstitute.org/content/uploads/files/content/upload/16-Harvey-Abilene-Paradox-redacted.pdf |archive-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 19}}</ref> կայանում է նրանում, որ մի խումբ մարդիկ կարող են ընդունել որոշում, որը հակասում է տվյալ խմբի յուրաքանչյուր անդամի առանձին ընտրությանը, միայն այն պատճառով, որ ամեն մեկը կարծում է, թե իր նպատակները հակասում են խմբի նպատակներին, ուստի չի առարկում։ Օրինակ՝ {{քաղվածք|Մի տաք օր մի ընտանիք դրսում դոմինո էր խաղում, երբ աներն առաջարկեց գնալ Աբիլին (հարևան քաղաք) ճաշելու։ Կինն ասաց. «Դեմ չեմ»։ Ամուսինը, թեև ուղևորությունը խոստանում էր լինել երկար, իսկ եղանակը՝ շոգ, մտածեց, որ պետք է հարմարվի ընտանիքի մյուս անդամներին և ասաց. «Վատ միտք չէ։ Հուսամ, քո մայրն էլ դեմ չի լինի»։ Զոքանչը պատասխանեց. «Իհարկե, գնացինք։ Երկար ժամանակ է՝ չեմ եղել Աբիլինում»։ Ճանապարհը երկար էր և փոշոտ։ Ճաշարանում պարզվեց, որ ուտելիքն անհամ էր։ 4 ժամ անց նրանք հոգնած տուն վերադարձան։ Նրանցից մեկը կեղծավորությամբ ասաց. «Վատ ուղևորություն չէր, չէ՞»: Զոքանչն ասաց, որ ինքը կնախընտրեր տանը մնալ և համաձայնվեց միայն որովհետև մնացած 3-ը լի էին էնտուզիազմով։ Ամուսինն ասաց. «Ես կնախընտրեի չգնալ։ Եկա, որ մնացածին հաճելի լինի»։ Ի պատասխան դրան կինն ասաց. «Ես եկա այն հույսով, որ մնացածը հաճույք կստանան։ Միայն խելագարը ինքնակամ կհամաձայնվեր այդ ուղևորությանը»։ Աներն էլ ասաց, որ առաջարկեց միայն այն պատճառով, որ կարծում էր, թե մյուսները ձանձրանում էին։}} === Բուրիդանի ավանակը === [[Պատկեր:Deliberations of Congress.jpg|մինի|ԱՄՆ-ն միջoվկիանոսյան ջրանցքի տեղի ընտրության առաջ, Բուրիդանի ավանակի տեսքով (մոտ 1900 թվականի ծաղրանկար)։]] [[Բուրիդանի ավանակ|Բուրիդանի ավանակի պարադոքսի]]<ref>{{Cite web |title=Paradox Resolved: Buridan's Ass |url=http://steve-patterson.com/paradox-resolved-buridans-ass/ |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 14 |website=steve-patterson.com |language=en-US}}</ref> հարցն է, թե ի՞նչ ընտրություն է անելու ավանակը, որը գտնվում է երկու հավասարապես գայթակղիչ խոտի դեզերի միջև։ Վարկած կա, որ ավանակը, չկարողանալով ընտրություն անել, չի ուտի և սովից կսատկի։ Ըստ խնդրի տրամաբանության կարելի է եզրակացնել, որ ավանակը սովից չի սատկի, թեև չենք կարող վստահաբար ասել, թե որ դեզը կընտրի։ Ուտելիքից հրաժարվելը նույնպես կարելի է ընտրություն հաշվել։  Կա նաև վարկած, որ կարելի է միացնել 2 դեզերը։ === Հսկողության պարադոքս === Ըստ [[հսկողության պարադոքս]]ի<ref>{{Cite web |title=Misplaced Confidences: Privacy and the Control Paradox |url=https://www.cmu.edu/dietrich/sds/docs/loewenstein/MisplacedConfidence.pdf}}</ref>, մարդ չի կարող լինել ամբողջովին ազատ հսկողությունից, քանի որ դրա համար նա պետք է հսկի ինքն իրեն։ Կարդալ ավելին ([https://www.cmu.edu/dietrich/sds/docs/loewenstein/MisplacedConfidence.pdf անգլ.)] == Քիմիական պարադոքսներ == === Լեվինտալի պարադոքս === [[Լեվինտալի պարադոքս]]ը<ref>{{Cite journal |last=Karplus |first=Martin |date=1997 թ․ հունիսի 1 |title=The Levinthal paradox: yesterday and today |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1359027897000679 |journal=Folding and Design |volume=2, Supplement 1 |pages=S69–S75 |doi=10.1016/S1359-0278(97)00067-9}}</ref> հայտնի պարադոքս է, որը ձևակերպվել է 1968թ. Սայրուս Լեվինտալի կողմից. «Ժամանակահատվածը, որի ընթացքում պոլիպեպտիդը հասնում է իր ոլորված վիճակին, ավելի շատ է, քան եթե պոլիպեպտիդը փորձեր բոլոր հնարավոր դասավորվածությունները»։ == Ֆիզիկական պարադոքսներ == === Բելլի պարադոքս === [[Պատկեր:Bell's spaceship paradox - spaceships.png|մինի|Տիեզերանավերի մեջտեղի լարի խզումը նրանց արագացված շարժումից հետո]] [[Բելլի պարադոքս]]ը<ref>{{Cite web |title=Speakable and Unspeakable in Quantum Mechanics - Cambridge University Press |url=http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521523387 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 14 |website=www.cambridge.org |language=en}}</ref> հարաբերականությունների հատուկ տեսության ռելյատիվիստիկ պարադոքսներից մեկն է՝ կապված տարածաժամանակային հարաբերականության տեսության մեջ «բացարձակ պինդ մարմին» հասկացության որոշման անհնարինության հետ։ Բելլի պարադոքսը ծագում է մտային փորձի քննարկման ժամանակ, որը պարունակում է իր մեջ նույն ուղղությամբ արագացված երկու տիեզերանավեր և մինչև վերջ ձգված լար, որը միացնում է նրանց (մի տիեզերանավը խիստ որոշակիորեն շարժվում է մյուսի առջևից, այսինքն՝ արագացումն ուղղված է լարի երկայնքով)։ Եթե տիեզերանավերը սկսեն համաչափ կերպով արագացվել, ապա նավերին ուղեկցող հաշվարկի համակարգում նրանց միջև հեռավորությունը կսկսի աճել, և լարը կկտրվի։ Մյուս կողմից, այն հաշվանքի համակարգում, որտեղ տիեզերանավերը սկզբում դադարի վիճակում էին, նրանց միջև հեռավորությունը չի փոխվի, հետևաբար լարը չի կտրվի։ Ո՞ր տեսակետն է ճիշտ։  === Էյնշտեյն-Պոդոլսկի-Ռոզենի պարադոքս === [[Էյնշտեյնի-Պոդոլսկու-Ռոզենի պարադոքս|Էյնշտեյնի-Պոդոլսկու-Ռոզենի պարադոքսը (ԷՊՌ պարադոքս)]]<ref>{{Cite book |last=Fine |first=Arthur |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2016/entries/qt-epr/ |title=The Einstein-Podolsky-Rosen Argument in Quantum Theory |date=2016 թ․ հունվարի 1 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Fall 2016}}</ref> մտային փորձի օգնությամբ քվանտային մեխանիկայի ոչ կատարյալ լինելը ցույց տալու փորձ է, որի էությունը միկրոօբյեկտների պարամետրերի մտովի չափումն է՝ առանց նրանց վրա որևէ ազդեցության։  ԷՊՌ փորձը, հեղինակների տեսանկյունից, հնարավորություն է տալիս միաժամանակ ճշգրտորեն չափել մասնիկի կոորդինատն ու իմպուլսը։ Միևնույն ժամանակ քվանտային մեխանիկայում ապացուցվում է, որ այդպիսի չափումներն անհնարին են։ Դրանց հիման վրա Էյնշտեյնը, Պոդոլսկին և Ռոզենը եզրակացություն կատարեցին քվանտային տեսության ոչ կատարյալ լինելու մասին։ Իրականում փորձը չի հակասում քվանտային մեխանիկային և հեշտությամբ լուծվում է նրա օգնությամբ։ Թվացյալ հակասությունն առաջանում է այն պատճառով, որ չափումներ հասկացությունն ունի մի քանի տարբեր իմաստներ դասական և քվանտային տեսություններում։ === Սանդուղքի պարադոքս === [[Պատկեր:Ladder Paradox GarageScenario.svg|մինի|Սանդուղքի պարադոքս]] [[Սանդուխքի պարադոքս|Սանդուղքի և ավտոտնակի պարադոքսը]]<ref>{{Cite web |title=The Ladder Paradox of Special Relativity |url=http://www.einsteins-theory-of-relativity-4engineers.com/ladder-paradox.html |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 14 |website=www.einsteins-theory-of-relativity-4engineers.com |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421201639/http://www.einsteins-theory-of-relativity-4engineers.com/ladder-paradox.html |url-status=dead }}</ref> մտային փորձ է հարաբերականությունների տեսության վերաբերյալ։ Պարադոքսի ամենահեշտ տարբերակում ասվում է. Ունենք ավտոտնակ, որը 2 կողմից դռներ ունի, և սանդուղք, որի երկարությունը ավտոտնակի լայնությունից շատ ավելի երկար է, և սանդուղքը ոչ մի ձև տեղ չի անում ավտոտնակում։ Մենք հասցնում ենք սանդուղքը մեծ հորիզանական արագության, նրան անցկացնելով բաց դռներով ավտոտնակի միջով։ Մեծ արագության շնորհիվ սանդուղքը ենթարկվեց [[Երկարության կրճատում|երկարության կրճատման]] և զգալիորեն կարճացավ։ Դրա արդյունքում սանդուղքը որոշ ժամանակ ամբողջությամբ տեղավորվում է ավտոտնակում։ Սա ցույց տալու համար կարելի է փակել ավտոտնակի դռները։ Մինչև հիմա ոչ մի պարադոքս չենք տեսնում։ Պարադոքսը կառաջանա, երբ մենք դիտարկենք իրավիճակը սանդուղքի տեսանկյունից։ Հարաբերականությունների տեսության համաձայն, նույն իրավիճակը կարող ենք դիտարկել սանդուղքի տեսանկյունից։ Այս դեպքում սանդուղքը միշտ կանգնած է մնում, իսկ ավտոտնակը շարժվում է մեծ արագությամբ, այսինքն՝ կարելի է դիտարկել նույն երկարության կրճատման էֆեկտը սանդուղքի վրա, և կստացվի, որ ավտոտնակի լայնությունն է փոքրանում, և մենք չենք կարող փակել նրա դռները, երբ սանդուղքը ներսում է։ === Շրյոդինգերի կատուն === [[Շրյոդինգերի կատու]]ն<ref>{{Cite web |title=Schrödinger's Cat |url=http://www.informationphilosopher.com/solutions/experiments/schrodingerscat/ |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 14 |website=www.informationphilosopher.com}}</ref> մտային փորձ է, որպես լուսաբանություն քվանտային մեխանիկայի կոպենհագենյան մեկնաբանության խնդրին, երբ այն կիրառվում է առօրյա օբյեկտների նկատմամբ։  [[Պատկեր:Schrodingers cat.svg|ձախից|մինի|Շրոդինգերի կատուն]] Փակ տուփում տեղադրված է կատու, թունավոր գազով լի սրվակ և ռադիոակտիվ միջուկի վրա հիմնված մեխանիզմ։ Փորձի պարամետրերն ընտրված են այնպես, որ ռադիոակտիվ միջուկը մեկ ժամվա ընթացքում 1/2 հավանականությամբ կարող է տրոհվել։ Եթե միջուկը տրոհվի, դա կհանգեցնի նրան, որ մեխանիզմը կաշխատի, սրվակը կջարդվի և կատուն կմեռնի։ Ըստ քվանտային մեխանիկայի, քանի դեռ միջուկի վրա փորձ չի կատարվել, նրա վիճակը նկարագրվում է քվանտային վերադրման սկզբունքով՝ տրոհված և չտրոհված միջուկների վիճակում, հետևաբար, եթե կատուն նստած է տուփում, նա և՛ ողջ է, և՛ մահացած միաժամանակ։ Եթե դուք բացեք այդ տուփը, փորձարարը կարող է տեսնել միայն ինչ-որ մի հատուկ վիճակ՝ «միջուկը փլուզված է և կատուն զոհված» կամ «միջուկը տրոհվում է, իսկ կատուն ողջ է»։ Հարցն այն է, երբ համակարգը դադարում է գոյություն ունենալ սուպերպոզիցիոն վիճակում ու ընտրում է մեկը։ Քանի որ պարզ է, որ կատուն պետք է լինի ողջ կամ մահացած (չկա միջանկյալ վիճակ կյանքի և մահվան միջև), դա նշանակում է, որ սա ճշմարիտ է ատոմային միջուկի համար։ Դա, անկասկած, լինելու է կա՛մ տրոհված կա՛մ չտրոհված։ === Երկվորյակների պարադոքս === [[Երկվորյակների պարադոքս]]ը նույնպես հարաբերականությունների հատուկ տեսության մտային փորձերից է։ Երկրի վրա գտնվող երկվորյակներից մեկը մեկնում է տիեզերական ճամփորդության և երբ վերադառնում է, պարզվում է, որ Երկրի վրա մնացած եղբայրն իրենից ավելի տարիքով է։ Այս արդյունքը շփոթեցնող է թվում, քանի որ երկվորյակներից յուրաքանչյուրը մյուսին տեսնում է շարժման մեջ, հետևաբար՝ համաձայն ժամանակի դանդաղման և հարաբերականությունների տեսության ոչ ճիշտ կիրառության՝ երկվորյակներից յուրաքանչյուրը պետք է գտներ, որ մյուսն ավելի դանդաղ է հասակ առնում։ Սակայն այս խնդիրը կարելի է լուծել հարաբերականությունների հատուկ տեսության ստանդարտ շրջանակներում․ ճամփորդող երկվորյակի հետագիծը ընդգրկված է երկու տարբեր իներցիալ համակարգերում, որոնցից մեկը հեռավոր ճամփորդությունն է ներկայացնում, մյուսը՝ վերադարձը։ Հետևաբար երկվորյակների տարածաժամանակների գծերն իրար հանդեպ սիմետրիկ չեն։ Ուրեմն երկվորյակների պարադոքսը պարադոքս չէ տրամաբանական հակասականության իմաստով։ === Սպանված պապիկի պարադոքս === [[Սպանված պապիկի պարադոքս]]ը<ref>{{Cite news |title=The Grandfather Paradox |url=http://timetravelphilosophy.net/topics/grandfather/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707033726/http://timetravelphilosophy.net/topics/grandfather/ |archive-date=2014 թ․ հուլիսի 7 |access-date=2017 թ․ ապրիլի 14 |newspaper=A Time Travel Website |language=en-US}}</ref> ժամանակի միջով տեղափոխվելու մասին պարադոքսներից է, որը գրել է [[Ռենե Բերժավել]]ը 1943թ. Պարադոքսը բնութագրվում է այսպես. Դուք ունեք ժամանակի մեքենա և տեղափոխվում եք անցյալ, որտեղ տեսնում եք Ձեր պապիկին և սպանում նրան, մինչև նա կհանդիպի Ձեր տատիկին։ Հետևաբար չի ծնվի Ձեր ծնողներից մեկը և Դուք, հետևաբար Դուք չեք կարողանա հետ գնալ անցյալ և սպանել Ձեր պապիկին, հետևաբար նա կհանդիպի Ձեր տատիկին և կծնվեք Դուք, հետևաբար կկարողանաք հետ գնալ անցյալ և սպանել նրան։ [[Պատկեր:Tea leaf Paradox Illustration.svg|մինի|Թեյի տերևների պարադոքս]] === Հիդրոդինամիկական պարադոքսներ === * [[Դալամբերի պարադոքս|Դ՛Ալամբերի պարադոքս]]<ref>{{Cite news |date=2012 թ․ փետրվարի 29 |title=Resolution of D’Alembert’s Paradox |url=https://secretofflight.wordpress.com/dalemberts-paradox-2/ |access-date=2017 թ․ ապրիլի 16 |newspaper=The Secret of Flight |language=en-US}}</ref>. Պնդում [[հիդրոդինամիկա]]յի մեջ իդեալական հեղուկի մասին, ըստ որի՝ պինդ հեղուկի անընդհատ, անսահման, ոչ մածուցիկ հոսանքով ստացիոնար հոսման ժամանակ մարմնի դիմացի և հետևի մասերի պարամետրերի հավասարության դեպքում, դիմադրության ուժը հավասար է զրոյի։ * [[Արքիմեդի պարադոքս]]<ref>{{Cite web |last=Gutenberg |first=Project |title=Archimedes paradox {{!}} Project Gutenberg Self-Publishing - eBooks {{!}} Read eBooks online |url=http://www.gutenberg.cc/articles/eng/Archimedes_paradox |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=www.gutenberg.cc}}</ref>. Հսկա նավը կարող է լողալ մի քանի լիտր ջրի մեջ։ * [[Թեյի տերևների պարադոքս]]<ref>{{Cite web |title=Einstein’s Tea Leaves and Pressure Systems in the Atmosphere |url=http://www-paoc.mit.edu/paoc/papers/Einstein%27sTeaLeavesTPT.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092149/http://www-paoc.mit.edu/paoc/papers/Einstein%27sTeaLeavesTPT.pdf |archive-date=2016 թ․ մարտի 4}}</ref>. Թեյը գդալով շրջանաձև խառնելիս, մենք տեսնում ենք, որ թեյի տերևները հավաքվում են բաժակի հատակի կենտրոնում, իսկ ըստ մարդու ինտուիտիվ մտածելակերպի՝ [[կենտրոնախույս ուժ]]ի ազդեցությամբ տերևները պետք է հավաքվեին բաժակի ծայրերին։ Այս պարադոքսը լուծել է [[Ալբերտ Այնշտայն]]ը։ === Թերմոդինամիկական պարադոքսներ === * [[Տիեզերքի Ջերմային մահ]]ը (Heat death of the universe). Ըստ [[Ռուդոլֆ Կլաուզիս]]ի, տիեզերքը պետք է գա թերմոդինամիկական հավասարակշռության կամ «ջերմային մահի»։ Եվ այս դեպքում բոլոր տեսակի էներգիաները պետք է վերածվեն ջերմային էներգիայի։ * [[Մպեմբայի պարադոքս]]<ref>{{Cite web |title=Can hot water freeze faster than cold water? |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/General/hot_water.html |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=math.ucr.edu}}</ref>. Տաք ջուրը (որոշ պայմաններում) կարող է ավելի արագ սառել, քան ավելի սառը ջուրը, չնայած որ այդ սառելու ընթացքում նա պետք է անցնի նաև սառը ջրի ջերմաստիճանով։ [[Պատկեր:Maxwell's demon.svg|ձախից|մինի|Մաքսվելի հրեշը]] * [[Մաքսվելի հրեշ]]<ref>{{Cite news |title=Maxwell's demon {{!}} physics |url=https://www.britannica.com/science/Maxwells-demon |access-date=2017 թ․ ապրիլի 16 |newspaper=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref>. Մաքսվելի հրեշը թույլ է տալիս տաքացնել անոթի աջ կողմը և սառեցնել ձախը՝ առանց համակարգին ավելորդ էներգիա տալու։ Ձախ և աջ մասերից կազմված անոթի սկզբնական վիճակի դեպքում համակարգի [[էնտրոպիա]]ն ավելին է, քան վերջնական վիճակի դեպքում, որը հակասում է փակ համակարգերում էնտրոպիայի չնվազելու թերմոդինամիկական սկզբունքին։ * [[Գիբսի պարադոքս]]<ref>{{Cite web |title=THE GIBBS PARADOX |url=http://bayes.wustl.edu/etj/articles/gibbs.paradox.pdf}}</ref>. Եթե բացակայում է անընդհատությունը էնտրոպիայի համար՝ տարբեր գազերի խառնումից միանման գազերի խառնմանը անցնելու ժամանակ, էնտրոպիայի խառնման նախնական արժեքը դառնում է զրո։ === Այլ ֆիզիկական պարադոքսներ === * [[Մասնիկ-ալիքային երկվություն]]<ref>{{Cite web |title=Wave-Particle Duality |url=http://www.informationphilosopher.com/introduction/physics/wave-particle_duality.html |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=www.informationphilosopher.com}}</ref>. Տեսություն, ըստ որի մատերիան օժտված է ոչ միայն զանգված ունեցող մասնիկի հատկություններով, այլև՝ ալիքի, որն էներգիա է տեղափոխում։ * [[Բրաեսի պարադոքս]]<ref>{{Cite web |title=Braess' paradox |url=http://resources.mpi-inf.mpg.de/departments/d1/teaching/ws12/ct/Braess-paradox.pdf}}</ref>. Ցանցում, որի մեջ մասնիկները իրենք են ընտրում իրենց ուղին, լրացուցիչ մասնիկների ավելացումը կարող է փոքրացնել ցանցի ընդհանուր արդյունավետությունը։ * [[Ֆերմիի պարադոքս]]<ref>{{Cite web |title=Fermi Paradox {{!}} SETI Institute |url=https://www.seti.org/seti-institute/project/details/fermi-paradox |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=www.seti.org}}</ref>. [[Արտերկրային քաղաքակրթություն|Արտերկրային քաղաքակրթության]] գործունեության երևացող հետքերը բացակայում են, չնայած որ նրանք պետք է տարածվեին ամբողջ տիեզերքով իրենց գոյության միլիարդավոր տարիների ընթացքում։ * [[Ֆոտոմետրիկ պարադոքս]]<ref>{{Cite web |title=Olbers' Paradox |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/GR/olbers.html |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=math.ucr.edu}}</ref> (Օլբերսի պարադոքս, Շեզո-Օլբերսի պարադոքս). Ստացիոնար տիեզերքում, որում հավասարապես լցված են աստղերը (ինչպես որ ընդունված էր), երկնքի պայծառությունը (ինչպես նաև գիշերային երկնքի) պետք է մոտավորապես հավասար լինի արևի պայծառությանը։ * [[Հիդրոստատիկական պարադոքս]]<ref>{{Cite web |last=Jr. |first=Thomas B. Greenslade, |title=Hydrostatic Paradox |url=http://physics.kenyon.edu/EarlyApparatus/Fluids/Hydrostatic_Paradox/Hydrostatic_Paradox.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170531214720/http://physics.kenyon.edu/EarlyApparatus/Fluids/Hydrostatic_Paradox/Hydrostatic_Paradox.html |archive-date=2017 թ․ մայիսի 31 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=physics.kenyon.edu}}</ref>. Ոչ գլանաձև անոթում լցված հեղուկի կշիռը հավասար չէ անոթի հատակին ազդող հեղուկի ճնշման ուժին։  * [[Էրենֆեստի պարադոքս]]<ref>{{Cite web |title=Resolution of the Ehrenfest Paradox |url=http://www.gsjournal.net/old/physics/hynecek7.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150922090227/http://www.gsjournal.net/old/physics/hynecek7.pdf |archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 22}}</ref>. Մտային փորձ, ըստ որի ի սկզբանե անշարժ պինդ մարմնի շրջանագիծը պետք է պտույտից հետո պարադոքսալ կերպով կրճատի իր շառավիղը, որպեսզի պահպանի երկարությունը։ == Փիլիսոփայական պարադոքսներ == * [[Հավի և ձվի խնդիր]]<ref>{{Cite web |title=Which Came First, the Chicken or the Egg? |url=http://time.com/4475048/which-came-first-chicken-egg/ |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=Time}}</ref>. Ի՞նչն է եղել ավելի շուտ՝ հավը, թե՞ ձուն։ Մի կողմից հավի առաջացման համար անհրաժեշտ է ձու, մյուս կողմից՝ ձվի առաջացման համար անհրաժեշտ է հավ։ * [[Չարի խնդիր]]<ref>{{Cite book |last=Tooley |first=Michael |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2015/entries/evil/ |title=The Problem of Evil |date=2015 թ․ հունվարի 1 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Fall 2015}}</ref>. Թվում է, թե չարի և ամենակարողի գոյությունը անհամատեղելի են։ * [[Նյուկոմի պարադոքս]]<ref>{{Cite news |last=Bellos |first=Alex |date=2016 թ․ նոյեմբերի 28 |title=Newcomb's problem divides philosophers. Which side are you on? |url=https://www.theguardian.com/science/alexs-adventures-in-numberland/2016/nov/28/newcombs-problem-divides-philosophers-which-side-are-you-on |access-date=2017 թ․ ապրիլի 16 |newspaper=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>. Մտավոր փորձ՝ խաղ 2 մասնակիցների միջև՝ գուշակի (ով անսխալ գուշակում է ապագան) և հենց խաղացողի։ == Զենոնի ապորիաներ == [[Պատկեր:Diogenis Laertii De Vitis (1627) - Zenon of Elea or Zenon of Citium.jpg|մինի|[[Զենոն Էլեացի]] (Ք.ա. 490-425թթ.)]] === Աքիլեսը և կրիան === [[«Աքիլեսը և կրիան» ապորիա]]ն<ref>{{Cite web |title=Zeno’s Paradox of the Tortoise and Achilles |url=http://platonicrealms.com/encyclopedia/zenos-paradox-of-the-tortoise-and-achilles |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=platonicrealms.com}}</ref> ասում է, որ Աքիլեսը ինչքան էլ կրիայից արագ լինի, չի կարող հասնել նրան, եթե կրիան նրանից առաջ է գտնվում և Աքիլեսի նման առաջ է գնում. {{քաղվածք|Ենթադրենք, Աքիլեսը 10 անգամ ավելի արագ է վազում, քան կրիան, և գտնվում է նրանից 1000 մետր հետ։ Այն ժամանակահատվածում, որում Աքիլեսը կվազի այս տարածությունը, կրիան կանցնի 100 մետր։ Երբ Աքիլեսը անցնի այդ 100 մետրը, կրիան կանցնի 10 մետր և այդպես անվերջ Աքիլեսը շատ մոտենալով կրիային, չի հասնի նրան, քանի դեռ կրիան շարժվում է}} === Դիխոտոմիա === [[Դիխոտոմիա (ապորիա)|Դիխոտոմիան]]<ref>{{Cite web |title=What is Zeno’s Dichotomy Paradox? - Colm Kelleher |url=http://ed.ted.com/lessons/what-is-zeno-s-dichotomy-paradox-colm-kelleher |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=TED-Ed}}</ref> էլ Զենոնի ապորիաներից է և ցույց է տալիս շարժման մաթեմատիկական մոդելի հակասականությունը. {{քաղվածք|Ճանապարհն անցնելու համար պետք է անցնել այդ ճանապարհի կեսը, իսկ ճանապարհի կեսն անցնելու համար պետք է հաղթահարել այդ մասի կեսը՝ այսինքն ճանապարհի կեսի կեսը, որն իր հերթին անցնելու համար պետք է անցնել դրա կեսը, և այսպես մինչև անսահմանություն։}} Այսինքն՝ ըստ դիխոտոմիայի մենք չենք կարող շարժվել մեր տեղից։ === Թռչող նետը === [[«Թռչող նետը» ապորիան|Զենոնի «Թռչող նետը» ապորիան]]<ref>{{Cite web |title=Zeno's Paradox of the Arrow |url=https://faculty.washington.edu/smcohen/320/ZenoArrow.html |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 16 |website=faculty.washington.edu}}</ref> ուղղված է անընդհատ մեծության՝ որպես անսահման քանակի մասնիկների (ժամանակի պահ, տարածության կետ) ընկալման դեմ. {{քաղվածք|Թռչող նետը ժամանակի ամեն պահի իրեն հավասար դիրքում է, այսինքն՝ կանգնած է։ Հետևաբար՝ կարելի է եզրակացնել, որ թռչող նետը միշտ կանգնած է}} == Տնտեսական == === Ալլեի պարադոքս === [[Ալլեի պարադոքս]]ը<ref>{{Cite web |title=Allais Paradox |url=http://www.cs.cornell.edu/courses/cs5846/2008fa/576Ellsberg.pdf}}</ref> բիզնեսի մեջ ռիսկերի և որոշումների կայացման վառ օրինակներից է։ [[Մորիս Ալլե|Ալլեն]] կատարեց մի փորձ, որը նկարագրվում է ներքևում և ստացավ պարադոքսալ արդյունք։ Անհատներին առաջարկվում է կատարել ընտրություն 2 զույգ ռիսկային տարբերակների մեջ։ Առաջին դեպքում <math>A</math> տարբերակում կա 100% հնարավորություն ստանալու 1մլն ֆրանկ, իսկ <math>B</math> տարբերակում կա 89% հնարավորություն ստանալ 1մլն ֆրանկ, 10% հնարավորություն ստանալու 2.5մլն ֆրանկ և 1% հնարավորություն ոչինչ չստանալու Իսկ երկրորդ դեպքում <math>2A</math> տարբերակում կա 90% հնարավորություն ոչինչ չստանալու և 10% հնարավորություն ստանալու 5մլն ֆրանկ, իսկ <math>2B</math> տարբերակում կա 89% հնարավորություն ոչինչ չստանալու և 11% հնարավորություն ստանալու 1մլն ֆրանկ։ Փորձը ցույց տվեց, որ մարդկանց մեծամասնությունն ընտրում է <math>A</math> տարբերակը առաջին դեպքում և <math>2A</math> տարբերակը երկրորդ դեպքում, ինչը ըստ գոյություն ունեցող տեսակետի պարադոքսալ է։ [[Պատկեր:Խնայողության պարադոքս.png|մինի|Խնայողության պարադոքս]] === Խնայողության պարադոքս === [[Խնայողության պարադոքս]]ը<ref>{{Cite news |last=Staff |first=Investopedia |date=2010 թ․ հունիսի 25 |title=Paradox Of Thrift |url=http://www.investopedia.com/terms/p/paradox-of-thrift.asp |access-date=2017 թ․ ապրիլի 16 |newspaper=Investopedia |language=en-US}}</ref> սահմանվում է այս կերպ. «Ինչքան շատ ենք մենք խնայում սև օրվա համար, այնքան ավելի շուտ է այն մոտենում»։ Եթե տնտեսական անկման ժամանակ բոլորը սկսեն խնայել, ապա ընդհանուր պահանջարկը կընկնի, ինչի պատճառով աշխատավարձերը կնվազեն, ինչի հետևանքով՝ խնայողությունները կփոքրանան։ Այսինքն՝ կարելի է պնդել, որ երբ բոլորը խնայում են, դա հանգեցնում է ընդհանուր պահանջարկի փոքրացմանը և տնտեսական աճի դանդաղեցմանը։ === Գրեշեմի պարադոքս === [[Գրեշեմի պարադոքս|Գրեշեմի (Գրեշեմ-Կոպերնիկոսի) պարադոքսը]]<ref>{{Cite news |last=Staff |first=Investopedia |date=2010 թ․ փետրվարի 9 |title=Gresham's Law |url=http://www.investopedia.com/terms/g/greshams-law.asp |access-date=2017 թ․ ապրիլի 16 |newspaper=Investopedia |language=en-US}}</ref> սահմանվում է այսպես. «Վատ փողերը դուրս են մղում լավ փողերին» Ձևակերպվում է նաև այս եղանակներով. «Փողերը, որոնք գերագնահատված են պետության կողմից, օգտագործումից դուրս են մղում այն փողերը, որոնք արհեստականորեն թերագնահատված են վերջինիս կողմից» «Էժան փողերը դուրս են մղում թանկ փողերին» «Փողերը, որոնցով կարելի է հարկեր չվճարել, դուրս են մղում այն փողերը, որոնցով հարկ վճարելը պարտադիր է» «Վատագույն փողերը օգտագործումից դուրս են մղում ավելի լավ փողերը, եթե փոխարժեքը օրենքով է սահմանված» === Գիֆենյան ապրանքներ === [[Գիֆենյան ապրանք|Գիֆենի ապրանքները]]<ref>{{Cite news |last=CFA |first=Elvis Picardo, |date=2010 թ․ մայիսի 27 |title=Giffen Good |url=http://www.investopedia.com/terms/g/giffen-good.asp |access-date=2017 թ․ ապրիլի 16 |newspaper=Investopedia |language=en-US}}</ref> ապրանքներն են, որոնք չեն ենթարկվում «պահանջարկի օրենքին», այսինքն՝ գների բարձրացմանը զուգընթաց դրանց սպառման ծավալն աճում է։ Գիֆենի ապրանք կարող է լինել ոչ միայն հացը, այլև բնակչության աղքատ խավերի համար լայն սպառման ապրանքներ։ Օրինակ՝ ի՞նչ տեղի ունեցավ ՀՀ–ում, երբ միանգամից բարձրացան հացի և կարտոֆիլի գները։ Պատկերացրեք աղքատ ընտանիքների վիճակը (իսկ այդպիսիք մեզ մոտ կազմում էին ընտանիքների առնվազն 3/4-ը), որոնք օգտագործում էին որոշ քանակությամբ հաց, կարտոֆիլ, միս և այլ ապրանքներ։ Նրանք սկսեցին ավելի շատ հաց և կարտոֆիլ գնել, իսկ հետո՝ միայն հաց։ Ինչու՞: Որովհետև նրանց եկամուտներն այլևս թույլ չէին տալիս միս և այլ ապրանքներ գնել, և ամբողջ եկամուտը ուղղվում էր հաց և կարտոֆիլ գնելուն (իսկ ոմանք միայն հաց գնելուն)։ Հետևաբար մեծացավ այս ապրանքների սպառումը և գնորդների կախվածությունը դրանցից։ Ապրանքների սպառումը հետաքրքիր օրինաչափությամբ կախված է նաև եկամտի էֆեկտից (income effect) և փոխարինման էֆեկտից (substitution effect)։ Եթե ապրանքը ցածրորակ է (inferior good), ապա նրա նկատմամբ պահանջարկը սպառողների հարստացմանը զուգընթաց ընկնում է։ Այսպիսի ապրանքների գնի բարձրացումը կարող է հանգեցնել նաև պահանջարկի բարձրացմանը, իսկ գնի իջեցումը՝ պահանջարկի անկման։ Օրինակ, հարուստ երկրների համար ցածրորակ ապրանքներ են հեծանիվը, ապխտած երշիկը, մարգարինը և այլն։ === Լեոնտևի պարադոքս === Ըստ [[Լեոնտևի պարադոքս]]ի<ref>{{Cite web |title=Լեոնտևի պարադոքսը |url=http://freenet.am/~ysuecon/lecture/micro/11leontief/LeontiefU.pdf}}</ref>, որոշ երկրներ արտահանում են աշխատածախս ապրանքներ, իսկ ներմուծում՝ կապիտալածախս ապրանքներ, ինչը հակասում է [[Հեկշեր-Օլինի թեորեմ]]ին։ Կարդալ ավելին ([http://freenet.am/~ysuecon/lecture/micro/11leontief/LeontiefU.pdf անգլ.]) == Տես նաև == * [[Կարագով կատվի պարադոքս]] * [[Անհնարին պատկեր]]ներ * [[Տրամաբանական սխալներ]] * [[Տեսողական պատրանք]] * [[Գլուխկոտրուկ]]ներ * [http://ilyabirman.ru/meanwhile/2006/07/10/1/ 0,(9) = 1] * [http://galatv.am/hy/interesting/54869547964/ Գիտական անբացատրելի պարադոքսներ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203023543/http://galatv.am/hy/interesting/54869547964/ |date=2017-02-03 }} * [http://listverse.com/2010/05/28/11-brain-twisting-paradoxes/ 11 Brain-Twisting Paradoxes] * [http://paradoxoftheday.com/ Paradox Of The Day] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից|2017 թվականի մայիսի 3}} {{ՀՍՀ|հատոր=9|էջ=184}} [[Կատեգորիա:Պարադոքսներ]] [[Կատեգորիա:Մետաֆիզիկայի հասկացություններ]] bbv39xwigx6hwstu6k1be5ast9f98l2 0 540529 10940341 10274791 2026-10-11T16:25:01Z Kareyac 13198 10940341 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիրք |պատկեր = Ալեքսանդրի վեպը.jpg |ժանր = կիսապատմական, կիսաառասպելական }} '''Ալեքսանդրի վեպը''' ({{lang-el|Άλεξάνδρου πράξεις կամ Βίος Αλεξάνδρου του Μακεδόνος}}, {{lang-la|Historia Alexandri Magni}}, [[գրաբար]]՝ Ալեքսանդրի վարք, Պատմութիւն Աղէքսանդրի Մակեդոնացւոյ), կեղծ պատմական հունական վեպ՝ [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մակեդոնացու]] մասին։ Ետհելլենիստական շրջանի գրական–ժողովրդական հուշարձան։ Ձևավորվել է մ.թ.․ա․ II–I դդ․ և համեմատաբար ավարտուն տեսքի բերվել մեր թվականության III դարում։ == Հեղինակի հարց == [[Պատկեր:Alexandria serbskaya.jpg|thumb|220x220px|ձախից|«Ալեքսանդրի վեպի» XVII դարի ռուսական ձեռագիր. Ալեքսանդրն ուսումնասիրում է ծովի խորքերը:]] Վեպի ստեղծումը վերագրվել է տարբեր հեղինակների։ Մերթ համարվել է, որ այն գրել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու ժամանակակից Կալիսթենես Ողյունթացին, ով իսկապես գրել է [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մակեդոնացու]] վարքը, մերթ էլ հեղինակ են համարվել [[Արիստոտել]]ը, [[Եզոպոս]]ը, [[Պտղոմեոս]]ը և այլք։ Հետագայում, սակայն, բոլոր վարկածներն էլ մերժվել են, և համարվելով անհայտ հեղինակի աշխատանք, «Ալեքսանդրի վեպը» ներկայացվել է Կեղծ-Կալիսթենես (Pseudo- Callisthenes) պայմանական հեղինակի անունով։ == Տեքստ == Մ.թ.ա. II-I դարերում ստեղծված նախնական տեքստը չի պահպանվել, այլ միայն բնագրի տարբեր խմբագրություններ։ Մի քանի դարի ընթացքում այն ենթարկվել է տարբեր փոփոխությունների, կրճատումների ու լրացումների, այսինքն՝ խմբագրման և միայն մեր թվականության III դարում ընդունել է իր քիչ թե շատ վերջնական տեսքը։ Տարբեր խմբագրումների հունարենով գրված ձեռագրերը պահպանվում են [[Փարիզ]]ում՝ [[Ֆրանսիայի ազգային գրադարան]]ում։ «Ալեքսանդրի վեպը» տարաբնույթ դրվագների բարձրարվեստ հյուսվածք է, հարուստ հրաշապատում՝ արկածային, պատմական, գրական, վարքագրական, հեքիաթային տարրերով, բաղկացած է Ալեքսանդր Մակեդոնացու ծնունդը, գործը և մահը ներկայացնող երեք գրքից։ == Խմբագրումներ == [[Պատկեր:Alexandria (book).jpg|mini|thumb|200px|աջից|Մանրանկար «Ալեքսանդրի վեպի» բելառուսական ձեռագրից, XV դար: Պահպանվում է [[Բելառուսի պատմության ազգային թանգարան]]ում:]] Ավանդազրույցից պահպանված ձեռագրերը բաժանվում են երեք հիմնական խմբի, որոնք պայմանականորեն համարակալվել են լատինական այբուբենի տառերով՝ A, B, C: Խմբագրման '''A տարբերակի''' ձեռագրերը (Βίος Αλεξάνδρου του Μακεδόνος) պարունակում են վեպի ամենահին տարբերակը։ Վեպի հռոմեական տարբերակը, որ խմբագրել է Հուլիոս Վալերիոսը մեր թվականության IV դարի սկզբին, իրենից ներկայացնում է հունարեն A տեքստի ազատ փոխադրությունը՝ որոշ կրճատումներով։ Խմբագրման A տարբերակին մոտ են նաև Վալերիոսի աշխատանքի հայերեն և ասորերեն թարգմանությունները։ Խմբագրման '''B տարբերակը''' ստեղծվել է IV դարից ոչ վաղ։ A տարբերակից առանձնանում է մի շարք լրացումներով. օրինակ, Օլիմպիադային և [[Արիստոտել]]ին հղված նամակը, կամ Պորոսի ճամբարի նկարագրությունը և Ալեքսանդրին բնութագրող այլ հատվածներ, որոնք հատուկ են A տարբերակին, այստեղ ընդունել են ավելի հունական կոլորիտ։ Իսկ վերջնական '''C տարբերակն''' իրենից ներկայացնում է B տարբերակի զգալիորեն ընդարձակված մշակումը. օրինակ Օլիմպիադային գրված նամակը վերափոխվել է [[Հնդկաստան]]ի հրաշքների մասին ֆանտաստիկ պատմության, ավելացված են թռչնի թևերի վրա նստած Ալեքսանդրի օդային ճանապարհորդության մասին լեգենդը, ապա նրա վայրէջքը դեպի ծովի խորքերը, այցելությունը դեպի [[Պաղեստին]] և այլն։ Վեպի միջով անցնում է երկու հիմնական գիծ՝ [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մակեդոնացու]] իրական կենսագրությունն ու գործունեությունը և ավանդազրույցները, որոնք չեն համարվում պատմական փաստ և լիքն են երևակայությամբ ու հրաշքներով։ Եվ այդպես, ըստ էության, «Ալեքսանդրի վեպն» իրենից ներկայացնում է պատմական եղելության միահյուսում բանահյուսական տարրերով հարուստ ավանդազրույցներին։ == Թարգմանությունները տարբեր լեզուներով == [[Պատկեր:Romance of alexander.jpg|thumb|315x315px|ձախից|Մանրանկար՝ վեպի ֆրանսիական մի ձեռագրից (XIV դար):]] [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մակեդոնացու]] կյանքի հանդեպ հետաքրքրությունն առաջացել է նրա մահից հետո և գագաթնակետին հասնելով մեր թվականության III դարում՝ [[Ալեքսանդր Սևերոս]]ի օրոք, նոր թափ ստացավ, որի արդյունքում Կեղծ Կալիսթենեսի հին հունական վեպն առավել ընդլայնվեց, լրացվեց ու մշակվեց։ Բացի IV դարում Հուլիոս Վալերիոսի կատարած լատիներեն թարգմանությունից, հայտնի է վեպի լատիներեն ևս մեկ մշակում, որը կատարել է արքեպիսկոպոս Լևոն Նեոպոլիտանացին (10-րդ դար)։ Այն հայտնի է «Ալեքսանդր Մակեդոնացու ճակատամարտերի պատմություն» վերնագրով։ Եվս մեկ աշխատանք էլ XII դարում ստեղծել է Վալտեր դե Կաստիլիոնեն, որը հայտնի է «Ալեքսանդրեիդա» վերնագրով։ Ալեքսանդրի մասին կիսաառասպելական պատմությունը դարերի ընթացքում ձեռք բերեց մեծ ճանաչվածություն և հաջողություն՝ լայնորեն օգտագործվելով գրական տարբեր ստեղծագործություններում։ Փառապանծ զորավարի մասին պատումները տարածվեցին և՛ [[Արևմուտք]]ում, և՛ [[Արևելք]]ում, և տարբեր լեզուներով ստեղծվեցին մանրանկարներով պատկերազարդված բազմաթիվ ձեռագրեր, որոնք մեծ համբավ ունեին մինչև 18-րդ դարը։ Բոլոր տարբերակները, գրեթե առանց բացառության, հիմնված են Կեղծ Կալիսթենեսի հունական տարբերակի վրա։ Ուշագրավ են հայկական, ասորական, ղպտական, եթովպական հնագույն թարգմանությունները, Հուլիոս Վալերիոսի լատիներեն խմբագրությունը (IV դ․)։ Թարգմանված է նաև պարսկերեն ու արաբերեն։ Համանման վեպեր ի հայտ են եկել նաև [[Անգլիա]]յում, [[Գերմանիա]]յում, [[Իսպանիա]]յում, [[Իտալիա]]յում, տարածվել են ասպետական վեպի տեսք առած սերբական, ռուսական, չեխական «Ալեքսանդրիաները»։ Քիչ չեն նաև կերպարի գեղարվեստական մշակումները տարբեր լեզուներով։ Ալեքսանդրի մասին միջնադարում գրել են [[Արևելք]]ի այնպիսի հռչակավոր բանաստեղծներ, ինչպիսիք են [[Ֆիրդուսի]]ն («[[Շահնամե]]»), [[Նիզամի Գյանջևի|Նիզամին]] («Իսկանդեր-նամե»), [[Ալիշեր Նավոի]]ն և այլք։ 12-րդ դարում ի հայտ եկավ «Ալեքսանդրի վեպի» երկու ֆրանսիական տարբերակ՝ ըստ Լամբեր լը Տորի և Ալեքսանդր դը Բերնեի։ Ֆրանսիական տարբերակները հիմք դարձան անգլիական մշակումների համար՝ (King Alisander, XIV դ. և «Ալեքսանդրի վեպը»՝ թարգմանված 1438 թվականին Շոտլանդիայում)։ Վեպի գերմաներեն չափածո տարբերակը հայտնի դարձավ շուրջ 1130 թվականին՝ Լ. Լամպրեխտի անունով, ապա XIII դարում տարածվեցին Ուլրիխ ֆոն Էշենբախի ու Ռուդոլֆ Էմսացու տարբերակները։ XVI դարում հայտնի էր «Ալեքսանդրի վեպի» մոտ 90 մշակում՝ 24 լեզվով։ Հին Ռուսիայում ևս քաջ հայտնի էր Ալեքսանդր Մեծի մասին այս վեպը։ == Հայերենով է պահպանվել ամենահին օրինակը == [[Պատկեր:Alexander romance. Armenian illuminated manuscript of XIV century (Venice, San Lazzaro, 424) (1).jpg|303x303px|ձախից|thumb|«Ալեքսանդրի վեպի» հայերեն թարգմանության ձեռագրից (XIII դար) մեկ էջ, պահպանվում է Սուրբ Ղազարի մատենադարանում:]] «Ալեքսանդրի վեպը» հայերեն աշխարհիկ բնույթի առաջին թարգմանությունն է։ Թարգմանության հավանական հեղինակն է համարվում [[Մովսես Խորենացի]]ն։ Հայերեն թարգմանությունում ստեղծագործության շատ կարևոր հատվածներ ավելի լավ են պահպանվել, քան լատիներեն խմբագրության մեջ, ուստի հայերենը, լատինականի ու ասորականի հետ բաղդատվելով, հնարավորություն է ընձեռվում համեմատելով վերահսկել բնագիրը և հնարավորին չափ վերականգնել հունարեն բոլոր բնագրերում պակասող կամ աղճատված մասերը (ըստ Հ․ Հյուբշմանի, Կ․ Պետերմանի, Կ․ Մյուլլերի, Յ․ Ջախերի, Թ․ Ռումհելդի, Ա․ Բաումհարդների, Տ․ Կուզնեցովայի և ուրիշների)։ Հայերեն թարգմանությունը՝ «Պատմութիւն Աղէքսանդրի Մակեդոնացւոյ» խորագրով, 10 ձեռագրերի հիման վրա, հրապարակվել է 1842 թվականին, [[Վենետիկ]]ում։ Այժմ հայտնի է շուրջ 80 ձեռագիր` [[Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարան]]ում (հնագույնն է ձեռ․ № 10151, XIII դ․) և այլուր։ V դարի նախնական խմբագրման շրջանից (բնագիրն ընդհանուր գծերով հավատարիմ է հունարեն նախաբնագրին և դեռևս չի տեղայնացվել) հետո, ընդարձակ խմբագրության շրջանում (XIV–XVI դդ․) «Ալեքսանդրի վեպի» հայերեն թարգմանությունը ստեղծագործաբար վերաիմաստավորվել է՝ ժամանակի ազգային–հասարակական խնդիրներին համապատասխան, լրացվել արձակ հավելադրություններով, իսկ նրա դրվագներին ներհյուսվել է շուրջ 400 ընդմիջող երգ՝ կաֆա։ «Ալեքսանդրի վեպի» հայկականացման և ժողովրդականացման գործում մեծ դեր են կատարել [[Ֆրիկ]]ը, [[Խաչատուր Կեչառեցի]]ն (XIII– XIV դդ․), [[Գրիգորիս Աղթամարցի]]ն, Հովասափ Սեբաստացին, Զաքարիա Գնունեցին (XVI դ․) և ուրիշներ։ Առանձնապես արժեքավոր են Գրիգորիս Աղթամարցու և Զաքարիա Գնունեցու թողած «Պատմութիւն Աղէքսանդրի Մակեդոնացւոյ»-ի ինքնագիր օրինակները՝ հեղինակային կաֆաներով ու նկարազարդումներով։ «Վեպի» հայկական տարբերակը, անցնելով զարգացման դարավոր ուղի, հնամենի զրույցից վերածվել է նոր՝ վիպաքնարական բնույթի յուրօրինակ ստեղծագործության։ Այն տարածվել է ժողովրդի մեջ անկախ զրույցների ու ավանդությունների ձևով։ [[Մովսես Խորենացի]]ն, [[Ղազար Փարպեցի]]ն, [[Թովմա Արծրունի]]ն, [[Հովհաննես Դրասխանակերտցի]]ն, [[Ստեփանոս Ասողիկ]]ը ժամանակին օգտագործել են այն, իսկ միջնադարյան բանաստեղծներն ու մանրանկարիչները՝ ներշնչվել նրանով։ «Ալեքսանդրի վեպի» նկարազարդումներով սկզբնավորվել է հայ աշխարհիկ մանրանկարչությունը։ «Ալեքսանդրի վեպի» գրաբար տեքստի աշխարհաբար թարգմանություն դեռևս չի կատարվել։ == Սյուժե == [[Պատկեր:Alexander romance. Armenian illuminated manuscript of XIV century (Venice, San Lazzaro, 424) (2).jpg|thumb|334x334px|ձախից|Ալեքսանդրը հրամայում է խաչ հանել Դարեհի դեսպանին. «Ալեքսանդրի վեպի» հայերեն թարգմանության ձեռագրից (XIII դար) մեկ էջ. պահպանվում է Սուրբ Ղազարի մատենադարանում:]] === Առաջին գիրք === [[Եգիպտոս]]ի վերջին փարավոն [[Նեկտանեբ II]]-ը մի անգամ, մոգության շնորհիվ իմանալով, որ իր երկրին պետք է տիրեն պարսիկները, հագուստը փոխելով, փախչում է [[Մակեդոնիա]]՝ իր հետ տանելով ոսկիները։ Այստեղ՝ Պելլոսում, նա հմուտ մոգի համբավ է ձեռք բերում և սիրահարվում է [[Փիլիպոս II Մակեդոնացի|Փիլլիպոս]] թագավորի կնոջը՝ Օլիմպիադային։ Նեկտանեբի կախարդանքով թագուհին բռնկվում է սիրով նրա հանդեպ՝ կարծելով, թե կապի մեջ է մտել [[Ամոն]] աստծու հետ, որի կերպարանքն էր ընդունում փարավոնը Օլիմպիադային այցելելիս։ Փիլիպոսը վերադառնալով իմանում է, որ Օլիմպիադան որդի է ծնելու, և Նեկտանեբի մոգության շնորհիվ՝ հավատում է, որ դա աստծու զավակն է։ Դեռևս պատանի հասակում Ալեքսանդրը ցուցաբերում է մեծ քաջություն և իմաստնություն, սանձում է մարդակեր նժույգ [[Բուկեփալոս]]ին, օլիմպիական խաղերում հաղթում մարտակառքերով արշավի մրցույթում, իմաստուն պատասխաններ տալիս Դարեհի դեսպանին, որ եկել էր հարկ պահանջելու, հաշտեցնում է վիճող ծնողներին և այլն։ Փիլիպոսի մահից հետո գահ բարձրանալով՝ նա պարսիկների դեմ ազատագրական արշավանք է ձեռնարկում։ Անցնելով մի քանի երկրներ՝ [[Սիցիլիա]]յում և [[Իտալիա]]յում իրեն է ենթարկում հռոմեացիներին, ապա ուղևորվում է դեպի [[Աֆրիկա]], որտեղ Լիբիական անապատում այցելում է Ամոնի պատգամաբերին։ Ստանալով վերջինիս կանխագուշակությունները՝ նա կառուցում է [[Ալեքսանդրիա]] քաղաքը։ [[Մեմփիս]] այցելելուց հետո, որտեղ եգիպտացիները, ըստ պատգամախոսի գուշակությունների, ճանաչում են իրենց Նեկտանեբ փարավոնի որդուն, որ պետք է վերադառնար, Ալեքսանդրը արշավում է Սիրիա և [[Տյուրոսի պաշարում|գրավում]] [[Տյուրոս]] քաղաքը, որի բնակիչները չէին կամենում ենթարկվել իրեն։ Պինարա գետի մոտ Ալեքսանդրը, ջախջախելով պարսից զորքը, փախուստի է մատնում նրանց առաջնորդող [[Դարեհ III]] արքային։ Այնուհետև, անսպասելիորեն դադարեցնելով ճակատամարտը, նա արշավում է դեպի [[Տրոյա|Իլիոն]], որի հերոսները երկրպագում են նրան։ Այստեղից էլ Ալեքսանդրն ուղևորվում է [[Հունաստան]], կործանում է [[Թեբե (Հունաստան)|Թեբեն]]՝ չանսալով երգիչ Իսմենիասի խնդրանքներին խնայելու վերաբերյալ։ Սակայն ավելի ուշ նա վերակառուցում է քաղաքը։ === '''Երկրորդ գիրք''' === Սկսվում է աթենացիների ժողովրդական ժողովով, որի ընթացքում [[Դեմոսթենես]]ը հանդես է գալիս [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մակեդոնացուն]] ենթարկվելու առաջարկով։ [[Սպարտա]]ցիներին հաղթելով՝ Ալեքսանդրը վերադառնում էր [[Ասիա]]։ Այստեղ նա դարձյալ մարտնչում է պարսիկների դեմ և անցնում [[Եփրատ]]ը։ Ալեքսանդրի ու [[Դարեհ III|Դարեհի]] միջև տեղի է ունենում երկար նամակագրություն։ Երազում [[Ամոն]]ից ստացած խորհրդով Ալեքսանդրը զգեստները փոխած թափանցում է Դարեհի բանակային ճամբարը, սակայն, երբ պարսիկ զինվորները ճանաչում են նրան, նա փախչում է։ Կրկին ճակատամարտ տալով պարսիկներին՝ Ալեքսանդրը գերի է վերցնում Դարեհի ազգականներին։ Ինքը՝ Դարեհը, փախչում է՝ ազատվելով հետապնդողներից և ընկնում է իր երկու սատրապների ձեռքը, ովքեր մտադրվել էին սպանել նրան։ Ալեքսանդրը գտնում է մահացու վիրավորված Դարեհին, մեծահոգաբար օգնություն է ցուցաբերում նրան և խոստանում է ամուսնանալ նրա դուստր Ռոքսաննայի հետ։ Իսկ Դարեհին սպանողներին նա պատժում է։ Օլիմպիադային և դարեհի մորը նամակով տեղեկացնելով իր մտադրությունների մասին՝ Ալեքսանդրն ամուսնանում է Ռոքսաննայի հետ։ === Երրորդ գիրք === Վերջին՝ '''Երրորդ գիրքը''' սկսվում է հույն զինվորների ընդվզման, Ալեքսանդրի՝ նրանց ուղղված ճառի և հաշտության նկարագրությամբ։ Շարունակության մեջ պատմվում է Հնդկաստանի թագավոր Պորոսի դեմ կատարված արշավանքի և նրան հաղթելու մասին։ [[Բրահման]]ներին կատարած այցելությունից և նրանց հետ ունեցած իմաստասիրական զրույցից հետո [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդրն]] [[Արիստոտել]]ին գրում է [[Հնդկաստան]]ի հրաշալիքների և իր զինվորների ֆանտաստիկ արկածների մասին։ Ալեքսանդրն իր դեգերումների ընթացքում հանդիպում է զարմանալի մարդակերպ էակների՝ վեցձեռքանիներ, անգլուխներ, մարդիկ, որոնց աչքերը կրծքի վրա են, երեքաչքանիներ, շան գլխով կամ թռչնի մարմնով մարդիկ և այլն), լինում է վայրի տարածքներում, որտեղ թագավորում է կիզիչ արևը կամ անթափանց խավարը, իսկ գետինը, որի վրա ոտք են դնում զինվորները, ծածկված է անգին գանձերով։ Ինքը՝ Ալեքսանդրը մի հսկայական թռչնի վրա նստած բարձրանում է օդ, ապա իջնում ծովի խորքերը՝ ապակե վանդակի մեջ նստած։ Հնդկաստանից վերադառնալով նա, [[Անտիգոնե]]ի անվան տակ թափանցում է [[Եթովպիա]]յի թագուհի Կանդակայի պալատ։ Բայց թագուհին ճանաչում է նրան՝ իր մոտ ունեցած դիմանկարի շնորհիվ։ Ալեքսանդրը կրկին վտանգի մեջ է. Կանդակայի կրտսեր որդին, որ ամուսնացած էր Պորոսի դստեր հետ, մտադիր է վրեժ լուծել իր աներոջ սպանության համար։ Կանդական և նրա ավագ որդի Կանդավլը, որի կնոջն Ալեքսանդրն ազատել էր գերությունից, փրկում են վերջինիս և նվերներով ճանապարհ դնում։ Այնուհետև Ալեքսանդրը նամակագրություն է ունենում [[ամազոնուհիներ]]ի հետ, որոնց հետ պայմանագիր կնքելով, նա վերադառնում է [[Բաբելոն]]։ Այստեղից նա նամակ է ուղարկում Օլիմպիադային և [[Արիստոտել]]ին՝ պատմելով ամենի մասին։ Այնուհետև լինում են տարբեր չարագուշակ նշաններ, որոնք կանխանշում էին Ալեքսանդրի մոտալուտ մահը։ Մեռնելիս նա թողնում է իր կտակը։ Նրա աճյունը տանում են [[Մեմփիս]], ապա՝ [[Ալեքսանդրիա]]։ Վեպն ավարտվում է Ալեքսանդրի հիմնադրած քաղաքների ցուցակով։ == Ինչպես է հիշատակվում Հայաստանը «Ալեքսանդրի վեպում» == «Ալեքսանդրի վեպում» կա տեղեկություն, որ Ալեքսանդրը ձգտում էր անմահության, որին հասնելու համար նա «ճանապարհ ընկավ դեպի Հայաստան, որտեղ ակունքներն են Տիգրիսի ու Եփրատի»։ Աշխարհի հնագույն գրի առնված էպոսում՝ շումմերական «Գիլգամեշի վեպում», նույնպես գլխավոր հերոսն անմահություն գտնելու համար արևի աստծո խորհրդով մեկնում է Արատտա երկիրը (Հայաստան), որտեղ, դարձյալ շեշտվում է, որ գտնվում էին Եփրատ և Տիգրիս գետերի ակունքները, որի հարավային սահմանները եզերում էին Մասու (հունական տարբերակում՝ Մասիուս) լեռները։ Փաստորեն «Գիլգամեշի վեպի» այս դրվագի սյուժեն պարզապես ներմուծվել է «Ալեքսանդրի վեպի» մեջ։ Այս վերջինի ասորերեն թարգմանության մեջ կա մի դրվագ էլ, որտեղ Ալեքսանդրը հաղթահարում է Մասիս լեռնաշղթան։ Փաստորեն սա շումմերական վեպում նշվող նույն Մասու լեռների հիշատակությունն է։ Ստացվում է, որ «Գիլգամեշի վեպում» հիշատակվող Արատտա երկրի փոխարեն «Ալեքսանդրի վեպում» նշվում է Հայաստանը, երկու տեղում էլ շեշտվում է, որ սա այն երկիրն է, որտեղ գտնվում են Տիգրիսի ու Եփրատի ակունքները, «Մասու լեռների» փոխարեն ասորական թարգմանության մեջ գրված է «Մասիս լեռնաշղթա», և երկու վեպերի հերոսներն էլ այնտեղ են գնում՝ անմահություն գտնելու համար։ Ի դեպ, հրեաների կողմից գրի առնված աստվածաշնչյան գրերում ևս Հայաստանը նշվում է մի երկիր, որտեղ գտնվում էին չորս գետերի, այդ թվում՝ Տիգրիսի ու Եփրատի ակունքները, որոնց մեջտեղում էր դրախտը, իսկ դրա կենտրոնում էլ՝ կենաց ծառը։ Այս ամենը վկայում են, որ տարբեր ժողովուրդների (շումմերների, հրեաների, հույների) էպիկական մտածողության մեջ Հայաստանը համարվում է անմահության երկիր։ == Աղբյուրներ == * Տաշյան Հ․, «Ուսումնասիրութիւնք Ստոյն–Կալիսթենեայ Վարուց Աղէքսանդրի», Վիեննա, 1892։ * Սիմոնյան Հ․ Ա․, «Աղեքսանդր Մակեդոնացու պատմության» հայերեն թարգմանությունը և նրա խմբագրությունները, 1979 թ.: * Պատմութիւն Աղեքսանդրի Մակեդոնացւոյ = Հայկ. խմբ. : Повесть об Александре Македонском, ՀԽՍՀ ԳԱ. Աբեղյանի անվ. գրակ. ին-տ; Աշխատասիր.՝ Հ. Սիմոնյան, Երևան, ՀԽՍՀ ԳԱ, 1989, 648 էջ։ * Արտակ Մովսիսյան, «Մեր պատմության դասերը» հաղորդաշար. «Ալեքսանդր Մակեդոնացին և Հայաստանը», 2016 թ.: {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=157}} {{ՀՍՀ|հատոր=9|էջ=171}} [[Կատեգորիա:Հին հունական գրականություն]] [[Կատեգորիա:Միջնադարյան գրականություն]] [[Կատեգորիա:Նամակագրական վեպեր]] 7q8g6xu9e102xnia0ea0ubh2pqr5jit 0 543036 10940273 10580708 2026-10-11T13:44:40Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Տորոնտոյի համալսարանի շրջանավարտներ]], [[Կատեգորիա:Կառավարության ղեկավարներ]], [[Կատեգորիա:Կանադացի գրողներ]] 10940273 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ | տիտղոս = Կանադայի վարչապետ | դրոշ = Flag of Canada (Pantone).svg | դրոշ2 = Anglican Church of Canada Coat of Arms.svg | ազգություն = կանադացի | դավանանք = [[քրիստոնեություն]], [[կաթոլիկ]] }} '''Սթիվեն Ջոզեֆ Հարփեր''' ({{lang-en|'''Stephen Joseph Harper'''}}, {{ԱԾ}}), կանադացի [[քաղաք]]ագետ, քաղաքական գործիչ, նախկին [[պատգամավոր]], [[նախագահ]]ի թեկնածու, [[վարչապետ]] (2006-2015)<ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=http://www.chaskor.ru/p.php?id=5029 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402144713/http://www.chaskor.ru/p.php?id=5029 |archive-date=2015 թ․ ապրիլի 2 |accessdate=2015 թ․ մարտի 16}}</ref>, Կանադայի պահպանողական կուսակցության առաջնորդ (մինչև 2015 թվականը)<ref name=autogenerated1>{{Cite web |title=Критиковавший Путина премьер Канады потерял пост |url=http://www.rbc.ru/politics/20/10/2015/5625d2e29a79478a73bd20f1 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 20 |publisher=Росбизнесконсалтинг}}</ref>։ Ծնվել է [[1959]] թվականի ապրիլի 30-ին [[Կանադա]]յի [[Տորոնտո]] քաղաքում։ 2006 թվականին ընտրվել է [[Կանադա]]յի 22-րդ [[վարչապետ]]։ Սթիվեն Հարփերը առաջին վարչապետն է, որը ներկայացնում է Կանադայի Պահպանողական կուսակցությունը։ 2011 թվականի մայիսին կայացած համապետական ընտրություններում Հարփերի ղեկավարած պահպանողական կուսակցությունը հաղթել է ձայների մեծամասնությամբ<ref>''The Globe and Mail'', 15 октября 2008 года A1.</ref><ref>William Johnson, ''Stephen Harper and the Future of Canada'', p. 12</ref>։ 2015 թ. խորհրդարանական ընտրություններում պարտություն կրելով՝ Հարփերը հրաժարական է տվել վարչապետի և պահպանողական կուսակցության առաջնորդի պաշտոններից<ref name=autogenerated1 />։ 2016 թվականի օգոստոսին վաղաժամկետ հրաժարվել է նաև խորհրդարանի պատգամավորությունից և հեռացել քաղաքականությունից։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Հարփեր, Սթիվեն}} {{Կենսագրություն-անավարտ}} [[Կատեգորիա:Կանադայի վարչապետներ]] [[Կատեգորիա:Կանադայի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի հակակոմունիստներ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի քաղաքագետներ]] [[Կատեգորիա:Տորոնտոյի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Կառավարության ղեկավարներ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի գրողներ]] 4l8m06l82swcpfghj0yvx38h8ezc0in 0 568009 10940391 10939618 2026-10-11T19:12:36Z Argam Forbes 37716 10940391 wikitext text/x-wiki {{Հայոց պատմություն}} '''Բագրատունիների տոհմածառ''', տոհմածառ, որը նկարագրում է Հայաստանի [[Բագրատունիներ|Բագրատունիների]] ժառանգությունն ու ծագումնաբանությունը։ Բագրատունիներից են սերում նաև վրաց [[Բագրատիոնիներ|Բագրատիոնիների արքայատոհմը]]<ref name=":2">[[:en:Cyril_Toumanoff|Toumanoff, Cyril]], ''Iberia on the Eve of Bagratid Rule'', p.&#x20;22, cited in: Suny, Ronald Grigor (1994), ''The Making of the Georgian Nation'', note 30, p. 349: "All this has now come to be accepted in modern Georgian historiography".</ref><ref>{{Cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |title=Historical dictionary of Georgia |date=2015 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-4146-6 |publication-place=Lanham, Md. |oclc=916450044}} p. 172</ref>։ == Արշակունիների թագավորություն == [[Պատկեր:Smbat bagratunin tagadrum e artashesin.png|thumbnail|Սմբատ Գ Բագրատունին թագադրում է Արտաշես արքային]][[Բագրատունիներ]]ը 4-րդ դարում հայ [[Արշակունիներ|Արշակունի]] թագավորներից ստացել են ժառանգական [[Նախարար|նախարարության]] իրավունք։ Նրանց է վստահված եղել արքունի կարևորագույն գործակալություններից մեկը՝ թագադիր ասպետությունը<ref>{{Cite web |title=ASPET |url=https://www.iranicaonline.org/articles/aspet-armenian-title-in-contemporary-greek-documents-also-aspetes-hereditary-in-the-bagratuni-bagratid-family/ |access-date=2026-10-02 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>։ Տոհմի հիմնական տիրույթներն են եղել [[Բարձր Հայք|Բարձր Հայքի]]՝ ոսկու հանքերով հայտնի [[Սպեր (գավառ)|Սպեր գավառը]] և [[Տայք նահանգ|Տայք նահանգը]]<ref>{{Cite journal |last=Գրիգորյան |first=Գնել |title=Տարոնի Բագրատունիների ֆեոդալական իշխանությունը IX-X դարերում |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/443112/edition/409155 |language=hy |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.}}</ref>։ Տոհմի առաջին հիշատակվող ներկայացուցիչը [[Սմբատ Ա Բագրատունի|Սմբատ Ա]]-ն է, որը թագադիր ասպետ է եղել [[Տրդատ Գ Մեծ|Տրդատ Գ Մեծի]] կառավարման տարիներին (287-330)<ref>Մ․ Գրիգորյան, «Բագրատունիների ծագման հարցի շուրջ», Պատմա-բանասիրական հանդես, 2010, № 2, էջ 123։</ref>: Հայոց [[Վռամշապուհ]] արքայի օրոք հայտնի ասպետ [[Սմբատ Գ Բագրատունի|Սմբատ Գ]]-ն էլ հետագայում թագադրել է վերջին Արշակունի արքային՝ [[Արտաշես Դ|Արտաշես]] [[Արտաշես Դ|Դ-ին]] (423-428)<ref name="moses">[[Մովսես Խորենացի]]. ''[[Հայոց պատմություն (Մովսես Խորենացի)|Հայոց պատմություն]]'', Գիրք III, § 58.</ref>:{{Տոհմածառ/սկիզբ}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | | | | | | | | SMBI | SMBI =[[Սմբատ Ա Բագրատունի|Սմբատ Ա]] <br /><small> [[թագադիր ասպետություն|ասպետ]]</small><br />(<small>†</small> 314)}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| }} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | | | | | | | | BGRI|BGRI=[[Բագրատ Ա Բագրատունի|Բագրատ Ա]] <br /><small>[[թագադիր ասպետություն|ասպետ]]</small><br />(330-353)}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| }} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | | | | | | | | BGRII|BGRII=[[Սմբատ Բ Բագրատունի|Սմբատ Բ]] <br /><small>[[թագադիր ասպետություն|ասպետ]]</small><br />(367-374)}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | | | | | | | | |:| }} {{Տոհմածառ| | | | | | PAP| | | | | | | | | | SAHI| | | | | | | | | | SAHI=[[Սահակ Ա Բագրատունի|Սահակ Ա]] <br /><small>[[թագադիր ասպետություն|ասպետ]]</small><br />(378-388)|PAP=[[Պապ թագավոր|Պապ]]<br /><small>թագավոր</small><br />(368-374)}} {{Տոհմածառ| | | |,|-|-|^|-|-|.| | | | | |,|-|-|^|~|~|7| | | | | | | | | }} {{Տոհմածառ| | |ARSHIII| | | | VAGHI |~|~|~| UNKN|UNKN=''դուստր''| | | | SMBIII| | | VAGHI=Վաղարշակ|ARSHIII=[[Արշակ Գ]]<br /><small>թագավոր</small><br />(378-389)|SMBIII = [[Սմբատ Գ Բագրատունի|Սմբատ Գ]]<br /><small>[[թագադիր ասպետություն|ասպետ]]</small><br />(<small>†</small> 423)}} {{Տոհմածառ/ավարտ}} == Օտար տիրապետություն == === Պարսկա-Բյուզանդական տիրապետություն === {{Հիմնական հոդված|Մարզպանական Հայաստան|Բյուզանդական Հայաստան}} [[Սմբատ Գ Բագրատունի|Սմբատ Գ]]-ի սերունդները բարձր դիրք են ունեցել նաև [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] և [[Սասանյան Պարսկաստան]]ի միջև բաժանված Հայաստանում։ Նրա ժառանգներից [[Տիրոց Բագրատունի|Տիրոցը]]<ref>Toumanoff 1963, p.&#x20;352.</ref>, որը պատմության մեջ հայտնի է որպես մարզպան [[Վասակ Սյունի|Վասակ Սյունու]] գաղափարակից, իսկ [[Սահակ Բ Բագրատունի|Սահակ Բ]]-ն, ավելի ուշ՝ [[Սմբատ Դ Բագրատունի|Սմբատ Դ]]-ն, եղել են [[մարզպանական Հայաստան|Հայաստանի մարզպաններ]]։ Բագրատունիների տոհմի նահապետները ավանդապար կրել են ասպետ պաշտոնը<ref name=":3">{{cite book |last=Laurent |first=Joseph L. |title=L'Arménie entre Byzance et l'Islam, depuis la conquête arabe jusqu'en 886 |publisher=De Boccard |year=1919 |location=Paris |pages=117–118}}</ref>։ [[Հայաստանի երկրորդ բաժանում]]ից հետո Բագրատունիների տիրույթները հայտնվել են [[Բյուզանդական կայսրություն|բյուզանդացիների]] գերիշխանության տակ։ Նրանց դեմ ապստամբած իշխաններից է եղել նաև [[Սմբատ Դ Բագրատունի|Սմբատ Բագրատունին]]<ref>{{Cite book |last=Cyril Toumanoff |url=http://archive.org/details/toumanoff-1976-genealogie |title=Manuel de généalogie et de chronologie pour l'histoire de la Caucasie chrétien (Arménie - Géorgie - Albanie)}}</ref>։ {{Տոհմածառ/սկիզբ}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | SMBIII| | | |SMBIII = [[Սմբատ Գ Բագրատունի|Սմբատ Գ]]<br /><small>[[թագադիր ասպետություն|ասպետ]]</small><br />(<small>†</small> 423)}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | |:| }} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | TRCI|TRCI=[[Տիրոց Բագրատունի|Տիրոց]] <br /><small>նախարար</small> <br />(<small>†</small> 450)}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | |:| }} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | TRCI|TRCI=[[Սահակ Բ Բագրատունի|Սահակ Բ]] <br /><small>[[Մարզպանական Հայաստան|մարզպան]] </small><br />(481-482)}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | |:| }} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | SNP|SNP=[[Սանպդիատ Բագրատունի|Սանպդիատ]] <br /><small>[[թագադիր ասպետություն|ասպետ]]</small><br />(<small>†</small> 505)}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | |:| }} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | VRZTI|VRZTI=[[Վարազ-Տիրոց Ա Բագրատունի|Վարազ-Տիրոց Ա]]}} {{Տոհմածառ| | | | | | | |F|~|~|~|(| }} {{Տոհմածառ| | | | | | | MNV| | ASHI|ASHI=[[Աշոտ Ա Բագրատունի|Աշոտ Ա]] <br /><small>[[թագադիր ասպետություն|ասպետ]]</small><br />(<small>†</small> 560)|MNV=[[Մանվել Բագրատունի|Մանվել]] <br /><small>[[թագադիր ասպետություն|ասպետ]]</small>}} {{Տոհմածառ| | | | | | | |!| | | |!| }} {{Տոհմածառ| | | | | | | SMBIV| | PAPI|PAPI=Պապ <br /><small>նախարար</small><br />(<small>†</small> 596)| SMBIV=[[Սմբատ Դ Բագրատունի|Սմբատ Դ]] <br /><small>[[Մարզպանական Հայաստան|մարզպան]] </small><br />(604-616)}} {{Տոհմածառ| | | |F|~|~|~|(| }} {{Տոհմածառ| | |VRZS| | VRZTII|VRZTII=[[Վարազ-Տիրոց Բ Բագրատունի|Վարազ-Տիրոց Բ]] <br /><small>[[Հայոց իշխան]] </small><br />(628-634)| VRZS=Վարազ-Սահակ}} {{Տոհմածառ| | | |!| | | |!| }} {{Տոհմածառ| | |SMB| | SMBV|SMBV=[[Սմբատ Ե Բագրատունի|Սմբատ Ե]] <br /><small>[[թագադիր ասպետություն|ասպետ]]</small><br />(<small>†</small> 646)| SMB=Սմբատ<br /><small>նախարար</small><br />(<small>†</small> 643)}} {{Տոհմածառ/ավարտ}} === Արաբական տիրապետություն === {{Հիմնական հոդված|Արմինիա կուսակալություն}} Արաբական տիրապետության շրջանում (7-9-րդ դարեր) Բագրատունիների տոհմը եղել է Հայաստանի ամենազդեցիկ իշխանական դինաստիաներից մեկը։ Նրանց գլխավոր մրցակիցները [[Մամիկոնյաններ|Մամիկոնյանների]] տոհմի սպարապետներն են եղել, որոնք ունեցել են բյուզանդամետ կողմնորոշում<ref>{{Cite web |title=MAMIKONEAN FAMILY |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mamikonean/ |access-date=2026-10-02 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>։ Հայոց իշխանները ընտրվել են հենց այս երկու տոհմերից, իսկ երբեմն էլ՝ նրանց ազդեցության տակ գտնվող գործիչներից։ Հայոց իշխանը [[Արմինիա կուսակալություն|Արմինիա կուսակալության]] տարածքում երկրորդ ամենաազդեցիկ անձն է եղել՝ ոստիկանից հետո<ref>{{Cite book |last=Aram Ter-Ghewondyan |url=http://archive.org/details/TerGhewondyan1977Ostikank |title=Arminiyai ostikanneri zhamanakagrut'yune" [Chronology of the Ostikans of Arminiya]}}</ref>։ Այս մրցակցությունն ավարտվել է Բագրատունիների հաղթանակով, որոնք հետագայում վերականգնում են անկախ պետականությունը։ Սկզբում «Հայոց իշխան» տիտղոսը փոխարինվել է «<nowiki/>[[Իշխանաց իշխան]]<nowiki/>» տիտղոսով։ Այնուհետև իշխանաց իշխանին են ենթարկվել զորքի գլխավոր հրամանատարները՝ սպարապետները։ 9-րդ դարի սկզբին ազդեցիկ իշխան [[Աշոտ Մսակեր|Աշոտ Մսակերը]], իր հսկողության տակ առնելով [[Տարոն (գավառ)|Տարոնը]], [[Տայք|Տայքը]] և [[Այրարատ|Այրարատը]], միավորել է դրանք և դարձրել իր կալվածքների մաս։ Հետագայում նա միավորել է նաև [[Մոկք|Մոկքը]], [[Գուգարք (նահանգ)|Գուգարքը]], [[Վրաստան|Վրաստանն]] ու [[Աղվանք|Աղվանքը]], ապա իրեն է ենթարկեցրել [[Վասպուրական|Վասպուրականի]] [[Արծրունիներ|Արծրունիներին]] և [[Սյունիք (նահանգ)|Սյունիքի]] [[Սյունիներ|Սյունիներին]]։ Արդյունքում՝ ամբողջ Արմինիա կուսակալությունն անցել է նրա վերահսկողության տակ<ref>{{Cite journal |last=Տեր-Ղևոնդյան |first=Արամ Նահապետի |title=Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/464027/edition/430311 |language=hy |publisher=ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ.}}</ref>։ Հայոց իշխաններն ու սպարապետները սերել են [[Սմբատ Ը Բագրատունի|Սմբատ Ը]]-ի ընտանիքից։ Նրա որդին՝ [[Աշոտ Ա Մեծ|Աշոտը]], հետագայում դարձել է Հայաստանի թագավոր<ref name="Yeghiazaryan">{{cite book |author=Եղիազարյան Ա. Ս. |title=Աշոտ Ա Բագրատունի. թագավոր Հայոց (թագադրության թվականը և գահակալության տարիները) |publisher=ԵՊՀ հրատ. |year=2014 |isbn=978-5-8084-1850-9 |location=Երևան |pages=80}}</ref>։ Սմբատ Ը-ի եղբոր՝ [[Բագրատ Բ Բագրատունի|Բագրատ Բ]]-ի որդիները դարձել են Տարոնի իշխաններ, իսկ նրանց քույրը՝ Հռիփսիմեն, դարձել է Վասպուրականի իշխանուհի՝ ամուսնանալով առաջին իշխան [[Համազասպ Բ Արծրունի|Համազասպ Բ Արծրունու]] հետ<ref name=":1">Եղիազարյան Արման, ''Աշոտ Դ Բագրատունի «Մսակեր». համապարփակ պատմագիտական ակնարկ'' (հավաքած տվյալներ):</ref><ref name=":32">Թովմա Արծրունի և Անանուն, ''Պատմութիւն Տանն Արծրունեաց'', Երևան, 1978:</ref>։ [[File:Bagrationi_dynasty_Coat_of_Arms.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bagrationi_dynasty_Coat_of_Arms.png|մինի|200x200փքս|Բագրատունիների վրացական ճյուղի՝ Բագրատիոնների զինանշանը]] Մինչ անկախության հռչակումը, Բագրատունիների Տայքի տիրույթը վերածվել է [[Տայքի կյուրոպաղատություն|ինքնուրույն կյուրոպաղատության]]<ref>{{Cite web |title=Очерки истории Грузии. Том 2 - Глава I - III |url=https://www.allgeo.org/index.php/ru/634-2-2 |access-date=2026-10-02 |website=www.allgeo.org}}</ref>։ Դրա տիրակալը՝ Աշոտը, սկզբնավորել է վրաց [[Բագրատիոնիներ|Բագրատիունիների արքայատոհմը]], որը Վրաստանում իշխել է շուրջ հազար տարի (9-19-րդ դարեր)<ref name=":2" />։ {{Տոհմածառ/սկիզբ}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | | | SMBV|SMBV=[[Սմբատ Ե Բագրատունի|Սմբատ Ե]] <br /><small>[[թագադիր ասպետություն|ասպետ]]</small><br />646| SMB=Սմբատ<br /><small>նախարար</small><br />(<small>†</small> 643)}} {{Տոհմածառ| | | | | | | |,|-|-|-|-|-|^|-|-|-|.| }} {{Տոհմածառ| | | | | | | VRZTIII| | | | | | | |ASHII|VRZTIII=[[Վարազ-Տիրոց Գ Բագրատունի|Վարազ-Տիրոց Գ]]<br/>(<small>†</small> 670) | ASHII=[[Աշոտ Բ Բագրատունի|Աշոտ Բ]]<br /><small>[[հայոց իշխան]]</small><br />(684-689)}} {{Տոհմածառ| | |,|-|-|v|-|^|~|v|-|-|-|.| | | |!| }} {{Տոհմածառ| PR1 | | PR2 | | PR3 | | PR4 | | PR5 | PR1= [[Սմբատ Զ Բագրատունի|Սմբատ Զ]] <br /><small>[[հայոց իշխան]]</small><br />(693-726)| PR2=Աշոտ| PR3=Վասակ| PR4=Բագրատ| PR5=Սմբատ<br /><small>նախարար</small><br />(<small>†</small> 705)}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | }} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | PR2 | | PR3 | | | | | | | | | | GU| PR2= [[Աշոտ Գ Բագրատունի|Աշոտ Գ]]<br /><small>[[հայոց իշխան]]</small><br />( 732-748)| PR3= [[Սահակ Գ Բագրատունի|Սահակ Գ]]<br /><small>[[հայոց իշխան]]</small><br />(753-770)|GU= [[Գուարամ Գ]]<br /><small>[[վրաց իշխան]]</small><br />(693-748)<br />}} {{Տոհմածառ| | | | | | | |,|-|^|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | |!}} {{Տոհմածառ| | | | | | |PR1| | | |PR4| | PR2 |~|~|~|y|~|PR3| PR1= [[Սմբատ Է Բագրատունի|Սմբատ Է]]<br /><small>[[հայոց իշխան]]</small><br />(770-775)| PR2= [[Վասակ Բագրատունի|Վասակ]]| PR3=''դուստր''|PR4=[[Վարազ-Տիրոց Դ Բագրատունի|Վարազ-Տիրոց Դ]]<br />(775-790)}} {{Տոհմածառ| | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Տոհմածառ| | | | | | | PR1 | | | | | | | | PR2| | |P3| | PR1= [[Աշոտ Դ Բագրատունի|Աշոտ Դ]]<br /><small>[[հայոց իշխան]]</small><br />(790-826)| PR2=[[Գագիկ Բ Արծրունի|Գագիկ Արծրունի]]<br /><small>Վասպուրականի իշխան</small><br />(<small>†</small> 800)|P3=[[Ատրներսեհ Ա]]<br /><small>[[Տայքի իշխանություն|Տայքի իշխան]]</small><br />(780-807)}} {{Տոհմածառ| |,|-|-|-|v|-|^|-|v|-|-|-|.| | | |!| | | | |!|}} {{Տոհմածառ| PR1 | | PR2 | |PR3 | |PR4|y|PR5| | | PR6| | PR1= Սահակ| PR2= [[Բագրատ Բ Բագրատունի|Բագրատ Բ]]<br /><small>[[իշխանաց իշխան]]</small><br />(826-851)| |PR3= [[Սմբատ Ը Բագրատունի|Սմբատ Ը]]<br /><small>[[իշխանաց իշխան]]</small><br />(852-855)| | PR4=Հռիփսիմե|PR5=[[Համազասպ Բ Արծրունի|Համազասպ Բ]]<br /><small>Վասպուրականի [[գահերեց իշխան]]</small><br />(800-836)|PR6=[[Աշոտ Ա Բագրատիոնի|Աշոտ Ա]]<br /><small>վրաց թագավոր</small><br />(813-830)}} {{Տոհմածառ| | | | | |!| | | |!| | | | | |!| | | | | | |!| }} {{Տոհմածառ| | | | | TRN | |BGR| | | |VAS| | | | | GEO| | | | TRN= ''[[Տարոնի իշխանություն|Տարոնցիներ]]''<br /><small>''Տարոնի Բագրատունիներ''</small><br />(9-10-րդ դարեր)<br /><small>''[[Թոռնիկյաններ]]''</small><br />(10-12-րդ դարեր)| |BGR= ''[[Բագրատունիների թագավորություն|Հայոց արքաներ]]''<br /><small>''Կարսի Բագրատունիներ''</small><br />(963-1065)<br /><small>''[[Կյուրիկյաններ]]''</small><br />(978-1113)| | VAS=''[[Արծրունիներ]]''<br /><small>''Վասպուրականի գահերեց իշխաններ''</small><br />(836-908)<br /><small>''[[Վասպուրականի թագավորություն|թագավորներ]]''</small><br />(908-1021)| | GEO=''[[Բագրատիոնիներ]]''<br /> <small>''Տայքի Բագրատունիներ''</small><br />(813-1001)<br /> ''<small>[[Վրաց թագավորություն|Վրաց արքաներ]]''</small><br />(1008-1801)}} {{Տոհմածառ/ավարտ}} == Բագրատունիների թագավորություն == {{Հիմնական հոդված|Բագրատունիների թագավորություն}} === Տարոնի Բագրատունիների ճյուղ === {{Հիմնական հոդված|Տարոնի իշխանություն}} [[File:David_of_Sasoon.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:David_of_Sasoon.jpg|մինի|267x267փքս|Էպոսի հերոս Սասունցի Դավիթը։ Մի տարբերակի համաձայն՝ կերպարի ստեղծման համար հիմք են հանդիսացել [[Աշոտ Բ Երկաթ|Աշոտ]] [[Աշոտ Բ Երկաթ|Բ-ն]] և Դավիթ Արքայիկը]] [[Տարոն (գավառ)|Տարոնը]] ([[Տուրուբերան նահանգ|Տուրուբերան նահանգում]]) Բագրատունիների տիրույթների մաս է դարձել 9-րդ դարի սկզբին, երբ Հայոց իշխանն է եղել [[Աշոտ Մսակեր|Աշոտ Մսակերը]] (790–826)։ Որպես Տարոնի իշխան՝ նա հիշատակվում է որպես Աշոտ Ա (804–826)։ Նրա մահից հետո իշխանաց իշխան [[Բագրատ Բ Բագրատունի|Բագրատ Բ]]-ն ժառանգել է Տարոնը (հարավային հատված), իսկ [[Սմբատ Ը Բագրատունի|Սմբատ Ը]]-ն՝ [[Այրարատ|Այրարատը]] (հյուսիսային հատված)<ref name=":3" />։ Բագրատը տոհմի երկրորդ ներկայացուցիչն է եղել այս անունով (առաջինը 4-րդ դարի ասպետ [[Բագրատ Ա Բագրատունի|Բագրատ Ա]]-ն է եղել), սակայն Տարոնում նա առաջինն է եղել, ուստի կառավարել է որպես Տարոնի Բագրատ Ա իշխան (826–851)։ Նրա որդիներն ու թոռները իշխել են մինչև 966 թվականը, որից հետո Տարոնը միացվել է Բյուզանդական կայսրությանը<ref>{{Cite book |title=Մատթեոս Ուռհայեցի, Ժամանակագրություն, Երևան, 1973, էջ 301}}</ref>։ Տարոնի նախկին տերերը՝ Մամիկոնյանների տոհմի իշխանները, տարածաշրջանում պահպանել են իրենց ազդեցությունը անգամ վերջին տանուտեր Աշոտ Գ-ի կառավարման օրոք։ Նրանք խնամիական կապեր են հաստատել Բագրատունիների հետ, ինչի արդյունքում Աշոտ Գ-ի կառավարման վերջին շրջանում Տարոնում իշխել են ևս երկու իշխաններ՝ Բագրատ Գ-ն և Գրիգոր Բ-ն, որոնք մայրական գծով Մամիկոնյան են եղել, իսկ հայրականով՝ Բագրատունի<ref>{{Cite journal |last=Դանիելյան |first=Է Լ |date=1978-04-04 |title=Տարոնը հայ- բյուզանդական հարաբերություններում (IX դարի երկրորդ կես—X դար) |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/189958/edition/172512 |publisher=Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիա}}</ref>։ Հետագայում Բագրատունիների և Մամիկոնյանների [[Թոռնիկյաններ|Թոռնիկյան]] ճյուղը ձուլվել է՝ դառնալով մեկ ընտանիք․ նրանց մի մասը իշխել է [[Սասուն|Սասունում]] (Թոռնիկյաններ), իսկ մյուս մասը՝ [[Մուշ|Մուշում]] (Տարոնցիներ)<ref>{{Cite journal |last=Դանիելյան |first=Էդուարդ |date=1977-10-14 |title=Թոռնիկյանների քաղաքական դերը X դ. հայ-բյուզանդական հարաբերություններում |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/39328/edition/35278 |publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ․}}</ref>։{{Տոհմածառ/սկիզբ}} {{Տոհմածառ| | | | | | |BG| | | | | | | | | | BG= [[Բագրատ Բ Բագրատունի|Բագրատ Ա]]<br />(826-851)}} {{Տոհմածառ| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|-|-|.| | | | | }} {{Տոհմածառ| | |ASH| |DV| | | |PR4 | ASH =[[Աշոտ Բ Բագրատունի (Տարոնի իշխան)|Աշոտ Բ]]<br />(855-878)| DV=[[Դավիթ Արքայիկ]]<br />(878-895)| PR4=Թոռնիկ}} {{Տոհմածառ| | | |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | }} {{Տոհմածառ| | |GG | |ASH| |GRG | |ABG| | | | | | GG =Գուրգեն<br />(895-895)| ASH =Աշոտ | GRG=[[Գրիգոր Ա Բագրատունի|Գրիգոր Ա]]<br />(895-936)| ABG=Աբուղանեմ}} {{Տոհմածառ| | | | | | | |,|-|-|-|(| | | |!| }} {{Տոհմածառ| | | | | | |BG| |ASH| |TR| BG=[[Բագրատ Բ (Տարոնի իշխան)|Բագրատ Բ]]<br />(936-987)| ASH=[[Աշոտ Գ Բագրատունի (Տարոնի իշխան)|Աշոտ Գ]]<br />(936-966)| TR=''[[Թոռնիկյաններ]]''}} {{Տոհմածառ| | | | |,|-|-|^|-|-|.| | | }} {{Տոհմածառ| | | |GR| | | |BAG| | | | BAG=[[Բագրատ Գ (Տարոնի իշխան)|Բագրատ Գ]]<br />(998-1020)| GR=[[Գրիգոր Բ Բագրատունի|Գրիգոր Բ]]<br />(936-987)}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | |!|}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | |TRN | | TRN=''[[Տարոնցիներ]]''}} {{Տոհմածառ/ավարտ}} === Հայոց թագավորներ === [[Պատկեր:Bagratuni_flag.svg|մինի|300x300փքս|Բագրատունյաց հարստության դրոշը]][[Աշոտ Մսակեր]]ի (826) և [[Բագրատ Բ Բագրատունի|Բագրատ Բ]] Բագրատունու (851) մահից հետո Հայոց իշխան է դարձել Սմբատ Ը-ն։ Նրա ընտանիքը 200 տարի շարունակ իշխող արքայատոհմ է եղել [[Բագրատունյաց Հայաստան|Հայաստանում]], [[Վիրք|Վրաստանում]] և [[Աղվանք|Աղվանքում]]<ref name=":12">{{Cite web |last=Հայկական էլեկտրոնային հանրագիտարան|title=Սմբատ Ը Բագրատունի կամ Սմբատ Խոստովանող|url=https://www.patreon.com/ARMENIANELECTRONICENCYCLOPEDIA/posts/smbat-viii-or-134376990?utm_source}}</ref>։ Սմբատ Ը-ի որդի [[Աշոտ Ա Բագրատունի|Աշոտը]] դարձել է Բագրատունյաց առաջին թագավորը<ref name="Iranica">{{Encyclopædia Iranica Online|url=https://www.iranicaonline.org/articles/bagratids-dynasty|title=Bagratids|first=Cyril|last=Toumanoff|year=1988|access-date=19 March 2024}}</ref>։ Նա ունեցել է չորս որդի և երեք դուստր, որոնց ամուսնացրել է Արծրունի և Սյունի իշխանների հետ։ Այսպիսով, Հայաստանի ամենազորեղ տոհմերը խնամիացել են և սկսել կառավարել երկիրը։ Աշոտի եղբայր Շապուհը դարձել է սպարապետ (հայոց զորքի գլխավոր հրամանատար)։ Մայրաքաղաք է դարձել [[Բագարան|Բագարանը]], որը նաև [[Աշոտ Մսակեր]]ի (790–826) գահանիստ քաղաքն է եղել<ref>Hakobyan, Tatul. "[http://www.reporter.am/go/article/2009-04-10-after-years-of-isolation-the-ancient-capitals-of-yervandashat-and-bagaran-are-now-open-to-visitors After years of isolation, the ancient capitals of Yervandashat and Bagaran are now open to visitors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218195640/http://www.reporter.am/go/article/2009-04-10-after-years-of-isolation-the-ancient-capitals-of-yervandashat-and-bagaran-are-now-open-to-visitors|date=2014-12-18}}." ''Armenian Reporter''. April 10, 2009.</ref>։ Աշոտի որդի [[Սմբատ Ա Բագրատունի|Սմբատը]] (890–914) մայրաքաղաքը տեղափոխել է [[Շիրակավան (մայրաքաղաք)|Շիրակավան]]<ref name=":0">{{Cite book |last=Սերգեյ Վարդանյան|title=Հայոց մայրաքաղաքները|publisher=«Սովետական գրող»|year=1985|location=Երևան|pages=82-83}}</ref>։ Շիրակավանը մայրաքաղաք է եղել շուրջ քառասուն տարի, ինչից հետո Աբաս թագավորը մայրաքաղաքը տեղափոխել է [[Կարս]]<ref name="Grove Encyclopedia">{{cite book |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Volume 3 |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-19-530991-1 |editor1=Bloom, Jonathan M. |location=Oxford |page=[https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&dq=kars+capital+armenia+928&pg=RA1-PA371 371] |editor2=Blair, Sheila}}</ref>։ Հայոց թագավոր [[Աշոտ Գ Ողորմած|Աշոտ Գ Ողորմածը]] (953–977) նոր մայրաքաղաք է կառուցել [[Անի]] բերդի շուրջ<ref name="eb11">{{cite EB1911|mode=cs2|wstitle=Ani|volume=2|page=47}}</ref>։ Այն հայկական թագավորության վերջին մայրաքաղաքն է եղել, ուստի այն կոչվել է նաև Անիի թագավորություն։ Նրա եղբայր Մուշեղը մնացել է Կարսում և Աշոտ Գ-ի գերիշխանության ներքո հիմնադրել Կարսի թագավորությունը (963–1065)<ref>[http://akunq.net/am/?p=31587 Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն։ Ենթակա թագավորությունների առաջացումը]</ref>։ Հետագայում Հայոց թագավոր Սմբատ Բ-ն թույլատրել է իր եղբայր Գուրգենին հյուսիսում ստեղծել նոր թագավորություն, որը հետագայում դարձել է [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն]] (978–1113)<ref>V. Minorsky. Studies in Caucasian History. — CUP Archive, 1953. — С. 102.: ''The family came to join the Armenian kings of Tashir (Dzoraget) and there was converted to the Armenian creed.''{{ref-en}}</ref><ref>Andrew C. S. Peacock. Early Seljūq History: A New Interpretation // Routledge Studies in the History of Iran and Turkey. — Routledge, 2010. — Т. 7. — С. 131.''By the middle of the eleventh century, the sole Armenian principalities that maintained some sort of independence were Siunik' and Tashir in Caucasia and Sasun to the west of Lake Van.''{{ref-en}}</ref>։ Նույն բանն արևելքում արել է Սմբատ Սյունին՝ ստեղծելով [[Սյունիքի թագավորություն|Սյունիք-Բաղքի թագավորությունը]]<ref name="Թադևոս">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 3։</ref>։ Աշոտ Գ-ի երրորդ որդին՝ [[Գագիկ Ա|Գագիկը]], եղել է Հայաստանի վերջին հզոր թագավորը (989–1020)<ref>{{cite journal |last=Յուզբաշյան|first=Կարեն|year=1973|title=|script-title=ru:К хронологии правления Гагика I Багратуни|trans-title=Գագիկ Ա Բագրատունու գահակալության ժամանակագրության մասին|url=http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/2222/1/adsv-10-32.pdf|journal=Antichnaya Drevnost I Srednii Veka|language=ru|volume=10|pages=195–97}}</ref>։ Նրա մահից հետո թագավորությունը երկու մասի է բաժանվել եղբայրների՝ [[Հովհաննես-Սմբատ|Հովհաննես-Սմբատի]] և [[Աշոտ Դ|Աշոտի]] միջև<ref name=":22">{{Cite book |last=Մատթեոս Ուռհայեցի |title=Ժամանակագրություն |publisher=«Հայաստան» հրատ․ |year=1973 |location=Երևան}}</ref>։ Վերջին թագավորը եղել է Աշոտի որդի [[Գագիկ Բ|Գագիկ Բ-ն]] (1042–1045)<ref>Մ. Գրիգորյան, Գագիկ Արծրունի և Գագիկ Բագրատունի թագավորների թղթերը բյուզանդական արքունիքին, տե՛ս Պատմա-բանասիրական հանդես, 1989, թիվ 3, էջ 98:</ref>։ 1079 թվականին Գագիկ Բ-ն սպանվել է<ref name=":122">Եղիազարյան Վ. (2020). ''Գագիկ Բ Բագրատունին և «Հավատոյ գիրը»''. Եր. էջեր 25–41.</ref>։ 1080 թվականին մահացել են նաև Կարսի Գագիկ թագավորն ու նրա որդիները՝ Հովհաննեսն ու Դավիթը<ref>{{Cite journal |last=Ստեփանյան |first=Արարատ |title=Կարսի թագավոր Գագիկ Բ-Ի 1065 թ. գաղթը |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/410356/edition/379156}}</ref>։ Հովհաննեսի որդի Աշոտը նույնպես սպանվել է Անիում։ Արդյունքում՝ Բագրատունիների արքայական ճյուղն ավարտվել է Անիի և Կարսի կորստով։ Վերջին արքայազնական ճյուղը՝ Կյուրիկյանների տոհմը, պահպանվել է Լոռիում։ Հայ իշխան Ռուբենը սպանել է Գագիկ Բ-ի սպանողներին և նրանից ժառանգել գահը<ref>Դեդեյան, Գեւորգ (2008). ↑ «The Founding and Coalescence of the Rubenian Principality, 1073-1129»։ Հովհաննիսյանում՝ Ռիչարդ Գ.; Payaslian, Simon (eds.). Հայկական Կիլիկիա. UCLA Armenian History and Culture Series: Historic Armenian Cities and Provinces, 7. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers. էջեր 85–87։</ref>։ 1080 թվականին նա հիմնադրել է [[Կիլիկիայի հայկական իշխանություն|Կիլիկիայի հայկական իշխանությունը]] (1080–1198)<ref name="edwards">{{cite book |last1=Edwards |first1=Robert W. |title=The Fortifications of Armenian Cilicia, Dumbarton Oaks Studies No.23 |date=1987 |publisher=Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University |isbn=0884021637 |location=Washington D. C. |pages=vii-xxxi, 3–288}}</ref>, որը հետագայում դարձել է [[Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն|թագավորություն]] (1198–1375)<ref name="Badmoutioun Hayots, p.43-44">{{Cite book |last=Kurdoghlian |first=Mihran |title=Պատմութիւն Հայոց (History of Armenia), Volume II |publisher=Հրատարակութիւն ազգային ուսումնակաան խորհուրդի |year=1996 |location=Աթենք |pages=43–44}}</ref>։ Հայ Բագրատունիների արքայական ժառանգությունը ներկայացված է կամ վրաց [[Բագրատիոնիներ|Բագրատունիներով]]<ref name="Iranica" />, կամ Կիլիկիայի [[Ռուբինյաններ|Ռուբինյաններով]]<ref>{{Cite book |last=Hovannisian |first=Richard G. |url=http://archive.org/details/armenianpeoplefr00rich_0 |title=The Armenian people from ancient to modern times |date=1997 |publisher=New York : St. Martin's Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-312-10169-5}}</ref>, [[Հեթումյաններ|Հեթումյաններով]] ու [[Լուսինյաններ|Լուսինյաններով]]<ref>{{cite web |author=Յազիչյան, Զավեն |title=Լուսինյան արքայատոհմը Կիլիկիայում |url=https://arar.sci.am/Content/254021/ |accessdate=2026-10-07 |publisher=arar.sci.am}}</ref>, կամ էլ Կյուրիկյաններով<ref>{{cite web |author=Մաթևոսյան, Կ. |title=Կյուրիկյան թագավորության կազմավորման ժամանակն ու նախադրյալները |url=https://arar.sci.am/Content/172813/file_0.pdf |accessdate=2026-10-07 |publisher=arar.sci.am}}</ref>։ Ոչ արքայական կամ իշխանական ճյուղերը շատ ավելին են, քան այս երեք արքայական ճյուղերը։ {{Տոհմածառ/սկիզբ}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | |PR1|y|PR2|PR1= [[Սմբատ Ը Բագրատունի|Սմբատ Ը]]<br />[[իշխանաց իշխան]] [[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />(852–855)|PR2=Հռիփսիմե}} {{Տոհմածառ| | | | | | |,|-|-|-|v|-|^|-|v|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.|}} {{Տոհմածառ| |PR0|y|PR1 | |PR2| |PR3| |PR4| |PR5| |PR6| | |PR0 = [[Կատրանիդե Ա]]<br />[[File:Królewska.jpg|33px]]|PR1= [[Աշոտ Մեծ]]<br />[[իշխանաց իշխան]], [[սպարապետ]]<br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br /> (855–885)<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(885–890)|PR2 = Սմբատ |PR3 = [[Շապուհ Բագրատունի (պատմիչ)|Շապուհ]] |PR4 = Մուշեղ |PR5 = [[Աբաս Բագրատունի (Սպարապետ)|Աբաս]] |PR6 = երկու դուստր }} {{Տոհմածառ| | |,|-|^|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.|}} {{Տոհմածառ| |PR1 | | |!| | |PR2| | |!| | |PR3| | |!| | |PR4|PR1= [[Սմբատ Նահատակ]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(890–914)|PR2 = Սահակ|PR3= Դավիթ |PR4=[[Շապուհ Բագրատունի (սպարապետ)|Շապուհ]] [[սպարապետ]]}} {{Տոհմածառ| |!| | | | |!| | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | |!}} {{Տոհմածառ| |!| | |PR1 |y|PR2| |PR3|y|PR4| |PR5 |y|PR6|!| | |PR1= [[Սոֆյա Բագրատունի|Սոֆյա]] |PR2 = [[Գրիգոր-Դերենիկ Արծրունի|Գրիգոր Արծրունի]]<br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />Վասպուրականի [[գահերեց իշխան]]<br />(857-887)|PR3= դուստր|PR4=[[Վահան Արծրունի]]|PR5= [[Մարիամ Բագրատունի|Մարիամ]]|PR6= [[Վասակ Սյունի (իշխան)|Վասակ Սյունի]]<br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />Սյունիքի [[գահերեց իշխան|իշխան]]<br />(855-859)}} {{Տոհմածառ| |!| |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!| |,|-|-|-|v|-|^|-|-|.|!| }} {{Տոհմածառ| |!|PR0| |PR1 | |PR2| | |!|PR4| |PR5| |PR6|!| | | |PR0= [[Աշոտ-Սարգիս Արծրունի|Աշոտ]]<br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />Վասպուրականի [[գահերեց իշխան]]<br />(898-904)|PR2= [[Գուրգեն Բ Արծրունի|Գուրգեն]]<br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />Պարսկահայքի իշխան<br />(904-925)|PR1= [[Գագիկ Ա Արծրունի|Գագիկ]]<br />Վասպուրականի [[գահերեց իշխան|իշխան]] և [[Վասպուրականի թագավորություն|թագավոր]]<br />(904-908) / (908-943)|PR4= [[Գրիգոր-Սուփան Բ|Գրիգոր]]<br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />Սյունիքի [[գահերեց իշխան|իշխան]]<br />(859-913)|PR5= Սահակ|PR6= Վասակ}} {{Տոհմածառ| |`|v|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | |!| | | | | | |,|-|-|-|-|(}} {{Տոհմածառ| | |PR1 |~|PR2| |PR3| |PR4| | | |PR5 | | |PR6| | | |PR1= [[Աշոտ Երկաթ]] <br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />[[Բագրատունիների թագավորություն|թագավոր]]<br />(914-928)|PR2 = [[Սահականույշ Սևադա]]<br />[[File:Królewska.jpg|33px]]|PR3= [[Աբաս Ա Բագրատունի|Աբաս Ա]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />[[Բագրատունիների թագավորություն|թագավոր]]<br />(928-953)|PR4= [[Գագիկ Աբումրվան Արծրունի|Գագիկ]] <br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />Վասպուրականի [[գահերեց իշխան]]<br />(897-898)|PR5= որդի|PR6= Աշոտ սպարապետ}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|.}} {{Տոհմածառ| | | | | | |PR0|y|PR1 | | | | | | |PR2|y|PR3|PR1= [[Աշոտ Ողորմած]]<br />(953-977)<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />[[Բագրատունիների թագավորություն|թագավոր]]|PR2= [[Մուշեղ Ա Բագրատունի|Մուշեղ Ա]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />[[Կարսի թագավորություն|Կարսի թագավոր]]<br />(963-984)|PR0=[[Խոսրովանույշ]]<br />[[File:Królewska.jpg|33px]]|PR3=Սևադա Բ-ի դուստր}} {{Տոհմածառ| | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | |!}} {{Տոհմածառ| | | | |PR1 | |PR2|y|KTR| |PR3| | |PR4 | |PR5|PR1= [[Սմբատ Տիեզերակալ]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(977-990)<br />[[Բագրատունիների թագավորություն|թագավոր]]|PR2= [[Գագիկ Ա]]<br /> [[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />Շահնշահ<br />(990-1020)<br />[[Բագրատունիների թագավորություն|թագավոր]]|PR3= [[Գուրգեն Կյուրիկե|Գուրգեն]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(978-989)<br />[[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Լոռու թագավոր]]|PR4= [[Աբաս Ա (Կարսի թագավոր)|Աբաս Ա]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(984-1029)<br />[[Կարսի թագավորություն|Կարսի թագավոր]]|KTR=[[Կատրանիդե Բ]]<br />[[File:Królewska.jpg|33px]]|PR5=Գուրանդուխտ Բագրատիոնի}} {{Տոհմածառ| | | | | | |,|-|-|-|v|^|-|-|v|-|-|.|`|-|-|.|`|-|-|.|:}} {{Տոհմածառ| |PR0|~|PR1 | |PR2| |PR3| |PR4| |PR5| |PR6| | |PR0 = [[Սենեքերիմ Արծրունի]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />[[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրականի թագավոր]]<br />(1003-1021)|PR1= [[Խուշուշ Բագրատունի]]|PR2 = [[Հովհաննես-Սմբատ]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(1022-1041)<br />[[Բագրատունիների թագավորություն|թագավոր]] |PR3 = [[Աշոտ Քաջ]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(1022-1040)<br />[[Բագրատունիների թագավորություն|թագավոր]]|PR4 = [[Աբաս Բագրատունի (Գագիկյան)|Աբաս]]|PR5 = ''[[Կյուրիկյաններ]]''|PR6 = [[Գագիկ Կարսեցի|Գագիկ Ա]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(1029-1065)<br />[[Կարսի թագավորություն|Կարսի թագավոր]]}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |!}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | |PR0|y|PR1| | | | | | | | | |PR2|PR1= [[Գագիկ Բ]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(1042-1045)<br />[[Բագրատունիների թագավորություն|թագավոր]]|PR2=Մարիամ|PR0=Դավիթ Արծրունու դուստր}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | |,|-|^|-|.|}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | |PR1 | |PR2|~|PR3|PR1=Հովհաննես|PR2=Դավիթ|PR3=[[Աբլղարիբ Արծրունի|Աբլղարիբ Արծրունու]] դուստր}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | |!| }} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | |PR1|PR1=Աշոտ <br />(<small>†</small> 1080)}} {{Տոհմածառ/ավարտ}} === Կյուրիկյաններ === [[Պատկեր:Bagrotouni.svg|մինի|300x300փքս|Բագրատունիների թագավորության զինանշանը]] [[Կյուրիկյաններ|Կյուրիկյանները]] հայկական արքայական և իշխանական տոհմ են եղել 10-14-րդ դարերում։ Տոհմի հիմնադիրը [[Գուրգեն Ա Կյուրիկե|Գուրգենն]] է (կամ Կյուրիկեն)՝ [[Աշոտ Գ Ողորմած|Աշոտ Գ Ողորմածի]] (953–977) որդին։ Սկզբում նրանք իշխել են միայն [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Տաշիր-Ձորագետում]] ([[Լոռու մարզ]]), իսկ հետագայում՝ նաև [[Տավուշի մարզ|Տավուշում]]։ Գուրգեն Կյուրիկեի թոռները եղել են Տաշիր-Ձորագետի և [[Կախեթի թագավորություն|Կախեթի թագավորության]] արքաներ<ref>{{Cite book |url=https://www.google.am/books/edition/%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%BD%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1/o7DNAAAAMAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%D4%BF%D5%B5%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80&dq=%D4%BF%D5%B5%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80&printsec=frontcover |title=Հայկական սովետական հանրագիտարան |date=1974 |publisher=Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների Ակադեմիա Հայկական Սովետական Հանրագիտարանի Գլխավոր Խմբագրություն |language=hy}}</ref>։ 12-րդ դարում Կախեթն ու Լոռին միացվել են Վրաստանին։ Կյուրիկյանները պահպանել են իրենց իշխանությունը Տավուշում, որտեղ հետագայում ճյուղավորվել են [[Մածնաբերդի իշխանություն|Մածնաբերդի]] և Նոր Բերդի իշխանությունների<ref name="Դիտողություններ Կյուրիկյանների պատմության վերաբերյալ">Ռ. Մաթևոսյան, [http://hpj.asj-oa.am/1255/1/1968-3(199).pdf Դիտողություններ Կյուրիկյանների պատմության վերաբերյալ]։</ref>։ Մածնաբերդի վերջին իշխան Սարգիսը կառավարել է 13-րդ դարում․ նրա, ծնողների կամ նրանց սերունդների մասին որևէ տեղեկություն չի պահպանվել<ref>{{Cite web |last=Ի. |first=Մաթևոսյան, Ռ. |date=1968-10-17 |title=Դիտողություններ Կյուրիկյանների պատմության վերաբերյալ |url=http://hpj.asj-oa.am/1255/ |access-date=2026-10-07 |website=hpj.asj-oa.am}}</ref>։{{Տոհմածառ/սկիզբ}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | | | | | | PR3 | PR3= [[Գուրգեն Կյուրիկե]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(978-989)<br />[[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Լոռու թագավոր]]}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | | | | | | |!|}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | | | | | | PR3 | | | | | | |PR3= [[Դավիթ Անհողին]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(989-1048)<br />[[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Լոռու թագավոր]]}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|^|-|-|-|.|}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | | | PR2 | | | | | | PR3 |PR2= [[Կյուրիկե Բ]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(1048-1089)<br />[[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Լոռու թագավոր]]| PR3= [[Գագիկ Կյուրիկյան|Գագիկ Ա]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(<small>†</small> 1058)<br />[[Կախեթ|Կախեթի թագավոր]]}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | ||,|-|^|-|.| | | | | |!|}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | PR3 | | |ABA | | | PR4 | PR3=[[Դավիթ Բ Կյուրիկյան|Դավիթ Բ]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(1089-1113)<br />[[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Լոռու թագավոր]]| PR4= [[Աղսարթան Ա (Կախեթի թագավոր)|Աղսարթան Ա]] <br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(<small>†</small> 1084)<br />Կախեթի թագավոր| ABA= [[Աբաս Ա Կյուրիկյան|Աբաս Ա]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(1089-1113)<br />[[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Լոռու թագավոր]]}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | |!| | | }} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | PR2 | | | | | | | | PR3 | | PR2=[[Կյուրիկե Գ]]<br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />[[Տավուշի իշխանություն|Տավուշի իշխան]]| PR3= [[Կյուրիկե Դ (Կախեթի թագավոր)|Կյուրիկե Դ]]<br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(<small>†</small> 1102)<br />[[Կախեթի թագավորություն|Կախեթի թագավոր]]}} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | |!| }} {{Տոհմածառ| | | | | | | | | | PR1 | | | | | | | | PR2 | | PR1=[[Աբաս Բ Կյուրիկյան|Աբաս Բ]]<br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />[[Տավուշի իշխանություն|Տավուշի իշխան]]| PR2= [[Աղսարթան Բ (Կախեթի թագավոր)|Աղսարթան Բ]] <br />[[File:Heraldic Royal Crown (Common).svg|40px]]<br />(<small>†</small> 1105)<br />[[Կախեթի թագավորություն|Կախեթի թագավոր]]}} {{Տոհմածառ| | | | | | |,|-|-|-|^|-|-|-|.|}} {{Տոհմածառ| | | | | | PR1 | | | | | |PR2| | PR1=[[Աղսարթան Ա Կյուրիկյան|Աղսարթան Ա]] <br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />[[Մածնաբերդի իշխանություն|Մածնաբերդի իշխան]]|PR2=[[Վասակ Ա Կյուրիկյան|Վասակ Ա]]<br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />[[Նոր Բերդի իշխանություն|Նոր Բերդի իշխան]]}} {{Տոհմածառ| | | | | | |!| | | | | | | |!}} {{Տոհմածառ| | | | | | PR1 | | | | | |PR2| | PR1=[[Կյուրիկե Դ Կյուրիկյան|Կյուրիկե Դ]]<br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />[[Մածնաբերդի իշխանություն|Մածնաբերդի իշխան]]|PR2=[[Դավիթ Գ Կյուրիկյան|Դավիթ Գ]]<br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />[[Նոր Բերդի իշխանություն|Նոր Բերդի իշխան]]}} {{Տոհմածառ| | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!}} {{Տոհմածառ| | PR1 | | PR2 | | PR3 | | PR4|PR1=Փահլավան Ա<br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />[[Մածնաբերդի իշխանություն|Մածնաբերդի իշխան]]| PR2=Թաղիադդին<br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />[[Մածնաբերդի իշխանություն|Մածնաբերդի իշխան]]| PR3=[[Աղսարթան Բ (Մածնաբերդի իշխան)|Աղսարթան Բ]] <br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />[[Մածնաբերդի իշխանություն|Մածնաբերդի իշխան]]| PR4= [[Վասակ Բ Կյուրիկյան|Վասակ Բ]]<br />[[File:Prince du Sang.svg|40px]]<br />[[Նոր Բերդի իշխանություն|Նոր Բերդի իշխան]]}} {{Տոհմածառ/ավարտ}} == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Գրականություն == * [http://fmg.ac/library/205-manuel-de-genealogie-et-de-chronologie-pour-l-histoire-de-la-caucasie-chretienne-armenie-georgie-albanie Cyril Tumanoff, Manuel de Généalogie et de Chronologie pour l'Histoire de la Caucasie Chrétienne (Arménie-Géorgie-Albanie)] * [[Հայկական սովետական հանրագիտարան]] * [http://www.payot-rivages.net/livre_Histoire-de-l-Armenie-Rene-Grousset_ean13_9782228889124.html René Grousset, Histoire de l'Arménie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151201145617/http://www.payot-rivages.net/livre_Histoire-de-l-Armenie-Rene-Grousset_ean13_9782228889124.html |date=2015-12-01 }} * [https://books.google.am/books/about/Continuit%C3%A9_des_%C3%A9lites_%C3%A0_Byzance_duran.html?id=IVdoAAAAMAAJ&redir_esc=y Continuité des élites à Byzance durant les siècles obscurs] * Suny, Ronald Grigor (1994), ''The Making of the Georgian Nation: 2nd edition'', p.&nbsp;27. Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3 * Rapp, Stephen H. (2003), ''Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts'', p.&nbsp;383. Peeters Bvba ISBN 90-429-1318-5. [[Կատեգորիա:Բագրատունիներ]] [[Կատեգորիա:Բագրատիոնիներ]] fg0r203ys10v9gim4mrzdig1p15zhb7 0 589886 10940284 9617555 2026-10-11T14:05:56Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Շոտլանդիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Շոտլանդացի ֆուտբոլային մարզիչներ]] 10940284 wikitext text/x-wiki {{Անաղբյուր}} {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ | ֆուտբոլիստի անուն = Սթիվեն Նեյսմիթ | պատկեր = [[Պատկեր:Naismith Nov2010.jpg|250px]] | ամբողջական անուն = | ազգությունը= | քաղաքացիությունը | մականուն= | Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք = {{Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք|1986|9|14}} | ծննդյան քաղաք = Էրվին | ծննդյան երկիր = {{Դրոշավորում|Շոտլանդիա}} | Մահվան ամսաթիվ և տարիք = | մահվան քաղաք= | մահվան երկիր= | հասակ = 178 սմ | քաշ = 72 կգ | դիրք = Կիսապաշտպան, Հարձակվող | ներկա ակումբ = [[Էվերթոն ՖԱ|Էվերթոն]] | համար = 14 | երիտ տարիներ = | երիտ ակումբ = | երիտ խաղ(գոլ) = | տարի = [[2002]]-[[2007]]<br />[[2007]]-[[2012]]<br />[[2012]]- | ակումբ = {{Դրոշ|Շոտլանդիա}} Կիլմարնոկ<br />{{Դրոշ|Շոտլանդիա}} Ռեյնդժերս<br />{{Դրոշ|Անգլիա}} [[Էվերթոն ՖԱ|Էվերթոն]] | խաղ(գոլ) = 102 (29)<br />98 (28)<br />93 (15) | ազգային տարի = | ազգային թիմ = | ազգային խաղ(գոլ) = | մարզչական տարի = | մարզչական ակումբ = | մասնագիտական ըստ = | հավաքականի ըստ = }} '''Սթիվեն Նեյսմիթ''' ({{lang-en|'''Steven John Naismith'''}}, {{ԱԾ}}), շոտլանդացի ֆուտբոլիստ։ Անգլիական «[[Էվերթոն ՖԱ|Էվերթոն]]ի» և Շոտլանդիայի ազգային հավաքականի նախկին ֆուտբոլիստ։ Հանդես է եկել կիսապաշտպանողական և հարձակվողական դիրքերում։ Երիտասարդ տարիներին հանդես է եկել շոտլանդական ''Քիլմարնոկ'' ակումբում, մինչև [[2007]] թվականը։ 2007 թվականից հանդես է եկել նաև ազգային հավաքականում։ == Անձնական կյանք == Նեյսմիթի լավագույն ընկերը «Ռեյնջերս»-ի հարձակվող Քրիս Բոյդն է։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=35605 Վիճակագրությունը soccerbase.com կայքում] * [http://www.transfermarkt.com/steven-naismith/profil/spieler/12763 Պաշտոնական էջը transfermarkt.com կայքում] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Նեյսմիթ, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:1986 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ]] [[Կատեգորիա:Շոտլանդացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 14 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ]] [[Կատեգորիա:Շոտլանդիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Շոտլանդացի ֆուտբոլային մարզիչներ]] dnjtwynph88lstcpoca86707jdb9uns 10940285 10940284 2026-10-11T14:06:28Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Էվերթոնի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Ռեյնջերս ՖԱ-ի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Կիլմարնոկի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Նորվիչ Սիթիի ֆուտբոլիստներ]] 10940285 wikitext text/x-wiki {{Անաղբյուր}} {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ | ֆուտբոլիստի անուն = Սթիվեն Նեյսմիթ | պատկեր = [[Պատկեր:Naismith Nov2010.jpg|250px]] | ամբողջական անուն = | ազգությունը= | քաղաքացիությունը | մականուն= | Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք = {{Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք|1986|9|14}} | ծննդյան քաղաք = Էրվին | ծննդյան երկիր = {{Դրոշավորում|Շոտլանդիա}} | Մահվան ամսաթիվ և տարիք = | մահվան քաղաք= | մահվան երկիր= | հասակ = 178 սմ | քաշ = 72 կգ | դիրք = Կիսապաշտպան, Հարձակվող | ներկա ակումբ = [[Էվերթոն ՖԱ|Էվերթոն]] | համար = 14 | երիտ տարիներ = | երիտ ակումբ = | երիտ խաղ(գոլ) = | տարի = [[2002]]-[[2007]]<br />[[2007]]-[[2012]]<br />[[2012]]- | ակումբ = {{Դրոշ|Շոտլանդիա}} Կիլմարնոկ<br />{{Դրոշ|Շոտլանդիա}} Ռեյնդժերս<br />{{Դրոշ|Անգլիա}} [[Էվերթոն ՖԱ|Էվերթոն]] | խաղ(գոլ) = 102 (29)<br />98 (28)<br />93 (15) | ազգային տարի = | ազգային թիմ = | ազգային խաղ(գոլ) = | մարզչական տարի = | մարզչական ակումբ = | մասնագիտական ըստ = | հավաքականի ըստ = }} '''Սթիվեն Նեյսմիթ''' ({{lang-en|'''Steven John Naismith'''}}, {{ԱԾ}}), շոտլանդացի ֆուտբոլիստ։ Անգլիական «[[Էվերթոն ՖԱ|Էվերթոն]]ի» և Շոտլանդիայի ազգային հավաքականի նախկին ֆուտբոլիստ։ Հանդես է եկել կիսապաշտպանողական և հարձակվողական դիրքերում։ Երիտասարդ տարիներին հանդես է եկել շոտլանդական ''Քիլմարնոկ'' ակումբում, մինչև [[2007]] թվականը։ 2007 թվականից հանդես է եկել նաև ազգային հավաքականում։ == Անձնական կյանք == Նեյսմիթի լավագույն ընկերը «Ռեյնջերս»-ի հարձակվող Քրիս Բոյդն է։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=35605 Վիճակագրությունը soccerbase.com կայքում] * [http://www.transfermarkt.com/steven-naismith/profil/spieler/12763 Պաշտոնական էջը transfermarkt.com կայքում] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Նեյսմիթ, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:1986 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ]] [[Կատեգորիա:Շոտլանդացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 14 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ]] [[Կատեգորիա:Շոտլանդիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Շոտլանդացի ֆուտբոլային մարզիչներ]] [[Կատեգորիա:Էվերթոնի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Ռեյնջերս ՖԱ-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Կիլմարնոկի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Նորվիչ Սիթիի ֆուտբոլիստներ]] alj4qb3cw9s44pfsbn1f4lws7oc6zqr 0 590126 10940338 9060698 2026-10-11T16:04:16Z Kareyac 13198 ավելացվեց [[Կատեգորիա:1840 հիմնադրումներ Հայաստանում]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940338 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դպրոց |պատկեր = Ալեքսանդրապոլի վիճակային դպրոց.jpg |նկարագրություն = Ալեքսանդրապոլի վիճակային դպրոց, 1909 թ. }} '''Ալեքսանդրապոլի վիճակային դպրոց''', հիմնվել է [[1840]] թվականին։ Սկզբում կոչվել է Սուրբ Փրկչի հոգևոր դպրոց, ապա՝ վիճակային, հետագայում ([[1905]]-[[1912]])՝ ժողովրդական դպրոց։ [[Հարավային Կովկաս]]ի ամենաբարեկարգ արական դպրոցներից էր։ == Ուսուցում == Ուսուցումը տարվել է գրաբարով, ապա՝ աշխարհաբարով։ 1870-ական թվականների սկզբին Ալեքսանդրապոլի վիճակային դպրոցում աշխատել են՝ [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանը]], [[Սարգիս Բեկ-Նազարյան|Ս. Բեկ-Նազարյանը]], Գ. Հովհաննիսյանը (Քաջբերունի), Հ. Ղուկասյանը, Մ. Տեր-Աարգսյանը, [[Աղեքսանդր Մխիթարյան|Ա. Մխիթարյանը]] ավանդել նոր առարկաներ՝ բնագիտություն, երկրաչափություն, գծագրություն, մարմնամարզություն, կիրառել դիդակտիկ նյութեր՝ ֆիզիկական սարքեր, կմախքներ, համրիչ, գլոբուս։ 1875-1876 ուսումնական տարում դպրոցն ունեցել է 284 աշակերտ՝ 4 հիմնական և 3 նախապատրաստական դասարաններով։ 1886 թվականից Ալեքսանդրապոլի վիճակային դպրոց վերածվել է երկդասյան դպրոցի։ Փակվել է [[1912]] թվականին։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=156}} [[Կատեգորիա:Գյումրիի դպրոցներ]] [[Կատեգորիա:1840 հիմնադրումներ Հայաստանում]] 2sfp76mvxn235pvvcn5z2i74i3c9341 0 590649 10940535 10894465 2026-10-12T10:05:46Z ~2026-47327-75 176112 10940535 wikitext text/x-wiki '''Փարթոններ''' ({{lang-en|part}} մաս), [[ուժեղ փոխազդեցություն|ուժեղ փոխազդող]] տարրական մասնիկների՝ [[հադրոններ]]ի կառուցվածքի տարրեր։ «Փարթոն» հասկացությունը [[1969]] թվականին մուծել է [[Ռիչարդ Ֆեյնման]]ը՝ [[պրոտոններ]]ից և [[նեյտրոն]]ներից՝ [[բարձր էներգիաների ֆիզիկա|բարձր էներգիայի]] [[էլեկտրոններ]]ի ցրման դիտվող հատկությունները բացատրելու համար։ Ըստ փարթոնային մոդելի՝ այն դեպքում, երբ ցրման պրոցեսում մեծ [[իմպուլս (շարժման քանակ)|իմպուլս]] է փոխանցվում, պրոտոնի (կամ մեկ ուրիշ հադրոնի) կառուցվածքը կարելի է դիտարկել որպես միմյանց հետ չփոխազդող կետային մասնիկների՝ փարթոնների համախումբ։ էլեկտրոնը ցրման ընթացքում փոխազդում է միայն որոշակի փարթոնների հետ։ Ուժեղ փոխազդեցությունների տեսության՝ [[քվանտային քրոմադինամիկա]]յի տեսանկյունից, փարթոնները նույնացվում են հադրոնների կազմի մեջ մտնող [[քվարկներ]]ի և [[գլյուոններ]]ի հետ, իսկ ցրման փարթոնային մոդելը համարվում է այդ տեսության որոշակի մոտավորություն։ {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=12|էջ=315}} [[Կատեգորիա:Տարրական մասնիկներ]] [[Կատեգորիա:Հադրոններ]] [[Կատեգորիա:Քվանտային քրոմոդինամիկա]] 4xxjwuf92pt8tyofsmuwy3gn3l6dz44 10940537 10940535 2026-10-12T10:06:35Z ~2026-47327-75 176112 10940537 wikitext text/x-wiki '''Փարթոններ''' ({{lang-en|part}} մաս), [[ուժեղ փոխազդեցություն|ուժեղ փոխազդող]] տարրական մասնիկների՝ [[հադրոններ]]ի կառուցվածքի տարրեր։ «Փարթոն» հասկացությունը [[1969]] թվականին մուծել է [[Ռիչարդ Ֆեյնման]]ը՝ [[պրոտոններ]]ից և [[նեյտրոն]]ներից՝ [[բարձր էներգիաների ֆիզիկա|բարձր էներգիայի]] [[էլեկտրոններ]]ի ցրման դիտվող հատկությունները բացատրելու համար։ Ըստ փարթոնային մոդելի՝ այն դեպքում, երբ ցրման պրոցեսում մեծ [[իմպուլս (շարժման քանակ)|իմպուլս]] է փոխանցվում, պրոտոնի (կամ մեկ ուրիշ հադրոնի) կառուցվածքը կարելի է դիտարկել որպես միմյանց հետ չփոխազդող կետային մասնիկների՝ փարթոնների համախումբ։ էլեկտրոնը ցրման ընթացքում փոխազդում է միայն որոշակի փարթոնների հետ։ Ուժեղ փոխազդեցությունների տեսության՝ [[քվանտային քրոմոդինամիկա]]յի տեսանկյունից, փարթոնները նույնացվում են հադրոնների կազմի մեջ մտնող [[քվարկներ]]ի և [[գլյուոններ]]ի հետ, իսկ ցրման փարթոնային մոդելը համարվում է այդ տեսության որոշակի մոտավորություն։ {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=12|էջ=315}} [[Կատեգորիա:Տարրական մասնիկներ]] [[Կատեգորիա:Հադրոններ]] [[Կատեգորիա:Քվանտային քրոմոդինամիկա]] cwtssgwmrfe02arvfdzvievvnds0cbz 0 592739 10940377 10525543 2026-10-11T17:52:59Z Սահակ 24 /* top */ 10940377 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = | հայերեն անվանում = Ինի Քիրխդորֆ | բնօրինակ անվանում = Kirchdorf am Inn | զինանշան = DEU Kirchdorf-am-Inn COA.svg | դրոշ = | դրոշի նկարագրում = | զինանշանի նկարագրում = | դրոշի լայնություն = | զինանշանի լայնություն = | պատկեր = | պատկերի նկարագրում = | lat_deg = 48 | lat_min = 14 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 12 | lon_min = 58 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | CoordAddon = | CoordScale = | երկիր = Գերմանիա | ենթարկում = | երկրամասի տեսակ = Երկրամաս | երկրամաս = Բավարիա | երկրամասը աղյուսակում = | շրջանի տեսակ = Շրջան (վարչական միավոր){{!}}Շրջան | շրջան = Ռոտալ Ին (շրջան){{!}}Ռոտալ Ին | շրջանը աղյուսակում = | համայնքի տեսակ = | համայնք = | համայնքը աղյուսակում = | ներքին բաժանում = | ղեկավարի պաշտոն = | ղեկավար = | հիմնադրման թվական = | առաջին հիշատակում = | այլ անվանումներ = | տվյալ կարգավիճակում = | տարածք = 31,68 | կենտրոնի բարձրություն = 383 | կլիմա = | լեզու = | բնակչություն = 5 272 | մարդահամարի թվական = [[2010]] | խտություն = | ագլոմերացիա = | ազգային կազմ = | կրոնական կազմ = | տեղաբնականուն = | ժամային գոտի = +1 | DST = կա | հեռախոսային կոդ = 84375 | փոստային ինդեքս = | փոստային ինդեքսներ = 08571 | ավտոմոբիլային կոդ = PAN | իդենտիֆիկատորի տեսակ = Պաշտոնական կոդ | թվային իդենտիֆիկատոր = 09 2 77 127 | երկրի քարտեզ = | երկրի քարտեզի չափ = | երկրամասի քարտեզ = | երկրամասի քարտեզի չափ = | շրջանի քարտեզ = | շրջանի քարտեզի չափ = | Վիքիպահեստում = }} '''Յուլբախ''' ({{lang-en|Kirchdorf on the Inn}}), [[կոմունա]] [[Գերմանիա]]յում՝ [[Բավարիա]] երկրամասում։ Ենթարկվում է [[Ստորին Բավարիա]] վարչական շրջանին։ Մտնում է [[Ռոտալ Ին (շրջան)|Ռոտալ Ին]] շրջանի կազմի մեջ։ [[Բնակչություն]]ը կազմում է 5.272[[մարդ]] ([[դեկտեմբերի 31]], [[2010]] թվական)<ref>[http://hy.db-city.com/%D4%B3%D5%A5%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%A1--%D4%B2%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%A1--Rottal-Inn--Arnstorf Պաշտոնական կայք]</ref>։ Զբաղեցնում է 31,68 [[կմ²]] [[մակերես]] տարածք։ Պաշտոնական կոդ՝ ''09 2 77 128''։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Ռոտալ Ինի շրջան}} [[Կատեգորիա:Գերմանիայի բնակավայրեր]] 77a4jecr9qu6hmzhq2vedju5z5rmabf 0 603964 10940343 10526243 2026-10-11T16:38:37Z Kareyac 13198 10940343 wikitext text/x-wiki {{Մարզիկ |մեդալներ = {{Ոսկե մեդալ}}, Եվրոպայի առաջնություն, 1947, Հելսինկի, [[Ֆինլանդիա]] }} '''Իվան Ազդարով''' ({{lang-ru|Иван Михайлович Аздаров}}), ([{{ԱԾ}}<ref>Որոշ աղբյուրներում Ազդարովի մահվան տարեթիվը սխալմաբ նշվում է 1998 թվականը</ref>, [[Երևան]]), [[ԽՍՀՄ]] [[ծանրամարտ]]իկ, ԽՍՀՄ առաջնությունների հնգակի մրցանակակիր ([[1944]], [[1946]]–[[1949]]), Եվրոպայի չեմպիոն ([[1947]]), ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ ([[1948]])։ == Կենսագրություն == Իվան Ազդարովը (Ազդարիդիսը) ծնվել է 1916 թվականի մայիսի 10-ին Մադանում (հիմա կազմում է Ալավերդի քաղաքի մաս), [[հույն]]երի ընտանիքում, որոնց նախնիները այս շրջան են գաղթել XVIII դարում՝ պղնձի հանքերում աշխատելու համար<ref name="Azdarov">{{Cite web |date=2013 թ․ հոկտեմբերի 25 |title=Երեք ակ, Ծղրիդը և առաջին դասի օդաչուն |url=http://imyerevan.com/ru/society/view/4933 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6QEEIMA17?url=http://imyerevan.com/ru/society/view/4933 |archivedate=2014 թ․ հունիսի 10}}</ref>։ Ծանրամարտով սկսել է զբաղվել Երևանում՝ Գրիգոր Սիմոնյանի մոտ։ 1944-1949 թվականների ընթացքում 5 անգամ դարձել է ԽՍՀՄ առաջնությունների մրցանակակիր։ 1947 թվականին ԽՍՀՄ ծանրամարտիկների համար դեբյուտային՝ [[Հելսինկի]]ի Եվրոպայի առաջնությանը, եռամարտում 10 կգ գերազանցելով իր թիմակից Ալեքսանդր Դոնսկուն, շահեց ոսկե մեդալը։ Այդպիսով, նա պատմության մեջ դարձավ ԽՍՀՄ առաջին ծանրամարտիկը, ով նվաճեց Եվրոպայի չեմպիոնի կոչումը<ref>[http://olympic-weightlifting.ru/vardanjan1.htm Բարձունքում]</ref>։ Սպորտային կարիերայի ավարտից հետո նա [[1953]] թվականից Սպարտակ ընկերությունում սկսեց զբաղվել մարզչական գործունեությամբ։ Մահացել է 1993 թվականի հունիսի 3-ին։ Թաղված է Երևանի Սովետաշենի գերեզմանոցում։ == Ընտանիք == Միխայիլ (Միշա) Ազդարովը (ծնվել է [[1945]] թվականին), որդին, [[քաղաքացիական ավիացիա]]յի և առաջին դասի օդաչու<ref name="Azdarov" />։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.chidlovski.net/liftup/l_athleteResult.asp?a_id=734 Պրոֆիլը Chidlovski.net կայքում {{ref-en}}] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ազդարով, Իվան}} [[Կատեգորիա:Խորհրդային ծանրամարտիկներ]] [[Կատեգորիա:Ծանրամարտի Եվրոպայի չեմպիոններ]] [[Կատեգորիա:Հույն ծանրամարտիկներ]] bhmgdisjwa8zvxnot2u703oe97i3y0m 0 612017 10940565 6905697 2026-10-12T11:06:33Z Ապատ63 36683 /* */ 10940565 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Elchkritiker_FWB_Leinwandhaus_1.jpg|մինի|«Նոր ֆրանկֆուրտյան դպրոցը» խորհրդանշող [[որմզդեղն]]ի արձան (''{{lang-de|Elch-Skulptur}}''), բրոնզե քանդակ, որը տեղադրված է [[Մայնի Ֆրանկֆուրտ]]ի ''Ծաղրանկարի թանգարանի'' մուտքի մոտ։<br> Քանդակի վրա փորագրված է Ֆ. Վ. Բերնշտայնի հայտնի երգիծական երկտողը<ref>{{Cite web |last=Sicherung des Erbes |date=2006-05-16 |title=Stadt kauft Werke der "Neuen Frankfurter Schule" |trans-title=Քաղաքը ձեռք է բերում «Նոր Ֆրանկֆուրտյան դպրոցի» գործերը |url=https://web.archive.org/web/20081228161243/http://www.hr-online.de/website/rubriken/kultur/index.jsp?rubrik=5982&key=standard_document_22240922&msg=5982 |access-date=2026-10-12 |website=www.hr-online.de |language=de}}</ref> <br> <poem>'''«Որմզդեղների ամենախիստ քննադատները''' '''նախկինում հենց իրենք էլ որմզդեղ են եղել»'''</poem> ''<poem>({{lang-de|«Die schärfsten Kritiker der Elche waren früher selber welche»)}}</poem>'' ներքևում՝ փորագրված են «Նոր ֆրանկֆուրտյան դպրոցի» գրողների, երգիծաբանների և նկարիչների ութ կարևորագույն ներկայացուցիչների անունները ]] [[Պատկեր:Перед_музеем_карикатуры_-_panoramio_(1).jpg|մինի]] '''Ֆրանկֆուրտյան դպրոց''', ({{lang-de|Frankfurter Schule}}) [[Գերմանիա|գերմանական]] [[Փիլիսոփայություն|փիլիսոփայական]] և [[Հասարակագիտություն|սոցիոլոգիական]] ուղղությամբ ուսումնարան։ Ձևավորվել է [[20–րդ դար]]ի 30–40-ական թվականներին Սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտի շուրջը ([[1931]] թվականից [[Մայնի Ֆրանկֆուրտ]]ում, [[1934]]-[[1939]] թվականին՝ [[ժնև]]ում և [[Փարիզ]]ում, [[1939]]-[[1949]] թվականին՝ [[ԱՄՆ]]-ում, [[1949]] թվականից՝ [[Մայնի Ֆրանկֆուրտ]]ում)։ Գլխավոր ներկայացուցիչներն են Մաքս Հորկիայմերը, Թեոդոր Ադոռնոն, Էրիխ Ֆրոմմը, Հերբերտ Մարկուզեն։ Փիլիսոփայա-սոցիոլոգիական «հասարակության քննադատական տեսության» կամ «գաղափարախոսության քննադատության տեսության» մեջ Ֆրանկֆուրտյան դպրոցը փորձում էր բուրժուական մշակույթի նկատմամբ [[Կառլ Մարքս]]ի քննադատական մոտեցման տարրերը զուգակցել հեգելյան դիալեկտիկայի և Ֆրեյդի հոգեվերլուծության գաղափարների հետ։ Անտեսելով հասարակության տնտեսական կյանքը, ժխտելով դասակարգային պայքարի դիալեկտիկան, Ֆրանկֆուրտյան դպրոցը սոփեստաբար միաձուլում էր կապիտալիստական և սոցիալիստական հասարակարգերը «գործիքայնացված բանականության հասարակություն» հասկացության մեջ։ Ֆրանկֆուրտյան դպրոցի ազդեցությամբ ԱՄՆ-ում և [[Գերմանիա]]յում զարգացել են ոչ մարքսիստական սոցիալ-փիլիսոփայական ուսմունքներ։ Դպրոցի ներսում հակասությունները 70-ական թվականներին հանգեցրին նրա քայքայմանը։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Գրականություն == * John Abromeit: Max Horkheimer and the Foundations of the Frankfurt School. Cambridge University Press, Cambridge/GB 2011. * Clemens Albrecht, Günter C. Behrmann, Michael Bock, Harald Homann, Friedrich H. Tenbruck: Die intellektuelle Gründung der Bundesrepublik. Eine Wirkungsgeschichte der Frankfurter Schule. Campus, Frankfurt am Main 1999, ISBN 3-593-36214-7. * Michael Crone (Red.)։ Vertreter der Frankfurter Schule in den Hörfunkprogrammen 1950–1992. Hessischer Rundfunk, Frankfurt am Main 1992. (Die Bibliografie enthält auch die Beiträge des Abendstudios.) * Alex Demirović: Der nonkonformistische Intellektuelle. Die Entwicklung der Kritischen Theorie zur Frankfurter Schule. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1999, ISBN 3-518-29040-1. {{ՀՍՀ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Գերմանիայի դպրոցներ]] [[Կատեգորիա:Մարքսիզմ]] sl1un816mxu5e2qnwhx84wfe1v2x4pv 0 615052 10940324 9999588 2026-10-11T15:49:26Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Լիվերպուլի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Տրանմիր Ռովերսի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Վիլյառեալի ֆուտբոլիստներ]] 10940324 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Պետեր Գուլաչի''' ([[հունգարերեն|հունգ]].` Gulácsi Péter, {{ԱԾ}}), հունգարացի դարպասապահ, ով հանդես է գալիս «[[ՌԲ Լայպցիգ]]ում»։ == Ակումբային կարիերա == === «ՌԲ Լայպցիգ» === [[2015]] թվականին պայմանագիրն է կնքել «ՌԲ Լայպցիգ»-ի հետ։ Նոր թիմում դեռևս իր նորամուտը չի նշել։ == Միջազգային կարիերա == [[2008]] թվականի [[մայիս]]ին իր դեբյուտն է նշել [[Հունգարիայի ազգային հավաքական]]ում՝ [[Խորվաթիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Խորվաթիայի ազգային հավաքականի]] դեմ խաղում<ref>[http://www.uefa.com/competitions/under19/history/season=2008/round=15037/match=302553/report=rp.html Италия — Венгрия — 1:0] {{ref-en}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.liverpoolfc.tv/team/squad/gulacsi/ Պրոֆիլը «Լիվերպուլի» պաշտոնական կայքում] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Գուլաչի, Պետեր}} [[Կատեգորիա:Հունգարացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ]] [[Կատեգորիա:Հունգարիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ]] [[Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2020-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2024-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Լիվերպուլի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տրանմիր Ռովերսի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Վիլյառեալի ֆուտբոլիստներ]] {{Կենսագրություն-անավարտ}} 16l5kmqgjvd30dqr787rsotg4r207ex 10940326 10940324 2026-10-11T15:50:03Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ռեդ Բուլ Զալցբուրգի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:ՌԲ Լայպցիգի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Հալլ Սիթիի ֆուտբոլիստներ]] 10940326 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Պետեր Գուլաչի''' ([[հունգարերեն|հունգ]].` Gulácsi Péter, {{ԱԾ}}), հունգարացի դարպասապահ, ով հանդես է գալիս «[[ՌԲ Լայպցիգ]]ում»։ == Ակումբային կարիերա == === «ՌԲ Լայպցիգ» === [[2015]] թվականին պայմանագիրն է կնքել «ՌԲ Լայպցիգ»-ի հետ։ Նոր թիմում դեռևս իր նորամուտը չի նշել։ == Միջազգային կարիերա == [[2008]] թվականի [[մայիս]]ին իր դեբյուտն է նշել [[Հունգարիայի ազգային հավաքական]]ում՝ [[Խորվաթիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Խորվաթիայի ազգային հավաքականի]] դեմ խաղում<ref>[http://www.uefa.com/competitions/under19/history/season=2008/round=15037/match=302553/report=rp.html Италия — Венгрия — 1:0] {{ref-en}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.liverpoolfc.tv/team/squad/gulacsi/ Պրոֆիլը «Լիվերպուլի» պաշտոնական կայքում] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Գուլաչի, Պետեր}} [[Կատեգորիա:Հունգարացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ]] [[Կատեգորիա:Հունգարիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ]] [[Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2020-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2024-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Լիվերպուլի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տրանմիր Ռովերսի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Վիլյառեալի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Ռեդ Բուլ Զալցբուրգի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՌԲ Լայպցիգի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Հալլ Սիթիի ֆուտբոլիստներ]] {{Կենսագրություն-անավարտ}} 8vbl601vjg08jbp2f3voz9pvrp9jd19 2 655600 10940380 10938691 2026-10-11T18:18:51Z Վահան Ֆարյան 45740 /* Albumin */ 10940380 wikitext text/x-wiki '''Լյարդի ֆունկցիոնալ հետազոտություններ''', նաև կոչվում է լյարդային պանել, արյան կենսաքիմիական հետազոտություններ, որոնք տեղեկատվություն են տալիս բուժառուի [[Լյարդ|լյարդի]] վիճակի մասին <ref name="Lee2009">{{cite book|last=Lee|first=Mary|title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data|url=https://books.google.com/books?id=AUSIRcV_as0C&pg=PA259|access-date=5 August 2011|date=2009-03-10|publisher=ASHP|isbn=978-1-58528-180-0|page=259}}</ref>: Այդ հետազոտություններից են պրոթրոմբինային ժամանակը (PT/INR), ակտիվացված մասնակի թրոմբոպլաստինային ժամանակը (aPTT), [[Ալբումիններ|ալբումինը]], [[Բիլիռուբին|բիլիռուբինը]] (ուղղակի և անուղղակի) և այլն: Լյարդային տրանսֆերազները` ասպարտատ ամինատրանսֆերազը (AST) և [[Ալանինամինոտրանսֆերազ|ալանին ամինատրանսֆերազը]] (ALT), լյարդային հյուսվածքի վնասման օգտակար ցուցանիշներ են <ref name="pmid10221307">{{cite journal |author=Johnston DE|title=Special considerations in interpreting liver function tests|journal=Am Fam Physician|volume=59|issue=8|pages=2223–30|year=1999|pmid=10221307}}</ref><ref name="McClatchey2002">{{cite book|last=McClatchey|first=Kenneth D.|title=Clinical laboratory medicine|url=https://books.google.com/books?id=3PJVLH1NmQAC&pg=PA288|year=2002|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=978-0-683-30751-1|page=288}}</ref><ref name="MengelSchwiebert2005">{{cite book|title=Family medicine: ambulatory care & prevention |url=https://books.google.com/books?id=XvLo7xvmFo0C&pg=PA268 |last1=Mengel|first1=Mark B.|last2=Schwiebert|first2=L. Peter|year=2005|publisher=McGraw-Hill Professional|isbn=978-0-07-142322-9|page=268}}</ref>: [[Լյարդի հիվանդություններ|Լյարդի հիվանդությունների]] մեծ մասը սկզբնական շրջանում առաջացնում է միայն թեթև ախտանշաններ, սակայն կարևոր է այդ հիվանդությունները վաղ հայտնաբերել։ Որոշ հիվանդությունների դեպքում լյարդի ախտահարումը կարող է ունենալ կարևոր նշանակություն։ Այս հետազոտություններն իրականացվում են պացիենտի արյան նմուշառման միջոցով։ Որոշ հետազոտություններ գնահատում են լյարդի ֆունկցիոնալ վիճակը (օրինակ՝ ալբումինը), որոշները՝ լյարդային բջիջների ամբողջականությունը կամ վնասումը (օրինակ՝ տրանսամինազները), իսկ որոշները կապված են լեղուղիների ախտահարումների հետ (օրինակ՝ գամմա-գլուտամիլտրանսֆերազը և հիմնային ֆոսֆատազը) <ref>{{Cite journal|last1=Kwo|first1=Paul Y.|last2=Cohen|first2=Stanley M.|last3=Lim|first3=Joseph K.|date=January 2017|title=ACG Clinical Guideline: Evaluation of Abnormal Liver Chemistries|url=https://dx.doi.org/10.1038%2Fajg.2016.517|journal=American Journal of Gastroenterology|language=en-US|volume=112|issue=1|pages=18–35|doi=10.1038/ajg.2016.517|pmid=27995906|s2cid=23788795|issn=0002-9270|url-access=subscription}}</ref>: Լյարդի ֆունկցիայի խանգարում ունեցող պացիենտների գնահատման և վարման ընթացքում օգտակար են մի շարք կենսաքիմիական հետազոտություններ։ Այս հետազոտությունները կարող են կիրառվել լյարդի հիվանդության առկայությունը հայտնաբերելու համար։ Դրանք օգնում են տարբերակել լյարդի հիվանդությունների տարբեր տեսակները, գնահատել լյարդի արդեն առկա վնասման աստիճանը և վերահսկել բուժման արդյունավետությունը։ Այս ցուցանիշներից որոշները կամ բոլորը կարող են հետազոտվել նաև որոշակի դեղամիջոցներ, օրինակ՝ [[հակացնցումային դեղեր]], ընդունող անձանց շրջանում՝ սովորաբար տարեկան մոտ երկու անգամ՝ նպատակ ունենալով համոզվել, որ տվյալ դեղամիջոցները բացասաբար չեն ազդում լյարդի վրա։ == Ստանդարտ լյարդային պանել == Լյարդի վնասումը գնահատելու համար կիրառվող ստանդարտ լյարդային հետազոտություններն են ալանին ամինատրանսֆերազը (ԱԼՏ), ասպարտատ ամինոտրանսֆերազը (ԱՍՏ), գամմա-գլուտամիլտրանսֆերազը (ԳԳՏ) և հիմնային ֆոսֆատազը (ՀՖ): Բիլիռուբինը օգտագործվում է լյարդի էքսկրետոր ֆունկցիան գնահատելու համար, իսկ կոագուլոգրամման և ալբումինը կարող են գնահատել լյարդի մետաբոլիկ ակտիվությունը <ref name="Shivaraj 2009">{{cite journal|display-authors=3|last1=Shivaraj|first1=Gowda|last2=Prakash|first2=B Desai|last3=Vinayak|first3=V Hull|last4=Avinash|first4=AK Math|last5=Sonal N|first5=Venekar|last6=Shruthi S|first6=Kulkarni|title=A review on laboratory liver function tests|journal=The Pan African Medical Journal|date=22 November 2009|volume=3|issue=17|pages=17|pmid=21532726|pmc=2984286}}</ref>: Թեև հետազոտությունների ռեֆերենս միջակայքները տրված են, դրանք կարող են տարբերվել լաբորատորիաներում կիրառվող հետազոտական մեթոդներից, ինչպես նաև բուժառուի տարիքից, սեռից, էթնիկ պատկանելությունից և ուղղակիորեն կարող են կապ չունենալ առողջական վիճակի հետ: Առանձին հետազոտությունները միշտ պետք է մեկնաբանվեն` օգտագործելով հետազոտությունը իրականացրած լաբորատորիայի տրված ռեֆերենս միջակայքերը <ref>{{citation |url=https://www.testing.com/articles/laboratory-test-reference-ranges/#:~:text=A%20normal%20result%20in%20one,this%20website%2C%20Testing.com.|title=Laboratory Test Reference Ranges|website=Testing.com|access-date=15 December 2024}}</ref>: === Ընդհանուր բիլիռուբին === {{Main|Բիլիռուբին}} {| class="wikitable" |+Մեծահասակների ռեֆերենս միջակայքեր !Չափման միավորներin !Անուղղակի բիլիռուբին !Ուղղակի բիլիռուբին |- !մգ/դլ |<1.2 <ref>{{Cite web |title=Բիլիռուբին, ընդհանուր |url=https://medex.am/lab-tests/bilirubin-total |access-date=2026-10-11 |website=Medex.am |language=hy}}</ref> |0.2–0.7<ref name="Lisa B 2015" /> |0.1–0.4<ref name="Lisa B 2015" /> |- !մկմոլ/լ |<21 |< 12<ref name="Shivaraj 2009" /> |< 8<ref name="Shivaraj 2009" /> |} Measurement of total [[:en:Bilirubin|bilirubin]] includes both unconjugated (indirect) and conjugated (direct) bilirubin. Unconjugated bilirubin is a breakdown product of [[:en:Heme|heme]] (a part of [[:en:Hemoglobin|hemoglobin]] in red blood cells). The liver is responsible for clearing the blood of unconjugated bilirubin, by 'conjugating' it (modified to make it water-soluble) through an enzyme named [[:en:UDP-glucuronyl-transferase|UDP-glucuronyl-transferase]]. When the total bilirubin level exceeds 17 μmol/L, it indicates liver disease. When total bilirubin levels exceed 40 μmol/L, bilirubin deposition at the sclera, skin, and mucous membranes will give these areas a yellow colour, thus it is called [[:en:Jaundice|jaundice]].<ref name="Shivaraj 2009" /> The increase in predominantly unconjugated bilirubin is due to overproduction, reduced hepatic uptake of the unconjugated bilirubin and reduced conjugation of bilirubin. Overproduction can be due to the reabsorption of a [[:en:Haematoma|haematoma]] and ineffective [[:en:Erythropoiesis|erythropoiesis]] leading to increased red blood cell destruction. [[:en:Gilbert's_syndrome|Gilbert's syndrome]] and [[:en:Crigler–Najjar_syndrome|Crigler–Najjar syndrome]] have defects in the [[:en:UDP-glucuronyl-transferase|UDP-glucuronyl-transferase]] enzyme, affecting bilirubin conjugation.<ref name="Shivaraj 2009" /> The degree of rise in conjugated bilirubin is directly proportional to the degree of hepatocyte injury. Viral [[:en:Hepatitis|hepatitis]] can also cause the rise in conjugated bilirubin. In parenchymal liver disease and incomplete extrahepatic obstruction, the rise in conjugated bilirubin is less than the complete [[:en:Common_bile_duct|common bile duct]] obstruction due to malignant causes. In [[:en:Dubin–Johnson_syndrome|Dubin–Johnson syndrome]], a mutation in [[:en:Multidrug_resistance-associated_protein_2|multiple drug-resistance protein 2 (MRP2)]] causes a rise in conjugated bilirubin.<ref name="Shivaraj 2009" /> In [[:en:Acute_appendicitis|acute appendicitis]], total bilirubin can rise from 20.52 μmol/L to 143 μmol/L. In pregnant women, the total bilirubin level is low in all three trimesters.<ref name="Shivaraj 2009" /> The measurement of bilirubin levels in the newborns is done through the use of bilimeter or transcutanoeus bilirubinometer instead of performing LFTs. When the total serum bilirubin increases over 95th percentile for age during the first week of life for high risk babies, it is known as hyperbilirubinemia of the newborn ([[:en:Neonatal_jaundice|neonatal jaundice]]) and requires [[:en:Light_therapy|light therapy]] to reduce the amount of bilirubin in the blood. Pathological jaundice in newborns should be suspected when the serum bilirubin level rises by more than 5&nbsp;mg/dL per day, serum bilirubin more than the physiological range, clinical jaundice more than 2 weeks, and conjugated bilirubin (dark urine staining clothes). [[:en:Hemolytic_disease_of_the_newborn|Haemolytic jaundice]] is the commonest cause of pathological jaundice. Those babies with Rh hemolytic disease, ABO incompatibility with the mother, [[:en:Glucose-6-phosphate_dehydrogenase|Glucose-6-phosphate dehydrogenase]] (G-6-PD) deficiency and minor blood group incompatibility are at increased risk of getting haemolytic jaundice.<ref>{{cite journal|last1=Sana|first1=Ullah|last2=Khaista|first2=Rahman|last3=Mehdi|first3=Hedayati|title=Hyperbilirubinemia in Neonates: Types, Causes, Clinical Examinations, Preventive Measures and Treatments: A Narrative Review Article|journal=Iranian Journal of Public Health|date=May 2016|volume=45|issue=5|pages=558–568|pmid=27398328|pmc=4935699}}</ref> === Alanine transaminase (ALT) === {{Main|Alanine transaminase|Elevated transaminases}} {| class="wikitable" align="right" |Reference range |- |7-56 IU/L<ref name="Shivaraj 2009" /> |} Apart from being found in high concentrations in the liver, ALT is found in the kidneys, heart, and muscles. It catalyses the [[:en:Transamination|transamination]] reaction, and only exists in a cytoplasmic form. Any kind of liver injury can cause a rise in ALT. A rise of up to 300 IU/L is not specific to the liver, but can be due to the damage of other organs such as the kidneys or muscles. When ALT rises to more than 500 IU/L, causes are usually from the liver. It can be due to hepatitis, ischemic liver injury, and toxins that causes liver damage. The ALT levels in [[:en:Hepatitis_C|hepatitis C]] rises more than in hepatitis A and B. Persistent ALT elevation more than 6 months is known as [[:en:Chronic_hepatitis|chronic hepatitis]]. [[:en:Alcoholic_liver_disease|Alcoholic liver disease]], [[:en:Non-alcoholic_fatty_liver_disease|non-alcoholic fatty liver disease]] (NAFLD), fat accumulation in liver during childhood obesity, [[:en:Steatohepatitis|steatohepatitis]] (inflammation of fatty liver disease) are associated with a rise in ALT. Rise in ALT is also associated with reduced insulin response, reduced glucose tolerance, and increased free [[:en:Fatty_acid|fatty acids]] and [[:en:Triglyceride|triglycerides]]. Bright liver syndrome (bright liver on ultrasound suggestive of fatty liver) with raised ALT is suggestive of [[:en:Metabolic_syndrome|metabolic syndrome]].<ref name="Shivaraj 2009" /> In pregnancy, ALT levels would rise during the second trimester. In one of the studies, measured ALT levels in pregnancy-related conditions such as [[:en:Hyperemesis_gravidarum|hyperemesis gravidarum]] was 103.5 IU/L, [[:en:Pre-eclampsia|pre-eclampsia]] was 115, [[:en:HELLP_syndrome|HELLP syndrome]] was 149. ALT levels would reduce by greater than 50% in three days after child delivery. Another study also shows that [[:en:Caffeine|caffeine]] consumption can reduce the risk of ALT elevation in those who consume alcohol, overweight people, impaired glucose metabolism, and viral hepatitis.<ref name="Shivaraj 2009" /> === Ասպարտատ ամինատրանսֆերազ (ԱՍՏ) === {| class="wikitable" align="right" |Ռեֆերենս միջակայք |- |<32 (կանայք), <40 (տղամարդիկ) Մ/լ <ref>{{Cite web |title=Ասպարտատ ամինոտրանսֆերազ |url=https://medex.am/lab-tests/ast |access-date=2026-09-23 |website=Medex.am |language=hy}}</ref> |} ԱՍՏ-ն ունի երկու իզոձևեր` միտոքոնդրիումային և ցիտոպլազմային: Այն ամենամեծ կոնցենտրացիաներով հանդիպում է լյարդում, այնուհետև սրտում, մկաններում, երիկամում, գլխուղեղում, ենթաստամոքսային գեղձում և թոքերում <ref name=":0">{{Cite book|title=Harrison's principles of internal medicine|isbn=9781259644047|edition=Twentieth|publisher=McGraw Hill LLC|location=New York|oclc=990065894|last1=Kasper|first1=Dennis L.|last2=Fauci|first2=Anthony S.|last3=Hauser|first3=Stephen L.|last4=Longo|first4=Dan L.|last5=Larry Jameson|first5=J.|last6=Loscalzo|first6=Joseph|date=2018-02-06}}</ref>: Քանի որ ԱՍՏ-ն տարբեր օրգաններում հանդիպում է, այն, ի տարբերություն ԱԼՏ-ի, լյարդի վնասման պակաս սպեցիֆիկ մարկեր է: Միտոքոնդրիումային ԱՍՏ-ի մակարդակի բարձրացումը արյան մեջ վկայում է [[Սրտամկանի ինֆարկտ|սրտամկանի ինֆարկտի]] հետևանքով հյուսվածքի [[Նեկրոզ|մեռուկացման]] և լյարդի քրոնիկական հիվանդությունների մասին: ԱՍՏ-ի մակարդակի բարձրացումը մասնավորապես վկայում է [[Լյարդի ցիռոզ|լյարդի ցիռոզի]] մասին <ref name="Shivaraj 2009" />: Որոշ հղիության հետ կապված վիճակների (օրինակ` [[հղիության հիպերէմեզիս]]) ժամանակ ԱՍՏ-ի մակարդակը կարող է բարձրանալ մինչև 73 Մ/լ, 66Մ/լ` [[Պրեէկլամպսիա|պրեէկլամպսիայի]], և 81 Մ/լ` [[HELLP համախտանիշ|HELLP համախտանիշի]] ժամանակ <ref name="Shivaraj 2009" />: === ԱՍՏ/ԱԼՏ հարաբերակցություն === ԱՍՏ/ԱԼՏ հարաբերակցությունը աճում է լյարդի ֆունկցիոնալ խանգարումների ժամանակ: Լյարդի ալկոհոլային հիվանդության ժամանակ միջին հարաբերակցությունը 1.45 է, իսկ հետմեռուկային լյարդի ցիռոզի ժամանակ` 1.33: Վիրուսային հեպատիտի ժամանակ հարաբերակցությունը 1.17 է: Հարաբերակցությունը 4.5 և ավելի է լինում [[Վիլսոնի հիվանդություն|Վիլսոնի հիվանդության]] կամ [[Հիպերթիրեոզ|հիպերթիրոզի]] ժամանակ <ref name="Shivaraj 2009" />: === Հիմնային ֆոսֆատազ (ՀՖ) === {| class="wikitable" align="right" |Ռեֆերենս միջակայք |- |40-130 (տղամարդիկ), 35-105 (կանայք) Մ/լ <ref>{{Cite web |title=Հիմնային ֆոսֆատազ |url=https://medex.am/lab-tests/alp |access-date=2026-09-23 |website=Medex.am |language=hy}}</ref> |} Հիմնային ֆոսֆատազը (ՀՖ) լյարդում լեղուղիները պատող բջիջներում գտնվող ֆերմենտ է: ՀՖ-ի բարձր մակարդակը հաճախ վկայում է բիլիար համակարգի հիվանդությունների մասին և ցուցում է ուլտրաձայնային հետազոտության համար <ref>{{Cite web|title=Approach to Abnormal Liver Function Tests (LFTs)|url=https://astramd.org/articles/approach-to-abnormal-liver-function-tests-lfts|website=astramd.org|access-date=2025-11-27|language=en}}</ref>: Այն նաև հանդիպում է բարակ աղիքի լորձաթաղանթում, երիկամների պրոքսիմալ ոլորուն խողովակիկներում, ոսկրերում, լյարդում և ընկերքում: Այն կարևոր դեր է խաղում բարակ աղիքում լիպիդների ներծծման և ոսկրերի հանքայնացման գործընթացներում: Շիճուկային ՀՖ-ի 50%-ը պայմանավորված է ոսկրային հյուսվածքի ակտիվությամբ: Սուր վիրուսային հեպատիտների ժամանակ ՀՖ-ի մակարդակը մնում է ռեֆերենս միջակայքում կամ բարձրանում է: Օրինակ` հեպատիտ A-ի դեպքում ՀՖ-ի մակարդակի բարձրացումը պայմանավորված է խոլեստազով (լեղու առաջացման խանգարմամբ կամ լեղուղիների խցանմամբ) և կարող է արտահայտվել քորով: Այլ պատճառներից կարող են լինել լյարդի ինֆիլտրատիվ ու գրանուլամատոզ հիվանդությունները, լյարդի թարախակույտը ու [[Ամիլոիդոզ|ամիլոիդոզը]], [[Ծայրամասային զարկերակների հիվանդություն|ծայրամասային զարկերակների հիվանդությունը]]: ՀՖ-ի մակարդակի չափավոր բարձրացում կարող է դիտվել լյարդի ցիռոզի, հեպատիտի և [[Սրտային անբավարարություն|կանգային սրտային անբավարարության]] ժամանակ: Անցողիկ հիպերֆոսֆատեմիան [[Կրծքի երեխա|նորածինների]] մոտ դիտվող ֆիզիոլոգիական վիճակ է, որը կարող է տևել 4 ամիս: Ավելին, ՀՖ-ի ցածր մակարդակ կարող է դիտվել [[Հիպոթիրեոզ|հիպոթիրեոզի]], [[Վիտամին B12 պակասորդային սակավարյունություն|պերնիցիոզ անեմիայի]], ցինկի անբավարարության և հիպոֆոսֆատազիայի ժամանակ <ref name="Shivaraj 2009" />: ՀՖ-ի ակտիվությունը զգալիորեն աճում է [[Հղիություն (մարդ)|հղիության]] երրորդ եռամսյակում <ref name="Gronowski2004">{{cite book |title=Handbook of Clinical Laboratory Testing During Pregnancy|last1=Gronowski|first1=Ann M.|chapter=Human Pregnancy|date=2004|pages=1–13|publisher=Humana Press|doi=10.1007/978-1-59259-787-1_1|isbn=978-1-4684-9862-2|url=}}</ref>: Սա պայմանավորված է [[Ընկերք|ընկերքում]], ինչպես նաև [[Լյարդ|լյարդում]] էստրոգենների մեծ քանակության ազդեցությամբ ֆերմենտի խթանված սինթեզով <ref name="Gronowski2004" /><ref name="McCombBowersPosen1979">{{cite book |title=Alkaline Phosphatase|last1=McComb|first1=Robert B.|last2=Bowers|first2=George N.|last3=Posen|first3=Solomon|chapter=Clinical Utilization of Alkaline Phosphatase Measurements|date=1979|pages=525–786|publisher=Springer US|doi=10.1007/978-1-4613-2970-1_9|isbn=978-1-4613-2972-5|url=}}</ref><ref name="pmid14236214">{{cite journal |vauthors=Mueller MN, Kappas A|title=Estrogen pharmacology. I. The influence of estradiol and estriol on hepatic disposal of sulfobromophthalein (BSP) in man|journal=J Clin Invest|volume=43|issue=10|pages=1905–14|date=October 1964|pmid=14236214|pmc=289635|doi=10.1172/JCI105064|url=}}</ref>: Երրորդ եռամսյակում մակարդակը կարող է կրկնակի ավելի բարձր լինել, քան ոչ հղի կնոջ մոտ <ref name="Gronowski2004" />: Ի տարբերություն ՀՖ-ի` ԱԼՏ-ի, ԱՍՏ-ի, ԳԳՏ-ի և լակտատ դեհիդրոգենազի մակարդակները հղիության ընթացքում քիչ է փոխվում կամ անփոփոխ է մնում <ref name="Gronowski2004" />: [[Բիլիռուբին|Բիլիռուբինի]] մակարդակը զգալիորեն նվազում է հղիության ընթացքում <ref name="Gronowski2004" />: Հղիությամբ պայմանավորված վիճակների ժամանակ, ինչպիսին է հղիության հիպերէմիզիսը, ՀՖ-ի մակարդակը կարող է հասնել մինչև 215 Մ/լ, մինչդեռ պրեէկլամպսիայի և HELLP համախտանիշի ժամանակ նվազում է մինչև 14-15 Մ/լ <ref name="Shivaraj 2009" />: === Գամմա-գլուտամիլտրանսֆերազ (ԳԳՏ) === {| class="wikitable" align="right" |Ռեֆերենս միջակայք |- |<40 (կանայք), <60 (տղամարդիկ) Մ/լ<ref>{{Cite web |title=Գամա-գլյուտամիլտրանսֆերազ |url=https://medex.am/lab-tests/ggt |access-date=2026-10-07 |website=Medex.am |language=hy}}</ref> |} ԳԳՏ-ն միկրոսոմալ ֆերմենտ է, որը հայտնաբերվում է հեպատոցիտներում, բիլիար էպիթելային բջիջներում, երիկամային խողովակիկներում, ենթաստամոքսային գեղձում և աղիքներում: Այն մասնակցում է [[Գլուտաթիոն|գլուտաթիոնի]] մետաբոլիզմին` տեղափոխելով պեպտիդները բջջաթաղանթի վրայով: ՀՖ-ի նման ԳԳՏ-ի մակարդակը նույնպես բարձրանում է խոլեստազի առկայության պարագայում <ref name=":0" />: Սուր վիրուսային հեպատիտների ժամանակ ԳԳՏ-ի մակարդակը հասնում է առավելագույնի հիվանդության 2-3-րդ շաբաթներում և մնում է բարձր մակարդակում մինչև հիվանդության 6-րդ շաբաթը: ԳԳՏ-ի մակարդակը նաև բարձրանում է հեպատիտ C-ով հիվանդների 30%-ի մոտ: ԳԳՏ-ի մակարդակը ալկոհոլիզմի ժամանակ 10-ապատիկ անգամ կարող է բարձրանալ: Լյարդի ոչ ալկոհոլային հիվանդության ժամանակ դեպքերի 50%-ում ԳԳՏ-ի մակարդակը 2-3 անգամ է բարձրանում: Երբ ԳԳՏ-ի մակարդակը բարձրանում է, [[Ճարպեր|տրիգլիցերիդների]] մակարդակը նույնպես բարձրանում է: [[Ինսուլին (դեղանյութ)|Ինսուլինաթերապիայի]] ժամանակ ԳԳՏ-ի մակարդակը կարող է նվազել: ԳԳՏ-ի մակարդակի բարձրացման այլ պատճառներից են [[Շաքարային դիաբետ|շաքարային դիաբետը]], [[Սուր պանկրեատիտ|սուր պանկրեատիտը]], սրտամկանի ինֆարկտը, [[Նյարդային անորեքսիա|անորեքսիան]], [[Գիյեն-Բարե համախտանիշ|Գիյեն-Բարե համախտանիշը]], [[Հիպերթիրեոզ|հիպերթիրեոզը]], ճարպակալումը և [[Միոտոնիկ դիստրոֆիա|միոտոնիկ դիստրոֆիան]] <ref name="Shivaraj 2009" />: Հղիության 2-րդ և 3-րդ եռամսյակներում ԳԳՏ-ի ակտիվությունը նվազում է: === Ալբումին === {| class="wikitable" align="right" |Ռեֆերենս միջակայք |- |3.5-5.2 գ/դլ<ref>{{Cite web |title=Ալբումին (արյուն) |url=https://medex.am/lab-tests/albumin |access-date=2026-10-11 |website=Medex.am |language=hy}}</ref> |} [[Ալբումիններ|Ալբումինը]] լյարդում սինթեզվող սպիտակուց է և հեշտ ու մատչելի իրականացվող հետազոտություն է: Այն ընդհանուր սպիտակուցների հիմնական բաղադրիչն է (մնացած մասը հիմնականում [[գլոբուլիններ]] են): Ալբումինի մակարդակը կարող է նվազել լյարդի քրոնիկական հիվանդությունների, օրինակ` [[Լյարդի ցիռոզ|ցիռոզի]] ժամանակ: Այն նաև նվազում է [[Նեֆրոտիկ համախտանիշ|նեֆրոտիկ համախտանիշի]] ժամանակ, երբ այն դուրս է գալիս մեզի միջոցով: Ալբումինի ցածր մակարդակի հետևանքը այտուցն է, քանի որ ներանոթային [[Օնկոսային ճնշում|օնկոտիկ ճնշումն]] ավելի ցածր է, քան արտանոթային տարածությունում: Ալբումինի չափման այլընտրանքն է պրեալբումինն է, որը հնարավորություն է տալիս սուր փոփոխությունները գնահատել (ալբումինի և պրեալբումինի կիսատրոհման պարբերությունը համապատասխանաբար 2 շաբաթ և 2 օր է) <ref>{{Cite journal|last=Smith|first=Susan H.|date=April 2017|title=Using albumin and prealbumin to assess nutritional status|url=https://dx.doi.org/10.1097%2F01.NURSE.0000511805.83334.df|journal=Nursing2021|language=en-US|volume=47|issue=4|pages=65–66|doi=10.1097/01.NURSE.0000511805.83334.df|pmid=28328780|s2cid=45694428|issn=0360-4039|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web|title=Prealbumin Blood Test: MedlinePlus Medical Test|url=https://medlineplus.gov/lab-tests/prealbumin-blood-test/|access-date=2021-02-25|website=medlineplus.gov|language=en}}</ref>: == Այլ հետազոտություններ == Այլ հետազոտությունները անհրաժեշտ են սպեցիֆիկ հիվանդություններ ախտորոշելու նպատակով: === 5'-նուկլեոտիդազ === {| class="wikitable" align="right" |Ռեֆերենս միջակայք |- |0-15 Մ/լ<ref name="Shivaraj 20092" /> |} 5'-նուկլեոտիդազը (5NT) գլիկոպրոտեին է, որը բջջաթաղանթի վրա է և կատալիզում է անօրգանական ֆոսֆատներից նուկլեոզիդ-5-ֆոսֆատի սինթեզը: Իր մակարդակը բարձրանում է մեխանիկական դեղնուկի, լյարդի պարենքիմալ հիվանդությունների, լյարդի մետաստազների և ոսկրային հիվանդությունների ժամանակ <ref name="Shivaraj 2009" />: Շիճուկում նուկլեոտիդազի մակարդակը բարձրանում է հղիության 2-րդ և 3-րդ եռամսյակներում <ref name="Shivaraj 2009" />: === Ցերուլոպլազմին === {| class="wikitable" align="right" |Ռեֆերենս միջակայք |- |200–600&nbsp;մգ/լ<ref name="Shivaraj 2009" /> |} Ցերուլոպլազմինը սուր փուլի սպիտակուց է, որը սինթեզվում է լյարդում: Այն կապում է պղնձի իոնները: Իր մակարդակը բարձրանում է վարակների, [[Ռևմատոիդ արթրիտ|ռևմատոիդ արթրիտի]], հղիության, ոչ-Վիլսոնյան լյարդի հիվանդության և մեխանիկական դեղնուկի ժամանակ: [[Վիլսոնի հիվանդություն|Վիլսոնի հիվանդության]] ժամանակ ցերուլոպլազմինի մակարդակը նվազում է, ինչը հանգեցնում է պղնձի կուտակման մարմնի հյուսվածքներում <ref name="Shivaraj 2009" />: === Alpha-fetoprotein === {| class="wikitable" align="right" |Reference range |- |0-15 μg/L<ref name="Shivaraj 2009" /> |} {{Main|Alpha-fetoprotein}} Alpha-fetoprotein (AFP) is significantly expressed in foetal liver. However, the mechanism that led to the suppression of AFP synthesis in adults is not fully known. Exposure of the liver to cancer-causing agents and arrest of liver maturation in childhood can lead to the rise in AFP. AFP can reach until 400–500 μg/L in [[:en:Hepatocellular_carcinoma|hepatocellular carcinoma]]. AFP concentration of more than 400 μg/L is associated with greater tumour size, involvement of both lobes of liver, portal vein invasion and a lower median survival rate.<ref name="Shivaraj 2009" /> === Կոագուլոգրամմա === Լյարդը պատասխանատու է [[Արյան մակարդում|մակարդման]] գործոնների մեծ մասի սինթեզի համար: Լյարդի հիվանդություններ ունեցող բուժառուների համար միջազգային նորմալացված գործակիցը (ՄՆԳ, INR) օգտագործվում է` որպես լյարդի սինթետիկ ֆունկցիայի մարկեր, քանի որ դրա հաշվարկման մեջ նաև ներառվում է VII գործոնի ակտիվությունը, որը բոլոր մակարդման գործոններից ամենակարճ կիսատրոհման պարբերությունն ունի (2-6 ժամ): Սակայն լյարդի հիվանդություն ունեցող բուժառույի բարձր ՄՆԳ-ն միանշանակորեն չի նշանակում, որ բուժառուն ունի արյունահոսության հակում, քանի որ այն միայն չափում է մակարդիչ գործոնների ակտիվությունը և չի ներառում հակամակարդիչ գործոնների ակտիվությունը: Լյարդի հիվանդությունների ժամանակ նվազում է և՛ մակարդիչ, և՛ հակամակարդիչ գործոնների սինթեզը, իսկ որոշ հիվանդների մոտ, չնայած ՄՆԳ-ի բարձր մակարդակին, ունենում են հիպերկոագուլատիվ (մակարդման հանդեպ հակման բարձրացում) վիճակ: Պրոթրոմբինային ժամանակը (ՊԺ) և իր ածանցյալները` պրոթրոմբինային գործակիցը ու ՄՆԳ-ն, չափում են [[Արյան մակարդում|արյան մակարդման արտաքին ուղին]]: Սրանք օգտագործվում են արյան մակարդելիության հակման, [[Վարֆարին|վարֆարինի]] դոզավորման, լյարդի վնասման, [[Վիտամին K|վիտամին K-ի]] ակտիվության գնահատման նպատակով <ref>{{Cite web|title=Prothrombin Time Test and INR (PT/INR): MedlinePlus Medical Test |url=https://medlineplus.gov/lab-tests/prothrombin-time-test-and-inr-ptinr/|access-date=2021-02-25|website=medlineplus.gov|language=en}}</ref>: === Շիճուկային գլյուկոզ === Արյան շիճուկում գլյուկոզի մակարդակի չափմամբ որոշվում է լյարդի` գլյուկոզ սինթեզելու կարողությունը ([[գլյուկոնեոգենեզ]]): Այն սովորաբար վերջին ֆունկցիան է, որը շեղվում է [[Սուր լյարդային անբավարարություն|ֆուլմինանտ լյարդային անբավարարության]] ժամանակ <ref>{{Cite web|url=https://www.letsgetchecked.com/articles/how-often-should-you-get-liver-function-check/|title=Liver Function Test: How Often Should you Check Your Liver Function?|first=Hannah|last=Kingston|website=LetsGetChecked}}</ref>: === Lactate dehydrogenase === [[:en:Lactate_dehydrogenase|Lactate dehydrogenase]] (LDH) is found in many body tissues, including the liver. Elevated levels of LDH may indicate liver damage.<ref>{{Cite web|title=Lactate Dehydrogenase (LDH) Test: MedlinePlus Medical Test |url=https://medlineplus.gov/lab-tests/lactate-dehydrogenase-ldh-test/ |access-date=2021-02-25 |website=medlineplus.gov|language=en}}</ref> LDH isotype-1 (or cardiac) is used for estimating damage to cardiac tissue, although troponin and creatine kinase tests are preferred.<ref>{{cite journal |vauthors=Nageh T, Sherwood RA, Harris BM, Byrne JA, Thomas MR|title=Cardiac troponin T and I and creatine kinase-MB as markers of myocardial injury and predictors of outcome following percutaneous coronary intervention|journal=International Journal of Cardiology|volume=92|issue=2–3|pages=285–293|year=2003|pmid=14659867|doi=10.1016/S0167-5273(03)00105-0}}</ref> == Տես նաև == * [[Լյարդի հիվանդություններ]] == Ծանոթագրություններ == <references responsive="0"></references> == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} * * [http://labtestsonline.org/understanding/analytes/liver-panel/tab/test Liver Function Tests] at Lab Tests Online * [http://www.mayoclinic.com/health/liver-function-tests/MY00093 Overview] at [[:en:Mayo_Clinic|Mayo Clinic]] * [http://www.patient.co.uk/showdoc/40024562 Abnormal Liver Function Tests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411143612/http://www.patient.co.uk/showdoc/40024562|date=11 April 2012}} * [http://liverenzymes.net/ Overview of liver enzymes] * [http://liverlearning.aasld.org/aasld/2016/FOLD/119140/aasld.html Abnormal Liver Tests Curriculum] at [[:en:AASLD|AASLD]] * [https://gottliebgi.com/management-of-abnormal-liver-blood-tests-liver-function-tests-if-abnormal-act/ Further workup of abnormal liver tests: "etiology panel"] qqhw2p5uejiblzmecm2r5a63wj6ot5d 10940381 10940380 2026-10-11T18:28:47Z Վահան Ֆարյան 45740 10940381 wikitext text/x-wiki '''Լյարդի կենսաքիմիական հետազոտություններ''', նաև կոչվում է լյարդային պանել, [[Արյան բիոքիմիական քննություն|արյան կենսաքիմիական հետազոտություններ]], որոնք տեղեկատվություն են տալիս բուժառուի [[Լյարդ|լյարդի]] ֆունկցիոնալ վիճակի մասին <ref name="Lee2009">{{cite book|last=Lee|first=Mary|title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data|url=https://books.google.com/books?id=AUSIRcV_as0C&pg=PA259|access-date=5 August 2011|date=2009-03-10|publisher=ASHP|isbn=978-1-58528-180-0|page=259}}</ref>: Այդ հետազոտություններից են պրոթրոմբինային ժամանակը (PT/INR), ակտիվացված մասնակի թրոմբոպլաստինային ժամանակը (aPTT), [[Ալբումիններ|ալբումինը]], [[Բիլիռուբին|բիլիռուբինը]] (ուղղակի և անուղղակի) և այլն: Լյարդային տրանսֆերազները` ասպարտատ ամինատրանսֆերազը (AST) և [[Ալանինամինոտրանսֆերազ|ալանին ամինատրանսֆերազը]] (ALT), լյարդային հյուսվածքի վնասման կիրառվող ցուցանիշներ են <ref name="pmid10221307">{{cite journal |author=Johnston DE|title=Special considerations in interpreting liver function tests|journal=Am Fam Physician|volume=59|issue=8|pages=2223–30|year=1999|pmid=10221307}}</ref><ref name="McClatchey2002">{{cite book|last=McClatchey|first=Kenneth D.|title=Clinical laboratory medicine|url=https://books.google.com/books?id=3PJVLH1NmQAC&pg=PA288|year=2002|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=978-0-683-30751-1|page=288}}</ref><ref name="MengelSchwiebert2005">{{cite book|title=Family medicine: ambulatory care & prevention |url=https://books.google.com/books?id=XvLo7xvmFo0C&pg=PA268 |last1=Mengel|first1=Mark B.|last2=Schwiebert|first2=L. Peter|year=2005|publisher=McGraw-Hill Professional|isbn=978-0-07-142322-9|page=268}}</ref>: [[Լյարդի հիվանդություններ|Լյարդի հիվանդությունների]] մեծ մասը սկզբնական շրջանում առաջացնում է միայն թեթև ախտանշաններ, սակայն կարևոր է այդ հիվանդությունների վաղ հայտնաբերելը։ Որոշ հիվանդությունների դեպքում լյարդի ախտահարումը կարող է ունենալ կարևոր նշանակություն։ Այս հետազոտություններն իրականացվում են պացիենտի արյան նմուշառման միջոցով։ Որոշ հետազոտություններ գնահատում են լյարդի ֆունկցիոնալ վիճակը (օրինակ՝ ալբումինը), որոշները՝ լյարդային բջիջների ամբողջականությունը կամ վնասումը (օրինակ՝ տրանսամինազները), իսկ որոշները կապված են լեղուղիների ախտահարումների հետ (օրինակ՝ գամմա-գլուտամիլտրանսֆերազը և հիմնային ֆոսֆատազը) <ref>{{Cite journal|last1=Kwo|first1=Paul Y.|last2=Cohen|first2=Stanley M.|last3=Lim|first3=Joseph K.|date=January 2017|title=ACG Clinical Guideline: Evaluation of Abnormal Liver Chemistries|url=https://dx.doi.org/10.1038%2Fajg.2016.517|journal=American Journal of Gastroenterology|language=en-US|volume=112|issue=1|pages=18–35|doi=10.1038/ajg.2016.517|pmid=27995906|s2cid=23788795|issn=0002-9270|url-access=subscription}}</ref>: Լյարդի ֆունկցիայի խանգարում ունեցող պացիենտների գնահատման և վարման ընթացքում օգտակար են մի շարք կենսաքիմիական հետազոտություններ։ Այս հետազոտությունները կարող են կիրառվել լյարդի հիվանդությունների առկայությունը հայտնաբերելու համար։ Դրանք օգնում են տարբերակել լյարդի հիվանդությունների տարբեր տեսակները, գնահատել լյարդի արդեն առկա վնասման աստիճանը և վերահսկել բուժման արդյունավետությունը։ Այս ցուցանիշներից որոշները կամ բոլորը կարող են հետազոտվել նաև որոշակի դեղամիջոցներ, օրինակ՝ [[հակացնցումային դեղեր]] ընդունող անձանց շրջանում՝ սովորաբար տարեկան մոտ երկու անգամ՝ նպատակ ունենալով համոզվել, որ տվյալ դեղամիջոցները բացասաբար չեն ազդում լյարդի վրա ։ == Ստանդարտ լյարդային պանել == Լյարդի վնասումը գնահատելու համար կիրառվող ստանդարտ լյարդային հետազոտություններն են ալանին ամինատրանսֆերազը (ԱԼՏ), ասպարտատ ամինոտրանսֆերազը (ԱՍՏ), գամմա-գլուտամիլտրանսֆերազը (ԳԳՏ) և հիմնային ֆոսֆատազը (ՀՖ): Բիլիռուբինը օգտագործվում է լյարդի էքսկրետոր ֆունկցիան գնահատելու համար, իսկ կոագուլոգրամման և ալբումինը կարող են գնահատել լյարդի մետաբոլիկ ակտիվությունը <ref name="Shivaraj 2009">{{cite journal|display-authors=3|last1=Shivaraj|first1=Gowda|last2=Prakash|first2=B Desai|last3=Vinayak|first3=V Hull|last4=Avinash|first4=AK Math|last5=Sonal N|first5=Venekar|last6=Shruthi S|first6=Kulkarni|title=A review on laboratory liver function tests|journal=The Pan African Medical Journal|date=22 November 2009|volume=3|issue=17|pages=17|pmid=21532726|pmc=2984286}}</ref>: Թեև հետազոտությունների ռեֆերենս միջակայքները տրված են, դրանք կարող են տարբերվել լաբորատորիաներում կիրառվող հետազոտական մեթոդներից, ինչպես նաև բուժառուի տարիքից, սեռից, էթնիկ պատկանելությունից և ուղղակիորեն կարող են կապ չունենալ առողջական վիճակի հետ: Առանձին հետազոտությունները միշտ պետք է մեկնաբանվեն` օգտագործելով հետազոտությունը իրականացրած լաբորատորիայի տրված ռեֆերենս միջակայքերը <ref>{{citation |url=https://www.testing.com/articles/laboratory-test-reference-ranges/#:~:text=A%20normal%20result%20in%20one,this%20website%2C%20Testing.com.|title=Laboratory Test Reference Ranges|website=Testing.com|access-date=15 December 2024}}</ref>: === Ընդհանուր բիլիռուբին === {{Main|Բիլիռուբին}} {| class="wikitable" |Մեծահասակների ռեֆերենս միջակայքեր !Չափման միավորներ !Ընդհանուր բիլիռուբին !Անուղղակի բիլիռուբին !Ուղղակի բիլիռուբին |- !մգ/դլ |<1.2 <ref>{{Cite web |title=Բիլիռուբին, ընդհանուր |url=https://medex.am/lab-tests/bilirubin-total |access-date=2026-10-11 |website=Medex.am |language=hy}}</ref> |<0.7<ref name="Lisa B 2015" /> |<0.3 <ref>{{Cite web |title=Բիլիռուբին, ուղղակի (կապված) |url=https://medex.am/lab-tests/bilirubin-direct |access-date=2026-10-11 |website=Medex.am |language=hy}}</ref> |- !մկմոլ/լ |<21 |<12<ref name="Shivaraj 2009" /> |<5 |} Measurement of total [[:en:Bilirubin|bilirubin]] includes both unconjugated (indirect) and conjugated (direct) bilirubin. Unconjugated bilirubin is a breakdown product of [[:en:Heme|heme]] (a part of [[:en:Hemoglobin|hemoglobin]] in red blood cells). The liver is responsible for clearing the blood of unconjugated bilirubin, by 'conjugating' it (modified to make it water-soluble) through an enzyme named [[:en:UDP-glucuronyl-transferase|UDP-glucuronyl-transferase]]. When the total bilirubin level exceeds 17 μmol/L, it indicates liver disease. When total bilirubin levels exceed 40 μmol/L, bilirubin deposition at the sclera, skin, and mucous membranes will give these areas a yellow colour, thus it is called [[:en:Jaundice|jaundice]].<ref name="Shivaraj 2009" /> The increase in predominantly unconjugated bilirubin is due to overproduction, reduced hepatic uptake of the unconjugated bilirubin and reduced conjugation of bilirubin. Overproduction can be due to the reabsorption of a [[:en:Haematoma|haematoma]] and ineffective [[:en:Erythropoiesis|erythropoiesis]] leading to increased red blood cell destruction. [[:en:Gilbert's_syndrome|Gilbert's syndrome]] and [[:en:Crigler–Najjar_syndrome|Crigler–Najjar syndrome]] have defects in the [[:en:UDP-glucuronyl-transferase|UDP-glucuronyl-transferase]] enzyme, affecting bilirubin conjugation.<ref name="Shivaraj 2009" /> The degree of rise in conjugated bilirubin is directly proportional to the degree of hepatocyte injury. Viral [[:en:Hepatitis|hepatitis]] can also cause the rise in conjugated bilirubin. In parenchymal liver disease and incomplete extrahepatic obstruction, the rise in conjugated bilirubin is less than the complete [[:en:Common_bile_duct|common bile duct]] obstruction due to malignant causes. In [[:en:Dubin–Johnson_syndrome|Dubin–Johnson syndrome]], a mutation in [[:en:Multidrug_resistance-associated_protein_2|multiple drug-resistance protein 2 (MRP2)]] causes a rise in conjugated bilirubin.<ref name="Shivaraj 2009" /> In [[:en:Acute_appendicitis|acute appendicitis]], total bilirubin can rise from 20.52 μmol/L to 143 μmol/L. In pregnant women, the total bilirubin level is low in all three trimesters.<ref name="Shivaraj 2009" /> The measurement of bilirubin levels in the newborns is done through the use of bilimeter or transcutanoeus bilirubinometer instead of performing LFTs. When the total serum bilirubin increases over 95th percentile for age during the first week of life for high risk babies, it is known as hyperbilirubinemia of the newborn ([[:en:Neonatal_jaundice|neonatal jaundice]]) and requires [[:en:Light_therapy|light therapy]] to reduce the amount of bilirubin in the blood. Pathological jaundice in newborns should be suspected when the serum bilirubin level rises by more than 5&nbsp;mg/dL per day, serum bilirubin more than the physiological range, clinical jaundice more than 2 weeks, and conjugated bilirubin (dark urine staining clothes). [[:en:Hemolytic_disease_of_the_newborn|Haemolytic jaundice]] is the commonest cause of pathological jaundice. Those babies with Rh hemolytic disease, ABO incompatibility with the mother, [[:en:Glucose-6-phosphate_dehydrogenase|Glucose-6-phosphate dehydrogenase]] (G-6-PD) deficiency and minor blood group incompatibility are at increased risk of getting haemolytic jaundice.<ref>{{cite journal|last1=Sana|first1=Ullah|last2=Khaista|first2=Rahman|last3=Mehdi|first3=Hedayati|title=Hyperbilirubinemia in Neonates: Types, Causes, Clinical Examinations, Preventive Measures and Treatments: A Narrative Review Article|journal=Iranian Journal of Public Health|date=May 2016|volume=45|issue=5|pages=558–568|pmid=27398328|pmc=4935699}}</ref> === Alanine transaminase (ALT) === {{Main|Alanine transaminase|Elevated transaminases}} {| class="wikitable" align="right" |Reference range |- |7-56 IU/L<ref name="Shivaraj 2009" /> |} Apart from being found in high concentrations in the liver, ALT is found in the kidneys, heart, and muscles. It catalyses the [[:en:Transamination|transamination]] reaction, and only exists in a cytoplasmic form. Any kind of liver injury can cause a rise in ALT. A rise of up to 300 IU/L is not specific to the liver, but can be due to the damage of other organs such as the kidneys or muscles. When ALT rises to more than 500 IU/L, causes are usually from the liver. It can be due to hepatitis, ischemic liver injury, and toxins that causes liver damage. The ALT levels in [[:en:Hepatitis_C|hepatitis C]] rises more than in hepatitis A and B. Persistent ALT elevation more than 6 months is known as [[:en:Chronic_hepatitis|chronic hepatitis]]. [[:en:Alcoholic_liver_disease|Alcoholic liver disease]], [[:en:Non-alcoholic_fatty_liver_disease|non-alcoholic fatty liver disease]] (NAFLD), fat accumulation in liver during childhood obesity, [[:en:Steatohepatitis|steatohepatitis]] (inflammation of fatty liver disease) are associated with a rise in ALT. Rise in ALT is also associated with reduced insulin response, reduced glucose tolerance, and increased free [[:en:Fatty_acid|fatty acids]] and [[:en:Triglyceride|triglycerides]]. Bright liver syndrome (bright liver on ultrasound suggestive of fatty liver) with raised ALT is suggestive of [[:en:Metabolic_syndrome|metabolic syndrome]].<ref name="Shivaraj 2009" /> In pregnancy, ALT levels would rise during the second trimester. In one of the studies, measured ALT levels in pregnancy-related conditions such as [[:en:Hyperemesis_gravidarum|hyperemesis gravidarum]] was 103.5 IU/L, [[:en:Pre-eclampsia|pre-eclampsia]] was 115, [[:en:HELLP_syndrome|HELLP syndrome]] was 149. ALT levels would reduce by greater than 50% in three days after child delivery. Another study also shows that [[:en:Caffeine|caffeine]] consumption can reduce the risk of ALT elevation in those who consume alcohol, overweight people, impaired glucose metabolism, and viral hepatitis.<ref name="Shivaraj 2009" /> === Ասպարտատ ամինատրանսֆերազ (ԱՍՏ) === {| class="wikitable" align="right" |Ռեֆերենս միջակայք |- |<32 (կանայք), <40 (տղամարդիկ) Մ/լ <ref>{{Cite web |title=Ասպարտատ ամինոտրանսֆերազ |url=https://medex.am/lab-tests/ast |access-date=2026-09-23 |website=Medex.am |language=hy}}</ref> |} ԱՍՏ-ն ունի երկու իզոձևեր` միտոքոնդրիումային և ցիտոպլազմային: Այն ամենամեծ կոնցենտրացիաներով հանդիպում է լյարդում, այնուհետև սրտում, մկաններում, երիկամում, գլխուղեղում, ենթաստամոքսային գեղձում և թոքերում <ref name=":0">{{Cite book|title=Harrison's principles of internal medicine|isbn=9781259644047|edition=Twentieth|publisher=McGraw Hill LLC|location=New York|oclc=990065894|last1=Kasper|first1=Dennis L.|last2=Fauci|first2=Anthony S.|last3=Hauser|first3=Stephen L.|last4=Longo|first4=Dan L.|last5=Larry Jameson|first5=J.|last6=Loscalzo|first6=Joseph|date=2018-02-06}}</ref>: Քանի որ ԱՍՏ-ն տարբեր օրգաններում հանդիպում է, այն, ի տարբերություն ԱԼՏ-ի, լյարդի վնասման պակաս սպեցիֆիկ մարկեր է: Միտոքոնդրիումային ԱՍՏ-ի մակարդակի բարձրացումը արյան մեջ վկայում է [[Սրտամկանի ինֆարկտ|սրտամկանի ինֆարկտի]] հետևանքով հյուսվածքի [[Նեկրոզ|մեռուկացման]] և լյարդի քրոնիկական հիվանդությունների մասին: ԱՍՏ-ի մակարդակի բարձրացումը մասնավորապես վկայում է [[Լյարդի ցիռոզ|լյարդի ցիռոզի]] մասին <ref name="Shivaraj 2009" />: Որոշ հղիության հետ կապված վիճակների (օրինակ` [[հղիության հիպերէմեզիս]]) ժամանակ ԱՍՏ-ի մակարդակը կարող է բարձրանալ մինչև 73 Մ/լ, 66Մ/լ` [[Պրեէկլամպսիա|պրեէկլամպսիայի]], և 81 Մ/լ` [[HELLP համախտանիշ|HELLP համախտանիշի]] ժամանակ <ref name="Shivaraj 2009" />: === ԱՍՏ/ԱԼՏ հարաբերակցություն === ԱՍՏ/ԱԼՏ հարաբերակցությունը աճում է լյարդի ֆունկցիոնալ խանգարումների ժամանակ: Լյարդի ալկոհոլային հիվանդության ժամանակ միջին հարաբերակցությունը 1.45 է, իսկ հետմեռուկային լյարդի ցիռոզի ժամանակ` 1.33: Վիրուսային հեպատիտի ժամանակ հարաբերակցությունը 1.17 է: Հարաբերակցությունը 4.5 և ավելի է լինում [[Վիլսոնի հիվանդություն|Վիլսոնի հիվանդության]] կամ [[Հիպերթիրեոզ|հիպերթիրոզի]] ժամանակ <ref name="Shivaraj 2009" />: === Հիմնային ֆոսֆատազ (ՀՖ) === {| class="wikitable" align="right" |Ռեֆերենս միջակայք |- |40-130 (տղամարդիկ), 35-105 (կանայք) Մ/լ <ref>{{Cite web |title=Հիմնային ֆոսֆատազ |url=https://medex.am/lab-tests/alp |access-date=2026-09-23 |website=Medex.am |language=hy}}</ref> |} Հիմնային ֆոսֆատազը (ՀՖ) լյարդում լեղուղիները պատող բջիջներում գտնվող ֆերմենտ է: ՀՖ-ի բարձր մակարդակը հաճախ վկայում է բիլիար համակարգի հիվանդությունների մասին և ցուցում է ուլտրաձայնային հետազոտության համար <ref>{{Cite web|title=Approach to Abnormal Liver Function Tests (LFTs)|url=https://astramd.org/articles/approach-to-abnormal-liver-function-tests-lfts|website=astramd.org|access-date=2025-11-27|language=en}}</ref>: Այն նաև հանդիպում է բարակ աղիքի լորձաթաղանթում, երիկամների պրոքսիմալ ոլորուն խողովակիկներում, ոսկրերում, լյարդում և ընկերքում: Այն կարևոր դեր է խաղում բարակ աղիքում լիպիդների ներծծման և ոսկրերի հանքայնացման գործընթացներում: Շիճուկային ՀՖ-ի 50%-ը պայմանավորված է ոսկրային հյուսվածքի ակտիվությամբ: Սուր վիրուսային հեպատիտների ժամանակ ՀՖ-ի մակարդակը մնում է ռեֆերենս միջակայքում կամ բարձրանում է: Օրինակ` հեպատիտ A-ի դեպքում ՀՖ-ի մակարդակի բարձրացումը պայմանավորված է խոլեստազով (լեղու առաջացման խանգարմամբ կամ լեղուղիների խցանմամբ) և կարող է արտահայտվել քորով: Այլ պատճառներից կարող են լինել լյարդի ինֆիլտրատիվ ու գրանուլամատոզ հիվանդությունները, լյարդի թարախակույտը ու [[Ամիլոիդոզ|ամիլոիդոզը]], [[Ծայրամասային զարկերակների հիվանդություն|ծայրամասային զարկերակների հիվանդությունը]]: ՀՖ-ի մակարդակի չափավոր բարձրացում կարող է դիտվել լյարդի ցիռոզի, հեպատիտի և [[Սրտային անբավարարություն|կանգային սրտային անբավարարության]] ժամանակ: Անցողիկ հիպերֆոսֆատեմիան [[Կրծքի երեխա|նորածինների]] մոտ դիտվող ֆիզիոլոգիական վիճակ է, որը կարող է տևել 4 ամիս: Ավելին, ՀՖ-ի ցածր մակարդակ կարող է դիտվել [[Հիպոթիրեոզ|հիպոթիրեոզի]], [[Վիտամին B12 պակասորդային սակավարյունություն|պերնիցիոզ անեմիայի]], ցինկի անբավարարության և հիպոֆոսֆատազիայի ժամանակ <ref name="Shivaraj 2009" />: ՀՖ-ի ակտիվությունը զգալիորեն աճում է [[Հղիություն (մարդ)|հղիության]] երրորդ եռամսյակում <ref name="Gronowski2004">{{cite book |title=Handbook of Clinical Laboratory Testing During Pregnancy|last1=Gronowski|first1=Ann M.|chapter=Human Pregnancy|date=2004|pages=1–13|publisher=Humana Press|doi=10.1007/978-1-59259-787-1_1|isbn=978-1-4684-9862-2|url=}}</ref>: Սա պայմանավորված է [[Ընկերք|ընկերքում]], ինչպես նաև [[Լյարդ|լյարդում]] էստրոգենների մեծ քանակության ազդեցությամբ ֆերմենտի խթանված սինթեզով <ref name="Gronowski2004" /><ref name="McCombBowersPosen1979">{{cite book |title=Alkaline Phosphatase|last1=McComb|first1=Robert B.|last2=Bowers|first2=George N.|last3=Posen|first3=Solomon|chapter=Clinical Utilization of Alkaline Phosphatase Measurements|date=1979|pages=525–786|publisher=Springer US|doi=10.1007/978-1-4613-2970-1_9|isbn=978-1-4613-2972-5|url=}}</ref><ref name="pmid14236214">{{cite journal |vauthors=Mueller MN, Kappas A|title=Estrogen pharmacology. I. The influence of estradiol and estriol on hepatic disposal of sulfobromophthalein (BSP) in man|journal=J Clin Invest|volume=43|issue=10|pages=1905–14|date=October 1964|pmid=14236214|pmc=289635|doi=10.1172/JCI105064|url=}}</ref>: Երրորդ եռամսյակում մակարդակը կարող է կրկնակի ավելի բարձր լինել, քան ոչ հղի կնոջ մոտ <ref name="Gronowski2004" />: Ի տարբերություն ՀՖ-ի` ԱԼՏ-ի, ԱՍՏ-ի, ԳԳՏ-ի և լակտատ դեհիդրոգենազի մակարդակները հղիության ընթացքում քիչ է փոխվում կամ անփոփոխ է մնում <ref name="Gronowski2004" />: [[Բիլիռուբին|Բիլիռուբինի]] մակարդակը զգալիորեն նվազում է հղիության ընթացքում <ref name="Gronowski2004" />: Հղիությամբ պայմանավորված վիճակների ժամանակ, ինչպիսին է հղիության հիպերէմիզիսը, ՀՖ-ի մակարդակը կարող է հասնել մինչև 215 Մ/լ, մինչդեռ պրեէկլամպսիայի և HELLP համախտանիշի ժամանակ նվազում է մինչև 14-15 Մ/լ <ref name="Shivaraj 2009" />: === Գամմա-գլուտամիլտրանսֆերազ (ԳԳՏ) === {| class="wikitable" align="right" |Ռեֆերենս միջակայք |- |<40 (կանայք), <60 (տղամարդիկ) Մ/լ<ref>{{Cite web |title=Գամա-գլյուտամիլտրանսֆերազ |url=https://medex.am/lab-tests/ggt |access-date=2026-10-07 |website=Medex.am |language=hy}}</ref> |} ԳԳՏ-ն միկրոսոմալ ֆերմենտ է, որը հայտնաբերվում է հեպատոցիտներում, բիլիար էպիթելային բջիջներում, երիկամային խողովակիկներում, ենթաստամոքսային գեղձում և աղիքներում: Այն մասնակցում է [[Գլուտաթիոն|գլուտաթիոնի]] մետաբոլիզմին` տեղափոխելով պեպտիդները բջջաթաղանթի վրայով: ՀՖ-ի նման ԳԳՏ-ի մակարդակը նույնպես բարձրանում է խոլեստազի առկայության պարագայում <ref name=":0" />: Սուր վիրուսային հեպատիտների ժամանակ ԳԳՏ-ի մակարդակը հասնում է առավելագույնի հիվանդության 2-3-րդ շաբաթներում և մնում է բարձր մակարդակում մինչև հիվանդության 6-րդ շաբաթը: ԳԳՏ-ի մակարդակը նաև բարձրանում է հեպատիտ C-ով հիվանդների 30%-ի մոտ: ԳԳՏ-ի մակարդակը ալկոհոլիզմի ժամանակ 10-ապատիկ անգամ կարող է բարձրանալ: Լյարդի ոչ ալկոհոլային հիվանդության ժամանակ դեպքերի 50%-ում ԳԳՏ-ի մակարդակը 2-3 անգամ է բարձրանում: Երբ ԳԳՏ-ի մակարդակը բարձրանում է, [[Ճարպեր|տրիգլիցերիդների]] մակարդակը նույնպես բարձրանում է: [[Ինսուլին (դեղանյութ)|Ինսուլինաթերապիայի]] ժամանակ ԳԳՏ-ի մակարդակը կարող է նվազել: ԳԳՏ-ի մակարդակի բարձրացման այլ պատճառներից են [[Շաքարային դիաբետ|շաքարային դիաբետը]], [[Սուր պանկրեատիտ|սուր պանկրեատիտը]], սրտամկանի ինֆարկտը, [[Նյարդային անորեքսիա|անորեքսիան]], [[Գիյեն-Բարե համախտանիշ|Գիյեն-Բարե համախտանիշը]], [[Հիպերթիրեոզ|հիպերթիրեոզը]], ճարպակալումը և [[Միոտոնիկ դիստրոֆիա|միոտոնիկ դիստրոֆիան]] <ref name="Shivaraj 2009" />: Հղիության 2-րդ և 3-րդ եռամսյակներում ԳԳՏ-ի ակտիվությունը նվազում է: === Ալբումին === {| class="wikitable" align="right" |Ռեֆերենս միջակայք |- |3.5-5.2 գ/դլ<ref>{{Cite web |title=Ալբումին (արյուն) |url=https://medex.am/lab-tests/albumin |access-date=2026-10-11 |website=Medex.am |language=hy}}</ref> |} [[Ալբումիններ|Ալբումինը]] լյարդում սինթեզվող սպիտակուց է և հեշտ ու մատչելի իրականացվող հետազոտություն է: Այն ընդհանուր սպիտակուցների հիմնական բաղադրիչն է (մնացած մասը հիմնականում [[գլոբուլիններ]] են): Ալբումինի մակարդակը կարող է նվազել լյարդի քրոնիկական հիվանդությունների, օրինակ` [[Լյարդի ցիռոզ|ցիռոզի]] ժամանակ: Այն նաև նվազում է [[Նեֆրոտիկ համախտանիշ|նեֆրոտիկ համախտանիշի]] ժամանակ, երբ այն դուրս է գալիս մեզի միջոցով: Ալբումինի ցածր մակարդակի հետևանքը այտուցն է, քանի որ ներանոթային [[Օնկոսային ճնշում|օնկոտիկ ճնշումն]] ավելի ցածր է, քան արտանոթային տարածությունում: Ալբումինի չափման այլընտրանքն է պրեալբումինն է, որը հնարավորություն է տալիս սուր փոփոխությունները գնահատել (ալբումինի և պրեալբումինի կիսատրոհման պարբերությունը համապատասխանաբար 2 շաբաթ և 2 օր է) <ref>{{Cite journal|last=Smith|first=Susan H.|date=April 2017|title=Using albumin and prealbumin to assess nutritional status|url=https://dx.doi.org/10.1097%2F01.NURSE.0000511805.83334.df|journal=Nursing2021|language=en-US|volume=47|issue=4|pages=65–66|doi=10.1097/01.NURSE.0000511805.83334.df|pmid=28328780|s2cid=45694428|issn=0360-4039|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web|title=Prealbumin Blood Test: MedlinePlus Medical Test|url=https://medlineplus.gov/lab-tests/prealbumin-blood-test/|access-date=2021-02-25|website=medlineplus.gov|language=en}}</ref>: == Այլ հետազոտություններ == Այլ հետազոտությունները անհրաժեշտ են սպեցիֆիկ հիվանդություններ ախտորոշելու նպատակով: === 5'-նուկլեոտիդազ === {| class="wikitable" align="right" |Ռեֆերենս միջակայք |- |0-15 Մ/լ<ref name="Shivaraj 20092" /> |} 5'-նուկլեոտիդազը (5NT) գլիկոպրոտեին է, որը բջջաթաղանթի վրա է և կատալիզում է անօրգանական ֆոսֆատներից նուկլեոզիդ-5-ֆոսֆատի սինթեզը: Իր մակարդակը բարձրանում է մեխանիկական դեղնուկի, լյարդի պարենքիմալ հիվանդությունների, լյարդի մետաստազների և ոսկրային հիվանդությունների ժամանակ <ref name="Shivaraj 2009" />: Շիճուկում նուկլեոտիդազի մակարդակը բարձրանում է հղիության 2-րդ և 3-րդ եռամսյակներում <ref name="Shivaraj 2009" />: === Ցերուլոպլազմին === {| class="wikitable" align="right" |Ռեֆերենս միջակայք |- |200–600&nbsp;մգ/լ<ref name="Shivaraj 2009" /> |} Ցերուլոպլազմինը սուր փուլի սպիտակուց է, որը սինթեզվում է լյարդում: Այն կապում է պղնձի իոնները: Իր մակարդակը բարձրանում է վարակների, [[Ռևմատոիդ արթրիտ|ռևմատոիդ արթրիտի]], հղիության, ոչ-Վիլսոնյան լյարդի հիվանդության և մեխանիկական դեղնուկի ժամանակ: [[Վիլսոնի հիվանդություն|Վիլսոնի հիվանդության]] ժամանակ ցերուլոպլազմինի մակարդակը նվազում է, ինչը հանգեցնում է պղնձի կուտակման մարմնի հյուսվածքներում <ref name="Shivaraj 2009" />: === Alpha-fetoprotein === {| class="wikitable" align="right" |Reference range |- |0-15 μg/L<ref name="Shivaraj 2009" /> |} {{Main|Alpha-fetoprotein}} Alpha-fetoprotein (AFP) is significantly expressed in foetal liver. However, the mechanism that led to the suppression of AFP synthesis in adults is not fully known. Exposure of the liver to cancer-causing agents and arrest of liver maturation in childhood can lead to the rise in AFP. AFP can reach until 400–500 μg/L in [[:en:Hepatocellular_carcinoma|hepatocellular carcinoma]]. AFP concentration of more than 400 μg/L is associated with greater tumour size, involvement of both lobes of liver, portal vein invasion and a lower median survival rate.<ref name="Shivaraj 2009" /> === Կոագուլոգրամմա === Լյարդը պատասխանատու է [[Արյան մակարդում|մակարդման]] գործոնների մեծ մասի սինթեզի համար: Լյարդի հիվանդություններ ունեցող բուժառուների համար միջազգային նորմալացված գործակիցը (ՄՆԳ, INR) օգտագործվում է` որպես լյարդի սինթետիկ ֆունկցիայի մարկեր, քանի որ դրա հաշվարկման մեջ նաև ներառվում է VII գործոնի ակտիվությունը, որը բոլոր մակարդման գործոններից ամենակարճ կիսատրոհման պարբերությունն ունի (2-6 ժամ): Սակայն լյարդի հիվանդություն ունեցող բուժառույի բարձր ՄՆԳ-ն միանշանակորեն չի նշանակում, որ բուժառուն ունի արյունահոսության հակում, քանի որ այն միայն չափում է մակարդիչ գործոնների ակտիվությունը և չի ներառում հակամակարդիչ գործոնների ակտիվությունը: Լյարդի հիվանդությունների ժամանակ նվազում է և՛ մակարդիչ, և՛ հակամակարդիչ գործոնների սինթեզը, իսկ որոշ հիվանդների մոտ, չնայած ՄՆԳ-ի բարձր մակարդակին, ունենում են հիպերկոագուլատիվ (մակարդման հանդեպ հակման բարձրացում) վիճակ: Պրոթրոմբինային ժամանակը (ՊԺ) և իր ածանցյալները` պրոթրոմբինային գործակիցը ու ՄՆԳ-ն, չափում են [[Արյան մակարդում|արյան մակարդման արտաքին ուղին]]: Սրանք օգտագործվում են արյան մակարդելիության հակման, [[Վարֆարին|վարֆարինի]] դոզավորման, լյարդի վնասման, [[Վիտամին K|վիտամին K-ի]] ակտիվության գնահատման նպատակով <ref>{{Cite web|title=Prothrombin Time Test and INR (PT/INR): MedlinePlus Medical Test |url=https://medlineplus.gov/lab-tests/prothrombin-time-test-and-inr-ptinr/|access-date=2021-02-25|website=medlineplus.gov|language=en}}</ref>: === Շիճուկային գլյուկոզ === Արյան շիճուկում գլյուկոզի մակարդակի չափմամբ որոշվում է լյարդի` գլյուկոզ սինթեզելու կարողությունը ([[գլյուկոնեոգենեզ]]): Այն սովորաբար վերջին ֆունկցիան է, որը շեղվում է [[Սուր լյարդային անբավարարություն|ֆուլմինանտ լյարդային անբավարարության]] ժամանակ <ref>{{Cite web|url=https://www.letsgetchecked.com/articles/how-often-should-you-get-liver-function-check/|title=Liver Function Test: How Often Should you Check Your Liver Function?|first=Hannah|last=Kingston|website=LetsGetChecked}}</ref>: === Lactate dehydrogenase === [[:en:Lactate_dehydrogenase|Lactate dehydrogenase]] (LDH) is found in many body tissues, including the liver. Elevated levels of LDH may indicate liver damage.<ref>{{Cite web|title=Lactate Dehydrogenase (LDH) Test: MedlinePlus Medical Test |url=https://medlineplus.gov/lab-tests/lactate-dehydrogenase-ldh-test/ |access-date=2021-02-25 |website=medlineplus.gov|language=en}}</ref> LDH isotype-1 (or cardiac) is used for estimating damage to cardiac tissue, although troponin and creatine kinase tests are preferred.<ref>{{cite journal |vauthors=Nageh T, Sherwood RA, Harris BM, Byrne JA, Thomas MR|title=Cardiac troponin T and I and creatine kinase-MB as markers of myocardial injury and predictors of outcome following percutaneous coronary intervention|journal=International Journal of Cardiology|volume=92|issue=2–3|pages=285–293|year=2003|pmid=14659867|doi=10.1016/S0167-5273(03)00105-0}}</ref> == Տես նաև == * [[Լյարդի հիվանդություններ]] == Ծանոթագրություններ == <references responsive="0"></references> == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} * * [http://labtestsonline.org/understanding/analytes/liver-panel/tab/test Liver Function Tests] at Lab Tests Online * [http://www.mayoclinic.com/health/liver-function-tests/MY00093 Overview] at [[:en:Mayo_Clinic|Mayo Clinic]] * [http://www.patient.co.uk/showdoc/40024562 Abnormal Liver Function Tests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411143612/http://www.patient.co.uk/showdoc/40024562|date=11 April 2012}} * [http://liverenzymes.net/ Overview of liver enzymes] * [http://liverlearning.aasld.org/aasld/2016/FOLD/119140/aasld.html Abnormal Liver Tests Curriculum] at [[:en:AASLD|AASLD]] * [https://gottliebgi.com/management-of-abnormal-liver-blood-tests-liver-function-tests-if-abnormal-act/ Further workup of abnormal liver tests: "etiology panel"] rl4qpuv86ltq78ol8qgcun8u11l423k 0 657327 10940582 10719442 2026-10-12T11:42:07Z ~2026-47327-75 176112 10940582 wikitext text/x-wiki '''Քվատերնիոններ''' (< լատ. quaterni - չորսական), թվերի համակարգ։ Առաջարկել է իռլանդացի գիտնական [[Ուիլյամ Համիլթոն|Ու. Համիլտոնը]] (1843): Քվատերնիոններ ծագել են, երբ փորձեր էին արվում գտնել ավելի ընդհանուր թվային համակարգեր, քան [[Կոմպլեքս թիվ|կոմպլեքս թվերը]]։ Սակայն այդ որոնումները հանգեցրին այն պնդմանը, որ երեք և ավելի մեծ չափանի տարածություններում չի կարելի կառուցել այնպիսի թվային համակարգ, որտեղ հանրահաշվական գործողությունները պահպանեն իրական կամ կոմպլեքս թվերի գումարման և բազմապատկման բոլոր հատկությունները։ Բայց բազմապատկման տեղափոխական հատկությունից հրաժարվելու դեպքում քառաչափ տարածության կետերից կարելի է կառուցել թվային համակարգ, որի թվերն էլ հենց կոչվում են քվատերնիոններ։ Դրանք ներկայացվում են որպես <math>1, i, j, k</math> «բազիսային միավորների» գծային կոմբինացիա՝ : <math>X=x_01 + x_1i + x_2j + x_3k,</math> որտեղ <math>x_0, x_1, x_2, x_3</math>-ները [[Իրական թիվ|իրական թվեր]] են։ Քվատերնիոնների հետ գործողությունները սահմանվում են այնպես, ինչպես <math>1, i, j, k</math>-երի նկատմամբ բազմանդամների դեպքում (բացառյալ բազմապատկման տեղափոխական օրենքը): 1-ը խաղում է սովորական միավորի դեր և քվատերնիոնների գրության մեջ կարող է բաց թողնվել. : <math>X=x_0 + x_1i + x_2j + x_3k \qquad (*)</math>: <math>(*)</math>-ում տարբերում են <math>x_0</math> սկալյար մասը և <math>V=x_1i + x_2j + x_3k</math> վեկտորական մասը, ուստի կարելի է գրել <math>X = x_0 + V</math>: Եթե <math>x_0 = 0</math>, ապա <math>V</math> քվատերնիոնը կոչվում է վեկտոր և կարող է նույնացվել սովորական եռաչափ տարածության վեկտորի հետ։ Քվատերնիոնները, որ մտահղացվել էին որպես թվի գաղափարի ընդհանրացում, կիրառություններ գտան [[էլեկտրադինամիկա]]յում և [[մեխանիկա]]յում, սակայն գիտության մեջ չխաղացին նշանակալից դեր, ինչպես կոմպլեքս թվերը, և դուրս մղվեցին արդի [[Վեկտորական հաշիվ|վեկտորական հաշվի]] կողմից։ == Պատմություն == 1835 թ-ին 30 տարեկանում Համիլտոնը գիտակցեց, որ կոմպլեքս թվերը կարելի է ներկայացնել որպես իրական թվերի մի զույգ՝ (x,y)։ Ոգևորված <math>\mathbb{C}</math>-ի և երկչափ երկրաչափության կապով նա փորձում էր եռաչափ տարածությունը նկարագրող մի ավելի մեծ հանրահաշիվ կառուցել։ [[Պատկեր:William_Rowan_Hamilton_Plaque_-_geograph.org.uk_-_347941.jpg|thumb|right|alt=Բրուգհեմի կամրջի հուշատախտակը.|Բրուգհեմի կամրջի հուշատախտակը]]Հետագայում նա գրում էր իր որդուն. «Վերը նշված ամսվա ամեն առավոտյան, երբ ես իջնում էի նախաճաշելու, քո կրտսեր եղբայրը` Վիլյամ Էդվինն ու դու ինձ հարցնում էիք. ՛Հայրիկ, դու սովորե՞լ ես բազմապատկել տրիպլետները։՛ Դրան ես ստիպված էի գլուխս տխուր թափահարելով պատասխանել. ՛Ոչ, ես դրանք միայն գումարել և հանել եմ կարողանում։՛» Վերջապես, 1843 թ-ի հոկտեմբերի 16-ին, կնոջ հետ Դուբլինում Թագավորական ջրանցքի կողքով դեպի Իռլանդական Թագավորական Ակադեմիայում հանդիպման քայլելիս նա կատարեց իր հայտնագործությունը։ «Կարելի է ասել, ես զգացի, որ մտքերիս գալվանական շղթան փակվեց. և այդ փակումից առաջացած կայծերը {{math|<var>i,j</var>}} և {{math|<var>k</var>}}-ի միջև ֆունդամենտալ հավասարումներն էին»։ Եվ մաթեմատիկական վանդալիզմի հայտնի ակտում Համիլտոնը Բրուգհեմի կամրջի քարի վրա փորագրում է հայտնի հավասարումները՝ :<math display="block">i^2=j^2=k^2=ijk=-1\qquad (1)</math> == Սահմանում == Քվատերնիոն կանվանենք :<math display="block">q = t + \mathbf{i} x + \mathbf{j} y + \mathbf{k} z, \quad \mathbf{x,y,z,t} \in \mathbb{R},</math> տեսքի կամայական տարր, որտեղ <math>(1,\mathbf{i,j,k})</math> բազիսային էլեմենտները ասոցատիվ են և բավարարում են (1) առնչություններին։ Քվատերնիոնային հանրահաշիվն օժտված է նաև [[*-գործողությամբ]], որը սահմանվում է հետևյալ կերպ՝ <math display="block">q^* = t - \mathbf{i} x - \mathbf{j} y - \mathbf{k} z: \qquad (2)</math> Հեշտ է ստուգել (հաշվի առնելով (1) և (2) սահմանումները), որ <math>(\mathbf{q}_1\mathbf{q}_2)^* = \mathbf{q}_2^*\mathbf{q}_1^*:</math> == Հատկություններ == ==== Արտադրյալ ==== Ձախից և աջից (1) առնչությունները բազմապատկելով <math>\mathbf{i,j,k}</math>-ով կստանանք համարժեք առնչություններ՝ <math display="block"> \mathbf{ij} =\mathbf{k}, \mathbf{ki} = \mathbf{j}</math> և ցիկլիլ տեղափոխություններ։ Այս առնչությունները կարելի է ընդհանրացնել մեկ դիագրամում՝ [[Պատկեր:Quaternion arm.png|frameless|center]] Ժամսլաքի ուղղությամբ շարժվելիս, կամայական երկու էլեմենտների արտադրյալը հավասար է երրորդին։ Ժամսլաքին հակառակ ուղղությամբ շարժվելիս, արտադրյալը ձեռք է բերում «-» նշանը։ ====Նորմ==== Քվատերնիոնային նորմը սահմանվում հետևյալ կերպով՝ <math display="block">\left \Vert \mathbf{q}\right\| = \sqrt{{\mathbf{qq}*}}=\sqrt{t^2+x^2 +y^2+z^2}</math> Հեշտ է ստուգել, որ քվատերնիոնները նորմավորված հանրահաշիվ են՝ <math display="block">\left\Vert\mathbf{q}_1\mathbf{q}_2 \right \| = \left\Vert \mathbf{q}_1\right\| \left\Vert \mathbf{q}_2\right\|</math> ==== Թենզորային ներկայացում ==== Նշանակենք <math>\mathbf{e}_1 = \mathbf{i}, \mathbf{e}_2 = \mathbf{j}, \mathbf{e}_3 = \mathbf{k}</math>: Այս նշանակման միջոցով քվատերնիոնների արտադրյալը կարելի է գրել ավելի կոմպակտ տեսքով՝ <math display="block">\mathbf{e}_a \mathbf{e}_b = -\delta_{ab} + \sum\limits_{c=1}^3 \varepsilon_{abc}\mathbf{e}_c,\qquad a,b,c = 1,2,3,\qquad(3)</math> որտեղ <math>\delta_{ab}</math> -ն [[Քրոնեկերի սիմվոլ]]ն է, իսկ <math>\varepsilon_{abc}</math>-ն՝ բացարձակ անտիսիմետրիկ թենզորը։ ====Քլիֆորդի հանրհահաշիվ==== Հաշվի առնելով (3) առնչությունը կարող ենք գրել՝ :<math display="block">\mathbf{e}_a \mathbf{e}_b + \mathbf{e}_b \mathbf{e}_a \equiv \left\{\mathbf{e}_a \mathbf{e}_b\right\} = -2\delta_{ab}</math> Այս առնչությունները սահմանում են <math>\operatorname{Cliff}(2)</math> Քլիֆորդի հանրահաշիվը։ Այսպիսով, հեշտ է տեսնել, որ <math>\mathbb{H}=\operatorname{Cliff}(2)</math>: {{ՀՍՀ|հատոր=12|էջ=488}} [[Կատեգորիա:Քվատերնիոններ]] f3fv1lcdbjcwf1y1u4idp654qkkmn0x 0 666327 10940539 9204694 2026-10-12T10:11:35Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940539 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ջորջ Լեոնարդ Սթոնտոն''' ({{lang-en|'''Sir George Leonard Staunton'''}}, {{ԱԾ}}), [[Անգլիացիներ|անգլիացի]] բուսաբան, [[բժիշկ]] և [[դիվանագետ]]։ == Կենսագրություն == Ջորջ Լեոնարդ Սթոնտոնը ծնվել է [[1737]] թվականի [[ապրիլի 19]]-ին Արևմտյան [[Իռլանդիա]]յում գտնվող Կարգինս գյուղում։ Բժշկություն սովորել է Իեզուիտի քոլեջում, [[1758]] թվականին դոկտորի կոչումով ավարտել է այն։ Այնուհետև շարունակել է կրթությունը Մոնպելի բժշկական դպրոցում։ [[1762]] թվականին Ջորջը ուղևորվել է Արևմտյան [[Հնդկաստան]], որտեղ աշխատել է որպես բժիշկ, այնտեղ էլ նա ծանոթացել է գրաֆ Ջորջ Մաքարթնիի հետ։ [[1770]] թվականին վերադարձել է Անգլիա։ [[1772]]-[[1779]] թվականներին ապրել է Գրենադում։ [[1792]] թվականին Սթոնտոնը մեկնել է [[Չինաստան]] Մաքարթնիի գլխավորած դիվանագիտական պատվիրակության կազմում։ Այն [[Անգլիա]]յին հաջողություն չբերեց, սակայն ձեռք բերված տվյալներով Սթոնսոնը կազմեց բազմահատոր գիրք։ Ջորջ Լեոնարդ Սթոնտոնը մահացել է [[1801]] թվականի [[հունվարի 14]]-ին [[Լոնդոն]]ում։ Նա թաղվել է [[Վեստմինստերյան աբբայություն|Վեստմինստրյան աբբայություն]]ում, որտեղ կանգնեցված է նրա հուշարձանը։ == Գիտական գրքեր == * Staunton, G.L. (1797). An authentic account of an embassy to the emperor of China. 2 vols. == Գրականություն == * Stafleu, F.A.; Cowan, R.S. Taxonomic Literature. — Ed. 2. — Utrecht, Antwerpen, The Hague, Boston, 1985. — Vol. V: Sal—Ste. — P. 849—850. — 1066 p. — ISBN 90-313-0631-2. == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոնտոն, Ջորջ}} [[Կատեգորիա:Անգլիացի բուսաբաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի դիվանագետներ]] [[Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի բժիշկներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ]] {{Կենսագրություն-անավարտ}} rk8j7zflzw1ist6ljwg5zqqhbdgopyz 0 712602 10940443 10888174 2026-10-12T04:29:48Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ]] 10940443 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Ալիսիա Սթոլինգս''' ({{lang-en|Alicia Elsbeth Stallings}}, {{ԱԾ}})<ref Name=Birth>{{Cite web |title=Hapax |url=https://books.google.am/books?id=WPQ-iV1J4CQC&pg=PA91 |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 26 |work=google.co.uk}}</ref>, [[ամերիկացի]] [[բանաստեղծ]], թարգմանիչ։ ՄակԱրթուրի կրթաթոշակի դափնեկիր ([[2011]])<ref name=2011macarthur>{{Cite web |title=MacArthur Fellows Program: Meet the 2011 Fellows |url=http://www.macfound.org/site/c.lkLXJ8MQKrH/b.7728991/k.12E8/Meet_the_2011_Fellows.htm |accessdate=2011 թ․ սեպտեմբերի 20 |work=September 20, 2011 |publisher=John D. and Catherine T. MacArthur Foundation |archive-date=March 18, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318231640/http://www.macfound.org/site/c.lkLXJ8MQKrH/b.7728991/k.12E8/Meet_the_2011_Fellows.htm |url-status=dead }}</ref>: == Կենսագրություն == Ալիսիա Սթոլինգսը ծնվել է 1968 թվականին [[ԱՄՆ]] [[Ջորջիա|Ջորջիա նահանգի]] [[Դե-Քալբ շրջան (Ջորջիա)|Դե-Քալբ շրջանի]] Դեկատուր քաղաքում<ref Name=Birth/>։ Արվեստի բակալավրի աստիճան է ստացել Ջորջիայի համալսարանից (1990), մագիստրոսի աստիճան՝ [[Օքսֆորդի համալսարան]]ից (Լատիներեն գրականության մագիստրոս, 1991)։ «Atlanta Review»-ի խմբագիրն է։ 1999 թվականին Սթոլինգսը տեղափոխվել է [[Աթենք]] և այնտեղ բնակություն հաստատել<ref Name=Birth/>։ Սթոլիգսն Աթենքի կենտրոնի բանաստեղծական ծրագրի տնօրենն է<ref>{{Cite web |title=Alicia E. Stallings, Director of the Athens Centre poetry program, wins the "genius grant"! |url=http://athenscentre.gr/?p=1661 |accessdate=2015 թ․ ապրիլի 6 |publisher=Athens Centre}}</ref>։ Ամուսնացել է «[[Աթենք նյուզ]]ի» խմբագիր Ջոն Սարոպուլոսի հետ։ == Ստեղծագործական ուղի == Սթոլինգսն իր պոեզիայում օգտագործում է ավանդական ձևերը և կապված է «Նոր ֆորմալիզմ» բանաստեղծական շարժման հետ<ref>{{Cite web |date=2002 թ․ փետրվար |title="Interview with A. E. Stallings" by Ginger Murchison |url=http://www.cortlandreview.com/issue/19/stallings19.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070517045228/http://www.cortlandreview.com/issue/19/stallings19.html |archivedate=մայիսի 17, 2007 <!--DASHBot--> |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 3 |work=Cortland Review |issue=19}}</ref>։ Նրա բանաստեղծություններն ու [[էսսե]]ները հաճախ են տպագրվում «Poetry» ամսագրում<ref>{{Cite web |title=A. E. Stallings |url=http://www.poetryfoundation.org/bio/ae-stallings |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 26 |work=poetryfoundation.org}}</ref>։ Հրատարակել է օրիգինալ չափածոների երեք գիրք՝ ''Archaic Smile'' (Հնացած ժպիտ, 1999), ''Hapax'' (Հապաքս, 2006), and ''Olives'' (Ձիթապտուղներ, 2012)։ 2007 թվականին հրատարակել է [[Տիտուս Լուկրեցիուս Կարուս|Լուկրեցիուսի]] «Իրերի բնության մասին» ({{lang-la|De rerum natura}}) նշանավոր պոեմից թարգմանության մի հատված։ == Քննադատական պատասխան == Սթոլինգսի ստեղծագործությունները համեմատվել են Ռիչարդ Ուիլբերի և Էդնա Սենտ Ուինսեթ Միլեյի պոեզիայի հետ<ref name="poetryfoundation.org">{{Cite web |title=Eight Takes: Fenton, Strand, Hopler, Zukofsky, Stallings, Voigt, Kinnell, Wojahn |url=http://www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/article/178921 |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 26 |work=poetryfoundation.org}}</ref>։ Սթոլինգսի «Հնացած ժպիտ» ստեղծագործության գրախոսության մեջ գրական լրագրող Էյբլ Մյուզը նշել է. {{քաղվածք|Սթոլինգսի ֆորմալ վիրտուոզություններից քիչ բանաստեղծություններ են խիստ կանոնակարգված։ Իրոք, հաճելի անակնկալ էր «Հնացած ժպիտ» ժողովածուում այդքան հոյակապ բանաստեղծություններ ընդգրկելը<ref>{{Cite web |title=Archaic Smile by A. E. Stallings - reviewed by A. M. Juster - Poetry at Able Muse - Symposium Issue |url=http://www.ablemuse.com/v3/amjuster-stallings.htm |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 26 |work=ablemuse.com}}</ref>։|}} Սթոլինգսի երկրորդ գրքի՝ ''Hapax'' ժողովածուի գրախոսության մեջ Փիթեր Կամպիոնը քննադատորեն գրել է. {{քաղվածք|Բանաստեղծական ռիթմն ու հանգը հաղորդվում են նրբագեղ ձևով, սակայն ոճի հաշվին<ref name="poetryfoundation.org"/> :|}} «Ձիթապտուղներ» հավաքածուի գրախոսության մեջ Publishers Weekly-ին նշում է, որ տպավորված եմ այն բանաստեղծություններով, որոնք չեն հանդիսանում հին դիցաբանության պատասխան<ref>{{Cite web |title=Fiction Book Review: Olives by A.E. Stallings. /TriQuarterly, $16.95 trade paper (80p) ISBN 978-0-8101-5226-7 |url=http://www.publishersweekly.com/978-0-81015-226-7 |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 26 |work=PublishersWeekly.com}}</ref>։ == Մրցանակներ == Սթոլինգսի դեբյուտային բանաստեղծական ժողովածուն՝ «Հնացած ժպիտ» ({{lang-en|Archaic Smile}}), 1999 թվականին արժանացել է Ռիչարդ Ուիլբուրի ({{lang-en|Richard Wilbur Award}}) մրցանակին և դարձել Եյլի երիտասարդ բանաստեղծների շարքի և Ուոլթ Ուիթման մրցանակի ֆինալիստ։ Նրա երկրորդ ժողովածուն՝ ''Hapax'' (2006), 2008 թվականին արժանացել է բանաստեղծական մրցանակի։ 1994-2000 թվականներին նրա բանաստեղծությունները հայտնվել են «Ամերիկյան լավագույն բանաստեղծությունների» անթոլոգիաներում։ Սթոլինգսն արժանացել է նաև Փուշքարտ մրցանակի, Յունեսի Թիջենս մրցանակի, Հովարդ Նեմերով Սոնետ մրցանակի (2004), Ջեյմս Դիքի մրցանակի։ 2010 թվականին արժանացել է Ուիլիս Բարանսթոնի անվան թարգմանչական մրցանակի, 2011 թվականին՝ Գուգենհայմի կրթաթոշակի<ref>{{Cite web |title=A. E. Stallings |url=http://www.gf.org/fellows/all-fellows/a-e-stallings/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004160026/http://www.gf.org/fellows/all-fellows/a-e-stallings/ |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 4 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 4 |publisher=www.gf.org}}</ref>, ՄակԱրթուրի հիմնադրամի կրթաթոշակի<ref>{{Cite news |last=Lee |first=Felicia R. |date=2011 թ․ սեպտեմբերի 20 |title=MacArthur Foundation Announces Winners of ‘Genius' Awards |url=http://www.nytimes.com/2011/09/20/arts/macarthur-foundation-announces-winners-of-genius-awards.html?_r=1&hp |work=The New York Times}}</ref> և դարձել է ԱՄՆ արվեստագետների ընկերության անդամ<ref>{{Cite web |title=United States Artists |url=http://www.unitedstatesartists.org |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 26 |work=United States Artists}}</ref>։ 2012 թվականին «Ձիթապտուղներ» ({{lang-en|Olives}}) ստեղծագործությունը դարձել է «Գրքի քննադատների ազգային շրջանակի» մրցանակի ֆինալիստ<ref>{{Cite web |author=John Williams |date=2012 թ․ հունվարի 14 |title=National Book Critics Circle Names 2012 Award Finalists |url=http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2013/01/14/national-book-critics-circle-names-2012-award-finalists/ |accessdate=2013 թ․ հունվարի 15 |work=[[New York Times]]}}</ref>։ == Երկեր == * ''Archaic Smile''. (University of Evansville Press, 1999). ISBN 0-930982-52-5 * ''Hapax''. (TriQuarterly, 2006). ISBN 0-8101-5171-5 * ''The Nature of Things''. (Penguin, 2007). Verse translation of Lucretius, ''De Rerum Natura''. ISBN 978-0-14-044796-5 * ''The Word Exchange: Anglo-Saxon Poems in Translation''. Eds. Greg Delanty and Michael Matto. (W. W. Norton & Company, 2010). ISBN 978-0-393-07901-2 * ''Olives''. (TriQuarterly, 2012). ISBN 978-0-8101-5226-7 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{external media |audio1=[http://www.pbs.org/newshour/art/conversation-ae-stallings-poet-and-translator-inspired-by-the-classics/ Conversation: A.E. Stallings, Poet and Translator Inspired by the Classics], ''PBS Newshour'', Jeffrey Brown, September 30, 2011 |audio2=[http://wunc.org/post/greece-getting-brink-financial-meltdown In Greece, Getting By On The Brink Of A Financial Meltdown], ''For the Record'', Rachel Martin, April 5, 2015 }} * ([https://web.archive.org/web/20091027054256/http://www.geocities.com/aestallings/ Archived] 2009-10-23) * [http://www.athenscentre.gr/poetry_workshop.htm Athens Centre 2009 Poetry Workshop webpage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070711013832/http://www.athenscentre.gr/poetry_workshop.htm |date=2007-07-11 }} * [http://www.poetryfoundation.org/archive/poet.html?id=80619 Poems by A.E. Stallings and biography at PoetryFoundation.org] * {{Cite news |date=Fall/Winter 2010-2011 |title=A.E. Stallings Interviewed by Edward Byrne |url=http://www.valpo.edu/vpr/v12n1/v12n1prose/stallingsinterview.php |work=Valpraiso Poetry Review |volume=XII |number=1}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոլինգս, Ալիսիա}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի թարգմանիչներ]] [[Կատեգորիա:Գուգենհայմի կրթաթոշակառուներ]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ]] 2zrpkgff437xggflo66jkcjlmsiigid 10940444 10940443 2026-10-12T04:30:31Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բանասերներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940444 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Ալիսիա Սթոլինգս''' ({{lang-en|Alicia Elsbeth Stallings}}, {{ԱԾ}})<ref Name=Birth>{{Cite web |title=Hapax |url=https://books.google.am/books?id=WPQ-iV1J4CQC&pg=PA91 |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 26 |work=google.co.uk}}</ref>, [[ամերիկացի]] [[բանաստեղծ]], թարգմանիչ։ ՄակԱրթուրի կրթաթոշակի դափնեկիր ([[2011]])<ref name=2011macarthur>{{Cite web |title=MacArthur Fellows Program: Meet the 2011 Fellows |url=http://www.macfound.org/site/c.lkLXJ8MQKrH/b.7728991/k.12E8/Meet_the_2011_Fellows.htm |accessdate=2011 թ․ սեպտեմբերի 20 |work=September 20, 2011 |publisher=John D. and Catherine T. MacArthur Foundation |archive-date=March 18, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318231640/http://www.macfound.org/site/c.lkLXJ8MQKrH/b.7728991/k.12E8/Meet_the_2011_Fellows.htm |url-status=dead }}</ref>: == Կենսագրություն == Ալիսիա Սթոլինգսը ծնվել է 1968 թվականին [[ԱՄՆ]] [[Ջորջիա|Ջորջիա նահանգի]] [[Դե-Քալբ շրջան (Ջորջիա)|Դե-Քալբ շրջանի]] Դեկատուր քաղաքում<ref Name=Birth/>։ Արվեստի բակալավրի աստիճան է ստացել Ջորջիայի համալսարանից (1990), մագիստրոսի աստիճան՝ [[Օքսֆորդի համալսարան]]ից (Լատիներեն գրականության մագիստրոս, 1991)։ «Atlanta Review»-ի խմբագիրն է։ 1999 թվականին Սթոլինգսը տեղափոխվել է [[Աթենք]] և այնտեղ բնակություն հաստատել<ref Name=Birth/>։ Սթոլիգսն Աթենքի կենտրոնի բանաստեղծական ծրագրի տնօրենն է<ref>{{Cite web |title=Alicia E. Stallings, Director of the Athens Centre poetry program, wins the "genius grant"! |url=http://athenscentre.gr/?p=1661 |accessdate=2015 թ․ ապրիլի 6 |publisher=Athens Centre}}</ref>։ Ամուսնացել է «[[Աթենք նյուզ]]ի» խմբագիր Ջոն Սարոպուլոսի հետ։ == Ստեղծագործական ուղի == Սթոլինգսն իր պոեզիայում օգտագործում է ավանդական ձևերը և կապված է «Նոր ֆորմալիզմ» բանաստեղծական շարժման հետ<ref>{{Cite web |date=2002 թ․ փետրվար |title="Interview with A. E. Stallings" by Ginger Murchison |url=http://www.cortlandreview.com/issue/19/stallings19.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070517045228/http://www.cortlandreview.com/issue/19/stallings19.html |archivedate=մայիսի 17, 2007 <!--DASHBot--> |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 3 |work=Cortland Review |issue=19}}</ref>։ Նրա բանաստեղծություններն ու [[էսսե]]ները հաճախ են տպագրվում «Poetry» ամսագրում<ref>{{Cite web |title=A. E. Stallings |url=http://www.poetryfoundation.org/bio/ae-stallings |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 26 |work=poetryfoundation.org}}</ref>։ Հրատարակել է օրիգինալ չափածոների երեք գիրք՝ ''Archaic Smile'' (Հնացած ժպիտ, 1999), ''Hapax'' (Հապաքս, 2006), and ''Olives'' (Ձիթապտուղներ, 2012)։ 2007 թվականին հրատարակել է [[Տիտուս Լուկրեցիուս Կարուս|Լուկրեցիուսի]] «Իրերի բնության մասին» ({{lang-la|De rerum natura}}) նշանավոր պոեմից թարգմանության մի հատված։ == Քննադատական պատասխան == Սթոլինգսի ստեղծագործությունները համեմատվել են Ռիչարդ Ուիլբերի և Էդնա Սենտ Ուինսեթ Միլեյի պոեզիայի հետ<ref name="poetryfoundation.org">{{Cite web |title=Eight Takes: Fenton, Strand, Hopler, Zukofsky, Stallings, Voigt, Kinnell, Wojahn |url=http://www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/article/178921 |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 26 |work=poetryfoundation.org}}</ref>։ Սթոլինգսի «Հնացած ժպիտ» ստեղծագործության գրախոսության մեջ գրական լրագրող Էյբլ Մյուզը նշել է. {{քաղվածք|Սթոլինգսի ֆորմալ վիրտուոզություններից քիչ բանաստեղծություններ են խիստ կանոնակարգված։ Իրոք, հաճելի անակնկալ էր «Հնացած ժպիտ» ժողովածուում այդքան հոյակապ բանաստեղծություններ ընդգրկելը<ref>{{Cite web |title=Archaic Smile by A. E. Stallings - reviewed by A. M. Juster - Poetry at Able Muse - Symposium Issue |url=http://www.ablemuse.com/v3/amjuster-stallings.htm |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 26 |work=ablemuse.com}}</ref>։|}} Սթոլինգսի երկրորդ գրքի՝ ''Hapax'' ժողովածուի գրախոսության մեջ Փիթեր Կամպիոնը քննադատորեն գրել է. {{քաղվածք|Բանաստեղծական ռիթմն ու հանգը հաղորդվում են նրբագեղ ձևով, սակայն ոճի հաշվին<ref name="poetryfoundation.org"/> :|}} «Ձիթապտուղներ» հավաքածուի գրախոսության մեջ Publishers Weekly-ին նշում է, որ տպավորված եմ այն բանաստեղծություններով, որոնք չեն հանդիսանում հին դիցաբանության պատասխան<ref>{{Cite web |title=Fiction Book Review: Olives by A.E. Stallings. /TriQuarterly, $16.95 trade paper (80p) ISBN 978-0-8101-5226-7 |url=http://www.publishersweekly.com/978-0-81015-226-7 |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 26 |work=PublishersWeekly.com}}</ref>։ == Մրցանակներ == Սթոլինգսի դեբյուտային բանաստեղծական ժողովածուն՝ «Հնացած ժպիտ» ({{lang-en|Archaic Smile}}), 1999 թվականին արժանացել է Ռիչարդ Ուիլբուրի ({{lang-en|Richard Wilbur Award}}) մրցանակին և դարձել Եյլի երիտասարդ բանաստեղծների շարքի և Ուոլթ Ուիթման մրցանակի ֆինալիստ։ Նրա երկրորդ ժողովածուն՝ ''Hapax'' (2006), 2008 թվականին արժանացել է բանաստեղծական մրցանակի։ 1994-2000 թվականներին նրա բանաստեղծությունները հայտնվել են «Ամերիկյան լավագույն բանաստեղծությունների» անթոլոգիաներում։ Սթոլինգսն արժանացել է նաև Փուշքարտ մրցանակի, Յունեսի Թիջենս մրցանակի, Հովարդ Նեմերով Սոնետ մրցանակի (2004), Ջեյմս Դիքի մրցանակի։ 2010 թվականին արժանացել է Ուիլիս Բարանսթոնի անվան թարգմանչական մրցանակի, 2011 թվականին՝ Գուգենհայմի կրթաթոշակի<ref>{{Cite web |title=A. E. Stallings |url=http://www.gf.org/fellows/all-fellows/a-e-stallings/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004160026/http://www.gf.org/fellows/all-fellows/a-e-stallings/ |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 4 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 4 |publisher=www.gf.org}}</ref>, ՄակԱրթուրի հիմնադրամի կրթաթոշակի<ref>{{Cite news |last=Lee |first=Felicia R. |date=2011 թ․ սեպտեմբերի 20 |title=MacArthur Foundation Announces Winners of ‘Genius' Awards |url=http://www.nytimes.com/2011/09/20/arts/macarthur-foundation-announces-winners-of-genius-awards.html?_r=1&hp |work=The New York Times}}</ref> և դարձել է ԱՄՆ արվեստագետների ընկերության անդամ<ref>{{Cite web |title=United States Artists |url=http://www.unitedstatesartists.org |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 26 |work=United States Artists}}</ref>։ 2012 թվականին «Ձիթապտուղներ» ({{lang-en|Olives}}) ստեղծագործությունը դարձել է «Գրքի քննադատների ազգային շրջանակի» մրցանակի ֆինալիստ<ref>{{Cite web |author=John Williams |date=2012 թ․ հունվարի 14 |title=National Book Critics Circle Names 2012 Award Finalists |url=http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2013/01/14/national-book-critics-circle-names-2012-award-finalists/ |accessdate=2013 թ․ հունվարի 15 |work=[[New York Times]]}}</ref>։ == Երկեր == * ''Archaic Smile''. (University of Evansville Press, 1999). ISBN 0-930982-52-5 * ''Hapax''. (TriQuarterly, 2006). ISBN 0-8101-5171-5 * ''The Nature of Things''. (Penguin, 2007). Verse translation of Lucretius, ''De Rerum Natura''. ISBN 978-0-14-044796-5 * ''The Word Exchange: Anglo-Saxon Poems in Translation''. Eds. Greg Delanty and Michael Matto. (W. W. Norton & Company, 2010). ISBN 978-0-393-07901-2 * ''Olives''. (TriQuarterly, 2012). ISBN 978-0-8101-5226-7 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{external media |audio1=[http://www.pbs.org/newshour/art/conversation-ae-stallings-poet-and-translator-inspired-by-the-classics/ Conversation: A.E. Stallings, Poet and Translator Inspired by the Classics], ''PBS Newshour'', Jeffrey Brown, September 30, 2011 |audio2=[http://wunc.org/post/greece-getting-brink-financial-meltdown In Greece, Getting By On The Brink Of A Financial Meltdown], ''For the Record'', Rachel Martin, April 5, 2015 }} * ([https://web.archive.org/web/20091027054256/http://www.geocities.com/aestallings/ Archived] 2009-10-23) * [http://www.athenscentre.gr/poetry_workshop.htm Athens Centre 2009 Poetry Workshop webpage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070711013832/http://www.athenscentre.gr/poetry_workshop.htm |date=2007-07-11 }} * [http://www.poetryfoundation.org/archive/poet.html?id=80619 Poems by A.E. Stallings and biography at PoetryFoundation.org] * {{Cite news |date=Fall/Winter 2010-2011 |title=A.E. Stallings Interviewed by Edward Byrne |url=http://www.valpo.edu/vpr/v12n1/v12n1prose/stallingsinterview.php |work=Valpraiso Poetry Review |volume=XII |number=1}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոլինգս, Ալիսիա}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի թարգմանիչներ]] [[Կատեգորիա:Գուգենհայմի կրթաթոշակառուներ]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բանասերներ]] tt9qldg6affxbh4w3pg1pkiszjs2gsn 0 734832 10940556 10372283 2026-10-12T10:50:58Z ~2026-54769-03 178022 /* Նկարագրություն */ 10940556 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ասիական առյուծ | image file = Asiatic_Male_Lion_in_Gir_Forest_National_Park.jpg | image title = Ասիական առյուծի էգը | image descr = Ասիական առյուծի արուն | regnum = Կենդանիներ | rang = տեսակներ | parent = Panthera leo | phylum = [[Քորդավորներ]] | subphylum = [[Ողնաշարավորներ]] | classis =[[Կաթնասուններ]] | infraclassis = [[Ընկերքավորներ]] | ordo = [[Գիշատիչներ]] | familia = [[Կատվազգիներ]] | species = [[Առյուծ]]ներ | subspecies = '''Ասիական առյուծ''' | latin = {{btname|Panthera leo persica|(A.B.Meyer, 1826)}} | wikispecies = Panthera leo persica | section name = | section text = | iucn = 15952 | iucnstatus = EN }} '''Ասիական առյուծ''' կամ '''Հնդկական առյուծ''' ({{lang-lat|Panthera leo persica}}), [[Գիշատիչներ|գիշատիչների կարգի]] [[Կատվազգիներ|կատվազգիների ընտանիքին]] պատկանող [[Առյուծ|առյուծի ենթատեսակ]]<ref>Ֆիշեր Դ., Սեյմոն Ն., Վիսենտ Դ. «Կարմիր գիրք», Վտանգված վայրի բնություն // 1976. — С. 108—112. — 478 с.</ref>։ Գտնվում է կրիտիկական լուրջ սպառնալիքի տակ՝ ոչնչացման եզրին։ Գրանցված է [[Կարմիր գիրք|միջազգային կարմիր գրքում]], որպես վերացող տեսակ։ == Տարածվածություն == Նախկինում Ասիական առյուծները տարածված են եղել ամբողջ [[Եվրասիա|Հարավային Եվրասիայով]]։ Նրանց տարածվածության արեալը ընդգրկում էր [[Հունաստան]]ից մինչև [[Հնդկաստան]] ընկած արևադարձային անտառները։ Ժամանակի ընթացքում մարդու ներգործությամբ ասիական առյուծը մեկուսացել է միայն [[Հարավային Ասիա]]յում՝ հետագայում դառնալով [[Հնդկաստան]]ի [[Էնդեմիկ կենդանիներ|էնդեմիկ կենդանատեսակ]]։ Ներկայումս ասիական առյուծի որոշակի պոպուլյացիաներ պահպանվել են միայն Հնդկաստանի [[Գուջարաթ|Գուջարաթ նահանգի]] Սասան Գիր ազգային պարկում։ Ըստ որոշ տվյալների՝ ազատության մեջ ապրում են ընդամենը 523 ասիական առյուծներ։ Անազատության մեջ նրանց կարելի է հանդիպել մի շարք եվրոպական քաղաքների կենդանաբանական այգիներում և սաֆարիներում։ == Նկարագրություն == Հնդկական առյուծը համարվում է առյուծների ամենափոքր ներկայացուցիչներից մեկը: Նա աֆրիկյան առյուծին զիջում է ոչ միայն մարմնի չափերով, այլ նաև արուների բաշի մազածածկով: Առյուծների այս ենթատեսակը կշռում է 90-կգ 230 կգ։ Արուները հաճախ կշռում են 150-230 կգ, իսկ էգերը՝ 90-150 կգ: Ունեն մարմնի ոչ այնքան համաչափ կառուցվածք։ Պատմության մեջ գրանցված ամենախոշոր ասիական առյուծը ունեցել է 2,92 մետր մարմնի երկարությունը: == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Առյուծներ]] 460l40lr5k9fbp6q8ycugaviy4mzwo7 10940558 10940556 2026-10-12T10:57:57Z ~2026-54769-03 178022 /* Նկարագրություն */ 10940558 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ասիական առյուծ | image file = Asiatic_Male_Lion_in_Gir_Forest_National_Park.jpg | image title = Ասիական առյուծի էգը | image descr = Ասիական առյուծի արուն | regnum = Կենդանիներ | rang = տեսակներ | parent = Panthera leo | phylum = [[Քորդավորներ]] | subphylum = [[Ողնաշարավորներ]] | classis =[[Կաթնասուններ]] | infraclassis = [[Ընկերքավորներ]] | ordo = [[Գիշատիչներ]] | familia = [[Կատվազգիներ]] | species = [[Առյուծ]]ներ | subspecies = '''Ասիական առյուծ''' | latin = {{btname|Panthera leo persica|(A.B.Meyer, 1826)}} | wikispecies = Panthera leo persica | section name = | section text = | iucn = 15952 | iucnstatus = EN }} '''Ասիական առյուծ''' կամ '''Հնդկական առյուծ''' ({{lang-lat|Panthera leo persica}}), [[Գիշատիչներ|գիշատիչների կարգի]] [[Կատվազգիներ|կատվազգիների ընտանիքին]] պատկանող [[Առյուծ|առյուծի ենթատեսակ]]<ref>Ֆիշեր Դ., Սեյմոն Ն., Վիսենտ Դ. «Կարմիր գիրք», Վտանգված վայրի բնություն // 1976. — С. 108—112. — 478 с.</ref>։ Գտնվում է կրիտիկական լուրջ սպառնալիքի տակ՝ ոչնչացման եզրին։ Գրանցված է [[Կարմիր գիրք|միջազգային կարմիր գրքում]], որպես վերացող տեսակ։ == Տարածվածություն == Նախկինում Ասիական առյուծները տարածված են եղել ամբողջ [[Եվրասիա|Հարավային Եվրասիայով]]։ Նրանց տարածվածության արեալը ընդգրկում էր [[Հունաստան]]ից մինչև [[Հնդկաստան]] ընկած արևադարձային անտառները։ Ժամանակի ընթացքում մարդու ներգործությամբ ասիական առյուծը մեկուսացել է միայն [[Հարավային Ասիա]]յում՝ հետագայում դառնալով [[Հնդկաստան]]ի [[Էնդեմիկ կենդանիներ|էնդեմիկ կենդանատեսակ]]։ Ներկայումս ասիական առյուծի որոշակի պոպուլյացիաներ պահպանվել են միայն Հնդկաստանի [[Գուջարաթ|Գուջարաթ նահանգի]] Սասան Գիր ազգային պարկում։ Ըստ որոշ տվյալների՝ ազատության մեջ ապրում են ընդամենը 523 ասիական առյուծներ։ Անազատության մեջ նրանց կարելի է հանդիպել մի շարք եվրոպական քաղաքների կենդանաբանական այգիներում և սաֆարիներում։ == Նկարագրություն == Հնդկական առյուծը համարվում է առյուծների ամենափոքր ներկայացուցիչներից մեկը: Նա աֆրիկյան առյուծին զիջում է ոչ միայն մարմնի չափերով, այլ նաև արուների բաշի մազածածկով: Առյուծների այս ենթատեսակը կշռում է 90-կգ 230 կգ։ Արուները հաճախ կշռում են 150-230 կգ, իսկ էգերը՝ 90-150 կգ: Ունեն մարմնի ոչ այնքան համաչափ կառուցվածք, հասակը 80-110 սմ է։ Պատմության մեջ գրանցված ամենախոշոր ասիական առյուծը ունեցել է 3 մետր մարմնի երկարությունը: == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Առյուծներ]] 7vrnq9xp0agbjk9z5tsigciwcxdtigj 0 736410 10940289 10745178 2026-10-11T14:31:16Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի երկրաբաններ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կենդանաբաններ]] 10940289 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} '''Սթիվեն Ջեյ Գուլդ''' ({{Lang-en|Stephen Jay Gould}}) ([[1941]], {{ԱԾ}}), ամերիկացի հայտնի հնէաբան, կենսաբան-էվոլյուցիոնիստ և գիտության պատմաբան։ Գիտամաչելի ժանրի իր ժամանակների ամենահայտնի և ամենակարդացվող գրողներից է<ref name=Shermer2002>{{Citation |last1=Shermer |first1=Michael |title=This View of Science |journal=Social Studies of Science |volume=32 |issue=4 |pages=489–525 |year=2002 |postscript=. |url=http://www.stephenjaygould.org/library/shermer_sjgould.pdf |url-status=dead |accessdate=2016-11-05 |archivedate=2018-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180920184430/http://www.stephenjaygould.org/library/shermer_sjgould.pdf}}</ref>։ Իր մասնագիտական գործունեության մեծ մասը Գուլդն անցկացրել է դասավանդելով [[Հարվարդի համալսարան]]ում և աշխատելով Նյու Յորքում գտնվող [[Ամերիկյան բնագիտական թանգարան]]ում։ == Կենսագրություն == [[Պատկեր:Tyrannosaurus AMNH 5027.jpg|մինի|ձախից|Ամերիկայի բնագիտության թանգարանում գտնվող տիրանոզավրը, որը ոգեշնչել է Գուլդին դառնալ հնէաբան]] Գուլդը ծնվել և մեծացել է Նյու Յորքի Քուինս թաղամասում։ Նրա հայրը՝ Լենոսարդը, դատական սղագրող էր իսկ մայրը՝ Էլեոնորան, նկարիչ։ Երբ Գուլդը 5 տարեկան էր, հայրը նրան տանում է Ամերիկյան բնագիտական թանգարանի [[դինոզավրեր]]ի սրահ, որտեղ նա առաջին անգամ տեսնում է տիրանոզավրերի։ «Ես պատկերացում անգամ չունեի, որ աշխարհի վրա նման բան գոյություն ունի, ես ապշած էի»,- հիշում է Գուլդը<ref>Michelle Green, 1986. [http://www.stephenjaygould.org/library/green_sjgould.html «Stephen Jay Gould: driven by a hunger to learn and to write»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003060040/http://www.stephenjaygould.org/library/green_sjgould.html |date=2018-10-03 }} ''People Weekly'' June 2.</ref>։ Այդ պահին էլ Գուլդը որոշում է դառնալ հնէաբան։ Դաստիարակված լինելով եվրոպական աշխարհիկ ընտանիքում, Գուլդը չէր հետևում որևէ կրոնի, նախընտրելով կոչվել ագնոստիկ (''Jewish agnostic''))<ref>Stephen Jay Gould, 1997. [http://www.stephenjaygould.org/library/gould_noma.html «Nonoverlapping Magisteria»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104061453/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_noma.html |date=2017-01-04 }} ''Natural History'' 106 (March): 16-22, 61.</ref>: Նրա քաղաքական հայացքները խիստ տարբերվում իր հոր քաղաքական հայացքներից, ով [[մաքսիզմ]]ի մոլի հետևորդ էր<ref>Stephen Jay Gould, 2002. ''[http://www.stephenjaygould.org/library/gould_structure.html The Structure of Evolutionary Theory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190116220001/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_structure.html |date=2019-01-16 }}'' Cambridge MA: Harvard University Press, p. 1018.</ref>։ Ինքը Գուլդը [[1981]] թվականին բնորոշում է իր քաղաքական հայացքները որպես «ձախակենտրոն», նշելով որ իր վրա մեծ աղդեցությունն են ունեցել [[Չարլզ Ռայթ Միլս]]ի և [[Նոամ Չոմսկի]] քաղաքական աշխատությունները։ Իր ամբողջ գործունեության ընթացքում նա հանդես է եկել ցանկացած տեսակի խտրականության դեմ, հատկապես [[ռասիզմ]]ի և [[սեքսիզմ]]ի։ [[1960]]-ական թվականներին, երբ դեռ ուսանող էր, նա քաղաքացիական իրավունքի համար ստեղծված շարժման ակտիվ մասնակից էր և դրա համար ենթարկվում էր հալածանքների ղեկավարության կողմից<ref>Gasper, Phil (2002). [http://www.isreview.org/issues/24/gould.shtml «Stephen Jay Gould: Dialectical Biologist».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124063436/http://www.isreview.org/issues/24/gould.shtml |date=2015-11-24 }} ''International Socialist Review'' '''24''' (July-August).</ref>։ [[1970]]-ական թվականներին Գուլդը ընդունվում է ձախ հոսանքին պատկանող «Գիտությունը մարդկանց համար» (Science for the People) ակադեմիական կազմակերպություն, որը ստեղծվել էր հակառազմական շարժման հիմքի վրա։ Կենսաբան-մարքսիտներ [[Ռիչարդ Լևոնտին]]ն ու [[Ռիչարդ Լևինս]]ը իր ակտիվ քաղաքական գործունեության համար Գուլդին համեմատել են Ջոն Բյորդն Սանդերսոն Հոլիդեյնի հետ<ref>Richard Lewontin and Richard Levins (2002). [http://www.monthlyreview.org/1102lewontin.htm «Stephen Jay Gould—what does it mean to be a radical?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317030153/http://www.monthlyreview.org/1102lewontin.htm |date=2011-03-17 }} ''[[Monthly Review]]'' 54 (Nov. 1).</ref>։ Գուլդը ամուսնացած է եղել երկու անգամ։ Առաջին կինը նկարչուհի Դեբորա Լին էր, ում նա հանդիպել էր Անտիոխ քոլեջում սովորելու ժամանակ։ Նրանք ամուսնացան [[1965]] թվականի հոկտեմբերի 3-ին, սակայն հետո ամուսնալուծվեցին։ [[1995]] թվականին Գուլդը երկրորդ անգամ ամուսնանում է քանդակագործ Ռոլանդ Շիվերի հետ։ Նա ուներ 2 երեխա առաջին ամուսնությունից՝ Ջեսսին և Էյթանը և ևս երկուսին՝ Ջեյիդին և Լոնդոնին ունենում է երկրորդ ամուսնության ընթացքում։ [[1982]] թվականի հուլիսին Գուլդի մոտ ախտորոշվում է [[պերիտոնեալային մեզոթելիմա]]՝ [[քաղցկեղ]]ի մահացու տեսակ, որը վնասում է մարդու որովայնային խոռոչի էպիթելային հյուսվածքները։ Երկու տարի տևած ծանր բուժումից հետո Գուլդը Disover ամսագրում «Մի հավատացեք բժշկությանը» անունով մի հոդված է տպագրում, որտեղ նա նկարագրում է իր ռեակցիան, երբ իմանում է որ մեզոթելիմայով հիվանդները ախտորոշումից հետո միջինում ապրում են 8 ամսից ոչ ավել։ Դրանից հետո նա բացատրում է, թե ինչ է իրականում նշանակում այդ թիվը և նկարագրում է իր հանգստությունը, որը նա զգաց, երբ հասկացավ, որ միջին ցուցանիշները ուղղակի պարզեցնում են իրավիճակը և չեն ներառում բոլոր հնարավոր տարբերակները։ Միջնարժեքը գտնվում է ժամանակային սանդակի մեջտեղում և այն նշանակում է, որ հիվանդների 50 տոկոսը 8 ամիս էլ չեն ապրի, սակայն մնացածը կապրեն ավելի երկար և հնարավոր է, որ շատ ավելի երկար։ Նրան միայն մնում էր պարզել, թե այդ սանդղակում որտեղ էր գտնվում իր դեպքը։ Հաշվի առնելով որ Գուլդի մոտ ախտորոշումն արվել էր հիվանդության վաղ շրջանում, որ նա երիտասարդ էր, լավատես և հնարավորություն ուներ ձեռք բերելու նորագույն դեղամիջոցները, նա եկավ այն եզրահանգմանը, որ նա ունի մեծ շանսեր «երկարակյացների W շարքում հայտնվելու համար։ Բուժման փորձնական փուլից հետո, որը ներառում էր [[ռադիոթերապիա]], [[քիմթերապիա]] և վիրաբուժական վիրահատություն, Գուլդը ամբողջովին առողջացավ և իր հոդվածը դարձավ հույսի աղբյուր քաղցկեղով հիվանդ շատ մարդկանց համար։ Գուլդը բազմիցս օգտագործել է [[մարիխուանա]] բուժման նպատակներով։ Բուժման ընթացքում նա ծխել է մարիխուանա, որպեսի ազատվի բուժումից առաջացող սրտխառնոցից։ Իր կարծիքով, մարիխուանայի օգտագործումը իր բուժման գլխավոր գործոններից մեկն է եղել<ref>Stephen Jay Gould, quoted in [[Lester Grinspoon]], 1993. [http://www.stephenjaygould.org/library/gould_marijuana.html ''Marihuana, The Forbidden Medicine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126111710/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_marijuana.html|date=2015-11-26}}, New Haven: Yale University Press, pp. 39-41.</ref>։ [[1988]] թվականին նա վկայություն էր տալիս կանադացի ակտիվիստ Ջիմ Վեյքֆորդի դատական գործընթացի ժամանակ, ով օգտագործել էր մարիխուանան բժշկության մեջ։ Սթիվեն Գուլդը մահանում է [[2002]] թվականի մայիսի 20-ին, [[թոք]]երի մետաստազային ադենոկարդինոմից։ «Հարվարդյան թերթի» համաձայն նա մահացել է իր տանը և իրեն շրջապատել են իր հարազատները՝ կինը՝ Ռոնդին, մայրը՝ Էլեոնորան և իր սիրելի գրքերը»<ref>Jill Krementz, 2002. [http://www.asrlab.org/archive/jillPage.htm «Jill Krementz Photo Journal»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303190152/http://www.asrlab.org/archive/jillPage.htm |date=2016-03-03 }} ''New York Social Diary'' June 2.</ref><ref name=HGdies>''The Harvard Gazette'', [http://www.news.harvard.edu/gazette/2002/05.16/99-gould.html «Paleontologist, author Gould dies at 60»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020601144738/http://www.news.harvard.edu/gazette/2002/05.16/99-gould.html |date=2002-06-01 }} May 20, 2002.</ref>։ == Գիտական հետազոտություններ == Գուլդը սկսել է իր բարձրագույն կրթությունը [[Օհայո]]ի Անտիոխ քոլեջում, որը նա ավարտել է [[1963]] թվականին և ստացել երկրաբանի մասնագիտություն։ Այդ ընթացքում նա նաև սովորել է [[Մեծ Բրիտանիա]]յի [[Լիդսի համալսարան]]ում։ [[1967]] թվականին [[Կոլումբիայի համալսարան]]ում Նորման Նյուելլայի ղեկավարությամբ ստանալով Ph.D-ի աստիճան, նա աշխատանքի է անցնում Հարվարդի համալսարանում, որտեղ աշխատում է մինչ կյանքի վերջը ([[1967]]-[[2002]] թթ.)։ [[1973]] թվականին Գուլդը դառնում է երկրաբանության պրոֆեսոր և աշխատանքի անցնում Հարվրդի հարաբերական կենդանաբանության թանգարանում, իսկ [[1983]] թվականին Գուլդը դառնում է գիտության զարգացմանը աջակցող Ամերիկյան միության անդամ, որը նա ղեկավարում է [[1999]]-[[2001]] թվականներին։ Բացի այդ նա եղել է Երկրաբանական միության  և Էվոլյուցիան ուսումնասիրող միության փոխնախագահը ([[1990]]-[[1991]] թթ.)։ [[1989]]  թվականին Գուլդը դառնում է [[ԱՄՆ]]-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ։ Իր գիտական գործունեության սկզբում` [[1972]] թվականին, Գուլդը Նիլսոն Էլդրիջեյի հետ ստեղծել է ընդհատվող հավասարակշռության տեսությունը, ըստ որի էվուլցիոն փոփոխությունների մեծ մասը ավելի կարճ ժամանակահատվածում է ընթանում քան էվոլյուցիոն հավասարակշռությունը<ref>[[Niles Eldredge]] and Stephen Jay Gould, 1972. [http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/eldredge.pdf «Punctuated equilibria: an alternative to phyletic gradualism»] In T.J.M. Schopf, ed., ''Models in Paleobiology''. San Francisco: Freeman, Cooper and Company, pp. 82-115.</ref>։ Ըստ Գուլդի, ընդհատվող հավասարակշռության տեսությունը նոր լույս սփռեց էվոլյուցիոն տեսության հիմնական դոգմաների վրա։ Էվոլյուցիոն տեսաբանների կարծիքը այդ հարցի շուրջ տարբերվում էր<ref>Stephen Jay Gould, 2002. ''[[The Structure of Evolutionary Theory]]'', pp. 15—21.</ref>։ Մի մասը կարծում էր որ «չնայած այդ տեսությունը իրենից իսկապես հետաքրքրություն է ներկայացնում»»<ref>[[Richard Dawkins]], 1982. ''[[The Extended Phenotype]]''. Oxford University Press, p. 101.</ref> այն «միայն ձևափոխում է նեոդարվինիզմը տեսությունը, այն համադրելով արդեն հայտնի փաստերի հետ» <ref name="John Maynard Smith 1984">John Maynard Smith, 1984. «Paleontology at the high table». ''Nature'' 309: 401—402.</ref>: Մյուս մասը ընգծում էր Սթիվեն Ջեյի ստեղծագործական նորարարությունը, պնդելով, որ էվոլյուցիոն ստազիսը «անսպասելի բացահայտում էր էվոլյուցիոն տեսաբանների մեծ մասի համար»<ref>[[Ernst Mayr]], 1992.[http://www.stephenjaygould.org/library/mayr_punctuated.html «Speciational Evolution or Punctuated Equilibria»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907203058/http://www.stephenjaygould.org/library/mayr_punctuated.html|date=2018-09-07}} In Albert Somit and Steven Peterson ''The Dynamics of Evolution''. New York: Cornell University Press. p. 33.</ref> և որ «մեծ ազդեցություն ունեցավ էվոլյուցիոն կենսաբանության և հնէաբանության վրա»<ref>Там же, с. 24.</ref>։ Գուլդի գիտական գործունեության մյուս ուղղությունը կենսաբանական սահմանափակումների և այլ ոչ ընտրողական ուժերի բացահայտումն էր, որոնք որոշում են կենդանի օրգանիզմների էվոլյուցիայի ուղղությունը։  [[1979]] թվականին Ռիչարդ Լևոնտինի հետ համատեղ նա տպագրեց «Սուրբ Մարկի տաճարի կամարի աղեղը և Պանգլոսի պարադիգման» վերնագրով մի հոդված<ref>[http://www.aaas.org/spp/dser/03_Areas/evolution/perspectives/Gould_Lewontin_1979.shtml «The spandrels of San Marco and the Panglossion paradigm: a critique of the adaptationist programme»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426061028/http://www.aaas.org/spp/dser/03_Areas/evolution/perspectives/Gould_Lewontin_1979.shtml |date=2009-04-26 }} ''Proc R Soc Lond B'' 205 (1161): 581—598.</ref>, որտեղ նրանք օգտագործեցին նոր տերմին՝ «կամարի աղեղ» վերցված [[Ճարտարապետություն|ճարտարապետության]] աշխարհից։ Գուլդը և Լևոնտինը որպես «կամարի աղեղ» սահմանեցին  օրգանիցմնին բնորոշ այն հատկանիշները, որոնք հանդիսանում են  այլ հատկանիշների անխուսափելի կողմնակի էֆեկտ և որոնք հաստատվել են էվոլյուցիայի ժամանակ ընտրանքի ազդեցությամբ։ == Հիմնական աշխատություններ == * Օնտոգենեզ և ֆիլոգենեզ (Ontogeny and Phylogeny, 1977) * Դարվինի ժամանակներից (Ever Since Darwin, 1977) * Պանդայի բութ մատը (The Panda’s Thumb, 1980) * Մարդու սխալ չափումները (The Mismeasure of Man, 1981) * Հավի ատամները և ձիու մատները (Hen’s Teeth and Horse’s Toes, 1983) * Ֆլամինգոյի ժպիտը (The Flamingo’s Smile, 1985) * Ժամանակի ցիկլը, ժամանակի նետը (Time’s Arrow, Time’s Cycle, 1987) * Ծովային ոզնին փոթորիկի ժամանակ (An Urchin in the Storm, 1987) * Հրաշալի կյանք (Wonderful Life, 1989) * Ապրե՛ս բրոնտոզավր (Bully for Brontosaurus, 1991) * Ութ փոքրիկ խոզուկներ (Eight Little Piggies, 1993) * Դինոզավրը դեզի մեջ (Dinosaur in a Haystack, 1995) * Լի տուն (Full House, 1998) * Լեոնարդոյի փափկամորթերի սարը և որդերի դիետան (Leonardo’s Mountain of Clams and the Diet of Worms, 1998) * Կասկածելով հազարամյակում (Questioning the Millennium, 1999) * Դարերի քարերը (Rocks of Ages, 1999) * Մարաքեշի ստող քարերը (The Lying Stones of Marrakech, 2000) * Էվոլյուցիոն տեսության կառուցվածքը (The Structure of Evolutionary Theory, 2002) * Ես վայրէջք կատարեցի (I Have Landed, 2002) * Մագիստրի ոզնին, աղվեսը և ծաղկախտը (The Hedgehog, the Fox, and the Magister’s Pox, 2003), издана посмертно. == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Գուլդ, Սթիվեն Ջեյ}} [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կենսաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հնէաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պատմաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիալիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի փիլիսոփաներ]] [[Կատեգորիա:Թոքի քաղցկեղից մահացածներ]] [[Կատեգորիա:Լիդսի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երկրաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կենդանաբաններ]] mqp3ftt5l3rawulfokoh695dyqq4smm 10940290 10940289 2026-10-11T14:31:50Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Գիտական գրողներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940290 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} '''Սթիվեն Ջեյ Գուլդ''' ({{Lang-en|Stephen Jay Gould}}) ([[1941]], {{ԱԾ}}), ամերիկացի հայտնի հնէաբան, կենսաբան-էվոլյուցիոնիստ և գիտության պատմաբան։ Գիտամաչելի ժանրի իր ժամանակների ամենահայտնի և ամենակարդացվող գրողներից է<ref name=Shermer2002>{{Citation |last1=Shermer |first1=Michael |title=This View of Science |journal=Social Studies of Science |volume=32 |issue=4 |pages=489–525 |year=2002 |postscript=. |url=http://www.stephenjaygould.org/library/shermer_sjgould.pdf |url-status=dead |accessdate=2016-11-05 |archivedate=2018-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180920184430/http://www.stephenjaygould.org/library/shermer_sjgould.pdf}}</ref>։ Իր մասնագիտական գործունեության մեծ մասը Գուլդն անցկացրել է դասավանդելով [[Հարվարդի համալսարան]]ում և աշխատելով Նյու Յորքում գտնվող [[Ամերիկյան բնագիտական թանգարան]]ում։ == Կենսագրություն == [[Պատկեր:Tyrannosaurus AMNH 5027.jpg|մինի|ձախից|Ամերիկայի բնագիտության թանգարանում գտնվող տիրանոզավրը, որը ոգեշնչել է Գուլդին դառնալ հնէաբան]] Գուլդը ծնվել և մեծացել է Նյու Յորքի Քուինս թաղամասում։ Նրա հայրը՝ Լենոսարդը, դատական սղագրող էր իսկ մայրը՝ Էլեոնորան, նկարիչ։ Երբ Գուլդը 5 տարեկան էր, հայրը նրան տանում է Ամերիկյան բնագիտական թանգարանի [[դինոզավրեր]]ի սրահ, որտեղ նա առաջին անգամ տեսնում է տիրանոզավրերի։ «Ես պատկերացում անգամ չունեի, որ աշխարհի վրա նման բան գոյություն ունի, ես ապշած էի»,- հիշում է Գուլդը<ref>Michelle Green, 1986. [http://www.stephenjaygould.org/library/green_sjgould.html «Stephen Jay Gould: driven by a hunger to learn and to write»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003060040/http://www.stephenjaygould.org/library/green_sjgould.html |date=2018-10-03 }} ''People Weekly'' June 2.</ref>։ Այդ պահին էլ Գուլդը որոշում է դառնալ հնէաբան։ Դաստիարակված լինելով եվրոպական աշխարհիկ ընտանիքում, Գուլդը չէր հետևում որևէ կրոնի, նախընտրելով կոչվել ագնոստիկ (''Jewish agnostic''))<ref>Stephen Jay Gould, 1997. [http://www.stephenjaygould.org/library/gould_noma.html «Nonoverlapping Magisteria»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104061453/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_noma.html |date=2017-01-04 }} ''Natural History'' 106 (March): 16-22, 61.</ref>: Նրա քաղաքական հայացքները խիստ տարբերվում իր հոր քաղաքական հայացքներից, ով [[մաքսիզմ]]ի մոլի հետևորդ էր<ref>Stephen Jay Gould, 2002. ''[http://www.stephenjaygould.org/library/gould_structure.html The Structure of Evolutionary Theory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190116220001/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_structure.html |date=2019-01-16 }}'' Cambridge MA: Harvard University Press, p. 1018.</ref>։ Ինքը Գուլդը [[1981]] թվականին բնորոշում է իր քաղաքական հայացքները որպես «ձախակենտրոն», նշելով որ իր վրա մեծ աղդեցությունն են ունեցել [[Չարլզ Ռայթ Միլս]]ի և [[Նոամ Չոմսկի]] քաղաքական աշխատությունները։ Իր ամբողջ գործունեության ընթացքում նա հանդես է եկել ցանկացած տեսակի խտրականության դեմ, հատկապես [[ռասիզմ]]ի և [[սեքսիզմ]]ի։ [[1960]]-ական թվականներին, երբ դեռ ուսանող էր, նա քաղաքացիական իրավունքի համար ստեղծված շարժման ակտիվ մասնակից էր և դրա համար ենթարկվում էր հալածանքների ղեկավարության կողմից<ref>Gasper, Phil (2002). [http://www.isreview.org/issues/24/gould.shtml «Stephen Jay Gould: Dialectical Biologist».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124063436/http://www.isreview.org/issues/24/gould.shtml |date=2015-11-24 }} ''International Socialist Review'' '''24''' (July-August).</ref>։ [[1970]]-ական թվականներին Գուլդը ընդունվում է ձախ հոսանքին պատկանող «Գիտությունը մարդկանց համար» (Science for the People) ակադեմիական կազմակերպություն, որը ստեղծվել էր հակառազմական շարժման հիմքի վրա։ Կենսաբան-մարքսիտներ [[Ռիչարդ Լևոնտին]]ն ու [[Ռիչարդ Լևինս]]ը իր ակտիվ քաղաքական գործունեության համար Գուլդին համեմատել են Ջոն Բյորդն Սանդերսոն Հոլիդեյնի հետ<ref>Richard Lewontin and Richard Levins (2002). [http://www.monthlyreview.org/1102lewontin.htm «Stephen Jay Gould—what does it mean to be a radical?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317030153/http://www.monthlyreview.org/1102lewontin.htm |date=2011-03-17 }} ''[[Monthly Review]]'' 54 (Nov. 1).</ref>։ Գուլդը ամուսնացած է եղել երկու անգամ։ Առաջին կինը նկարչուհի Դեբորա Լին էր, ում նա հանդիպել էր Անտիոխ քոլեջում սովորելու ժամանակ։ Նրանք ամուսնացան [[1965]] թվականի հոկտեմբերի 3-ին, սակայն հետո ամուսնալուծվեցին։ [[1995]] թվականին Գուլդը երկրորդ անգամ ամուսնանում է քանդակագործ Ռոլանդ Շիվերի հետ։ Նա ուներ 2 երեխա առաջին ամուսնությունից՝ Ջեսսին և Էյթանը և ևս երկուսին՝ Ջեյիդին և Լոնդոնին ունենում է երկրորդ ամուսնության ընթացքում։ [[1982]] թվականի հուլիսին Գուլդի մոտ ախտորոշվում է [[պերիտոնեալային մեզոթելիմա]]՝ [[քաղցկեղ]]ի մահացու տեսակ, որը վնասում է մարդու որովայնային խոռոչի էպիթելային հյուսվածքները։ Երկու տարի տևած ծանր բուժումից հետո Գուլդը Disover ամսագրում «Մի հավատացեք բժշկությանը» անունով մի հոդված է տպագրում, որտեղ նա նկարագրում է իր ռեակցիան, երբ իմանում է որ մեզոթելիմայով հիվանդները ախտորոշումից հետո միջինում ապրում են 8 ամսից ոչ ավել։ Դրանից հետո նա բացատրում է, թե ինչ է իրականում նշանակում այդ թիվը և նկարագրում է իր հանգստությունը, որը նա զգաց, երբ հասկացավ, որ միջին ցուցանիշները ուղղակի պարզեցնում են իրավիճակը և չեն ներառում բոլոր հնարավոր տարբերակները։ Միջնարժեքը գտնվում է ժամանակային սանդակի մեջտեղում և այն նշանակում է, որ հիվանդների 50 տոկոսը 8 ամիս էլ չեն ապրի, սակայն մնացածը կապրեն ավելի երկար և հնարավոր է, որ շատ ավելի երկար։ Նրան միայն մնում էր պարզել, թե այդ սանդղակում որտեղ էր գտնվում իր դեպքը։ Հաշվի առնելով որ Գուլդի մոտ ախտորոշումն արվել էր հիվանդության վաղ շրջանում, որ նա երիտասարդ էր, լավատես և հնարավորություն ուներ ձեռք բերելու նորագույն դեղամիջոցները, նա եկավ այն եզրահանգմանը, որ նա ունի մեծ շանսեր «երկարակյացների W շարքում հայտնվելու համար։ Բուժման փորձնական փուլից հետո, որը ներառում էր [[ռադիոթերապիա]], [[քիմթերապիա]] և վիրաբուժական վիրահատություն, Գուլդը ամբողջովին առողջացավ և իր հոդվածը դարձավ հույսի աղբյուր քաղցկեղով հիվանդ շատ մարդկանց համար։ Գուլդը բազմիցս օգտագործել է [[մարիխուանա]] բուժման նպատակներով։ Բուժման ընթացքում նա ծխել է մարիխուանա, որպեսի ազատվի բուժումից առաջացող սրտխառնոցից։ Իր կարծիքով, մարիխուանայի օգտագործումը իր բուժման գլխավոր գործոններից մեկն է եղել<ref>Stephen Jay Gould, quoted in [[Lester Grinspoon]], 1993. [http://www.stephenjaygould.org/library/gould_marijuana.html ''Marihuana, The Forbidden Medicine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126111710/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_marijuana.html|date=2015-11-26}}, New Haven: Yale University Press, pp. 39-41.</ref>։ [[1988]] թվականին նա վկայություն էր տալիս կանադացի ակտիվիստ Ջիմ Վեյքֆորդի դատական գործընթացի ժամանակ, ով օգտագործել էր մարիխուանան բժշկության մեջ։ Սթիվեն Գուլդը մահանում է [[2002]] թվականի մայիսի 20-ին, [[թոք]]երի մետաստազային ադենոկարդինոմից։ «Հարվարդյան թերթի» համաձայն նա մահացել է իր տանը և իրեն շրջապատել են իր հարազատները՝ կինը՝ Ռոնդին, մայրը՝ Էլեոնորան և իր սիրելի գրքերը»<ref>Jill Krementz, 2002. [http://www.asrlab.org/archive/jillPage.htm «Jill Krementz Photo Journal»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303190152/http://www.asrlab.org/archive/jillPage.htm |date=2016-03-03 }} ''New York Social Diary'' June 2.</ref><ref name=HGdies>''The Harvard Gazette'', [http://www.news.harvard.edu/gazette/2002/05.16/99-gould.html «Paleontologist, author Gould dies at 60»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020601144738/http://www.news.harvard.edu/gazette/2002/05.16/99-gould.html |date=2002-06-01 }} May 20, 2002.</ref>։ == Գիտական հետազոտություններ == Գուլդը սկսել է իր բարձրագույն կրթությունը [[Օհայո]]ի Անտիոխ քոլեջում, որը նա ավարտել է [[1963]] թվականին և ստացել երկրաբանի մասնագիտություն։ Այդ ընթացքում նա նաև սովորել է [[Մեծ Բրիտանիա]]յի [[Լիդսի համալսարան]]ում։ [[1967]] թվականին [[Կոլումբիայի համալսարան]]ում Նորման Նյուելլայի ղեկավարությամբ ստանալով Ph.D-ի աստիճան, նա աշխատանքի է անցնում Հարվարդի համալսարանում, որտեղ աշխատում է մինչ կյանքի վերջը ([[1967]]-[[2002]] թթ.)։ [[1973]] թվականին Գուլդը դառնում է երկրաբանության պրոֆեսոր և աշխատանքի անցնում Հարվրդի հարաբերական կենդանաբանության թանգարանում, իսկ [[1983]] թվականին Գուլդը դառնում է գիտության զարգացմանը աջակցող Ամերիկյան միության անդամ, որը նա ղեկավարում է [[1999]]-[[2001]] թվականներին։ Բացի այդ նա եղել է Երկրաբանական միության  և Էվոլյուցիան ուսումնասիրող միության փոխնախագահը ([[1990]]-[[1991]] թթ.)։ [[1989]]  թվականին Գուլդը դառնում է [[ԱՄՆ]]-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ։ Իր գիտական գործունեության սկզբում` [[1972]] թվականին, Գուլդը Նիլսոն Էլդրիջեյի հետ ստեղծել է ընդհատվող հավասարակշռության տեսությունը, ըստ որի էվուլցիոն փոփոխությունների մեծ մասը ավելի կարճ ժամանակահատվածում է ընթանում քան էվոլյուցիոն հավասարակշռությունը<ref>[[Niles Eldredge]] and Stephen Jay Gould, 1972. [http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/eldredge.pdf «Punctuated equilibria: an alternative to phyletic gradualism»] In T.J.M. Schopf, ed., ''Models in Paleobiology''. San Francisco: Freeman, Cooper and Company, pp. 82-115.</ref>։ Ըստ Գուլդի, ընդհատվող հավասարակշռության տեսությունը նոր լույս սփռեց էվոլյուցիոն տեսության հիմնական դոգմաների վրա։ Էվոլյուցիոն տեսաբանների կարծիքը այդ հարցի շուրջ տարբերվում էր<ref>Stephen Jay Gould, 2002. ''[[The Structure of Evolutionary Theory]]'', pp. 15—21.</ref>։ Մի մասը կարծում էր որ «չնայած այդ տեսությունը իրենից իսկապես հետաքրքրություն է ներկայացնում»»<ref>[[Richard Dawkins]], 1982. ''[[The Extended Phenotype]]''. Oxford University Press, p. 101.</ref> այն «միայն ձևափոխում է նեոդարվինիզմը տեսությունը, այն համադրելով արդեն հայտնի փաստերի հետ» <ref name="John Maynard Smith 1984">John Maynard Smith, 1984. «Paleontology at the high table». ''Nature'' 309: 401—402.</ref>: Մյուս մասը ընգծում էր Սթիվեն Ջեյի ստեղծագործական նորարարությունը, պնդելով, որ էվոլյուցիոն ստազիսը «անսպասելի բացահայտում էր էվոլյուցիոն տեսաբանների մեծ մասի համար»<ref>[[Ernst Mayr]], 1992.[http://www.stephenjaygould.org/library/mayr_punctuated.html «Speciational Evolution or Punctuated Equilibria»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907203058/http://www.stephenjaygould.org/library/mayr_punctuated.html|date=2018-09-07}} In Albert Somit and Steven Peterson ''The Dynamics of Evolution''. New York: Cornell University Press. p. 33.</ref> և որ «մեծ ազդեցություն ունեցավ էվոլյուցիոն կենսաբանության և հնէաբանության վրա»<ref>Там же, с. 24.</ref>։ Գուլդի գիտական գործունեության մյուս ուղղությունը կենսաբանական սահմանափակումների և այլ ոչ ընտրողական ուժերի բացահայտումն էր, որոնք որոշում են կենդանի օրգանիզմների էվոլյուցիայի ուղղությունը։  [[1979]] թվականին Ռիչարդ Լևոնտինի հետ համատեղ նա տպագրեց «Սուրբ Մարկի տաճարի կամարի աղեղը և Պանգլոսի պարադիգման» վերնագրով մի հոդված<ref>[http://www.aaas.org/spp/dser/03_Areas/evolution/perspectives/Gould_Lewontin_1979.shtml «The spandrels of San Marco and the Panglossion paradigm: a critique of the adaptationist programme»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426061028/http://www.aaas.org/spp/dser/03_Areas/evolution/perspectives/Gould_Lewontin_1979.shtml |date=2009-04-26 }} ''Proc R Soc Lond B'' 205 (1161): 581—598.</ref>, որտեղ նրանք օգտագործեցին նոր տերմին՝ «կամարի աղեղ» վերցված [[Ճարտարապետություն|ճարտարապետության]] աշխարհից։ Գուլդը և Լևոնտինը որպես «կամարի աղեղ» սահմանեցին  օրգանիցմնին բնորոշ այն հատկանիշները, որոնք հանդիսանում են  այլ հատկանիշների անխուսափելի կողմնակի էֆեկտ և որոնք հաստատվել են էվոլյուցիայի ժամանակ ընտրանքի ազդեցությամբ։ == Հիմնական աշխատություններ == * Օնտոգենեզ և ֆիլոգենեզ (Ontogeny and Phylogeny, 1977) * Դարվինի ժամանակներից (Ever Since Darwin, 1977) * Պանդայի բութ մատը (The Panda’s Thumb, 1980) * Մարդու սխալ չափումները (The Mismeasure of Man, 1981) * Հավի ատամները և ձիու մատները (Hen’s Teeth and Horse’s Toes, 1983) * Ֆլամինգոյի ժպիտը (The Flamingo’s Smile, 1985) * Ժամանակի ցիկլը, ժամանակի նետը (Time’s Arrow, Time’s Cycle, 1987) * Ծովային ոզնին փոթորիկի ժամանակ (An Urchin in the Storm, 1987) * Հրաշալի կյանք (Wonderful Life, 1989) * Ապրե՛ս բրոնտոզավր (Bully for Brontosaurus, 1991) * Ութ փոքրիկ խոզուկներ (Eight Little Piggies, 1993) * Դինոզավրը դեզի մեջ (Dinosaur in a Haystack, 1995) * Լի տուն (Full House, 1998) * Լեոնարդոյի փափկամորթերի սարը և որդերի դիետան (Leonardo’s Mountain of Clams and the Diet of Worms, 1998) * Կասկածելով հազարամյակում (Questioning the Millennium, 1999) * Դարերի քարերը (Rocks of Ages, 1999) * Մարաքեշի ստող քարերը (The Lying Stones of Marrakech, 2000) * Էվոլյուցիոն տեսության կառուցվածքը (The Structure of Evolutionary Theory, 2002) * Ես վայրէջք կատարեցի (I Have Landed, 2002) * Մագիստրի ոզնին, աղվեսը և ծաղկախտը (The Hedgehog, the Fox, and the Magister’s Pox, 2003), издана посмертно. == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Գուլդ, Սթիվեն Ջեյ}} [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կենսաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հնէաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պատմաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիալիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի փիլիսոփաներ]] [[Կատեգորիա:Թոքի քաղցկեղից մահացածներ]] [[Կատեգորիա:Լիդսի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երկրաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կենդանաբաններ]] [[Կատեգորիա:Գիտական գրողներ]] t0wkoqkjtzzhnq3dl82nc93ed810vxf 0 739892 10940442 9515744 2026-10-12T04:27:31Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Նորվեգիայի նախարարներ]], [[Կատեգորիա:ՆԱՏՕ-ի պաշտոնյաներ]] 10940442 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ենս Սթոլթենբերգ''' ({{lang-no|Jens Stoltenberg}}, {{ԱԾ}}), նորվեգացի պետական քաղաքական գործիչ, 2000-2001 և 2005-2013 թվականներին Նորվեգիայի վարչապետ, [[2014]] թվականի հոկտեմբերի 1-ից [[ՆԱՏՕ]]-ի գլխավոր քարտուղար։ == Վաղ տարիներ == Ծագում է Նորվեգիայում հայտնի քաղաքական ընտանիքից։ Նրա հայրը` Թուրվալդ Ստոլտենբերգը զբաղեցրել է Նորվեգիայի Արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնը։ Վաղ մանկության տարիներին (1960—1963) ապրել է [[Հարավսլավիա]]յում, որտեղ նրա հայրը դեսպան էր։ Ավագ քույր Կամիլլայի ազդեցությամբ, որն այն ժամանակ «Կարմիր երիտասարդության» ([[Մարքս Կառլ|Մարքս]]-[[Լենին]]ի կոմունիստական բանվորական կուսակցության կազմակերպություններից) ակտիվիստներից էր, մասնակցել է [[ԱՄՆ]]-ի [[Վիետնամ]]ի հետ պատերազմելու դեմ ուղղված ցույցերին։ Սովորել է Օսլոյի Վալդորֆյան (Rudolf-Steiner-Schule) դպրոցում և եկեղեցական դպրոցում (Katedralskole)<ref>{{Cite news |date=2014 թ․ ապրիլի 1 |title=„Stoltenberg beste Wahl, die ich mir vorstellen kann“ -... |url=http://www.bundeswehr-journal.de/2014/stoltenberg-beste-wahl-die-ich-mir-vorstellen-kann/ |accessdate=2016 թ․ նոյեմբերի 7 |work=bundeswehr-journal |language=de-DE}}</ref>: == Քաղաքական կարիերա == Իր կարիերան սկսել է որպես լրագրող ժամանակի ազդեցիկ թերթում` «Arbeiderbladet», որը հանդիսանում էր նորվեգական ձախերի պաշտոնական խոսափողը։ [[1985]]-[[1989]] թվականներին գլխավորել է [[Նորվեգիայի բանվորական կուսակցություն|Նորվեգիայի բանվորական կուսակցության]] երիտասարդական թևը։ 1993-1196 թվականներին [[Գրու Հարլեմ Բրունթլան]]ի ղեկավարության կազմում զբաղեցրել է Էներգետիակայի և առևտրի նախարարի պաշտոնը։ [[2000]] թվականի մարտին ղեկավարել է երկրի կառավարությունը։ [[2001]] թվականի սեպտեմբերի 10-ին հերթական պառլամենտական ընտրություններում Նորվեգական բանվորական կուսակցությունը իր ամբողջ պատմության մեջ ստացել է ամենավատ արդյունքը` հավաքելով ընտրողների ձայների միայն 24 տոկոսը։ Ներքին կուսակցական ճգնաժամի պայմաններում փոխարինել է Տուրբյորն Յագլանդին կուսակցության ներկայացուցչի պաշտոնում և 2002 թվականին ղեկավարել Նորվեգիայի բանվորական կուսակցությունը։ Կարողացել է պառլամենտական ընտրություններում կուսակցության համար հաղթանակ ապահովել։ 2005 թվականի սեպտեմբերի 12-ի պառլամենտական ընտրությունների արդյունքներով կուսակցությունը կարողացավ կոալիցիա ձևավորել կենտրոնամետների և Սոցիալիստական ձախ կուսակցության հետ։ 2005 թվականի հոկտեմբերի 17-ին կառավարությունը Ենս Սթոլթենբերգի ղեկավարությամբ անցավ աշխատանքի։ [[2009]] թվականի սեպտեմբերի 13-ի պառլամենտական ընտրությունների արդյունքով Նորվեգիայի բանվորական կուսակցությունը իր հետ կոալիցիա կազմած համախոհների հետ կարողացավ պառլամենտում նշանակալի տեղ ապահովել, որը Ենս Սթոլթենբերգին հնարավորություն տվեց կրկին լինել վարչապետ<ref>[http://www.welt.de/politik/article4536285/Mitte-Links-Regierung-bleibt-wohl-im-Amt.html#xmsg_comment Mitte-Links-Regierung bleibt wohl im Amt]{{ref-de}}</ref>։ 2009 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Ենս Սթոլթենբերգը ներկայացրեց երկրի նախարարների նոր կազմը։ Նոր կառավարության գլխավոր տարբերությունը նախկինից [[Գենդերային հավասարություն|գենդերային հավասարության]] ապահովումն էր. նախարարների կազմում էին 10 տղամարդ և 10 կին<ref>[http://www.rian.ru/world/20091020/189796427.html Норвежский король утвердил новое правительство]</ref>։ == ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար == [[Պատկեր:Vladimir Putin at the Millennium Summit 6-8 September 2000-28.jpg|thumb|Երկրների ղեկավարությունների հանդիպմանը` նվիրված նոր հազարամյակի սկզբին, [[Նյու Յորք]], [[2000]]]] [[2014]] թվականի մարտի 28-ին [[ՆԱՏՕ]]-ի խորհուրդը Սթոլթենբերգին նշանակեց ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար, որտեղ նա փոխարինեց [[Անդերս Ռասմուսեն]]ին (պաշտոնը ստանձնելու էր 2014 թվականի հոկտեմբերի 1-ից)<ref name=natojens>{{Cite web |date=2014 թ․ մարտի 28 |title=Appointment of Secretary General designate |url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_108390.htm |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140329003105/http://www.nato.int/RKSWU/cps/en/natolive/news_108390.htm |archivedate=2014 թ․ մարտի 29 |accessdate=2014 թ․ մարտի 28 |publisher=North Atlantic Treaty Organization}}</ref>։ Սթոլթենբերգը առաջին նորվեգացին էր այդ պաշտոնում։ Նրա առաջխաղացման նախաձեռնությունը [[Գերմանիա]]յի կանցլեր [[Անգելա Մերկել]]ինն էր։ Թեկնածու դնելուց առաջ Մերկելը ստացել էր [[ԱՄՆ]]-ի և [[Անգլիա]]յի հովանավորությունը, այնուհետև նաև ալյանսի այլ անդամների<ref>{{Cite news |title=Stoltenberg skal lære seg fransk |trans-title=Stoltenberg will learn French |url=http://www.aftenposten.no/nyheter/uriks/Jens-Stoltenberg-skal-ha-lovet-a-lare-seg-fransk-7520428.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140329220350/http://www.aftenposten.no/nyheter/uriks/Jens-Stoltenberg-skal-ha-lovet-a-lare-seg-fransk-7520428.html |archivedate=2014 թ․ մարտի 29 |access-date=2016 թ․ նոյեմբերի 22 |newspaper=Aftenposten |language=no}}</ref>։ 2014 թվականի հոկտեմբերի 1-ին նա սկսեց աշխատանքը<ref>{{Cite web |title=Генсеком НАТО назначен бывший премьер Норвегии Йенс Столтенберг |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1082212 |accessdate=28 марта, 2014 |publisher=ИТАР-ТАСС}}</ref>։ === Ռուսաստանի հանդեպ դիրքորոշում === Մեկնաբանների կարծիքով, Սթոլթենբերգի այդ պաշտոնում աշխատանքի կարևոր ուղղությունը ՆԱՏՕ-ի քաղաքական հարաբերություններն էին [[Ռուսաստան]]ի հետ նախագահ [[Պուտին]]ի օրոք<ref>{{Cite news |author=James Kanter |date=2014 թ․ մարտի 28 |title=Norwegian to Lead NATO as It Is Poised for Bigger Role |url=http://www.nytimes.com/2014/03/29/world/europe/nato-picks-former-norwegian-premier-as-its-next-leader.html?_r=1 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140408210253/http://www.nytimes.com/2014/03/29/world/europe/nato-picks-former-norwegian-premier-as-its-next-leader.html?_r=1 |archivedate=2014 թ․ ապրիլի 8 |access-date=2016 թ․ նոյեմբերի 22 |newspaper=[[Նյու Յորք Թայմս]]}}</ref>։ Սթոլթենբերգը խիստ քննադատում էր Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականությունը դեռևս մինչև պաշտոնի ստանձնումը։ Այսպես, 2014 թվականի մարտի 25-ին Նորվեգիայի բանվորական կուսակցության համագումարում իր խոսքում նա հայտարարեց, որ Ռուսաստանը խանգարում է [[Եվրոպա]]յի անվտանգությանն ու կայունությանը<ref>{{Cite news |author=Lars Molteberg Glomnes |date=2014 թ․ մարտի 25 |title=Stoltenberg med hard Russland-kritikk |trans-title=Stoltenberg was met with fierce criticism from Russia |url=http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/politikk/Stoltenberg-med-hard-Russland-kritikk-7515432.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140329184805/http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/politikk/Stoltenberg-med-hard-Russland-kritikk-7515432.html |archivedate=2014 թ․ մարտի 29 |access-date=2016 թ․ նոյեմբերի 22 |newspaper=Aftenposten |language=no}}</ref>։ <!-- After his election as NATO Secretary-General, Stoltenberg emphasized that Russia’s invasion of Ukraine was a «brutal reminder of the necessity of NATO, » stating that Russia’s actions in Ukraine represented «the first time since the Second World War that a country has annexed a territory belonging to another country.»<ref>{{cite news|newspaper=Aftenposten|url=http://www.dn.no/nyheter/2014/03/28/stoltenberg-russlands-annektering-er-en-brutal-pminnelse-om-natos-viktighet|title=Stoltenberg: – Russlands annektering er en brutal påminnelse om Natos viktighet|trans_title=Stoltenberg: – Russia's annexation is a brutal reminder of the importance of NATO|date=մարտի 28, 2014|deadurl=no |archiveurl=//web.archive.org/web/20140329214654/http://www.dn.no/nyheter/2014/03/28/stoltenberg-russlands-annektering-er-en-brutal-pminnelse-om-natos-viktighet|language=no|archivedate=մարտի 29, 2014}}</ref> --> ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար ընտրվելուց հետո Սթոլթենբերգը ընդգծեց ալյանսի զինվորական ուժի ամրապնդման անհրաժեշտությունը, ներառելով [[միջուկային զենք]], Ռուսաստանի կողմից միջազգային օրենքների խախտման և ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրների հարաբերություններում սպառնալիքի կասեցման համար<ref>{{Cite news |author1=Tron Strand, Anders Haga |author2=Kjersti Kvile, Lars Kvamme |date=2014 թ․ մարտի 28 |title=Stoltenberg frykter russiske raketter |trans-title=Stoltenberg fears of Russian missiles |url=http://www.bt.no/nyheter/lokalt/Stoltenberg-frykter-russiske-raketter-3089184.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140331144525/http://www.bt.no/nyheter/lokalt/Stoltenberg-frykter-russiske-raketter-3089184.html |archivedate=2014 թ․ մարտի 31 |access-date=2016 թ․ նոյեմբերի 22 |newspaper=Bergens Tidende |language=no}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Սթոլթենբերգ, Ենս}} [[Կատեգորիա:Նորվեգիայի վարչապետներ]] [[Կատեգորիա:ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղարներ]] [[Կատեգորիա:Օսլոյի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի պաշտոնյաներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգիայի պետական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգիայի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:Կառավարության ղեկավարներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգիայի նախարարներ]] [[Կատեգորիա:ՆԱՏՕ-ի պաշտոնյաներ]] j1ftn7gdt0nwm3u4voe7thl2rub0tlc 0 740376 10940425 10092790 2026-10-11T23:37:10Z Xqbot 2765 Fixing double redirect from [[Պատմության ինստիտուտ]] to [[ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ]] 10940425 wikitext text/x-wiki #ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ]] 6igyhw46yjid74nh3io9rsvkxzl7rlf 0 752177 10940542 10479949 2026-10-12T10:18:29Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկյան տեխնոլոգիական ընկերության հիմնադիրներ]] 10940542 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Քրիստոֆեր Այսեք «Բիզ» Սթոուն'''<ref>{{Cite web |title=Ինչպես ստացա իմ անունը |url=http://www.bizstone.com/2004/11/how-i-got-my-name.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528025715/http://www.bizstone.com/2004/11/how-i-got-my-name.html |archive-date=2016 թ․ մայիսի 28 |accessdate=2017 թ․ հունվարի 29}}</ref>({{lang-en|Biz Stone}}, {{ԱԾ}}), [[Թվիթթեր]]ի, Օբվիըսի (Obvious), [[Մեդիում]]ի և [[Ջելլի]]ի համահիմնադիրն է։ Իր առաջին սթարթափը ստեղծել է 1999 թվականին և կոչել է Քսենգա (Xanga)։ Սթոունը Բեն Ֆինքելի հետ ստեղծել է իր մինչև հիմա եղած հավելվածներից վերջինը՝ Ջելլին։ Ջելլին գործարկվել է 2014 թվականին և բնորոշվում է որպես որոնողական գործիք այն առանցքային ենթադրությամբ, որ յուրաքանչյուր հարցի դեպքում կա մի մարդ, որն ունի պատասխան։ Սթոունը Ջելլիի գործադիր տնօրենն է։ == Կրթություն == Սթոունն ավարտել է Ուեզլիի ավագ դպրոցը [[Ուեզլի]]ում<ref>[http://archive.boston.com/bostonglobe/magazine/galleries/2009/1220/BOTYpoll?pg=8 Ո՞վ պետք է լինի տարվա բոստոնցին]</ref>։ Հաճախել է Մասսաչուսեթսի Հյուսիսարևելյան համալսարան, ինչպես նաև Մասսաչուսեթսի Բոստոն համալսարան, սակայն երկու համալսարաններում էլ ուսումը չի ավարտել<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2011/09/02/twitters-biz-stone-uc-berkeley-haas_n_946391.html Բիզ Սթոունը գործադիր տնօրեն]</ref>։ == Կարիերա == Բացի Թվիթթերի գործունեությունից, Սթոունը նաև ներդրող է բիզնես ոլորտում և սթարթափների խորհրդատու է։ Նա աշխատել է Square, Slack, Մեդիում, Նեսթ, Բիյոնդ Միթ, [[Pinterest|Փինթերեսթ]], Ինթերքոմ և Ֆարադեյ ծառայութունների և սթարթափների շրջանակներում։ Սթոունն իր ռեժիսորական նորամուտն ունեցավ աշխատելով [[Ռոն Հովարդ]]ի և Canon USA-ի հետ։ Սթոունը նկարագրել է այդ հնարավորությունը որպես երկար սպասված ստեղծագործելու անդիմադրելի ցանկությունը իրականացնելու շանս<ref>[http://www.sfgate.com/technology/dotcommentary/article/Twitter-s-Biz-Stone-to-direct-short-film-3824787.php Բիզ Սթոունը նկարում է կարճ ֆիլմ]</ref>։ Սթոունը խորհրդատու է Զոիք Ստուդիայում և գործադիր պրոդյուսեր է «Ուտելով կենդանիներին» փաստագրական ֆիլմում<ref>[http://www.imdb.com/title/tt2180351/fullcredits?ref_=tt_ql_1 Ֆիլմի մասին]</ref>։ Ֆիլմի շրջանակներում նա աշխատում է [[Նատալի Փորտման]]ի հետ։ 2003-2005 թվականներին Սթոունն աշխատել է [[Գուգլ]] ընկերությունում<ref>[http://www.businessinsider.com/biz-stone-gave-up-2-million-to-do-twitter-2013-11 Սթոունը ռիսկի դիմեց Գուգլից հեռանալով և նոր ստեղծվող Թվիթթերին միանալով]</ref>։ 2006 թվականին Սթոունը, [[Էվան Ուիլյամս]]ը, [[Ջեք Դորսի]]ն և Odeo ընկերության այլ անդամներ ստեղծում են «Obvious Corporation»-ը և ձեռք բերում Odeo-ի բոլոր ակտիվները՝ այդ թվում և Odeo.com, Twitter.com կայքերը։ == Անձնական կյանք == Սթոունն ակտիվ բարերար է և ներդրումներ է կատարում բնապահպանության, աղքատության վերացման, առողջության և կրթության ոլորտներում<ref>[http://www.sfgate.com/business/article/Twitter-s-Ben-Stone-supports-social-causes-3265706.php Սթոունն աջակցում է սոցիալական հարցերում]</ref>։ Սթոունն իր կնոջ՝ Լիվիայի և որդու՝ Ջեյքոբի հետ ապրում է [[Մարին շրջան (Կալիֆոռնիա)|Մարին շրջանում]]<ref>[http://www.marinmagazine.com/August-2010/Biz-Stone/ Բիզ Սթոուն]</ref>։ Սթոունն իր կնոջ հետ ստեղծել է «Բիզ և Լիվիա Սթոուն հիմնադրամը», որը գործում է Կալիֆոռնիայում<ref>[http://www.forbes.com/sites/danschawbel/2012/06/14/biz-stone-on-his-biggest-challenges-influences-and-the-future-of-social-media/#5a9b329c46ec Սթոունը մարտահրավերների և սոցիալական մեդիայի ապագայի մասին]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Բիզ}} [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ինֆորմատիկայի ոլորտի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բլոգերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ինտերնետային աստղեր]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ծրագրավորողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի հրեաներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան տեխնոլոգիական ընկերության հիմնադիրներ]] i2xqwd5rfxv4c9zelsrppq3zslgfqy9 10940543 10940542 2026-10-12T10:18:57Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բարերարներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940543 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Քրիստոֆեր Այսեք «Բիզ» Սթոուն'''<ref>{{Cite web |title=Ինչպես ստացա իմ անունը |url=http://www.bizstone.com/2004/11/how-i-got-my-name.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528025715/http://www.bizstone.com/2004/11/how-i-got-my-name.html |archive-date=2016 թ․ մայիսի 28 |accessdate=2017 թ․ հունվարի 29}}</ref>({{lang-en|Biz Stone}}, {{ԱԾ}}), [[Թվիթթեր]]ի, Օբվիըսի (Obvious), [[Մեդիում]]ի և [[Ջելլի]]ի համահիմնադիրն է։ Իր առաջին սթարթափը ստեղծել է 1999 թվականին և կոչել է Քսենգա (Xanga)։ Սթոունը Բեն Ֆինքելի հետ ստեղծել է իր մինչև հիմա եղած հավելվածներից վերջինը՝ Ջելլին։ Ջելլին գործարկվել է 2014 թվականին և բնորոշվում է որպես որոնողական գործիք այն առանցքային ենթադրությամբ, որ յուրաքանչյուր հարցի դեպքում կա մի մարդ, որն ունի պատասխան։ Սթոունը Ջելլիի գործադիր տնօրենն է։ == Կրթություն == Սթոունն ավարտել է Ուեզլիի ավագ դպրոցը [[Ուեզլի]]ում<ref>[http://archive.boston.com/bostonglobe/magazine/galleries/2009/1220/BOTYpoll?pg=8 Ո՞վ պետք է լինի տարվա բոստոնցին]</ref>։ Հաճախել է Մասսաչուսեթսի Հյուսիսարևելյան համալսարան, ինչպես նաև Մասսաչուսեթսի Բոստոն համալսարան, սակայն երկու համալսարաններում էլ ուսումը չի ավարտել<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2011/09/02/twitters-biz-stone-uc-berkeley-haas_n_946391.html Բիզ Սթոունը գործադիր տնօրեն]</ref>։ == Կարիերա == Բացի Թվիթթերի գործունեությունից, Սթոունը նաև ներդրող է բիզնես ոլորտում և սթարթափների խորհրդատու է։ Նա աշխատել է Square, Slack, Մեդիում, Նեսթ, Բիյոնդ Միթ, [[Pinterest|Փինթերեսթ]], Ինթերքոմ և Ֆարադեյ ծառայութունների և սթարթափների շրջանակներում։ Սթոունն իր ռեժիսորական նորամուտն ունեցավ աշխատելով [[Ռոն Հովարդ]]ի և Canon USA-ի հետ։ Սթոունը նկարագրել է այդ հնարավորությունը որպես երկար սպասված ստեղծագործելու անդիմադրելի ցանկությունը իրականացնելու շանս<ref>[http://www.sfgate.com/technology/dotcommentary/article/Twitter-s-Biz-Stone-to-direct-short-film-3824787.php Բիզ Սթոունը նկարում է կարճ ֆիլմ]</ref>։ Սթոունը խորհրդատու է Զոիք Ստուդիայում և գործադիր պրոդյուսեր է «Ուտելով կենդանիներին» փաստագրական ֆիլմում<ref>[http://www.imdb.com/title/tt2180351/fullcredits?ref_=tt_ql_1 Ֆիլմի մասին]</ref>։ Ֆիլմի շրջանակներում նա աշխատում է [[Նատալի Փորտման]]ի հետ։ 2003-2005 թվականներին Սթոունն աշխատել է [[Գուգլ]] ընկերությունում<ref>[http://www.businessinsider.com/biz-stone-gave-up-2-million-to-do-twitter-2013-11 Սթոունը ռիսկի դիմեց Գուգլից հեռանալով և նոր ստեղծվող Թվիթթերին միանալով]</ref>։ 2006 թվականին Սթոունը, [[Էվան Ուիլյամս]]ը, [[Ջեք Դորսի]]ն և Odeo ընկերության այլ անդամներ ստեղծում են «Obvious Corporation»-ը և ձեռք բերում Odeo-ի բոլոր ակտիվները՝ այդ թվում և Odeo.com, Twitter.com կայքերը։ == Անձնական կյանք == Սթոունն ակտիվ բարերար է և ներդրումներ է կատարում բնապահպանության, աղքատության վերացման, առողջության և կրթության ոլորտներում<ref>[http://www.sfgate.com/business/article/Twitter-s-Ben-Stone-supports-social-causes-3265706.php Սթոունն աջակցում է սոցիալական հարցերում]</ref>։ Սթոունն իր կնոջ՝ Լիվիայի և որդու՝ Ջեյքոբի հետ ապրում է [[Մարին շրջան (Կալիֆոռնիա)|Մարին շրջանում]]<ref>[http://www.marinmagazine.com/August-2010/Biz-Stone/ Բիզ Սթոուն]</ref>։ Սթոունն իր կնոջ հետ ստեղծել է «Բիզ և Լիվիա Սթոուն հիմնադրամը», որը գործում է Կալիֆոռնիայում<ref>[http://www.forbes.com/sites/danschawbel/2012/06/14/biz-stone-on-his-biggest-challenges-influences-and-the-future-of-social-media/#5a9b329c46ec Սթոունը մարտահրավերների և սոցիալական մեդիայի ապագայի մասին]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Բիզ}} [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ինֆորմատիկայի ոլորտի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բլոգերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ինտերնետային աստղեր]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ծրագրավորողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի հրեաներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան տեխնոլոգիական ընկերության հիմնադիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բարերարներ]] cll95o5h1wy48rkfjlr1p3qpo6io2vu 0 772126 10940519 10863072 2026-10-12T09:34:39Z Ապատ63 36683 /* */ 10940519 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ | տիտղոս = [[Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողով|ՀՀ ԱԺ]] [[ՀՀ ԱԺ 6-րդ գումարման պատգամավորների ցանկ|6-րդ գումարման պատգամավոր]] | դրոշ = Flag of Armenia.svg | կառավարման սկիզբ = [[2017]] [[ապրիլի 2]]-ից | հայր = Սերժիկ Մանուկյան }} '''Սուրեն Սերժիկի Մանուկյան''' ({{ԱԾ}}), [[Հայաստան|հայ]] [[պատմաբան]], քաղաքական գործիչ, [[Հայաստանի Ազգային ժողով|ՀՀ ԱԺ]] [[ՀՀ ԱԺ 6-րդ գումարման պատգամավորների ցանկ|6-րդ գումարման պատգամավոր]] (2003, [[ՀՅԴ]], [[«ՀՅԴ» խմբակցություն]])<ref name="ՀՀԱԺպաշտկայք">[http://www.parliament.am/deputies.php?sel=details&ID=1263&lang=arm Սուրեն Մանուկյանի կենսագրությունը ՀՀ ԱԺ պաշտոնական կայքում]</ref>։ Սուրեն Մանուկյանը [[Երևանի պետական համալսարան|Երևանի պետական համալսարանի]] Ցեղասպանագիտության ու այլ զանգվածային բռնությունների ՅՈՒՆԵՍԿՕ-յի ամբիոնի վարիչ<ref name=":1">{{Cite web |date=2020-06-25 |title=UNESCO Chair on education and prevention of Genocide and other atrocity crimes established at YSU |url=https://armenpress.am/en/article/1019693 |access-date=2026-10-12 |website=Armenpress |language=en}}</ref>, [[Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ|Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի]] համեմատական ցեղասպանագիտության բաժնի ղեկավար և [[Հայաստանի ամերիկյան համալսարան|Հայաստանի Ամերիկյան համալսարանի]] հրավիրյալ դասախոս է<ref name=":2">{{Cite web |title=Education and Prevention of Genocide |url=https://evnreport.com/tag/chair-on-education-and-prevention-of-genocide |access-date=2026-10-12 |website=EVN Report |language=en-US}}</ref>։ Նա [[Ցեղասպանագետների միջազգային ասոցիացիա|Ցեղասպանագետների միջազգային ասոցիացիայի]] ({{comment|IAGS|International Association of Genocide Scholars}}), ինչպես նաև [[Թանգարանների միջազգային խորհուրդ|Թանգարանների միջազգային խորհրդին]] առընթեր Հուշահամալիր թանգարանների միջազգային կոմիտեի (IC MEMO) անդամ է, Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրությունների միջազգային հանդեսի («Ցեղասպանագիտական հանդես») գրախոսական խմբագիր է: 2012-2013 թվականներին եղել է [[Ռատգերսի համալսարան|Ռաթգըրսի համալսարանի]] ([[Նյու Ջերսի]]) ցեղասպանագիտության, կոնֆլիկտաբանության և մարդու իրավունքների կենտրոնի Ֆուլբրայթ ծրագրով այցելու գիտնական<ref>{{Cite web |title=Սուրեն Մանուկյան |url=https://old.evnreport.com/profiles/%D5%BD%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%B6-%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6 |access-date=2026-10-12 |website=old.evnreport.com |language=en}}</ref>: == Կենսագրություն == Սուրեն Մանուկյանը ծնվել է [[1985]] թվականի [[հունվարի 21]]-ին [[Իջևան]]ում։ [[2005]]-[[2007]] թվականներին ծառայել է [[ՀՀ զինված ուժեր]]ում<ref name="ՀՀԱԺպաշտկայք" />։ === Կրթություն === [[2005]] թվականին ավարտել է [[ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղ]]ի հումանիտար գիտությունների ֆակուլտետի պատմության բաժինը։ 2007 թվականին ավարտել է [[Ֆինանսաբանկային քոլեջ]] հիմնադրամի «ՀՀ բանկային համակարգ» ներածական եռամսյա ուսումնական ծրագիրը։ 2016 թվականին ավարտել է [[Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարան]]ի կառավարման ֆակուլտետի պետական և մունիցիպալ կառավարման բաժնի մագիստրատուրան։ Մասնագիտությամբ՝ պատմաբան է, պետական և մունիցիպալ կառավարման մասնագետ<ref name="ՀՀԱԺպաշտկայք" />։ === Աշխատանքային գործունեություն === * 2007-2018 թվականներին պաշտոնավարել է որպես [[Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ|ՀՑԹԻ]] փոխտնօրեն։ * 2008-2010 թվականներին աշխատել է «Կոնվերս բանկ» ՓԲԸ «Իջևան» մասնաճյուղի վարկային մասնագետ։ * 2009 թվականին ընտրվել է [[Իջևանի ավագանի|Իջևան համայնքի ավագանու անդամ]]։ * 2011-2015 թվականներին եղել է Իջևանի փոխքաղաքապետ։ * 2015-2017 թվականներին եղել է «[[Հայանտառ]]» ՊՈԱԿ-ի «Իջևան» մասնաճյուղի տնօրեն։ Սուրեն Մանուկյանը ցեղասպանությունների ուսումնասիրության մեջ ներգրավված գրեթե բոլոր մասնագետների միավորող միջազգային կազմակերպության խորհրդի անդամ է 2017 թվականից<ref>{{Cite web |date=2026-10-15 |title=ԵՊՀ-ՈՒՄ ՀԻՄՆԱԴՐՎԵԼ Է ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՅԼ ԶԱՆԳՎԱԾԱՅԻՆ ՈՃՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՆԽԱՐԳԵԼՄԱՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-Ի ԱՄԲԻՈՆ {{!}} ԵՊՀ |url=https://www.ysu.am/news/UNESCO-Chair-at-YSU |access-date=2026-10-12 |website=www.ysu.am |language=hy}}</ref>: * [[2017]] թվականի [[ապրիլի 2]]-ին [[Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններ 2017|Հայաստանի խորհրդարանական ընտրությունների]] արդյունքում ընտրվել է [[Հայաստանի Ազգային ժողով]]ի [[ՀՀ ԱԺ 6-րդ գումարման պատգամավորների ցանկ|6-րդ գումարման պատգամավոր]]՝ [[Հայ հեղափոխական դաշնակցություն|ՀՅԴ]] թիվ 13 ընտրատարածքի տարածքային ընտրական ցուցակով<ref name="ՀՀԱԺպաշտկայք" />։ ՀՀ ԱԺ 6-րդ գումարման Տարածքային կառավարման, տեղական ինքնակառավարման, գյուղատնտեսության և բնապահպանության հարցերի մշտական հանձնաժողովի և ՀՀ ԱԺ 6-րդ գումարման հաշվիչ հանձնախմբի անդամ է<ref name="ՀՀԱԺպաշտկայք" />։ * 2017 թվականից ի վեր դոկտոր Մանուկյանը ղեկավարում է ԵՊՀ-ի և Հայագիտական ​​հետազոտությունների ինստիտուտի ցեղասպանագիտության ամբիոնը, ինչպես նաև 2018 թվականից ի վեր ղեկավարում է [[Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ|Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի]] համեմատական ​​ցեղասպանագիտության ամբիոնը<ref name=":2" />: * 2019 թվականի հուլիսն որպես [[Հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտ|ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի]] առաջատար մասնագետ և բաժնի վարիչ, Սուրեն Մանուկյանը մասնակցել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի փարիզյան համաժողովին։ Այս և նմանատիպ այլ միջազգային համագործակցությունները հիմք են նախապատրաստել համալսարանի ու կազմակերպության միջև կապերի սերտացման համար։ Հենց այս ակտիվ գիտական գործունեության և հաջորդած պաշտոնական բանակցությունների արդյունքում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ու ԵՊՀ-ն կնքել են համաձայնագիր, և հիմնադրվել է նոր՝ ''«Ցեղասպանության և այլ զանգվածային ոճրագործությունների կանխարգելման և կրթության ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ամբիոնը»''<ref name=":2" /><ref name=":1" />։ Հիմնադրումից ի վեր Սուրեն Մանուկյանն այդ ամբիոնի վարիչն է<ref>{{Cite web |date=2026-10-15 |title=ԵՊՀ ՀՀԻ ՑԵՂԱՍՊԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺՆԻ ՎԱՐԻՉ ՍՈՒՐԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՐԵԼ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-Ի «ԴԻՏԱՐԿԵԼՈՎ ՀԱԿԱՍԵՄԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋՈՑՈՎ» ՀԱՄԱԺՈՂՈՎԻՆ {{!}} ԵՊՀ |url=https://www.ysu.am/news/Addressing-antisemitism-in-and-through-education |access-date=2026-10-12 |website=www.ysu.am |language=hy}}</ref>։ == Ընտանիք == Ամուսնացած է, ունի երեք զավակ<ref name="ՀՀԱԺպաշտկայք" />։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Հայաստանի Հանրապետության Ազգային Ժողովի 6-րդ գումարում}} {{DEFAULTSORT:Մանուկյան, Սուրեն}} [[Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ]] [[Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 6-րդ գումարման պատգամավորներ]] [[Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ]] [[Կատեգորիա:ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հումանիտար գիտությունների ֆակուլտետի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ]] tlafeg8fvsgiigm37ugko1kkbkw9xn1 0 812280 10940283 9923017 2026-10-11T14:02:04Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Բրիտանացի կինոպրոդյուսերներ]], [[Կատեգորիա:Անգլիացի պրոդյուսերներ]] 10940283 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան | Բնագիր ԱԱՀ = Stephen Moyer | նկարագիր = Սթիվեն Մոյերը 2013 թվականին }} '''Սթիվեն Մոյեր''' ({{lang-en|Stephen Moyer}}, ի ծնե անունը՝ '''Սթիվեն Ջոն Էմերի''', ({{lang-en|Stephen John Emery}}, {{ԱԾ}}), անգլիացի դերասան, որ հայտնի է Բիլ Կոմպտոնի դերով «[[Իրական արյուն]]» սերիալում<ref>[http://www.andrew-fish.com/#StephenMoyerVenice "Stephen Moyer Featured in Venice Magazine"] Retrieved on 2009-07-20.</ref>։ == Կենսագրություն == Մոյերը ծնվել է Բրենդվուդում, Էսսեքս։ Նա սովորել է Սբ. Մարտինի դպրոցում՝ Հաթթոնի միջնակարգ դպրոցում (Էսսեկսի կոմսություն) և ավարտել է Լոնդոնի երաժշտական և դրամատիկական արվեստի ակադեմիան<ref>TV Guide (2008-10-9). [http://www.tvguide.com/News/True-Blood-Stephen-20151.aspx "True Blood's Stephen Moyer Is Undead Sexy!"] Retrieved on 2008-12-15.</ref>։ == Անձնական կյանք == Մոյերը [[2007 թվական]]ից սկսած հանդիպել է «[[Իրական արյուն]]» հեռուստասերիալի իր կոլեգայի՝ Աննա Պեկունի հետ<ref>[http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/features/true-blood--a-love-that-never-dies-1749559.html "True Blood – A love that never dies"] Retrieved on 2009-08-05.</ref>. նրանք ամուսնացել են [[2010 թվական]]ի [[օգոստոսի 21|օգոստոսի 21-ին]]<ref>[http://www.nbcnewyork.com/entertainment/celebrity/True-Blood-Co-Stars-Get-Hitched-101244224.html "'True Blood' Co-Stars Get Hitched."] Retrieved 2010-08-22.</ref>։ [[2012 թվական]]ի սեպտեմբերին ամուսիններն ունենում են երկվորյակներ՝ տղա՝ Չարլին և աղջիկ՝ Պոպպին<ref>{{Cite web |last=Michaud |first=Sarah |last2=Jordan |first2=Julie |date=2012 թ․ սեպտեմբերի 11 |title=Anna Paquin and Stephen Moyer Welcome Twins |url=http://celebritybabies.people.com/2012/09/11/true-blood-anna-paquin-stephen-moyer-twins-born/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913185438/http://celebritybabies.people.com/2012/09/11/true-blood-anna-paquin-stephen-moyer-twins-born/ |archive-date=2012 թ․ սեպտեմբերի 13 |accessdate=2012 թ․ սեպտեմբերի 11 |work=[[People (magazine)|People]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2012 թ․ նոյեմբերի 14 |title=It's a Baby Boy and a Girl for Anna Paquin and Stephen Moyer! |url=http://www.lifeandstylemag.com/entertainment/news/its-baby-boy-and-girl-anna-paquin-and-stephen-moyer-exclusive#.UKQGeoUyH1t |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121117101312/http://www.lifeandstylemag.com/entertainment/news/its-baby-boy-and-girl-anna-paquin-and-stephen-moyer-exclusive#.UKQGeoUyH1t |archive-date=2012 թ․ նոյեմբերի 17 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 14 |work=[[Life & Style (magazine)|Life & Style]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=2013 թ․ հունիսի 12 |title=Stephen Moyer Reveals Names of Twins with Anna Paquin |url=http://celebritybabies.people.com/2013/06/12/anna-paquin-stephen-moyer-name-twins-charlie-poppy/ |accessdate=2013 թ․ հունիսի 12 |work=People}}</ref>։ Դերասանը նախորդ ամուսնությունից ունի երկու երեխա. նրա որդին՝ Բիլլը, ծնվել է [[2000 թվական]]ին, իսկ դուստրը՝ Լիլան, ծնվել է [[2002 թվական]]ին<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ օգոստոսի 1 |title=Hug for the kids and kiss for my wife: True Blood star Stephen Moyer is waved off at LAX by Anna Paquin |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2021000/True-Blood-star-Stephen-Moyer-waved-LAX-Anna-Paquin.html |accessdate=2015 թ․ հունիսի 15 |publisher=[[Daily Mail]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2012 թ․ հոկտեմբերի 1 |title=True blub? Shirtless Stephen Moyer cuts a more portly figure as he hits the beach |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2211024/Stephen-Moyer-cuts-portly-figure-hits-beach.html |accessdate=2015 թ․ հունիսի 15 |publisher=[[Daily Mail]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Eggenberger |first=Nicole |date=2013 թ․ սեպտեմբերի 25 |title=Stephen Moyer, Anna Paquin's Premature Twins Developing Well After "Touch and Go" Birth |url=http://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/stephen-moyer-anna-paquins-premature-twins-developing-well-after-touch-and-go-birth-2013259 |accessdate=2015 թ․ հունիսի 15 |publisher=[[Us Weekly]]}}</ref>. == Ֆիլմագրություն == {{ՖիլմումՎերև}} {{Ֆիլմում|1986|2009|Աղետ|Casualty|Dr. Mark Ellis}} {{Սերիալում|1992|2009|Դետեկտիվ Ջեկ Ֆրոստ|A Touch of Frost|D.C. Burton}} {{Սերիալում|1993|2002||Peak Practice|Chris Rhodes}} {{Սերիալում|1993|1994||Conjugal Rites|Philip Masefield}} {{Սերիալում|1995|||Castles|Martin Franks}} {{Ֆիլմում|1996||Lord of Misrule|Olly}} {{Սերիալում|1996||Եղբայր Կադֆայելը|Cadfael|Godwin}} {{Սերիալում|1996|2009|Մաքուր անգլիական սպանություն| Midsomer Murders|Christopher Wainwright}} {{Ֆիլմում|1997|Արքայազն Վալիանտ|Prince Valiant|Prince Valiant}} {{Սերիալում|1997||The Grand|Stephen Bannerman}} {{Սերիալում|1997|2003||Cold Feet |Nick Marsden}} {{Սերիալում|1998||[[Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ]]|Ultraviolet|Jack Beresford}} {{Սերիալում|1998|1999|Լեռնականը|Highlander: The Raven|Jeremy Dexter}} {{Ֆիլմում|1998||Comic Act|Danny}} {{Սերիալում|1999|2000||Sunburn|Trevor Watts}} {{Սերիալում|1999|||Life Support|Dr. Tom Scott}} {{Սերիալում|2000|Փետուրներ|Quills|Prouix, the Architect}} {{Սերիալում|2000|2008|[[Մահացածների վերակենդանացումը]]|Waking the Dead|Դոուն}} {{Ֆիլմում|2000||The Secret|Marcel Birkstead}} {{Ֆիլմում|2001|Եռյակ|Trinity|Brach}} {{Ֆիլմում|2001|Գողերի արքայադուստրը|Princess of Thieves|արքայազն Ֆիլի}} {{Ֆիլմում|2001|Ապստամբություն|Uprising|Simha `Kazik` Rotem}} {{Ֆիլմում|2001||Men Only|Jason}} {{Ֆիլմում|2002||Menace|Mark}} {{Ֆիլմում|2003|Երաշխավոր|Entrusted|David Quatermain}} {{Ֆիլմում|2003||Perfect|Mark}} {{Ֆիլմում|2004|Վերջին ժամանակահատվածը|Deadlines|Alex Randal}} {{Սերիալում|2004||Նայ-Լոն|NY-LON|Michael Antonioni}} {{Ֆիլմում|2004||The Final Quest|Young Danny Duke}} {{Ֆիլմում|2005|Չբացահայտվածը|Undiscovered|Мик Бенсон}} {{Ֆիլմում|2006||Casualty|Dr. Mark Ellis}} {{Ֆիլմում|2007|Հոլիվուդյան բաժանում |The Starter Wife|Sam}} {{Ֆիլմում|2007|||Lillies|Mr. Brazendale}} {{Ֆիլմում|2007||Empathy|Jimmy Collins}} {{Ֆիլմում|2007||Alternate Endings|Editor}} {{Ֆիլմում|2007|[[88 րոպե (ֆիլմ)|88 րոպե]]|88 Minutes|Guy LaForge}} {{Սերիալում|2008|2014|[[Իրական արյուն]]|True Blood|[[Բիլ Կոմպտոն]]}} {{Ֆիլմում|2008| Չափավորություն|Restraint|Andrew}} {{Սերիալում|2010||Իրական արյան կաթիլներ|A Drop of True Blood|[[Բիլ Կոմպտոն]]}} {{Սերիալում|2010||Այն օրը, երբ հողը սառել էր| Ice|Peterson}} {{Ֆիլմում|2010|Բաց դռների օր|Open House|Josh}} {{Ֆիլմում|2010||Master Class|Mennin}} {{Սերիալում|2011||Ֆինես Ֆերբ|Phineas and Ferb|Ջարեդ, հնչյունավորում}} {{Ֆիլմում|2011|Հյուրը|The Caller|John Guidi}} {{Ֆիլմում|2011|Քահանա|Priest|Օուեն}} {{Ֆիլմում|2011|Կրկնակի գործակալ |The Double|սովետական նախկին լրտես}} {{Ֆիլմում|2012|Անմշակ|The Barrens|Ռիչարդ Վինեարյադ }} {{Ֆիլմում|2012|Փաստեր|Evidence|Քննիչ Ռիզ}} {{Ֆիլմում|2015|[[Պաշտպանը (ֆիլմ, 2015)|Պաշտպանը]]|Concussion|Բժիշկ Ռոն Համիլտոն}} {{Ֆիլմում|2016|Փոխադրամիջոց|Detour|Բինսենտ}} {{Սերիալում|2017||Հրարձակ|Shots Fired|սպա Բրիլենդ}} {{Սերիալում|2017||Օժտվածները|The Gifted|Ռիդ Շտուկեր}} {{ՖիլմումՆերքև}} == Մրցանակներ և անվանակարգեր == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" ! style="background: #4496F8" |Տարի ! style="background: #4496F8" |Մրցանակ ! style="background: #4496F8" |Անվանակարգ ! style="background: #4496F8" |Աշխատանք ! style="background: #4496F8" |Արդյունք |- | [[2008]] | [[Scream Awards]] | «Սարսափ ֆիլմերի լավագույն դերասան» | [[Իրական արյուն]] | {{nom}} |- | [[2009]] | Scream Awards | «ՍԱրսափ ֆիլմերի լավագույն դերասան» | Իրական արյուն | {{won}} |- | 2009 | Scream Awards | «Լավագույն ստեղծագործական անսամբլ» | Իրական արյուն | {{nom}} |- | [[2010]] | Scream Awards | «Սարսափ ֆիլմերի լավագույն դերասան» | Իրական արյուն | {{nom}} |- | 2010 | ԱՄՆ-ի կինոդերասանների Գիլդիա մրցանակ | «Դրամատիկակական սերիալում լավագույն դերասան» | Իրական արյուն | {{nom}} |- | 2010 | Scream Awards | «Լավագույն ստեղծագործական անսամբլ» | Իրական արյուն | {{nom}} |- | 2010 | Saturn Award | «Լավագույն կինոդերասան» | Իրական արյուն | {{nom}} |- | [[2011]] | Scream Awards | «Սարսափ ֆիլմերի լավագույն դերասան» | Իրական արյուն | {{nom}} |- | 2011 | Scream Award | «Լավագույն ստեղծագործական անսամբլ» | Իրական արյուն | {{won}} |- | 2011 | [[Սատուրն (մրցանակ)|Saturn Award]] | «Լավագույն հեռուստադերասան» | Իրական արյուն | {{won}} |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Մոյեր, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի անգլիացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի տղամարդ թատրոնի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի տղամարդ կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Թատրոնի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի կինոպրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի պրոդյուսերներ]] f6cdr5pm8a92dy68rzqtezqy3g8qwsz 0 826835 10940564 10572804 2026-10-12T11:04:34Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Բրիտանացի երգչուհիներ]], [[Կատեգորիա:Բրիտանացի հաղորդավարներ]] 10940564 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ջոս Սթոուն''' ({{lang-en|Joss Stone}}, իրական անունը՝ '''Ջոսլին Իվ Սթոքեր''' (Joscelyn Eve Stoker), {{ԱԾ}}<ref>{{Cite web |title=Births – England & Wales 1984–2006 |url=http://www.findmypast.com/post84BMDSearchStart.action?&submit=1&route=X&searchType=B&fromYear=1986&toYear=1988&forename1=Jocelyn&surname=Stoker |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65brwH6eJ?url=http://www.findmypast.com/post84BMDSearchStart.action |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2008 թ․ մայիսի 3 |work=FindMyPast.com}}</ref>), [[Միացյալ Թագավորություն|բրիտանական]] [[սոուլ]] և [[ռիթմ ընդ բլյուզ|R&B]] [[ժանր]]երի [[երգիչ|երգչուհի]], [[բանաստեղծ]]ուհի և [[դերասան]]ուհի։ Հայտնի է դարձել [[2003]] թվականին, իր դեբյուտային «The Soul Sessions» պլատինե [[երաժշտական ալբոմ]]ի շնորհիվ, որն առաջադրվել է «Mercury Prize» մրցանակի անվանակարգին։ Իր ստեղծագործական կյանքի ընթացքում վաճառել է ավելի քան 10 [[միլիոն]] երաժշտական ալբոմ՝ ողջ աշխարհում, արժանացել է երկու «Brit Awards» և մեկ [[Գրեմմի|Grammy Award]] մրցանակների։ [[2006]] թվականին նկարահանվել է [[Էրագոն (ֆիլմ)|«Էրագոն»]] [[ֆանտաստիկ ֆիլմ]]ում, կատարելով [[կախարդներ|կախարդուհի]] Անժելայի դերը, իսկ [[2009]] թվականին [[Թյուդորներ (հեռուստասերիալ)|«Թյուդորներ»]] հեռուստասերիալում կատարել է [[Աննա Կլևացի|Աննա Կլևացու]] դերը<ref name="tudors">{{Cite web |last=Andreeva |first=Nellie |date=2008 թ․ օգոստոսի 5 |title=Joss Stone playing homely wife in "Tudors" |url=http://www.reuters.com/article/musicNews/idUSN0525768620080805 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65brwsWGG?url=http://www.reuters.com/article/2008/08/05/us-joss-idUSN0525768620080805 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2008 թ․ օգոստոսի 5 |work=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref>։ == Կենսագրություն == Ջոս Սթոունը ծնվել է [[Անգլիա]]յի [[Քենտ (կոմսություն)|Քենտ կոմսության]] [[Դուվր]] նավահանգստային քաղաքում և ընտանիքի չորս երեխաներից երրորդն էր<ref>{{Cite news |last=Jackson |first=Alan |date=2004 թ․ սեպտեմբերի 4 |title=Joss Stone |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/article/0,,18909-1243965,00.html |accessdate=2007 թ․ հունվարի 27 |work=The Times |location=London}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |date=2005 թ․ հունիսի 12 |title=Radar: JOSS IN 999 DASH; Atlantic trip to be with sick grandad. – Free Online Library |url=http://www.thefreelibrary.com/Radar%3A+JOSS+IN+999+DASH%3B+Atlantic+trip+to+be+with+sick+grandad.-a0133166091 |accessdate=2014 թ․ հունիսի 4 |publisher=Thefreelibrary.com}}</ref>։ Նրա հայրը զբաղվում էր մրգերի և ընկուզեղենի արտահանումով և ներկրումով<ref name="bio">{{Cite web |last=Frick |first=Lisa |title=Joss Stone Biography |url=http://www.notablebiographies.com/newsmakers2/2006-Ra-Z/Stone-Joss.html |accessdate=2009 թ․ հունվարի 30 |work=Notable Biographies}}</ref><ref name="daily_mail">{{Cite news |last=Simpson |first=Neil |date=2005 թ․ ապրիլի 3 |title=Will Joss's love affair cost her the Gap millions? |url=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/showbiz/showbiznews.html?in_article_id=343511&in_page_id=1773 |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 5 |work=Daily Mail |location=London}}</ref>։ Առաջին անգամ Ջոսը ելույթ է ունեցել դպրոցի բեմում, որտեղ սովորում էր<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Caroline |date=2004 թ․ հուլիսի 23 |title=The Guardian profile: Joss Stone |url=http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,,1267463,00.html |accessdate=2007 թ․ մայիսի 11 |work=The Guardian |location=London}}</ref>։ [[2001]] թվականին, 14 տարեկանում, նա ներկայացել է [[BBC]] ընկերության երաժշտական հեռուստաշոուի [[քասթինգ]]ին և կատարել [[Արետա Ֆրանկլին]]ի «(You Make Me Feel Like) A Natural Woman», ինչպես նաև [[Ուիթնի Հյուսթոն]]ի «It’s Not Right but It’s Okay» [[երգ]]երը։ Հաջողված լսումներից հետո կատարել է [[Դոննա Սամմեր]]ի «On the Radio» երգը և հաղթել մրցույթում։ Հանդես է եկել բարեգործական համերգում, որտեղ գրավել է Բրիտանական կոմպոզիտորների և պրոդյուսերների ստեղծագործական դուետի՝ Էնդի Դինի և Բեն Վուլֆի ուշադրությունը, ովքեր կապվելով «S-Curve Records» ձայնագրման ընկերության հիմնադիր Սթիվի Գրինբերգի հետ, հայտնել են, որ իրենք հենց նոր լսեցին մի հիասքանչ երգչուհու, որին հավասարը երկրում դեռ չկա<ref name="indielondon">{{Cite web |last=Foley |first=Jack |title=The lowdown on Dover's soul sensation, Joss Stone |url=http://www.indielondon.co.uk/music/mu_joss_stone_bio.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65brxsRVB?url=http://www.indielondon.co.uk/music/mu_joss_stone_bio.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2007 թ․ նոյեմբերի 15 |work=IndieLondon.co.uk}}</ref>։ [[2002]] թվականին Գրինբերգը Ջոսի հետ մեկնել է [[Նյու Յորք]]՝ լսումների, որտեղ Ջոսը կատարել է դասական սոուլ երգեր՝ [[Օտիս Ռեդդինգ]]ի և Արետա Ֆրանկլինի երգացանկից<ref name="indielondon"/>։ Արդյունքում Գրինբերգը անմիջապես պայմանագիր է կնքել սկսնակ երգչուհու հետ։ Այդ պահից Ջոսը բեմում հայտնվում էր այնպիսի արտիստների հետ, ինչպիսիք էին [[Ջեյմս Բրաուն]]ը<ref name="jamesbrown">{{Cite web |date=2005 թ․ հունիսի 29 |title=James Brown and Joss Stone rip it up with Jonathan Ross |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/06_june/29/ross.shtml |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65bryUfpF?url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/06_june/29/ross.shtml |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2008 թ․ մայիսի 3 |work=[[BBC]]}}</ref>, [[Սմոքի Ռոբինսոն]]ը, [[Դոննա Սամմեր]]ը<ref name="vh1">{{Cite web |date=2005 թ․ ապրիլի 14 |title=Mariah Carey, Alicia Keys, Rod Stewart And Others Sing At VH1's Most Unforgettable Night |url=http://news.sawf.org/Entertainment/1025.aspx |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65brz6yHV?url=http://www.sawfnews.com/entertainment/1025.aspx |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2008 թ․ մայիսի 17 |work=Sawf News}}</ref>, [[Գլեդիս Նայթ]]ը, [[Թոմ Ջոնս]]ը<ref name="tomjones">{{Cite web |title=Joss Stone and Tom Jones |url=http://www.instyle.com/instyle/parties/party/0,,20043826_20064851,00.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65brznYia?url=http://news.instyle.com/category/parties/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2008 թ․ մայիսի 17 |work=[[In Style]]}}</ref>, [[Ռոբբի Վիլիամս]]ը<ref name="robbie">{{Cite web |date=2005 թ․ փետրվարի 10 |title=Williams' Mixed Feelings Over Stone |url=http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/mndwebpages/williams%20mixed%20feelings%20over%20stone |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65bs0jpli?url=http://www.contactmusic.com/news-article/williams-mixed-feelings-over-stone |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2008 թ․ մայիսի 17 |work=ContactMusic.com}}</ref>, [[Մելիսա Էթերիջ]]ը, [[Ռոբ Թոմաս]]ը<ref name="robthomas">{{Cite web |last=Lamb |first=Bill |title=Fashion Rocks 2005 with David Bowie, Gwen Stefani, and Rob Thomas |url=http://top40.about.com/od/concerts/a/fashionrocks.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65bs1D4PH?url=http://top40.about.com/od/concerts/a/fashionrocks.htm |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2008 թ․ մայիսի 17 |work=[[About.com]]}}</ref>, [[Ռոդ Ստյուարտ]]ը<ref name="vh1"/> և «[[Blondie]]» խումբը։ [[2011]] թվականին մասնակցել է [[Միք Ջագեր]]ի կազմակերպած «SuperHeavy» [[ռոք]]-սուպերխմբի աշխատանքներին։ [[EMI|S-Curve Records]] [[ձայնագրման լեյբլ]]ի հետ պայմանագիր կնքելուց հետո, Ջոս Սթոունը մեկնել է [[Մայամի]] և [[Ֆիլադելֆիա]]՝ սկսելով աշխատանքները «The Soul Sessions» [[երաժշտական ալբոմ]]ի ստեղծման գործում, որը թողարկվել է [[2003]] թվականին։ Նրա երկրորդ «Mind, Body & Soul» ալբոմի «You Had Me» երգը ընդգրկվել է [[Մեծ Բրիտանիա]]յի լավագույն երաժշտական տասնյակում։ Նրա երկու ալբոմներից յուրաքանչյուրը, [[2005]] թվականին ստացել է Գրեմմիի անվանակարգ, այն դեպքում, երբ երգչուհին ընդգրկվել է «Լավագույն նոր արտիստ» մրցանակակիրների ցուցակի մեջ։ Ջոս Սթոունի երրորդ ալբոմը թողարկվել է [[2007]] թվականին և [[Ձայնագրող ընկերությունների ամերիկյան ասոցիացիա]]յի կողմից ստացել է ոսկե սերտիֆիկատ՝ [[ԱՄՆ]]-ում 500 000 նմուշից ավելի վաճառվելու համար։ Ջոս Սթոունն ունի նաև իր յուրահատուկ ոճը՝ հիմնականում ելույթ ունենալով ոտաբոբիկ<ref>{{Cite web |author=Polly Vernon |title=Joss Stone: the barefoot diva &#124; The Observer |url=https://www.theguardian.com/music/2004/jan/18/popandrock.shopping1 |accessdate=2014 թ․ հունիսի 4 |work=The Guardian}}</ref>։ Նրան անվանում են «Սպիտակ Արետա Ֆրանկլին»<ref>The Telegraph, http://www.telegraph.co.uk/culture/music/music-news/8576782/Joss-Stone-the-white-Aretha-Franklin-of-soul.html</ref>, օժտված է [[մեցցո-սոպրանո]] և [[կոնտրալտո]] ձայնային դիապազոնով<ref>{{Cite news |last=Thrills |first=Adrian |date=2011 թ․ հուլիսի 28 |title=Stone me! Joss is back on song after her last album sunk without trace |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/reviews/article-2019936/Joss-Stone-new-album-released-LP1-fifth-album-years.html |accessdate=2012 թ․ հունվարի 20 |work=Daily Mail |location=London}}</ref>։ 2020 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Սթոունը [[Ինստագրամ]]ի միջոցով հայտարարեց, որ հղի է ընկերոջ՝ Քոդիից իր առաջին երեխայից<ref>{{Cite web |title=Joss Stone Pregnant / www.streamteam.eu |url=https://streamteam.eu/joss-stone-pregnant/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011185534/https://streamteam.eu/joss-stone-pregnant/ |archive-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 11 |accessdate=2020 թ․ հոկտեմբերի 3}}</ref>։ Նա 2021 թվականի հունվարի 29-ին դուստր ունեցավ՝ Վիոլետ Մելիսա ԴաԼուզին<ref>{{Cite web |date=2021 թ․ փետրվարի 1 |title=New Mom! Joss Stone Welcomes 1st Child With Boyfriend Cody DaLuz |url=https://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/joss-stone-gives-birth-welcomes-1st-child-with-boyfriend-cody-daluz/ |access-date=2021 թ․ փետրվարի 14 |website=Usmagazine.com |language=en-US}}</ref>։ 2022 թվականի ապրիլին երգչուհին Instagram-ում կրկին հայտարարեց, որ հղի է իր երկրորդ երեխայի հետ DaLuz-ից<ref>{{Cite web |date=2022 թ․ ապրիլի 12 |title=Joss Stone Expecting Second Baby After Suffering Miscarriage: 'There Are Rainbows After Storms' |url=https://people.com/parents/joss-stone-expecting-second-baby-after-suffering-miscarriage/ |website=PEOPLE.com |language=EN}}</ref>։ 2022 թվականի հոկտեմբերի 18-ին նա ծնեց իր որդուն՝ Շաքլթոն Սթոքեր ԴաԼուզին<ref>{{Cite web |title=Joss Stone Gives Birth, Welcomes Baby No. 2 With Boyfriend Cody DaLuz' |url=https://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/joss-stone-gives-birth-welcomes-baby-no-2-with-cody-daluz/ |access-date=2022 թ․ նոյեմբերի 2 |website=USmagazine |language=en}}</ref>։ Սթոունը տեղափոխվել է Նեշվիլ, Թենեսի 2022 թվականին<ref>{{Cite web |last1=Ewers |first1=Josh |date=2022 թ․ մայիսի 25 |title=Joss Stone abandons nomadic lifestyle, settles in Nashville |url=https://www.mainstreet-nashville.com/music/joss-stone-abandons-nomadic-lifestyle-settles-in-nashville/article_a9786e70-dabd-11ec-a251-37cc17624c75.html |website=Main Street Nashville}}</ref>։ 2023 թվականի նոյեմբերին նա հաստատեց, որ ինքն ու ԴաԼուզն ամուսնացել են<ref>{{Cite web |last=Duncan |first=Charlie |date=2023 թ․ նոյեմբերի 5 |title=The Masked Singer winner Joss Stone confirms she's married musician partner |url=https://www.digitalspy.com/showbiz/a45744481/joss-stone-masked-singer-married/ |accessdate=2023 թ․ նոյեմբերի 5 |work=[[Digital Spy]] |publisher=[[Hearst Magazines UK]]}}</ref>։ == Երաժշտական ալբոմներ == * The Soul Sessions ([[2003]]) * Mind Body & Soul ([[2004]]) * Introducing Joss Stone ([[2007]]) * Colour Me Free! ([[2009]]) * LP1 ([[2011]]) * SuperHeavy - [[supergroup]] album ([[2011]]) * The Soul Sessions Vol. 2 ([[2012]]) * Water for Your Soul ([[2015]]) * Project Mama Earth ([[2017]]) * Your Remixes of Water for Your Soul ([[2019]]) * Never Forget My Love ([[2022]]) * Merry Christmas, Love ([[2022]]) * 20 Years of Soul Live in Concert ([[2023]]) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Ջոս}} [[Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Brit Awards մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի կինոդերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի արվեստագետներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի բանաստեղծուհիներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Երաժիշտներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի հաղորդավարներ]] o4az4j0efsr4dyywdpz2ugzdzb1lva1 0 835065 10940449 10610690 2026-10-12T06:01:10Z Ապատ63 36683 /* Կենսագրություն */ 10940449 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ}} '''Մեհմեդ Ջելալ բեյ''' ({{lang-ota|محمد جلال بك}}; {{ԱԾ}}), [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] պետական գործիչ, ով զբաղեցրել է նահանգների նահանգապետերի և նախարարների պաշտոններ։ [[Օսմանյան կայսրություն]]ում իրականացված [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] մասին գրքերի և վկայությունների հեղինակ<ref>Sinan Kuneralp: ''Son Dönem Osmanlı Erkan ve Ricali (1839—1922) Prosopografik Rehber.'' ISIS Press, Istanbul 1999, ISBN 975-428-118-1.</ref>։ == Կենսագրություն == Մեհմեդ Ջելալը ծնվել է 1863 թվականին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսի]] Քըզըլթոփրաք թաղամասում<ref>[http://www.mehmetcelalbey.com/tr/icerik2.php Mehmet Celal Bey]</ref>։ 1910 թվականի մարտից մինչև 1911 թվականի հուլիս ամիսը եղել է [[Էրզրումի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1911 թվականի հունիս- հոկտեմբեր ամիսներին եղել է [[Էդիրնեի վիլայեթ]]ի նահանգապետ։ 1911 թվականի հունիսից մինչև 1912 թվականի օգոստոս ամիսը եղել է [[Այդընի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1913 թվականի հուլիսից մինչև 1915 թվականի հուլիս ամիսը եղել է [[Հալեպի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1915 թվականի հունիս-սեպտեմբեր ամիսներին եղել է [[Կոնիայի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, իսկ 1919 թվականի նոյեմբերից մինչև 1920 թվականի օգոստոս ամիսը եղել է [[Ադանայի վիլայեթ]]ի նահանգապետ։ Բացի այդ, 1911 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին զբաղեցրել է ներքին գործերի փոխնախարարի պաշտոնը, իսկ 1913 թվականի հունվար-հուլիս ամիսներին եղել է Օսմանյան կայսրության առևտրի նախարար։ [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] ժամանակ զբաղեցրել է Կոնիայի և Հալեպի նահանգապետերի պաշտոնները։ Փորձել է կանխել ցեղասպանության դատապարտված նահանգի հայերի կոտորածները։ Նրան հաճախ անվանում են թուրք [[Օսկար Շինդլեր]]<ref>{{cite news |date=August 4, 2010 |title=Türk Schindler'i: Vali Celal Bey |trans-title=The Turkish Schindler: Governor Celal Bey |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25120326/ |language=Turkish |agency=[[NTV (Turkey)|NTVMSNBC]]}}</ref><ref name="french">{{cite news |last1=Gerçek |first1=Burçin |date=24 April 2015 |title=Génocide arménien. Celal Bey, le préfet turc qui sauva des Arméniens |trans-title=Armenian Genocide. Celal Bey, the Turkish prefect who saved Armenians |url=http://www.ouest-france.fr/monde/genocide-armenien-celal-bey-le-prefet-turc-qui-sauva-des-armeniens-3355808 |language=French |agency=Ouest-France}}</ref>։ Հալեպի նահանգապետի պաշտոնում ծառայելիս Մեհմեթ Ջելալ բեյը սկզբում չէր հասկանում, որ տեղահանությունները նպատակ ունեին «ոչնչացնել» հայերին<ref name="taneryoungturks">{{cite book |last=Akçam |first=Taner |url=https://books.google.com/books?id=V_C3AKGSBqkC |title=The Young Turks' Crime Against Humanity: the Armenian Genocide and Ethnic Cleansing in the Ottoman Empire. |publisher=Princeton University Press |year=2012 |isbn=978-1-4008-4184-4 |location=Princeton}}</ref>. {{Քաղվածք|Խոստովանում եմ, ես չէի հավատում, որ այս հրամանները, այս գործողությունները վերաբերում էին հայերի ոչնչացմանը։ Ես երբեք չէի պատկերացնում, որ որևէ կառավարություն կարող է իր վրա վերցնել իր սեփական քաղաքացիներին այս կերպ ոչնչացնելու, ըստ էության ոչնչացնելով իր մարդկային կապիտալը, որը պետք է դիտարկել որպես երկրի ամենամեծ գանձը։ Ես ենթադրում էի, որ իրականացվող գործողությունները միջոցներ էին, որոնք բխում էին հայերին պատերազմի թատերաբեմից ժամանակավորապես հեռացնելու ցանկությունից և ձեռնարկվել էին պատերազմական իրավիճակի հետևանքով։|Մեհմեդ Ջելալ Բեյ|ref=<ref name="anerkennedenvölkermord" />}} Աչքի հիվանդության բուժում ստանալու պատրվակով Ջելալ բեյը մեկնել է [[Կոստանդնուպոլիս]] և այցելել [[Միություն և առաջադիմություն|Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի]] գլխավոր գրասենյակ՝ ներկայացնելու իր առարկությունները Կոնիայում տեղի ունեցած տեղահանությունների վերաբերյալ։ Նա կենտրոնական իշխանություններից երաշխիքներ ստանալուց հետո, որ նման տեղահանություններ տեղի չեն ունենա, հեռացել է<ref name="ariseker">{{cite news |last1=Şekeryan |first1=Ari |date=10 April 2015 |title='If you are sending me there to deport the Armenians, I can't do that!' |url=http://www.agos.com.tr/en/article/11243/if-you-are-sending-me-there-to-deport-the-armenians-i-cant-do-that |work=[[Agos]]}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, նա վերադարձել է Կոնիա, և պարզել, որ քաղաքի գրեթե բոլոր հայերն արդեն տեղահանված էին<ref name="rescuers">{{cite web |author1=Burçin Gerçek |author2=Taner Akcam |title=Turkish Rescuers |url=http://www.raoulwallenberg.net/wp-content/files_mf/1435335304ReportTurkishrescuerscomplete.pdf |publisher=[[International Raoul Wallenberg Foundation]]}}</ref>։ Ջելալ բեյը հասկացել է, որ սխալվում է, և որ նպատակը հայերին «ոչնչացնելու փորձ» էր։ Նա հետևյալ կերպ է նկարագրել գործողությունները․ {{Քաղվածք|Ջրի փոխարեն գետով արյուն էր հոսում, և հազարավոր անմեղ երեխաներ, անվնաս ծերունիներ, անօգնական կանայք, ուժեղ երիտասարդներ կորան գետի անդունդներում։ Ես փրկեցի այն, ինչ կարող էի պահել իմ ձեռքերով և ոտքերով։ Մնացած բոլորը, ինչպես ենթադրում եմ, կորան անհետ՝ առանց վերադարձի հույսի։|Մեհմեդ Ջելալ Բեյ|ref=<ref name="anerkennedenvölkermord" />}} Նա [[Ժամանակ (թերթ)|«Ժամանակ» թերթին]] տված հարցազրույցում բացատրել է 1918 թվականին, որ «Մայրաքաղաքը անընդհատ ճնշում էր գործադրում ինձ վրա, որպեսզի ես նրանց ուղարկեմ և աքսորեմ։ Սակայն ես չէի կարող իմ խզճին դեմ գնալ»<ref name="ariseker" />։ 1915 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Ջելալ բեյը ազատվել է Կոնիայի նահանգապետի պաշտոնից՝ տեղահանության հրամանները չկատարելու համար<ref name="ariseker" />։ Նրա հեռացումից հետո մնացած 10,000 հայերը տեղահանվել են երեք օրվա ընթացքում<ref name="rescuers" />։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 10-13 «Վաքիթ» օրաթերթում հրապարակել է երեք մասից բաղկացած հոդված, որտեղ հայտարարել է, որ ցեղասպանության ժամանակ մեծ ջանքեր է գործադրել հայերի նկատմամբ գործադրված բռնությունը կանխելու համար, այդ իսկ պատճառով հեռացել է պետական ծառայությունից<ref>Vakit gazetesi arşivleri, 10-13 Aralık 1918 (Rumi: 10-13 Kanunuevvel 1334), Sayfa: 1, Istanbul.</ref>։ [[Կոստանդնուպոլսի բռնազավթում|Կոստանդնուպոլսի բռնազավթման]] ժամանակ, 1921 թվականի հունվարից մինչև 1922 թվականի մարտ ամիսը զբաղեցրել է Կոստանդնուպոլսի քաղաքապետի պաշտոնը, որտեղ էլ 1926 թվականին մահացել է։ Նրա գերեզմանը գտնվում է ժամանակակից [[Թաքսիմ հրապարակ]]ի տեղում և հանվել է 1940 թվականին՝ վերակառուցման ժամանակ<ref>[http://www.mehmetcelalbey.com/tr/alintilar.php Mehmet Celal Bey — Alıntılar]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Թուրք պետական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ]] [[Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ]] [[Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ստամբուլի քաղաքապետեր]] t0cx2zl73htg3t08sqlg7jxfrv25z3f 10940455 10940449 2026-10-12T06:34:02Z Ապատ63 36683 10940455 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ}} '''Մեհմեդ Ջելալ բեյ''' ({{lang-ota|محمد جلال بك}}; {{ԱԾ}}), [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] պետական գործիչ, ով զբաղեցրել է նահանգների նահանգապետերի և նախարարների պաշտոններ։ [[Օսմանյան կայսրություն]]ում իրականացված [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] մասին գրքերի և վկայությունների հեղինակ<ref>Sinan Kuneralp: ''Son Dönem Osmanlı Erkan ve Ricali (1839—1922) Prosopografik Rehber.'' ISIS Press, Istanbul 1999, ISBN 975-428-118-1.</ref>։ == Կենսագրություն == Մեհմեդ Ջելալը ծնվել է 1863 թվականին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսի]] Քըզըլթոփրաք թաղամասում<ref>[http://www.mehmetcelalbey.com/tr/icerik2.php Mehmet Celal Bey]</ref>։ 1910 թվականի մարտից մինչև 1911 թվականի հուլիս ամիսը եղել է [[Էրզրումի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1911 թվականի հունիս- հոկտեմբեր ամիսներին եղել է [[Էդիրնեի վիլայեթ]]ի նահանգապետ։ 1911 թվականի հունիսից մինչև 1912 թվականի օգոստոս ամիսը եղել է [[Այդընի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1913 թվականի հուլիսից մինչև 1915 թվականի հուլիս ամիսը եղել է [[Հալեպի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1915 թվականի հունիս-սեպտեմբեր ամիսներին եղել է [[Կոնիայի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, իսկ 1919 թվականի նոյեմբերից մինչև 1920 թվականի օգոստոս ամիսը եղել է [[Ադանայի վիլայեթ]]ի նահանգապետ։ Բացի այդ, 1911 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին զբաղեցրել է ներքին գործերի փոխնախարարի պաշտոնը, իսկ 1913 թվականի հունվար-հուլիս ամիսներին եղել է Օսմանյան կայսրության առևտրի նախարար։ [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] ժամանակ զբաղեցրել է Հալեպի նահանգապետի պաշտոնը։ Նա կտրականապես հրաժարվել է կատարել երիտթուրքական կառավարության տեղահանության հրամանները, ինչի պատճառով 1915 թվականի հունիսին հեռացվել է պաշտոնից և տեղափոխվել Կոնիա, որպես նահանգապետ։ Նա փորձել է կանխել ցեղասպանության դատապարտված նահանգի հայերի կոտորածները։ Նրան հաճախ անվանում են թուրք [[Օսկար Շինդլեր]]<ref>{{cite news |date=August 4, 2010 |title=Türk Schindler'i: Vali Celal Bey |trans-title=The Turkish Schindler: Governor Celal Bey |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25120326/ |language=Turkish |agency=[[NTV (Turkey)|NTVMSNBC]]}}</ref><ref name="french">{{cite news |last1=Gerçek |first1=Burçin |date=24 April 2015 |title=Génocide arménien. Celal Bey, le préfet turc qui sauva des Arméniens |trans-title=Armenian Genocide. Celal Bey, the Turkish prefect who saved Armenians |url=http://www.ouest-france.fr/monde/genocide-armenien-celal-bey-le-prefet-turc-qui-sauva-des-armeniens-3355808 |language=French |agency=Ouest-France}}</ref>։ Հալեպի նահանգապետի պաշտոնում ծառայելիս Մեհմեթ Ջելալ բեյը սկզբում չէր հասկանում, որ տեղահանությունները նպատակ ունեին «ոչնչացնել» հայերին<ref name="taneryoungturks">{{cite book |last=Akçam |first=Taner |url=https://books.google.com/books?id=V_C3AKGSBqkC |title=The Young Turks' Crime Against Humanity: the Armenian Genocide and Ethnic Cleansing in the Ottoman Empire. |publisher=Princeton University Press |year=2012 |isbn=978-1-4008-4184-4 |location=Princeton}}</ref>. {{Քաղվածք|Խոստովանում եմ, ես չէի հավատում, որ այս հրամանները, այս գործողությունները վերաբերում էին հայերի ոչնչացմանը։ Ես երբեք չէի պատկերացնում, որ որևէ կառավարություն կարող է իր վրա վերցնել իր սեփական քաղաքացիներին այս կերպ ոչնչացնելու, ըստ էության ոչնչացնելով իր մարդկային կապիտալը, որը պետք է դիտարկել որպես երկրի ամենամեծ գանձը։ Ես ենթադրում էի, որ իրականացվող գործողությունները միջոցներ էին, որոնք բխում էին հայերին պատերազմի թատերաբեմից ժամանակավորապես հեռացնելու ցանկությունից և ձեռնարկվել էին պատերազմական իրավիճակի հետևանքով։|Մեհմեդ Ջելալ Բեյ|ref=<ref name="anerkennedenvölkermord" />}} Աչքի հիվանդության բուժում ստանալու պատրվակով Ջելալ բեյը մեկնել է [[Կոստանդնուպոլիս]] և այցելել [[Միություն և առաջադիմություն|Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի]] գլխավոր գրասենյակ՝ ներկայացնելու իր առարկությունները Կոնիայում տեղի ունեցած տեղահանությունների վերաբերյալ։ Նա կենտրոնական իշխանություններից երաշխիքներ ստանալուց հետո, որ նման տեղահանություններ տեղի չեն ունենա, հեռացել է<ref name="ariseker">{{cite news |last1=Şekeryan |first1=Ari |date=10 April 2015 |title='If you are sending me there to deport the Armenians, I can't do that!' |url=http://www.agos.com.tr/en/article/11243/if-you-are-sending-me-there-to-deport-the-armenians-i-cant-do-that |work=[[Agos]]}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, նա վերադարձել է Կոնիա, և պարզել, որ քաղաքի գրեթե բոլոր հայերն արդեն տեղահանված էին<ref name="rescuers">{{cite web |author1=Burçin Gerçek |author2=Taner Akcam |title=Turkish Rescuers |url=http://www.raoulwallenberg.net/wp-content/files_mf/1435335304ReportTurkishrescuerscomplete.pdf |publisher=[[International Raoul Wallenberg Foundation]]}}</ref>։ 1915-ի հոկտեմբերի 3-ին Ջելալ բեյը կրկին հեռացվել է նահանգապետի պաշտոնից։ Նա վերջնականապես հասկացել է, որ սխալվում է, և որ տեղահանությունների նպատակը հայերին «ոչնչացնելու փորձ» է։ Նա հետևյալ կերպ է նկարագրել գործողությունները<ref>{{Cite web |last= |date=2015-08-05 |title=Ջելալ բեյ - 100 Lives. Կոնիայի այս նահանգապետը փրկել է հայերի |url=https://www.aniarc.am/2015/08/05/celal-bay-100-lives-armenian-text/ |access-date=2026-10-12 |website=Aniarc |language=en-US}}</ref>․ {{Քաղվածք|Կոնիայում ես նման էի մի մարդու, որը նստած է գետի ափին և ոչ մի միջոց չունի որևէ մեկին փրկելու։ Գետով ջրի փոխարեն արյուն էր հոսում, և հազարավոր անմեղ երեխաներ, անվնաս ծերունիներ, անօգնական կանայք, ուժեղ երիտասարդներ այդ գետի հոսանքով գնում էին դեպի կորուստ։ Ում կարողացա փրկել իմ մերկ ձեռքերով, փրկեցի, իսկ մյուսները, ինչպես ենթադրում եմ, գնացին գետի հոսանքով՝ առանց վերադարձի հույսի։|Մեհմեդ Ջելալ Բեյ|ref=<ref name="anerkennedenvölkermord" />}} Նա [[Ժամանակ (թերթ)|«Ժամանակ» թերթին]] տված հարցազրույցում բացատրել է 1918 թվականին, որ «Մայրաքաղաքը անընդհատ ճնշում էր գործադրում ինձ վրա, որպեսզի ես նրանց ուղարկեմ և աքսորեմ։ Սակայն ես չէի կարող իմ խզճին դեմ գնալ»<ref name="ariseker" />։ 1915 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Ջելալ բեյը ազատվել է Կոնիայի նահանգապետի պաշտոնից՝ տեղահանության հրամանները չկատարելու համար<ref name="ariseker" />։ Նրա հեռացումից հետո մնացած 10,000 հայերը տեղահանվել են երեք օրվա ընթացքում<ref name="rescuers" />։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 10-13 «Վաքիթ» օրաթերթում հրապարակել է երեք մասից բաղկացած հոդված, որտեղ հայտարարել է, որ ցեղասպանության ժամանակ մեծ ջանքեր է գործադրել հայերի նկատմամբ գործադրված բռնությունը կանխելու համար, այդ իսկ պատճառով հեռացել է պետական ծառայությունից<ref>Vakit gazetesi arşivleri, 10-13 Aralık 1918 (Rumi: 10-13 Kanunuevvel 1334), Sayfa: 1, Istanbul.</ref>։ [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմում]] [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] պարտությունից հետո (1918 թ. հոկտեմբեր), երբ [[Երիտասարդ թուրքեր|երիտթուրք]] պարագլուխները ([[Թալեաթ փաշա|Թալեաթը]], [[Էնվեր փաշա|Էնվերը]], [[Ջեմալ փաշա|Ջեմալը]]) փախել էին երկրից, իշխանության եկած նոր կառավարությունը՝ հաղթած Արևմտյան տերություններին հաճոյանալով, դատում էր ցեղասպանության կազմակերպիչներին, Ջելալ բեյը հարգվել է<ref name="ariseker" /><ref name="gercek">{{cite web |last1=Gercek |first1=Burçin |title=Celal Bey |url=https://auroraprize.com/en/stories/detail/regular/8056/celal-bey |website=Aurora Prize |publisher=100 Lives}}</ref>։ [[Կոստանդնուպոլսի օկուպացիա|Կոստանդնուպոլսի բռնազավթման]] ժամանակ, 1921 թվականի հունվարից մինչև 1922 թվականի մարտ ամիսը զբաղեցրել է Կոստանդնուպոլսի քաղաքապետի պաշտոնը<ref name="gercek" /><ref name="sinan">{{cite book |last1=Kuneralp |first1=Sinan |url=https://books.google.com/books?id=Q0lpAAAAMAAJ |title=Son dönem Osmanlı erkân ve ricali, 1839-1922 |date=1999 |publisher=İsis |isbn=9789754281187 |page=92 |language=Turkish}}</ref><ref name="ariseker" />։ Մահացել է 1926 թվականին, Կոստանդնուպոլսում։ Նրա գերեզմանը գտնվում է ժամանակակից [[Թաքսիմ հրապարակ]]ի տեղում և հանվել է 1940 թվականին՝ վերակառուցման ժամանակ<ref>[http://www.mehmetcelalbey.com/tr/alintilar.php Mehmet Celal Bey — Alıntılar]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Թուրք պետական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ]] [[Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ]] [[Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ստամբուլի քաղաքապետեր]] nbn7slo5zwd03m4d39swrz9y5gtub4j 10940456 10940455 2026-10-12T06:39:15Z Ապատ63 36683 /* Կենսագրություն */ 10940456 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ}} '''Մեհմեդ Ջելալ բեյ''' ({{lang-ota|محمد جلال بك}}; {{ԱԾ}}), [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] պետական գործիչ, ով զբաղեցրել է նահանգների նահանգապետերի և նախարարների պաշտոններ։ [[Օսմանյան կայսրություն]]ում իրականացված [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] մասին գրքերի և վկայությունների հեղինակ<ref>Sinan Kuneralp: ''Son Dönem Osmanlı Erkan ve Ricali (1839—1922) Prosopografik Rehber.'' ISIS Press, Istanbul 1999, ISBN 975-428-118-1.</ref>։ == Կենսագրություն == Մեհմեդ Ջելալը ծնվել է 1863 թվականին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսի]] Քըզըլթոփրաք թաղամասում<ref>[http://www.mehmetcelalbey.com/tr/icerik2.php Mehmet Celal Bey]</ref>։ 1910 թվականի մարտից մինչև 1911 թվականի հուլիս ամիսը եղել է [[Էրզրումի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1911 թվականի հունիս- հոկտեմբեր ամիսներին եղել է [[Էդիրնեի վիլայեթ]]ի նահանգապետ։ 1911 թվականի հունիսից մինչև 1912 թվականի օգոստոս ամիսը եղել է [[Այդընի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1913 թվականի հուլիսից մինչև 1915 թվականի հուլիս ամիսը եղել է [[Հալեպի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1915 թվականի հունիս-սեպտեմբեր ամիսներին եղել է [[Կոնիայի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, իսկ 1919 թվականի նոյեմբերից մինչև 1920 թվականի օգոստոս ամիսը եղել է [[Ադանայի վիլայեթ]]ի նահանգապետ։ Բացի այդ, 1911 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին զբաղեցրել է ներքին գործերի փոխնախարարի պաշտոնը, իսկ 1913 թվականի հունվար-հուլիս ամիսներին եղել է Օսմանյան կայսրության առևտրի նախարար։ [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] ժամանակ զբաղեցրել է Հալեպի նահանգապետի պաշտոնը։ Նա կտրականապես հրաժարվել է կատարել երիտթուրքական կառավարության տեղահանության հրամանները, ինչի պատճառով 1915 թվականի հունիսին հեռացվել է պաշտոնից և տեղափոխվել Կոնիա, որպես նահանգապետ։ Նա փորձել է կանխել ցեղասպանության դատապարտված նահանգի հայերի կոտորածները։ Նրան հաճախ անվանում են թուրք [[Օսկար Շինդլեր]]<ref>{{cite news |date=August 4, 2010 |title=Türk Schindler'i: Vali Celal Bey |trans-title=The Turkish Schindler: Governor Celal Bey |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25120326/ |language=Turkish |agency=[[NTV (Turkey)|NTVMSNBC]]}}</ref><ref name="french">{{cite news |last1=Gerçek |first1=Burçin |date=24 April 2015 |title=Génocide arménien. Celal Bey, le préfet turc qui sauva des Arméniens |trans-title=Armenian Genocide. Celal Bey, the Turkish prefect who saved Armenians |url=http://www.ouest-france.fr/monde/genocide-armenien-celal-bey-le-prefet-turc-qui-sauva-des-armeniens-3355808 |language=French |agency=Ouest-France}}</ref>։ Հալեպի նահանգապետի պաշտոնում ծառայելիս Մեհմեթ Ջելալ բեյը սկզբում չէր հասկանում, որ տեղահանությունները նպատակ ունեին «ոչնչացնել» հայերին<ref name="taneryoungturks">{{cite book |last=Akçam |first=Taner |url=https://books.google.com/books?id=V_C3AKGSBqkC |title=The Young Turks' Crime Against Humanity: the Armenian Genocide and Ethnic Cleansing in the Ottoman Empire. |publisher=Princeton University Press |year=2012 |isbn=978-1-4008-4184-4 |location=Princeton}}</ref>. {{Քաղվածք|Խոստովանում եմ, ես չէի հավատում, որ այս հրամանները, այս գործողությունները վերաբերում էին հայերի ոչնչացմանը։ Ես երբեք չէի պատկերացնում, որ որևէ կառավարություն կարող է իր վրա վերցնել իր սեփական քաղաքացիներին այս կերպ ոչնչացնելու, ըստ էության ոչնչացնելով իր մարդկային կապիտալը, որը պետք է դիտարկել որպես երկրի ամենամեծ գանձը։ Ես ենթադրում էի, որ իրականացվող գործողությունները միջոցներ էին, որոնք բխում էին հայերին պատերազմի թատերաբեմից ժամանակավորապես հեռացնելու ցանկությունից և ձեռնարկվել էին պատերազմական իրավիճակի հետևանքով։|Մեհմեդ Ջելալ Բեյ|ref=<ref name="anerkennedenvölkermord" />}} Աչքի հիվանդության բուժում ստանալու պատրվակով Ջելալ բեյը մեկնել է [[Կոստանդնուպոլիս]] և այցելել [[Միություն և առաջադիմություն|Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի]] գլխավոր գրասենյակ՝ ներկայացնելու իր առարկությունները Կոնիայում տեղի ունեցած տեղահանությունների վերաբերյալ։ Նա կենտրոնական իշխանություններից երաշխիքներ ստանալուց հետո, որ նման տեղահանություններ տեղի չեն ունենա, հեռացել է<ref name="ariseker">{{cite news |last1=Şekeryan |first1=Ari |date=10 April 2015 |title='If you are sending me there to deport the Armenians, I can't do that!' |url=http://www.agos.com.tr/en/article/11243/if-you-are-sending-me-there-to-deport-the-armenians-i-cant-do-that |work=[[Agos]]}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, նա վերադարձել է Կոնիա, և պարզել, որ քաղաքի գրեթե բոլոր հայերն արդեն տեղահանված էին<ref name="rescuers">{{cite web |author1=Burçin Gerçek |author2=Taner Akcam |title=Turkish Rescuers |url=http://www.raoulwallenberg.net/wp-content/files_mf/1435335304ReportTurkishrescuerscomplete.pdf |publisher=[[International Raoul Wallenberg Foundation]]}}</ref>։ 1915-ի հոկտեմբերի 3-ին Ջելալ բեյը կրկին հեռացվել է նահանգապետի պաշտոնից։ Նա վերջնականապես հասկացել է, որ սխալվում է, և որ տեղահանությունների նպատակը հայերին «ոչնչացնելու փորձ» է։ Նա հետևյալ կերպ է նկարագրել գործողությունները<ref>{{Cite web |last= |date=2015-08-05 |title=Ջելալ բեյ - 100 Lives. Կոնիայի այս նահանգապետը փրկել է հայերի |url=https://www.aniarc.am/2015/08/05/celal-bay-100-lives-armenian-text/ |access-date=2026-10-12 |website=Aniarc |language=en-US}}</ref>․ {{Քաղվածք|Կոնիայում ես նման էի մի մարդու, որը նստած է գետի ափին և ոչ մի միջոց չունի որևէ մեկին փրկելու։ Գետով ջրի փոխարեն արյուն էր հոսում, և հազարավոր անմեղ երեխաներ, անվնաս ծերունիներ, անօգնական կանայք, ուժեղ երիտասարդներ այդ գետի հոսանքով գնում էին դեպի կորուստ։ Ում կարողացա փրկել իմ մերկ ձեռքերով, փրկեցի, իսկ մյուսները, ինչպես ենթադրում եմ, գնացին գետի հոսանքով՝ առանց վերադարձի հույսի։|Մեհմեդ Ջելալ Բեյ|ref=<ref name="anerkennedenvölkermord" />}} Նա [[Ժամանակ (թերթ)|«Ժամանակ» թերթին]] տված հարցազրույցում բացատրել է 1918 թվականին, որ «Մայրաքաղաքը անընդհատ ճնշում էր գործադրում ինձ վրա, որպեսզի ես նրանց ուղարկեմ և աքսորեմ։ Սակայն ես չէի կարող իմ խզճին դեմ գնալ»<ref name="ariseker" />։ 1915 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Ջելալ բեյը ազատվել է Կոնիայի նահանգապետի պաշտոնից՝ տեղահանության հրամանները չկատարելու համար<ref name="ariseker" />։ Նրա հեռացումից հետո մնացած 10,000 հայերը տեղահանվել են երեք օրվա ընթացքում<ref name="rescuers" />։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 10-13 «Վաքիթ» օրաթերթում հրապարակել է երեք մասից բաղկացած հոդված, որտեղ հայտարարել է, որ ցեղասպանության ժամանակ մեծ ջանքեր է գործադրել հայերի նկատմամբ գործադրված բռնությունը կանխելու համար, այդ իսկ պատճառով հեռացել է պետական ծառայությունից<ref>Vakit gazetesi arşivleri, 10-13 Aralık 1918 (Rumi: 10-13 Kanunuevvel 1334), Sayfa: 1, Istanbul.</ref>։ === Կյանքի վերջին տարիներ և մահ === [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմում]] [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] պարտությունից հետո (1918 թ. հոկտեմբեր), երբ [[Երիտասարդ թուրքեր|երիտթուրք]] պարագլուխները ([[Թալեաթ փաշա|Թալեաթը]], [[Էնվեր փաշա|Էնվերը]], [[Ջեմալ փաշա|Ջեմալը]]) փախել էին երկրից, իշխանության եկած նոր կառավարությունը՝ հաղթած Արևմտյան տերություններին հաճոյանալով, դատում էր ցեղասպանության կազմակերպիչներին, Ջելալ բեյը հարգվել է<ref name="ariseker" /><ref name="gercek">{{cite web |last1=Gercek |first1=Burçin |title=Celal Bey |url=https://auroraprize.com/en/stories/detail/regular/8056/celal-bey |website=Aurora Prize |publisher=100 Lives}}</ref>։ [[Կոստանդնուպոլսի օկուպացիա|Կոստանդնուպոլսի բռնազավթման]] ժամանակ, 1921 թվականի հունվարից մինչև 1922 թվականի մարտ ամիսը զբաղեցրել է Կոստանդնուպոլսի քաղաքապետի պաշտոնը<ref name="gercek" /><ref name="sinan">{{cite book |last1=Kuneralp |first1=Sinan |url=https://books.google.com/books?id=Q0lpAAAAMAAJ |title=Son dönem Osmanlı erkân ve ricali, 1839-1922 |date=1999 |publisher=İsis |isbn=9789754281187 |page=92 |language=Turkish}}</ref><ref name="ariseker" />։ Օկուպացիայի 5 տարիների ավարտվից հետո (1923 թվականի հոկտեմբերի 4-ին), երբ [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի պայմանագրի]] համաձայն՝ դաշնակիցների վերջին զորքերը լքեցին քաղաքը, և այն անցավ [[Թուրքիայի Հանրապետության պատմություն|Թուրքիայի Հանրապետության]] վերահսկողության տակ։ [[Քեմալականություն|Քեմալականների]] մուտքից հետո Ջելալ բեյի նման հին օսմանյան գործիչները մեկուսացվեցին քաղաքականությունից, ինչն էլ պատճառ դարձավ, որ նա իր կյանքի վերջին տարիներն ապրի մոռացության և աղքատության մեջ<ref name="gercek" />։ Մահացել է 1926 թվականին, Կոստանդնուպոլսում։ Նրա գերեզմանը գտնվում է ժամանակակից [[Թաքսիմ հրապարակ]]ի տեղում և հանվել է 1940 թվականին՝ վերակառուցման ժամանակ<ref>[http://www.mehmetcelalbey.com/tr/alintilar.php Mehmet Celal Bey — Alıntılar]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Թուրք պետական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ]] [[Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ]] [[Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ստամբուլի քաղաքապետեր]] c7e9rxitptgiar70pkqy01ynvyllatk 10940457 10940456 2026-10-12T06:41:05Z Ապատ63 36683 /* Կյանքի վերջին տարիներ և մահ */ 10940457 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ}} '''Մեհմեդ Ջելալ բեյ''' ({{lang-ota|محمد جلال بك}}; {{ԱԾ}}), [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] պետական գործիչ, ով զբաղեցրել է նահանգների նահանգապետերի և նախարարների պաշտոններ։ [[Օսմանյան կայսրություն]]ում իրականացված [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] մասին գրքերի և վկայությունների հեղինակ<ref>Sinan Kuneralp: ''Son Dönem Osmanlı Erkan ve Ricali (1839—1922) Prosopografik Rehber.'' ISIS Press, Istanbul 1999, ISBN 975-428-118-1.</ref>։ == Կենսագրություն == Մեհմեդ Ջելալը ծնվել է 1863 թվականին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսի]] Քըզըլթոփրաք թաղամասում<ref>[http://www.mehmetcelalbey.com/tr/icerik2.php Mehmet Celal Bey]</ref>։ 1910 թվականի մարտից մինչև 1911 թվականի հուլիս ամիսը եղել է [[Էրզրումի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1911 թվականի հունիս- հոկտեմբեր ամիսներին եղել է [[Էդիրնեի վիլայեթ]]ի նահանգապետ։ 1911 թվականի հունիսից մինչև 1912 թվականի օգոստոս ամիսը եղել է [[Այդընի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1913 թվականի հուլիսից մինչև 1915 թվականի հուլիս ամիսը եղել է [[Հալեպի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1915 թվականի հունիս-սեպտեմբեր ամիսներին եղել է [[Կոնիայի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, իսկ 1919 թվականի նոյեմբերից մինչև 1920 թվականի օգոստոս ամիսը եղել է [[Ադանայի վիլայեթ]]ի նահանգապետ։ Բացի այդ, 1911 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին զբաղեցրել է ներքին գործերի փոխնախարարի պաշտոնը, իսկ 1913 թվականի հունվար-հուլիս ամիսներին եղել է Օսմանյան կայսրության առևտրի նախարար։ [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] ժամանակ զբաղեցրել է Հալեպի նահանգապետի պաշտոնը։ Նա կտրականապես հրաժարվել է կատարել երիտթուրքական կառավարության տեղահանության հրամանները, ինչի պատճառով 1915 թվականի հունիսին հեռացվել է պաշտոնից և տեղափոխվել Կոնիա, որպես նահանգապետ։ Նա փորձել է կանխել ցեղասպանության դատապարտված նահանգի հայերի կոտորածները։ Նրան հաճախ անվանում են թուրք [[Օսկար Շինդլեր]]<ref>{{cite news |date=August 4, 2010 |title=Türk Schindler'i: Vali Celal Bey |trans-title=The Turkish Schindler: Governor Celal Bey |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25120326/ |language=Turkish |agency=[[NTV (Turkey)|NTVMSNBC]]}}</ref><ref name="french">{{cite news |last1=Gerçek |first1=Burçin |date=24 April 2015 |title=Génocide arménien. Celal Bey, le préfet turc qui sauva des Arméniens |trans-title=Armenian Genocide. Celal Bey, the Turkish prefect who saved Armenians |url=http://www.ouest-france.fr/monde/genocide-armenien-celal-bey-le-prefet-turc-qui-sauva-des-armeniens-3355808 |language=French |agency=Ouest-France}}</ref>։ Հալեպի նահանգապետի պաշտոնում ծառայելիս Մեհմեթ Ջելալ բեյը սկզբում չէր հասկանում, որ տեղահանությունները նպատակ ունեին «ոչնչացնել» հայերին<ref name="taneryoungturks">{{cite book |last=Akçam |first=Taner |url=https://books.google.com/books?id=V_C3AKGSBqkC |title=The Young Turks' Crime Against Humanity: the Armenian Genocide and Ethnic Cleansing in the Ottoman Empire. |publisher=Princeton University Press |year=2012 |isbn=978-1-4008-4184-4 |location=Princeton}}</ref>. {{Քաղվածք|Խոստովանում եմ, ես չէի հավատում, որ այս հրամանները, այս գործողությունները վերաբերում էին հայերի ոչնչացմանը։ Ես երբեք չէի պատկերացնում, որ որևէ կառավարություն կարող է իր վրա վերցնել իր սեփական քաղաքացիներին այս կերպ ոչնչացնելու, ըստ էության ոչնչացնելով իր մարդկային կապիտալը, որը պետք է դիտարկել որպես երկրի ամենամեծ գանձը։ Ես ենթադրում էի, որ իրականացվող գործողությունները միջոցներ էին, որոնք բխում էին հայերին պատերազմի թատերաբեմից ժամանակավորապես հեռացնելու ցանկությունից և ձեռնարկվել էին պատերազմական իրավիճակի հետևանքով։|Մեհմեդ Ջելալ Բեյ|ref=<ref name="anerkennedenvölkermord" />}} Աչքի հիվանդության բուժում ստանալու պատրվակով Ջելալ բեյը մեկնել է [[Կոստանդնուպոլիս]] և այցելել [[Միություն և առաջադիմություն|Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի]] գլխավոր գրասենյակ՝ ներկայացնելու իր առարկությունները Կոնիայում տեղի ունեցած տեղահանությունների վերաբերյալ։ Նա կենտրոնական իշխանություններից երաշխիքներ ստանալուց հետո, որ նման տեղահանություններ տեղի չեն ունենա, հեռացել է<ref name="ariseker">{{cite news |last1=Şekeryan |first1=Ari |date=10 April 2015 |title='If you are sending me there to deport the Armenians, I can't do that!' |url=http://www.agos.com.tr/en/article/11243/if-you-are-sending-me-there-to-deport-the-armenians-i-cant-do-that |work=[[Agos]]}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, նա վերադարձել է Կոնիա, և պարզել, որ քաղաքի գրեթե բոլոր հայերն արդեն տեղահանված էին<ref name="rescuers">{{cite web |author1=Burçin Gerçek |author2=Taner Akcam |title=Turkish Rescuers |url=http://www.raoulwallenberg.net/wp-content/files_mf/1435335304ReportTurkishrescuerscomplete.pdf |publisher=[[International Raoul Wallenberg Foundation]]}}</ref>։ 1915-ի հոկտեմբերի 3-ին Ջելալ բեյը կրկին հեռացվել է նահանգապետի պաշտոնից։ Նա վերջնականապես հասկացել է, որ սխալվում է, և որ տեղահանությունների նպատակը հայերին «ոչնչացնելու փորձ» է։ Նա հետևյալ կերպ է նկարագրել գործողությունները<ref>{{Cite web |last= |date=2015-08-05 |title=Ջելալ բեյ - 100 Lives. Կոնիայի այս նահանգապետը փրկել է հայերի |url=https://www.aniarc.am/2015/08/05/celal-bay-100-lives-armenian-text/ |access-date=2026-10-12 |website=Aniarc |language=en-US}}</ref>․ {{Քաղվածք|Կոնիայում ես նման էի մի մարդու, որը նստած է գետի ափին և ոչ մի միջոց չունի որևէ մեկին փրկելու։ Գետով ջրի փոխարեն արյուն էր հոսում, և հազարավոր անմեղ երեխաներ, անվնաս ծերունիներ, անօգնական կանայք, ուժեղ երիտասարդներ այդ գետի հոսանքով գնում էին դեպի կորուստ։ Ում կարողացա փրկել իմ մերկ ձեռքերով, փրկեցի, իսկ մյուսները, ինչպես ենթադրում եմ, գնացին գետի հոսանքով՝ առանց վերադարձի հույսի։|Մեհմեդ Ջելալ Բեյ|ref=<ref name="anerkennedenvölkermord" />}} Նա [[Ժամանակ (թերթ)|«Ժամանակ» թերթին]] տված հարցազրույցում բացատրել է 1918 թվականին, որ «Մայրաքաղաքը անընդհատ ճնշում էր գործադրում ինձ վրա, որպեսզի ես նրանց ուղարկեմ և աքսորեմ։ Սակայն ես չէի կարող իմ խզճին դեմ գնալ»<ref name="ariseker" />։ 1915 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Ջելալ բեյը ազատվել է Կոնիայի նահանգապետի պաշտոնից՝ տեղահանության հրամանները չկատարելու համար<ref name="ariseker" />։ Նրա հեռացումից հետո մնացած 10,000 հայերը տեղահանվել են երեք օրվա ընթացքում<ref name="rescuers" />։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 10-13 «Վաքիթ» օրաթերթում հրապարակել է երեք մասից բաղկացած հոդված, որտեղ հայտարարել է, որ ցեղասպանության ժամանակ մեծ ջանքեր է գործադրել հայերի նկատմամբ գործադրված բռնությունը կանխելու համար, այդ իսկ պատճառով հեռացել է պետական ծառայությունից<ref>Vakit gazetesi arşivleri, 10-13 Aralık 1918 (Rumi: 10-13 Kanunuevvel 1334), Sayfa: 1, Istanbul.</ref>։ === Կյանքի վերջին տարիներ և մահ === [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմում]] [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] պարտությունից հետո (1918 թ. հոկտեմբեր), երբ [[Երիտասարդ թուրքեր|երիտթուրք]] պարագլուխները ([[Թալեաթ փաշա|Թալեաթը]], [[Էնվեր փաշա|Էնվերը]], [[Ջեմալ փաշա|Ջեմալը]]) փախել էին երկրից, իշխանության եկած նոր կառավարությունը՝ հաղթած Արևմտյան տերություններին հաճոյանալով, [[Երիտթուրքերի դատավարություն (1919-1920)|դատում էր ցեղասպանության կազմակերպիչներին]], Ջելալ բեյը հարգվել է<ref name="ariseker" /><ref name="gercek">{{cite web |last1=Gercek |first1=Burçin |title=Celal Bey |url=https://auroraprize.com/en/stories/detail/regular/8056/celal-bey |website=Aurora Prize |publisher=100 Lives}}</ref>։ [[Կոստանդնուպոլսի օկուպացիա|Կոստանդնուպոլսի բռնազավթման]] ժամանակ, 1921 թվականի հունվարից մինչև 1922 թվականի մարտ ամիսը զբաղեցրել է Կոստանդնուպոլսի քաղաքապետի պաշտոնը<ref name="gercek" /><ref name="sinan">{{cite book |last1=Kuneralp |first1=Sinan |url=https://books.google.com/books?id=Q0lpAAAAMAAJ |title=Son dönem Osmanlı erkân ve ricali, 1839-1922 |date=1999 |publisher=İsis |isbn=9789754281187 |page=92 |language=Turkish}}</ref><ref name="ariseker" />։ Օկուպացիայի 5 տարիների ավարտվից հետո (1923 թվականի հոկտեմբերի 4-ին), երբ [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի պայմանագրի]] համաձայն՝ դաշնակիցների վերջին զորքերը լքեցին քաղաքը, և այն անցավ [[Թուրքիայի Հանրապետության պատմություն|Թուրքիայի Հանրապետության]] վերահսկողության տակ։ [[Քեմալականություն|Քեմալականների]] մուտքից հետո Ջելալ բեյի նման հին օսմանյան գործիչները մեկուսացվեցին քաղաքականությունից, ինչն էլ պատճառ դարձավ, որ նա իր կյանքի վերջին տարիներն ապրի մոռացության և աղքատության մեջ<ref name="gercek" />։ Մահացել է 1926 թվականին, Կոստանդնուպոլսում։ Նրա գերեզմանը գտնվում է ժամանակակից [[Թաքսիմ հրապարակ]]ի տեղում և հանվել է 1940 թվականին՝ վերակառուցման ժամանակ<ref>[http://www.mehmetcelalbey.com/tr/alintilar.php Mehmet Celal Bey — Alıntılar]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Թուրք պետական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ]] [[Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ]] [[Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ստամբուլի քաղաքապետեր]] o6opriwb1lxkkugw4gpicb1v636lezq 10940458 10940457 2026-10-12T06:43:11Z Ապատ63 36683 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության նախարարներ]], [[Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքական գործիչներ]] 10940458 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ}} '''Մեհմեդ Ջելալ բեյ''' ({{lang-ota|محمد جلال بك}}; {{ԱԾ}}), [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] պետական գործիչ, ով զբաղեցրել է նահանգների նահանգապետերի և նախարարների պաշտոններ։ [[Օսմանյան կայսրություն]]ում իրականացված [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] մասին գրքերի և վկայությունների հեղինակ<ref>Sinan Kuneralp: ''Son Dönem Osmanlı Erkan ve Ricali (1839—1922) Prosopografik Rehber.'' ISIS Press, Istanbul 1999, ISBN 975-428-118-1.</ref>։ == Կենսագրություն == Մեհմեդ Ջելալը ծնվել է 1863 թվականին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսի]] Քըզըլթոփրաք թաղամասում<ref>[http://www.mehmetcelalbey.com/tr/icerik2.php Mehmet Celal Bey]</ref>։ 1910 թվականի մարտից մինչև 1911 թվականի հուլիս ամիսը եղել է [[Էրզրումի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1911 թվականի հունիս- հոկտեմբեր ամիսներին եղել է [[Էդիրնեի վիլայեթ]]ի նահանգապետ։ 1911 թվականի հունիսից մինչև 1912 թվականի օգոստոս ամիսը եղել է [[Այդընի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1913 թվականի հուլիսից մինչև 1915 թվականի հուլիս ամիսը եղել է [[Հալեպի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1915 թվականի հունիս-սեպտեմբեր ամիսներին եղել է [[Կոնիայի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, իսկ 1919 թվականի նոյեմբերից մինչև 1920 թվականի օգոստոս ամիսը եղել է [[Ադանայի վիլայեթ]]ի նահանգապետ։ Բացի այդ, 1911 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին զբաղեցրել է ներքին գործերի փոխնախարարի պաշտոնը, իսկ 1913 թվականի հունվար-հուլիս ամիսներին եղել է Օսմանյան կայսրության առևտրի նախարար։ [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] ժամանակ զբաղեցրել է Հալեպի նահանգապետի պաշտոնը։ Նա կտրականապես հրաժարվել է կատարել երիտթուրքական կառավարության տեղահանության հրամանները, ինչի պատճառով 1915 թվականի հունիսին հեռացվել է պաշտոնից և տեղափոխվել Կոնիա, որպես նահանգապետ։ Նա փորձել է կանխել ցեղասպանության դատապարտված նահանգի հայերի կոտորածները։ Նրան հաճախ անվանում են թուրք [[Օսկար Շինդլեր]]<ref>{{cite news |date=August 4, 2010 |title=Türk Schindler'i: Vali Celal Bey |trans-title=The Turkish Schindler: Governor Celal Bey |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25120326/ |language=Turkish |agency=[[NTV (Turkey)|NTVMSNBC]]}}</ref><ref name="french">{{cite news |last1=Gerçek |first1=Burçin |date=24 April 2015 |title=Génocide arménien. Celal Bey, le préfet turc qui sauva des Arméniens |trans-title=Armenian Genocide. Celal Bey, the Turkish prefect who saved Armenians |url=http://www.ouest-france.fr/monde/genocide-armenien-celal-bey-le-prefet-turc-qui-sauva-des-armeniens-3355808 |language=French |agency=Ouest-France}}</ref>։ Հալեպի նահանգապետի պաշտոնում ծառայելիս Մեհմեթ Ջելալ բեյը սկզբում չէր հասկանում, որ տեղահանությունները նպատակ ունեին «ոչնչացնել» հայերին<ref name="taneryoungturks">{{cite book |last=Akçam |first=Taner |url=https://books.google.com/books?id=V_C3AKGSBqkC |title=The Young Turks' Crime Against Humanity: the Armenian Genocide and Ethnic Cleansing in the Ottoman Empire. |publisher=Princeton University Press |year=2012 |isbn=978-1-4008-4184-4 |location=Princeton}}</ref>. {{Քաղվածք|Խոստովանում եմ, ես չէի հավատում, որ այս հրամանները, այս գործողությունները վերաբերում էին հայերի ոչնչացմանը։ Ես երբեք չէի պատկերացնում, որ որևէ կառավարություն կարող է իր վրա վերցնել իր սեփական քաղաքացիներին այս կերպ ոչնչացնելու, ըստ էության ոչնչացնելով իր մարդկային կապիտալը, որը պետք է դիտարկել որպես երկրի ամենամեծ գանձը։ Ես ենթադրում էի, որ իրականացվող գործողությունները միջոցներ էին, որոնք բխում էին հայերին պատերազմի թատերաբեմից ժամանակավորապես հեռացնելու ցանկությունից և ձեռնարկվել էին պատերազմական իրավիճակի հետևանքով։|Մեհմեդ Ջելալ Բեյ|ref=<ref name="anerkennedenvölkermord" />}} Աչքի հիվանդության բուժում ստանալու պատրվակով Ջելալ բեյը մեկնել է [[Կոստանդնուպոլիս]] և այցելել [[Միություն և առաջադիմություն|Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի]] գլխավոր գրասենյակ՝ ներկայացնելու իր առարկությունները Կոնիայում տեղի ունեցած տեղահանությունների վերաբերյալ։ Նա կենտրոնական իշխանություններից երաշխիքներ ստանալուց հետո, որ նման տեղահանություններ տեղի չեն ունենա, հեռացել է<ref name="ariseker">{{cite news |last1=Şekeryan |first1=Ari |date=10 April 2015 |title='If you are sending me there to deport the Armenians, I can't do that!' |url=http://www.agos.com.tr/en/article/11243/if-you-are-sending-me-there-to-deport-the-armenians-i-cant-do-that |work=[[Agos]]}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, նա վերադարձել է Կոնիա, և պարզել, որ քաղաքի գրեթե բոլոր հայերն արդեն տեղահանված էին<ref name="rescuers">{{cite web |author1=Burçin Gerçek |author2=Taner Akcam |title=Turkish Rescuers |url=http://www.raoulwallenberg.net/wp-content/files_mf/1435335304ReportTurkishrescuerscomplete.pdf |publisher=[[International Raoul Wallenberg Foundation]]}}</ref>։ 1915-ի հոկտեմբերի 3-ին Ջելալ բեյը կրկին հեռացվել է նահանգապետի պաշտոնից։ Նա վերջնականապես հասկացել է, որ սխալվում է, և որ տեղահանությունների նպատակը հայերին «ոչնչացնելու փորձ» է։ Նա հետևյալ կերպ է նկարագրել գործողությունները<ref>{{Cite web |last= |date=2015-08-05 |title=Ջելալ բեյ - 100 Lives. Կոնիայի այս նահանգապետը փրկել է հայերի |url=https://www.aniarc.am/2015/08/05/celal-bay-100-lives-armenian-text/ |access-date=2026-10-12 |website=Aniarc |language=en-US}}</ref>․ {{Քաղվածք|Կոնիայում ես նման էի մի մարդու, որը նստած է գետի ափին և ոչ մի միջոց չունի որևէ մեկին փրկելու։ Գետով ջրի փոխարեն արյուն էր հոսում, և հազարավոր անմեղ երեխաներ, անվնաս ծերունիներ, անօգնական կանայք, ուժեղ երիտասարդներ այդ գետի հոսանքով գնում էին դեպի կորուստ։ Ում կարողացա փրկել իմ մերկ ձեռքերով, փրկեցի, իսկ մյուսները, ինչպես ենթադրում եմ, գնացին գետի հոսանքով՝ առանց վերադարձի հույսի։|Մեհմեդ Ջելալ Բեյ|ref=<ref name="anerkennedenvölkermord" />}} Նա [[Ժամանակ (թերթ)|«Ժամանակ» թերթին]] տված հարցազրույցում բացատրել է 1918 թվականին, որ «Մայրաքաղաքը անընդհատ ճնշում էր գործադրում ինձ վրա, որպեսզի ես նրանց ուղարկեմ և աքսորեմ։ Սակայն ես չէի կարող իմ խզճին դեմ գնալ»<ref name="ariseker" />։ 1915 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Ջելալ բեյը ազատվել է Կոնիայի նահանգապետի պաշտոնից՝ տեղահանության հրամանները չկատարելու համար<ref name="ariseker" />։ Նրա հեռացումից հետո մնացած 10,000 հայերը տեղահանվել են երեք օրվա ընթացքում<ref name="rescuers" />։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 10-13 «Վաքիթ» օրաթերթում հրապարակել է երեք մասից բաղկացած հոդված, որտեղ հայտարարել է, որ ցեղասպանության ժամանակ մեծ ջանքեր է գործադրել հայերի նկատմամբ գործադրված բռնությունը կանխելու համար, այդ իսկ պատճառով հեռացել է պետական ծառայությունից<ref>Vakit gazetesi arşivleri, 10-13 Aralık 1918 (Rumi: 10-13 Kanunuevvel 1334), Sayfa: 1, Istanbul.</ref>։ === Կյանքի վերջին տարիներ և մահ === [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմում]] [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] պարտությունից հետո (1918 թ. հոկտեմբեր), երբ [[Երիտասարդ թուրքեր|երիտթուրք]] պարագլուխները ([[Թալեաթ փաշա|Թալեաթը]], [[Էնվեր փաշա|Էնվերը]], [[Ջեմալ փաշա|Ջեմալը]]) փախել էին երկրից, իշխանության եկած նոր կառավարությունը՝ հաղթած Արևմտյան տերություններին հաճոյանալով, [[Երիտթուրքերի դատավարություն (1919-1920)|դատում էր ցեղասպանության կազմակերպիչներին]], Ջելալ բեյը հարգվել է<ref name="ariseker" /><ref name="gercek">{{cite web |last1=Gercek |first1=Burçin |title=Celal Bey |url=https://auroraprize.com/en/stories/detail/regular/8056/celal-bey |website=Aurora Prize |publisher=100 Lives}}</ref>։ [[Կոստանդնուպոլսի օկուպացիա|Կոստանդնուպոլսի բռնազավթման]] ժամանակ, 1921 թվականի հունվարից մինչև 1922 թվականի մարտ ամիսը զբաղեցրել է Կոստանդնուպոլսի քաղաքապետի պաշտոնը<ref name="gercek" /><ref name="sinan">{{cite book |last1=Kuneralp |first1=Sinan |url=https://books.google.com/books?id=Q0lpAAAAMAAJ |title=Son dönem Osmanlı erkân ve ricali, 1839-1922 |date=1999 |publisher=İsis |isbn=9789754281187 |page=92 |language=Turkish}}</ref><ref name="ariseker" />։ Օկուպացիայի 5 տարիների ավարտվից հետո (1923 թվականի հոկտեմբերի 4-ին), երբ [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի պայմանագրի]] համաձայն՝ դաշնակիցների վերջին զորքերը լքեցին քաղաքը, և այն անցավ [[Թուրքիայի Հանրապետության պատմություն|Թուրքիայի Հանրապետության]] վերահսկողության տակ։ [[Քեմալականություն|Քեմալականների]] մուտքից հետո Ջելալ բեյի նման հին օսմանյան գործիչները մեկուսացվեցին քաղաքականությունից, ինչն էլ պատճառ դարձավ, որ նա իր կյանքի վերջին տարիներն ապրի մոռացության և աղքատության մեջ<ref name="gercek" />։ Մահացել է 1926 թվականին, Կոստանդնուպոլսում։ Նրա գերեզմանը գտնվում է ժամանակակից [[Թաքսիմ հրապարակ]]ի տեղում և հանվել է 1940 թվականին՝ վերակառուցման ժամանակ<ref>[http://www.mehmetcelalbey.com/tr/alintilar.php Mehmet Celal Bey — Alıntılar]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Թուրք պետական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ]] [[Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ]] [[Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ստամբուլի քաղաքապետեր]] [[Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության նախարարներ]] [[Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքական գործիչներ]] 1g4yi62elx8vfqm5doev42nlfhclouz 10940459 10940458 2026-10-12T06:43:39Z Ապատ63 36683 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ժամանակ հայերին փրկածներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940459 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ}} '''Մեհմեդ Ջելալ բեյ''' ({{lang-ota|محمد جلال بك}}; {{ԱԾ}}), [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] պետական գործիչ, ով զբաղեցրել է նահանգների նահանգապետերի և նախարարների պաշտոններ։ [[Օսմանյան կայսրություն]]ում իրականացված [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] մասին գրքերի և վկայությունների հեղինակ<ref>Sinan Kuneralp: ''Son Dönem Osmanlı Erkan ve Ricali (1839—1922) Prosopografik Rehber.'' ISIS Press, Istanbul 1999, ISBN 975-428-118-1.</ref>։ == Կենսագրություն == Մեհմեդ Ջելալը ծնվել է 1863 թվականին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսի]] Քըզըլթոփրաք թաղամասում<ref>[http://www.mehmetcelalbey.com/tr/icerik2.php Mehmet Celal Bey]</ref>։ 1910 թվականի մարտից մինչև 1911 թվականի հուլիս ամիսը եղել է [[Էրզրումի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1911 թվականի հունիս- հոկտեմբեր ամիսներին եղել է [[Էդիրնեի վիլայեթ]]ի նահանգապետ։ 1911 թվականի հունիսից մինչև 1912 թվականի օգոստոս ամիսը եղել է [[Այդընի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1913 թվականի հուլիսից մինչև 1915 թվականի հուլիս ամիսը եղել է [[Հալեպի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, 1915 թվականի հունիս-սեպտեմբեր ամիսներին եղել է [[Կոնիայի վիլայեթ]]ի նահանգապետ, իսկ 1919 թվականի նոյեմբերից մինչև 1920 թվականի օգոստոս ամիսը եղել է [[Ադանայի վիլայեթ]]ի նահանգապետ։ Բացի այդ, 1911 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին զբաղեցրել է ներքին գործերի փոխնախարարի պաշտոնը, իսկ 1913 թվականի հունվար-հուլիս ամիսներին եղել է Օսմանյան կայսրության առևտրի նախարար։ [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] ժամանակ զբաղեցրել է Հալեպի նահանգապետի պաշտոնը։ Նա կտրականապես հրաժարվել է կատարել երիտթուրքական կառավարության տեղահանության հրամանները, ինչի պատճառով 1915 թվականի հունիսին հեռացվել է պաշտոնից և տեղափոխվել Կոնիա, որպես նահանգապետ։ Նա փորձել է կանխել ցեղասպանության դատապարտված նահանգի հայերի կոտորածները։ Նրան հաճախ անվանում են թուրք [[Օսկար Շինդլեր]]<ref>{{cite news |date=August 4, 2010 |title=Türk Schindler'i: Vali Celal Bey |trans-title=The Turkish Schindler: Governor Celal Bey |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25120326/ |language=Turkish |agency=[[NTV (Turkey)|NTVMSNBC]]}}</ref><ref name="french">{{cite news |last1=Gerçek |first1=Burçin |date=24 April 2015 |title=Génocide arménien. Celal Bey, le préfet turc qui sauva des Arméniens |trans-title=Armenian Genocide. Celal Bey, the Turkish prefect who saved Armenians |url=http://www.ouest-france.fr/monde/genocide-armenien-celal-bey-le-prefet-turc-qui-sauva-des-armeniens-3355808 |language=French |agency=Ouest-France}}</ref>։ Հալեպի նահանգապետի պաշտոնում ծառայելիս Մեհմեթ Ջելալ բեյը սկզբում չէր հասկանում, որ տեղահանությունները նպատակ ունեին «ոչնչացնել» հայերին<ref name="taneryoungturks">{{cite book |last=Akçam |first=Taner |url=https://books.google.com/books?id=V_C3AKGSBqkC |title=The Young Turks' Crime Against Humanity: the Armenian Genocide and Ethnic Cleansing in the Ottoman Empire. |publisher=Princeton University Press |year=2012 |isbn=978-1-4008-4184-4 |location=Princeton}}</ref>. {{Քաղվածք|Խոստովանում եմ, ես չէի հավատում, որ այս հրամանները, այս գործողությունները վերաբերում էին հայերի ոչնչացմանը։ Ես երբեք չէի պատկերացնում, որ որևէ կառավարություն կարող է իր վրա վերցնել իր սեփական քաղաքացիներին այս կերպ ոչնչացնելու, ըստ էության ոչնչացնելով իր մարդկային կապիտալը, որը պետք է դիտարկել որպես երկրի ամենամեծ գանձը։ Ես ենթադրում էի, որ իրականացվող գործողությունները միջոցներ էին, որոնք բխում էին հայերին պատերազմի թատերաբեմից ժամանակավորապես հեռացնելու ցանկությունից և ձեռնարկվել էին պատերազմական իրավիճակի հետևանքով։|Մեհմեդ Ջելալ Բեյ|ref=<ref name="anerkennedenvölkermord" />}} Աչքի հիվանդության բուժում ստանալու պատրվակով Ջելալ բեյը մեկնել է [[Կոստանդնուպոլիս]] և այցելել [[Միություն և առաջադիմություն|Միություն և առաջադիմություն կոմիտեի]] գլխավոր գրասենյակ՝ ներկայացնելու իր առարկությունները Կոնիայում տեղի ունեցած տեղահանությունների վերաբերյալ։ Նա կենտրոնական իշխանություններից երաշխիքներ ստանալուց հետո, որ նման տեղահանություններ տեղի չեն ունենա, հեռացել է<ref name="ariseker">{{cite news |last1=Şekeryan |first1=Ari |date=10 April 2015 |title='If you are sending me there to deport the Armenians, I can't do that!' |url=http://www.agos.com.tr/en/article/11243/if-you-are-sending-me-there-to-deport-the-armenians-i-cant-do-that |work=[[Agos]]}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, նա վերադարձել է Կոնիա, և պարզել, որ քաղաքի գրեթե բոլոր հայերն արդեն տեղահանված էին<ref name="rescuers">{{cite web |author1=Burçin Gerçek |author2=Taner Akcam |title=Turkish Rescuers |url=http://www.raoulwallenberg.net/wp-content/files_mf/1435335304ReportTurkishrescuerscomplete.pdf |publisher=[[International Raoul Wallenberg Foundation]]}}</ref>։ 1915-ի հոկտեմբերի 3-ին Ջելալ բեյը կրկին հեռացվել է նահանգապետի պաշտոնից։ Նա վերջնականապես հասկացել է, որ սխալվում է, և որ տեղահանությունների նպատակը հայերին «ոչնչացնելու փորձ» է։ Նա հետևյալ կերպ է նկարագրել գործողությունները<ref>{{Cite web |last= |date=2015-08-05 |title=Ջելալ բեյ - 100 Lives. Կոնիայի այս նահանգապետը փրկել է հայերի |url=https://www.aniarc.am/2015/08/05/celal-bay-100-lives-armenian-text/ |access-date=2026-10-12 |website=Aniarc |language=en-US}}</ref>․ {{Քաղվածք|Կոնիայում ես նման էի մի մարդու, որը նստած է գետի ափին և ոչ մի միջոց չունի որևէ մեկին փրկելու։ Գետով ջրի փոխարեն արյուն էր հոսում, և հազարավոր անմեղ երեխաներ, անվնաս ծերունիներ, անօգնական կանայք, ուժեղ երիտասարդներ այդ գետի հոսանքով գնում էին դեպի կորուստ։ Ում կարողացա փրկել իմ մերկ ձեռքերով, փրկեցի, իսկ մյուսները, ինչպես ենթադրում եմ, գնացին գետի հոսանքով՝ առանց վերադարձի հույսի։|Մեհմեդ Ջելալ Բեյ|ref=<ref name="anerkennedenvölkermord" />}} Նա [[Ժամանակ (թերթ)|«Ժամանակ» թերթին]] տված հարցազրույցում բացատրել է 1918 թվականին, որ «Մայրաքաղաքը անընդհատ ճնշում էր գործադրում ինձ վրա, որպեսզի ես նրանց ուղարկեմ և աքսորեմ։ Սակայն ես չէի կարող իմ խզճին դեմ գնալ»<ref name="ariseker" />։ 1915 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Ջելալ բեյը ազատվել է Կոնիայի նահանգապետի պաշտոնից՝ տեղահանության հրամանները չկատարելու համար<ref name="ariseker" />։ Նրա հեռացումից հետո մնացած 10,000 հայերը տեղահանվել են երեք օրվա ընթացքում<ref name="rescuers" />։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 10-13 «Վաքիթ» օրաթերթում հրապարակել է երեք մասից բաղկացած հոդված, որտեղ հայտարարել է, որ ցեղասպանության ժամանակ մեծ ջանքեր է գործադրել հայերի նկատմամբ գործադրված բռնությունը կանխելու համար, այդ իսկ պատճառով հեռացել է պետական ծառայությունից<ref>Vakit gazetesi arşivleri, 10-13 Aralık 1918 (Rumi: 10-13 Kanunuevvel 1334), Sayfa: 1, Istanbul.</ref>։ === Կյանքի վերջին տարիներ և մահ === [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմում]] [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] պարտությունից հետո (1918 թ. հոկտեմբեր), երբ [[Երիտասարդ թուրքեր|երիտթուրք]] պարագլուխները ([[Թալեաթ փաշա|Թալեաթը]], [[Էնվեր փաշա|Էնվերը]], [[Ջեմալ փաշա|Ջեմալը]]) փախել էին երկրից, իշխանության եկած նոր կառավարությունը՝ հաղթած Արևմտյան տերություններին հաճոյանալով, [[Երիտթուրքերի դատավարություն (1919-1920)|դատում էր ցեղասպանության կազմակերպիչներին]], Ջելալ բեյը հարգվել է<ref name="ariseker" /><ref name="gercek">{{cite web |last1=Gercek |first1=Burçin |title=Celal Bey |url=https://auroraprize.com/en/stories/detail/regular/8056/celal-bey |website=Aurora Prize |publisher=100 Lives}}</ref>։ [[Կոստանդնուպոլսի օկուպացիա|Կոստանդնուպոլսի բռնազավթման]] ժամանակ, 1921 թվականի հունվարից մինչև 1922 թվականի մարտ ամիսը զբաղեցրել է Կոստանդնուպոլսի քաղաքապետի պաշտոնը<ref name="gercek" /><ref name="sinan">{{cite book |last1=Kuneralp |first1=Sinan |url=https://books.google.com/books?id=Q0lpAAAAMAAJ |title=Son dönem Osmanlı erkân ve ricali, 1839-1922 |date=1999 |publisher=İsis |isbn=9789754281187 |page=92 |language=Turkish}}</ref><ref name="ariseker" />։ Օկուպացիայի 5 տարիների ավարտվից հետո (1923 թվականի հոկտեմբերի 4-ին), երբ [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի պայմանագրի]] համաձայն՝ դաշնակիցների վերջին զորքերը լքեցին քաղաքը, և այն անցավ [[Թուրքիայի Հանրապետության պատմություն|Թուրքիայի Հանրապետության]] վերահսկողության տակ։ [[Քեմալականություն|Քեմալականների]] մուտքից հետո Ջելալ բեյի նման հին օսմանյան գործիչները մեկուսացվեցին քաղաքականությունից, ինչն էլ պատճառ դարձավ, որ նա իր կյանքի վերջին տարիներն ապրի մոռացության և աղքատության մեջ<ref name="gercek" />։ Մահացել է 1926 թվականին, Կոստանդնուպոլսում։ Նրա գերեզմանը գտնվում է ժամանակակից [[Թաքսիմ հրապարակ]]ի տեղում և հանվել է 1940 թվականին՝ վերակառուցման ժամանակ<ref>[http://www.mehmetcelalbey.com/tr/alintilar.php Mehmet Celal Bey — Alıntılar]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Թուրք պետական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ]] [[Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ]] [[Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ստամբուլի քաղաքապետեր]] [[Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության նախարարներ]] [[Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ժամանակ հայերին փրկածներ]] 8j4ggr4fl5qazin702268ijfwcxwlhh 0 846157 10940450 10447505 2026-10-12T06:17:16Z ~2026-47327-75 176112 /* Քվանտային վիճակագրություն */ 10940450 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} '''Պաուլ Էրենֆեստ''' ({{lang-de|Paul Ehrenfest}}, {{ԱԾ}}), ավստրիացի և հոլանդացի ֆիզիկոս-տեսաբան, [[Նիդերլանդներ]]ի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամ, [[ԽՍՀՄ]] գիտությունների ակադեմիայի թղթակից-անդամ (1924), [[Դանիա]]յի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ (1933)։ Գիտական խոշոր դպրոցի հիմնադիր է։ Լինելով [[Լյուդվիգ Բոլցման]]ի աշակերտը` Էրենֆեստն ակտիվ զարգացրել է և ընդունել [[վիճակագրական մեխանիկա]]յի մեթոդները. նրա ձեռքբերումներից են իր ուսուցչի հայացքների լուսաբանումը, որ տրված է հանրագիտարանային հայտնի հոդվածում, որոշ դինամիկ համակարգերի առանձնահատկությունը (էրգոդիկություն) և [[փուլային անցում]]ների առաջին դասակարգումը։ [[Քվանտային ֆիզիկա]]յի բնագավառում հիմնական արդյունքներն են` առաջին խիստ ապացուցումը, որ ջերմային ճառագայթման [[Պլանկի ճառագայթման օրենք]]ի ստացման համար անհրաժեշտ է դիսկրետություն, ադիաբատիկ վարկածի ձևակերպում, որը [[Քվանտային տեսություն|քվանտային տեսության]] հիմնական կոնստրուկտիվ սկզբունքներից է և ի վերջո ժամանակակից քվանտային մեխանիկայի ստեղծում և Էրենֆեստի թեորեմի սահմանում, որով ապացուցվում է [[քվանտային մեխանիկա]]յի կապը դասականի հետ։ Գիտնականի աշխատանքների մի շարք նվիրված է քվանտային վիճակագրությանը (Էրենֆեստ-Օպենհայմերի թեորեմ և այլ արդյունքներ), [[Հարաբերականության տեսություն|հարաբերականության տեսությանը]] ([[Էրենֆեստի պարադոքս]], Տոլմեն-Էրենֆեստի էֆեկտ), ֆիզիկայում տարածքի [[Չափականություն|չափականության]] դերի վերլուծությանը։ == Կենսագրություն == === Ծագում և կրթություն (1880-1907) === Պաուլ Էրենֆեստը ծնվել է 1880 թվականի հունվարի 18-ին [[Վիեննա]]յում, հրեական ընտանիքում, որը ծագումով [[Մորավիա]]յի [[Լոշտիցե]] քաղաքից էր։ Նրա ծնողներն էին Զիգմունդ Սոլոմոն Էրենֆեստը (Sigmund Salomon Ehrenfest, 1838-1896) և Յոհանա Էլինեկը (Johanna Jellinek, 1844-1892): Նրանք ունեին հինգ տղաներ` Արթուր (1862), Էմիլ (1865), Հուգո (1870), Օտտո (1872) և Պաուլ (1880)` նրանցից ամենակրտսերը։ Ընտանիքի հայրը խանութի սեփականատեր էր (գտնվում էր Վիեննայի Ֆավերիտեն շրջանում), որտեղ վաճառվում էին առաջին անհրաժեշտության արտադրական չոր ապրանքներ։ Այդ ունեցվածքը բավարարում էր բարեկեցիկ կյանքի և որդիներին լավ ուսման տալու համար։ Պաուլը հիվանդոտ, երազող ու տպավորվող երեխա էր, սակայն դրա հետ մեկտեղ նրա մոտ փոքրուց դրսևորվել էր տրամաբանոեն մտածելու հակումը` ցույց տալով անտրամաբանականությունը կարդացածում կամ լսածում (օրինակ` հեքիաթներ, [[Աստվածաշունչ]])։ Ապագա գիտնականի վրա մեծ ազդեցություն է թողել ավագ եղբայրը` Արթուրը, ով տաղանդավոր ինժեներ էր։ Հենց Արթուրն է կրտսեր եղբորը ծանոթացրել բնական գիտությունների հիմքերին (օրինակ` [[էներգիայի պահպանման օրենք]]) և տունը ձևավորել տեխնիկական սարքերով` հեռախոս, էլեկտրական զանգ, օբսկուրա խցիկ, ինչը մանուկ Պաուլի վրա մեծ ազդեցություն է թողել։ [[Ֆիզիկա]]յի ու [[մաթեմատիկա]]յի ուսումնասիրումը պատանի Պաուլը շարունակում է գիմնազիայում (նախ` Akademisches Gymnasium, ապա` Franz Josef Gymnasium), ինչը նպաստել է Գուստավ Հերգլոտցի ({{lang-en|Gustav Herglotz}}) հետ հանդիպմանը, ով հետագայում նույնպես դարձել է հետազոտող։ Ապագա մասնագիտության ընտրության հարցում զգալի դեր է ունեցել ֆիզիկայի ուսուցիչ Ս. Վալենտինը։ Սակայն ընդհանուր առմամբ ուսումնառությունը գիմնազիայում դժվար փորձություն էր Պաուլի համար, ինչը մեծ ազդեցություն է թողել նրա բնավորության ձևավորման և հետագա ողջ կյանքի վրա։ Այս առիթով Պաուլ Էրենֆեստի մտերիմ ընկերը` [[Ալբերտ Այնշտայն]]ը, գրել է. «Ինձ թվում է, որ ինքն իրեն չափից դուրս քննադատելը կապված է մանկությունից եկող տպավորությունների հետ։ Մտավոր ստորացումը և եսասեր ուսուցիչների հալածաքները դատարկություն են առաջացնում երիտասարդի հոգում, որը չի կարելի հարթել, և որոնք ճակատագրական ազդեցություն են ունենում հասուն տարիքում։ Էրենֆեստի ունեցած այդպիսի տպավորության մասին կարելի է դատել այն բանից, որ նա որևէ դպրոցի չէր վստահում իր սիրելի երեխաներին»{{sfn|Эйнштейн|1967|с=192}}։ Գիմնազիայի կյանքի դժվարություններին ավելանում են [[Հակասեմականություն|հակասեմականության]] դրսևորումները, որոնք այդ ժամանակ տարածված էին Վիեննայում, և ընտանեկան դժբախտությունները. 1892 թվականին [[կրծքագեղձի քաղցկեղ]]ից մահանում է նրա մայրը, իսկ 1896 թվականին մահանում է [[Խոցային հիվանդություն|ստամոքսի խոցից]] տառապող հայրը{{sfn|Klein (PhysA)|1981|p=4}}<ref>[http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~prohel/pictures/Misc-20/1892_Johanna-Jellinek-Ehrenfelt_obituary.jpg Некролог Йоханны Эренфест (3 мая 1892 года)]</ref><ref>[http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~prohel/pictures/Misc-20/1896_Sigmund-Ehrenfest_obituary.jpg Некролог Зигмунда Эренфеста (10 ноября 1896 года)]</ref>։ Այս ամենն ազդում է Պաուլի բնավորության ու վարքագծի վրա` հանգեցնելով դպրոցում ցածր առաջադիմության։ Պատանին վիշտը խեղդում է գիտություն ուսումնասիրելու մեջ։ 1899 թվականին Պաուլ Էրենֆեստը ընդունվում է Վիեննայի Բարձրագույն տեխնիկական դպրոց` միաժամանակ [[Վիեննայի համալսարան]]ում դասեր առնելով փիլիսոփայության ֆակուլտետում, որտեղ այն ժամանակ դասավանդում էին նաև ֆիզիկա և մաթեմատիկա։ Ավելի ուշ` 1901 թվականին, նա ամբողջությամբ տեղափոխվում է համալսարան` լսելով [[Լյուդվիգ Բոլցման]]ի, Ֆրից Հազենյորլի և Ստեֆան Մայերի դասախոսությունները ֆիզիկայից և Էրնստ Մախի դասախոսությունները փիլիսոփայությունից ու մեխանիկայի պատմությունից։ Հենց Բոլցմանն է մեծ ազդեցություն թողել Էրենֆեստի` որպես գիտնականի կայացման գործում։ Դրան նպաստել է ոչ միայն վիեննացի պրոֆեսորի աշխատանքների նշանակությունը, այլև նրանց բնավորությունների ու հետաքրքրությունների նմանությունը, օրինակ` սերն արվեստի նկատմամբ{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=13-14}}{{sfn|Френкель (сборник)|1972|с=309-310}}։ 1901 թվականի հոկտեմբերին` Բոլցմանի` Վիեննայից հեռանալուց հետո, Էրենֆեստը որոշում է ընդունում կրթությունը այլ տեղում շարունակել և մեկնում է գերմանական [[Գյոթինգեն]] քաղաք։ [[Գյոթինգենի համալսարան|Տեղի համալսարանում]] նա լսում է մաթեմատիկոսներ [[Դավիթ Հիլբերտ]]ի և [[Ֆելիքս Կլայն]]ի, ֆիզիկոսներ [[Մաքս Աբրահամ]]ի, [[Յոհանես Շտարկ]]ի, [[Վալտեր Ֆրիդրիխ Հերման Նեռնստ|Վալտեր Նեռնստի]], [[Կարլ Շվարցշիլդ]]ի և [[Էրնստ Ցերմելո]]յի դասախոսությունները{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=18-19}}{{sfn|MacTutor|2001}}։ Այստեղ Էրենֆեստը ծանոթանում է Վալտեր Ռիտցի հետ, ով հետագայում դառնում է նրա մտերիմ ընկերը, և Տատյանա Աֆանասևայի հետ, ով Պետերբուրֆի Կանանց բարձրագույն կուրսերի մաթեմատիկայի դասախոս էր և վերապատրաստում էր անցնում Գյոթինգենում։ Աշխույժ ու սրամիտ Էրենֆեստը դառնում է Աֆանասևայի կազմակերպած երեկոների մշտական անդամը, որտեղ հավաքվում էր գյոթինգենյան երիտասարդությունը։ Շուտով երիտասարդների միջև սիրո փոխադարձ զգացմունք է առաջանում։ 1903 թվականին Բոլցմանը վերադառնում է Վիեննա, այնպես որ Էրենֆեստը նույնպես վերադառնում է Վիեննա` ավարտելու իր կրթությունը։ Նույն թվականին լույս է տեսնում նրա առաջին տպագիր աշխատանքը, իսկ 1904 թվականի և նա հաջողությամբ պաշտպանում է դոկտորական ատենախոսությունը` «Կարծր մարմինների շարժումը հեղուկում և Հերցի մեխանիկան» ({{lang-de|Die Bewegung starrer Körper in Flüssigkeiten und die Mechanik von Hertz}}) թեմայով։ Թեման առաջարկվել էր Բոլցմանի սեմինարներից մեկի ժամանակ, ինչի հետևանքով Էրենֆեստը վերադառնում է այդ թեմային{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=22-24}}։ 1904 թվականի վերջին Պաուլը և Տատյանան որոշում են ամուսնանալ։ Քանի որ Ավստրիայում այդ ժամանակ քրիստոնյաների և ոչ քրիստոնյաների ամուսնությունը թույլ չէր տրվում, նորապսակները որոշում են թողնել իրենց դավանանքը և որևէ կրոնի հետևորդները չլինեն։ Այդպիսի մարդիկ կարող էին ամուսնանալ իրար հետ, և 1904 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Պաուլն ու Տատյանան վավերացնում են իրենց հարաբերությունները Վիեննայի քաղաքապետարանում։ Հետագա երկուսուկես տարիներին զույգն ապրում էր Գյոթինգենում և Վիեննայում{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=24-25}}։ === Սանկտ Պետերբուրգ (1907-1912) === [[Պատկեր:Tatiana Ehrenfest cropped.jpg|250px|մինի|Տատյանա Ալեքսեևնա Էրենֆեստ-Աֆանասևա, 1910-ական թվականներ]] 1907 թվականի աշնանը Էրենֆեստները տեղափոխվում են [[Սանկտ Պետերբուրգ]]։ Դրան խթանող մոտիվն այն էր, որ Պաուլը մեծ հետաքրքրություն ուներ [[Ռուսաստան]]ի հանդեպ, որտեղ նրա կինը եղել էր վերջերս` ցանկություն ունենալով իր նորածին դստեր` Տանյայի (1905-1984) մանկությունն անցկացնել ռուսալեզու միջավայրում և միաժամանակ հույս ունենալով ավելի հեշտ աշխատանքի տեղավորվել։ Ընտանիքը սկզբում հաստատվում է Վասիլևսկի կղզու 2-րդ գծի փողոցում, ապա` Լոպուխինսկի փողոցում։ Շուտով այստեղ սկսվում է հավաքվել ֆիզիկայով հետաքրքրվող տաղանդավոր երիտասարդությունը, ում ձգում էր երկրի առաջին ֆիզիկոս-տեսաբանների հետ շփման գրավչությունը։ Պավել Սիգիզմունդովիչը (այդպես էին Էրենֆեստին անվանում Ռուսաստանում) մտերմանում է [[Աբրամ Իոֆե]]ի (նրան ծանոթ էր դեռ Գերմանիայից) և [[Ստեպան Տիմոշենկո]]յի հետ, ով աշխատում էր Էլեկտրատեխնիկական ինստիտուտում, այցելում էր տնից ոչ հեռու գտնվող լաբորատորիան` [[Իվան Պավլով]]ի ղեկավարությամբ։ Իր բնակարանում Էրենֆեստը կազմակերպում էր սեմինարներ, որոնք դարձան պետերբուրգցի երիտասարդ գիտնականների հանդիպման վայրը։ Այստեղ այցելում էին Կարլ Բաումհարտը, Լեոնիդ Իսակովը, Դմիտրի Ռոժդեստվենսկին, մաթեմատիկոսներ [[Ալեքսանդր Ֆրիդման]]ը, Յակով Տամարկինը, Սերգեյ Բերնշտայնը։ Այստեղ էին այցելում ուսանողներ Յուրի Կրուտկովը, Վիկտոր Բուրսանը, Վլադիմիր Չուլանովսկին, Վիտալի Խլոպինը և այլք։ Այս հավաքույթները ոչ միայն լավ դպրոց էին գիտական երիտասարդության համար, այլև նպաստում էին Էրենֆեստի` որպես դասախոսի և գիտական ղեկավարի կայացմանը{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=25-32}}։ Ամռանն ընտանիքը, որ համալրվել էր երկրորդ դստեր` Գալյայի (1910-1979) ծնունդով, ամառանոց է վարձում [[Բալթիկ ծով]]ի ափին` Գունգերբուրգի մոտ{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=47}}։ Ռուս ֆիզիկոսների շրջանում երիտասարդ ավստրիացուն ճանաչում է բերում ռուս բնագետների ու բժիշկների 12-րդ համագումարը (1909 թվական, դեկտեմբեր), որտեղ նա հաջողությամբ դասախոսություն է կարդում [[Հարաբերականության տեսություն|հարաբերականության տեսության]] մասին։ Բազմաթիվ հանդիպումներից նա տպավորվում է [[Պյոտր Լեբեդև]]ի հետ հանդիպումից{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=35-36}}։ Այդ ժամանակ Էրենֆեստը պայքարում էր մագիստրոսական քննությունների ժամանակ «մաթեմատիկական կամայականությունների» դեմ. մաթեմատիկայի փորձությունը այքան դժվար էր, որ պետերբուրգցի ֆիզիկոսները, նույնիսկ կայացած մասնագետները, երկար տարիներ գործնականում չէին կարողանում աստիճան ստանալ։ Պավել Սիգիզմունդովիչը մարտահրավեր է նետում այդ պրակտիկային և 1910 թվականի մարտի 5-ից ապրիլի 9-ը փայլուն կերպով հանձնում է մաթեմատիկայի քննությունը` միևնույն ժամանակ հասնելով քննական պահանջների մի փոքր սահմանափակման։ Սակայն դա չօգնեց նրան ստանալու մշտական դասախոսական տեղ. Ռուսաստանում գտնվելու հինգ տարիներին նա ընդամենը մեկ անգամ էր երկու կիսամյակ ժամանակավոր դասընթաց կարդացել Պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։ Նրա ազդեցությունն այդպիսով սահմանափակվում էր սեմիանարների կազմակերպմամբ, բայց դա էլ բավական էր, որ [[Տորիչան Կրավց]]ի խոսքերով «միավորել պետերբուրգցի ռուս ֆիզիկոսներին և նրանց մեջ հետաքրքրություն առաջացնել այն ժամանակ թույլ զարգացած ֆիզիկայի տեսության նկատմամբ»։ Էրենֆեստի գործունեության մեկ այլ բնագավառ էլ մասնակցությունն էր ''Ռուսական ֆիզիկա-քիմիական ընկերության'' գործունեությանը, որի անդամ էր հանդիսանում գործնականում իր գալուստից հետո, իսկ 1909 թվականին դառնում է ընկերության հրատարակած ամսագրի խմբագրության աշխատակից{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=37-40}}։ Պետերբուրգում անցկացրած տարիների գիտական հիմնական արդյունքը եղավ ստատիկ մեխանիկային նվիրված աշխատանքների շարքը։ Շարքն ավարտվում էր «Մեխանիկայի ստատիկ մոտեցման սկզբունքային հիմքեր» ({{lang-de|Begriffliche Grundlagen der statistischen Auffassung in der Mechanik}}) հիմնարար հոդվածը (1911), որ Էրենֆեստը «Մաթեմատիկական գիտությունների հանրագիտարանի» հեղինակավոր խմբագիր [[Ֆելիքս Կլայն]]ի առաջարկությամբ գրել էր կնոջ հետ համատեղ։ Այս աշխատանքը, որը սկզբնականում մտադրվել էր գրել հենց Բոլցմանը, դրական արձագանք է գտնում գիտական հասարակության մեջ և Էրենֆեստին բերում է որոշակի ճանաչում, և որ պակաս կարևոր չէ` ինքնավստահություն{{sfn|Huijnen and Kox|2007|pp=197, 200}}։ === Լեյդեն (1912-1933) === ==== Աշխատանքի փնտրտուք և հրավեր Լեյդենից ==== Քանի որ Ռուսաստանում մշտական աշխատանք ունենալու հնարավորություն չընձեռնվեց, Էրենֆեստը սկսում է աշխատանք փնտրել արտասահմանում։ 1912 թվականի սկզբին նա ուղևորություն է կատարում [[Եվրոպա]], որպեսզի պարզի աշխատանքի ընդունվելու հնարավորությունը։ [[Լվով]]ում նա հանդիպում է [[Մարիան Սմոլուխովսկի|Մարիան Սմոլուխովսկու]], [[Վիեննա]]յում` [[Էրվին Շրյոդինգեր]]ի, [[Բեռլին]]ում` [[Մաքս Պլանկ]]ի, [[Լայպցիգ]]ում` մանկության ընկերոջ` Գերգլոտցի, [[Մյունխեն]]ում` [[Առնոլդ Զոմերֆելդ]]ի և [[Վիլհելմ Ռենտգեն]]ի, [[Ցյուրիխ]]ում` [[Պետեր Դեբայ]]ի հետ։ Վերջապես [[Պրահա]]յում կայանում է նրա առաջին անձնական հանդիպումը [[Ալբերտ Այնշտայն]]ի հետ, ում հետ նա նամակագրական կապ էր հաստատել 1911 թվականի գարնանից և ընկերացել էր հետը։ Այնշտայնը, ով այն ժամանակ արդեն ընդունել էր [[Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոց]]ի հրավերը, նոր ընկերոջն առաջարկում է իրեն փոխարինել [[Կարլի համալսարան|Պրահայի գերմանական համալսարանում]], սակայն դրա համար անհրաժեշտ էր ձևականորեն ընդունել այս կամ այն հավատը։ Էրենֆեստը չէր կարող գնալ այդ քայլին` ի զարմանս և ի ցավ Այնշտայնի, և հրաժարվում է առաջարկությունից։ Ավստրիայում կամ Գերմանիայում որևէ համալսարանում տեղավորվելու հնարավորություն այլևս չի լինում, իսկ Այնշտայնի հետ Ցյուրիխում աշխատելու հույսերը ևս չեն արդարանում։ Այդ իսկ պատճառով Էրենֆեստը ոգևորությամբ է ընդունում Զոմերֆելդի առաջարկը` բարձրագույն ակադեմիական որակավորում ստանալ իր ղեկավարությամբ, ինչը իրավունք կտար հետագայում հավակնել [[Մյունխենի համալսարան]]ի [[պրիվատ-դոցենտ]]ի տեղում աշխատելու։ Սակայն շուտով ամեն ինչ այլ ընթացք է ստանում{{sfn|Huijnen and Kox|2007|pp=200-205}}։ [[Պատկեր:Einstein en Lorentz.jpg|250px|մինի|[[Ալբերտ Այնշտայն]]ն ու [[Հենդրիկ Լորենց]]ը Պաուլ Էրենֆեստի տան շեմին, մոտ 1920]] 1912 թվականի ապրիլի վերջին Էրենֆեստը ստանում է իր առաջին նամակը [[Հենդրիկ Լորենց]]ից, ով [[Լեյդենի համալսարան]]ի պրոֆեսոր էր` Ռուսաստանում ունեցած իր հետագա ծրագրերի ու հեռանկարների մասին հարցումով։ Հաջորդ նամակից, որը թվագրված է 1912 թվականի մայիսի 13-ին, Էրենֆեստն իմանում է, որ Լորենցը, ով բարձր էր գնահատում իր աշխատանքները հիմնավորության, պարզության ու սուր մտքի շնորհիվ, երիտասարդ ավստրիացուն տեսնում է ֆիզիկայի տեսության ամբիոնում իրեն փոխարինողի դերում, քանի որ նա շուտով պատրաստվում էր թողնել այդ պաշտոնը։ Հավանաբար իրենց դերն են ունենում նաև Այնշտայնի, Զոմերֆելդի հանձնարարականները։ Էրենֆեստն ուրախանում է այս առաջարկից{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=42-45}}։ Պատասխան նամակում, իր վիճակը նկարագրելով, գրում. {{քաղվածք|Վերջին տասը տարիներին իմ կյանքին բնորոշ է անազատ հնազանդության զգացումը։ Ես վաղուց համոզվել եմ, որ բացառությամբ անսովոր օժտվածության դեպքերի` ընդունակությունների լիարժեք դրսևորումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ մարդիկ, որոնց հետ սովորաբար գործ ես ունենում, քեզ ընդունում են իբրև ոչ օտարի։ Այս առումով Վիեննայում ես ինձ զգացել ու զգում եմ առավել քան օտար, քան այլ տեղերում։ Ես ավելի շատ «տանն» եմ իմ գյոթինգենյան բարեկամների շրջապատում, իսկ ավելի ուշ` նաև գերմանական Շվեյցարիայում։ Անկասկած, Ռուսաստանը կարող էր լինել իմ հայրենիքը` այդ բառի ամենալայն իմաստով, եթե ես այնտեղ ունենայի մշտապես դասախոսական աշխատանք, որտեղ էլ որ այն լիներ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ ես այնքան էլ լավ չեմ տիրապետում լեզվին, ես ինձ օտար չեմ զգում այստեղի մարդկանց շրջանակում (բացառությամբ քաղաքական պաշտոնյաների)։|Էրենֆեստի` Լորենցի հետ ունեցած նամակագրությունից։ Պ. Էրենֆեստ, «Հարաբերականություն։ Քվանտներ։ Վիճակագրություն», 1972, էջ 219}} Վերջապես, 1912 թվականի սեպտեմբերին Էրենֆեստը պաշտոնական հրահանգ է ստանում իր նշանակման մասին, ինչին հետևում են Լորենցի և Այնշտայնի շնորհավորանքները{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=49}}։ Լեյդենի ճանապարհին Էրենֆեստները կարճ ժամանակով լինում են Բեռլինում, որտեղ բարեկամանում են Հաասների ընտանիքի` նշանավոր ֆիզիկոս Վանդեր դե Հաասի և նրա կնոջ` Գերտրուդայի հետ, ով Լորենցի դուստրն էր։ 1912 թվականի դեկտեմբերի 4-ին կայանում է Լեյդենի համալսարանի պրոֆեսոր նշանակվելու պաշտոնական արարողությունը։ Էրենֆեստը կարդում է դասախոսություն, որ վերնագրված էր «Լուսային եթերի վարկածի ճգնաժամ» ({{lang-de|Zur Krise der Lichtäther-Hypothese}})`կոչ անելով ուսանողներին հանձին իրեն տեսնել «ուսման մեջ ավագ ընկերոջ, և ոչ թե մարդու, ով ճանաչման ճանապարհին կանգնած է այլ աստիճանի վրա»{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=51-53}}։ ==== Մանկավարժական գործունեություն ==== [[Պատկեր:Ehrenfeststudents.jpg|300px|մինի|ձախից|Էրենֆեստն իր աշակերտների հետ, 1924: Ձախից աջ` Գերհարդ Դիկե, Սեմյուել Գաուդսմիթ, [[Յան Թինբերգեն]], Պաուլ Էրենֆեստ, Ռալֆ Կրոնիգ և [[Էնրիկո Ֆերմի]]]] Նոր պրոֆեսորն արագ յուրացնում է [[հոլանդերեն]]ն այնքան, որ կարողանա դասախոսություն կարդալ ուսանողներին։ Հետագա տարիներին նա կանոնավոր կերպով ավագ կուրսերին կարդում էր [[էլեկտրադինամիկա]] (ներառյալ` հարաբերականության տեսությունը) և ստատիկ մեխանիկա (ներառյալ` քվանտային տեսության հարցերը)։ Երբեմն դասախոսությունները հատուկ կուրսեր էին մեխանիկայի տեսությունից կամ կոլոիդների ֆիզիկայից և այլ թեմաներից։ Էրենֆեստի դասախոսելու յուրահատկությունն այն էր, որ նա հատուկ ուշադրություն էր հրավիրում կարևոր ու սկզբունքային հարցերին, անլուծելի կամ դժվար լուծելի խնդիրներին{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=56-57}}{{sfn|Klein (teach)|1989|pp=30-31}}։ {{քաղվածք|Էրենֆեստյան նշանավոր պարզությունը միախառնված էր խստության հետ։ Իրոք, նա հազվադեպ էր տալիս խիստ կանոնակարգված ապացույցներ, սակայն նա միշտ կարողանում էր հաղորդել նյութի բազմաբովանդակ էությունը` հստակ առանձնացելով արդեն ավարտուն և դեռևս բաց հարցերը։ Էրենֆեստը սիրում էր կրկնել, որ նախ պետք է պարզաբանել, ապա ապացուցել։ Եվ նա միշտ սկսում էր այն բանից, որ ուրվագծում էր ապացուցումը կամ ճշմարտանման որևէ պնդում և ներկայացնում այնպես, որ ունկնդիրներն այն կարող էին ընբռնել «հինգ մատի պես»։ Նա միշտ հնարամիտ էր և սրամիտ պարզ մոդելների գյուտերի մեջ, որոնք օգնում էին փաստարկումների կարևոր գծերի պարզաբանմանը։ Էրենֆեստը երբեք չէր տալիս և չէր մտածում հանձնարարություններ. նա պարզապես չէր հավատում դրանց։ Նա կարծում էր, որ արժեք ունեն միայն այն խնդիրները, որոնք առաջանում են հենց ուսանողի առաջ։ Ողջ ուշադրությունը նա միշտ կենտրոնացնում էր ֆիզիկական գաղափարների և տեսության տրամաբանական կառուցվածքին։ Եվ ես պետք է ասեմ, որ չնայած մեզ չեն սովորեցրել, թե մենք ինչպես պիտի հաշվենք, մենք հաստատապես գիտեինք, թե որոնք են ժամանակակից ֆիզիկայի խնդիրները։|[[Ջորջ Յուջին Ուլենբեկ]], «Հիշողություններ պրոֆեսոր Պաուլ Էրենֆեստի մասին», 1957, էջ 368}} Էրենֆեստի մանկավարժական տաղանդի մեծ ազդեցության տակ էր գտնվում նաև Առնոլդ Զոմերֆելֆը, ով գիտական խոշոր դպրոցի հիմնադիր էր։ «Ես դժվարությամբ կարող եմ նշել մեկ այլ մարդու, ով այդպես փայլուն կխոսի և կկարողանա կախարդել լսարանը։ Սրամիտ դիտողություններ, լիիմաստ պարբերություններ, դիտարկումների դիալեկտիկ մոտեցում. սրանք էին նրա զինամթերքը և նրա առանձնահատուկ ոճը։ Նա գիտի, թե ինչպես առավել դժվար բաները ավելի պարզ ու կոնկրետ ներկայացնի»{{sfn|Френкель (сборник)|1972|с=229}}։ Լեյդեն ժամանելուց գրեթե անմիջապես հետո Էրենֆեստը կազմակերպում է սեմինար` ֆիզիկայի տեսության տարբեր խնդիրների քննարկման ու մշակման թեմաներով։ Բացի վերոնշյալ Ուլենբեկից` նրա այդ սեմինարներից դուրս են եկել այնպիսի նշանավոր հետազոտողներ, ինչպիսիք են [[Հենդրիկ Կրամերս]]ը, Յան Բյուրգերսը, Սեմյուել Գաուդսմիտը և այլք։ Այդ սեմինարներին մասնակցությունը մեծ ազդեցություն է թողել [[Էնրիկո Ֆերմի]]ի և [[Գրեգորի Բրայթ]]ի կայացման գործում։ Պրոֆեսորի վերաբերմունքն այս աշխատանքին չափազանց լուրջ էր։ Սեմինարը բաց թողած ուսանողը պարտավոր էր մասնակցել ամեն նիստին, կատարվում էր նույնիսկ ներկայության գրառում։ Պահանջվում էր անվերեպահորեն նվիրվել գիտական աշխատանքնին։ Այսպես, Էրենֆեստն իր պարտքն էր համարում տաղանդավոր աշակերտին իր ճիշտ ճանապարհին դնել, եթե կողմնակի հետաքրքրությունները սկսում էին վերջինիս շեղել ֆիզիկայից։ Պրոֆեսորը սեմինարներում ելույթ ունեցողներից պահանջում էր որոշակի հստակություն, չամաչել «հիմար հարցեր» տալուց և ձգտում էր այն բանին, որ նյութը հասկանալի լինի ներկա գտնվող ամեն մարդու, ներառյալ` նյութը ներկայացնողը{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=55, 57}}{{sfn|Klein (teach)|1989|pp=35-36}}։ Ճշմարտությանը հասնելու էրենֆեստյան մեթոդն այն էր, որ հարցեր տրվեին։ Այս մոտեցումը նա կիրառում էր սեմինարներին, համաժողովներին, աշակերտների հետ անհատական աշխատանքերում, ինչպես նաև սեփական գիտական հետազոտություններում (նրա աշխատանքերի մի ամբողջ շարք հարց է պարունակում հենց վերնագրում)։ Հարցասիրության նկատմամբ այդպիսի սիրո պատճառով գործընկերների շրջանում տարածված էր Էրենֆեստի մասին հետևյալ կարծիքը` ժամանակակից «ֆիզիկայի Սոկրատ», իսկ ուսանողների շրջանում նրան անվանում էին «քեռի Սոկրատ»{{sfn|Klein (teach)|1989|pp=39-41}}։ Ուսանողների հետ անհատական աշխատանքը խիստ լարում էր պահանջում, և եթե սկզբում երիտասարդ գիտնականը մահացու հոգնածություն էր զգում ամեն պարապմունքից հետո, ապա Ուլենբեկի վկայությամբ «մեկ տարի անց դուք արդեն աշխատում էիք հավասար իրավունքներով։ Եվ ուսանողի մոտ աստիճանաբար կասկած էր արթնանում, թե ինքն առարկան ավելի լավ գիտի, քան Էրենֆեստը։ Դա նշանակում էր որ ուսանողն արդեն սեփական ոտքերի վրա է կանգնել և դարձել է ֆիզիկոս»{{sfn|Уленбек|1957|с=369}}։ Էրենֆեստն աշխատում էր ուսանողներին փոխանցել ինքնավստահություն, հավատ սեփական ուժերի նկատմամբ, ինչը նրա կարծիքով անհրաժեշտ էր ինքնուրույն գիտական աշխատանք կատարելու համար։ Այս ձգտումներն իրականացնելու օրինակ էր [[էլեկտրոն]]ի [[սպին]]ի բացահայտման պատմությունը։ Հենց Էրենֆեստի աջակցությամբ նրա աշակերտներ Գաուդսմիթը և Ուլենբեկը հրապարակեցին պտտվող էլեկտրոնի գաղափարը` չնայած նրա կասկածելի լինելուն («Դուք երկուսդ էլ բավական երիտասարդ եք, որպեսզի թույլ տաք ձեզ հիմարություն անել»,- պրոֆեսորին բնորոշ ձևակերպումն էր)։ Մեկ այլ օրինակ էլ Ֆերմին է, ով Լեյդենում լինելուց մի քանի ամիս անց ինքնավստահություն ձեռք բերեց և թողեց ֆիզիկայից հեռանալու իր միտքը{{sfn|Klein (teach)|1989|pp=37-39}}։ ==== Գործընկերների հետ հարաբերություներ ==== [[Պատկեր:Huize Ehrenfest in Leiden.jpg|300px|մինի|Էրենֆեստների տունը Լեյդենում (ներկայիս տեսքը)]] 1914 թվականին Էրենֆեստները բնակություն են հաստատում Սպիտակ վարդերի ({{lang-de|Witte Rozenstraat}}) փողոցի 57-րդ տանը, որ նախագծել էր Տատյանա Ալեքսեևնան (ներկայումս ճարտարապետական հուշարձան է համարվում)։ Հետագա տարիներին այս հյուրընկալ ընտանիքն իր հարկի տակ է ընդունել շատ նշանավոր գիտնականների. հյուրերի մոտ նույնիսկ սովորություն է ձևավորվել սենյակներց մեկի պատին գրություններ թողնել։ Այդ պատին մինչ օրս կարելի է գտնել [[Ալբերտ Այնշտայն]]ի, [[Նիլս Բոր]]ի, [[Մաքս Պլանկ]]ի, [[Վերներ Հայզենբերգ]]ի, [[Վոլֆգանգ Պաուլի]]ի, [[Մաքս Բոռն]]ի, [[Շրյոդինգեր Էրվին|Շրյոդինգերի]] և այլոց ստորագրությունները։ Այն մասին, թե Էրենֆեստն իր գործընկերներից ում հետ է ամենից մտերիմ եղել, կարելի է դատել Այնշտայնին գրած նամակից. «Կնոջս, քեզնից ու Բորից բացի նա [Իոֆե] նույնպես պատկանում է իմ մտերիմ ընկերի թվին»։ Այնշտայնի ու Էրենֆեստի բարեկամությունը 1912 թվականի հունվարին կայացած նրանց առաջին իսկ հանդիպումից հիմնվում էր ոչ միայն գիտական հետաքրքրությունների վրա, այլև փիլիսոփայությամբ, ֆիզիկայի պատմության հարցերով տարված լինելու վրա։ Նրանց հայացքները նման էին քաղաքական ու համամարդկային խնդիրների շուրջ, երկուսն էլ սիրում էին երաժշտություն. Այնշտայնի` Լեյդեն այցելությունների ժամանակ նրանք հաճախ կազմակերպում էին ջութակի ու դաշնամուրի համերգներ{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=70-77}}։ Այս ընկերությունից հարուստ նամակագրություն է մնացել։ [[Պատկեր:Huize Ehrenfest Handtekeningen Muur 15.jpg|300px|մինի|ձախից|Էրենֆեստի տան` մակագրություններով պատը (ներկայիս տեսքը)]] Էրենֆեստի առաջին հանդիպումը Նիլս Բորի հետ կայացել է 1919 թվականին։ Շուտով նրանց ընտանիքներին կապում է ամուր բարեկամությունը։ Հենց լեյդենցի պրոֆեսորը, ով «մեծ քննադատի» որակներ և ֆիզիկայի խնդիրների էության մեջ թափանցելու հատկություններ ուներ, Այնշտայնի ուշադրությունը հրավիրում է Բորի աշխատանքների վրա և նպաստում երկու մեծ գիտնականների մոտեցմանը։ Էրենֆեստը յուրահատուկ «միջնորդի» դեր էր կատարում Այնշտայնի ու Բորի նշանավոր բանավեճի ժամանակ` նվիրված քվանտային մեխանիկայի հիմունքներին. նա անձամբ հակված էր երկրորդի տեսակետին։ Իր երկու ընկերներին ուղղված նամակում նա գրում էր. «Ես չեմ կարող ձեզ փոխանցել, թե ինչքան կարևոր է ինձ համար ձեզ երկուսիդ լսելը, երբ իրար հետ հանգիստ զրուցում եք ֆիզիկայի ժամանակակից դրության մասին։ Ես արդեն ձեզ խոստովանել եմ, որ ինձ կոնդենսատորի ծալքերի մեջ տատանվող բուզինի փուչիկի պես եմ զգում, երբ ձեզնից որևէ մեկի կողմն եմ անցնում»{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=78-83}}։ Զգայականությունը, որով Էրենֆետը վերաբերվում էր գիտությանը և իրեն շրջապատող մարդկանց, ուներ և իր հակառակ կողմը։ Նա զգայունակ էր և հեշտ խոցելի (Իոֆեի բնութագրմամբ «նրա նյարդերը մաշկի տակ չէին, այլ նրա մակերևույթին»)։ Հաճախ նա կտրուկ էր շփման մեջ, այս կամ այն մարդու և կամ նրա աշխատանքի բնութագրումներում։ Ամեն դեպքում, այդ քննադատական տրամադրվածությունը, որ այնքան գնահատվում էր քննարկումների և գիտական համաժողովների մասնակիցների կողմից, տարածվում էր նաև հենց քննադատի վրա{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=96-97}}։ Տեղին է մեջբերել Այնշտայնի հոդվածից ընդարձակ քաղվածքը, որ նվիրված է ընկերոջ հիշատակին. {{քաղվածք|Նրա մեծությունն այն էր, որ չափազանց լավ զարգացած զգացում ուներ որսալու տեսական հասկացության բուն էությունը և այնքան հեշտ էր ազատում տեսությունը մաթեմատիկան կարգերից, որ նրա հիմքում ընկած պարզ գաղափարը դրսևորվում էր ողջ հստակությամբ։ Այդ պատճառով նրան հրավիրում էին գիտական համաժողովների, քանի որ քննարկումներում նա միշտ պարզություն ու հստակություն էր մտցնում։ Նա պայքարում էր անհստակության ու բազմաբառության դեմ` դրա հետ մեկտեղ օգտվելով իր խորաթափանցությունից և երբեմն լինելով անկեղծ անքաղաքավարի։ Նրա որոշ արտահայտություններ կարող էին ընկալվել գոռոզության դրսևորում, բայց նրա ողբերգությունն այն էր, որ նա գրեթե հիվանդագին անվստահություն ուներ ինքն իր հանդեպ։ Նա մշտապես տանջվում էր այն բանից, որ իր քննադատական ընդունակությունները գերազանցել են կառուցողական հատկություններին։ Նրա քննադատական զգացումը հափշտակում էր, եթե կարող ենք այսպես արտահայտվել, սեփական մտքի ստեղծագործման սերը ավելի շուտ, քան այն կծնվեր։|Ալբերտ Այնշտայն, «Պաուլ Էրենֆեստի հիշատակին», գիտական աշխատանքների ժողովածու, 1967, էջ 191}} ==== Կապեր Ռուսաստանի հետ ==== [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի սկսվելուց հետո Էրենֆեստը սատարում էր Լորենցի ջանքերը, որոնք ուղղված էին կապերը պահպանելուն և պատերազմող երկրների գիտնականների փոխըմբռնումը ապահովելուն։ Ֆիզիկոսը հատկապես ցավով էր ընդունում ռուս ֆիզիկոսների մեկուսացումը, որը քաղաքացիական պատերազմի և [[Ռազմական միջամտություն Ռուսաստանում (1918-1921)|ինտերվեցիայի]] պատճառով երկարաձգվեց մինչև 1920 թվականը։ Հետագայում նա գործուն մասնակցություն է ունեցել խորհրդային ու եվրոպացի գիտնականների միջև կապեր հաստատելու գործում, կազմակերպել է գիտական գրականության հավաքագրում պետրոգրադյան ֆիզիկայի ինստիտուտների համար։ Ռուսաստանցի հյուրերը (Չուլանովսկի, Իոֆե, Կրուտկով) հաճախ էին ներկա լինում նրա սեմինարներին և նրա տանը{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=62-66}}։ 1924 թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին Էրենֆոստն այցելել է [[Լենինգրադ]], մասնակցություն ունեցել Ֆիզիկա-տեխնիկական ինստիտուտի աշխատանքներին և ռուս ֆիզիկոսների 4-րդ համագումարին (որպես քարտուղարի տեղակալ), այցելել է բազմաթիվ գիտական կենտրոններ ու լաբորատորիաներ, հանդես է եկել դասախոսություններով։ Նրա հետաքրքրությունները չէին սահմանափակվում գիտությամբ. Մոսկվայում նա ծանոթանում է Ժողովրդական տնտեսության բարձրագույն խորհրդի աշխատանքին և ներկա է լինում [[Մոսկվայի գեղարվեստական ակադեմիական թատրոն]]ի ներկայացումներին։ Նոր ծանոթություններից հարկ էնշել [[Լեոնիդ Մանդելշտամ]]ի, երիտասարդ տեսաբաններ [[Յակով Ֆրենկել]]ի և [[Իգոր Տամմ]]ի հետ ծանոթությունները (վերջինիս մասին նա ասել է, որ իր լավագույն փոխարինողը կլիներ Լեյդենի համալասարանում){{sfn|Френкель (книга)|1971|с=84-88, 92-94}}։ 1929-1930 թվականների ձմռանը Էրենֆեստը կրկին այցելում է ԽՍՀՄ, հանդես գալիս Մոսկվայում և Լենինգրադում կազմակերպված սեմինարներին, այցելում [[Խարկով]]ի ֆիզիկա-տեխնիկական ինստիտուտ, որտեղ այն ժամանակ սկսել էր ձևավորվել ցածր ջերմաստիճանների ֆիզիկայի խոշոր դպրոց (դրա կայացման գործում մեծ էին Լեյդենի կրիոգեն լաբորատորիայի հետ ունեցած արգասաբեր կապերը, որոնք հաստատվել էին նաև Էրենֆեստի ջանքերով){{sfn|Френкель (книга)|1971|с=99-100}}։ Վերջին անգամ Պավել Սիգիզմունդովիչը ԽՍՀՄ է այցելել 1932 թվականին և մոտ մեկ ամիս անցկացրել Խարկովում, որտեղ այն ժամանակ աշխատում էր երիտասարդ գիտնական [[Լև Լանդաու]]ն։ Էրենֆեստը մտածում էր այն մասին, որ հրաժարվի Լեյդենի աշխատանքից և կազմակերպչական, մանկավարժական գործունեություն ծավալի Ռուսաստանում, սակայն այդ ծրագրերին վիճակված չէր իրականություն դառնալ{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=115-116}}։ ==== Դեպրեսիա և ինքնասպանություն ==== Էրենֆստի համար մեծ ցնցում էր Լորենցի մահը 1928 թվականի սկզբին, ում հետ նա շփվում էր ամեն շաբաթ և կանոնավոր կերպով նամակներ գրում գիտական ու անձնական թեմաներով։ Իր ավագ ընկերոջ թաղման հաջորդ օրը Էրենֆեստը ծանր հիվանդանում է և երկար ժամանակ չի կարողանում ապաքինվել{{sfn|Френкель (сборник)|1972|с=232}}։ 1920-ական թվականների վերջերին նրա հոգում ավելանում էր մաղձը, և նա կանոնավոր կերպով խոր դեպրեսիայի մեջ էր հայտնվում։ Նրան հանգիստ չէր տալիս սեփական անկատարելության զգացումը և ֆիզիկայի սրընթաց զարգացման գործին ձեռնամուխ լինելու իր անընդունակ լինելը։ Նրան տանջում էր զբաղեցրած պաշտոնին անհամապատասխան լինելու զգացումը (չէ՞ որ ինքը Լորենցի հետևորդն էր){{sfn|Френкель (книга)|1971|с=98, 117-119}}։ Մահից մեկ տարի առաջ ընկերներին գրած նամակներում նա խոսում է իր կյանքին վերջ տալու մասին<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Feder T. |заглавие=Ehrenfest letters surface |год=2008 |издание=[[Physics Today]] |номер=6 |pages=26-27 |volume=61 |doi=10.1063/1.2947641}}</ref>։ Նա սրտին մոտ էր ընդունում հրեա գիտնականների հալածումը, որ սկսվել էր [[Նացիստական Գերմանիա|Գերմանիայում]] նացիստների իշխանության գալուց հետո` փորձելով դասավորել շատ գաղթածների ճակատագրերը{{sfn|Klein (Dict)|1971}}։ Բացի այդ, նրա համար ծանր հարված էր փոքր որդու` Վասիլիի հիվանդությունը, ով տառապում էր [[Դաունի համախտանիշ]]ով. երեխայի կեցությունը մասնագիտացված բժշկական հաստատություններում ծանր բեռ էր պրոֆեսորական ոչ հարուստ ընտանիքի համար։ Ավելի ու ավելի էր խառնվում անձնական կյանքը. այն դեպքում, երբ կինը տևական ժամանակով մնում էր ԽՍՀՄ-ում և զբաղվում մանկավարժական գործունեությամբ, 1931 թվականից նա ռոմանտիկ հարաբերություններ է սկսում չամուսնացած կնոջ` արվեստի պատմաբան Նելլի Մեյեսի հետ (Nelly Posthumus Meyjes, 1888-1971), ինչը դանդաղորեն հանգեցնում է ամուսնալուծության գործընթացին։ Ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու միակ լուծումը նա տեսնում է [[Ինքնասպանություն|ինքնասպանության]] մեջ։ 1933 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Էրենֆեստը ժամանում է [[Ամստերդամ]], որտեղ պրոֆեսոր Վաթերլինգի «Հիվանդ երեխաների ինստիտուտում» մնում էր իր հիվանդ որդին` 14-ամյա Վասիլին և սպանում է նախ որդուն, ապա` իրեն{{sfn|Van Delft|2014}}<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=[[Казимир, Хендрик|Casimir H. B. G.]] |заглавие=Haphazard Reality. Half a Century of Science |год=2010 |издательство=Amsterdam University Press |pages=148}}</ref>։ Մեկ տարի անց` 1934 թվականին, Էրենֆեստի փոխարեն Լեյդենի համալսարանի տեսական ֆիզիկայի ամբիոնի դասախոս է նշանակվում Հենդրիկ Կրամերսը, ով իր առաջին խոսքը նվիրում է իր ուսուցչին{{sfn|Френкель (сборник)|1972|с=343}}։ Պաուլ Էրենֆեստի ավագ որդին` Պավլիկը, գնացել է հոր հետքերով և նույնպես դարձել ֆիզիկոս։ Նա սովորել է Լեյդենի համալսարանում և աշխատել Փարիզիում` Պիեռ Օժեի լաբորատորիայում։ 1930-ական թվականներին Էրենֆեստ Կրտսերը գրել է մի քանի նշանավոր գործեր ''[[տիեզերական ճառագայթներ]]ը ֆիզիկայում'' թեմայով։ 1939 թվականին 23 տարեկան հասակում նա ողբերգականորեն մահացել է [[Ալպեր]]ում, երբ այնտեղ աստղադիտարաններից մեկում կատարում էր տիեզերական ճառագայթների` բարձրությունից կախվածության ուսումնասիրման փորձեր{{sfn|Френкель (сборник)|1972|с=335}}։ Պաուլ Էրենֆեստի ավագ դուստրը` Տատյանա վան Արդենե-Էրենֆեստը ({{lang-en|Tatyana Pavlovna Ehrenfest}}), եղել է հայտնի մաթեմատիկոս, իսկ կրտսեր դուստրը` Աննա-Գալինկա Էրենֆեստը (Anna Galinka Ehrenfest, 1910-1979), դարձել է նկարիչ և իր ամուսնու` Յակոբ Կլոոտի հետ (1916-1943) «El Pintor» (ներկարար) մականունով նկարազարդել է մի շարք մանկական հանրաճանաչ գրքեր<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://alexandria.tue.nl/repository/freearticles/597575.pdf |автор=[[Де Брёйн, Николас|De Bruijn N. G.]] |заглавие=In memoriam T. van Aardenne-Ehrenfest, 1905–1984 |год=1985 |издание=Nieuw Archief voor Wiskunde |pages=235-236 |volume=3}}</ref>։ 1943 թվականին՝ ամուսնությունից երկու տարի անց, նրա ամուսինը տեղափոխվել է [[Սոբիբոր]]ի [[համակենտրոնացման ճամբար]]<ref>{{Cite web |title=Kom binnen in het huis van El Pintor |url=http://www.oudejeugdboeken.nl/kinderboeken/pintor.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224101529/http://www.oudejeugdboeken.nl/kinderboeken/pintor.html |archive-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 24 |accessdate=2017 թ․ նոյեմբերի 12}}</ref>։ Համակենտրոնացման ճամբարում է մահացել նաև Պաուլ Էրենֆեստի խորթ մայրը` Ժոզեֆինա Յելինեկը (երկրորդ ամուսնությամբ` Ֆրիդման, 1868-1942), ով իր մոր կրտսեր քույրն էր, և որի հետ Զիգմունդ Էրենֆեստն ամուսնացել էր իր մահից երկու տարի առաջ` 1894 թվականին<ref>[http://www.geni.com/people/Josefine-Friedmann-Ehrenfest/6000000010006336827 Josephine Jellinek]</ref><ref>[http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~prohel/names/misc/jellinek.html Генеалогия семьи Йеллинек]</ref>։ == Գիտական գործունեություն == === Դասական վիճակագրական մեխանիկա և ջերմադինամիկա === [[Պատկեր:Lambda transition.svg|250px|մինի|Լյամբդա անցումը հեղուկ հելիումում]] Էրենֆեստի առաջին աշխատանքը, որ հրապարակվել էր դեռևս 1903 թվականին, նվիրված էր ծավալի լրացման հաշվարկի Վան դեր Վաալի հավասարմանը։ Հեղինակին հաջողվել էր բացահայտել պատճառները, որոնց հետևանքով մոլեկուլների ծավալի հաշվարկման տարբեր եղանակները, որոնք զարգացրել էին [[Լյուդվիգ Բոլցման|Բոլցմանը]] և [[Հենդրիկ Լորենց|Լորենցը]], հանգեցնում են արդյունքների, որոնք ստացվել են այլ հետազոտողների կողմից։ Այսպես, 1906 թվականին իր կնոջ` Տատյանա Աֆանասևայի հետ, նա վերլուծել է [[ջերմադինամիկայի երկրորդ օրենք]]ի սահմանումը, որ առաջարկել էր [[Ջոզայա Գիբս]]ը, իսկ Բոլցմանի հիշատակին նվիրված հոդվածում քննել է այդ գիտնականի աշխատանքների հիմնական մոտիվները{{sfn|Франкфурт и Френк|1972|с=273-274}}։ «Երկու հայտնի առարկումներ Բոլցմանի H թերեմի մասին» ({{lang-de|Über zwei bekannte Einwände gegen das Boltzmannsche H-Theorem}}, 1907) աշխատության մեջ Էրենֆեստները մանրամասն քննարկել են H թեորեմի հասկացությունը, որ ներկայացված էին Յոհան Լոշմիդտի (դարձելիության պարադոքս) և Էրնստ Ցերմելոյի (վերադարձի պարադոքս) աշխատանքներում։ Այդ առարկումների էությունն այն էր, որ մասնիկների մեխանիկական շարժման դարձելիության օրենքները չեն կարող հանգեցնել ջերմային գործընթացների անդառնալիության, մասնավորապես H ֆուկցիայի համակարգերի վերացմանը։ Որպեսզի պարզաբանեն Բոլցմանի դիրքորոշումն այդ հարցում, ամուսիններն իրենց հոդվածում առաջարկում էին հայտնի ''արկղերի մոդելը'' ({{lang-en|Ehrenfest model}})` ցույց տալով, թե երկու արկղերի գնդերի խառնման հնարավոր գործընթացը ինչպես է հանգեցնում թվացյալ անդառնալիության{{sfn|Франкфурт и Френк|1972|с=275}}{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=121-122, 127-131}}<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Klein M. J. |заглавие=Entropy and the Ehrenfest urn model |год=1956 |издание=Physica |pages=569-575 |volume=22 |doi=10.1016/S0031-8914(56)90001-5}}</ref>։ 1912 թվականին լույս է տեսնում Էրենֆեստի «Մեխանիկայի վիճակագրական մոտեցման սկզբունքային հիմունքներ» ({{lang-de|Begriffliche Grundlagen der statistischen Auffassung in der Mechanik}}) հանրագիտարանային հոդվածը, որում դիտարկվում էին [[վիճակագրական մեխանիկա]]յի հիմնական հասկացություններն ու մեթոդները։ Այս հոդվածը բացառիկ դեր է ունեցել տվյալ գիտակարգի կայացման գործում և ներկայումս, հիրավի, համարվում է դասական{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=123}}։ Այնտեղ բացահայտվել են վարկածներ ու նախահղումներ, որոնք ընկած են վիճակագրական մեխանիկայի հիմքում, կրկին մանրամասն վերլուծվել են H թեորեմը և նրա հետ կապված բանավեճը, քննարկվել են շատ այլ հարցեր։ Մեծ նշանակություն է ունեցել էրգոդիկ վարկածի քննադատությունը, որը ձևակերպվել է հետևյալ պնդման միջոցով. եթե համակարգի էներգիան մշտապես մնում է, ապա ժամանակի հետ, որը պատկերում է կետի համակարգը փուլային տարածության մեջ, անցնում է մշտական էներգիայի մակերևույթի բոլոր կետերով<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Brush S. G. |заглавие=The kind of motion we call heat: A history of the kinetic theory of gases in the 19th century |год=1976 |издательство=North-Holland |pages=364-365}}</ref>։ Էրենֆեստներն առաջին անգամ առաջարկում են փաստարկներ` ընդդեմ էրգոդիկ համակարգի գոյության, և առաջարկում են «քվազիէրգոդիկ վարկածը», որի համաձայն ժամանակի հետ համակարգի փուլային հետագիծը շատ մոտ է անցնում հաստատուն հոսանքի մակերևույթի ամեն կետով։ Արդեն 1913 թվականին մաթեմատիկոսներ Արթուր Ռոզենտալը ({{lang-en|Arthur Rosenthal}}) և Միշել Պլանշերելը ({{lang-en|Michel Plancherel}}) ցույց են տվել, որ չի կարող գոյություն ունենալ ոչ մի էրգոդիկ համակարգ վերոնշյալ իմաստով։ Քվազիէրգոդիկ վարկածի կիրառումը որպես վիճակագրական ֆիզիկայի հիմք, լավ հիմնավորված են Ջորջ Բիրկհոֆի, [[Նորբերտ Վիներ]]ի, Ալեքսանդր Խինչինի և այլոց աշխատություններում{{sfn|Франкфурт и Френк|1972|с=276-278}}{{sfn|Френкель (книга)|1971|с=132}}<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Гельфер Я. М. |заглавие=История и методология термодинамики и статистической физики |год=1981 |издание=2-е изд. |место=М. |издательство=Высшая школа |страницы=382-383}}</ref>։ Բացի դրանից` հանրագիտարանային հոդվածում դիտարկվել էր Գիբսի` վիճակագրական մեխանիկայի մոտեցումները, սակայն Բոլցմանի ուժեղ ազդեցության տակ գտնվելով` Էրենֆեստները թերագնահատել են մեթոդների նշանակությունը, որ զարգացրել է ամերիկացի ֆիզիկոսը{{sfn|Mehra|2001|pp=110-111}}{{sfn|Klein (Dict)|1971}}։ 1909 թվականին Էրենֆեստը հետազոտել է [[Լը Շատելիեի սկզբունք|Լը Շատելիե-Բրաունի սկզբունքի]] ճիշտ կիրառման, մասնավորապես սպասելի էֆեկտի ճիշտ նշանների մասին (այս կամ այն մեծության մեծացումը կամ փոքրացումը) և այն մասին, թե ինչպես է այդ նշանը կապված համակարգի պարամետրերի ընտրության հետ{{sfn|Франкфурт и Френк|1972|с=275-276}}։ 1929 թվականին Արենդ Ռուտգերսի հետ միատեղ նա անցկացրել է ջերմաէլեկտրական երևույթների հետազոտություն [[բյուրեղ]]ներում և մասնավորապես տվել է [[Պերսի Ուիլյամս Բրիջմեն]]ի կողմից բացահայտված Պելտիեի էֆեկտի տեսական բացատրությունը{{sfn|Франкфурт и Френк|1972|с=282-283}}։ 1930-ական թվականների սկզբին Վիլեմ Կեեզն ու լեյդենյան կրիոգեն լաբորատորիայի իր գործընկերները կուտակել են տվյալներ, որոնք ապացուցում են, որ մոտ 2.2 Կ ջերմաստիճանի դեպքում հեղուկ [[հելիում]]ում տեղի է ունենում [[փուլային անցում]]։ Դրա հետ մեկտեղ, ի տարբերություն նախկինում դիտարկված փուլային անցումների, տվյալ դեպքում նյութի վիճակի փոփոխությունն ուղեկցվել է թաքնված ջերմության առանձնացումով կամ կլանումով կամ էլ փուլերի տեսանելի բաժանումով, որոնք ստացել են հետևյալ անվանումները` «հեղուկ հելիում I» և «հեղուկ հելիում II»: Վերջապես 1932 թվականին ստացվել է հելիումի [[Ջերմունակություն|ջերմունակության]] և զանգվածի հարաբերությունը 2.2 Կ-ին մոտ ջերմաստիճանից։ Էրենֆեստի առաջարկով այս ճեղքումը ստացել է «լյամբդա կետ» անվանումը, քանի որ նրա տեսքը հիշեցնում էր հունական համանուն տառին։ Այս արդյունքները խթան հանդիսացան Էրենֆեստի համար, ով 1933 թվականի սկզբին ներկայացնում է փուլային անցումների առաջին դասակարգումը։ Այս դասակարգման հիմքում ընկած էր ազատ էներգիայի վարքի` [[Գիբսի էներգիա|Գիբսի տեսությունը]] <math>G</math>. եթե ճեղքումը փորձարկում է առաջին ածանցյալ <math>G</math>-ն, ապա դա առաջին կարգի փուլային անցում է։ Եթե առաջին ածանցյալն անընդհատ է, իսկ երկրորդն ունենում է ճեղքում, ապա ճեղքման կետում դիտարկվում է երկրորդ կարգի փուլային անցում։ Համանան ձևով դասակարգվում են ավելի բարձր կարգերի փուլային անցումները։ Հետագայում Էրենֆեստը երկրորդ կարգի անցման համար ստացել է Կլապեյրոն-Կլաուզիուսի հավասարումը, որն այդ ժամանակ ստացել էր Կեեզը արդարացի ձևով հեղուկ հելիումի համար{{sfn|Jaeger|1998|pp=57-62}}{{sfn|Франкфурт и Френк|1972|с=283}}։ 1930-ական թվականների կեսերին Էրենֆեստի առաջարկած դասակարգումը հուսալի էր համարվում. երկրորդ կարգի փուլային ամցման համակարգի օրինակ էր համարվում հեղուկ հելիումը։ Սակայն նոր տվյալների ստացման հետ պարզ դարձավ, որ լյամբդա-անցումը չի տեղավորվում էրենֆեստյան սխեմայի մեջ (երկրորդ ածանցյալը անցման տեղում դառնում է անվերջ)։ Արդյունքում 1950-1960-ական թվականներին փուլային անցումների ավելի ընդարձակ ու այլընտրանքային դասակարգումն է ի հայտ գալիս{{sfn|Jaeger|1998|pp=68-74}}։ === Քվանտային ֆիզիկա === ==== Ջերմային ճառագայթում ==== Էրենֆեստի առաջին աշխատանքները, որոնցում ներկայացված են քվանտային նոր տեսությունները, նվիրված են [[Մաքս Պլանկ]]ի` ջերմային ճառագայթման տեսության քննադատական վերլուծությանը։ Երիտասարդ ավստրիացու ծանոթացումը [[Բացարձակ սև մարմին|սև մարմնին]] կատարվել է Լորենցի դասախոսությունների ժամանակ, որոնք նա լսել է 1903 թվականի գարնանը` [[Լեյդեն]] կատարած կարճատև ուղևորության ժամանակ։ Թեմայով նա սկսել է լրջորեն զբաղվել 1905 թվականի գարնանից։ Նույն թվականի նոյեմբերին Էրենֆեստը Վիեննայի ակադեմիային է ներկայացրել «Ճառագայթման անդառնալի գործընթացների` Պլանկյան տեսության ֆիզիկական նախահղումները» ({{lang-de|Über die physikalische Vorausetzungen der Planck’schen Theorie der irreversiblen Strahlungsvorgänge}}) հոդվածը, որում ցույց է տվել, որ Պլանկի տեսության հիմքում ընկած պայմաններին բավարարում են ճառագայթման անվերջ թվով կանոններ։ Որպեսզի ապացուցվի, որ [[Պլանկի ճառագայթման օրենք]]ը հանդիսանում է միակ ճիշտ տարբերակը, պետք է տեսության մեջ մտցնել լրացուցիչ պայմաններ։ 1906 թվականի սկզբին Էրենֆեստը սահմանում է Պլանկի տեսության ոչ լիարժեք լինելու աղբյուրը` հավասարակշռության մեխանիզմի հաստատման բացակայությունը, այսինքն` տարբեր հաճախականության բաղադրիչների միջև էներգիայի վերաբաշխման մեխանիզմը։ Այս տեսության արդարացիությունը, որ ներկայացվել է 1906 թվականին «Ճառագայթման պլանկյան տեսության մասին» ({{lang-de|Zur Planckschen Strahlungstheorie}}) հոդվածում, ընդունել է ինքը Պլանկը։ Նույն աշխատանքում Էրենֆեստը ցույց է տվել, որ Պլանկի բանաձևը կարելի է ստանալ, եթե նույնիսկ ընդհանրապես չանդրադառնան էլեկտրամագնիսական դաշտի նյութի տարրերի փոխազդեցության վերլուծությանը, այլ սահմանափակվեն միայն դաշտի դիտարկմամբ և նրա դրության հաշվարկի մեթոդով, որ մշակել են [[Ջոն Ուիլյամ Ռելեյ]]ը և [[Ջեյմս Հոփվուդ Ջինս]]ը։ Ճիշտ արդյունք ստացվում է այն դեպքում, երբ էներգիայի տատանումը ամեն <math>\nu</math> հաճախականության մեջ ներկայացվում է քվանտների ամբողջական թվի տեսքով` <math>h\nu</math> (<math>h</math>` [[Պլանկի հաստատուն]])<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=[[Кун, Томас Сэмюэл|Kuhn T. S.]] |заглавие=Black-Body Theory and the Quantum Discontinuity, 1894–1912 |год=1987 |издание=2nd ed. |издательство=University of Chicago Press |pages=152—169}}</ref>{{sfn|Франкфурт и Френк|1972|с=285—288}}։ Ինքը Էրենֆեստը, ինչպես [[Պետեր Դեբայ]]ը, ով համանման եզրակացության է հանգել 1910 թվականին, կարծում էր, որ այդ պայմանի աղբյուրը ճառագայթման կառուցվածքը չէ, այլ նրա գործընթացը, քանի որ ազատ տարածությունում լույսի տարածման [[Մաքսվելի հավասարումներ|դասական նկարագրության]] վերանայման անհրաժեշտություն չկար։ Դրանով հանդերձ, ինչպես ցույց է տվել Պաուլ Էրենֆեստը, քվանտային պայմանը բավարար, բայց ոչ անհրաժեշտ պայման է Պլանկի բանաձևը ստանալու համար, այդ պատճառով էլ քվանտային խիստ հիմնավորման վարկածը մնացել է բաց։ [[Պատկեր:Paul Ehrenfest (2).jpg|250px|մինի|Պաուլ Էրենֆեստ]] Էրենֆեստն այդ հարցին անդրադարձել է 1911 թվականին «Լուսային քվանտների վարկածի ո՞ր գծերն են էական դեր կատարում ջերմային ճառագայթման տեսության մեջ» ({{lang-de|Welche Züge der Lichtquantenhypothese spielen in der Theorie der Wärmestrahlung eine wesentliche Rolle?}}) աշխատությունում։ Այնտեղ նա մանրամասն վերլուծության է ենթարկում այն պայմանները, որոնց պետք է բավարարի էներգիայի բաշխման գործընթացը ջերմային ճառագայթման [[սեփական տատանումներ]]ում (գիտնականի բնորոշմամբ` զանգվածային ֆունկցիա). «կարմրի անհրաժեշտությունը» մեծ երկարության ալիքներում, որտեղ պետք է գործի Ռելեյ-Ջինսի օրենքը, և «մանուշակագույն պահանջմունքը» ալիքների փոքր երկարություններում (եզրն առաջին անգամ գործածվել է Էրենֆեստի այս աշխատանքում)։ Ստատիկ մեխանիկայի օրենքները կիրառելով ճառագայթման սեփական տատանումներում` գիտնականն ապացուցել է, որ այդպիսով կարելի է ստանալ Վինի միախառնման օրենքը։ Ընդ որում, էական հանգամանք է այն, որ <math>E/\nu</math> հարաբերությունը պահպանվում է խոռոչի ծավալի անվերջ դանդաղ փոփոխության դեպքում{{sfn|Джеммер|1985|с=105}}։ Հետագայում դիտարկելով զանգվածային ֆունկցիայի ընդհանուր տեսքը` Էրենֆեստը հանգել է այն եզրակացության, որ ներկայացված պայմանները բավարարելու դեպքում այն պետք է ունենա ոչ միայն անընդհատ, այլև դիսկրետային սպեկտր{{sfn|Navarro and Pérez (I)|2004|pp=110—118}}{{sfn|Франкфурт и Френк|1972|с=289}}։ Այդպիսով, տրվել է մաթեմատիկական առաջին խիստ ապացույցը դիսկրետային տարրերի անհրաժեշտության վերաբերյալ` բացատրելու համար այն երևույթները, որոնք առաջ է քաշում քվանտային տեսությունը։ Էրենֆեստի աշխատանքը, սակայն, գործնականում անուշադրության է մատնվում, և այս ներդրումը սովորաբար վերագրում են [[Անրի Պուանկարե]]ին, ով 1912 թվականին համանման եզրակացության է հանգել լրիվ ուրիշ եղանակով։ Կարևորագույն հարցերից մեկը, որին անդրադարձել է Էրենֆեստը 1911 թվականի իր հոդվածում, վերաբերում էր [[Մաքս Պլանկ|Պլանկի]] և [[Այնշտայն]]ի քվանտային վարկածների տարբերությանը։ Լույսի քվատների ստատիկ անկախությունը, որ ընկած է վերջին վարկածի հիմքում, հանգեցնում է Վինի ճառագայթման օրենքին (հենց այս օրենքին է հենվում Այնշտայնը 1905 թվականի իր նշանավոր հոդվածում)։ Որպեսզի ստանա Պլանկի օրենքը, անհրաժեշտ է ներմուծել լրացուցիչ պայմաններ` ցրելու համար այդ կախվածությունը։ Այս հարցը դառնում է «Պլանկի ճառագայթման տեսության հիմքում ընկած կոմբինացիաների տեսության բանաձևի հեշտացված եզրակացություն» ({{lang-de|Simplified deduction of the formula from the theory of combinations which Planck uses as the basis of his radiation theory}}) հոդվածի թեման, որ Էրենֆեստը գրել է 1914 թվականին [[Հեյկե Կամերլինգ Օնես]]ի հետ։ Այնտեղ բացահայտ ձևակերպված էր Այնշտայնի և Պլանկի մոտեցումների տարբերությունները, և տրված էր հաստատուն թվի արտահայտման պարզ ապացույցը (այսինքն` էներգիայի քվանտների հնարավոր բաշխումը ռեոնատորներում), որ կիրառել էր Պլանկը իր բանաձևի եզրակացության մեջ։ Այդ եզրակացությունից անուղղակի ենթադրվում է, որ էներգիայի երկու տարրերի փոխանակումը, որոնք պատկանում են տարբեր ռեզոնատորների, չի փոխում համակարգի դրությունը, այսինքն` էներգիայի տարրերը չեն տարբերվում իրարից։ Այս խնդիրը վերջնականապես բացահայտվել է միայն քվանտային վիճակագրության ձևավորումից հետո, որտեղ կարևոր տեղ է գրավում մասնիկների նույնականացման սկզբունքը{{sfn|Франкфурт и Френк|1972|с=290}}{{sfn|Navarro and Pérez (I)|2004|p=133}}{{sfn|Джеммер|1985|с=31—32, 60—61}}։ ==== Ադիաբատիկ ինվարիանտները քվանտային տեսության մեջ ==== Էրենֆեստի ադիաբատիկ վարկածը, որի մասին նշվել է դեռևս 1911 թվականի հոդվածում, կարևոր դեր է խաղացել քվանտային տեսության զարգացման մեջ` թույլ տալով հիմնավորել այնտեղ կիրառված քվանտային օրենքները։ Այդ ուղղության մեջ հաջորդ քայլն Էրենֆեստը կատարել է 1913 թվականի հունիսին «Նշումներ, որոնք վերաբերում են երկատոմ գազերի տեսակարար ջերմապարունակությանը» ({{lang-de|Bemerkung betreffs der spezifischen Wärme zweiatomiger Gase}}) հոդվածում։ Մեկ տարի առաջ Առնոլդ Էյկենը ({{lang-en|Arnold Eucken}}) հրապարակել է [[Ջրածին|ջրածնի]] տեսակարար ջերմապարունակության իր չափումների արդյունքները, որոնց համաձայն ցածր ջերմաստիճանում ջրածինն իրեն դրսևորում է որպես միատոմ գազ։ 1913 թվականի սկզբին Այնշտայնն ու [[Օտտո Շտեռն]]ը շեղակի տեսակարար ջերմապարունակության տեսական բացատրությունն են առաջարկել, որը հենված էր Պլանկի ներմուծած «[[զրոյական տատանումների էներգիա]]յի» դրույթի վրա։ Ավելին, նրանք ցույց են տվել, որ զրոյական էներգիայի միջոցով կարելի է ստանալ Պլանկի բանաձևը` չխուսափելով որևէ մեծության դիսկրետության մասին ենթադրությունից։ Քանի որ դա հակասության մեջ էր գտնվում 1911 թվականի իր հոդվածի եզրակացության հետ, Էրեֆեստն իր նշումներում առաջարկում է տեսակարար ջերմածավալի այլընտրանքային մոտեցում, որը չի առնչվում զրոյական էներգիայի դրույթի վիճելի հարցին։ Այս մեթոդը հիմնվում էր ստանդարտ ստատիկ մեխանիկայի կիրառման վրա երկատոմ մոլեկուլների պտույտը դիտարկելիս` նկատի ունենալով քվանտային պտույտի էներգիայի լրացուցիչ ենթադրությունը` <math>\epsilon_n=n h \nu/2</math> : Վերջին ենթադրությունը նշանակում էր, որ պտտման հաճախականությունը կարող են ընդունել ոչ թե ցանկացած, այլ միայն որոշակի դիսկրետային նշանակություն, իսկ պտտման [[իմպուլսի մոմենտ]]ը կարող է հավասար լինել միայն [[Պլանկի հաստատուն]]ի ամբողջական թվի <math>h/2 \pi</math>: Քվանտային այս տեսությունը, որ ներմուծել է Էրենֆեստը, ավելի մոտ էր ատոմի` [[Նիլս Բոր|Բորի]] [[Ատոմի բորի մոդել|տարբերակին]], որն ի հայտ է եկել քիչ ուշ` նույն թվականի վերջերին, և որը նույնպես ուներ հաճախականության սահմանափակումներ, ինչպես և Պլանկի հիմնարար քվանտային վարկածը, որում հաճախականությունը համարվում էր տատանակի մշտական բնութագիրը։ Այդ միջոցով հաշվարկված տեսակարար ջերմածավալը լավ համապատասխանում էր Էյկելի տվյալներին, չնայած ավելի բարձր ջերմաստիճանում տեսական շեղումները ցույց էին տալիս դրանց գործնական կիրառման լուրջ բացառությունները։ 1913 թվականի աշնանը Այնշտայնն ընդունում է փաստարկումների ոչ բավարար լինելը նրա և Շտեռնի համատեղ հոդվածում{{sfn|Navarro and Pérez (II)|2006|pp=212—222}}<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Gearhart C. |заглавие=“Astonishing Successes” and “Bitter Disappointment”: The Specific Heat of Hydrogen in Quantum Theory |год=2010 |издание=Archive for History of Exact Sciences |pages=135—137 |volume=64 |doi=10.1007/s00407-009-0053-2}}</ref>։ [[Պատկեր:Bohr Ehrenfest Paul Jr.jpg|350px|մինի|[[Նիլս Բոր]]ը և Պաուլ Էրենֆեստը որդու` Պավլիկի հետ Լեյդենի կայարանում]] Էրենֆեստի նույն հոդվածում առաջին անգամ ադիաբատիկ գոյացությունները բացահայտ օրինակն էին քվանտային պրոբլեմատիկայի կիրառման, մասնավորապես վերոնշյալ քվանտային իմպուլսի մոմենտի հիմնավորման։ Գիտնականը դիտարկել էր էլեկտրական [[դիպոլ]]ը, որ գտնվում էր ներքին դաշտում։ Դիպոլը տատանվում էր դաշտի ուղղության մոտակայքում, եթե վերջինս բավական մեծ նշանակություն է ունենում. դա պլանկյան տատանակի օրինակ էր։ Եթե այժմ անվերջ դանդաղ (ադիաբատիկ) փոքրացնեն դաշտը, կարելի է տատանվող դիպոլից անցում կատարել պտտվող դիպոլին` իմպուլսի մոմենտի քվանտային նշանակությամբ։ Դրանով հանդերձ, եթե տատանվող դիպոլի դրությունը հավասարահնարավոր կլինի, ապա պտտվող ռոտատորի դրությունը նույնպես կլինի հավասարահնարավոր։ Այս հատկությունը Էրենֆեստը հետագայում օգտագործել է ստատիկ հաշվարկումների համար, որպեսզի սահմանի տեսակարար ջերմատարողունակության բանաձևը։ Մեծ նշանակություն ունի հարցն այն մասին, թե որ մեծությունն է պահպանվում ադիաբատիկ ձևափոխությունների ժամանակ, այսինքն` հանդիսանում է ադիաբատիկ ինվարիանտ։ Գիտնականը հանգել է այն եզրակացության, որ այդպիսի մեծություն է հանդիսանում միջին կինետիկ էներգիայի` <math><T></math> հարաբերությունը (ոչ թե ամբողջ էներգիայի` <math>E</math>) հաճախականության վրա <math>\nu</math>: Այս մոտեցումը, որին համառոտ անդրադարձել է նշումներում, հետագայում ավելի մանրամասն շարադրվել է «Բոլցմանի մեխանիկական մի տեսության և նրա` քվանտների տեսության հանդեպ հարաբերության մասին» ({{lang-en|A mechanical theorem of Boltzmann and its relation to the theory of energy quanta}}) հոդվածում, որ հրատարակվել է 1913 թվականի վերջին։ Բոլցմանի մեխանիկական տեսությունը սահմանում է, որ խիստ պարբերական շարժումների համար ադիաբատիկ ինվարիանտը <math><T>/\nu</math> հարաբերությունն է։ Այս հատկությունը թույլ է տվել Էրենֆեստին պտտվող դիպոլի օրինակով ցույց տալ, թե ինչ եղանակով կարելի է ընդհանրացնել քվանտացման օրենքները, որոնք ստացվել են շարժման մեկ տեսակի համար (օրինակ` պլանկյան տատանակի տատանումները) շարժման մյուս տեսակների վրա (ռոտատորի պտույտ){{sfn|Navarro and Pérez (II)|2006|pp=232—236}}։ Այնշտայնի` 1914 թվականի աշխատանքներից մեկում առաջին անգամ գործածվել է «Էրենֆեստի ադիաբատիկ վարկած» արտահայտությունը։ Ինքը Էրենֆեստը տվել է ադիաբատիկ վարկածի ձևակերպումը և ստացել նրա կարևորագույն հետևանքները իր «Ադիբատիկ փոփոխությունների մասին` կապված քվանտային տեսության հետ» ({{lang-en|On adiabatic changes of a system in connection with the quantum theory}}) աշխատանքում, որը հրատարակվել է 1916 թվականի հունիսին։ Պարբերական և բազմապատիկ պարբերական համակարգերի համար լուծված են այնպիսի իրավիճակներ, որոնք կարող էին ստացվել հայտնի դրություններից համակարգի պարամետրերի դարձելի ադիաբատիկ փոփոխությունների ճանապարհով։ Այս վարկածը լայն հնարավորություններ է բացում քվանտային գաղափարները նոր համակարգերում կիրառելու հարցում։ Նրա ճիշտ օգտագործման համար անհրաժեշտ է որոշել ադիաբատիկ ինվարիանտները, այսինքն` այն մեծությունները, որոնք պահպանվում են ադիաբատիկ փոփոխությունների ժամանակ։ Եթե ինվարիանտներն ընդունում են նշանակության որոշակի խումբ (քվանտացվում են), ապա այդ խումբը կպահպանվի նաև համակարգի փոփոխությունից հետո։ Էրենֆեստը ցույց է տվել, որ պարբերական մեխանիկական համակարգի դեպքում ադիաբատիկ ինվարիանտ է համարվում <math>2<T>/\nu</math>, որտեղից էլ կարելի է հաստատել կապը քվանտային հայտնի վարկածների միջև (օրինակ` հարմոնիկ տատանակի Պլանկի վարկածի և Դեբայի` ոչ հարմոնիկ տատանակի վարկածի)։ Մի քանի աստիճան ունեցող համակարգերի դեպքում անհրաժեշտ է որոշել մի քանի ադիբատիկ ինվարիանտներ։ Մասնավորապես, հիմնավորվում են քվանտացման կանոնները, որոնք ներմուծել է [[Առնոլդ Զոմերֆելդ]]ը կետային մասնիկի համար, որ պտտվում է ձգողականության կենտրոնի շուրջ, քանի որ այդ դեպքում <math>2<T>/\nu=\int \int dq dp=nh</math>: Հետագայում դիտարկելով միայնակ շարժումը (անվերջ շրջանում)` Էրենֆեստը դրել է ոչ պարբերական շարժման դրույթի ընդարձակման հարցը{{sfn|Pérez|2009|pp=83—91}}։ Հետագա երկու տարիներին Էրենֆեստի ադիաբատիկ վարկածի զարգացմամբ զբաղվել են նրա աշակերտները` [[Յան Բյուրգերս]]ը, [[Յուրի Կրուտկով]]ը և [[Հենդրիկ Կրամերս]]ը։ Հատկապես կարևոր է Բյուրգերսի ներդրումը, ով ապացուցել է <math>\oint p dq</math> տեսքի փուլային ինտեգրալների ինվարիանտությունը{{sfn|Pérez|2009|pp=97—102}}։ 1918 թվականին Նիլս Բորը Էրենֆեստի գաղափարները կիրառել է իր [[Բորի ատոմի մոդել|ատոմային մոդելում]], օգտագործել է դրանք նոր ստացիոնար իրավիճակների հայտնաբերման և նրանց հավանականության համար` այդ կոնտեքստում ձևակերպելով այսպես կոչված «մեխանիկական տրանսֆորմացիայի սկզբունքը», որը 1920-ական թվականների սկզբից հայտնի է ''ադիաբատիկ սկզբունք'' անվանումով։ Դրանից հետո Էրենֆեստի ադիաբատիկ սկզբունքը լայն ճանաչում է գտել գիտական աշխարհում և [[համապատասխանության սկզբունք]]ի հետ դարձել է «քվանտային հին տեսության» հիմնական կոնստրուկտիվ մեթոդը, որ նախորդել է քվանտային մեխանիկայի ստեղծմանը։ Բացի սրանից, ադիաբատիկ սկզբունքը թույլ է տվել միավորել քվանտային տեսության կառուցման երկու հիմնական մոտիվներ` վիճակագրական-մեխանիկական (Պլանկ, Այնշտայն, Էրենֆեստ) և ատոմային սպեկտրալ (Բոր, Զոմերֆելդ)։ Ինքը Էրենֆեստը փոխել է իր հետազոտությունների ուղղվածությունը Բորի մատնանշած ուղով{{sfn|Pérez|2009|pp=113—122}}<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://www.jstor.org/stable/495798 |автор=Nickles T. |заглавие=Theory Generalization, Problem Reduction and the Unity of Science |год=1974 |издание=PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association |pages=37 |volume=64}}</ref>։ Քվանտային մեխանիկայի ստեղծումից հետո հնարավոր եղավ նույն գաղափարները ձևակերպել նոր լեզվով. 1928 թվականին [[Մաքս Բոռն]]ը և [[Վլադիմիր Ֆոկ]]ը տվեցին ադիաբատիկ տեսության ապացույցները, որը խոսում էր ադիբատիկ գործընթացի ժամանակ համակարգի ստացիոնար վիճակի պահպանման մասին{{sfn|Джеммер|1985|с=351}}։ ==== Քվանտային վիճակագրություն ==== Այստեղ դիտարկվում են աշխատանքներ, որոնցում վիճակագրական-մեխանիկական նկատառումները կիրառվում են քվանտային խնդիրների հանդեպ, որոնք անմիջականորեն կապված չեն ադիաբատիկ ինվարիանտների կամ ջերմային ճառագայթման հետ։ Իր «Բոլցմանի թեորեմի մասին` կապված էնտրոպիայի հավանականությամբ» ({{lang-de|Zum Boltzmannschen Entropie-Wahrscheinlichkeits-Theorem}}) աշխատանքում, որը գրվել է 1914 թվականին, Էրենֆեստը վերլուծության է ենթարկում Բոլցմանի սկզբունքը քվանտային բնագավառում կիրառելու հարցը։ Բոլցմանի սկզբունքը կապում է <math>S</math> [[էնտրոպիա]]ն <math>W</math> դրության հավանականության հետ (այդ դրության իրացման եղանակների քանակություն)։ Ուրիշ բառերով, <math>S=k \log W</math> հարաբերության ընդունելիությունը չի կարող երաշխիք լինել` հաշվի առնելով այն սահմանափակումները, որոնք կուտակել է քվանտների վարկածը <math>W</math> մեծության վրա։ Բոլցմանի ապացույցները հիմնվել են փուլային տարածության հավասար ծավալների հնարավոր հավասարության ենթադրության վրա, սակայն Պլանկը ճառագայթման իր օրենքի եզրակացությունում արդեն չէր կարողանում օգտվել այդ հատկությունից և պարզապես ստիպված էր որպես պոստուլատ ընդունել բոլցմանյան հարաբերությունը։ Էրենֆեստը ստացել է ընդհանուր պայման, որի դեպքում Բոլցմանի սկզբունքը մնում է իրավացի, և ցույց է տվել, որ բոլոր հայտնի բնորոշումները, ներառյալ Պլանկինը, բավարարում են այդ պայմանները{{sfn|Navarro and Pérez (II)|2006|pp=237—242}}։ Երկու տարի անց նա այդ պայմանը կապել է ադիաբատիկ վարկածի հետ և ապացուցել, որ Բոլցմանի հարաբերությունը իրականացվում է տատանակների միաչափ համակարգերի համալիրի դեպքում, եթե նրանց շարժումը բնորոշվում է <math>2<T>/\nu</math> ադիաբատիկ ինվարիանտի քվանտացման համապատասխանությամբ։ 1918 թվականին Ադոլֆ Սմեկալը ({{lang-en| Adolf Smekal}}) այդ եզրակացությունը տարածել է կամայական թվով ազատության աստիճանի համակարգերում{{sfn|Pérez|2009|pp=91—92, 103—104}}։ 1920-ական թվականների Էրենֆեստը ակտիվ մասնակցություն է ունեցել [[Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրություն|Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրության]] և [[Ֆերմի-Դիրակի վիճակագրություն|Ֆերմի-Դիրակի վիճակագրության]] իմաստների բացահայտմանը։ Այսպես, 1921 թվականին Վիկտոր Տրկալի ({{lang-en|Viktor Trkal}}) հետ համատեղ գրված հոդվածում նա [[Քիմիական հավասարակշռություն|քիմիական հավասարակշռության]] օրենքների ստացման բոլցմանյան մեթոդը տեղափոխում է քվանտային համակարգեր։ Այս աշխատանքի կարևոր տեսանկյուն էր էնտրոպիայի հաշվարկումը։ Հոդվածի հեղինակները քննադատության էին ենթարկում Պլանկի մոտեցումը, որում մասնիկների նույնականացումը կիրառվում էր արդարացնելու համար էնտրոպիայի կախվածությունը դրանց թվից (<math>N!</math> բազմապատիկ) և նրա [[Ադիտիվություն|ադիտիվության]] արդարացման համար (այս խնդիրը երբեմն անվանում են [[Գիբսի պարադոքս]])։ Բացի դրանից` նրանք իրենց կասկածն էին հայտնում այն մասին, որ էնտրոպիայի բացարձակ նշանակությունը (և ոչ միայն նրա փոփոխությունը) ունի ֆիզիկական իմաստ{{sfn|Darrigol|1991|pp=285—288}}։ 1924 թվականին Ռիչարդ Տոլմենի հետ Էրենֆեստը վերլուծել է դեպքերը, երբ քվանտացման սովորական կանոնների կիրառումը հանգեցնում է վիճակագրական կշռի ոչ ճիշտ նշանակությանը։ Ինչպես պարզվել է դրա հետևանքում, պատճառը նույնական մասնիկների հաշվարկման անհրաժեշտությունն էր{{sfn|Франкфурт и Френк|1972|с=299}}։ [[Պատկեր:Leiden Kamerlingh-Onnes Lab.jpg|350px|մինի|Էրենֆեստը կնոջ հետ երիտասարդների շրջանում։ Բացի Էրենֆեստի աշակերտներից (Ուլենբեկ, Կրամերս, Գաուդսմիթ)` լուսանկարում կարելի է տեսնել Ադրիան Ֆոկերին և [[Պոլ Դիրակ]]ին]] [[Էրվին Շրյոդինգեր]]ի` [[Քվանտային մեխանիկա|ալիքների մեխանիկային]] նվիրված նշանավոր աշխատանքներից հետո լեյդենյան գիտնականները առաջիններից մեկը սկսեցին նոր տեսությունը կիրառել քվանտային վիճակագրության վերաբերյալ։ 1926 թվականի վերջին իր աշակերտ [[Ջորջ Յուջին Ուլենբեկ]]ի հետ գրած համատեղ աշխատանքում Պաուլ Էրենֆեստը ցույց տվեց, որ Բոլցմանի դասական վիճակագրությունը [[Շրյոդինգերի հավասարում|Շրյոդինգերի հավասարման]] ընդհանուր լուծմանը, այն դեպքում երբ քվանտային վիճակագրությունները ստացվում են միայն համաչափ կամ հակահամաչափ լուծումների ընտրությունից։ Մեկ այլ հոդվածում նրանք փորձում են լուծել այսպես կոչված Այնշտայնի միախառնման պարադոքսը, որի էությունն այն է, որ իդեալական գազի բնութագրումները տարբերվում են անվերջ նույն հատկություններով երկու գազերի միախառնման բնութագրից։ Հեղինակները ցույց են տվել, որ պարադոքսն անհետանում է հակասիմետրիկ [[ալիքային ֆունկցիա]]ների դեպքում, այսինքն` այն մասնիկների դեպքում, որոնք ենթարկվում են Ֆերմի-Դիրակի վիճակագրությանը։ Որպեսզի հիմնավորի այս վիճակագրության ընտրությունը, Էրենֆեստն առաջ է քաշում ատոմների ու մոլեկուլների փոխադարձ անթափանցելիության գաղափարը (տարածության մեջ նույն տեղը զբաղեցնելու անհնարինություն)` որպես հակասիմետրիկ ֆունկցիաների ընտրության պատճառ։ Շուտով, սակայն, նա հասկացավ, որ այս սխեման աշխատում է միայն միաչափ համակարգերում։ Ինչ վերաբերում է Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրությանը, դժվարություն էր ներկայացնում կոնդենսացիայի տարօրինակ հայտնվելը. Էրենֆեստն ու Ուլենբեկը անհաջող փորձում էին ապացուցել, որ այն ամենևին չի բխում տեսությունից։ Չնայած բոլոր այդ ջանքերին, որոնք կիրառեցին լեյդենյան գիտնականները` նկատելի որևէ արդյունք չստացվեց. այդ ջանքերը ցույց են տալիս, թե ինչ դժվարությունների են առնչվել այդ ժամանակի գիտնականները քվանտային վիճակագրության հատկությունները բացահայտելու փորձերի ժամանակ{{sfn|Mehra|2001|pp=632—634, 1033—1038}}։ 1931 թվականին Էրենֆեստը [[Ռոբերտ Օպենհեյմեր]]ի հետ հրատարակում է «Միջուկի վիճակագրության դիտարկում» ({{lang-en|Note on the statistics of nuclei}}) համատեղ հոդվածը, որտեղ տեսականորեն հիմնավորվում էր այն պնդումը, որ ստացել է ''Էրենֆեստ-Օպենհայմերի թեորեմ'' (կամ օրենք) անվանումը։ Նրա էությունը հետևյալն է. ենթադրենք, որ [[ատոմային միջուկ]]ը բաղկացած է երկու տիպի [[ֆերմիոն]]ներից։ Այդ դեպքում միջուկը ենթարկվում է Բոզե-Այնշտայնի (Ֆերմի-Դիրակի) վիճակագրությանը, եթե նրա մեջ կան ատոմի հաշվելի (անհաշվելի) մասնիկներ<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=[[Пайс, Абрахам|Pais A.]] |заглавие=Inward bound: Of matter and forces in the physical world |год=1986 |издательство=Clarendon Press |pages=285}}</ref>։ Համաձայն այն ժամանակ ընդունված մոդելի` միջուկը բաղկացած էր [[էլեկտրոն]]ներից և [[պրոտոն]]ներից, սակայն այդ դեպքում հակասություն է առաջանում փորձարարական փաստերի հետ. [[ազոտ]]ի միջուկը [[բոզոն]] է, այն դեպքում, երբ տեսության համաձայն պետք է ֆերմիոն լինի։ Դա ցույց է տալիս, որ միջուկի էլեկտրոնա-պրոտոնային մոդելը ճիշտ չէ, կամ էլ սովորական քվանտային մեխանիկան կիրառելի չէ միջուկի պարագայում<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=[[Томонага, Синъитиро|Tomonaga S.]] |заглавие=The story of spin |год=1997 |издательство=University of Chicago Press |pages=157—159}}</ref>։ ==== Քվանտային տեսությանը նվիրված այլ աշխատանքներ ==== 1922 թվականին համատեղ աշխատանքում Էրենֆեստն ու [[Այնշտայն]]ը խոր վերլուծության են ենթարկել [[Շտեռն-Գեռլախի փորձ|Շտեռն-Գերլախի գիտափորձը]], որոնցում ցուցադրված էր այսպես կոչված տարածական քվանտացումը (ատոմի փնջի ճեղքում) մագնիսական դաշտում։ Երկու տեսաբանները հանգեցին այն եզրակացության, որ ժամանակի ատոմի մոդելների տեսանկյունից տարածական քվանտացման հնարավոր ոչ մի մեխանիզմ բավարար չէ։ Այդ սկզբունքային դժվարությունները լուծվել են միայն [[սպին]]ի մասին պատկերացումների ներմուծումից հետո{{sfn|Джеммер|1985|с=139}}։ Բացի այդ, Էրենֆեստի և Այնշտայնի հոդվածում մասամբ կանխագուշակվել է քվանտային մեխանիկայի կոնցեպտուալ դժվարությունը, որը հայտնի է ''քվանտային չափման խնդիրներ'' անվանումով{{sfn|Unna and Sauer|2013}}։ 1920-ական թվականների սկզբին ցույց է տրվել, որ մի շարք օպտիկական երևույթներ կարելի է մեկնաբանել քվանտային-մասնիկային տեսանկյունից` ռենտգենյան ճառագայթների ցրում ([[Քոմփթոնի էֆեկտ]]), [[Դոպլերի էֆեկտ]] և այլն։ 1923 թվականին Ուիլյամ Դուեն ({{lang-en|William Duane}}) տվել է լույսի [[դիֆրակցիա]]յի մանրամասնիկավոր ինտերպրիտացիան անվերջ երկարությամբ [[դիֆրակցիոն ցանց]]ի վրա, իսկ հետո ընդհանրացրել է իր մոտեցումը այն դեպքում, երբ [[ռենտգենյան ճառագայթում]]ն արտացոլվում է եռաչափ բյուրեղի վրա։ Հաջորդ տարի Էրենֆեստը Պաուլ Էպշտայնի հետ Դուենի մեթոդը կիրառել է սահմանափակ երկարությամբ ցանցերի համար` սահմանափկվելով Ֆրաունհոֆերի դիֆրակցիայի դեպքով։ 1927 թվականին նրանք հրատարակել են աշխատանք, որում փորձել են համանման երևույթը դիտարկել Ֆրենելի դիֆրակցիայի դեպքում։ Հետազոտողները հանգել են այն եզրակացության, որ վերջին դեպքում մանրամասնիկային մոտեցումը բավարար չէ. «Լուսային քվանտին անհրաժեշտ է վերագրել փուլային և կոգերենտ հատկություններ, որոնք նման են դասական տեսության ալիքների հատկություններին»։ Այդպիսով, օպտիկական երևույթների ինտերպրիտացիայի ժամանակ անխուսափելիորեն ի հայտ են գալիս լույսի [[Մասնիկ-ալիքային երկվություն|մանրամասնիկային և ալիքային դրույթների միջև հակասություններ]]{{sfn|Джеммер|1985|с=165—167}}{{sfn|Франкфурт и Френк|1972|с=281}}։ [[Պատկեր:Solvay conference 1927 Version2.jpg|350px|մինի|Էրենֆեստը (կանգնած է ձախից երրորդը) 1927 թվականի Սոլվևյան համաժողովի ժամանակ, որտեղ քննարկվել են քվանտային մեխանիկայի խնդիրները]] 1927 թվականին Էրենֆեստը հրատարակել է ոչ մեծ հոդված` «Քվանտային մեխանիկայի շրջանակներում դասական մեխանիկայի արդարացիության մոտեցման նկատառումներ» ({{lang-de|Bemerkung über die angenäherte Gültigkeit der klassischen Mechanik innerhalb der Quantenmechanik}}), որում ցույց է տվել հին և նոր մեխանիկաների ընդհանուր և ուղիղ փոխկապակցվածությունը։ Պարզ դրվագների օգնությամբ նա ցույց է տվել, որ [[Նյուտոնի երկրորդ օրենք]]ը ճիշտ է մնում միջինացված մեծությունների համար, որոնք ստացվում են քվանտամեխանիկական [[ալիքային փաթեթ]]ի դիտարկման դեպքում. արտադրված իմպուլսի միջին արժեքը ժամանակում հավասար է [[պոտենցիալ էներգիա]]յի բացասական գրադիենտի միջին արժեքին։ Այս պնդումը, որ դասագրքերի մեջ է մտել [[Էրենֆեստի թեորեմ]] անվանումով, մեծ տպավորություն է թողել շատ ֆիզիկոսների վրա, քանի որ թույլ է տվել քվանտային մասնիկին վերագրել դասական սահմանում, որ բնութագրվում է միջին մեծություններով (բնականաբար, խոսքը քվանտային մեխանիկային դասական մեխանիկայի հատկություններ վերագրելու հնարավորության մասին չէր){{sfn|Джеммер|1985|с=350}}{{sfn|Франкфурт и Френк|1972|с=282}}։ Էրենֆեստի վերջին աշխատանքներից մեկը` «Որոշ չպարզաբանված հարցեր, որոնք վերաբերում են քվանտային մեխանիկային» ({{lang-de|Einige die Quantenmechanik betreffende Erkundigungsfragen}}) հոդվածն է, որ հրատարակվել է 1932 թվականին։ Նրանում իրենց ձևակերպումն են գտել մի շարք սկզբունքային խնդիրներ, որոնք մտահոգում էին նրան, և որոնք, չնայած քվանտային մեխանիկայի հաջողություններին, նա չէր կարող անտեսել։ Ո՞րն է [[կեղծ միավոր]]ի դերը, որ մտնում է Շրյոդինգերի հավասարման և Հեյզենբերգ-Բորնի կոմուտատորային հարաբերության մեջ։ Ինչպիսի՞ն են էլեկտրոնի և ֆոտոնի համաբանության սահմանները։ Այս «անիմաստ» հարցերը շատ ֆիզիկոսների կարծիքով իրենց վրա հրավիրել են խորը մտածող ֆիզիկոսների ուշադրությունը, և արդեն հաջորդ տարի [[Վոլֆգանգ Պաուլի]]ն դրանց տվել է իր պատասխանը{{sfn|Mehra|2001|pp=1274—1275}}։ Վերջապես, նույն հոդվածում Էրենֆեստը բարձրացրել է ֆիզիկոսների համար սպինորների հաշվարկման անհասանելիության հարցը, ինչն էական դեր ունի քվանտային մեխանիկայում։ Այս հարցին արձագանքել է Այնշտայնը, որը սպինորների թեմայով Վալտեր Մայերի (Walter Mayer) հետ համատեղ մի քանի աշխատանք է ներկայացրել{{sfn|Франкфурт и Френк|1972|с=300}}։ Հարկ է նշել, որ ''սպինոր'' եզրը նույնպես ներմուծել է Էրենֆեստը, ով դեռևս 1929 թվականին հոլանդացի մաթեմատիկոս Բարտել վան դեր Վարդենին ուղղորդել է սպինորների վերլուծության հիմքերը դնելու տենզորային վերլուծության օրինակով<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Pais A. |заглавие=Inward bound: Of matter and forces in the physical world |год=1986 |издательство=Clarendon Press |pages=292}}</ref>։ 1932 թվականի հոդվածը վառ օրինակն է այն բանի, որ քննադատ Էրենֆեստն իր ազդեցությամբ խթանում էր իր գործընկերներին գիտության մեջ գոյություն ունեցող հարցերը լուսաբանելու։ === Հարաբերականության տեսություն === Էրենֆեստի գիտական կարիերայի սկիզբը համընկավ ֆիզիկոսների շրջանակներում շարժվող միջավայրում էլեկտրոդինամիկայի հարցերի ակտիվ քննարկման և [[Հարաբերականության հատուկ տեսություն|հարաբերականության հատուկ տեսության]] սահմանման շրջանին։ Արդեն 1906 թվականին ավստրիացի երիտասարդ գիտնականը հրատարակել էր հոդված` նվիրված շարժվող [[էլեկտրոն]]ի կայունության խնդրին։ Սահմանափակվելով Այֆրեդ Բուխերերի մոդելով` Էրենֆեստը ցույց տվեց, որ նրա կայունության ապահովման համար անհրաժեշտ է կանխորոշել էլեկտրամագնիսական բնույթի լրացուցիչ ուժերի ազդեցությունը նրա վրա։ Հաջորդ տարի նա բարձրացնում է նյութական տսանկյունից դինամիկայի պիտանելությունը դեֆորմացվող էլեկտրոնը դիտարկելիս։ Կարելի՞ է արդյոք բացատրել այդպիսի էլեկտրոնի հավասարաչափ և ուղղագիծ շարժումը հարաբերականության տեսության տեսանկյունից։ Էրենֆեստի այս հարցին 1911 թվականին պատասխանել է [[Մաքս Լաուե|Մաքս ֆոն Լաուեն]], ով ցույց է տվել, որ պտտվող մոմենտը, որն ազդում է դեֆորմացվող էլեկտրոնի վրա, չի նկատվում այն նույն պատճառով, ինչ Տրաուտոն-Նոբլի փորձում{{sfn|Итенберг|1972|с=302—304}}։ 1910 թվականին Էրենֆեստն իր ներդրումն է ունենում երկարամյա բանավեճում այն մասին, թե ինչ է չափվում [[Լույսի արագություն|լույսի արագության]] որոշման փորձերում։ Նա ցույց է տվել, որ աստղերի աբերացիան դիտարկելիս հարկ է լինում գործ ունենալ լույսի [[Խմբային արագություն|խմբային արագության]] հետ և ոչ թե [[Փուլային արագություն|փուլային]], ինչպես ենթադրում էր [[Ջոն Ուիլյամ Ռելեյ|լորդ Ռելեյը]]։ Վերջինս համաձայնել է այդ եզրակացությանը<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Pippard B. |заглавие=Dispersion in the Ether: Light over the Water |год=2001 |издание=Physics in Perspective |pages=266 |volume=3 |doi=10.1007/PL00000533}}</ref>։ [[Պատկեր:Einstein2.jpg|350px|մինի|[[Ալբերտ Այնշտայն]]ը Էրենֆեստների տանը (1920)։ Հյուրի ծնկներին Էրենֆեստի որդին է` Պավլիկը:]] 1900-ական թվականների վերջերին և 1910-ականների սկզբներին Էրենֆեստը մասնակցում է մեկ այլ բանավեճի` [[Հարաբերականության տեսություն|հարաբերականության տեսության]] մեջ [[Պինդ մարմին|պինդ մարմնի]] հարցին։ 1909 թվականին [[Մաքս Բորն]]ը տվել է պինդ մարմնի սահմանումը որպես մի մարմնի, որի ծավալի յուրաքանչյուր տարրը չի դեֆորմացվում հաշվարկման դատարկ համակարգում։ Էրենֆեստն իր «Պինդ մարմինների հավասարաչափ պտույտի շարժումը և հարաբերականության տեսությունը» ({{lang-en|Gleichformige Rotation starrer Körper und Relativitäts theorie}}) հոդվածում (1909) ցույց է տվել, որ Բորնի բնորոշումը հակասականություն ունի. այդ երևույթը ստացել է ''Էրենֆեստի պարադոքս'' անվանումը։ Դրա էությունն այն է, որ գլանի պտույտի դեպքում նրա շառավիղը պետք է լինի կայուն (<math>R'=R</math>), մինչդեռ շրջակայքի երկարությունը պետք է փոքրանա (<math>2 \pi R'< 2 \pi R</math>): Այս մտացածին փորձը կարելի է դիտարկել որպես ապացույց, որ հարաբերականության հատուկ տեսության մեջ բացարձակ պինդ մարմնի գոյությունը հնարավոր չէ։ Էրենֆեստն այս հարցի շուրջ բանավիճել է խորհրդային ֆիզիկոս Վլադիմիր Իգնատովսկու հետ{{sfn|Итенберг|1972|с=304—305}}։ Էրենֆեստի պարադոքսը գրավել է Այնշտայնի ուշադրությունը և հավանաբար դարձել երկու գիտնականների նամակագրության առիթը։ Ավելին, այս պարադոքսը Այնշտայնին կապում էր այն գաղափարին, որ հաշվարկման ոչ իներցիալ (արագացված) համակարգում [[մետրիկական տարածություն]]ը շեղվում է էվկլիդյան մետրիկայից կամ համարժեքության սկզբունքի համաձայն` [[գրավիտացիոն դաշտ]]ի առկայության դեպքում<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Визгин В. П. |заглавие=Релятивистская теория тяготения (истоки и формирование, 1900—1915) |год=1981 |место=М. |издательство=Наука |страницы=126—127}}</ref>։ Ընդհանուր առմամբ, Այնշտայնի վկայությամբ Էրենֆեստը հարաբերականության տեսությունն ընդունել է այն ժամանակ, երբ «չնայած մի փոքր կասկածամտությանը` իրեն բնորոշ քննադատական մոտեցումով է հանդես եկել»{{sfn|Эйнштейн|1967|с=190}}։ Այսպես, դեռևս Լեյդենի իր առաջին դասախոսություններից մեկի ժամանակ (1912) նա առաջ է քաշել փորձարկման անհրաժեշտությունն այն հարցի, թե երկու տարբերակներից որն է ճիշտ` հավանականության տեսությու՞նը, թե՞ Ռիտցի բալիստիկ թեորեմը։ Արդյունքում Էրենֆեստը չի անդրադարձել այդ թեմային` ամբողջությամբ անցնելով հարաբերապաշտության (ռելյատիվիզմ) կողմը<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Martinez A. A. |заглавие=Ritz, Einstein, and the Emission Hypothesis |год=2004 |издание=Physics in Perspective |pages=20, 24 |volume=6 |doi=10.1007/s00016-003-0195-6}}</ref>։ Ինչ վերաբերում է [[Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն|հարաբերականության ընդհանուր տեսությանը]], հարկ է նշել 1930-ական թվականների մի քանի աշխատանքներ։ Ռիչարդ Տոլմենի հետ համատեղ հոդվածում (1930), ցույց է տրված, որ գրավիտացիոն դաշտի առկայության դեպքում [[ջերմաստիճան]]ը հաստատուն մեծություն չի հանդիսանում տարածության ամեն կետի համար նույնիսկ [[Ջերմադինամիկական հավասարակշռություն|ջերմադինամիկական հավասարակշռության]] պայմաններում։ Մասնավորապես, նյուտոնյան սահմանում պետք է առաջանա ջերմաստիճանի գրադիենտը <math>\nabla T</math>` ուղղված ազատ անկման արագացմանը <math>\vec {g}</math>. այնպես որ <math>\nabla T/T = \vec {g}/c^2</math>, որտեղ <math>c</math>-ն լույսի արագությունն է վակուումում:Այս երևույթը գրականության մեջ ստացել է Տոլմեն-Էրենֆեստի էֆեկտ ({{lang-en|Ehrenfest–Tolman effect}}) անվանումը<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Rovelli C., Smerlak M. |заглавие=Thermal time and Tolman–Ehrenfest effect: 'temperature as the speed of time' |год=2011 |издание=Classical and Quantum Gravity |pages=075007 |volume=28 |doi=10.1088/0264-9381/28/7/075007 |arxiv=1005.2985}}</ref>։ Մեկ այլ աշխատանքում (1931), որ գրվել է Տոլմենի և Բորիս Պոդոլսկու հետ համատեղ, ուսումնասիրվել է լույսի փնջերի գրավիտացիոն փոխազդեցությունը։ Հարաբերականության ընդհանուր տեսության գծային մոտեցմամբ հեղինակները ցույց են տվել, որ լույսի փորձնական (թույլ) փնջի վարքը կախված է այն բանից, թե տարածվում է այն արդյոք նույն կամ հակառակ ուղղությամբ, ինչ որ լույսի հզոր փունջը։ Հետագա տարիներին այս արդյունքն ընդհանրացվել է և իր զարգացումը գտել այլ հետազոտողների աշխատանքներում<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Faraoni V., Dumse R. M. |заглавие=The gravitational interaction of light: from weak to strong fields |год=1999 |издание=General Relativity and Gravitation |pages=91—105 |volume=31 |doi=10.1023/A:1018867405133 |arxiv=gr-qc/9811052}}</ref><ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Scully M. O. |заглавие=General-relativistic treatment of the gravitational coupling between laser beams |год=1979 |издание=Physical Review D |pages=3582—3591 |volume=19 |doi=10.1103/PhysRevD.19.3582}}</ref>։ === Տարածության չափականություն === 1917 թվականին Էրենֆեստը հրատարակում է «Ինչպիսի՞ եղանակով է ֆիզիկայի հիմնարար օրենքներում հայտնվում այն դրույթը, որ տարածությունը եռաչափ է» ({{lang-en| In what way does it become manifest in the fundamental laws of physics that space has three dimensions?}}) հոդվածը։ Հոդվածում նա հետազոտում էր ֆիզիկական մի քանի հիմնական համակարգերի (մոլորակային համակարգ, Բորի ատոմի մոդել, ալիքների տարածում) վարքը տարածության [[Չափականություն|չափականության]] փոփոխման դեպքում։ Նա բացահայտում է, որ տարբեր չափականության դեպքերը բավականաչափ տարբերվում են, որպեսզի համեմատության հիմքի վրա կարողանանք ասել, որ մեր երկիրը [[եռաչափ տարածություն|եռաչափ]] է։ Այդպիսով, տարածության չափականությունը, որ նախկինում դիտարկվում էր եռաչափ, առաջին անգամ ենթարկվել է ֆիզիկական վերլուծության` ստանալով ֆիզիկական (էմպիրիկ) հասկացության կարգավիճակ։ Դրա հետ մեկտեղ Էրենֆեստի աշխատանքը մատնանշում էր սահմանները, որոնց շրջանակում մեր համոզվածությունը տարածության եռաչափ լինելու մասին հիմնավորված են. այդ սահմանները տարածվում էին [[ատոմ]]ի մասշտաբից մինչև [[Արեգակնային համակարգ]]։ Այդ սահմաններից վերև և ներքև ուսումնասիրվող երևույթների շրջանն ընդարձակելու դեպքում հարկավոր է անցկացնել չափականության հարցի առանձին հետազոտություն։ Չնայած պիոներական բնույթին` երկար տարիներ Էրենֆեստի այս աշխատանքը աննկատելի է մնացել և միայն հետագայում է արժանի ճանաչում ստացել{{sfn|Горелик|1983|с=58—62, 69—72}}։ Էրենֆեստի հետաքրքրությունը տարածության չափականության հանդեպ հավանաբար գալիս է [[Գյոթինգեն]]ում ուսանելու տարիներից, որտեղ դասախոսում էին նշանավոր մաթեմատիկոսներ [[Ֆելիքս Կլայն]]ը և [[Դավիթ Հիլբերտ]]ը, իսկ [[Հոլանդիա]] տեղափոխվելուց հետո նա ծանոթացել է ամստերդացի մաթեմատիկոս և փիլիսոփա, տոպոլոգ Լյոյտզեն Բրաուերի հետ, ով զարգացրել է [[Անրի Պուանկարե|Պուանկարեի]] գաղափարները։ Հավանաբար հոդվածը գրելու ոչ անմիջական խթան է հանդիսացել 1916 թվականի ամռանը կայացած հանդիպումը ֆինն ֆիզիկոս Գունար Նորդստրյոմի հետ, ով դրանից երկու տարի առաջ ցանկանում էր կառուցել էլեկտրամագնիսական և գրավիտացիոն փոխազդեցության միասնական տեսությունը հնգաչափ հարթ տարածաժամանակում։ Էրենֆեստի կինը` Տատյանա Աֆանասևան, նույնպես զբաղվել է երկրաչափությամբ և 1922 թվականին նույնիսկ փորձել է լուծել քվանտային որոշ խնդիրներ հնգաչափ տարածության մեջ։ [[Ջորջ Յուջին Ուլենբեկ|Ուլենբեկի]] հիշողություններով 1920-ական թվականներին իր ուսուցիչը պահպանել էր չափականության հանդեպ մեծ հետաքրքրությունը, հաճախ փորձում էր ընդհանրացնել մեծ թվով չափումների այս կամ այն արդյունքը և տեսնել, թե ինչի այն կհանգեցնի։ Նրան հետաքրքրում էին նաև հաշվելի և անհաշվարկելի չափականությունների միջև եղած տարբերությունը։ 1926 թվականին Էրենֆեստը առաջիններից մեկը սատարեց [[Օսկար Կլայն]]ի աշխատանքը, որում զարգացում էր գտել Կալուցայի հնգաչափության թեորեմը, և ցույց էր տրվել, որ կարելի է հասնել հնգաչափության կոմպակտացմանը{{sfn|Halpern|2004|pp=394—397}}{{sfn|Горелик|1983|с=66—67}}։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} == Գրականություն == ; Գրքեր * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Klein M. J. |заглавие=Paul Ehrenfest. Vol. 1: The Making of a Theoretical Physicist |год=1970 |место=Amsterdam |издательство=North-Holland Publishers}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Френкель (книга) |автор=Френкель В. Я. |заглавие=Пауль Эренфест |год=1971 |место=М. |издательство=Атомиздат}} <small>Рецензия: {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1972/5/m/ |автор=Болотовский Б. М., Смородинский Я. А. |заглавие=Книга о Пауле Эренфесте |год=1972 |издание=УФН |том=107 |выпуск=1 |страницы=173—174}}</small> * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Горелик |автор=Горелик Г. Е. |заглавие=Размерность пространства: историко-методологический анализ |год=1983 |место=М. |издательство=Изд-во МГУ}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Мороз О. П. |заглавие=Жажда истины (книга об Эренфесте) |год=1984 |место=М. |издательство=Знание}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Джеммер |автор=Джеммер М. |заглавие=Эволюция понятий квантовой механики |год=1985 |место=М. |издательство=Наука}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Mehra |автор=Mehra J. |заглавие=The golden age of theoretical physics |год=2001 |издательство=World Scientific}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Hollestelle M. |заглавие=Paul Ehrenfest, worstelingen met de moderne wetenschap, 1912-1933 |год=2011 |издательство=Leiden University Press}} ; Հոդվածներ * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Уленбек |автор=Юленбек Г. Е. |заглавие=Воспоминания о профессоре П. Эренфесте |год=1957 |издание=УФН |том=62 |выпуск=3 |страницы=367—370 |doi=10.3367/UFNr.0062.195707e.0367}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Эйнштейн |автор=Эйнштейн А. |заглавие=Памяти Пауля Эренфеста |год=1967 |автор издания=Эйнштейн А. |место=М. |издание=Собрание научных трудов |издательство=Наука |том=4 |страницы=190—192}} * {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1969/7/e/ |автор=Френкель В. Я. |заглавие=Пауль Эренфест — учёный и человек |год=1969 |издание=УФН |том=98 |выпуск=3 |страницы=537—568}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Френкель (сборник) |автор=Френкель В. Я. |заглавие=Лоренц и Эренфест. Пауль Эренфест (1880—1933). Комментарии |год=1972 |автор издания=Эренфест П. |место=М. |издание=Относительность. Кванты. Статистика |издательство=Наука |страницы=227—232, 308—343}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Франкфурт и Френк |автор=Франкфурт У. И., Френк А. М. |заглавие=Научное творчество Эренфеста |год=1972 |автор издания=Эренфест П. |место=М. |издание=Относительность. Кванты. Статистика |издательство=Наука |страницы=273—301}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Итенберг |автор=Итенберг И. Я. |заглавие=Эренфест и теория относительности |год=1972 |автор издания=Эренфест П. |место=М. |издание=Относительность. Кванты. Статистика |издательство=Наука |страницы=301—307}} * {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830901287.html |ref=Klein (Dict) |автор=Klein M. J. |заглавие=Paul Ehrenfest |год=1971 |издание=Dictionary of Scientific Biography |volume=4}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Klein (PhysA) |автор=Klein M. J. |заглавие=Not by discoveries alone: The centennial of Paul Ehrenfest |год=1981 |издание=Physica A |pages=3—14 |volume=106 |doi=10.1016/0378-4371(81)90201-6}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Klein (teach) |автор=Klein M. J. |заглавие=Physics in the making in Leiden: Paul Ehrenfest as teacher |год=1989 |ответственный=ed. A. Sarlemijn, M. J. Sparnaay |издание=Physics in the making |издательство=Elsevier |pages=29—44 |doi=10.1016/B978-0-444-88121-2.50007-5}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Darrigol |автор=Darrigol O. |заглавие=Statistics and Combinatorics in Early Quantum Theory, II: Early Symptoma of Indistinguishability and Holism |год=1991 |издание=Historical Studies in the Physical and Biological Sciences |pages=237—298 |volume=21 |doi=10.2307/27757664}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Jaeger |автор=Jaeger G. |заглавие=The Ehrenfest Classification of Phase Transitions: Introduction and Evolution |год=1998 |издание=Archive for History of Exact Sciences |pages=51—81 |volume=53 |doi=10.1007/s004070050021}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Halpern |автор=Halpern P. |заглавие=Nordström, Ehrenfest, and the Role of Dimensionality in Physics |год=2004 |издание=Physics in Perspective |pages=390—400 |volume=6 |doi=10.1007/s00016-004-0221-3}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Navarro and Pérez (I) |автор=Navarro L., Pérez E. |заглавие=Paul Ehrenfest on the Necessity of Quanta (1911): Discontinuity, Quantization, Corpuscularity, and Adiabatic Invariance |год=2004 |издание=Archive for History of Exact Sciences |pages=97—141 |volume=58 |doi=10.1007/s00407-003-0068-z}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Navarro and Pérez (II) |автор=Navarro L., Pérez E. |заглавие=Paul Ehrenfest: The Genesis of the Adiabatic Hypothesis, 1911–1914 |год=2006 |издание=Archive for History of Exact Sciences |pages=209—267 |volume=60 |doi=10.1007/s00407-005-0105-1}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Huijnen and Kox |автор=Huijnen P., Kox A. J. |заглавие=Paul Ehrenfest’s Rough Road to Leiden: A Physicist’s Search for a Position, 1904–1912 |год=2007 |издание=Physics in Perspective |pages=186—211 |volume=9 |doi=10.1007/s00016-006-0287-1}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Pérez |автор=Pérez E. |заглавие=Ehrenfest’s adiabatic theory and the old quantum theory, 1916–1918 |год=2009 |издание=Archive for History of Exact Sciences |pages=81—125 |volume=63 |doi=10.1007/s00407-008-0030-1}} * {{Ռուսերեն հոդված |автор=Klein M. J. |заглавие=Paul Ehrenfest, Niels Bohr, and Albert Einstein: Colleagues and Friends |год=2010 |издание=Physics in Perspective |pages=307—337 |volume=12 |doi=10.1007/s00016-010-0025-6}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Unna and Sauer |автор=Unna I., Sauer T. |заглавие=Einstein, Ehrenfest, and the quantum measurement problem |год=2013 |издание=Annalen der Physik |pages=A15—A19 |volume=525 |doi=10.1002/andp.201300708}} * {{Ռուսերեն հոդված |ref=Van Delft |автор=Van Delft D. |заглавие=Paul Ehrenfest’s final years |год=2014 |издание=Physics Today |pages=41—47 |volume=67 |doi=10.1063/PT.3.2244}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.lorentz.leidenuniv.nl/IL-publications/Ehrenfest.html Պաուլ Էրենֆեստի գիտական հրատարակումները] * [http://www.lorentz.leidenuniv.nl/IL-publications/dissertations/ehrenfest.html Էրենֆեստի ուսանողները (Ph.D)] * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Ehrenfest.html Ջ. Ջ. Օկոնոր, Ե. Ֆ. Ռոբերտսոն, ''Պաուլ Էրենֆեստ''] * [http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-52912.ln-ru Պաուլ Էրենֆեստի կիսադեմը] {{Արտաքին հղումներ}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից|2018 թվականի [[Կաղապար:Օրվա հոդված/Հունվարի 23, 2018 թ.|հունվարի 23]]}} {{DEFAULTSORT:Էրենֆեստ, Պաուլ}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ավստրիացիներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի մաթեմատիկոսներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի մաթեմատիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ինքնասպաններ]] [[Կատեգորիա:Իսրայելցի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ]] [[Կատեգորիա:Հոլանդացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Հոլանդացի մաթեմատիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Հոլանդացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Հրեա գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Նիդերլանդների հրեաներ]] [[Կատեգորիա:Պրոֆեսորներ]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:Վիեննայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]] d5vk5p6bu8z2n86m8zb36c7lm9yht1g 0 853633 10940544 10476487 2026-10-12T10:20:04Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղաֆիզիկոսներ]] 10940544 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | նկարագրում = ''Սթոունը Վոյաջեր մոդելի հետ, [[1992 թվական]]'' | աշխատավայր = [[Չիկագոյի համալսարան]] (մ.գ.թ., դոկտոր) }} '''Էդուարդ Քերոլ Սթոուն''' ({{lang-en|Edward C. Stone}}, {{ԱԾ}})<ref>{{Cite web |title=Edward Stone Biography |url=http://www.srl.caltech.edu/personnel/ecs/bio.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180427120349/http://www.srl.caltech.edu/personnel/ecs/bio.html |archive-date=2018 թ․ ապրիլի 27 |accessdate=2015 թ․ մայիսի 12 |work=caltech.edu}}</ref>, ամերիկյան տիեզերական գիտնական, [[Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ]]ի ֆիզիկայի պրոֆեսոր և [[ՆԱՍԱ]]-ի [[Ռեակտիվ շարժման լաբորատորիա]]յի (ՌՇԼ) ({{lang-en|Jet Propulsion Laboratory}} (JPL)) նախկին տնօրեն<ref>{{Cite news |last=Streeter |first=Kurt |date=2011 թ․ ապրիլի 14 |title=A new frontier in quest to understand the cosmos |url=http://www.latimes.com/news/local/la-me-0414-ed-stone-20110412,0,4527527.story |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110418005345/http://www.latimes.com/news/local/la-me-0414-ed-stone-20110412,0,4527527.story |archive-date=2011 թ․ ապրիլի 18 |accessdate=2011 թ․ ապրիլի 14 |work=Los Angeles Times}}</ref><ref>{{Cite web |title=Edward Stone Biography |url=http://beacon.jpl.nasa.gov/exhibits/directors/Stonebio.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527233545/http://beacon.jpl.nasa.gov/exhibits/directors/Stonebio.htm |archive-date=2010 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2015 թ․ մայիսի 12 |work=nasa.gov}}</ref>։ == Կենսագրություն == Սթոունը ծնվել է [[ԱՄՆ]]-ի [[Այովա]] քաղաքում։ Այովա նահանգի Burlington Junior College-ում իր բակալավրիատը ստանալուց հետո, Սթոունը տեղափոխվեց [[Չիկագոյի համալսարան]], որտեղ նա վաստակել էր [[մագիստրոս]]ի և փիլիսոփայության դոկտորի աստիճանները։ Սթոունի [[աստղաֆիզիկա]]յի կարիերան սկսվում է մթնոլորտային արբանյակների վրա իր առաջին տիեզերական-ռադիացիոն փորձերից հետո [[1961 թվական]]ին։ Այնուհետև նա միացել է [[Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ]]ի աշխատակիցներին՝ որպես հետազոտող և դարձել է լիիրավ ֆակուլտետի անդամ [[1967 թվական]]ին։ [[1976 թվական]]ին եղել է Ֆիզիկայի ֆակուլտետի պրոֆեսոր, 1983-1988 թվականներին [[ֆիզիկա]]յի, [[մաթեմատիկա]]յի և աստղագիտության բաժնի վարիչ։ Նա նաև եղել է Caltech Space ռադիացիոն լաբորատորիայի տնօրեն և աստղագիտական սարքերի փոխնախագահ։ Նա ներկայումս Մորիսրոու Ֆիզիկայի պրոֆեսոր է<ref>{{Cite web |title=Edward Stone Profile |url=http://beacon.jpl.nasa.gov/exhibits/directors/Stone.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527202155/http://beacon.jpl.nasa.gov/exhibits/directors/Stone.html |archive-date=2010 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2015 թ․ մայիսի 12 |work=nasa.gov}}</ref> և երեսուն մետրանոց [[աստղադիտակ]]ի տնօրենների խորհրդի փոխնախագահ<ref>{{Cite web |title=TMT Board of Directors |url=http://www.tmt.org/about-tmt/board-directors |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218113212/http://www.tmt.org/about-tmt/board-directors |archive-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 18 |accessdate=2017 թ․ մայիսի 30}}</ref>։ Նա եղել է P.I. [[Վոյաջեր]] 1 և 2 տիեզերանավերի վրա, տիեզերական ճառագայթային համակարգի համար<ref>{{Cite web |title=NASA - NSSDCA - Experiment - Details |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1977-084A-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116145109/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1977-084A-08 |archive-date=2017 թ․ հունվարի 16 |accessdate=2017 թ․ մայիսի 30 |website=nssdc.gsfc.nasa.gov}}</ref>։ === JPL ղեկավար === [[Պատկեր:Ed Stone Voyager 30th anniversary award from Nichelle Nichols.jpg|thumb|Էդ Սթոունն արժանացել է Նիկոլայ Նիկոլսի կողմից [[Վոյաջեր]]ի մեկնարկի 30-ամյակին նվիրված մրցանակին, [[2007 թվական]]]] Սթոունը 1991-2001 թվականներին [[Փասադենա (Կալիֆոռնիա)]] քաղաքի Jet Propulsion Laboratory-ի տնօրենն էր։ Իր պաշտոնավարման ընթացքում [[Մարս Փաթֆայնդեր]]ը և նրա Sojourner rover-ը հաջող էին։ Այդ ժամանակահատվածում JPL-ի մյուս առաքելությունները ներառել էին [[Mars Global Surveyor]], [[Deep Space 1]], [[TOPEX/Poseidon]], [[NASA Scatterometer (NSCAT)]]<ref>F. Naderi, M. H. Freilich, and D. G. Long, Spaceborne Radar Measurement of Wind Velocity Over the Ocean--An Overview of the NSCAT Scatterometer System, ''Proceedings of the IEEE'', pp. 850-866, Vol. 79, No. 6, June 1991,</ref> և գործարկել էին [[Cassini]], [[Stardust]] ու [[2001 Mars Odyssey]]։ == Մրցանակներ և պարգևներ == * [[2007 թվական]]ին ստացել է Ֆիլիպ Ջ. Կլասի անվան մրցանակի կյանքի նվաճման համար * [[1999 թվական]]ին արժանացել է [[Կարլ Սագան]]ի հուշամրցանակին * [[Գիտությունների ազգային ակադեմիա]]յի անդամ * [[1991 թվական]]ին ստացել է Գիտության ազգային մեդալ * [[1992 թվական]]ին ստացել է Magellanic Premium * [[2013 թվական]]ին արժանացել է [[ՆԱՍԱ]]-ի հարգարժան հանրային ծառայության մեդալ * [[2014 թվական]]ին արժանացել է Հովարդ Հյուզի հուշամրցանակին == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.srl.caltech.edu/personnel/ecs/ Stone's web page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608095701/http://www.srl.caltech.edu/personnel/ecs/ |date=2017-06-08 }} * [http://www.srl.caltech.edu/ Space Radiation Laboratory] * [http://beacon.jpl.nasa.gov/exhibits/directors/Stonegal.htm JPL Gallery for Ed Stone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404080806/http://beacon.jpl.nasa.gov/exhibits/directors/Stonegal.htm |date=2010-04-04 }} * [http://discovermagazine.com/2016/april/8-interstellar-man Profile in Discover magazine] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Էդուարդ Քերոլ}} [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագետներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Չիկագոյի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղաֆիզիկոսներ]] lqgxefir03q7w1p031wzqcffvc4mwbo 10940545 10940544 2026-10-12T10:20:36Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940545 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | նկարագրում = ''Սթոունը Վոյաջեր մոդելի հետ, [[1992 թվական]]'' | աշխատավայր = [[Չիկագոյի համալսարան]] (մ.գ.թ., դոկտոր) }} '''Էդուարդ Քերոլ Սթոուն''' ({{lang-en|Edward C. Stone}}, {{ԱԾ}})<ref>{{Cite web |title=Edward Stone Biography |url=http://www.srl.caltech.edu/personnel/ecs/bio.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180427120349/http://www.srl.caltech.edu/personnel/ecs/bio.html |archive-date=2018 թ․ ապրիլի 27 |accessdate=2015 թ․ մայիսի 12 |work=caltech.edu}}</ref>, ամերիկյան տիեզերական գիտնական, [[Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ]]ի ֆիզիկայի պրոֆեսոր և [[ՆԱՍԱ]]-ի [[Ռեակտիվ շարժման լաբորատորիա]]յի (ՌՇԼ) ({{lang-en|Jet Propulsion Laboratory}} (JPL)) նախկին տնօրեն<ref>{{Cite news |last=Streeter |first=Kurt |date=2011 թ․ ապրիլի 14 |title=A new frontier in quest to understand the cosmos |url=http://www.latimes.com/news/local/la-me-0414-ed-stone-20110412,0,4527527.story |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110418005345/http://www.latimes.com/news/local/la-me-0414-ed-stone-20110412,0,4527527.story |archive-date=2011 թ․ ապրիլի 18 |accessdate=2011 թ․ ապրիլի 14 |work=Los Angeles Times}}</ref><ref>{{Cite web |title=Edward Stone Biography |url=http://beacon.jpl.nasa.gov/exhibits/directors/Stonebio.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527233545/http://beacon.jpl.nasa.gov/exhibits/directors/Stonebio.htm |archive-date=2010 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2015 թ․ մայիսի 12 |work=nasa.gov}}</ref>։ == Կենսագրություն == Սթոունը ծնվել է [[ԱՄՆ]]-ի [[Այովա]] քաղաքում։ Այովա նահանգի Burlington Junior College-ում իր բակալավրիատը ստանալուց հետո, Սթոունը տեղափոխվեց [[Չիկագոյի համալսարան]], որտեղ նա վաստակել էր [[մագիստրոս]]ի և փիլիսոփայության դոկտորի աստիճանները։ Սթոունի [[աստղաֆիզիկա]]յի կարիերան սկսվում է մթնոլորտային արբանյակների վրա իր առաջին տիեզերական-ռադիացիոն փորձերից հետո [[1961 թվական]]ին։ Այնուհետև նա միացել է [[Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ]]ի աշխատակիցներին՝ որպես հետազոտող և դարձել է լիիրավ ֆակուլտետի անդամ [[1967 թվական]]ին։ [[1976 թվական]]ին եղել է Ֆիզիկայի ֆակուլտետի պրոֆեսոր, 1983-1988 թվականներին [[ֆիզիկա]]յի, [[մաթեմատիկա]]յի և աստղագիտության բաժնի վարիչ։ Նա նաև եղել է Caltech Space ռադիացիոն լաբորատորիայի տնօրեն և աստղագիտական սարքերի փոխնախագահ։ Նա ներկայումս Մորիսրոու Ֆիզիկայի պրոֆեսոր է<ref>{{Cite web |title=Edward Stone Profile |url=http://beacon.jpl.nasa.gov/exhibits/directors/Stone.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527202155/http://beacon.jpl.nasa.gov/exhibits/directors/Stone.html |archive-date=2010 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2015 թ․ մայիսի 12 |work=nasa.gov}}</ref> և երեսուն մետրանոց [[աստղադիտակ]]ի տնօրենների խորհրդի փոխնախագահ<ref>{{Cite web |title=TMT Board of Directors |url=http://www.tmt.org/about-tmt/board-directors |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218113212/http://www.tmt.org/about-tmt/board-directors |archive-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 18 |accessdate=2017 թ․ մայիսի 30}}</ref>։ Նա եղել է P.I. [[Վոյաջեր]] 1 և 2 տիեզերանավերի վրա, տիեզերական ճառագայթային համակարգի համար<ref>{{Cite web |title=NASA - NSSDCA - Experiment - Details |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1977-084A-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116145109/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1977-084A-08 |archive-date=2017 թ․ հունվարի 16 |accessdate=2017 թ․ մայիսի 30 |website=nssdc.gsfc.nasa.gov}}</ref>։ === JPL ղեկավար === [[Պատկեր:Ed Stone Voyager 30th anniversary award from Nichelle Nichols.jpg|thumb|Էդ Սթոունն արժանացել է Նիկոլայ Նիկոլսի կողմից [[Վոյաջեր]]ի մեկնարկի 30-ամյակին նվիրված մրցանակին, [[2007 թվական]]]] Սթոունը 1991-2001 թվականներին [[Փասադենա (Կալիֆոռնիա)]] քաղաքի Jet Propulsion Laboratory-ի տնօրենն էր։ Իր պաշտոնավարման ընթացքում [[Մարս Փաթֆայնդեր]]ը և նրա Sojourner rover-ը հաջող էին։ Այդ ժամանակահատվածում JPL-ի մյուս առաքելությունները ներառել էին [[Mars Global Surveyor]], [[Deep Space 1]], [[TOPEX/Poseidon]], [[NASA Scatterometer (NSCAT)]]<ref>F. Naderi, M. H. Freilich, and D. G. Long, Spaceborne Radar Measurement of Wind Velocity Over the Ocean--An Overview of the NSCAT Scatterometer System, ''Proceedings of the IEEE'', pp. 850-866, Vol. 79, No. 6, June 1991,</ref> և գործարկել էին [[Cassini]], [[Stardust]] ու [[2001 Mars Odyssey]]։ == Մրցանակներ և պարգևներ == * [[2007 թվական]]ին ստացել է Ֆիլիպ Ջ. Կլասի անվան մրցանակի կյանքի նվաճման համար * [[1999 թվական]]ին արժանացել է [[Կարլ Սագան]]ի հուշամրցանակին * [[Գիտությունների ազգային ակադեմիա]]յի անդամ * [[1991 թվական]]ին ստացել է Գիտության ազգային մեդալ * [[1992 թվական]]ին ստացել է Magellanic Premium * [[2013 թվական]]ին արժանացել է [[ՆԱՍԱ]]-ի հարգարժան հանրային ծառայության մեդալ * [[2014 թվական]]ին արժանացել է Հովարդ Հյուզի հուշամրցանակին == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.srl.caltech.edu/personnel/ecs/ Stone's web page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608095701/http://www.srl.caltech.edu/personnel/ecs/ |date=2017-06-08 }} * [http://www.srl.caltech.edu/ Space Radiation Laboratory] * [http://beacon.jpl.nasa.gov/exhibits/directors/Stonegal.htm JPL Gallery for Ed Stone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404080806/http://beacon.jpl.nasa.gov/exhibits/directors/Stonegal.htm |date=2010-04-04 }} * [http://discovermagazine.com/2016/april/8-interstellar-man Profile in Discover magazine] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Էդուարդ Քերոլ}} [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագետներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Չիկագոյի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղաֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ]] f1x4lzy7q3j4ys8qjpld1td941w4z4r 0 855191 10940329 10936595 2026-10-11T15:54:38Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Բեռլինի Հերտայի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Գերմանացի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ]] 10940329 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ | անուն = Դիեգո Դեմե | բնագիր անուն = Diego Demme | պատկեր = Diego Demme.JPG | պատկերի նկարագիր = Դեմեն 2016 թվականին | հասակ = 172 սմ | դիրք = [[Կիսապաշտպան (ֆուտբոլ)|հենակետային կիսապաշտպան]] | քաղաքացիությունը = {{դրոշավորում|Գերմանիա}} <br /> {{դրոշավորում|Իտալիա}} | քաշ = 68 կգ | ներկա ակումբ = {{դրոշ|Իտալիա}} [[Նապոլի (ֆուտբոլային ակումբ)|Նապոլի]] | ակումբի համար = 4 | երիտ ակումբ = {{դրոշ|Գերմանիա}} [[Արմինիա ՖԱ|Արմինիա]] | երիտ տարիներ = 2008-2010 | ակումբ = {{դրոշ|Գերմանիա}} [[Արմինիա ՖԱ|Արմինիա]] | տարի = 2010-2012 | խաղ = 20 | գոլ = 0 | ակումբ2 = {{դրոշ|Գերմանիա}} [[Պադերբորն 07]] | տարի2 = 2012-2014 | խաղ2 = 58 | գոլ2 = 0 | ակումբ3 = {{դրոշ|Գերմանիա}} [[ՌԲ Լայպցիգ]] | տարի3 = 2014-2020 | խաղ3 = 179 | գոլ3 = 1 | ակումբ4 = {{դրոշ|Իտալիա}} [[Նապոլի (ֆուտբոլային ակումբ)|Նապոլի]] | տարի4 = 2020-ներկա | խաղ4 = 1 | գոլ4 = 0 | ազգային թիմ = {{դրոշ|Գերմանիա}} [[Գերմանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Գերմանիա]] | ազգային տարի = 2017-ներկա | ազգային խաղ = 1 | ազգային գոլ = 0 | պարգևների փոխարեն = | մեդալ = | մեդալ-ծալել = | մասնագիտական ըստ = հունվարի 20-ի, 2020 | հավաքականի ըստ = հունվարի 20-ի, 2020 }} '''Դիեգո Դեմե''' ({{Lang-de|Diego Demme}}, {{ԱԾ}}), գերմանացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ։ Ներկայումս հանդես է գալիս [[Նապոլի (ֆուտբոլային ակումբ)|Նապոլիի]] և [[Գերմանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Գերմանիայի ազգային հավաքականի]] կազմում։ Խաղում է հենակետային [[Կիսապաշտպան (ֆուտբոլ)|կիսապաշտպանի]] դիրքում<ref>{{Cite web |title=Germany - D. Demme - Profile with news, career statistics and history - Soccerway |url=https://uk.soccerway.com/players/diego-demme/141226/ |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=uk.soccerway.com |language=en}}</ref>։ == Ակումբային կարիերա == === Արմինիա Բիլեֆելդ === Իր կարիերան Դեմեն սկսել է [[Արմինիա ՖԱ|Արմինիայում]]։ Առաջին պայմանագիրը ակումբի հետ կնքել է 2008 թվականին<ref name="Westfälische">{{Cite news |last=Westfälische |first=Neue |title=Demme muss vorerst Armine bleiben |url=http://www.nw.de/sport/dsc_arminia_bielefeld/4580288_Demme-muss-vorerst-Armine-bleiben.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=DSC Arminia Bielefeld |language=de}}</ref>։ Իր դեբյուտը Արմինիայի կազմում նշել է 2010 թվականի դեկտեմբերի 4-ին՝ [[Գրոյտեր Ֆյուրտ]]ի դեմ խաղում<ref>{{Cite web |title=Arminia Bielefeld vs. Greuther Fürth - 4 December 2010 - Soccerway |url=https://us.soccerway.com/matches/2010/12/04/germany/2-bundesliga/dsc-arminia-bielefeld/spvgg-greuther-furth/958875/ |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=us.soccerway.com |language=en}}</ref>։ Դեմեի խաղը բարձր գնահատվեց<ref>{{Cite news |last=FRITZ |first=VON JÖRG |title=Arminias Youngster sollen Kohlen aus dem Feuer holen |url=http://www.nw.de/sport/dsc_arminia_bielefeld/4057617_Arminias-Youngster-sollen-Kohlen-aus-dem-Feuer-holen.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=DSC Arminia Bielefeld |language=de}}</ref>, և նա սկսեց ավելի հաճախ խաղալ թիմի հիմնական կազմում, սակայն կիսապաշտպանությունում մրցակցության<ref>{{Cite web |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Buchner macht dem FCI Hoffnung: FC Ingolstadt 04 - Arminia Bielefeld 1:0 (1:0) |url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/spieltag/2-bundesliga/2010-11/21/1013715/spielanalyse_fc-ingolstadt-04-7659_arminia-bielefeld-10.html |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=kicker online |language=de-DE}}</ref> պատճառով գերմանացին անցկացրեց ընդամենը 10 հանդիպում 2010-11 մրցաշրջանում<ref>{{Cite news |last=Westfälische |first=Neue |title=Frink und Lauritzen neu im Arminia-Aufsichtsrat |url=http://www.nw.de/sport/dsc_arminia_bielefeld/4297071_Frink-und-Lauritzen-neu-im-Arminia-Aufsichtsrat.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=DSC Arminia Bielefeld |language=de}}</ref>։ Մրցաշրջանի ավարտին Դեմեն 1 տարով երկարաձգեց իր պայմանագիրը ակումբի հետ<ref name="Westfälische"/>։ 2011-12 մրցաշրջանում իր առաջին հանդիպումը Դեմեն անցկացրեց 2011 թվականի օգոստոսի 8-ին՝ [[Աալեն ՖԱ|Աալենի]] դեմ խաղում<ref>{{Cite web |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Lechleiter untermauert Arminias Fehlstart: Arminia Bielefeld - VfR Aalen 0:1 (0:1) |url=http://www.kicker.de/news/fussball/3liga/spieltag/3-liga/2011-12/3/1146500/spielanalyse_arminia-bielefeld-10_vfr-aalen-1422.html |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=kicker online |language=de-DE}}</ref>։ Այս մրցաշրջանում նա սկսեց ստանալ շատ վնասվածքներ և հաճախ մնում էր պահեստայինների նստարանին<ref>{{Cite news |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Schönfeld in guter Form |url=http://www.kicker.de/news/fussball/3liga/startseite/554753/artikel_schoenfeld-in-guter-form.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=kicker online |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite news |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Schuler wünscht sich Ruhe |url=http://www.kicker.de/news/fussball/3liga/startseite/555894/artikel_schuler-wuenscht-sich-ruhe.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=kicker online |language=de-DE}}</ref>։ Արմինիայի կազմում անցկացրած 2 մրցաշրջաններում Դեմեն անցկացրեց 23 հանդիպում բոլոր մրցաշարերում։ === Պադերբորն === 2012 թվականի հունվարի 9-ին Դեմեն տեղափոխվեց [[Պադերբորն 07|Պադերբորն]]՝ կնքելով 2 տարվա պայմանագիր և ստանալով 4 համարի մարզաշապիկը<ref>{{Cite web |title=Sofortiger Wechsel - Aktuelles - SC Paderborn 07 |url=http://www.scp07.de/2-News/8299,Sofortiger-Wechsel.html |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=www.scp07.de}}</ref><ref>{{Cite news |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Demme zieht in die Nachbarschaft |url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/563015/artikel_demme-zieht-in-die-nachbarschaft.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=kicker online |language=de-DE}}</ref>։ Ակումբը նրա համար վճարեց 25,000 եվրո<ref>{{Cite news |last=Westfälische |first=Neue |title=SC Paderborn zahlt 25.000 Euro für Ex-Arminen Diego Demme |url=http://www.nw.de/sport/sc_paderborn_07/5851422_25.000_Euro_Abloesung_fuer_Diego_Demme.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=SC Paderborn 07 |language=de}}</ref>։ Իր դեբյուտը Պադերբորնի կազմում Դեմեն նշեց 2012 թվականի փետրվարի 3-ին՝ [[Ունիոն Բեռլին]]ի դեմ խաղում<ref>{{Cite web |title=Paderborn vs. Union Berlin - 3 February 2012 - Soccerway |url=https://int.soccerway.com/matches/2012/02/03/germany/2-bundesliga/sc-paderborn-07-ev/1-fc-union-berlin/1122400/ |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=int.soccerway.com |language=en}}</ref>։ Այս մրցաշրջանում նա դարձավ թիմի հիմնական կազմի խաղացող՝ խաղալով աջ և ձախ պաշտպանների դիրքում, և անցկացրեց 12 հանդիպում բոլոր մրցաշարերում<ref>{{Cite web |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Proschwitz & Co mischen Frankfurt auf: SC Paderborn 07 - Eintracht Frankfurt 4:2 (2:2) |url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/spieltag/2-bundesliga/2011-12/23/1143188/spielanalyse_sc-paderborn-07-109_eintracht-frankfurt-32.html |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=kicker online |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite web |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Krebs und Groß nähren die Hoffnung: Karlsruher SC - SC Paderborn 07 2:0 (1:0) |url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/spieltag/2-bundesliga/2011-12/32/1143274/spielanalyse_karlsruher-sc-6_sc-paderborn-07-109.html/ |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=kicker online |language=de-DE}}</ref>։ 2012-13 մրցաշրջանում Դեմեն սկսեց խաղալ կիսապաշտպանությունում<ref>{{Cite web |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Allagui beendet ein verrücktes Fußballspiel: Hertha BSC - SC Paderborn 07 2:2 (0:1) |url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/spieltag/2-bundesliga/2012-13/1/1441346/spielanalyse_hertha-bsc-29_sc-paderborn-07-109.html |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=kicker online |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite news |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Schmidts Ideen werden umgesetzt |url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/573446/artikel_schmidts-ideen-werden-umgesetzt.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=kicker online |language=de-DE}}</ref>։ 2012 թվականի սեպտեմբերի 16-ին՝ [[Էրցգեբիրգե ՖԱ|Էրցգեբիրգեի]] դեմ խաղում գերմանացին ստացավ կարմիր քարտ և որակազրկվեց 3 խաղով<ref>{{Cite web |title=Erzgebirge vs Paderborn |url=http://www.skysports.com/football/erzgebirge-vs-paderborn/teams/265004 |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=SkySports |language=en}}</ref>։ 2012 թվականի հոկտեմբերի 5-ին՝ [[Ֆրանկֆուրտ ՖԱ|Ֆրանկֆուրտի]] դեմ խաղում Դեմեն վերադարձավ որակազրկումից<ref>{{Cite web |title=FSV Frankfurt vs Paderborn |url=http://www.skysports.com/football/fsv-frankfurt-vs-paderborn/274716 |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=SkySports |language=en}}</ref>, սակայն նոյեմբերի սկզբին ստացավ կոճի վնասվածք և դուրս մնաց 2 շաբաթով<ref>{{Cite news |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Schmidt strebt nächsten Auswärtsdreier an |url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/577088/artikel_schmidt-strebt-naechsten-auswaertsdreier-an.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=kicker online |language=de-DE}}</ref>։ Դեկտեմբերի սկզբում [[Յենս Վեմեր]]ի վնասվածքի պատճառով գերմանացին սկսեց խաղալ աջ պաշտպանի դիրքում<ref>{{Cite web |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Kern behält die Nerven und trifft vom Punkt: SC Paderborn 07 - MSV Duisburg 0:2 (0:0) |url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/spieltag/2-bundesliga/2012-13/17/1441492/spielanalyse_sc-paderborn-07-109_msv-duisburg-1.html |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=kicker online |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite news |last=SCHULTE |first=VON WERNER |title=Experimente in Paderborns Abwehr sind passé |url=http://www.nw.de/sport/sc_paderborn_07/7377777_Experimente_in_Paderborns_Abwehr_sind_passe.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=SC Paderborn 07 |language=de}}</ref>, սակայն մարտին նա նորից վերադարձավ կիսապաշտպանություն<ref>{{Cite news |last=Westfälische |first=Neue |title=Kaltschnäuzige Kölner schlagen kampfstarke Paderborner |url=http://www.nw.de/sport/sc_paderborn_07/8057221_1._FC_Koeln_-_SC_Paderborn.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=SC Paderborn 07 |language=de}}</ref><ref>{{Cite news |last=BEINEKE |first=VON FRANK |title=SC Paderborn kämpft gegen die Ladehemmung |url=http://www.nw.de/sport/sc_paderborn_07/8084095_SC_Paderborn_kaempft_gegen_die_Ladehemmung.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=SC Paderborn 07 |language=de}}</ref>։ Այս մրցաշրջանում Դեմեն անցկացրեց 30 խաղ բոլոր մրցաշարերում։ 2013-14 մրցաշրջանում Դեմեն անցկացրեց 19 հանդիպում Պադերբորնի կազմում<ref>{{Cite news |last=KLEIMANN |first=VON HARTMUT |title=SC Paderborns Demme sieht 13. Einsatz als Chance |url=http://www.nw.de/sport/sc_paderborn_07/9715437_SC_Paderborns_Demme_sieht_13._Einsatz_als_Chance.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=SC Paderborn 07 |language=de}}</ref>։ Դեմեի հեռանալուց հետո [[Պադերբորն 07|Պադերբորնը]] զբաղեցրեց 2-րդ հորիզոնականը առաջնությունում և տեղափոխվեց [[Բունդեսլիգա]]։ === ՌԲ Լայպցիգ === 2014 թվականի հունվարի 7-ին Դեմեն տեղափոխվեց 3-րդ դիվիզիոնում հանդես եկող [[ՌԲ Լայպցիգ]]՝ կնքելով պայմանագիր նախատեսված մինչև 2018 թվականը<ref>{{Cite news |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Demme zu RB - Bakalorz schließt die Lücke |url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/597489/artikel_demme-zu-rb---bakalorz-schliesst-die-luecke.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=kicker online |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite news |title=Als Ersatz für Bastian Schulz: Bullen holen Demme aus Paderborn |url=http://www.bild.de/regional/leipzig/rb-leipzig/bullen-holen-diego-demme-34109716.bild.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=bild.de |language=de}}</ref>։ Ակումբը նրա համար վճարեց 350,000 եվրո<ref>{{Cite news |title=Blitz-Transfer: Diego Demme wechselt vom SC Paderborn zu RB Leipzig |url=http://www.bild.de/sport/fussball/sc-paderborn/demme-wird-ein-bulle-34113816.bild.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=bild.de |language=de}}</ref>։ Իր դեբյուտը Լայպցիգի կազմում Դեմեն նշեց 2014 թվականի հունվարի 25-ին՝ [[Վակեր Բուրգհաուզեն]]ի դեմ խաղում<ref>{{Cite web |last=LiveScore |first=SofaScore.com |title=RB Leipzig SV Wacker Burghausen live score, video stream and H2H results - SofaScore.com |url=https://www.sofascore.com/rb-leipzig-sv-wacker-burghausen/jbbskCo |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=www.sofascore.com |language=en}}</ref>։ Շուտով գերմանացին դարձավ թիմի հիմնական կազմi խաղացող<ref>{{Cite news |title=RB Leipzig: Demme ist Balljäger statt Ballzauberer |url=http://www.bild.de/regional/leipzig/rb-leipzig/demme-der-falsche-diego-34770532.bild.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=bild.de |language=de}}</ref><ref>{{Cite news |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Bullen-Abwehr bleibt sattelfest - Lauf geht weiter |url=http://www.kicker.de/news/fussball/3liga/startseite/600902/artikel_bullen-abwehr-bleibt-sattelfest---lauf-geht-weiter.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=kicker online |language=de-DE}}</ref>՝ անցկացնելով 16 հանդիպում, իսկ ՌԲ Լայպցիգը տեղափոխվեց [[Երկրորդ Բունդեսլիգա]]<ref>{{Cite web |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Aufstieg! Kaiser setzt Leipzig die Krone auf: RB Leipzig - 1. FC Saarbrücken 5:1 (4:0) |url=http://www.kicker.de/news/fussball/3liga/spieltag/3-liga/2013-14/37/1897452/spielanalyse_rasenballsport-leipzig-15778_1-fc-saarbruecken-106.html |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=kicker online |language=de-DE}}</ref>։ 2014-15 մրցաշրջանում Դեմեն հաստատվեց Լայպցիգի հիմնական կազում<ref>{{Cite web |last=LVZ-Online |title=RB Leipzig: Notstand in der Kreativabteilung – Zorniger pariert Neururers Giftpfeile |url=http://www.lvz.de/Sportbuzzer/RB-Leipzig/News/RB-Leipzig-Notstand-in-der-Kreativabteilung-Zorniger-pariert-Neururers-Giftpfeile |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030192550/https://www.lvz.de/Sportbuzzer/RB-Leipzig/News/RB-Leipzig-Notstand-in-der-Kreativabteilung-Zorniger-pariert-Neururers-Giftpfeile |archive-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 30 |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=www.lvz.de |language=de}}</ref><ref>{{Cite news |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Leipzig: Ohne Demme in den Abnutzungskampf? |url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/612911/artikel_leipzig_ohne-demme-in-den-abnutzungskampf.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=kicker online |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite news |title=Teigl gegen Heidenheim gesperrt, Heidinger verletzt: Neuer Job für Demme |url=http://www.bild.de/sport/fussball/rb-leipzig/neuer-job-fuer-demme-40231724.bild.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=bild.de |language=de}}</ref> և անցկացրեց 33 հանդիպում բոլոր մրցաշարերում։ 2015-16 մրցաշրջանում Դեմեն անցկացրեց 28 հանդիպում բոլոր մրցաշարերում՝ օգնելով Լայպցիգին տեղափոխվել [[Բունդեսլիգա]]<ref>{{Cite web |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Forsberg legt den Grundstein für den Aufstieg: RB Leipzig - Karlsruher SC 2:0 (0:0) |url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/spieltag/2-bundesliga/2015-16/33/2855729/spielanalyse_rasenballsport-leipzig-15778_karlsruher-sc-6.html |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=kicker online |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite news |date=2016 թ․ մայիսի 8 |title=RB Leipzig seal promotion to Bundesliga for first time in club's six-year history |url=https://www.eurosport.com/football/bundesliga/2015-2016/rb-leipzig-seal-first-promotion-to-bundesliga_sto5565023/story.shtml |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=Eurosport}}</ref>։ [[Բունդեսլիգա 2016-17|2016-17 մրցաշրջանը]] Դեմեն սկսեց Լայպցիգի հիմնական կազմում<ref>{{Cite news |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Demme und Ilsanker sind Hasenhüttls Herzstück |url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/660641/artikel_demme-und-ilsanker-sind-hasenhuettls-herzstueck.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=kicker online |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite news |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Hasenhüttls Vorfreude: Es war eine Ewigkeit |url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/662429/artikel_hasenhuettls-vorfreude_es-war-eine-ewigkeit.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=kicker online |language=de-DE}}</ref>։ Դեկտեմբերին նա երկարաձգեց ակումբի հետ պայմանագիրը մինչև 2021 թվականը<ref>{{Cite news |last=Germany |first=kicker online, Nürnberg, |title=Leipzig überzeugt - Demme verlängert |url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/667051/artikel_leipzig-ueberzeugt---demme-verlaengert.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=kicker online |language=de-DE}}</ref>։ 2017 թվականի փետրվարի 19-ին՝ [[Բորուսիա Մյոնխենգլադբախ]]ի դեմ խաղում [[Դոմինիկ Կայզեր]]ի վնասվածքի պատճառով Դեմեն առաջին անգամ խաղադաշտ դուրս եկավ ավագի թևկապով<ref>{{Cite web |title=Borussia M'gladbach v RB Leipzig Match Report, 19/02/2017, Bundesliga {{!}} Goal.com |url=http://www.goal.com/en-sg/match/borussia-mgladbach-v-rb-leipzig/report/ps001ampku8j7cskvk335gbt |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=www.goal.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=LVZ-Online |title=Erster Auswärtssieg des Jahres – RB Leipzig zähmt die Gladbacher Fohlen und beendet Mini-Krise |url=http://www.lvz.de/Sportbuzzer/RB-Leipzig/Spielberichte/RB-Leipzig-zaehmt-die-Fohlen-und-beendet-Auswaertskrise |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917232946/https://www.lvz.de/Sportbuzzer/RB-Leipzig/Spielberichte/RB-Leipzig-zaehmt-die-Fohlen-und-beendet-Auswaertskrise |archive-date=2021 թ․ սեպտեմբերի 17 |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=www.lvz.de |language=de}}</ref><ref>{{Cite news |title=Demme hofft auf Jogi-Anruf - „Habe Stärken, die nicht so viele haben“ |url=http://www.bild.de/sport/fussball/rb-leipzig/demme-hofft-auf-jogi-anruf-50591966.bild.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=bild.de |language=de}}</ref>։ 2017 թվականի ապրիլի 15-ին՝ [[Ֆրայբուրգ ՖԱ|Ֆրայբուրգի]] դեմ խաղում գերմանացին խփեց իր առաջին գոլը Լայպցիգի կազմում<ref>{{Cite web |title=RB Leipzig v Freiburg Match Report, 15/04/2017, Bundesliga {{!}} Goal.com |url=http://www.goal.com/en/match/rb-leipzig-v-freiburg/11gt96r2jof2r966f6wkabd2h |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=www.goal.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tenbusch |first=Ronald |date=2017 թ․ ապրիլի 15 |title=RB Leipzig: Diego Demme bezahlt historisches Tor mit einem Zahn |url=https://www.welt.de/sport/fussball/bundesliga/article163738395/Demme-bezahlt-historisches-Tor-mit-einem-Zahn.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=DIE WELT}}</ref>։ Մրցաշրջանի մնացած 4 խաղերում Դեմեն խաղադաշտ դուրս եկավ որպես [[ՌԲ Լայպցիգ|Լայպցիգի]] ավագ<ref>{{Cite news |title=RB Leipzig: Orban und Compper fehlen gegen Ingolstadt |url=http://www.bild.de/regional/aktuelles/sachsen/rb-leipzig-orban-und-compper-fehlen-gegen-51522214.bild.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=bild.de |language=de}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |title=Orban oder Demme - Wer ist der bessere Bullen-Kapitän? |url=http://www.bild.de/sport/fussball/rb-leipzig/wer-ist-der-bessere-bullen-kapitaen-52601432.bild.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=bild.de |language=de}}</ref>։ 2016-17 մրցաշրջանում Դեմեն անցկացրեց 33 խաղ՝ դառնալով 1 գոլի հեղինակ։ 2017-18 մրցաշրջանում Դեմեն և [[Վիլի Օրբան]]ը Կայզերից հետո թիմի երկրորդ ավագ դառնալու հավակնորդներն էին<ref name=":0" />։ Թիմի ավագ դարձավ Օրբանը<ref>{{Cite news |title=Und Gulacsi bleibt die Nr.1 - Orban beerbt Kaiser als Kapitän |url=http://www.bild.de/sport/fussball/rb-leipzig/orban-beerbt-kaiser-52837120.bild.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=bild.de |language=de}}</ref>։ 2017 թվականի սեպտեմբերի 13-ին՝ [[Մոնակո (ֆուտբոլային ակումբ)|Մոնակոյի]] դեմ [[ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգա 2017-2018|Չեմպիոնների Լիգայի]] խաղում Դեմեն նշեց իր դեբյուտը եվրոպական առաջնություններում<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=UEFA Champions League - Leipzig-Monaco |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2018/matches/round=2000881/match=2021599/index.html#/ |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=UEFA.com |language=en}}</ref>։ Օրբանի բացակայելու պատճառով 2017 թվականի նոյեմբերի 4-ին՝ [[Հաննովեր 96|Հանովերի]] դեմ խաղում Դեմեն իր առաջին խաղը անցկացրեց ավագի թևկապով այդ մրցաշրջանում<ref>{{Cite web |title=RB Leipzig vs Hannover |url=http://www.skysports.com/football/rb-leipzig-vs-hannover/377609 |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=SkySports |language=en}}</ref>։ Իր առաջին գոլը Չեմպիոնների Լիգայում խփեց 2019 թվականի նոյեմբերի 5-ին՝ [[Զենիթ (ֆուտբոլային ակումբ, Սանկտ Պետերբուրգ)|Զենիթ Սանկտ Պետերբուրգի]] դեմ խաղում<ref>{{Cite web |title=Zenit St. Petersburg - RB Leipzig, Nov 5, 2019 - UEFA Champions League - Match sheet |url=http://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/3252206 |accessdate=2020 թ․ հունվարի 20 |website=www.transfermarkt.com |language=en}}</ref>։ [[ՌԲ Լայպցիգ]]ի կազմում Դեմեն անցկացրեց 214 հանդիպում՝ դառնալով 2 գոլի և 18 գոլային փոխանցման հեղինակ<ref>{{Cite web |title=RasenBallsport Leipzig - Demme to Napoli |url=https://www.dierotenbullen.com/en/news/articles/2019-20-season/Demme-joins-Napoli.html |accessdate=2020 թ․ հունվարի 20 |website=redbulls |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Official: Diego Demme leaves RB Leipzig |url=https://bulinews.com/news/4286/official-diego-demme-leaves-leipzig |accessdate=2020 թ․ հունվարի 20 |website=Bulinews |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |title=Officially: Napoli signed Diego Demme from RB Leipzig {{!}} En24 News |url=https://www.en24.news/2020/01/officially-napoli-signed-diego-demme-from-rb-leipzig.html |accessdate=2020 թ․ հունվարի 20 |language=en-US}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ === Նապոլի === 2020 թվականի հունվարի 11-ին Դեմեն 12 միլիոն եվրոյի դիմաց տեղափոխվեց [[Նապոլի (ֆուտբոլային ակումբ)|Նապոլի]]<ref>{{Cite web |title=Official: Demme joins Napoli {{!}} Football Italia |url=https://www.football-italia.net/148585/official-demme-joins-napoli |accessdate=2020 թ․ հունվարի 20 |website=www.football-italia.net}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020 թ․ հունվարի 11 |title=Demme signs for Napoli |url=https://www.besoccer.com/new/demme-signs-for-napoli-774235 |accessdate=2020 թ․ հունվարի 20 |website=BeSoccer |language=en-EN}} {{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020 թ․ հունվարի 12 |title=Diego Demme completes Napoli move |url=https://www.foxsportsasia.com/football/transfer-news/1218810/diego-demme-completes-napoli-move/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113055508/https://www.foxsportsasia.com/football/transfer-news/1218810/diego-demme-completes-napoli-move/ |archive-date=2020 թ․ հունվարի 13 |accessdate=2020 թ․ հունվարի 20 |website=FOX Sports Asia |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Maric |first=Nedim |date=2020 թ․ հունվարի 11 |title=Official: Napoli sign Diego Demme |url=https://ronaldo.com/football-news/official-napoli-signs-demme/ |accessdate=2020 թ․ հունվարի 20 |website=Ronaldo.com |language=en-US}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ Իր դեբյուտը նշեց հունվարի 14-ին՝ փոխարինելով [[Ֆաբիան Ռուիս]]ին [[Ֆուտբոլի Իտալիայի գավաթ|Իտալիայի գավաթի]] [[Պերուջա ՖԱ|Պերուջայի]] դեմ խաղում<ref>{{Cite web |title=SSC Napoli - AC Perugia Calcio, Jan 14, 2020 - Coppa Italia - Match sheet |url=http://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/3289605 |accessdate=2020 թ․ հունվարի 20 |website=www.transfermarkt.com |language=en}}</ref>։ Առաջին հանդիպումը [[Սերիա A (Իտալիա)|Սերիա A]]-ում անցկացրեց հունվարի 18-ին՝ փոխարինելով [[Ալան Մարկես Լոուրեյրո|Ալանին]] [[Ֆիորենտինա]]յի դեմ խաղում<ref>{{Cite web |title=SSC Napoli - ACF Fiorentina, Jan 18, 2020 - Serie A - Match sheet |url=http://www.transfermarkt.com/ssc-napoli_acf-fiorentina/index/spielbericht/3229357 |accessdate=2020 թ․ հունվարի 20 |website=www.transfermarkt.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Serie A: Napoli-Fiorentina 0-2 FT, as Chiesa and Vlahovic scored for Iachini's team |url=https://www.calciomercato.com/en/news/serie-a-napoli-fiorentina-the-confirmed-lineups-and-live-comment-45792 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119155459/https://www.calciomercato.com/en/news/serie-a-napoli-fiorentina-the-confirmed-lineups-and-live-comment-45792 |archive-date=2020-01-19 |accessdate=2020 թ․ հունվարի 20 |website=Calciomercato.com {{!}} Tutte le news sul calcio in tempo reale |language=en}}</ref>։ == Միջազգային կարիերա == Դեմեն իրավասություն ուներ խաղալ [[Գերմանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Գերմանիայի]] և [[Իտալիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Իտալիայի ազգային հավաքականների]] կազմում, և նա հայտարարեց, որ կընդունի այն թիմի հրավերը, որն առաջինը առաջարկի իրեն խաղալ հավաքականում<ref>{{Cite news |title=Leipzigs Demme träumt von der Nationalmannschaft |url=http://www.bild.de/sport/aktuelles/fussball/leipzigs-demme-traeumt-von-der-nationalmannschaft-51367002.bild.html |access-date=2018 թ․ հունվարի 15 |newspaper=bild.de |language=de}}</ref>։ Դեմեն առաջին անգամ [[Գերմանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Գերմանիայի ազգային հավաքական]] հրավիրվեց 2017 թվականի հունիսին՝ [[Դանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Դանիայի]] և [[Սան Մարինոյի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Սան Մարինոյի]] դեմ խաղերի համար։ Իր դեբյուտը նշեց 2017 թվականի հունիսի 10-ին՝ Սան Մարինոյի դեմ խաղում<ref>{{Cite web |last=uefa.com |title=FIFA World Cup 2018 - Germany-San Marino – UEFA.com |url=http://www.uefa.com/worldcup/season=2018/matches/round=2000717/match=2017711/postmatch/lineups/index.html |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=Uefa.com |language=en}} {{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ Դեմեն հայտավորվեց [[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների գավաթ 2017|2017 թվականի ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների գավաթին]]<ref>{{Cite web |title=Leipzig's Demme, Hoffenheim's Demirbay and Wagner, Hertha's Plattenhardt and Gladbach's Stindl all included in Germany squad for Confederations Cup {{!}} bundesliga.com |url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/leipzig-demme-hoffenheim-demirbay-wagner-hertha-plattenhardt-gladbach-stindl-germany-low-confederations-cup-444461.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901154705/http://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/leipzig-demme-hoffenheim-demirbay-wagner-hertha-plattenhardt-gladbach-stindl-germany-low-confederations-cup-444461.jsp |archive-date=2017 թ․ սեպտեմբերի 1 |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=bundesliga.com - the official Bundesliga website |language=en}}</ref>, սակայն չկարողացավ մասնակցել առաջնությանը վնասվածքի պատճառով<ref>{{Cite web |title=RB Leipzig's Diego Demme out of Confederations Cup with Germany {{!}} bundesliga.com |url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/diego-demme-ruled-out-of-confederations-cup-with-germany-rb-leipzig-446656.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181029034342/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/diego-demme-ruled-out-of-confederations-cup-with-germany-rb-leipzig-446656.jsp |archive-date=2018 թ․ հոկտեմբերի 29 |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=bundesliga.com - the official Bundesliga website |language=en}}</ref>։ == Կարիերայի վիճակագրություն == === Ակումբային վիճակագրություն === ''2020 թվականի հունվարի 20-ի դրությամբ''<ref name=":1">{{Cite web |title=Diego Demme {{!}} Stats, Career information and Matches {{!}} World Football |url=http://www.worldfootball.com/p/39894/germany/D.%20Demme |accessdate=2018 թ․ հունվարի 15 |website=www.worldfootball.com |language=en}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Ակումբ ! rowspan="2" |Մրցաշրջան ! colspan="3" |Առաջնություն ! colspan="2" |Գավաթ ! colspan="2" |Եվրոպա ! colspan="2" |Այլ ! colspan="2" |Ընդհանուր |- !Դիվիզիոն !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր |- | rowspan="3" |[[Արմինիա ՖԱ|Արմինիա]] |2010–11 |[[Երկրորդ Բունդեսլիգա|Բունդեսլիգա 2]] |10 |0 |0 |0 | colspan="2" rowspan="2" |— |0 |0 |10 |0 |- |2011–12 |[[Գերմանիայի ֆուտբոլի երրորդ դիվիզիոն|3. Լիգա]] |10 |0 |1 |0 |2 |0 |13 |0 |- ! colspan="2" |Ընդհանուր !20 !0 !1 !0 !0 !0 !2 !0 !23 !0 |- | rowspan="4" |[[Պադերբորն 07|Պադերբորն]] |2011–12 | rowspan="3" |[[Երկրորդ Բունդեսլիգա|Բունդեսլիգա 2]] |12 |0 |0 |0 | colspan="4" rowspan="3" |— |12 |0 |- |2012–13 |29 |0 |1 |0 |30 |0 |- |2013–14 |17 |0 |2 |0 |19 |0 |- ! colspan="2" |Ընդհանուր !58 !0 !3 !0 !0 !0 !0 !0 !61 !0 |- | rowspan="8" |[[ՌԲ Լայպցիգ]] |2013–14 |[[Գերմանիայի ֆուտբոլի երրորդ դիվիզիոն|3. Լիգա]] |16 |0 |0 |0 | colspan="4" rowspan="4" |— |16 |0 |- |2014–15 | rowspan="2" |[[Երկրորդ Բունդեսլիգա|Բունդեսլիգա 2]] |30 |0 |3 |0 |33 |0 |- |2015–16 |28 |0 |0 |0 |28 |0 |- |[[Բունդեսլիգա 2016-17|2016–17]] | rowspan="4" |[[Բունդեսլիգա]] |32 |1 |1 |0 |33 |1 |- |[[Բունդեսլիգա 2017-18|2017–18]] |30 |0 |1 |0 |10 |0 | colspan="2" rowspan="3" |— |41 |0 |- |[[Բունդեսլիգա 2018-19|2018–19]] |26 |0 |5 |0 |8 |0 |39 |0 |- |[[Բունդեսլիգա 2019-20|2019–20]] |17 |0 |2 |0 |5 |1 |24 |1 |- ! colspan="2" |Ընդհանուր !179 !1 !12 !0 !23 !1 !0 !0 !214 !2 |- |[[Նապոլի (ֆուտբոլային ակումբ)|Նապոլի]] |[[Սերիա A 2019-20|2019–20]] |[[Սերիա A (Իտալիա)|Սերիա A]] |1 |0 |1 |0 |0 |0 | colspan="2" |— |2 |0 |- ! colspan="3" |Կարիերայի ընդհանուր !258 !1 !17 !0 !23 !1 !2 !0 !300 !2 |} === Միջազգային վիճակագրություն === ''2020 թվականի հունվարի 20-ի դրությամբ<ref name=":1" />'' {| class="wikitable" ! colspan="3" |[[Գերմանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Գերմանիա]] |- !Տարի !Խաղեր !Գոլեր |- |2017 |1 |0 |- !Ընդհանուր !1 !0 |} == Նվաճումներ == === Ակումբային === '''ՌԲ Լայպցիգ''' *[[3. Լիգա]]. 2013–14 == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ|2}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.instagram.com/diegodemme/ Դեմեի պաշտոնական Ինստագրամի էջը] * [https://www.transfermarkt.co.uk/diego-demme/profil/spieler/82070 Դեմեն transfermarkt-ում] * [http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=81587 Դեմեն soccerbase.com-ում] * [https://www.whoscored.com/Players/133886/Show/Diego-Demme Դեմեն WhoScored.com կայքում] * [https://sscnapoli.it/Squadra/Diego-Demme Դեմեն Նապոլիի պաշտոնական կայքում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811003800/https://www.sscnapoli.it/Squadra/Diego-Demme |date=2020-08-11 }} * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2018/clubs/player=250109183/index.html#/ Դեմեն ՈՒԵՖԱ-ի պաշտոնական կայքում] * [https://static.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=404350/index.html Դեմեն ՖԻՖԱ-ի պաշտոնական կայքում]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} {{Արտաքին հղումներ}} {{Նապոլիի կազմ}} {{DEFAULTSORT:Դեմե, Դիեգո}} [[Կատեգորիա:Արմինիայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Նապոլիի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Պադերբորնի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՌԲ Լայպցիգի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ]] [[Կատեգորիա:Բեռլինի Հերտայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանացի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ]] mmufiyopt121pkp12mw75ax0apqme1a 3 864052 10940367 5693571 2026-10-11T17:14:48Z Robertsky 100001 Robertsky տեղափոխեց էջը «[[Մասնակցի քննարկում:Lusnyak93]]»-ից «[[Մասնակցի քննարկում:LusineHarutyunyan-93]]»: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Lusnyak93|Lusnyak93]]" to "[[Special:CentralAuth/LusineHarutyunyan-93|LusineHarutyunyan-93]]" 5693571 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button vector.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս «Համագործակցություն» նախագծի շրջանակում ընտրված հոդվածների զարգացմանը.''' [[Պատկեր:Logo original-t.png|120px|right|link=Վիքիպեդիա:CEE Spring 2018]] [[Պատկեր:1000 most imortant articles logo.svg|100px|աջից|link=Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ]] [[Պատկեր:Around the planet wiki project logo.png|100px|աջից|link=Վիքիպեդիա:Մոլորակի շուրջը]] <!-- * [[Վիքիպեդիա:Երևանի վիքի ակումբ/Վորքշոփ/Եվրոպայի Միացյալ Նահանգներ|Վորքշոփ Երևանի վիքիակումբում]] --> * '''[[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2018|CEE Spring 2018]]''' * [[Վիքիպեդիա:Համագործակցություն/Հայ-նորվեգացի կանանց նախագիծ|Հայ-նորվեգացի կանանց նախագիծ]] * '''[[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ|Ես ստեղծում եմ կարևորագույն հոդված]]''' * '''[[Վիքիպեդիա:Մոլորակի շուրջը|Մոլորակի շուրջը]]''' * [[Վիքիպեդիա:Համագործակցություն ՀՊԹ-ի հետ/Առաջարկվող ցուցակ|Համագործակցություն Հայաստանի պատմության թանգարանի հետ]] * [[Վիքիպեդիա:Կարճ էջերի բարելավում|Կարճ էջերի բարելավում]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Շաբաթը մեկ հոդված|Շաբաթը մեկ հոդված]] * [[Վիքիպեդիա:Նախագիծ:Վիքիընդլայնում|Վիքիընդլայնում]] * [[Վիքիպեդիա:Նախագիծ:Գյումրու Վիքիմարաթոն|Գյումրու Վիքիմարաթոն]] * [[Վիքիպեդիա:ՀՍՀ հոդվածների վիքիֆիկացում|ՀՍՀ նյութերից տեղափոխված հոդվածների վիքիֆիկացում]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր/Առաջարկվող ցանկ|Առաջարկվող ցանկ]] ;Նախագիծեր արեւմտահայ խմբագիրներու համար * [[Վիքիպեդիա:Նախագիծ:Արևմտահայերեն նախագիծ|Արևմտահայերեն նախագիծ]] * [[Վիքիպեդիա:Արեւմտահայերէն խմբագրողներ|Արեւմտահայերէն խմբագրողներ]] * [[Վիքիպեդիա:Թարգմանիչի անկիւն|Արեւմտահայերէն թարգմանութիւն]] * [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի դասընթաց 2015/Գլխագիր|Ուիքիփետիա դասընթացք]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Sigma'am|Սիգմա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Sigma'am|քննարկում]]) 13:20, 22 Մարտի 2018 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} fb9tn2x0qapy8d4929k91o4fwclsefw 0 869163 10940579 10544488 2026-10-12T11:22:14Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի ինտերնետային աստղեր]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տիկտոկերներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բլոգերներ]] 10940579 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Հանա Սթոքինգ''' ({{lang-en|Hannah Stocking}}, {{ԱԾ}})<ref name="crave">{{Cite web |title=Hannah Stocking |url=http://www.craveonline.com/girl/hannah-stocking |accessdate=2018 թ․ ապրիլի 13 |work=CraveOnline |publisher=CRAVEONLINE MEDIA, LLC}}</ref>, համացանցի ամերիկացի աստղ և մոդել։ Նա ունի ավելի քանի 3 միլիոն բաժանորդագիր [[YouTube]]-ում<ref>{{Cite web |date=2017 թ․ օգոստոսի 8 |title=Inside Masked Newcomer Marshmello's $21 Million Year |url=https://www.forbes.com/sites/natalierobehmed/2017/08/08/inside-masked-newcomer-marshmellos-21-million-year/#357a6c8b4f8b |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 10 |work=Forbes}}</ref>։ == Կյանք և կարիերա == Սթոքինգը ծնվել է [[Կալիֆոռնիա]] նահանգի [[Լոս Անջելես]] քաղաքում<ref name="crave" />։ Նրա ծնողներն են Ջոն և Հոլիս Սթոքինգները, նա նաև ունի քույր՝ Ռուբին<ref name="crave" />։ Նա ունի հունական, հայկական, հունգարական և ուկրաինական ծագում<ref>https://mobile.twitter.com/HannahStocking/status/419600402007351296</ref>։ Նա նշել, որ իր ընտանիքի իրական ազգանունը եղել է Սիագրիս<ref>{{Cite web |last=Սթոքինգ |first=Հանա |date=2014 թ․ հունվարի 5 |title=@OfficialEdgaro I mainly greek. That's why my real last name is Siagkris |url=https://twitter.com/HannahStocking/status/419742744014102528 |access-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 14 |website=@HannahStocking |language=en}}</ref>։ Նա հաճախել է Աշլենդի ավագ դպրոցը [[Օրեգոն]] նահանգում<ref name="crave" />։ Հետագայուն նա տեղափոխվել է Կալիֆոռնիա և հաճախել Կալիֆոռնիայի Դոմինիկյան Համալսարան, որտեղ նա սովորել է [[կենսաբանություն]] և [[քիմիա]]։ Խաղացել է [[վոլեյբոլ]]ի համալսարանական թիմում<ref name="crave" />։ Նա սկսել է տեսանյութեր նկարել և տեղադրել Vine-ում։ Նրա առաջին տեսանյութը տեղադրվել է 2013 թվականի օգոստոսի 1-ին։ 2016 թվականին նրա հետևորդների քանակը շատացել է այն բանից հետո, երբ նա սկսել է ընկերություն անել Լելե Պոնսի, Ինանա Սարկիսի և Shots Studios-ի այլ աստղերի հետ։ Նա Լելե Պոնսի հետ միասին նկարականվել է Blink-182 խմբի «She’s Out of Her Mind» երգի տեսահոլովակում<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ հոկտեմբերի 20 |title=Watch Blink-182 Recreate 'Age' Video in 'She's Out of Her Mind' Clip |url=https://www.rollingstone.com/music/news/blink-182-recreate-age-video-in-shes-out-of-her-mind-clip-w445784 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801113156/http://www.rollingstone.com/music/news/blink-182-recreate-age-video-in-shes-out-of-her-mind-clip-w445784 |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 1 |accessdate=2017 թ․ հունվարի 26 |publisher=rollingstone}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ հոկտեմբերի 27 |title=Blink 182 video stars Hannah Stocking and Vale Genta are The Next Emily Ratajkowskis |url=http://www.foxnews.com/entertainment/2016/10/27/blink-182-video-stars-hannah-stocking-and-vale-genta-are-next-emily-ratajkowskis.html |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 10 |publisher=Fox News}}</ref>։ Սթոքինգի ներկայումս բնակվում է Լոս Անջելեսում<ref name="crave" />։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *{{facebook|HStocking}} {{DEFAULTSORT:Սթոքինգ, Հանա}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ինտերնետային աստղեր]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տիկտոկերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բլոգերներ]] e5s1ij8lljbt2mxq1rpj8yjjadx23bj 0 875141 10940279 10580709 2026-10-11T13:57:17Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Կանադացի հեռուստատեսային դերասաններ]], [[Կատեգորիա:Կանադացի թատրոնի դերասաններ]] 10940279 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}} '''Սթիվեն ՄաքՀեթի''' ({{lang-en|Stephen McHattie}}, ի ծնե՝ Սթիվեն ՄաքՀեթի Սմիթ, {{lang-en|Stephen McHattie Smith}}, {{ԱԾ}}), կանադացի դերասան<ref>[http://movies.nytimes.com/person/47581/Stephen-McHattie New York Times]</ref>։ == Կյանքը և կարիերան == Սթիվեն ՄաքՀեթին ծնվել է Նոր Շոտլանդիայի Անտիգոնիշ քաղաքում։ վարդել է Դրամատիկ մշակույթի ամերիկյան ակադեմիան։ Հայտնվել է մի շարք ֆիլմերում և սերիալներում, որոնցից են «Աստղային ճանապարհ։ Խոր տիեզերք 9», «Աստղային ճանապարհ։ Էնթերփրայզ», «Լեռնականը» և «Կյանքը ջրի տակ» ֆիլմերում։ Դերեր է կատարել նաև «[[300 սպարտացիները (ֆիլմ, 2006)|300 սպարտացիներ]]», «Արդարացված դաժանություն», «[[Շատրվանը (ֆիլմ, 2006)|Շատրվանը]]», «Քարտուղարուհին», «Գնդակահարիր նրանց», «[[Ոստիկանը Բևեռլի Հիլզից 3|Ոստիկանը Բևերլի Հիլզից 3]]» ֆիլերում։ Կանադական «Կանադա։ Մարդկաց պատմությունը» հեռուստասերիալում կատարել է կանադացի գեներալ-մայոր Այզեք Բրոքի դերը, իսկ «Հրթիռը» ֆիլմում՝ լեգենդար Դիք Իրվինի դերը։ 1976 թվականին ՄաքՀեթին «Ջեյմս Դին։ Ընկերոջ դիմանկարը» ֆիլմում կատարել է Ջեյմս Դինի դերը։ Ֆիլմը հիմնված է Դինի կենսագրության վրա, որը գրել է իր ընկեր Բիլ Բասթը։ ՄաքՀեթին նկարահանվել է «Սայնֆելդ» հեռուստասերիալի մի քանի էպիզոդներում (սկսած «Քայլ» էպիզոդից), որտեղ կատարել է բժիշկ Ռեսթոնի դերը, ով իրեն էր ենթարկեցնում հոգեբույժ Էլեյն Բենիսին։ Նա նաև նկարահանվել է «Գաղտնի փաստաթղթեր» հեռուստասերիալի երկու էպիզոդում։ 1998-ից 2000 թվականներին կանադական «Էմիլին Նյու Մունից» հեռուստասերիալում կատարել է երկրորդական դեր, սերիալը նկարահանվել է 1923 թվականին Լյուսի Մոդ Մոնթհոմերի կողմից գրված վեպի հիման վրա։ 2005 թվականից կատարել է կապիտա Հիլիի դերը Ջեսի Ջեյմսի մասին բոլոր ութ ֆիլմերում, որոնց նկարահանվել են Ռոբերտ Բ. Փարքերի գրած վեպերի հիման վրա։ 2014 թվականին «Լարվածություն» հեռուստասերիալում կատարել է Վանի դերը։ ՄաքՀեթին հնչյունավորել է Ստվերին՝ «Արդարացիության լիգա» մուլտսերիալում և կատարել է Հոլիս Մեյսոնի՝ առաջին Գիշերային բվի դերը «Պահապանները» ֆիլմում<ref>{{Cite web |title=Zack Snyder Talks Watchmen! - Superhero Hype!<!-- Bot generated title --> |url=http://www.superherohype.com/news/watchmennews.php?id=6086 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112153609/http://www.superherohype.com/news/watchmennews.php?id=6086 |archive-date=2009 թ․ հունվարի 12 |accessdate=2018 թ․ հունիսի 27}}</ref>։ == Անձնական կյանքը == ՄաքՀեթին ամուսնացել է Լիզա Հոուլի հետ։ Նրանք ունեն երեք երեխա։ Մինչ այդ ամուսնությունը դերասանը ամուսնացած է եղել Մեգ Ֆոսթեր հետ։ == Ֆիլմագրություն == {| class="wikitable" |- ! Տարի !! Հայերեն անվանում !! Օրիգինալ անվանում !! Դերը |- | [[1971]] || Վոն Ռիհթֆոգենը և Բրաունը || Von Richthofen and Brown || Վերներ Ֆոս |- | [[1975]] || Վերջին մարտիկը || The Ultimate Warrior || Ռոբերտ |- | [[1988]] || Զանգիր ինձ || Call me || Ջելի |- | [[1989]] || Խուզարկու շները Բրոդվեյից || Bloodhounds of Broadway || Կարմիր Հենրի |- | [[1993]] || Ջերոմինո։ Ամերիկյան լեգենդ || Geronimo: An American Legend || Սկունովեր |- | [[1994]] || Խավարը || The Dark || Հարի Հանթեր Հենդերսոն |- | [[1994]] || [[Ոստիկանը Բևեռլի Հիլզից 3|Ոստիկանը Բևերլի Հիլզից]] || Beverly Hills Cop III || Սթիվ Ֆուլբրայթ |- | [[1998]] || ԲԵՅՍկետբոլ || BASEketball || պատմող |- | [[2002]] || Քարտուղար || Secretary || Բյորթ Հոլոուեյ |- | [[2005]] || Արդարացված դաժանություն || A History of Violence || Լելանդ |- | [[2006]] || [[Շատրվանը (ֆիլմ, 2006)|Շատրվանը]] || The Fountain || մեծն ինկվիզիտոր Սիլլեցիո |- | [[2006]] || [[Գործարք սատանայի հետ (ֆիլմ)|Գործարք սատանայի հետ]] || The Covenant || Ուիլիամս Դենվերս III |- | [[2006]] || [[300 սպարտացիները (ֆիլմ, 2006)|300 սպարտացիները]] || 300 || Խորհրդատու |- | [[2007]] || Ագռավներ || KAW || Կլայդ |- | [[2007]] || Գնդակահարիր նրանց || Shoot 'Em Up || Համերսոն |- | [[2009]] || [[Հսկիչները (ֆիլմ)|Հսկիչները]] || Watchmen || Հոլիս Մեյսոն |- | [[2009]] || [[Լուսնի արյունը (ֆիլմ)|Լուսնի արյունը]] || Summer's Blood || Հանթ Ֆոքսի |- | [[2009]] || [[2012 (ֆիլմ)|2012]] || 2012 || կապիտան Մայքլս |- | [[2011]] || Աստվածների պայքարը։ Անմահություն || Immortals || Կասանդեր |- | [[2011]] || [[Էքստազներ (ֆիլմ)|Էքստազներ]] || Irvine Welsh's Ecstasy || Ջիմ Բուիստ |- | [[2013]] || [[Այցելուն (ֆիլմ)|Այցելուն]] || Haunter || Էդգար Բուիսթ |- | [[2014]] || [[Գայլեր (ֆիլմ, 2014)|Գայլերը]] || Wolves || Ջոն Թոլերման |- | [[2015]] || Ծնված՝ տխուր լինելու համար || Born to Be Blue || Հայրիկ |- | [[2017]] || [[Մա՜յր (ֆիլմ)|Մա՜յր]] || Mother! || Zealot |} == Մրցանակներ == * 1995: «[[Ջեմենի]]» մրցանակ՝ որպես «Կյանքը Բիլիի հետ» դրամատիկ ծրագրում կամ մինի-սերիալում կատարած լավագույն տղամարդու դեր<ref name="ACCT">[http://www.academy.ca/hist/history.cfm?nname=stephen+mchattie&winonly=0&awards=0&rtype=1&curstep=4&submit.x=0&submit.y=0 Academy of Canadian Cinema and Television official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928000208/http://www.academy.ca/hist/history.cfm?nname=stephen+mchattie&winonly=0&awards=0&rtype=1&curstep=4&submit.x=0&submit.y=0 |date=2011-09-28 }}, retrieved February 4, 2008.</ref> * 2006: Премия «[[Ջինի]]» մրցանակ՝ որպես «Մորիս Ռիշար» ֆիլմում կատարած երկրորդակա տղամարդու դեր<ref name="ACCT"/> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{DEFAULTSORT:ՄաքՀեթի, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:Կանադացի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի թատրոնի դերասաններ]] gd3oy342c4mjoi1qug7vhvbvn2rvusz 0 875262 10940429 10896071 2026-10-12T02:47:42Z Սահակ 24 /* Արտաքին հղումներ */ 10940429 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հանքավայր}} [[Պատկեր:Mountain Amulsar, Armenia.jpg|300px|մինի|աջից|[[Ամուլսար]] լեռ]] '''Ամուլսարի հանքավայր''' (նաև՝ '''Ամուլսարի ոսկու հանք'''), [[Ոսկի|ոսկու]] [[Հանքավայրեր|հանքավայր]] [[Հայաստան]]ի [[Վայոց ձորի մարզ|Վայոց ձորի]] և [[Սյունիքի մարզ|Սյունիքի]] մարզերի սահմանին՝ [[Զանգեզուրի լեռնաշղթա]]յի հյուսիսային ([[Ամուլսար]]), հյուսիս-արևմտյան ճյուղավորումների մասում։ Հանքային երևակումները գտնվում են 2500-2988մ բացարձակ բարձրությունների վրա<ref name="Լիդիան Արմենիա 1">[https://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=70 «Հանքավայրի նկարագրությունը Լիդիան Արմենիա ընկերության պաշտոնական կայք էջում, ''lydianarmenia.am''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180627192619/https://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=70 |date=2018-06-27 }}, ([https://web.archive.org/save/https://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=70 արխիվացված])։</ref><ref name="Լիդիան Արմենիա 2">[https://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=67 Լիդիան Արմենիա ընկերության մասին իր պաշտոնական կայք էջում, ''lydianarmenia.am''], ([https://web.archive.org/web/20180627192914/https://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=67 արխիվացված])։</ref>։ Հանքի շահագործման թույլտվությունը պատկանում է [[Լիդիան Արմենիա]] ընկերությանը։ Համաձայն Լիդիան Արմենիա ընկերության տարածած տեղեկատվության՝ Ամուլսարի հանքավայրի հաստատված ընդհանուր պաշարները կազմում են 89376.3 հազար տոննա հանքաքար, 73733 կգ ոսկի, 294.367 տոննա արծաթ<ref name="Լիդիան Արմենիա 1"/>։ Ամուլսարի հանքի շահագործումն արժանացել է հայաստանյան հասարակական, մասնագիտական որոշակի շրջանակների սուր քննադատությանը<ref name="jafdhhdfkh">[http://www.armecofront.net/amulsar/arpa-river/ «Բացահայտվեց Ամուլսարի մասին Լիդիանի հերթական սուտը․ Արփա գետը վտանգված է », ''armecofront.net''], ([https://web.archive.org/save/http://www.armecofront.net/amulsar/arpa-river/ արխիվացված])։</ref><ref name="զֆկյսֆիկվյսֆհիւհֆ1"/><ref name="ԶԴԿՖակյդֆկյա 2"/><ref name="սկռյդմկհռյհմկֆոյռհ 3"/><ref name="ամուլսար հետք մաս 1"/><ref name="ամուլսար հետք մաս 2"/><ref name="ամուլսար հետք մաս 3"/><ref name="ամուլսար հետք մաս 4"/>։ == Երկրաբանական հետազոտություններ == {{Հիմնական|Լիդիան Արմենիա}} 2005 թվականից Ամուլսարի հանքավայրի տարածքում երկրաբանահետախուզական աշխատանքներ է սկսել իրականացնել «Գեոթիմ» ընկերությունը<ref name="Լիդիան Արմենիա 2"/> (ներկայիս` Լիդիան Արմենիա)։ Հայ և օտարերկրացի երկրաբանների խումբը` Թիմ Քոֆլինի և Հայկ Ալոյանի գլխավորությամբ, իրականացրած լայնածավալ երկրաբանահետախուզական աշխատանքների արդյունքում հայտնաբերել և հետախուզել է Ամուլսարի ոսկեբեր քվարցիտների հանքավայրը։ Ամուլսարի հանքային գոտում իրականացված երկրաբանական ուսումնասիրության աշխատանքների արդյունքում առանձնացվել են Տիգրանես-Արտավազդես միացյալ, Էրատո, Արշակ և Օրոնտես տեղամասերը` իրենց ուրույն ներքին կառուցվածքներով։ ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով հաստատվել են Տիգրանես-Արտավազդես, Էրատո տեղամասերի պաշարները, որոնց շահագործման իրավունքը 2014թ. Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից տրվել է Լիդիան Արմենիային։ Հանքի շահագործումը նախատեսված է 10 տարի, բայց ընկերության մասնագետները հավաստում են, որ Ծրագիրը ունի ընդլայնման մեծ պոտենցիալ։ Ըստ Ծրագրի՝ հանքի փակման աշխատանքների համար նախատեսված է լրացուցիչ 5,5 տարի Հանքաքարից մետաղների կորզումը նախատեսված է իրականացնել կույտային տարրալվացման եղանակով, ինչն առաջին անգամ է կիրառվելու Հայաստանում<ref>{{Citation |title=Կույտային տարրալվացումն Ամուլսարում |url=https://www.youtube.com/watch?v=crrJd0hqCb0 |language=hy-AM |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10}}</ref>։ Համաձայն 2018 թվականի հուլիսի 20-ին Հայաստանի Հանրապետության Քննչական կոմիտեի տարածած տեղեկատվության՝ ՀՀ քննչական կոմիտեի ՀԿԳ քննության գլխավոր վարչությունում հարուցվել է քրեական գործ՝ ՀՀ բնապահպանության նախարարության պաշտոնատար անձանց կողմից շրջակա միջավայրի աղտոտման մասին տեղեկությունները դիտավորությամբ թաքցնելու առերևույթ դեպքի [https://armenpress.am/arm/news/941405/ առթիվ]։ Մինչ այժմ տվյալ գործի նախաքննությունը, որը տևում է գրեթե 3 տարի, շարունակվում է, և որևէ անձի դեռևս մեղադրանք առաջադրված չէ։ == Լիդիան Արմենիա == Լիդիան Արմենիա ընկերությունը հիմնադրվել է 2005թ.: Ընկերության 100% բաժնետերն է կանադա-ամերիկյան «Լիդիան Կանադա Վենչուրս» ՓԲԸ-ն<ref name="Systems">{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=Լիդիան Արմենիա |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=67 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref>։ Ընկերության համահիմնադիր և 2005թ.-ից ի վեր գործադիր տնօրեն է հանդիսանում երկրաբանական գիտությունների թեկնածու Հայկ Ալոյանը։ Մինչև 2020թ. մայիսը ընկերության 100% բաժնետերն է հանդիսացել [[Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն|Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության]] պաշտպանության տակ գտնվող [[Ջերսի]] կղզում գրանցված, Տորոնտոյի ֆոնդային բորսայում ցուցակված Լիդիան Ինթերնեյշնլ բաց բաժնետիրական ընկերությունը<ref>{{Cite web |title=Lydian - Lydian International Ltd. Commences Trading On The Toronto Stock Exchange |url=https://www.lydianinternational.co.uk/news/2008-news/44-lydian-international-ltd-commences-trading-on-the-toronto-stock-exchange |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511131823/https://www.lydianinternational.co.uk/news/2008-news/44-lydian-international-ltd-commences-trading-on-the-toronto-stock-exchange |archive-date=2021 թ․ մայիսի 11 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=www.lydianinternational.co.uk}}</ref>։ Ըստ պաշտոնական աղբյուրների տարբեր ժամանակներում Լիդիան Ինթերնեյշնլի բաժնետերերի ցանկում են եղել ինստիտուցիոնալ և մասնավոր բազմաթիվ ներդրողներ։ Այդ թվում [[Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկ]]ը, [[Միջազգային ֆինանսական կորպորացիա]]ն, Amber Capital<ref>{{Cite web |title=Amber Capital - Welcome |url=https://www.ambercapital.com/ |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=www.ambercapital.com}}</ref>, Franklin Resources<ref name="Franklin Resources, Inc">{{Cite web |title=Franklin Resources, Inc. |url=https://www.franklinresources.com/ |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=www.franklinresources.com}}</ref>, Donald Smith Value Fund LP<ref>{{Cite web |title=Donald Smith & Co. |url=https://www.donaldsmithandco.com/ |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=www.donaldsmithandco.com}}</ref>, Sprott Resources<ref>{{Cite web |title=SRHI Inc. |url=https://srhi.ca/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210322110538/https://www.srhi.ca/ |archive-date=2021-03-22 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=srhi.ca}}</ref>, Van Eck<ref name="Franklin Resources, Inc"/> և բազմաթիվ այլ ինստիտուցիոնալ և մասնավոր ներդրողներ։ 2016թ. մայիսից ընկերությունը ներգրավել է ավելի քան 420 մլն ԱՄՆ դոլար հիմնական երեք խոշոր ինստիտուցիոնալ ներդրողներից` Resource Capital Funds<ref>{{Cite web |title=Resource Capital Funds {{!}} Mining-Focused Alternative Investments |url=https://resourcecapitalfunds.com/ |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=Resource Capital Funds |language=en-US}}</ref>, Orion Mine Finance<ref>{{Cite web |title=Orion Mine Finance |url=https://www.orionresourcepartners.com/orion-mine-finance |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924064754/https://www.orionresourcepartners.com/orion-mine-finance |archive-date=2021 թ․ սեպտեմբերի 24 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24}}</ref>, Osisko Gold Royalties<ref>{{Cite web |title=Osisko Gold Royalties |url=http://osiskogr.com/en/ |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=Osisko |language=en-US}}</ref>, Ամուլսարի ծրագրի շինարարության համար<ref>{{Cite web |title=Հովիկ Աբրահամյանն ընդունել է «Լիդիան Ինթերնեյշնլ» ընկերության նախագահին |url=https://armenpress.am/arm/news/848049/ |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=armenpress.am |language=hy}}</ref>։ Ծրագրի ֆինանսավորմանը նաև մասնակցել են ING Bank-ը<ref>{{Cite web |last=ING.com |title=ING global company website |url=https://www.ing.com/Home.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011851/https://www.ing.com/Home.htm |archive-date=2021-12-08 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=ING.com |language=en-US}}</ref>, CAT Finance-ը և Ameriabank-ը<ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=Լիդիանն Ամերիաբանկի հետ ստորագրել է 24 միլիոն ԱՄՆ դոլարի վարկային պայմանագիր` Ամուլսարի ծրագրում ներդնելու համար |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=newsOne&lang=arm&nid=104 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref>։ 2020թ. Լիդիան Ինթերնեյշնլը վերակառուցման գործընթացի արդյունքում ապացուցակվեց Տորոնտոյի ֆոնդային բորսայից<ref>{{Cite web |date=2020 թ․ հունվարի 13 |title=Lydian to leave TSX |url=https://www.mining-journal.com/regulation/news/1378846/lydian-to-leave-tsx |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=www.mining-journal.com |language=en}}</ref>, Լիդիան Արմենիայի 100% բաժնետեր դարձավ Լիդիան Կանադա Վենչուրս ՓԲԸ-ն, որի սեփականատերերն են հանդիսանում ամերիկյան Orion Mine Finance և կանադական Osisko Gold Royalties ընկերությունները։ Տարբեր ժամանակներում հանրության մեջ քննարկումներ են եղել առ այն, որ Հայաստանի նախագահ Արմեն Սարգսյանը հանդիսանում է Լիդիանի սեփականատեր, կամ ֆինանսական այլ կապեր ունի Ամուլսարի ծրագրի հետ։ Այս թեմային անդրադաձել են թե ընկերությունը, թե Արմեն Սարգսյանը` հերքելով այդ տեղեկատվությունը<ref>{{Cite web |date=2021 թ․ մարտի 19 |title=Նախկին վարչապետ Արմեն Սարգսյանը մեկնաբանել է իր նշանակումը - CIVILNET |url=https://www.civilnet.am/news/104941/%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%AF%D5%AB%D5%B6-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B9%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF-%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%A5%D5%B6-%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A3%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D5%B4%D5%A5%D5%AF%D5%B6/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319135035/https://www.civilnet.am/news/104941/%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%AF%D5%AB%D5%B6-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B9%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF-%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%A5%D5%B6-%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A3%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D5%B4%D5%A5%D5%AF%D5%B6/ |archive-date=2021 թ․ մարտի 19 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=web.archive.org}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019 թ․ սեպտեմբերի 17 |title=Արմեն Սարգսյանը հերքում է իր` «Լիդիան Արմենիա» ընկերության բաժնետեր լինելու խոսակցությունները - ԹԵԺ ԳԻԾ - Ecolur |url=http://www.ecolur.org/hy/news/amulsar/armen-sargsyan-denies-talks-on-being-lydians-shareholder/9873/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917195224/http://www.ecolur.org/hy/news/amulsar/armen-sargsyan-denies-talks-on-being-lydians-shareholder/9873/ |archive-date=2019 թ․ սեպտեմբերի 17 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=web.archive.org}}</ref><ref>{{Citation |title=Արմեն Սարգսյանն Ամուլսարում մաս չունի, իսկ թուրք ադրբեջանական կապիտալի մասին խոսելն անհեթեթ է |url=https://www.youtube.com/watch?v=AhZpTUosSpg |language=hy-AM |accessdate=2021 թ․ մարտի 24}}</ref>։ Մասնավորապես 2013թ. մարտ ամսին ըստ ընկերության ներկայացրած հաղորդագրության Արմեն Սարգսյանը միացել է Լիդիան Ինթերնեյշնլի տնօրենների խորհրդին։ Տնօրենների խորհրդի անդամի պաշտոնը ոչ գործադիր պաշտոն է<ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=Արմեն Սարգսյան. «Վստահ եմ, որ Ամուլսարը կլինի առաջնակարգ ծրագիր» |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=newsOne&lang=arm&nid=29 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref>։ Նույն թվականի սեպտեմբերին Արմեն Սարգսյանը հեռացել է Տնօրենների խորհրդի կազմից Մեծ Բրիտանիայի միացյալ թագավորությունում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան նշանակվելու կապակցությամբ<ref>{{Cite web |title=Lydian - Lydian International Announces Appointment Of Former Director As Ambassador |url=https://lydianinternational.co.uk/news/2013-news/169-lydian-international-announces-appointment-of-former-director-as-ambassador |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319132554/https://www.lydianinternational.co.uk/news/2013-news/169-lydian-international-announces-appointment-of-former-director-as-ambassador |archive-date=2021 թ․ մարտի 19 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=lydianinternational.co.uk}}</ref>։ Ընկերության պարտավորվել է առաջնորդվել Էկվատորյան սկզբունքներով, Միջազգային ֆինանսական կորպորացիայի (IFC) և Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի (EBRD) կատարողական չափանիշներով և պահանջներով<ref name="Systems"/>։   Լիդիան Արմենիայի բնապահպանական թիմը տ.գ.թ. Արմեն Ստեփանյանի գլխավորությամբ և տեղական ու միջազգային մասնագետների ներգրավմամբ 2008թ. սկսել է իրականացնել Ամուլսարի հանքի բնապահպանական և սոցիալական ուսումնասիրությունները և բնապահպանական կառավարման նախագծումը։ Ընկերությունը համաձայն Հայաստանի օրենսդրության իրականացրել է Ծրագրի Շրջակա միջավայրի ազդեցության գնահատում (ՇՄԱԳ)<ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=Ամուլսարի ՇՄԱԳ հաշվետվությունը |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=98 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219184854/http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=98 |archive-date=2018 թ․ փետրվարի 19 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref>, ինչպես նաև առաջին անգամ Հայաստանի հանքարդյունաբերության ոլորտում՝ Բնապահպանական և սոցիալական ազդեցությունների գնահատում (ԲՍԱԳ)<ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=Ամուլսարի ոսկու հանքի ԲՍԱԳ հաշվետվություն |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=publications&lang=arm&p=99 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref>։ ԲՍԱԳ-ը [https://equator-principles.com/ Էկվատորյան սկզբունքներով] առաջնորդվող միջազգային ֆինանսական կորպորացիաների և բանկերի պահանջն է՝ որևէ ծրագրում ներդրումներ իրականացնելու համար։ Համաձայն Լիդիան Արմենիայի պաշտոնական տեղեկատվության` այդ փաստաթղթերի կազմման վրա ընկերությունը ծախսել է ավելի քան 6 միլիոն ԱՄՆ դոլար՝ ներգրավվելով միջազգային և տեղական գիտական հաստատություններ ([https://www.wardell-armstrong.com/ Wardell Armstrong International], [https://www.golder.com/ Golder Associates], [https://www.golder.com/ Global Resource Engineering], [http://www.treweek.co.uk/ Treweek Environmental Consultants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518095255/http://treweek.co.uk/ |date=2021-05-18 }}, [https://www.erm.com/ Environmental Resource Management], [https://landuse.co.uk/ LUC], [https://sci.am ՀՀ ԳԱԱ] բուսաբանության ինստիտուտ, ՀՀ ԳԱԱ կենդանաբանության և հիդրոէկոլոգիայի գիտական կենտրոն և այլն)։ == Ամուլսարի ծրագրի տնտեսական ազդեցությունը == Ըստ Լիդիան Արմենիայի գործադիր տնօրեն Հայկ Ալոյանի կառուցման փուլում Ամուլսարի հանքավայրը աշխարհում հանքարդյունաբերական ամենախոշոր ծրագրերից մեկն էր<ref>{{Cite web |title=«Լիդիանը» ներկայացրել է Ամուլսարի ծրագիրը Հանքարդյունաբերության ոլորտի ամենախոշոր միջազգային համաժողովին |url=https://armenpress.am/arm/news/925283 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=armenpress.am |language=hy}}</ref> և [[Հայաստան]]ում ամենախոշոր միջազգային [[Ներդրում (բանկային)|ներդրումը]]<ref>{{Cite web |title=Սուրեն Կարայանն այցելել է Ամուլսարի ծրագրի տարածք․ ոսկու առաջին կորզումը սպասվում է 2018-ի գարնանը |url=https://armenpress.am/arm/news/892973 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=armenpress.am |language=hy}}</ref>։ Ինչպես ներկայացրել է Հայկ Ալոյանը ծրագրի շրջանակում երկրաբանահետախուզական աշխատանքների համար ներդրվել է ավելի քան 90 միլիոն [[ԱՄՆ դոլար]], իսկ շինարարության փուլում 370 միլիոն ԱՄՆ դոլար<ref>{{Citation |title=Ամուլսար. նոր ձեռագիր |url=https://www.youtube.com/watch?v=jD5YpOfGxOk |language=hy-AM |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10}}</ref>։ Մինչև Ամուլսարի ճանապարհների շրջափակումը շինարարության ընթացքում Ամուլսարի ծրագրում ներգրավված է եղել ավելի քան 1300 մարդ, որոնցից գրեթե 500-ը` Ամուլսարի ազդակիր համայնքներից։ Համաձայն ընկերության հրապարակած մամուլի հաղորդագրությունների` 2008թ.-ից մինչ օրս Լիդիան Արմենիան միայն հողի վարձակալության դիմաց Ամուլսարի ազդակիր համայնքների բյուջեներ է վճարել ավելի քան 7 միլիոն ԱՄՆ դոլարին համարժեք ՀՀ դրամ<ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=Որքան է Լիդիան Արմենիան վճարել տեղի համայնքներին հողի վարձակալության համար |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=newsOne&lang=arm&nid=159 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=920 883 ԱՄՆ դոլար Ամուլսարի հարակից համայնքներին |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=newsOne&lang=arm&nid=208 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=930 000 ԱՄՆ դոլար՝ Ամուլսարի հարակից համայնքներին, արտագաղթի տեմպերը աճել են |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=newsOne&lang=arm&nid=250 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=921 հազար ԱՄՆ դոլար Ամուլսարի հարակից համայնքներին հողի վարձակալության դիմաց |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=newsOne&lang=arm&nid=298 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref>։ Ըստ ընկերության տնօրենների խորհրդի անդամ Ջեֆֆ Քոուչի ընկերությունը նախատեսում է ներդնել ևս մոտ 200 միլիոն ԱՄՆ դոլար հանքի շինարարությունը ավարտին հասցնելու համար<ref>{{Citation |title=Արմեն Սարգսյանն Ամուլսարում մաս չունի, իսկ թուրք ադրբեջանական կապիտալի մասին խոսելն անհեթեթ է |url=https://www.youtube.com/watch?v=AhZpTUosSpg |language=hy-AM |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10}}</ref>։ Ըստ նույն աղբյուրի Ամուլսարի ծրագրի շինարարության այս փուլում ստեղծվելու է մինչև ուղղակի 1000 աշխատատեղ և հետագա 10 տարիներին հանքարդյունահանման ընթացքում` 750 մշտական ուղղակի աշխատատեղ և 200 մշտական կապալառուներ<ref>{{Cite web |title=Արմեն Սարգսյանն Ամուլսարում մաս չունի, իսկ թուրք-ադրբեջանական կապիտալից խոսելն անհեթեթ է {{!}} 24news |url=https://www.24news.am/news/153539 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=www.24news.am |language=hy}}</ref>։ Ըստ ընկերության ներկայացրած հաշվարկների Լիդիան Արմենիայի կողմից միայն վճարվելիք ռոյալթիները և շահութահարկը տարեկան կազմելեու են 60-70 մլն ԱՄՆ դոլար։ Ակնկալվում է, որ շահագործման փուլում Լիդիան Արմենիան լինելու է թոփ 5 խոշոր հարկատուների շարքում։ Ըստ հայաստանյան բնապահպանական հանրույթի բազմաթիվ ներկայացուցիչների՝ Ամուլսարի հանքի շահագործման տնտեսական ազդեցության մեջ հաշվի պետք է առնվի նաեւ Ջերմուկի՝ առողջարանային քաղաք լինելու անհամատեղելիությունը նրա անմիջական հարեւանությամբ գործակցվող ցիանիդային հանքավայրի հետ, եւ դրա բացասական ազդեցությունը քաղաքի եւ տարածաշրջանի տնտեսության վրա<ref>{{Cite web |date=2023 թ․ փետրվարի 28 |title=ՀԿ-ների հայտարարությունը Ամուլսարի հանքավայրի շահագործման վերաբերյալ |url=https://hetq.am/hy/article/153666 |website=Հետք}}</ref>։ '''Բնապահպանական մտահոգություններ''' Ամուլսարի հանքի շահագործման վերաբերյալ կան տարբեր կարծիքներ։Բնապահպանները մտահոգված են հանքի բաց արդյունահանման հնարավոր բացասական ազդեցություններով շրջակա միջավայրի վրա։Նրանք նշում են, որ հանքի շահագործումը կարող է վտանգել Ջերմուկի հանքային ջրերի աղբյուրները և Սևանա լճի ջրի որակը։ '''Տնտեսական ազդեցություն''' Ընդդիմախոսները պնդում են, որ հանքի շահագործումը կարող է ունենալ տնտեսական դրական ազդեցություն՝ ստեղծելով աշխատատեղեր և նպաստելով տարածաշրջանի զարգացմանը։Սակայն, նրանք նաև նշում են, որ անհրաժեշտ է նվազագույնի հասցնել բնապահպանական ռիսկերը։ '''Կառավարության դիրքորոշում''' Հայաստանի կառավարությունը կարևորում է հանքի շահագործման տնտեսական օգուտները, սակայն նաև ընդգծում է բնապահպանական ռիսկերի նվազեցման անհրաժեշտությունը։Նրանք պատրաստ են համագործակցել միջազգային կազմակերպությունների հետ՝ ապահովելու շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը։ '''Ամփոփում''' Ամուլսարի հանքի շահագործման հարցը շարունակում է մնալ քննարկման առարկա։Կողմերն ունեն իրենց հիմնավորումները՝ թե՛ բնապահպանական, թե՛ տնտեսական տեսանկյունից։Հարցի լուծումը պահանջում է հավասարակշռված մոտեցում՝ հաշվի առնելով ինչպես շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը, այնպես էլ տարածաշրջանի տնտեսական զարգացման հնարավորությունները։ == Միջազգային փորձը և ստանդարտները Ամուլսարի ծրագրում == Ընկերությունը առաջինն է Հայաստանում, որն անդամակցում է Ցիանիդի կառավարման միջազգային օրենսգրքին։ Ամուլսարի ծրագիրը նախաարտադրական սերտիֆիկատ ստացած հինգերորդ ծրագիրն է աշխարհում և առաջին հանքարդյունաբերական ծրագիրը Հայաստանում, որը սերտիֆիկացում է անցել Ցիանիդի կառավարման միջազգային օրենսգրքի 2016 թվականին կատարված փոփոխություններից հետո, որոնք ներառում են ավելի խիստ աուդիտորական ուղեցույցներ<ref>{{Cite web |title=Ամուլսարի ծրագիրն անցել է ցիանիդի կառավարման սերտիֆիկացումը |url=https://mediamax.am/am/news/society/26921/ |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=mediamax.am |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lydian International’s Amulsar Gold Mine Certified Under International Cyanide Management Code {{!}} International Cyanide Management Code (ICMI) For The Manufacture, Transport and Use of Cyanide In The Production of Gold(ICMI) |url=https://www.cyanidecode.org/media-room/press-releases/2018/lydian-international%E2%80%99s-amulsar-gold-mine-certified-under |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410171930/https://www.cyanidecode.org/media-room/press-releases/2018/lydian-international%E2%80%99s-amulsar-gold-mine-certified-under |archive-date=2021 թ․ ապրիլի 10 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=www.cyanidecode.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Content {{!}} International Cyanide Management Code (ICMI) For The Manufacture, Transport and Use of Cyanide In The Production of Gold(ICMI) |url=https://www.cyanidecode.org/search/node/amulsar |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=www.cyanidecode.org}}</ref>։ Օրենսգիրքը կարգավորվում է ոսկու արդյունահանման համար ցիանիդի արտադրությանը, տեղափոխմանը և կիրառմանը վերաբերող հարցերը։ Ցիանիդի օրենսգիրքը արդյունաբերության ոլորտում կամավոր սկզբունքներով գործող նախաձեռնություն է, որին կարող են միանալ ցիանիդի միջոցով ոսկու արդյունահանմամբ զբաղվող, ինչպես նաև ցիանիդ արտադրող և տեղափոխող պատասխանատու ընկերությունները։ Ցիանիդի կառավարման միջազգային օրենսգիրքը մշակվել է ՄԱԿ-ի Բնապահպանական ծրագրի հովանու ներքո՝ բազմաշահառու համակարգող կոմիտեի կողմից։ «Լիդիան» ընկերությունը չունի ոսկու հանքի շահագործման միջազգային փորձ։ == Ամուլսարի ծրագրի հնարավոր ռիսկեր == «Լիդիան Արմենիա» ընկերության կողմից Ամուլսարի հանքի շահագործման հնարավոր ռիսկերի վերաբերյալ հասարակական տարբեր շերտեր, փորձագետներ, բնապահպաններ իրենց մտահոգություններն են բարձրաձայնել, որոնք կապված են [[Ջերմուկ (հանքային ջուր)|Ջերմուկի հանքային ջրերի]] աղտոտման, մոտակա ջրամբարների (այդ թվում՝ [[Կեչուտի ջրամբար]]ի), գետերի (Արփա), գետակների, [[Սևանա լիճ|Սևանա լճի]], ցիանիդի օգտագործման<ref name="jafdhhdfkh" /><ref name="զֆկյսֆիկվյսֆհիւհֆ1">[http://www.armecofront.net/amulsar/experts/ «Ամուլսարում ոսկու արդյունահանման ծրագիրն այս տեսքով մեծ սպառնալիք է շատ լավ որակի ջրերի համար և լուրջ խնդիր է լինելու ձեր թոռների համար». միջազգային անկախ փորձագետներ», ''armecofront.net''], ([https://web.archive.org/save/http://www.armecofront.net/amulsar/experts/ արխիվացված])։</ref><ref name="ԶԴԿՖակյդֆկյա 2">[http://www.armecofront.net/amulsar/final-expert-summary/ «ՀՀ կառավարությունը և քաղաքացիները պետք է դադարեցնեն Ամուլսարի ոսկու ծրագիրը․ միջազգային փորձագետներ», ''armecofront.net''], ([https://web.archive.org/save/http://www.armecofront.net/amulsar/final-expert-summary/ արխիվացված])։</ref><ref name="սկռյդմկհռյհմկֆոյռհ 3">[http://www.armecofront.net/mamlo-haghordagrutyunner/experts-announcement-after-trip-to-amulsar/ «Բրոնոզյանի խորհրդատուների հայտարարությունն Ամուլսար այցից հետո», ''armecofront.net''], ([https://web.archive.org/save/http://www.armecofront.net/mamlo-haghordagrutyunner/experts-announcement-after-trip-to-amulsar/ արխիվացված])։</ref><ref name="ամուլսար հետք մաս 1">[http://hetq.am/arm/news/68681/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaric-mas-1.html «Ոսկի՞, թե՞ հիվանդածին ապագա Ամուլսարից. մաս 1», ''hetq.am''], ([https://web.archive.org/save/http://hetq.am/arm/news/68681/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaric-mas-1.html արխիվացված])։</ref><ref name="ամուլսար հետք մաս 2">[http://hetq.am/arm/news/69017/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaric-mas-2.html «Ոսկի՞, թե՞ հիվանդածին ապագա Ամուլսարից. մաս 2», ''hetq.am''], ([https://web.archive.org/save/http://hetq.am/arm/news/69017/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaric-mas-2.html արխիվացված])։</ref><ref name="ամուլսար հետք մաս 3">[http://hetq.am/arm/news/71054/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaricmas-3.html «Ոսկի՞, թե՞ հիվանդածին ապագա Ամուլսարից.մաս 3», ''hetq.am''], ([https://web.archive.org/save/http://hetq.am/arm/news/71054/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaricmas-3.html արխիվացված])։</ref><ref name="ամուլսար հետք մաս 4">[http://hetq.am/arm/news/74120/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaric.html/ «Ոսկի՞, թե՞ հիվանդածին ապագա Ամուլսարից», ''hetq.am''], ([https://web.archive.org/save/http://hetq.am/arm/news/74120/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaric.html/ արխիվացված])։</ref>։ «Լիդիան Արմենիա» ընկերության գործադիր տնօրեն Հայկ Ալոյանը նշված վնասների և հնարավոր ռիսկերի առկայությունը հերքել է՝ դրանք անվանելով խեղաթյուրումներ<ref name="Ալոյան հերքում հետք 1">[http://hetq.am/arm/news/74534/lidian-armeniayi-gortsadir-tnoreny-pataskhanum-e-amulsari-veraberyal-hraparakvats-hodvatsasharin.html «Լիդիան Արմենիայի» գործադիր տնօրենը պատասխանում է Ամուլսարի վերաբերյալ հրապարակված հոդվածաշարին», ''hetq.am''], ([https://web.archive.org/save/http://hetq.am/arm/news/74534/lidian-armeniayi-gortsadir-tnoreny-pataskhanum-e-amulsari-veraberyal-hraparakvats-hodvatsasharin.html արխիվացված])։</ref>։ == Հանքավայրի շահագործման դեմ պայքար == 2018 թվականին, երբ հանքավայրի շահագործման թույլտվություն ստացած «Լիդիան Արմենիա» ընկերությունն արդեն ավարտին էր հասցնում հանքավայրի շինարարական աշխատանքները, հանքի բացման դեմ հանդես եկող շարժումը սկսեց առավել ակտիվացնել իր պայքարը։ Այդ հանգամանքին նպաստեցին այն, որ «Լիդիան Արմենիա» ընկերության կողմից իրականացվող շինարարական աշխատանքների ընթացքում վնասեցին Գնդեվազ գյուղ տանող խմելու ջրագիծը, հորդառատ անձրևների պատճառով թարմ կառուցված ջրահեռացման ուղիների մակերեսից լվացված հողը լցվել էր Արփա գետը, ինչի պատճառով տվյալ հատվածում հոսքը պղտորվել էր։ Հարակից համայնքների մի խումբ բնակիչները փակեցին դեպի հանքավայր տանող ճանապարհներ, որպեսզի «Լիդիան Արմենիա» ընկերությունը չկարողանա հանքավայրի շահագործումը սկսելու համար շինարարական աշխատանքներն ավարտին հասցնել<ref>{{Cite web |title=«Աստված էլ վերեւից իջնի`հանքը չենք բացելու». Ամուլսարի ոսկու հանքի շահագործման դեմ ցույցը շարունակվում է |url=https://www.aravot.am/2018/05/22/958796/ |website=Առավոտ – Լուրեր Հայաստանից}}</ref>։ Լիդիան Արմենիան Ամուլսարի ճանապարհների շրջափակումը վերացնելու պահանջով 2018 թ. մի քանի անգամ դիմել է Հայաստանի ոստիկանություն, սակայն ոստիկանությունը Ընկերության մասնավոր տարածք շրջափակումը չի վերացրել, ինչի արդյունքում ընկերությունը բազմիցս մեղադրել է Հայաստանի ոստիկանությանը անգործունթյան մեջ<ref>{{Cite web |title=«Լիդիան Արմենիան» այս պահին պատասխանատվություն չի կրում հանքավայրի տարածքում տիրող իրավիճակի համար |url=https://www.aravot.am/2018/07/03/968254/ |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=www.aravot.am |language=en-US}}</ref>։ 2019 թ. ապրիլին Հայաստանի վարչական դատարանը Ամուլսարի ճանապարհների շրջափակումը ճանաչեց անօրինական և պարտավորեցրեց Հայաստանի Ոստիկանությանը վերացնել և հեռացնել անձանց ու նրանց գույքը ընկերությանը պատկանող տարածքից՝ ապահովելով Լիդիան Արմենիայի ազատ մուտքը Ամուլսարի տարածք<ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=Դատարանը պատրավորեցնում է ոստիկանությանը վերացնել ներխուժումը և ապահովել Լիդիանի ազատ մուտքն Ամուլսարի տարածք |url=https://www.lydianarmenia.am/index.php?m=newsOne&lang=arm&nid=219 |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref>։ Վերջնականապես դեպի հանքավայր տանող ճանապարհների փակումը վերացվեց 2020 թ. սեպտեմբերին, ըստ մամուլի հրապարակումների՝ [[44-օրյա պատերազմ]]ի մեկնարկով պայմանավորված ցուցարարների որոշ մասի ռազմաճակատ ուղեւորվելու պատճառով<ref>{{Cite web |date=2022 թ․ հոկտեմբերի 17 |title=«Լիդիան Արմենիա» ՓԲԸ-ի ընդերքօգտագործման իրավունքի ժամկետը երկարացվեց |url=https://www.ecolur.org/hy/news/mining/14413/ |website=Էկոլուր}}</ref> 2018 Հուլիսի 28-ի առավոտյան, երբ լրացավ Ամուլսարի հանքավայրի շահագործման դեմ բողոքող մոտակա բնակավայրերի (Ջերմուկ, Գնդևազ, Կեչուտ) բնակիչների և նրանց միացած բնապահպանների ու ակտիվիստների կողմից դեպի հանքավայր տանող ճանապարհների շրջափակման 7-րդ օրը, «Լիդիան Արմենիա» ընկերության աշխատակիցները փակեցին դեպի [[Ջերմուկ (քաղաք)|Ջերմուկ]] քաղաք տանող ճանապարհն ու Երևան - Գորիս ավտոճանապարհը։ Ըստ «Լիդիան Արմենիայի», «Ամուլսարի հանք նախաձեռնող խումբ» հասարակական կազմակերպության եւ այլ հանքի շահագործմանը կողմ արտահայտվող անձանց եւ կազմակերպությունների՝ ազդակիր համայնքների բնակիչները տարբեր հայտարարություններով, ստորագրահավաքներով, Ազգային ժողովի և կառավարության դիմաց ցույցերով, բաց նամակներով իրենց աջակցությունն են հայտնել Ամուլսարի ծրագրին և Լիդիան Արմենիային<ref>{{Cite web |last=Author |date=2020 թ․ սեպտեմբերի 26 |title=Ագրեսիվ մեթոդներով համայնքի ձայնը 2 տարի լռեցրել են․ «Ամուլսարի հանք» նախաձեռնող խումբ |url=https://hraparak.am/post/a0cf82fc911e0d185f8f16f985597740 |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=ՀՐԱՊԱՐԱԿ |language=hy-AM}}</ref><ref>{{Cite web |title=Միայն տնտեսության զարգացմամբ հնարավոր է նորից ոտքի կանգնել. Ամուլսարի հանքի համայնքների բնակիչներ |url=https://www.aravot.am/2020/12/07/1157317/ |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=www.aravot.am |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lusine |title=Ամուլսարը չունի բնապահպանական խնդիր, այն դարձել է քաղաքական խնդիր․ բաց նամակ պատգամավորներին |url=https://yerevan.today/all/society/64767/amoulsary-chouni-bnapahpanakan-xndir,-ayn-dardzel-e-qaghaqakan-xndir%E2%80%A4-bac-namak-patgamavornerin%20https://www.lragir.am/ru/2020/09/23/184027/ |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=yerevan.today |language=hy-am}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ամուլսարի ճանապարհն արգելափակելուց հետո Գնդեվազը զրկվել է սոցիալական ծրագրերից. տեսանյութ {{!}} 24news |url=https://www.24news.am/news/118767 |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=www.24news.am |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |last=Technologies |first=Peyotto |title=«Այսօր 2000 ընտանիք սոված կոտորվում է, ի՞նչ անենք, ասեք…». Ամուլսարի հարակից համայնքի բնակիչ (տեսանյութ) |url=https://168.am/2020/07/30/1343993.html |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6}}</ref><ref>{{Cite web |last=LLC |first=Helix Consulting |title=Residents of Amulsar nearby communities address open letter to Serzh Tankian, Vahe Berberian and Arto Tunjboyajyan - aysor.am - Hot news from Armenia |url=https://www.aysor.am/en/news/2018/11/03/amulsar-residents/1486266 |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=www.aysor.am |language=en}}</ref><ref>{{Citation |title=Բողոքի ցույց կառավարության շենքի դիմաց․պահանջում էին բացել ոսկու հանք տանող ճանապարհները |url=https://www.youtube.com/watch?v=jlKrdC0rfW4 |language=hy-AM |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6}}</ref><ref>{{Cite web |last=Technologies |first=Peyotto |title=«Ովքե՞ր են ֆինանսավորում ու կերակրում այս մարդկանց այստեղ շահագրգիռ ձևով բնապահպանի դեր խաղալու համար». բաց նամակ Նիկոլ Փաշինյանին |url=https://168.am/2018/08/09/993080.html |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ամուլսարի հարակից համայնքների բնակիչները դիմել են Փաշինյանին |url=https://mediamax.am/am/news/society/29197/ |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=mediamax.am |language=en}}</ref>։ Խնդրի լուծման համար իշխանությունները հանդիպել են ցուցարարների հետ<ref>{{Cite web |title=Ամուլսարի տարածքում բողոքի ակցիա իրականացնողները Երևան են գալիս վարչապետի հետ հանդիպման |url=https://www.shantnews.am/news/view/62592.html |website=www.shantnews.am}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ամուլսարի խնդիրը խորությամբ հետազոտելու համար կկազմավորվի խումբ. Արարատ Միրզոյան |url=https://168.am/2018/06/06/963087.html |website=168.am}}</ref>, վարչապետի մակարդակով կոչ է արվել բացել հանք տանող ճանապարհները<ref>{{Cite web |title=Փաշինյանը կոչ է անում բացել փակ փողոցները, դադարեցնել անհնազանդության ակցիաները (Տեսանյութ) - Այսօր` թարմ լուրեր Հայաստանից |url=https://www.aysor.am/am/news/2018/05/17/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%AB%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D5%B6/1415782 |accessdate=2018 թ․ հուլիսի 7 |website=www.aysor.am |language=en}}</ref>, մի շարք պաշտոնյաներ մեկնել են դեպքի վայր խնդիրը հասկանալու համար<ref name=":0">{{Citation |last=Varujan Danielyan |title=Վարչապետի այցը Ք.Ջերմուկում,հանդիպում բնակիչների հետ 06.07.2018 |date=2018 թ․ հուլիսի 7 |url=https://www.youtube.com/watch?v=5AonaAsbz_o |accessdate=2018 թ․ հուլիսի 7}}</ref>, կազմակերպվել են եռակողմ հանդիպումներ<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Վարչապետը ուղղաթիռից տեսավ իրական պատկերը. Լիդիանի փուչիկները պայթում են |url=https://www.lragir.am/2018/07/07/362269/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707175007/https://www.lragir.am/2018/07/07/362269/ |archive-date=2018 թ․ հուլիսի 7 |access-date=2018 թ․ հուլիսի 7 |website=lragir.am}}</ref>։ == Տես նաև == * [[Լիդիան Արմենիա]] * [[Լիդիան Ինթերնեյշնլ]] * [[Ամուլսար]] == Ծանոթագրություններ == {{Ծանտուփ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://armmining.am Հայաստանի հանքարդյունաբերության և մետալուրգիայի ասոցիացիա] [[Կատեգորիա:Հայաստանի ոսկու հանքավայրեր]] [[Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով]] ldddn96jjmahsq5qelkmvsl09gn02th 10940430 10940429 2026-10-12T02:49:17Z Սահակ 24 /* top */ 10940430 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հանքավայր}} [[Պատկեր:Mountain Amulsar, Armenia.jpg|300px|մինի|աջից|[[Ամուլսար]] լեռ]] '''Ամուլսարի հանքավայր''' (նաև՝ '''Ամուլսարի ոսկու հանք'''), [[Ոսկի|ոսկու]] [[Հանքավայրեր|հանքավայր]] [[Հայաստան]]ի [[Վայոց ձորի մարզ|Վայոց ձորի]] և [[Սյունիքի մարզ|Սյունիքի]] մարզերի սահմանին՝ [[Զանգեզուրի լեռնաշղթա]]յի հյուսիսային ([[Ամուլսար]]), հյուսիս-արևմտյան ճյուղավորումների մասում։ Հանքային երևակումները գտնվում են 2500-2988 մետր բացարձակ բարձրությունների վրա<ref name="Լիդիան Արմենիա 1">[https://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=70 «Հանքավայրի նկարագրությունը Լիդիան Արմենիա ընկերության պաշտոնական կայք էջում, ''lydianarmenia.am''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180627192619/https://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=70 |date=2018-06-27 }}, ([https://web.archive.org/save/https://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=70 արխիվացված])։</ref><ref name="Լիդիան Արմենիա 2">[https://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=67 Լիդիան Արմենիա ընկերության մասին իր պաշտոնական կայք էջում, ''lydianarmenia.am''], ([https://web.archive.org/web/20180627192914/https://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=67 արխիվացված])։</ref>։ Հանքի շահագործման թույլտվությունը պատկանում է [[Լիդիան Արմենիա]] ընկերությանը։ Համաձայն Լիդիան Արմենիա ընկերության տարածած տեղեկատվության՝ Ամուլսարի հանքավայրի հաստատված ընդհանուր պաշարները կազմում են 89376.3 հազար տոննա հանքաքար, 73733 կգ ոսկի, 294.367 տոննա արծաթ<ref name="Լիդիան Արմենիա 1"/>։ Ամուլսարի հանքի շահագործումն արժանացել է հայաստանյան հասարակական, մասնագիտական որոշակի շրջանակների սուր քննադատությանը<ref name="jafdhhdfkh">[http://www.armecofront.net/amulsar/arpa-river/ «Բացահայտվեց Ամուլսարի մասին Լիդիանի հերթական սուտը․ Արփա գետը վտանգված է », ''armecofront.net''], ([https://web.archive.org/save/http://www.armecofront.net/amulsar/arpa-river/ արխիվացված])։</ref><ref name="զֆկյսֆիկվյսֆհիւհֆ1"/><ref name="ԶԴԿՖակյդֆկյա 2"/><ref name="սկռյդմկհռյհմկֆոյռհ 3"/><ref name="ամուլսար հետք մաս 1"/><ref name="ամուլսար հետք մաս 2"/><ref name="ամուլսար հետք մաս 3"/><ref name="ամուլսար հետք մաս 4"/>։ == Երկրաբանական հետազոտություններ == {{Հիմնական|Լիդիան Արմենիա}} 2005 թվականից Ամուլսարի հանքավայրի տարածքում երկրաբանահետախուզական աշխատանքներ է սկսել իրականացնել «Գեոթիմ» ընկերությունը<ref name="Լիդիան Արմենիա 2"/> (ներկայիս` Լիդիան Արմենիա)։ Հայ և օտարերկրացի երկրաբանների խումբը` Թիմ Քոֆլինի և Հայկ Ալոյանի գլխավորությամբ, իրականացրած լայնածավալ երկրաբանահետախուզական աշխատանքների արդյունքում հայտնաբերել և հետախուզել է Ամուլսարի ոսկեբեր քվարցիտների հանքավայրը։ Ամուլսարի հանքային գոտում իրականացված երկրաբանական ուսումնասիրության աշխատանքների արդյունքում առանձնացվել են Տիգրանես-Արտավազդես միացյալ, Էրատո, Արշակ և Օրոնտես տեղամասերը` իրենց ուրույն ներքին կառուցվածքներով։ ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով հաստատվել են Տիգրանես-Արտավազդես, Էրատո տեղամասերի պաշարները, որոնց շահագործման իրավունքը 2014թ. Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից տրվել է Լիդիան Արմենիային։ Հանքի շահագործումը նախատեսված է 10 տարի, բայց ընկերության մասնագետները հավաստում են, որ Ծրագիրը ունի ընդլայնման մեծ պոտենցիալ։ Ըստ Ծրագրի՝ հանքի փակման աշխատանքների համար նախատեսված է լրացուցիչ 5,5 տարի Հանքաքարից մետաղների կորզումը նախատեսված է իրականացնել կույտային տարրալվացման եղանակով, ինչն առաջին անգամ է կիրառվելու Հայաստանում<ref>{{Citation |title=Կույտային տարրալվացումն Ամուլսարում |url=https://www.youtube.com/watch?v=crrJd0hqCb0 |language=hy-AM |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10}}</ref>։ Համաձայն 2018 թվականի հուլիսի 20-ին Հայաստանի Հանրապետության Քննչական կոմիտեի տարածած տեղեկատվության՝ ՀՀ քննչական կոմիտեի ՀԿԳ քննության գլխավոր վարչությունում հարուցվել է քրեական գործ՝ ՀՀ բնապահպանության նախարարության պաշտոնատար անձանց կողմից շրջակա միջավայրի աղտոտման մասին տեղեկությունները դիտավորությամբ թաքցնելու առերևույթ դեպքի [https://armenpress.am/arm/news/941405/ առթիվ]։ Մինչ այժմ տվյալ գործի նախաքննությունը, որը տևում է գրեթե 3 տարի, շարունակվում է, և որևէ անձի դեռևս մեղադրանք առաջադրված չէ։ == Լիդիան Արմենիա == Լիդիան Արմենիա ընկերությունը հիմնադրվել է 2005թ.: Ընկերության 100% բաժնետերն է կանադա-ամերիկյան «Լիդիան Կանադա Վենչուրս» ՓԲԸ-ն<ref name="Systems">{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=Լիդիան Արմենիա |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=67 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref>։ Ընկերության համահիմնադիր և 2005թ.-ից ի վեր գործադիր տնօրեն է հանդիսանում երկրաբանական գիտությունների թեկնածու Հայկ Ալոյանը։ Մինչև 2020թ. մայիսը ընկերության 100% բաժնետերն է հանդիսացել [[Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն|Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության]] պաշտպանության տակ գտնվող [[Ջերսի]] կղզում գրանցված, Տորոնտոյի ֆոնդային բորսայում ցուցակված Լիդիան Ինթերնեյշնլ բաց բաժնետիրական ընկերությունը<ref>{{Cite web |title=Lydian - Lydian International Ltd. Commences Trading On The Toronto Stock Exchange |url=https://www.lydianinternational.co.uk/news/2008-news/44-lydian-international-ltd-commences-trading-on-the-toronto-stock-exchange |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511131823/https://www.lydianinternational.co.uk/news/2008-news/44-lydian-international-ltd-commences-trading-on-the-toronto-stock-exchange |archive-date=2021 թ․ մայիսի 11 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=www.lydianinternational.co.uk}}</ref>։ Ըստ պաշտոնական աղբյուրների տարբեր ժամանակներում Լիդիան Ինթերնեյշնլի բաժնետերերի ցանկում են եղել ինստիտուցիոնալ և մասնավոր բազմաթիվ ներդրողներ։ Այդ թվում [[Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկ]]ը, [[Միջազգային ֆինանսական կորպորացիա]]ն, Amber Capital<ref>{{Cite web |title=Amber Capital - Welcome |url=https://www.ambercapital.com/ |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=www.ambercapital.com}}</ref>, Franklin Resources<ref name="Franklin Resources, Inc">{{Cite web |title=Franklin Resources, Inc. |url=https://www.franklinresources.com/ |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=www.franklinresources.com}}</ref>, Donald Smith Value Fund LP<ref>{{Cite web |title=Donald Smith & Co. |url=https://www.donaldsmithandco.com/ |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=www.donaldsmithandco.com}}</ref>, Sprott Resources<ref>{{Cite web |title=SRHI Inc. |url=https://srhi.ca/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210322110538/https://www.srhi.ca/ |archive-date=2021-03-22 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=srhi.ca}}</ref>, Van Eck<ref name="Franklin Resources, Inc"/> և բազմաթիվ այլ ինստիտուցիոնալ և մասնավոր ներդրողներ։ 2016թ. մայիսից ընկերությունը ներգրավել է ավելի քան 420 մլն ԱՄՆ դոլար հիմնական երեք խոշոր ինստիտուցիոնալ ներդրողներից` Resource Capital Funds<ref>{{Cite web |title=Resource Capital Funds {{!}} Mining-Focused Alternative Investments |url=https://resourcecapitalfunds.com/ |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=Resource Capital Funds |language=en-US}}</ref>, Orion Mine Finance<ref>{{Cite web |title=Orion Mine Finance |url=https://www.orionresourcepartners.com/orion-mine-finance |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924064754/https://www.orionresourcepartners.com/orion-mine-finance |archive-date=2021 թ․ սեպտեմբերի 24 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24}}</ref>, Osisko Gold Royalties<ref>{{Cite web |title=Osisko Gold Royalties |url=http://osiskogr.com/en/ |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=Osisko |language=en-US}}</ref>, Ամուլսարի ծրագրի շինարարության համար<ref>{{Cite web |title=Հովիկ Աբրահամյանն ընդունել է «Լիդիան Ինթերնեյշնլ» ընկերության նախագահին |url=https://armenpress.am/arm/news/848049/ |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=armenpress.am |language=hy}}</ref>։ Ծրագրի ֆինանսավորմանը նաև մասնակցել են ING Bank-ը<ref>{{Cite web |last=ING.com |title=ING global company website |url=https://www.ing.com/Home.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011851/https://www.ing.com/Home.htm |archive-date=2021-12-08 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=ING.com |language=en-US}}</ref>, CAT Finance-ը և Ameriabank-ը<ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=Լիդիանն Ամերիաբանկի հետ ստորագրել է 24 միլիոն ԱՄՆ դոլարի վարկային պայմանագիր` Ամուլսարի ծրագրում ներդնելու համար |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=newsOne&lang=arm&nid=104 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref>։ 2020թ. Լիդիան Ինթերնեյշնլը վերակառուցման գործընթացի արդյունքում ապացուցակվեց Տորոնտոյի ֆոնդային բորսայից<ref>{{Cite web |date=2020 թ․ հունվարի 13 |title=Lydian to leave TSX |url=https://www.mining-journal.com/regulation/news/1378846/lydian-to-leave-tsx |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=www.mining-journal.com |language=en}}</ref>, Լիդիան Արմենիայի 100% բաժնետեր դարձավ Լիդիան Կանադա Վենչուրս ՓԲԸ-ն, որի սեփականատերերն են հանդիսանում ամերիկյան Orion Mine Finance և կանադական Osisko Gold Royalties ընկերությունները։ Տարբեր ժամանակներում հանրության մեջ քննարկումներ են եղել առ այն, որ Հայաստանի նախագահ Արմեն Սարգսյանը հանդիսանում է Լիդիանի սեփականատեր, կամ ֆինանսական այլ կապեր ունի Ամուլսարի ծրագրի հետ։ Այս թեմային անդրադաձել են թե ընկերությունը, թե Արմեն Սարգսյանը` հերքելով այդ տեղեկատվությունը<ref>{{Cite web |date=2021 թ․ մարտի 19 |title=Նախկին վարչապետ Արմեն Սարգսյանը մեկնաբանել է իր նշանակումը - CIVILNET |url=https://www.civilnet.am/news/104941/%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%AF%D5%AB%D5%B6-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B9%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF-%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%A5%D5%B6-%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A3%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D5%B4%D5%A5%D5%AF%D5%B6/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319135035/https://www.civilnet.am/news/104941/%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%AF%D5%AB%D5%B6-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B9%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF-%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%A5%D5%B6-%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A3%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D5%B4%D5%A5%D5%AF%D5%B6/ |archive-date=2021 թ․ մարտի 19 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=web.archive.org}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019 թ․ սեպտեմբերի 17 |title=Արմեն Սարգսյանը հերքում է իր` «Լիդիան Արմենիա» ընկերության բաժնետեր լինելու խոսակցությունները - ԹԵԺ ԳԻԾ - Ecolur |url=http://www.ecolur.org/hy/news/amulsar/armen-sargsyan-denies-talks-on-being-lydians-shareholder/9873/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917195224/http://www.ecolur.org/hy/news/amulsar/armen-sargsyan-denies-talks-on-being-lydians-shareholder/9873/ |archive-date=2019 թ․ սեպտեմբերի 17 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=web.archive.org}}</ref><ref>{{Citation |title=Արմեն Սարգսյանն Ամուլսարում մաս չունի, իսկ թուրք ադրբեջանական կապիտալի մասին խոսելն անհեթեթ է |url=https://www.youtube.com/watch?v=AhZpTUosSpg |language=hy-AM |accessdate=2021 թ․ մարտի 24}}</ref>։ Մասնավորապես 2013թ. մարտ ամսին ըստ ընկերության ներկայացրած հաղորդագրության Արմեն Սարգսյանը միացել է Լիդիան Ինթերնեյշնլի տնօրենների խորհրդին։ Տնօրենների խորհրդի անդամի պաշտոնը ոչ գործադիր պաշտոն է<ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=Արմեն Սարգսյան. «Վստահ եմ, որ Ամուլսարը կլինի առաջնակարգ ծրագիր» |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=newsOne&lang=arm&nid=29 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref>։ Նույն թվականի սեպտեմբերին Արմեն Սարգսյանը հեռացել է Տնօրենների խորհրդի կազմից Մեծ Բրիտանիայի միացյալ թագավորությունում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան նշանակվելու կապակցությամբ<ref>{{Cite web |title=Lydian - Lydian International Announces Appointment Of Former Director As Ambassador |url=https://lydianinternational.co.uk/news/2013-news/169-lydian-international-announces-appointment-of-former-director-as-ambassador |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319132554/https://www.lydianinternational.co.uk/news/2013-news/169-lydian-international-announces-appointment-of-former-director-as-ambassador |archive-date=2021 թ․ մարտի 19 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=lydianinternational.co.uk}}</ref>։ Ընկերության պարտավորվել է առաջնորդվել Էկվատորյան սկզբունքներով, Միջազգային ֆինանսական կորպորացիայի (IFC) և Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի (EBRD) կատարողական չափանիշներով և պահանջներով<ref name="Systems"/>։   Լիդիան Արմենիայի բնապահպանական թիմը տ.գ.թ. Արմեն Ստեփանյանի գլխավորությամբ և տեղական ու միջազգային մասնագետների ներգրավմամբ 2008թ. սկսել է իրականացնել Ամուլսարի հանքի բնապահպանական և սոցիալական ուսումնասիրությունները և բնապահպանական կառավարման նախագծումը։ Ընկերությունը համաձայն Հայաստանի օրենսդրության իրականացրել է Ծրագրի Շրջակա միջավայրի ազդեցության գնահատում (ՇՄԱԳ)<ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=Ամուլսարի ՇՄԱԳ հաշվետվությունը |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=98 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219184854/http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=pages&lang=arm&p=98 |archive-date=2018 թ․ փետրվարի 19 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref>, ինչպես նաև առաջին անգամ Հայաստանի հանքարդյունաբերության ոլորտում՝ Բնապահպանական և սոցիալական ազդեցությունների գնահատում (ԲՍԱԳ)<ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=Ամուլսարի ոսկու հանքի ԲՍԱԳ հաշվետվություն |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=publications&lang=arm&p=99 |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref>։ ԲՍԱԳ-ը [https://equator-principles.com/ Էկվատորյան սկզբունքներով] առաջնորդվող միջազգային ֆինանսական կորպորացիաների և բանկերի պահանջն է՝ որևէ ծրագրում ներդրումներ իրականացնելու համար։ Համաձայն Լիդիան Արմենիայի պաշտոնական տեղեկատվության` այդ փաստաթղթերի կազմման վրա ընկերությունը ծախսել է ավելի քան 6 միլիոն ԱՄՆ դոլար՝ ներգրավվելով միջազգային և տեղական գիտական հաստատություններ ([https://www.wardell-armstrong.com/ Wardell Armstrong International], [https://www.golder.com/ Golder Associates], [https://www.golder.com/ Global Resource Engineering], [http://www.treweek.co.uk/ Treweek Environmental Consultants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518095255/http://treweek.co.uk/ |date=2021-05-18 }}, [https://www.erm.com/ Environmental Resource Management], [https://landuse.co.uk/ LUC], [https://sci.am ՀՀ ԳԱԱ] բուսաբանության ինստիտուտ, ՀՀ ԳԱԱ կենդանաբանության և հիդրոէկոլոգիայի գիտական կենտրոն և այլն)։ == Ամուլսարի ծրագրի տնտեսական ազդեցությունը == Ըստ Լիդիան Արմենիայի գործադիր տնօրեն Հայկ Ալոյանի կառուցման փուլում Ամուլսարի հանքավայրը աշխարհում հանքարդյունաբերական ամենախոշոր ծրագրերից մեկն էր<ref>{{Cite web |title=«Լիդիանը» ներկայացրել է Ամուլսարի ծրագիրը Հանքարդյունաբերության ոլորտի ամենախոշոր միջազգային համաժողովին |url=https://armenpress.am/arm/news/925283 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=armenpress.am |language=hy}}</ref> և [[Հայաստան]]ում ամենախոշոր միջազգային [[Ներդրում (բանկային)|ներդրումը]]<ref>{{Cite web |title=Սուրեն Կարայանն այցելել է Ամուլսարի ծրագրի տարածք․ ոսկու առաջին կորզումը սպասվում է 2018-ի գարնանը |url=https://armenpress.am/arm/news/892973 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=armenpress.am |language=hy}}</ref>։ Ինչպես ներկայացրել է Հայկ Ալոյանը ծրագրի շրջանակում երկրաբանահետախուզական աշխատանքների համար ներդրվել է ավելի քան 90 միլիոն [[ԱՄՆ դոլար]], իսկ շինարարության փուլում 370 միլիոն ԱՄՆ դոլար<ref>{{Citation |title=Ամուլսար. նոր ձեռագիր |url=https://www.youtube.com/watch?v=jD5YpOfGxOk |language=hy-AM |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10}}</ref>։ Մինչև Ամուլսարի ճանապարհների շրջափակումը շինարարության ընթացքում Ամուլսարի ծրագրում ներգրավված է եղել ավելի քան 1300 մարդ, որոնցից գրեթե 500-ը` Ամուլսարի ազդակիր համայնքներից։ Համաձայն ընկերության հրապարակած մամուլի հաղորդագրությունների` 2008թ.-ից մինչ օրս Լիդիան Արմենիան միայն հողի վարձակալության դիմաց Ամուլսարի ազդակիր համայնքների բյուջեներ է վճարել ավելի քան 7 միլիոն ԱՄՆ դոլարին համարժեք ՀՀ դրամ<ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=Որքան է Լիդիան Արմենիան վճարել տեղի համայնքներին հողի վարձակալության համար |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=newsOne&lang=arm&nid=159 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=920 883 ԱՄՆ դոլար Ամուլսարի հարակից համայնքներին |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=newsOne&lang=arm&nid=208 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=930 000 ԱՄՆ դոլար՝ Ամուլսարի հարակից համայնքներին, արտագաղթի տեմպերը աճել են |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=newsOne&lang=arm&nid=250 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=921 հազար ԱՄՆ դոլար Ամուլսարի հարակից համայնքներին հողի վարձակալության դիմաց |url=http://www.lydianarmenia.am/index.php?m=newsOne&lang=arm&nid=298 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref>։ Ըստ ընկերության տնօրենների խորհրդի անդամ Ջեֆֆ Քոուչի ընկերությունը նախատեսում է ներդնել ևս մոտ 200 միլիոն ԱՄՆ դոլար հանքի շինարարությունը ավարտին հասցնելու համար<ref>{{Citation |title=Արմեն Սարգսյանն Ամուլսարում մաս չունի, իսկ թուրք ադրբեջանական կապիտալի մասին խոսելն անհեթեթ է |url=https://www.youtube.com/watch?v=AhZpTUosSpg |language=hy-AM |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10}}</ref>։ Ըստ նույն աղբյուրի Ամուլսարի ծրագրի շինարարության այս փուլում ստեղծվելու է մինչև ուղղակի 1000 աշխատատեղ և հետագա 10 տարիներին հանքարդյունահանման ընթացքում` 750 մշտական ուղղակի աշխատատեղ և 200 մշտական կապալառուներ<ref>{{Cite web |title=Արմեն Սարգսյանն Ամուլսարում մաս չունի, իսկ թուրք-ադրբեջանական կապիտալից խոսելն անհեթեթ է {{!}} 24news |url=https://www.24news.am/news/153539 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=www.24news.am |language=hy}}</ref>։ Ըստ ընկերության ներկայացրած հաշվարկների Լիդիան Արմենիայի կողմից միայն վճարվելիք ռոյալթիները և շահութահարկը տարեկան կազմելեու են 60-70 մլն ԱՄՆ դոլար։ Ակնկալվում է, որ շահագործման փուլում Լիդիան Արմենիան լինելու է թոփ 5 խոշոր հարկատուների շարքում։ Ըստ հայաստանյան բնապահպանական հանրույթի բազմաթիվ ներկայացուցիչների՝ Ամուլսարի հանքի շահագործման տնտեսական ազդեցության մեջ հաշվի պետք է առնվի նաեւ Ջերմուկի՝ առողջարանային քաղաք լինելու անհամատեղելիությունը նրա անմիջական հարեւանությամբ գործակցվող ցիանիդային հանքավայրի հետ, եւ դրա բացասական ազդեցությունը քաղաքի եւ տարածաշրջանի տնտեսության վրա<ref>{{Cite web |date=2023 թ․ փետրվարի 28 |title=ՀԿ-ների հայտարարությունը Ամուլսարի հանքավայրի շահագործման վերաբերյալ |url=https://hetq.am/hy/article/153666 |website=Հետք}}</ref>։ '''Բնապահպանական մտահոգություններ''' Ամուլսարի հանքի շահագործման վերաբերյալ կան տարբեր կարծիքներ։Բնապահպանները մտահոգված են հանքի բաց արդյունահանման հնարավոր բացասական ազդեցություններով շրջակա միջավայրի վրա։Նրանք նշում են, որ հանքի շահագործումը կարող է վտանգել Ջերմուկի հանքային ջրերի աղբյուրները և Սևանա լճի ջրի որակը։ '''Տնտեսական ազդեցություն''' Ընդդիմախոսները պնդում են, որ հանքի շահագործումը կարող է ունենալ տնտեսական դրական ազդեցություն՝ ստեղծելով աշխատատեղեր և նպաստելով տարածաշրջանի զարգացմանը։Սակայն, նրանք նաև նշում են, որ անհրաժեշտ է նվազագույնի հասցնել բնապահպանական ռիսկերը։ '''Կառավարության դիրքորոշում''' Հայաստանի կառավարությունը կարևորում է հանքի շահագործման տնտեսական օգուտները, սակայն նաև ընդգծում է բնապահպանական ռիսկերի նվազեցման անհրաժեշտությունը։Նրանք պատրաստ են համագործակցել միջազգային կազմակերպությունների հետ՝ ապահովելու շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը։ '''Ամփոփում''' Ամուլսարի հանքի շահագործման հարցը շարունակում է մնալ քննարկման առարկա։Կողմերն ունեն իրենց հիմնավորումները՝ թե՛ բնապահպանական, թե՛ տնտեսական տեսանկյունից։Հարցի լուծումը պահանջում է հավասարակշռված մոտեցում՝ հաշվի առնելով ինչպես շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը, այնպես էլ տարածաշրջանի տնտեսական զարգացման հնարավորությունները։ == Միջազգային փորձը և ստանդարտները Ամուլսարի ծրագրում == Ընկերությունը առաջինն է Հայաստանում, որն անդամակցում է Ցիանիդի կառավարման միջազգային օրենսգրքին։ Ամուլսարի ծրագիրը նախաարտադրական սերտիֆիկատ ստացած հինգերորդ ծրագիրն է աշխարհում և առաջին հանքարդյունաբերական ծրագիրը Հայաստանում, որը սերտիֆիկացում է անցել Ցիանիդի կառավարման միջազգային օրենսգրքի 2016 թվականին կատարված փոփոխություններից հետո, որոնք ներառում են ավելի խիստ աուդիտորական ուղեցույցներ<ref>{{Cite web |title=Ամուլսարի ծրագիրն անցել է ցիանիդի կառավարման սերտիֆիկացումը |url=https://mediamax.am/am/news/society/26921/ |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=mediamax.am |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lydian International’s Amulsar Gold Mine Certified Under International Cyanide Management Code {{!}} International Cyanide Management Code (ICMI) For The Manufacture, Transport and Use of Cyanide In The Production of Gold(ICMI) |url=https://www.cyanidecode.org/media-room/press-releases/2018/lydian-international%E2%80%99s-amulsar-gold-mine-certified-under |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410171930/https://www.cyanidecode.org/media-room/press-releases/2018/lydian-international%E2%80%99s-amulsar-gold-mine-certified-under |archive-date=2021 թ․ ապրիլի 10 |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=www.cyanidecode.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Content {{!}} International Cyanide Management Code (ICMI) For The Manufacture, Transport and Use of Cyanide In The Production of Gold(ICMI) |url=https://www.cyanidecode.org/search/node/amulsar |accessdate=2021 թ․ ապրիլի 10 |website=www.cyanidecode.org}}</ref>։ Օրենսգիրքը կարգավորվում է ոսկու արդյունահանման համար ցիանիդի արտադրությանը, տեղափոխմանը և կիրառմանը վերաբերող հարցերը։ Ցիանիդի օրենսգիրքը արդյունաբերության ոլորտում կամավոր սկզբունքներով գործող նախաձեռնություն է, որին կարող են միանալ ցիանիդի միջոցով ոսկու արդյունահանմամբ զբաղվող, ինչպես նաև ցիանիդ արտադրող և տեղափոխող պատասխանատու ընկերությունները։ Ցիանիդի կառավարման միջազգային օրենսգիրքը մշակվել է ՄԱԿ-ի Բնապահպանական ծրագրի հովանու ներքո՝ բազմաշահառու համակարգող կոմիտեի կողմից։ «Լիդիան» ընկերությունը չունի ոսկու հանքի շահագործման միջազգային փորձ։ == Ամուլսարի ծրագրի հնարավոր ռիսկեր == «Լիդիան Արմենիա» ընկերության կողմից Ամուլսարի հանքի շահագործման հնարավոր ռիսկերի վերաբերյալ հասարակական տարբեր շերտեր, փորձագետներ, բնապահպաններ իրենց մտահոգություններն են բարձրաձայնել, որոնք կապված են [[Ջերմուկ (հանքային ջուր)|Ջերմուկի հանքային ջրերի]] աղտոտման, մոտակա ջրամբարների (այդ թվում՝ [[Կեչուտի ջրամբար]]ի), գետերի (Արփա), գետակների, [[Սևանա լիճ|Սևանա լճի]], ցիանիդի օգտագործման<ref name="jafdhhdfkh" /><ref name="զֆկյսֆիկվյսֆհիւհֆ1">[http://www.armecofront.net/amulsar/experts/ «Ամուլսարում ոսկու արդյունահանման ծրագիրն այս տեսքով մեծ սպառնալիք է շատ լավ որակի ջրերի համար և լուրջ խնդիր է լինելու ձեր թոռների համար». միջազգային անկախ փորձագետներ», ''armecofront.net''], ([https://web.archive.org/save/http://www.armecofront.net/amulsar/experts/ արխիվացված])։</ref><ref name="ԶԴԿՖակյդֆկյա 2">[http://www.armecofront.net/amulsar/final-expert-summary/ «ՀՀ կառավարությունը և քաղաքացիները պետք է դադարեցնեն Ամուլսարի ոսկու ծրագիրը․ միջազգային փորձագետներ», ''armecofront.net''], ([https://web.archive.org/save/http://www.armecofront.net/amulsar/final-expert-summary/ արխիվացված])։</ref><ref name="սկռյդմկհռյհմկֆոյռհ 3">[http://www.armecofront.net/mamlo-haghordagrutyunner/experts-announcement-after-trip-to-amulsar/ «Բրոնոզյանի խորհրդատուների հայտարարությունն Ամուլսար այցից հետո», ''armecofront.net''], ([https://web.archive.org/save/http://www.armecofront.net/mamlo-haghordagrutyunner/experts-announcement-after-trip-to-amulsar/ արխիվացված])։</ref><ref name="ամուլսար հետք մաս 1">[http://hetq.am/arm/news/68681/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaric-mas-1.html «Ոսկի՞, թե՞ հիվանդածին ապագա Ամուլսարից. մաս 1», ''hetq.am''], ([https://web.archive.org/save/http://hetq.am/arm/news/68681/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaric-mas-1.html արխիվացված])։</ref><ref name="ամուլսար հետք մաս 2">[http://hetq.am/arm/news/69017/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaric-mas-2.html «Ոսկի՞, թե՞ հիվանդածին ապագա Ամուլսարից. մաս 2», ''hetq.am''], ([https://web.archive.org/save/http://hetq.am/arm/news/69017/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaric-mas-2.html արխիվացված])։</ref><ref name="ամուլսար հետք մաս 3">[http://hetq.am/arm/news/71054/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaricmas-3.html «Ոսկի՞, թե՞ հիվանդածին ապագա Ամուլսարից.մաս 3», ''hetq.am''], ([https://web.archive.org/save/http://hetq.am/arm/news/71054/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaricmas-3.html արխիվացված])։</ref><ref name="ամուլսար հետք մաս 4">[http://hetq.am/arm/news/74120/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaric.html/ «Ոսկի՞, թե՞ հիվանդածին ապագա Ամուլսարից», ''hetq.am''], ([https://web.archive.org/save/http://hetq.am/arm/news/74120/oski-te-hivandatsin-apaga-amulsaric.html/ արխիվացված])։</ref>։ «Լիդիան Արմենիա» ընկերության գործադիր տնօրեն Հայկ Ալոյանը նշված վնասների և հնարավոր ռիսկերի առկայությունը հերքել է՝ դրանք անվանելով խեղաթյուրումներ<ref name="Ալոյան հերքում հետք 1">[http://hetq.am/arm/news/74534/lidian-armeniayi-gortsadir-tnoreny-pataskhanum-e-amulsari-veraberyal-hraparakvats-hodvatsasharin.html «Լիդիան Արմենիայի» գործադիր տնօրենը պատասխանում է Ամուլսարի վերաբերյալ հրապարակված հոդվածաշարին», ''hetq.am''], ([https://web.archive.org/save/http://hetq.am/arm/news/74534/lidian-armeniayi-gortsadir-tnoreny-pataskhanum-e-amulsari-veraberyal-hraparakvats-hodvatsasharin.html արխիվացված])։</ref>։ == Հանքավայրի շահագործման դեմ պայքար == 2018 թվականին, երբ հանքավայրի շահագործման թույլտվություն ստացած «Լիդիան Արմենիա» ընկերությունն արդեն ավարտին էր հասցնում հանքավայրի շինարարական աշխատանքները, հանքի բացման դեմ հանդես եկող շարժումը սկսեց առավել ակտիվացնել իր պայքարը։ Այդ հանգամանքին նպաստեցին այն, որ «Լիդիան Արմենիա» ընկերության կողմից իրականացվող շինարարական աշխատանքների ընթացքում վնասեցին Գնդեվազ գյուղ տանող խմելու ջրագիծը, հորդառատ անձրևների պատճառով թարմ կառուցված ջրահեռացման ուղիների մակերեսից լվացված հողը լցվել էր Արփա գետը, ինչի պատճառով տվյալ հատվածում հոսքը պղտորվել էր։ Հարակից համայնքների մի խումբ բնակիչները փակեցին դեպի հանքավայր տանող ճանապարհներ, որպեսզի «Լիդիան Արմենիա» ընկերությունը չկարողանա հանքավայրի շահագործումը սկսելու համար շինարարական աշխատանքներն ավարտին հասցնել<ref>{{Cite web |title=«Աստված էլ վերեւից իջնի`հանքը չենք բացելու». Ամուլսարի ոսկու հանքի շահագործման դեմ ցույցը շարունակվում է |url=https://www.aravot.am/2018/05/22/958796/ |website=Առավոտ – Լուրեր Հայաստանից}}</ref>։ Լիդիան Արմենիան Ամուլսարի ճանապարհների շրջափակումը վերացնելու պահանջով 2018 թ. մի քանի անգամ դիմել է Հայաստանի ոստիկանություն, սակայն ոստիկանությունը Ընկերության մասնավոր տարածք շրջափակումը չի վերացրել, ինչի արդյունքում ընկերությունը բազմիցս մեղադրել է Հայաստանի ոստիկանությանը անգործունթյան մեջ<ref>{{Cite web |title=«Լիդիան Արմենիան» այս պահին պատասխանատվություն չի կրում հանքավայրի տարածքում տիրող իրավիճակի համար |url=https://www.aravot.am/2018/07/03/968254/ |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=www.aravot.am |language=en-US}}</ref>։ 2019 թ. ապրիլին Հայաստանի վարչական դատարանը Ամուլսարի ճանապարհների շրջափակումը ճանաչեց անօրինական և պարտավորեցրեց Հայաստանի Ոստիկանությանը վերացնել և հեռացնել անձանց ու նրանց գույքը ընկերությանը պատկանող տարածքից՝ ապահովելով Լիդիան Արմենիայի ազատ մուտքը Ամուլսարի տարածք<ref>{{Cite web |last=Systems |first=Smartline |title=Դատարանը պատրավորեցնում է ոստիկանությանը վերացնել ներխուժումը և ապահովել Լիդիանի ազատ մուտքն Ամուլսարի տարածք |url=https://www.lydianarmenia.am/index.php?m=newsOne&lang=arm&nid=219 |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=LYDIANARMENIA |language=ru}}</ref>։ Վերջնականապես դեպի հանքավայր տանող ճանապարհների փակումը վերացվեց 2020 թ. սեպտեմբերին, ըստ մամուլի հրապարակումների՝ [[44-օրյա պատերազմ]]ի մեկնարկով պայմանավորված ցուցարարների որոշ մասի ռազմաճակատ ուղեւորվելու պատճառով<ref>{{Cite web |date=2022 թ․ հոկտեմբերի 17 |title=«Լիդիան Արմենիա» ՓԲԸ-ի ընդերքօգտագործման իրավունքի ժամկետը երկարացվեց |url=https://www.ecolur.org/hy/news/mining/14413/ |website=Էկոլուր}}</ref> 2018 Հուլիսի 28-ի առավոտյան, երբ լրացավ Ամուլսարի հանքավայրի շահագործման դեմ բողոքող մոտակա բնակավայրերի (Ջերմուկ, Գնդևազ, Կեչուտ) բնակիչների և նրանց միացած բնապահպանների ու ակտիվիստների կողմից դեպի հանքավայր տանող ճանապարհների շրջափակման 7-րդ օրը, «Լիդիան Արմենիա» ընկերության աշխատակիցները փակեցին դեպի [[Ջերմուկ (քաղաք)|Ջերմուկ]] քաղաք տանող ճանապարհն ու Երևան - Գորիս ավտոճանապարհը։ Ըստ «Լիդիան Արմենիայի», «Ամուլսարի հանք նախաձեռնող խումբ» հասարակական կազմակերպության եւ այլ հանքի շահագործմանը կողմ արտահայտվող անձանց եւ կազմակերպությունների՝ ազդակիր համայնքների բնակիչները տարբեր հայտարարություններով, ստորագրահավաքներով, Ազգային ժողովի և կառավարության դիմաց ցույցերով, բաց նամակներով իրենց աջակցությունն են հայտնել Ամուլսարի ծրագրին և Լիդիան Արմենիային<ref>{{Cite web |last=Author |date=2020 թ․ սեպտեմբերի 26 |title=Ագրեսիվ մեթոդներով համայնքի ձայնը 2 տարի լռեցրել են․ «Ամուլսարի հանք» նախաձեռնող խումբ |url=https://hraparak.am/post/a0cf82fc911e0d185f8f16f985597740 |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=ՀՐԱՊԱՐԱԿ |language=hy-AM}}</ref><ref>{{Cite web |title=Միայն տնտեսության զարգացմամբ հնարավոր է նորից ոտքի կանգնել. Ամուլսարի հանքի համայնքների բնակիչներ |url=https://www.aravot.am/2020/12/07/1157317/ |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=www.aravot.am |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lusine |title=Ամուլսարը չունի բնապահպանական խնդիր, այն դարձել է քաղաքական խնդիր․ բաց նամակ պատգամավորներին |url=https://yerevan.today/all/society/64767/amoulsary-chouni-bnapahpanakan-xndir,-ayn-dardzel-e-qaghaqakan-xndir%E2%80%A4-bac-namak-patgamavornerin%20https://www.lragir.am/ru/2020/09/23/184027/ |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=yerevan.today |language=hy-am}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ամուլսարի ճանապարհն արգելափակելուց հետո Գնդեվազը զրկվել է սոցիալական ծրագրերից. տեսանյութ {{!}} 24news |url=https://www.24news.am/news/118767 |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=www.24news.am |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |last=Technologies |first=Peyotto |title=«Այսօր 2000 ընտանիք սոված կոտորվում է, ի՞նչ անենք, ասեք…». Ամուլսարի հարակից համայնքի բնակիչ (տեսանյութ) |url=https://168.am/2020/07/30/1343993.html |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6}}</ref><ref>{{Cite web |last=LLC |first=Helix Consulting |title=Residents of Amulsar nearby communities address open letter to Serzh Tankian, Vahe Berberian and Arto Tunjboyajyan - aysor.am - Hot news from Armenia |url=https://www.aysor.am/en/news/2018/11/03/amulsar-residents/1486266 |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=www.aysor.am |language=en}}</ref><ref>{{Citation |title=Բողոքի ցույց կառավարության շենքի դիմաց․պահանջում էին բացել ոսկու հանք տանող ճանապարհները |url=https://www.youtube.com/watch?v=jlKrdC0rfW4 |language=hy-AM |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6}}</ref><ref>{{Cite web |last=Technologies |first=Peyotto |title=«Ովքե՞ր են ֆինանսավորում ու կերակրում այս մարդկանց այստեղ շահագրգիռ ձևով բնապահպանի դեր խաղալու համար». բաց նամակ Նիկոլ Փաշինյանին |url=https://168.am/2018/08/09/993080.html |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ամուլսարի հարակից համայնքների բնակիչները դիմել են Փաշինյանին |url=https://mediamax.am/am/news/society/29197/ |accessdate=2021 թ․ մայիսի 6 |website=mediamax.am |language=en}}</ref>։ Խնդրի լուծման համար իշխանությունները հանդիպել են ցուցարարների հետ<ref>{{Cite web |title=Ամուլսարի տարածքում բողոքի ակցիա իրականացնողները Երևան են գալիս վարչապետի հետ հանդիպման |url=https://www.shantnews.am/news/view/62592.html |website=www.shantnews.am}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ամուլսարի խնդիրը խորությամբ հետազոտելու համար կկազմավորվի խումբ. Արարատ Միրզոյան |url=https://168.am/2018/06/06/963087.html |website=168.am}}</ref>, վարչապետի մակարդակով կոչ է արվել բացել հանք տանող ճանապարհները<ref>{{Cite web |title=Փաշինյանը կոչ է անում բացել փակ փողոցները, դադարեցնել անհնազանդության ակցիաները (Տեսանյութ) - Այսօր` թարմ լուրեր Հայաստանից |url=https://www.aysor.am/am/news/2018/05/17/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%AB%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D5%B6/1415782 |accessdate=2018 թ․ հուլիսի 7 |website=www.aysor.am |language=en}}</ref>, մի շարք պաշտոնյաներ մեկնել են դեպքի վայր խնդիրը հասկանալու համար<ref name=":0">{{Citation |last=Varujan Danielyan |title=Վարչապետի այցը Ք.Ջերմուկում,հանդիպում բնակիչների հետ 06.07.2018 |date=2018 թ․ հուլիսի 7 |url=https://www.youtube.com/watch?v=5AonaAsbz_o |accessdate=2018 թ․ հուլիսի 7}}</ref>, կազմակերպվել են եռակողմ հանդիպումներ<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Վարչապետը ուղղաթիռից տեսավ իրական պատկերը. Լիդիանի փուչիկները պայթում են |url=https://www.lragir.am/2018/07/07/362269/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707175007/https://www.lragir.am/2018/07/07/362269/ |archive-date=2018 թ․ հուլիսի 7 |access-date=2018 թ․ հուլիսի 7 |website=lragir.am}}</ref>։ == Տես նաև == * [[Լիդիան Արմենիա]] * [[Լիդիան Ինթերնեյշնլ]] * [[Ամուլսար]] == Ծանոթագրություններ == {{Ծանտուփ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://armmining.am Հայաստանի հանքարդյունաբերության և մետալուրգիայի ասոցիացիա] [[Կատեգորիա:Հայաստանի ոսկու հանքավայրեր]] [[Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով]] e690kifgio4hwwfajijsmxo0ne3r4d3 0 887578 10940576 10561028 2026-10-12T11:19:31Z 23artashes 2675 10940576 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ | տիտղոս = [[ՄԱԿ]]-ի իրավունքների հարցերով գերագույն հանձնակատար | կարգ = | կարգ-ին = | անվան տակ = | դրոշ = | կառավարման սկիզբ = 2008 | կառավարման ավարտ = 2014 | կառավարման ժամանակ = 1 սեպտեմբեր 2008 - 31 օգոստոս 2014 | նախորդող = Լուիզա Արբուր | հաջորդող = Արքայազն Զեիդ բին Ռաադ | տիտղոս_2 = Միջազգային քրեական դատարանի դատավոր | կառավարման ժամանակ_2 = 11մարտ 2003 - 31 օգոստոս 2008 | տիտղոս_3 = Ռուանդայի միջազգային քրեական տրիբունայի նախագահ | կառավարման ժամանակ_3 = 1999-2003 | նախորդող_3= Լայթի Կամա | հաջորդող_3 = Էրի Մյոս | տիտղոս_4 = Ռուանդայի միջազգային քրեական դատարան | կառավարման ժամանակ_4 = 1995-2003 | տիտղոս_5= Հարավային Աֆրիկայի Բարձրագույն դատարանի դատավոր | կառավարման ժամանակ_5 = 1995-1995 }} '''Նավի Պիլայ''' ({{lang-en|Navanethem "Navi" Pillay}}, {{ԱԾ}}), հնդկական թամիլ ծագմամբ [[Հարավային Աֆրիկա|հարավաֆրիկացի]] փաստաբան, ով 2008-2014 թվականներին եղել է [[ՄԱԿ]]-ի [[մարդու իրավունքների հարցերով գերագույն հանձնակատար]]ը։ Նավի Պիլայը եղել է [[Հարավային Աֆրիկա]]յի Բարձրագույն դատարանի առաջին ոչ սպիտակամորթ կին դատավորը<ref name="reuters-factbox">''[[Reuters]]'' (28 July 2008). "[http://uk.reuters.com/article/latestCrisis/idUKL843084620080728 FACTBOX-South Africa's Pillay is new human rights chief] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320125248/http://uk.reuters.com/article/latestCrisis/idUKL843084620080728 |date=2020-03-20 }}". Retrieved on 30 July 2008.</ref>, ինչպես նաև Միջազգային քրեական դատարանի դատավոր և Ռուանդայի միջազգային քրեական տրիբունայի նախագահ։ Մարդու իրավունքների բարձրագույն հանձնակատարի քառամյա ժամկետը սկսվել է 2008 թվականի սեպտեմբերի 1-ին<ref>[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/NewHC.aspx Navanethem Pillay confirmed as new High Commissioner for Human Rights]</ref> և 2012 թվականին երկարացվել ևս երկու տարով<ref>[http://www.ohchr.org/EN/AboutUs/Pages/HighCommissioner.aspx Navanethem Pillay]</ref>։ Բարձրագույն հանձնակատարի պաշտոնում 2014 թվականին նրան փոխարինել է [[Արքայազն Զեիդ բին Ռաադ]]ը։ 2015 թվականի ապրիլին Պիլայը դարձել է [[Ընդդեմ մահապատժի միջազգային հանձնաժողով]]ի 16-րդ հանձնակատարը<ref>{{Cite web |title=Navanethem Pillay new ICDP Commissioner {{!}} International Commission against the Death Penalty |url=http://www.icomdp.org/2015/04/navanethem-pillay-new-icdp-commissioner/ |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529105458/http://www.icomdp.org/2015/04/navanethem-pillay-new-icdp-commissioner/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170529105458/http://www.icomdp.org/2015/04/navanethem-pillay-new-icdp-commissioner/ |archive-date=2017 թ․ մայիսի 29 |archivedate=2017 թ․ մայիսի 29 |access-date=2016 թ․ հունիսի 12 |website=www.icomdp.org}}</ref>։ 2026 թվականի [[Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ|խաղաղության Նոբելյան մրցանակի]] դափնեկիր<ref>{{Cite web |title=Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ |access-date=2026-10-12 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref>։ == Կենսագրություն == Պիլայը ծնվել է 1941 թվականին [[Հարավաֆրիկյան Միություն|Հարավաֆրիկյան Միության]] Նատալ նահանգի [[Դուրբան]] քաղաքում<ref name="reuters-factbox" />։ Թամիլ ծագմամբ հարավաֆրիկացի է։ Հայրը եղել է ավտոբուսի վարորդ<ref name=reuters-factbox/>։ 1965 թվականին ամուսնացել է իրավաբան Գաբի Պիլայի հետ<ref name=reddy>[http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm Interview with Vino Reddy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123110554/http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm |date=2021-01-23 }} (11 August 2002). ''Voices of Resistance''. Retrieved on 30 July 2008.</ref>։ Ունի երկու դուստր<ref name="un">{{Cite web |title=Navanethem&nbsp;(Navi)&nbsp;Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |url=https://www.un.org/sg/management/senstaff_details.asp?smgID=139 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810162127/http://www.un.org/sg/management/senstaff_details.asp?smgID=139 |archivedate=2014 թ․ օգոստոսի 10 |accessdate=2014 թ․ սեպտեմբերի 15 |publisher=un.org |df=dmy}}</ref>։ Հնդկական համայնքի աջակցությամբ ու նվիրաբերություններով<ref name="BBC-profile" /><ref name=smh>Maggie Farley (26 July 2008). "[http://www.smh.com.au/news/world/human-rights-commissioner-fought-a-long-battle-for-her-own-rights/2008/07/25/1216492734171.html Human rights commissioner fought a long battle for her own rights]". ''The Sydney Morning Herald''. Retrieved on 30 July 2008.</ref> 1963 թվականին ավարտել է [[Նատալի համալսարան]]ը, 1965 թվականին նույն համալսարանից ստացել է իրավագիտության բակալավրի աստիճան<ref name=rhodes>Paul Walters (1 April 2005). [http://www.ru.ac.za/academic/graduation/addresses_and_citations/2005/Judge_Pillay_citation.doc Citation for honorary doctorate, Rhodes University] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060926231120/http://www.ru.ac.za/academic/graduation/addresses_and_citations/2005/Judge_Pillay_citation.doc |date=26 September 2006 }}. Retrieved on 30 July 2008.</ref>։ Այնուհետև սովորել է [[Հարվարդի իրավունքի դպրոց]]ում, որտեղից 1982 թվականին ստացել է իրավունքի մագիստրոսի աստիճան և 1988 թվականին՝ իրավաբանական գիտությունների դոկտորի աստիճան<ref name="books.google.com">{{Cite book |author=Human Sciences Research Council. Group: Democracy and Governance |url=https://books.google.am/books?id=YgzGqNhLY1UC |title=Women Marching Into the 21st Century: Wathint' Abafazi, Wathint' Imbokodo |date=2000 |publisher=Human Sciences Research Council |isbn=9780796919663}}</ref><ref name=HLB>Emily Newburger (Spring 2006). "[http://www.law.harvard.edu/news/bulletin/2006/spring/feature_3.php The bus driver's daughter]". ''Harvard Law Bulletin''. Retrieved on 30 July 2008.</ref>։ == Իրավական կարիերա == 1967 թվականին Պիլայը դարձել է առաջին ոչ-սպիտակամորթ<ref name="books.google.com"/> կինը, որը Նատալ նահանգում բացել է իր սեփկան իրավական գործը<ref name=reuters-factbox/>։ Պիլայն ասել է, որ ինքն այլընտրանք չուներ. «Ոչ մի իրավաբանական ընկերություն ինձ աշխատանքի չէր վերցնում, քանի որ, նրանք ասում էին, որ սպիտակամորթ հաճախորդները չեն կարող գունամոթ աշխատակցից ցուցումներ ստանալ»<ref name=BBC-profile>Jonah Fisher (28 July 2008). "[http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7529821.stm Profile: New UN human rights chief]". ''BBC News''. Retrieved on 30 July 2008.</ref>։ Որպես [[ապարտհեյդ]] վարչակարգի տակ գտնվող ոչ սպիտակամորթ փաստաբան, նրան թույլ չտվեցին մտնել դատավորի պալատ<ref name=BBC-profile/>։ Հարավային Աֆրիկայում 28 տարի աշխատել է որպես փաստաբան և պաշտպանել է հակա-ապարտհեյդ շարժման ակտիվիտներին<ref name=charbonneau/>, օգնել է բացահայտելու խոշտանգումները<ref name=charbonneau/> և քաղաքական բանտարկյալների վատ պայմանները<ref name=BBC-profile/>։ Երբ նրա ամուսինը ձերբակալվեց ապարտհեյդ օրենքների համաձայն, նա դատի տվեց ոստիկանությանը`ամուսնու նկատմամբ հարցաքննության անօրինական եղանակ կիրառելու համար<ref name=reddy/>։ 1973 թվականին նա հաղթեց [[Ռոբբենայլենդ]]ի քաղբանտարկյալների, այդ թվում`[[Նելսոն Մանդելա]]յի համար փաստաբան ունենալու դատը<ref name=smh/>։ Նավի Պիլայը Չարաշահումների դեմ ստեղծված խորհրդատվական հարթակի համահիմնադիրն է։ Նա ապաստան է տրամադրել ընտանեկան բռնության զոհերին։ Որպես Կանանց ազգային կոալիցիայի անդամ, նպաստել է, որ [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետության սահմանադրություն|Հարավային Աֆրիկայի Սահմանադրության]] մեջ ներառվի հավասարության դրույթը, որով արգելում է ռասայի, կրոնի և սեռական կողմնորոշման խտրականությունը։ 1992 թվականին նա համահիմնադրել է Կանանց միջազգային իրավունքների Equality Now խումբը<ref>{{Cite news |date=2014 թ․ հունիսի 7 |title=Jordan Diplomat to Replace Navi Pillay in United Nations for Human Rights |url=http://www.ndtv.com/article/world/jordan-diplomat-to-replace-navi-pillay-in-united-nations-for-human-rights-537579 |accessdate=2014 թ․ օգոստոսի 7 |work=[[NDTV]]}}</ref>։ 1995 թվականին, Աֆրիկյան ազգային կոնգրեսի իշխանության գալուց մեկ տարի անց, Մանդելան Պիլային առաջադրեց որպես Հարավային Աֆրիկայի բարձրագույն դատարանի առաջին ոչ-սպիտակամորթ կին<ref name=reuters-factbox/><ref name=BBC-profile/>։ Բարձր դատարանում նրա պաշտոնավարումը կարճ էր, քանի որ նա շուտով ընտրվեց ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից որպես Ռուանդայի միջազգային քրեական դատարանի (ICTR) դատավոր<ref name=BBC-profile/><ref name=icc-profile/>։ Պաշտոնավարել է ութ տարի, այդ թվում`չորս տարի որպես նախագահ<ref name=icc-profile>International Criminal Court. "[http://www.icc-cpi.int/chambers/judges/Pillay_Navanethem.html Judge Navanethem Pillay] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509233542/http://www.icc-cpi.int/chambers/judges/Pillay_Navanethem.html |date=9 May 2006 }}". Retrieved on 30 July 2008.</ref>։ Նա տրիբունալի առաջին չորս տարիներին միակ կին դատավորն էր<ref name=iwpr>Katy Glassborow (26 July 2006). "[http://iwpr.net/report-news/apartheid-legacy-haunts-icc-appeals-judge Apartheid Legacy Haunts ICC Appeals Judge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814032115/http://iwpr.net/report-news/apartheid-legacy-haunts-icc-appeals-judge |date=2014-08-14 }}". Institute for War and Peace Reporting. Retrieved on 30 July 2008.</ref>։ Ռուանդայի միջազգային քրեական դատարանում նրա պաշտոնավարումը հիշատակվում է Ժան-Պոլ Ակաեզուի դատավարության մեջ ունեցած դերի համար, որը հաստատեց, որ բռնաբարությունը և սեռական բռնությունը կարող են ցեղասպանության տարրեր լինել<ref name=HLB/><ref name=iwpr/><ref name=berkeley>Bill Berkeley (11 October 1998). "Judgment Day". ''[[Washington Post]]'' Sunday Magazine, p. W10.</ref><ref name=ICTR-report>International Criminal Tribunal for Rwanda (1999). [http://www.unictr.org/Portals/0/English%5CAnnualReports%5Ca-54-315.pdf Fourth annual report to the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103151517/http://www.unictr.org/Portals/0/English/AnnualReports/a-54-315.pdf |date=2014-01-03 }}. Retrieved on 30 July 2008.</ref>։ 2003 թվականի փետրվարին Պիլայն ընտրվել է Միջազգային քրեական դատարանի դատավորների առաջին կազմում և նշանակվել Վերաքննիչ դատարանի կազմում<ref name=icc-profile/>։ Նա ընտրվել է վեց տարի ժամկետով, սակայն 2008 թվականի օգոստոսին հրաժարական է տվել՝ ՄԱԿ-ում պաշտոնը ստանձնելու համար<ref name=icc-resignation>International Criminal Court (30 July 2008). [http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/411.html ''Resignation of Judge Navanethem Pillay ''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080809210127/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/411.html |date=9 August 2008 }}. Retrieved on 30 July 2008.</ref>։ == Մարդու իրավունքների հարցերով գերագույն հանձնակատար == 2008 թվականի հուլիսի 24-ին [[ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար]] [[Պան Քի Մուն]]ը Պիլային առաջադրել է Մարդու իրավունքների բարձրագույն հանձնակատար պաշտոնում՝ փոխարինելու [[Լուիզա Արբուր]]ին։ Միացյալ Նահանգները, ըստ էության, ի սկզբանե դիմադրել է նրա նշանակմանը, աբորտի և այլ հարցերի վերաբերյալ նրա տեսակետների պատճառով, սակայն ի վերջո համաձանել է<ref name=charbonneau>Louis Charbonneau (28 July 2008). "[https://www.reuters.com/article/newsOne/idUSN2826663320080728 U.N. assembly confirms S.African as human rights chief]". ''Reuters''. Retrieved on 20 April 2009.</ref><!--<ref name=irish-times>Jason Michael (29 July 2008). "[http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2008/0729/breaking40.htm Martin welcomes new UN rights commissioner]". ''The Irish Times''. Retrieved on 30 July 2008.</ref> -->: 2008 թվականի հուլիսի 28-ի հատուկ նիստում ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան հաստատել է Պիլայի առաջադրումը կոնսենսուսով<ref name=ohchr>Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (2008). "[http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/NewHC.aspx Navanethem Pillay confirmed as new High Commissioner for Human Rights]". Retrieved on 30 July 2008.</ref>։ Նավի Պիլայի քառամյա պաշտոնավարումը սկսվել է 2008 թվական սեպտեմբերի 1-ին<ref name=ohchr/>։ Պիլայը նշում է, որ բարձրագուն հանձնակատարը «զոհի ձայնն է ամենուր»<ref name=BBC-profile/>։ 2012 թվականին նրա պաշտոնավորւմը երկարաձգվել է ևս 2 տարով<ref name="ohchr2">{{Cite web |title=High Commissioner |url=http://www.ohchr.org/EN/AboutUs/Pages/NaviPillay.aspx |accessdate=2014 թ․ սեպտեմբերի 15 |publisher=ohchr.org}}</ref>։ Որպես բարձրագույն հանձնակատար՝ Պիլայը ստորագրել է «Ծնվել ազատ և հավասար» փաստաթուղթը, որը վերաբերում է անձի [[Սեռական կողմնորոշում|սեռական կողմնորոշմանը]] և գենդերային ինքնությանը<ref>[http://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf BORN FREE AND EQUAL – Sexual orientation and gender identity in international human rights law] (2012)</ref>։ 2014 թվականի հուլիսին կայացած մամլո ասուլիսում Պիլայն անդրադարձել է Էդվարդ Սնոուդենին որպես «մարդու իրավունքների պաշտպան» և ասել. «Այստեղ ես շատ կարևոր փաստարկներ եմ բերում, որոնք կարող են բարձրացվել նրա անունից, որպեսզի այդ քրեական գործերն արգելվեն»<ref>{{Cite news |date=2014 թ․ հուլիսի 16 |title=UN's Pillay suggests Snowden should not face trial |url=http://in.reuters.com/article/2014/07/16/usa-security-un-idINL6N0PR1S920140716 |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808053449/http://in.reuters.com/article/2014/07/16/usa-security-un-idINL6N0PR1S920140716 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808053449/http://in.reuters.com/article/2014/07/16/usa-security-un-idINL6N0PR1S920140716 |archive-date=2014 թ․ օգոստոսի 8 |archivedate=2014 թ․ օգոստոսի 8 |accessdate=2014 թ․ օգոստոսի 7 |work=Reuters}}</ref>։ 2014 թվականի օգոստոսին նա քննադատել է միջազգային հանրությանը կապված Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի հետ<ref name="SyriaUN">{{Cite news |date=2014 թ․ օգոստոսի 22 |title=UN criticizes 'international paralysis' on Syrian civil war |url=http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |accessdate=2014 թ․ օգոստոսի 22 |publisher=Big News Network.com}}</ref>։ == Մրցանակներ == 2003 թվականին Պիլայը ստացել է «Կանանց իրավունքների հարցերով» Գրուբեր մրցանակ։ Պատվավոր կոչումներ է ստացել * [[Դուրբանի տեխնոլոգիական համալսարան]]ից * [[Դարհեմի համալսարան]]ից<ref name=durham>Durham University (15 May 2007). "[http://www1.hero.ac.uk/sites/hero/media_relations/16194.cfm Honorary degrees for remarkable achievement] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003013740/http://www1.hero.ac.uk/sites/hero/media_relations/16194.cfm |date=3 October 2008 }}." Retrieved on 30 July 2008.</ref> * Նյու Յորքի քաղաքային համալսարանի իրավագիտության դպրոցից<ref name=cuny>CUNY Newswire (25 May 2006). "[http://www1.cuny.edu/forum/?p=653 CUNY Commencement 2006] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090328184742/http://www1.cuny.edu/forum/?p=653 |date=28 March 2009 }}". Retrieved on 30 July 2008.</ref> * Լոնդոնի տնտեսության և քաղաքական գիտությունների դպրոցից, [[Ռոդսի համալսարան]]ից<ref name=rhodes/> * [[Լյովենյան կաթոլիկ համալսարան]]ից<ref name=leuven>"[http://www.kuleuven.be/english/news/LIF/meet-the-honourees/laudatios/laudatio-for-h.e.-navanethem-pillay Laudatio KU Leuven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140916035704/http://www.kuleuven.be/english/news/LIF/meet-the-honourees/laudatios/laudatio-for-h.e.-navanethem-pillay |date=2014-09-16 }}". Retrieved on 1 September 2014.</ref> * [[Էրազմ Ռոտերդամցու համալսարան]]ից<ref name=rotterdam>"[http://www.eur.nl/english/mandeville/home/ Mandeville Lecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011220131/https://www.eur.nl/english/mandeville/home/ |date=2017-10-11 }}". Retrieved on 9 June 2016.</ref> 2009 թվականին [[Forbes]]-ը նրան աշխարհի ամենաազդեցիկ կանանց շարքում դասակարգել է 64-րդ տեղում<ref>{{Cite web |title=The 100 Most Powerful Women |url=https://www.forbes.com/lists/2009/11/power-women-09_The-100-Most-Powerful-Women_Rank_3.html |publisher=Forbes.com}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Պիլայ, Նավի}} [[Կատեգորիա:Իրավաբանական գիտությունների դոկտորներ]] [[Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի կանանց իրավունքների իրավապաշտպաններ]] [[Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի կին դատավորներ]] [[Կատեգորիա:Հարվարդի իրավունքի դպրոցի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հարցերով գերագույն հանձնակատարներ]] [[Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի պաշտոնյաներ]] [[Կատեգորիա:ՄԱԿ անդամներ]] [[Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի ակտիվիստներ]] [[Կատեգորիա:Կին դատավորներ]] [[Կատեգորիա:Կին իրավաբաններ]] [[Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի ֆեմինիստներ]] ll11zggrsds1zkbz4rp6qx7gvhbw8dz 0 888480 10940580 10805990 2026-10-12T11:23:20Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի երգչուհիներ]] 10940580 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | գույն = solo_singer }} '''Միրիամ Արլին Սթոքլի''' ({{lang-en|Miriam Arlene Stockley}}, {{ԱԾ}}), [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետության բնակչություն|հարավաֆրիկյան]] ծագումով [[Միացյալ Թագավորություն|բրիտանացի]] երգչուհի և կոմպոզիտոր։ Նրա աշխատանքների վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել [[աֆրիկյան երաժշտություն]]ը։ Սթոքլիին առանձնացնում է ձայնավարժության յուրահատուկ ոճը, որը հատկապես նկատելի է բրիտանացի կոմպոզիտոր և դիրիժոր [[Կառլ Ջենկինս]]ի Adiemus նախագծում, որի առաջին չորս ալբոմների համար Սթոքլին կատարում է առաջատար վոկալի դերերգը։ == Վաղ տարիներ == Տասնմեկ տարեկան հասակում Սթոքլին իր ավագ քրոջ Էրվիլի<ref>{{Cite web |author=Charles Easter |date=2011-04 |title=Charles Easter Interview with Miriam Stockley |url=http://www.richardgannaway.com/rg/blog/wordpress/index.php/interviews/ |accessdate=2018 թ․ օգոստոսի 30 |lang=en}}</ref> հետ կազմակերպում է Stockley Sisters դուետը և 1976 թվականին թողարկում Venus խմբի [[Shocking Blue]] երգի [[քավեր տարբերակ]]ը ([[Bananarama]]-ից 10 տարի առաջ)՝ գրավելով հարավաֆրիկյան հիթ-շքերթի հինգերորդ տեղը<ref>{{Cite web |date=2015 թ․ հունվարի 2 |title=Venus – Stockley Sisters |url=https://1001sasongs.wordpress.com/2015/01/02/venus-stockley-sisters/ |accessdate=2018 թ․ օգոստոսի 30 |website=1001 South African Songs You Must Hear Before You Go Deaf |lang=en}}</ref>։ 18 տարեկան հասակում Սթոքլին տեղափոխվում է Լոնդոն երաժշտական կարիերան շարունակելու նպատակով<ref name="Sue Sillitoe">{{Cite web |title=Miriam Stockley is one of the premier session singers in the UK - but it's taken her until now to record an album of her own. She talks to Sue Sillitoe about recording the album in her new home studio. |url=http://www.miriamstockley.com/reviews/sos.htm |accessdate=2018 թ․ օգոստոսի 30 |website=miriamstockley.com |lang=en}}</ref>։ === Երաժշտական կարիերան === 1980-ականների վերջերին 1990-ականների սկզբներին Սթոքլինը տարբեր երաժիշտների հետ աշխատել է սեսիսն վոկալիստ։ Մասնավորապես համագործակցել է Stock, Aitken & Waterman կոմպոզիտորների տրիոյի և պրոդյուսերների հետ, մասնակցելով [[Քայլի Մինոուգ]]ի, [[Ջեյսոն Դոնովան]]ի և Սոնյայի ձայնագրություններին։ «[[Եվրատեսիլ]]» երգի մրցույթի բրիտանացի մասնակիցների համար Սթոքլին մի քանի անգամ կատարել է բեկ-վոկալ։ Հատկապես դիտարժան են եղել նրա ելույթները Էմմայի (1990 թվականին)<ref>{{Cite web |title=Eurovision By Year 1986 – 2000 |url=http://www.nulpoints.net/eurovision-by-year-1986-2000/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819014423/http://www.nulpoints.net/eurovision-by-year-1986-2000/ |archive-date=2018 թ․ օգոստոսի 19 |accessdate=2018 թ․ օգոստոսի 30 |website=NUL POINTS! |lang=en}}</ref> և Katrina and the Waves խմբի հետ (1997 թվականին, հաղթել է մրցույթում)։ 1991 թվականին Սթոքլին միացավ նոր կազմավորված Praise խմբին, որի «Only You» երգը գրավեց չորրորդ տեղը բրիտանական հիթ-շքերթում<ref>{{Cite book |last=Roberts |first=David |title=British Hit Singles & Albums |publisher=Guinness World Records Limited |year=2006 |isbn=1-904994-10-5 |edition=19th |location=London |page=433}}</ref>։ Մեկ տարի անց խումբը թողարկեց երկրորդ՝ «Dream On» երգը, որը հաջողություն չունեցավ և խումբը դադարեցրեց գործունեությունը։ 1995 թվականին Սթոքլին սկսեց աշխատել բրիտանացի կոմպոզիտոր և դիրիժոր Կառլ Ջենկինսոնի հետ, նրա Adiemus նախագծում որպես վոկալիստ։ Սթոքլին մասնակցեց Adiemus-ի առաջին չորս ալբոմների ձայնագրություններին։ Սթոքլին մասնակցել է մի քանի սաունդթրեկների ձայնագրությունների, մասնավորապես «Մատանիների տիրակալը»։ «Մատանիների եղբայրությունը», «Տեսակցություն մեկ գիշերվա համար», «Տասներորդ թագավորություն»<ref>{{Cite web |date=2013 թ․ հուլիսի 4 |title=TORn ‘4th of July’ Exclusive: Interview With Miriam Stockley |url=http://www.theonering.net/torwp/2013/07/04/74939-torn-4th-of-july-exclusive-interview-with-miriam-stockley/ |accessdate=2018 թ․ օգոստոսի 31 |website=theonering.net |lang=en}}</ref>։ Վերջինում նա կատարեց Wishing on a Star երգը։ Բրիտանացի կոմպոզիտոր Քոլին Թաունսի կողմից գրված Perfect Day, երգը Սթոքլիի կատարմամբ BBC-ի The World of Peter Rabbit and Friends մուլտֆիլմում, որը եթեր դուրս եկավ 1992-1995 թվականներին։ Բացի այդ Սթոքլին մասնակցել է BBC-ի մանկական ծրագրերով հնչող երգերի ձայնագրություններին, որոնցից ամենանշանավորը Look and Read երգն է։ 2004 թվականին [[Յամահա|Yamaha]] ընկերությունը թողարկեց [[Vocaloid]] ծրագրային ապահովումը, որը հնարավորություն էր տալիս վերարտադրել սինթեզավորված վոկալը։ Vocaloid-ում առաջին տարբերակի ձայնագրություններից մեկը իրականացնում էր Սթոքլին<ref>{{Cite web |date=2004-12 |title=Vocaloid Miriam |url=https://www.soundonsound.com/reviews/vocaloid-miriam |accessdate=2018 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=soundonsound.com |lang=en}}</ref>։ 2006 թվականի դեկտեմբերին Սթոքլին որպես վոկալիստ [[Մայք Օլդֆիլդ]]ի հետ համատեղ մասնակցում է Գերմանիայում անցկացվող Night of the Proms-ի 18 համերգների<ref>{{Cite web |title=Mike Oldfield Setlist. Night of the Proms |url=https://www.setlist.fm/setlist/mike-oldfield/2006/hanns-martin-schleyer-halle-stuttgart-germany-73de8a79.html |accessdate=2018 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=setlist.fm |lang=en}}</ref>։ 2006 թվականին Սթոքլին միացավ երաժիշտներ Ռիչարդ Հաննեվեյին և Ջեյ Օլիվերին նրանց Aomusic էթնո- խմբին, որը հայտնի է ուղղակի որպես ԱՕ։ 2009 թվականի փետրվարին խումբը թողարկում է Twirl ալբոմը, որը հիթ-շքերթում զբաղեցնում է հինգերորդ տեղը<ref>{{Cite web |date=2009-02 |title=Top 100 Radio Airplay Chart. Top Recordings for February 2009 |url=http://zonemusicreporter.com/charts/top100.asp?m=2&y=2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180912020711/http://zonemusicreporter.com/charts/top100.asp?m=2&y=2009 |archive-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 12 |accessdate=2018 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=zonemusicreporter.com |lang=en}}</ref>։ Ալբոմում տեղ է գտնում «On Jai Ya» երգը, որը գրվել էր [[Պեկին]]ի [[Ամառային օլիմպիական խաղեր 2008|Օլիմպիական խաղերի]] կազմկոմիտեի պատվերով, որպես 2008 թվականի Պեկինի Օլիմպիական խաղերի պաշտոնական օրհներգի հավակնորդ։ Ի վերջո ընտրությունը կանգ է առնում մեկ այլ երգի վրա։ Այնուամենայնիվ հետագայում On Jai Ya երգը ընդգրկվում է Project Peace on Earth-ի 2011 թվականի նախագծում<ref>{{Cite web |title=Project Peace on Earth. Musical Ambassadors For Peace |url=http://www.projectpeaceonearth.org/musicial-ambassadors-for-peace/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825075524/http://www.projectpeaceonearth.org/musicial-ambassadors-for-peace/ |archive-date=2018-08-25 |accessdate=2018 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=projectpeaceonearth.org |lang=en}}</ref>։ 2009 թվականի հունիսին խումբը թողարկեց Gaiya Lo Mane երգը, որը դարձավ Give Kids the World բարեգործական հիիմնադրանի օրհներգը<ref>{{Cite web |date=2011 |title=AOMUSIC |url=http://www.arcturiangate.com/what.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322234355/http://www.arcturiangate.com/what.html |archive-date=2012 թ․ մարտի 22 |accessdate=2018 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=arcturiangate.com |lang=en}}</ref>։ 2011 թվականի փետրվարին լույս ընծայվեց Aomusic ...and Love Rages on! ալբոմը, որի համար Սթոքլին տարբեր երկրների մանկական երգչախմբերի հետ մեկտեղ ձայնագրեց վոկալ դերերգեր<ref>{{Cite web |date=2011-08 |title=Top 100 Radio Airplay Chart. Top Recordings for August 2011 |url=http://zonemusicreporter.com/charts/top100.asp?m=8&y=2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180912020722/http://zonemusicreporter.com/charts/top100.asp?m=8&y=2011 |archive-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 12 |accessdate=2018 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=zonemusicreporter.com |lang=en}}</ref>։ Ալբոմը հիթ-շքերթում գրավեց երկրորդ տեղը և ստացավ Zone Music Reporter կայքի մրցանակը, տարվա լավագույն էթնո ալբոմ անվանակարգում<ref>{{Cite web |date=2011 |title=2011 ZMR Music Award Winners |url=http://zonemusicreporter.com/admin/award_finalists.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215081601/http://zonemusicreporter.com/admin/award_finalists.asp |archive-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 15 |accessdate=2018 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=zonemusicreporter.com |lang=en}}</ref>։ Ալբոմի թողարկումից հետո խումբը մասնակցեց 2010 թվականի երկրաշարժից տուժած հայիթցի երեխաների համար կայուն բնակարաններ կառուցելու նպատակով GlobalGiving-ի կողմից կազմակերպված բարեգործական ձեռնարկինref>{{Cite web |date=2011 թ․ փետրվարի 10 |title=AOMusic and Havserve Unite to Support the Children in the Villages of Haiti |url=http://www.releasewire.org/arts-entertainment/aomusic-and-havserve-unite-to-support-the-children-in-the-villages-of-haiti/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501043658/http://www.releasewire.org/arts-entertainment/aomusic-and-havserve-unite-to-support-the-children-in-the-villages-of-haiti/ |archive-date=2011 թ․ մայիսի 1 |accessdate=2018 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=releasewire.org |lang=en}}</ref>: 2011 թվականի մարտի 28-ին Սթոքլին ելույթ ունեցավ Education Without Borders կազմակերպության կողմից [[Դուբայ]]ում կազմակերպված միջազգային համաժողովի շրջանակներում։ 2013 թվականի մարտին Aomusic-ը թողարկեց Hokulea ալբոմը, որը Zone Music Reporter հիթ- շքերթում մեկնարկեց երրորդ տեղով և շուրջ հինգ ամիս պահպանեց իր դիրքերը<ref>{{Cite web |date=2013-04 |title=Top 100 Radio Airplay Chart. Top Recordings for April 2013 |url=http://www.zonemusicreporter.com/charts/top100.asp?m=4&y=2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180912020714/http://www.zonemusicreporter.com/charts/top100.asp?m=4&y=2013 |archive-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 12 |accessdate=2018 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=zonemusicreporter.com |lang=en}}</ref>։ Aomusic ալբոմի թողարկումից հետո կազմակերպվեց AO Foundation International բարեգործական հիմնադրամը, որն աջակցում է կարիքավոր երեխաներին օգնող միջազգային կազմակերպություններին<ref>{{Cite web |date=2013 թ․ մարտի 21 |title=AOMUSIC Releases Hokulea, Announces Non-Profit Music Organization Benefiting Children |url=http://www.prweb.com/releases/aomusic/03/prweb10555155.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180912020704/http://www.prweb.com/releases/aomusic/03/prweb10555155.htm |archive-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 12 |accessdate=2018 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=prweb.com |lang=en}}</ref>։ == Անձնական կյանք == Սթոքլին ամուսնացած է բրիտանացի երաժիշտ, պրոդյուսեր և ձայնագրող ինժեներ [[Ռոդ Հյուիսոն]]ի հետ և բնակվում են [[Ֆլորիդա]]յի [[Օռլանդո (Ֆլորիդա)|Օռլանդո]] քաղաքում։ Զույգն ունի երկու երեխա, Կառլի Հյուստոնը և Բենդոն Հյուսթոնը<ref name="Sue Sillitoe" />։ == Ընտրված սկավառակագրություն == === Սոլո ալբոմներ === * Miriam (1999) * Second Nature (2006) * Eternal (2007) === Խմբի կազմում === * Adiemus: Songs of Sanctuary (1995) * Adiemus II: Cantata Mundi (1997) * Adiemus III: Dances of Time (1998) * Adiemus IV: The Eternal Knot (2001) * Aomusic - Twirl (2009) * Aomusic - ...and Love Rages On! (2011) * Aomusic - Hokulea (2013) * Aomusic - Asha (2017) === Բեք-վոկալ === * Նիկ Կերշոու - Radio Musicola (1986 թ.) * Ռոջեր Դոլտրի - Can't Wait to See the Movie (1987 թ.) * [[Ֆրեդի Մերկուրի]] & [[Մոնսերատ Կաբալյե]] - Barcelona (1988 թ., բեք-վոկալThe Golden Boy) * Էլեյն Պեյջ - The Queen Album (1988 թ.) * [[Alphaville]] - Romeos (1989 թ.) * [[Բրայան Մեյ]] - Back to the Light (1992 թ.) * Eloy - The Tides Return Forever (1994 թ., բեք-վոկալ Company of Angels) * Սոնյա - Can't Forget You (1989 թ.) * [[Queen]] - [[Made in Heaven]] (1995 թ.) * [[Մայք Օլդֆիլդ]] - The Art in Heaven Concert (2000 թ., առաջատար և բեք-վոկալ Moonlight Shadow) * Queen - The Freddie Mercury Tribute Concert (DVD, 2002 թ.) * Atlantis vs Avatar - Fiji (2000 թ., առաջատար վոկալ) * Skylanders: Spyro's Adventure == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին հղումներ == * [https://miriamstockley.com Պաշտոնական կայք] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոքլի, Միրիամ}} [[Կատեգորիա:Ազգային երաժշտություն]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի կոմպոզիտորներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի կոմպոզիտորներ]] [[Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի երգչուհիներ]] chrwdqbiz3prthk1fokem6ljn8207v1 2 891455 10940554 10935395 2026-10-12T10:49:40Z ListeriaBot 56865 Wikidata list updated [V2] 10940554 wikitext text/x-wiki Այստեղ ներկայացված են [[Յակոբ վան Ռյոյսդալ]]ի կտավների ոչ ամբողջական շարքը, որոնց ինքնությունը գլխավորապես հաստատվում է ամերիկացի արվեստագետ [[Սեյմուր Սլայվ]]ի և այլոց կողմից: Շարքը ներկայացված է ըստ ստեղծման ժամանակագրության՝ սկսած մոտ 1645 թվականից, երբ Յակոբ վան Ռյոյսդալը սկսեց ինքնուրույն ստեղծագործել: Մինչ այդ նա աշխատել է որպես իր հոր՝ [[Իսակ վան Ռյոյսդալ]]ի և հորեղբոր՝ [[Սալոմոն վան Ռյոյսդալ]]ի օգնական: {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P170 wd:Q213612 . ?item wdt:P31 wd:Q3305213 } |section= |sort=571 |columns=P18:Գեղանկար,label:Անվանում,P571,P195 |thumb=200 |min_section= |links=text |skip_table=1 |row_template=Wikidata list/Պատկերասրահ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:De molen bij Wijk bij Duurstede Rijksmuseum SK-C-211.jpeg|center|200px]] | label = The Windmill at Wijk bij Duurstede | p571 = 1670 | p195 = [[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]]<br/>[[Ամստերդամի պատմության թանգարան|Ամստերդամի պատմական թանգարան]]<br/>collection Adriaan van der Hoop }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz. van Ruisdael 006.jpg|center|200px]] | label = A Waterfall in a Rocky Landscape | p571 = 1660 | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - The Jewish Cemetery - WGA20485.jpg|center|200px]] | label = Հրեական գերեզմանոց | p571 = 1653 | p195 = [[Դրեզդենի արվեստի պետական հավաքածու|Դրեզդենի պետական գեղարվեստական հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Il castello di Bentheim (Jacob Van Ruisdael).jpg|center|200px]] | label = Castle Bentheim | p571 = 1653 | p195 = [[Իռլանդիայի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A Woodland Landscape - Barber Institute of Fine Arts.jpg|center|200px]] | label = A Wooded Landscape | p571 = 1662 | p195 = Barber Institute of Fine Arts }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - An Extensive Landscape with a Ruined Castle and a Village Church - WGA20493.jpg|center|200px]] | label = A Landscape with a Ruined Castle and a Church | p571 = 1665 | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz. van Ruisdael 015.jpg|center|200px]] | label = A Wooded Marsh | p571 = 1665<br/>1660s | p195 = [[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Պետական Էրմիտաժ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Two Watermills and an Open Sluice near Singraven - WGA20466.jpg|center|200px]] | label = Two Watermills and an Open Sluice near Singraven | p571 = 1650 | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaackszoon van Ruisdael - The Jewish Cemetery (1654 or 1655).jpg|center|200px]] | label = Հրեական գերեզմանատուն | p571 = 1650s | p195 = [[Դետրոյթի արվեստի ինստիտուտ|Դեթրոյթի գեղարվեստի ինստիտուտ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Landschap met waterval - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Waterfall | p571 = 1668 | p195 = [[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]]<br/>[[Ամստերդամի պատմության թանգարան|Ամստերդամի պատմական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Die Bleichen von Haarlem - R 32 - Kunsthaus Zürich.jpg|center|200px]] | label = View of Haarlem with Bleaching Fields | p571 = 1670 | p195 = [[Գեղարվեստի թանգարան (Ցյուրիխ)]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Chapel by a Waterfall - 153 - Rijksmuseum.jpg|center|200px]] | label = Լեռնային բնապատկեր ջրվեժով | p571 = 1650s | p195 = [[Մաուրիցհեյս]]<br/>[[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]]<br/>National Art Gallery of the Netherlands }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael 027.jpg|center|200px]] | label = View of bleaching fields and Haarlem | p571 = 1670 | p195 = [[Մաուրիցհեյս]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter Landscape - 802 - Mauritshuis.jpg|center|200px]] | label = Winter landscape with a harbour | p571 = 1660s | p195 = [[Մաուրիցհեյս]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Kasteel Bentheim Rijksmuseum SK-A-347.jpeg|center|200px]] | label = Բենտհայմի ամրոց | p571 = 1650s | p195 = [[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Berglandschap met waterval Rijksmuseum SK-A-348.jpeg|center|200px]] | label = Mountainous landscape with waterfall | p571 = 1660s | p195 = [[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]]<br/>[[Ամստերդամի պատմության թանգարան|Ամստերդամի պատմական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Winterlandschap Rijksmuseum SK-A-349.jpeg|center|200px]] | label = Winter Landscape | p571 = 1665 | p195 = [[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Bosgezicht Rijksmuseum SK-A-350.jpeg|center|200px]] | label = Անտառային տեսարան | p571 = 1653 | p195 = [[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Gezicht op Haarlem uit het noordwesten, met de blekerijen op de voorgrond Rijksmuseum SK-A-351.jpeg|center|200px]] | label = View of Haarlem from the Northwest, with the Bleaching Fields in the Foreground | p571 = 17th century | p195 = [[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:De voorde Rijksmuseum SK-A-2337.jpeg|center|200px]] | label = The ford | p571 = 1660s | p195 = [[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Landschap met ruïnes Rijksmuseum SK-A-3343.jpeg|center|200px]] | label = Landscape with ruins | p571 = 1682 | p195 = [[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Boerenhuis in bosachtig duinlandschap Rijksmuseum SK-A-3498.jpeg|center|200px]] | label = Farm in a wooded dune landscape | p571 = 1680s | p195 = [[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Rotsachtig landschap Rijksmuseum SK-C-212.jpeg|center|200px]] | label = Ժայռոտ բնապատկեր | p571 = 1660s | p195 = [[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]]<br/>[[Ամստերդամի պատմության թանգարան|Ամստերդամի պատմական թանգարան]]<br/>collection Adriaan van der Hoop }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Landschap met watermolen Rijksmuseum SK-C-213.jpeg|center|200px]] | label = Landscape with watermill | p571 = 1661 | p195 = [[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]]<br/>[[Ամստերդամի պատմության թանգարան|Ամստերդամի պատմական թանգարան]]<br/>collection Adriaan van der Hoop }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Zandweg in de duinen Rijksmuseum SK-C-562.jpeg|center|200px]] | label = Sandy Track in the Dunes | p571 = 1650s | p195 = [[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]]<br/>[[Ամստերդամի պատմության թանգարան|Ամստերդամի պատմական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Dune Landscape with a Rabbit Hunt.jpg|center|200px]] | label = Dune Landscape with a Rabbit Hunt | p571 = 1650s | p195 = [[Ֆրանս Հալսի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Dune Landscape with Thatched Cottage.jpg|center|200px]] | label = Dune Landscape with Thatched Cottage | p571 = 1646 | p195 = [[Ֆրանս Հալսի թանգարան]]<br/>Charles Sedelmeyer collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - View of the Dam and the Damrak in Amsterdam - 803 - Mauritshuis.jpg|center|200px]] | label = View of the Damrak in Amsterdam | p571 = 1670s | p195 = [[Ամստերդամի պատմության թանգարան|Ամստերդամի պատմական թանգարան]]<br/>[[Մաուրիցհեյս]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:SA 56435-Gezicht op Amsterdam vanaf de Amsteldijk.jpg|center|200px]] | label = View on the Amstel from Amsteldijk | p571 = 1680 | p195 = [[Ամստերդամի պատմության թանգարան|Ամստերդամի պատմական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Het Huis Kostverloren aan de Amstel, objectnr SA 38217.tif|center|200px]] | label = Kostverloren House on the Amstel | p571 = 1660s | p195 = [[Ամստերդամի պատմության թանգարան|Ամստերդամի պատմական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Winter Landscape-JacobvanRuisdael-BMA.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape | p571 = 1660s | p195 = Birmingham Museum of Art }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Storm Clouds over the Sea (Jacob Isaackszoon van Ruisdael) - Nationalmuseum - 21087.tif|center|200px]] | label = Փոթորկող ծով | p571 = 1650s | p195 = [[Շվեդիայի ազգային թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Road through a Grove (Jacob Isaackszoon van Ruisdael) - Nationalmuseum - 17619.tif|center|200px]] | label = Road through a Grove | p571 = 1660s | p195 = [[Շվեդիայի ազգային թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:View of Egmond aan Zee (Jacob Isaackszoon van Ruisdael) - Nationalmuseum - 17621.tif|center|200px]] | label = View of Egmond aan Zee | p571 = 1650 | p195 = [[Շվեդիայի ազգային թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael 026.jpg|center|200px]] | label = The Damrak in Amsterdam | p571 = 1670 | p195 = [[Բոյմանս վան Բյոնինգենի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - View of Naarden - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = View of Naarden and the church of Muiderberg | p571 = 1647 | p195 = [[Տիսեն-Բորնեմեսի թանգարան]]<br/>Thyssen-Bornemisza family Collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Ruisdael - Oaks at a lake with Water Lilies - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = Կաղնիները ջրաշուշաններով լճի մոտ | p571 = 1650s | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - The Forest Stream - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = The Forest Stream | p571 = 1660s | p195 = [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)|Մետրոպոլիտեն թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with footbridge fisherman and horsemen.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Footbridge | p571 = 1652 | p195 = [[Ֆրիկի հավաքածու]]<br/>Führermuseum<br/>Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Quay at Amsterdam.jpg|center|200px]] | label = Quay at Amsterdam | p571 = 1670s | p195 = [[Ֆրիկի հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with a Village in the Distance MET.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Village in the Distance | p571 = 1646 | p195 = [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)|Մետրոպոլիտեն թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Wheat Fields MET DP145911.jpg|center|200px]] | label = Wheat Fields | p571 = 1670 | p195 = [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)|Մետրոպոլիտեն թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Grainfields.jpg|center|200px]] | label = Ցորենի դաշտեր | p571 = 1668 | p195 = [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)|Մետրոպոլիտեն թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Mountain Torrent MET.jpg|center|200px]] | label = Mountain Torrent | p571 = 1670s | p195 = [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)|Մետրոպոլիտեն թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael 028.jpg|center|200px]] | label = Trees on a lake with rowboat | p571 = 1650 | p195 = [[Բոյմանս վան Բյոնինգենի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter Landscape.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape | p571 = 1670 | p195 = [[Բոյմանս վան Բյոնինգենի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter Landscape with Skaters.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape with Skaters | p571 = 1667 | p195 = [[Բոյմանս վան Բյոնինգենի թանգարան]]<br/>Gebruder Douwes }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - A Cornfield with the Zuiderzee in the background - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = A Cornfield, in the Background the Zuiderzee | p571 = 1650s | p195 = [[Բոյմանս վան Բյոնինգենի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Water mill near a farm.jpg|center|200px]] | label = Water mill near a farm | p571 = 1660 | p195 = [[Բոյմանս վան Բյոնինգենի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A view of Amsterdam 1665-1670.jpg|center|200px]] | label = View of Amsterdam | p571 = 1660s | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]]<br/>No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael (1628-29 - 1682) - A Landscape with Ruins of a Monastery - 884B - Gemäldegalerie.jpg|center|200px]] | label = Վանքը | p571 = 1649<br/>17th century | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:'Wooded Landscape with a Pool and Figures' by Jacob van Ruisdael and Nicolaes Berchem.JPG|center|200px]] | label = Wooded Landscape with a Pool and Figures | p571 = 1660 | p195 = [[Նորթոն Սայմոնի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz. van Ruisdael 016.jpg|center|200px]] | label = Անտառային տեսարան | p571 = 1655 | p195 = [[Արվեստի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waterfall with figures on a bridge.jpg|center|200px]] | label = Landscape | p571 = 1670 | p195 = [[Արվեստի ազգային պատկերասրահ]]<br/>Samuel H. Kress Collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Country House in a Park.jpg|center|200px]] | label = Country House in a Park | p571 = 1670s | p195 = [[Արվեստի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Two Watermills and an Open Sluice - 82.PA.18 - J. Paul Getty Museum.jpg|center|200px]] | label = Two Watermills and an Open Sluice | p571 = 1653 | p195 = [[Փոլ Գեթիի թանգարան|Փոլ Գեթթի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Bridge with a Sluice - 86.PB.597 - J. Paul Getty Museum.jpg|center|200px]] | label = Bridge with a Sluice | p571 = 1648 | p195 = [[Փոլ Գեթիի թանգարան|Փոլ Գեթթի թանգարան]]<br/>Cabinet de Monseigneur le duc de Choiseul }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with a Wheatfield - 83.PA.278 - J. Paul Getty Museum.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Wheatfield | p571 = 1650s | p195 = [[Փոլ Գեթիի թանգարան|Փոլ Գեթթի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Road in an Oak Forest.jpg|center|200px]] | label = Ճանապարհ կաղնու անտառում | p571 = 1646 | p195 = [[Դանիայի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael and Johannes Lingelbach - Landscape with a hunting scene.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Hunting Scene | p571 = 1670s | p195 = [[Դանիայի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with the Ruins of the Castle of Egmond.jpg|center|200px]] | label = Landscape with the Ruins of the Castle of Egmond | p571 = 1655 | p195 = [[Չիկագոյի արվեստի ինստիտուտ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Dune Landscape near Haarlem - KMS3579.jpg|center|200px]] | label = Dune Landscape near Haarlem | p571 = 1650 | p195 = [[Դանիայի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Watermill - NGV.jpg|center|200px]] | label = The watermill | p571 = 1660 | p195 = [[Վիկտորիայի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Oak Trees by a Pond.jpg|center|200px]] | label = Oak Trees by a Pond | p571 = 1649 | p195 = [[Դանիայի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Oak Trees near a Road, Evening.jpg|center|200px]] | label = Oak Trees near a Road, Evening | p571 = 1660 | p195 = [[Դանիայի ազգային պատկերասրահ]]<br/>Frederiksborg Palace }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A Waterfall in a Rocky Region.jpg|center|200px]] | label = A Waterfall in a Rocky Region | p571 = 1660s | p195 = [[Դանիայի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Road through an Oak Forest - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = Road through an Oak Forest | p571 = 1647 | p195 = [[Դանիայի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded hillside with a view of Bentheim Castle - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = Wooded hillside with a view of Bentheim Castle | p571 = 1650s | p195 = Նոր Հարավային Ուելսի պատկերասրահ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Mountain Torrent KMSsp569.jpg|center|200px]] | label = A Mountain Torrent | p571 = 1660s | p195 = [[Դանիայի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Mountain Landscape with Pine Trees and Waterfall KMSsp570.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Waterfall and a Hut | p571 = 1660s | p195 = [[Դանիայի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Woodland Vistas.jpg|center|200px]] | label = Woodland Vistas | p571 = 1660s | p195 = [[Գեղարվեստի թանգարան (Բոստոն)|Բոստոնի գեղարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Rough Sea - MFA 57.4.jpg|center|200px]] | label = Rough Sea | p571 = 1675 | p195 = [[Գեղարվեստի թանգարան (Բոստոն)|Բոստոնի գեղարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - View of Alkmaar - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = Տեսարան Ալկմարից | p571 = 1675 | p195 = [[Գեղարվեստի թանգարան (Բոստոն)|Բոստոնի գեղարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz. van Ruisdael 003.jpg|center|200px]] | label = Լույսի ճառագայթ | p571 = 1665 | p195 = Լուվրի գեղանկարի բաժին }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - View of Egmond aan Zee 1648.jpg|center|200px]] | label = View of Egmond-on-the-Sea | p571 = 1648 | p195 = Currier Museum of Art<br/>Cook collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - View of Castle Bentheim.jpg|center|200px]] | label = Բենտհայմի ամրոց | p571 = 1653 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - The Thicket (Path in the Haarlem Dunes) - WGA20475.jpg|center|200px]] | label = The Thicket near Haarlem | p571 = 1649 | p195 = Լուվրի գեղանկարի բաժին }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:The Great Oak LACMA M.91.164.1.jpg|center|200px]] | label = Մեծ կաղնի | p571 = 1652 | p195 = [[Լոս Անջելես շրջանի արվեստի թանգարան|Լոս Անջելեսի շրջանային թանգարան]]<br/>Edward W. Carter and Hannah Locke Carter Collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz. van Ruisdael 007.jpg|center|200px]] | label = The Banks of a River | p571 = 1649 | p195 = Շոտլանդիայի ազգային պատկերասրահներ<br/>The Torrie Collection<br/>University of Edinburgh Art Collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - View on the Amstel Looking towards Amsterdam.jpg|center|200px]] | label = View on the Amstel Looking towards Amsterdam | p571 = 1670s | p195 = [[Ֆիցվիլյամի թանգարան|Ֆիցվիլյամ թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Zuiderzee coast near Muiden - Polesden Lacey.jpg|center|200px]] | label = Զյոյդերզեի ծովափը Մյոյդենի մոտակայքուն | p571 = 1680 | p195 = Polesden Lacey<br/>[[Ազգային հիմնադրամ (Մեծ Բրիտանիա)|Ազգային հիմնադրամ]]<br/>Cabinet de Monseigneur le duc de Choiseul }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Waterfall in a Mountainous Northern Landscape - WGA20511.jpg|center|200px]] | label = Waterfall in a Northern Mountainous Landscape | p571 = 1665 | p195 = Ֆոգ թանգարան<br/>[[Հարվարդի արվեստի թանգարան|Հարվարդի արվեստների թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:View of the Ij on a Stormy Day, circa 1660, by Jacob van Ruisdael (circa 1628-1682) - IMG 7384.JPG|center|200px]] | label = View of the IJ on a Stormy Day | p571 = 1662 | p195 = Worcester Art Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:'Rough Sea at a Jetty', oil on canvas painting by Jacob van Ruisdael, 1650s.jpg|center|200px]] | label = Rough Sea at a Jetty | p571 = 1650s | p195 = Kimbell Art Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - River Landscape with a Castle on a High Cliff - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = River Landscape with a Castle on a High Cliff | p571 = 1670s | p195 = Cincinnati Art Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Der Damplatz zu Amsterdam - Gemäldegalerie Berlin - 4012929.jpg|center|200px]] | label = The Dam Square in Amsterdam with the Weigh House | p571 = 1675 | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Landscape with a House in the Grove - WGA20472.jpg|center|200px]] | label = Peasant Cottage in a Landscape | p571 = 1646 | p195 = [[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Պետական Էրմիտաժ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waterfall in a hilly landscape.jpg|center|200px]] | label = Waterfall in a hilly landscape | p571 = 1660s | p195 = [[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Պետական Էրմիտաժ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Mountain landscape by a river.jpg|center|200px]] | label = Mountainous Landscape | p571 = 1670s | p195 = [[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Պետական Էրմիտաժ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with a Cottage and Trees.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Cottage and Trees | p571 = 1646 | p195 = [[Համբուրգի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Blasted Oak near a Pond.jpg|center|200px]] | label = Blasted Oak near a Pond | p571 = 1647 | p195 = [[Կերպարվեստի թանգարան (Բուդապեշտ)|Բուդապեշտի կերպարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Landscape with Waterfall - WGA20506.jpg|center|200px]] | label = Բնանկար ջրվեժով | p571 = 1660s | p195 = [[Ուոլեսի հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A Village in Winter.jpg|center|200px]] | label = A Village in Winter | p571 = 1665 | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob va Ruisdael - Landscape with Hill.jpg|center|200px]] | label = Անտառապատ բլուր | p571 = 1650s | p195 = [[Ֆիննական ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:View of Grainfields with a Distant Town LACMA M.2009.106.12.jpg|center|200px]] | label = View of Grainfields with a Distant Town | p571 = 1660s | p195 = [[Լոս Անջելես շրջանի արվեստի թանգարան|Լոս Անջելեսի շրջանային թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Hilly Wooded Landscape with Castle.jpg|center|200px]] | label = Անտառապատ բլրով բնանկար | p571 = 1650s | p195 = Duke of Buccleuch collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz. van Ruisdael 017.jpg|center|200px]] | label = Ցորենի դաշտն անտառաեզրին | p571 = 1655 | p195 = Kimbell Art Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Blick von den Dünen aufs Meer - R 31 - Kunsthaus Zürich.jpg|center|200px]] | label = View from the Dunes to the Sea | p571 = 1655 | p195 = [[Գեղարվեստի թանգարան (Ցյուրիխ)]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with a Windmill - 1967.19 - Cleveland Museum of Art.tiff|center|200px]] | label = Բնապատկեր հողմաղացով | p571 = 1646 | p195 = [[Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարան]]<br/>Cook collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (Haarlem c. 1628-Amsterdam 1682) - Evening Landscape, a Windmill by a Stream - RCIN 405538 - Royal Collection.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Windmill in the Evening | p571 = 1650 | p195 = [[Թագավորական հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A Landscape with Two Figures on a Rise and a Stream at Right.jpg|center|200px]] | label = A Landscape with Two Figures on a Rise and a Stream at Right | p571 = 1647 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Rocky Landscape with a Waterfall.jpg|center|200px]] | label = A Rocky River Landscape with a Waterfall | p571 = 1670 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waterfall with footbridge and pine trees.jpg|center|200px]] | label = Waterfall with footbridge and pine trees | p571 = 1660s | p195 = Beecroft Art Gallery }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Waterfall by a Church - WGA20508.jpg|center|200px]] | label = A Waterfall with church and trees | p571 = 1668 | p195 = Վալրաֆ-Ռիխարց թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaakszoon van Ruisdael - A Waterfall.jpg|center|200px]] | label = A Waterfall with village, footbridge and pine trees | p571 = 1660s | p195 = [[Կանադայի ազգային պատկերասրահ]]<br/>Führermuseum<br/>Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winterlandschap met molen en huis in aanbouw.jpg|center|200px]] | label = Winter landscape with windmil and a house in scaffolding | p571 = 1670s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter Landscape with a Watermill.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape with a Watermill | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value<br/>Gebruder Douwes }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Dune Landscape.jpg|center|200px]] | label = Wooded Dune Landscape | p571 = 1648 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Landscape with a Rocky Stream.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with a Rocky Stream | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Panoramic View of Haarlem.jpg|center|200px]] | label = Հառլեմի համայնապատկերը | p571 = 1670 | p195 = Guildhall Art Gallery }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - The Great Pool.png|center|200px]] | label = The Great Pool | p571 = 1652 | p195 = [[Ինդիանապոլիսի գեղարվեստի թանգարան|Ինդիանապոլիսի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Dunes with a mule driver.jpg|center|200px]] | label = Dune Landscape in Evening Light with a Man Driving an Ass | p571 = 1647 | p195 = [[Կերպարվեստի թանգարան (Լայպցիգ)|Լայպցիգի կերպարվեստի թանգարան]]<br/>Demidov collection<br/>Charles Sedelmeyer collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - The Gnarled Oak.png|center|200px]] | label = The Gnarled Oak | p571 = 1650s | p195 = Art, Design and Architecture Museum at UCSB<br/>No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waterfall - Petworth.png|center|200px]] | label = Waterfall | p571 = 1660s | p195 = [[Ազգային հիմնադրամ (Մեծ Բրիտանիա)|Ազգային հիմնադրամ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - 'Le coup de soleil' (Alkmaar from the South West and Egmond) NTII UPH 446731.jpg|center|200px]] | label = Տեսարան Ալկմարից | p571 = 1672 | p195 = Upton House<br/>[[Ազգային հիմնադրամ (Մեծ Բրիտանիա)|Ազգային հիմնադրամ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:'A Waterfall in a Rocky Landscape' by Jacob van Ruisdael.jpg|center|200px]] | label = A Waterfall in a Rocky Landscape | p571 = 1660s | p195 = Liechtenstein Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A View of Egmond aan Zee - Kelvingrove Art Gallery.jpg|center|200px]] | label = Տեսարան Էգմոնտ ան Զեից | p571 = 1650 | p195 = Kelvingrove Art Gallery and Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Berglandschap met waterval.jpg|center|200px]] | label = Mountainous landscape with waterfall | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Bergachtig landschap met knoestige eik voor een korenveld.jpg|center|200px]] | label = Rolling landscape with an oak before a grainfield | p571 = 1650s<br/>1660s | p195 = [[Արվեստի, ճարտարապետության և դիզայնի ազգային թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A wooded landscape (1660s).jpg|center|200px]] | label = A wooded landscape | p571 = 1662 | p195 = [[Իռլանդիայի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz. van Ruisdael - Het verlaat (de schutsluis) - 0433 - Rijksmuseum Twenthe.jpg|center|200px]] | label = Բնապատկեր ջրարգելակով | p571 = 1647 | p195 = Rijksmuseum Twenthe<br/>Jacques Goudstikker collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Low Waterfall in a Hilly Landscape with a Thatched Cottage.jpg|center|200px]] | label = Low Waterfall in a Hilly Landscape with a Thatched Cottage | p571 = 1670 | p195 = No/unknown value<br/>Charles Sedelmeyer collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Sloping Field with Sheaves of Wheat.jpg|center|200px]] | label = Sloping Field with Sheaves of Wheat | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Landscape with Waterfall (Raleigh, NC).jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with Waterfall | p571 = 1668 | p195 = North Carolina Museum of Art }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - The Castle of Bentheim.jpg|center|200px]] | label = The Castle of Bentheim | p571 = 1653 | p195 = Guildhall Art Gallery }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Houses near Castle Bentheim.jpg|center|200px]] | label = Houses near Castle Bentheim | p571 = 1660 | p195 = Augsburg Municipal Art Collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Gemaelde Wasserfall mit Burg Bentheim.jpg|center|200px]] | label = Mountainous landscape with a waterfall, in the background on the right Bentheim castle | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A river landscape with a waterfall, c. 1660, 2021 128 CP1 o2.jpg|center|200px]] | label = A river landscape with a waterfall, c. 1660 | p571 = 1660 | p195 = Ֆինիքսի արվեստի թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Gezicht op Kasteel Bentheim met aan de voet van de heuvel een korenveld.jpg|center|200px]] | label = View of Bentheim Castle with grain field below | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value<br/>Jacques Goudstikker collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:J.I. van Ruisdael - Boslandschap met een bergstroom en figuren - NK2497 - Museum De Lakenhal.jpg|center|200px]] | label = Wooded mountainous landscape with fishermen and resting travellers near a waterfall | p571 = 1660s | p195 = Museum De Lakenhal<br/>Instituut Collectie Nederland<br/>Stichting Nederlands Kunstbezit<br/>Նիդերլանդների արվեստի հավաքածուի մշակութային ժառանգության գործակալություն<br/>Dienst Verspreide Rijkscollecties<br/>Rijksdienst Beeldende Kunst<br/>Führermuseum<br/>Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ<br/>[[Գրոնինգենի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winters landscape with a man with a dog.jpg|center|200px]] | label = Winter landscape with a snow covered tree group | p571 = 1670s | p195 = Շտեդել }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacov van Ruisdael - Archway of Huis Ter Kleef, Sotheby's NY Lot 45 27jan2022, 137n10901-c3rzk-03-a.jpg|center|200px]] | label = Ruins of the gate of Huis ter Kleef near Haarlem | p571 = 1650s | p195 = No/unknown value<br/>Cook collection<br/>Richard Green Fine Paintings }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Ruinenlandschaft mit Wasserfall.jpg|center|200px]] | label = Waterfall with ruins and a village in the distance | p571 = 1675 | p195 = Museum Kunsthaus Heylshof<br/>No/unknown value<br/>Charles Sedelmeyer collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landschap met waterval en een houten voetbrug.jpg|center|200px]] | label = Landscape with waterfall and wooden footbridge | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded landscape with swans in a pond.jpg|center|200px]] | label = Wooded landscape with swans in a pond | p571 = 1660s | p195 = Շտեդել }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A wooded landscape with a traveler resting on a path d1710640x.jpg|center|200px]] | label = A wooded landscape with a traveller resting on a path | p571 = 1649 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Rivulet in a forest.jpg|center|200px]] | label = Winter landscape with dead tree | p571 = 1660s | p195 = [[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Պետական Էրմիտաժ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Peasant cottages in the dunes.jpg|center|200px]] | label = Landscape with some houses and a sand track | p571 = 1647 | p195 = [[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Պետական Էրմիտաժ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Seashore.jpg|center|200px]] | label = Seashore | p571 = 1676 | p195 = [[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Պետական Էրմիտաժ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Mountainous landscape with a torrent.jpg|center|200px]] | label = Mountainous landscape with a torrent | p571 = 1670s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter View of the Hekelveld in Amsterdam.jpg|center|200px]] | label = Winter View of the Hekelveld in Amsterdam | p571 = 1670s | p195 = Bute Collection at Mount Stuart }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - The Waterfall in front of the Wooded Slope.jpg|center|200px]] | label = The Waterfall in front of the Wooded Slope | p571 = 1670s | p195 = [[Դրեզդենի արվեստի պետական հավաքածու|Դրեզդենի պետական գեղարվեստական հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Extensive field landscape with a track and a church in the distance.jpg|center|200px]] | label = Extensive field landscape with a track and a church in the distance | p571 = 1650 | p195 = [[Դրեզդենի արվեստի պետական հավաքածու|Դրեզդենի պետական գեղարվեստական հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael (1628-29 - 1682) - Forest landscape with a lake - 884D - Gemäldegalerie.jpg|center|200px]] | label = Անտառային տեսարան լճակի մոտ | p571 = 1650s | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Bewaldetes Flußufer - Gemäldegalerie Berlin - 5449294.jpg|center|200px]] | label = Wooded River Bank | p571 = 1657 | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Ort am Waldesabhang - Gemäldegalerie Berlin - 5698643.jpg|center|200px]] | label = Village at the Wood's Edge | p571 = 1651 | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with waterfall and pine trees.jpg|center|200px]] | label = Landscape with waterfall and pine trees | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with waterfall and logs blocked by rocks.jpg|center|200px]] | label = Wooded landscape with a water fall | p571 = 1660s | p195 = Շտեդել<br/>Charles Sedelmeyer collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A Scandinavian Landscape with a Watermill d306063x.jpg|center|200px]] | label = A Scandinavian Landscape with a Watermill | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with a Waterfall near a Castle.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Waterfall near a Castle | p571 = 1670s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with a Windmill Near a Town Moat.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Windmill near a Town Moat | p571 = 1650s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Rolling wooded landscape with cattle on a flooded road.jpg|center|200px]] | label = Rolling wooded landscape with cattle on a flooded road | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Travellers and shepherds at a crossroads near a dead tree.jpg|center|200px]] | label = Travellers and shepherds at a crossroads near a dead tree | p571 = 1650s | p195 = [[Գեղեցիկ արվեստների թագավորական թանգարան (Բելգիա)|Գեղեցիկ արվեստների թագավորական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - An extensive landscape with an artist sketching by a ruin, a rowboat and cottages with a church beyond.jpg|center|200px]] | label = View of the dunes near Bloemendaal with ruins in the foreground | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Sailing ships in stormy seas.jpg|center|200px]] | label = Sailing ships in stormy seas | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Vessels in a fresh breeze.jpg|center|200px]] | label = Vessels in a fresh breeze | p571 = 1660s | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Vessels in choppy seas.jpg|center|200px]] | label = Vessels in choppy seas | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value<br/>Residenzgalerie Salzburg }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - View from the Coast of Norway.jpg|center|200px]] | label = View from the Coast of Norway | p571 = 1660s | p195 = [[Գալուստ Գյուլբենկյանի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Beach and Dunes at Scheveningen.jpg|center|200px]] | label = Beach and Dunes at Scheveningen | p571 = 1660s | p195 = Կոնդե թանգարան<br/>Demidov collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waldige Landschaft, um 1655.png|center|200px]] | label = A Rocky Landscape with Great Oaks | p571 = 1655 | p195 = [[Կերպարվեստի թանգարան (Լայպցիգ)|Լայպցիգի կերպարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waterfall in a Mountainous Landscape with a Ruined Castle.jpg|center|200px]] | label = Waterfall in a Mountainous Landscape with a Ruined Castle | p571 = 1666 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Sailing Vessels in a Choppy Sea.jpg|center|200px]] | label = Sailing Vessels in a Choppy Sea | p571 = 1665 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:View of the plain of Haarlem with bleaching grounds, by Jacob Isaacksz van Ruisdael.jpg|center|200px]] | label = View of the Plain of Haarlem with Bleaching Grounds | p571 = 1660s | p195 = Susan and Matthew Weatherbie Collection<br/>[[Գեղարվեստի թանգարան (Բոստոն)|Բոստոնի գեղարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - View of the Dunes near Bloemendaal with Bleaching Fields.jpg|center|200px]] | label = View of the Dunes near Bloemendaal with Bleaching Fields | p571 = 1660s<br/>1650s | p195 = No/unknown value<br/>Demidov collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Huegellandschaft mit Wasserfall - 1665-70, Leinwand,70.7x56.4cm-Landesmuseum Hannover.jpg|center|200px]] | label = Hilly Landscape with Waterfall | p571 = 1660s | p195 = Landesmuseum Hannover }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdae - Wald nahe einem Weiher nach 1650 Oel auf Leinwand 59 x 72 5 cm C landesmuseum Hannover.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with Travellers | p571 = 1650s | p195 = Landesmuseum Hannover }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Van Ruisdael JI Teich a Waldrand.JPG|center|200px]] | label = Pond at Forest Edge | p571 = 1670 | p195 = Landesmuseum Hannover }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded River Landscape with Bridge.jpg|center|200px]] | label = Wooded River Landscape with Bridge | p571 = 1650s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A wooded Landscape with Travellers on a Track by a Pool.jpg|center|200px]] | label = A Wooded Landscape with Travellers on a Track by a Pool | p571 = 1649 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A wooded river landscape with a family at rest on a track d5857565x.jpg|center|200px]] | label = Bebost rivier landschap met rustende familie | p571 = 1670s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Landscape - Hofje van Mevrouw van Aerden.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape | p571 = 1660s | p195 = Hofje van Mevrouw van Aerden<br/>[[Բոյմանս վան Բյոնինգենի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:J.I. van Ruisdael - Strandtafereel, mogelijk bij Egmond - NK2591 - Frans Hals Museum.jpg|center|200px]] | label = Beach scene, possibly near Egmond | p571 = 1650s | p195 = Instituut Collectie Nederland<br/>Stichting Nederlands Kunstbezit<br/>Նիդերլանդների արվեստի հավաքածուի մշակութային ժառանգության գործակալություն<br/>[[Ֆրանս Հալսի թանգարան]]<br/>Dienst Verspreide Rijkscollecties<br/>Rijksdienst Beeldende Kunst<br/>Führermuseum<br/>Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with a Half-Timbered House and a Blasted Tree.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Half-Timbered House and a Blasted Tree | p571 = 1653 | p195 = Speed Art Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Road in the Dunes - Munich.jpg|center|200px]] | label = Road in the Dunes | p571 = 1647 | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - wooded landscape with a man and two dogs on a path, a cottage beyond 2022 CKS 20552 0012 110814.jpg|center|200px]] | label = Road in the Dunes | p571 = 1648 | p195 = [[Ֆրանս Հալսի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter Landscape with Ice Skating.jpg|center|200px]] | label = A winter landscape with peasants on a road and skaters on a frozen river, a cottage nearby | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Road at the Edge of the Forest.jpg|center|200px]] | label = Road at the Edge of the Forest | p571 = 1647 | p195 = [[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Պետական Էրմիտաժ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landschap met dode boom bij opkomende storm.jpg|center|200px]] | label = Չորացած ծառը փոթորկի բարձրացման ժամանակ | p571 = 1649 | p195 = Ֆաբրի թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter Landscape - Bader collection.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape with Wooden House | p571 = 1670 | p195 = Bader collection<br/>Agnes Etherington Art Centre }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Houthakkers in een bos.jpg|center|200px]] | label = Lumbermen working in the woods | p571 = 1660s | p195 = Լուվրի գեղանկարի բաժին }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with Houses on a Rocky Hill with a View of a Plain Beyond.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Houses on a Rocky Hill with a View of a Plain Beyond | p571 = 1650s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Landscape with a Shepherd and Low Waterfall.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with a Shepherd and Low Waterfall | p571 = 1670s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Landscape with a Pond and Shepherds.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with a Pond and Shepherds | p571 = 1650s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Landscape.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with Shepherd and Flock by a River | p571 = 1650s | p195 = Rose-Marie and Eijk van Otterloo Collection<br/>[[Գեղարվեստի թանգարան (Բոստոն)|Բոստոնի գեղարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A wooded river landscape with peasants on a bridge.jpg|center|200px]] | label = A wooded river landscape with peasants on a bridge | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A wooded mountain torrent.jpg|center|200px]] | label = Mountainous landscape with a torrent | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waterfall with Church d1361025x.jpg|center|200px]] | label = Mountainous landscape with a torrent and church | p571 = 1670 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A wooded river landscape with a waterfall and travellers on a bridge d3866755x.jpg|center|200px]] | label = A wooded river landscape with a waterfall and travellers on a bridge | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A wooded river landscape with a low waterfall.jpg|center|200px]] | label = A wooded river landscape with a low waterfall | p571 = 1670s | p195 = No/unknown value<br/>Charles Sedelmeyer collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Landscape with a Hunt.jpg|center|200px]] | label = A hunter in a wooded landscape | p571 = 1640s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waterfall in a Mountain Landscape with a Ship.jpg|center|200px]] | label = Norwegian Landscape with Waterfall | p571 = 1670s | p195 = No/unknown value<br/>[[Թոլեդոյի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with birches and a stream.jpg|center|200px]] | label = Landscape with birches and a stream | p571 = 1670s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - View of Bleaching Fields near Haarlem - 1945 920 IN1.jpg|center|200px]] | label = The Bleaching Grounds near Haarlem | p571 = 1670 | p195 = [[Մոնրեալի գեղարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - View of Bleaching Fields of Family De Mol in Bloemendaal.jpg|center|200px]] | label = View of Bleaching Fields of Family De Mol in Bloemendaal | p571 = 1660s | p195 = Wadsworth Atheneum Museum of Art }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Campos de blanqueo en Bloemendaal cerca de Haarlem década de 1660.jpg|center|200px]] | label = View of bleaching fields of Bloemendaal near Haarlem | p571 = 1660s | p195 = [[Տիսեն-Բորնեմեսի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Vista de tierra adentro desde las dunas costeras c. 1670.jpg|center|200px]] | label = View inland from the Dunes | p571 = 1670s | p195 = [[Տիսեն-Բորնեմեսի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landschap - 320 - Royal Museum of Fine Arts Antwerp.tiff|center|200px]] | label = Landscape | p571 = 1649 | p195 = [[Գեղարվեստի թագավորական թանգարան (Անտվերպեն)|Գեղարվեստի թագավորական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waterfall in Norway.jpg|center|200px]] | label = Ջրվեժ Նորվեգիայում | p195 = [[Գեղարվեստի թագավորական թանգարան (Անտվերպեն)|Գեղարվեստի թագավորական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - View of Castle Bentheim from Below.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Bentheim Castle, seen from below | p571 = 1675 | p195 = Շոտլանդիայի ազգային պատկերասրահներ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Sandskraent 1647.jpg|center|200px]] | label = Ավազոտ ծանծաղուտ | p571 = 1647 | p195 = Նիվաագաարդ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Dune Landscape with Shepherd and his Flock.jpg|center|200px]] | label = Dunes with a herdsman and his herd | p571 = 1650s | p195 = Fondation Custodia }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Aankomst op Soestdijk van Cornelis de Graeff met zijn echtgenote en zonen - 182 - Amsterdam Museum.jpg|center|200px]] | label = Cornelis de Graeff with his Wife and Sons | p571 = 1660 | p195 = [[Իռլանդիայի ազգային պատկերասրահ]]<br/>[[Ամստերդամի պատմության թանգարան|Ամստերդամի պատմական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz. van Ruisdael 008.jpg|center|200px]] | label = Stag Hunt in a Wood with a Marsh | p571 = 1660s | p195 = [[Դրեզդենի արվեստի պետական հավաքածու|Դրեզդենի պետական գեղարվեստական հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Douai chartreuse van ruisdael foret.jpg|center|200px]] | label = Wooded landscape with a flooded road | p571 = 1650s | p195 = Musée de la Chartreuse de Douai<br/>Լուվրի գեղանկարի բաժին }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Two Undershot Watermills with Men Opening a Sluice - WGA20480.jpg|center|200px]] | label = Two Undershot Watermills with Men Opening a Sluice | p571 = 1650s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Hilly Landscape.jpg|center|200px]] | label = Hilly Landscape | p571 = 1652 | p195 = [[Դուքս Անտոն Ուլրիխի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Waterfall with Castle Built on the Rock - WGA20505.jpg|center|200px]] | label = Waterfall with Castle Built on the Rock | p571 = 1660s | p195 = [[Դուքս Անտոն Ուլրիխի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:A Winter Landscape with a View of the River Amstel and Amsterdam in the Distance by Jacob van Ruisdael.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape with a View of the River Amstel and Amsterdam in the Distance | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value<br/>Demidov collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz. van Ruisdael - Landschaft mit Ansicht von Ootmarsum.jpg|center|200px]] | label = Landscape with view of Ootmarsum | p571 = 1650s | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Ruins of Brederode.jpg|center|200px]] | label = Ruins of Brederode | p571 = 1655 | p195 = [[Ֆիլադելֆիայի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Dunes by the Sea.jpg|center|200px]] | label = Dunes by the Sea | p571 = 1648 | p195 = [[Արվեստի ազգային պատկերասրահ]]<br/>Richard Green Fine Paintings }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - The Castle at Bentheim - WGA20470.jpg|center|200px]] | label = The Castle at Bentheim | p571 = 1651 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with Sluice Gate.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Sluice Gate | p571 = 1660s | p195 = [[Թոլեդոյի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:'Three Great Trees in a Mountainous Landscape with a River' by Jacob van Ruysdael.JPG|center|200px]] | label = Three Great Trees in a Mountainous Landscape with a River | p571 = 1660s | p195 = [[Նորթոն Սայմոնի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Bleaching Fields to the North-Northeast of Haarlem.jpg|center|200px]] | label = Bleaching Fields to the North-Northeast of Haarlem | p571 = 1670s | p195 = [[Ֆիլադելֆիայի արվեստի թանգարան]]<br/>The William L. Elkins Collection, 1924 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Boats on a Stormy Sea.jpg|center|200px]] | label = Boats on a Stormy Sea | p571 = 1670s | p195 = [[Ֆիլադելֆիայի արվեստի թանգարան]]<br/>The William L. Elkins Collection, 1924 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Canal.jpg|center|200px]] | label = Canal | p571 = 1680s | p195 = [[Ֆիլադելֆիայի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Dunes.jpg|center|200px]] | label = Dunes | p571 = 1650s | p195 = [[Ֆիլադելֆիայի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape of a Forest with a Wooden Bridge.jpg|center|200px]] | label = Landscape of a Forest with a Wooden Bridge | p571 = 1670s | p195 = [[Ֆիլադելֆիայի արվեստի թանգարան]]<br/>The William L. Elkins Collection, 1924 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with a Waterfall.jpg|center|200px]] | label = Բնանկար ջրվեժով | p571 = 1660s | p195 = [[Ֆիլադելֆիայի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Sloping Field.jpg|center|200px]] | label = Sloping Field | p571 = 1660s | p195 = [[Ֆիլադելֆիայի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Stone Bridge.jpg|center|200px]] | label = Քարե կամուրջ | p571 = 1648 | p195 = [[Ֆիլադելֆիայի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Storm on the Dunes.jpg|center|200px]] | label = Storm on the Dunes | p571 = 1648 | p195 = [[Ֆիլադելֆիայի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter Landscape - PMA Cat. 569.jpg|center|200px]] | label = Ձմեռային բնանկար | p571 = 1660s | p195 = [[Ֆիլադելֆիայի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with a windmill by a river.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a windmill by a river | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter Landscape with a Windmill.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape with a windmill | p571 = 1670s | p195 = Fondation Custodia<br/>Adolphe Schloss collection<br/>Charles Sedelmeyer collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Paesaggio con cascata.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Waterfall | p571 = 1670s | p195 = [[Ուֆֆիցի]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Dune Landscape near Haarlem.jpg|center|200px]] | label = Dune Landscape near Haarlem | p571 = 1647 | p195 = Susan and Matthew Weatherbie Collection<br/>Jacques Goudstikker collection<br/>Thyssen-Bornemisza family Collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Berglandschaft mit Wasserfall - GG 449 - Kunsthistorisches Museum.jpg|center|200px]] | label = Mountain Landscape with Waterfall | p571 = 1670s | p195 = [[Արվեստի պատմության թանգարան (Վիեննա)|Արվեստի պատմության թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael, Kunsthistorisches Museum Wien, Gemäldegalerie - Der große Wald - GG 426 - Kunsthistorisches Museum.jpg|center|200px]] | label = Ընդարձակ անտառ | p571 = 1650s | p195 = [[Արվեստի պատմության թանգարան (Վիեննա)|Արվեստի պատմության թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz. van Ruisdael 020.jpg|center|200px]] | label = Landscape with river and cellar entrance | p571 = 1649 | p195 = [[Արվեստի պատմության թանգարան (Վիեննա)|Արվեստի պատմության թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael, Kunsthistorisches Museum Wien, Gemäldegalerie - Kleine Waldlandschaft - GG 456 - Kunsthistorisches Museum.jpg|center|200px]] | label = Small Woodland Landscape | p571 = 1660 | p195 = [[Արվեստի պատմության թանգարան (Վիեննա)|Արվեստի պատմության թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz. van Ruisdael 023.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Mountain Stream | p571 = 1670s | p195 = [[Արվեստի պատմության թանգարան (Վիեննա)|Արվեստի պատմության թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Ships in Stormy Seas.jpeg|center|200px]] | label = Ships in Stormy Seas | p571 = 1655 | p195 = Instituut Collectie Nederland<br/>Stichting Nederlands Kunstbezit<br/>[[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Պետական թանգարան]]<br/>Collection Goudstikker heirs<br/>Jacques Goudstikker collection<br/>Hermann Göring Collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Stormachtige zee met zeilschepen.jpg|center|200px]] | label = Stormy Sea with Sailing Vessels | p571 = 1660s | p195 = [[Տիսեն-Բորնեմեսի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Weg door korenvelden in de buurt van de Zuiderzee.jpg|center|200px]] | label = Road through Grainfields near the Zuider Zee | p571 = 1670s | p195 = [[Տիսեն-Բորնեմեսի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Winter Landscape - WGA20516.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape | p571 = 1670 | p195 = [[Տիսեն-Բորնեմեսի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Ruisdael kasteel Bentheim M.jpg|center|200px]] | label = View of Burg Bentheim | p571 = 1650s | p195 = [[Մաուրիցհեյս]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with Dune and Small Waterfall - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Dune and Small Waterfall | p571 = 17th century | p195 = [[Արևմտյան արվեստի ազգային թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruysdael - A Road through an Oak Wood - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = A Road through an Oak Wood | p571 = 1660s | p195 = [[Արևմտյան արվեստի ազգային թանգարան]]<br/>Northbrook collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter Landscape with figures and a Windmill.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape with figures and a Windmil | p571 = 1670s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape Near Haarlem.jpg|center|200px]] | label = View of the Ruins of Huis near Haarlem | p571 = 1660s | p195 = Ժակմար-Անդրե թանգարան<br/>Demidov collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Winter Landscape near Haarlem with a Lamppost (SM 1109).png|center|200px]] | label = Winter Landscape near Haarlem | p571 = 1670s | p195 = Շտեդել<br/>Charles Sedelmeyer collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Dune Landscape with View of Haarlem d5813559a.jpg|center|200px]] | label = A path on a wooded rise, Haarlem in the distance | p571 = 1650s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with Mountain Hut and Waterfall.jpg|center|200px]] | label = Hilly landscape with a waterfall | p571 = 1670 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter Landscape with Two Windmills.jpg|center|200px]] | label = Ձմեռային բնապատկեր երկու հողմաղացներով | p571 = 1670s | p195 = Rose-Marie and Eijk van Otterloo Collection<br/>Cook collection<br/>[[Գեղարվեստի թանգարան (Բոստոն)|Բոստոնի գեղարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Lichtung in einem Wald.jpg|center|200px]] | label = Բացատ անտառում | p571 = 1646 | p195 = [[Վիեննայի գեղարվեստի ակադեմիա]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaackszoon van Ruisdael - Grosse Baumgruppe am Wasser - 2565 - Staatliche Kunsthalle Karlsruhe.jpg|center|200px]] | label = Grove of Large Oak Trees at the Edge of a Pond | p571 = 1665 | p195 = Կունստհալե (Կարլսրուե) }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Mountain Landscape - Michaelis collection.jpg|center|200px]] | label = Mountain Landscape along a River | p571 = 1670s | p195 = Michaelis Collection<br/>Lawrie & Co<br/>Michaelis selection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Norwegian Landscape with Waterfall - WGA20474.jpg|center|200px]] | label = Norwegian Landscape with Waterfall | p571 = 1665 | p195 = Residenzgalerie Salzburg<br/>Kunsthandel P. de Boer }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Bleaching Ground.jpg|center|200px]] | label = A Bleaching Ground in a Hollow by a Cottage | p571 = 1640s | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - The Shore at Egmond-an-Zee - WGA20500.jpg|center|200px]] | label = The Shore at Egmond aan Zee | p571 = 1675 | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]]<br/>Cabinet de Monseigneur le duc de Choiseul }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz. van Ruisdael - Eine umfangreiche Landschaft mit Ruinen.jpg|center|200px]] | label = An Extensive Landscape with Ruins | p571 = 1665 | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz. van Ruisdael 011.jpg|center|200px]] | label = Dune landscape with a man and a boy walking towards a town | p571 = 1647 | p195 = [[Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարան (Մոսկվա)|Պուշկինի անվան Կերպարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - River Landscape - Pushkin Museum.jpg|center|200px]] | label = A river landscape with figures | p571 = 1655 | p195 = [[Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարան (Մոսկվա)|Պուշկինի անվան Կերպարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Landscape with Dunes LACMA M.75.138.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Dunes | p571 = 1649 | p195 = [[Լոս Անջելես շրջանի արվեստի թանգարան|Լոս Անջելեսի շրջանային թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Cottage under Trees near a Grainfield.jpg|center|200px]] | label = Cottage under Trees near a Grainfield | p571 = 1653 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with a Cottage and a Windmill.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Cottage and a Windmill | p571 = 1646 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - The Breakwater - WGA20503.jpg|center|200px]] | label = Ships in stormy weather off the coast | p571 = 1650s | p195 = Լուվրի գեղանկարի բաժին }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Landschaft mit der Ansicht von Haarlem - Gemäldegalerie Berlin - 5268342.jpg|center|200px]] | label = View of Haarlem from the Northwest | p571 = 1668 | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Haarlem von den Dünen im Nordwesten gesehen - Gemäldegalerie Berlin - 5421595.jpg|center|200px]] | label = Dunes and bleaching fields | p571 = 1668 | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Der Wasserfall - Gemäldegalerie Berlin - 5404224.jpg|center|200px]] | label = Ջրվեժն արևածագին | p571 = 1660s | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael Vue d'Amsterdam.jpg|center|200px]] | label = View of Binnen-Amstel in Amsterdam | p571 = 1656 | p195 = [[Կերպարվեստի թանգարան (Բուդապեշտ)|Բուդապեշտի կերպարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Landscape with Shepherds and Peasants - WGA20501.jpg|center|200px]] | label = Country Road with Cornfields and Oak Tree | p571 = 1660s | p195 = [[Ուֆֆիցի]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Castle and Watermill by a River.jpg|center|200px]] | label = Castle and Watermill by a River | p571 = 1670s | p195 = Մինեապոլիսի արվեստի ինստիտուտ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with Waterfall - 44-1974 - Saint Louis Art Museum.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Waterfall (St. Louis) | p571 = 1665 | p195 = Saint Louis Art Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (ca.1628-1682) - Landschap - Lissabon Museu Calouste Gulbenkian 21-10-2010 13-23-08.jpg|center|200px]] | label = River landscape with church | p571 = 1660s | p195 = [[Գալուստ Գյուլբենկյանի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Ruisdael Mountain stream.jpg|center|200px]] | label = Mountain landscape with waterfall | p571 = 1660s | p195 = [[Վարշավայի ազգային թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Landscape with a Traveller - WGA20473.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Traveller | p571 = 1650 | p195 = [[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Պետական Էրմիտաժ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Sunrise in a Wood - WGA20504.jpg|center|200px]] | label = Sunrise in a Wood | p571 = 1670s | p195 = [[Ուոլեսի հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - The Waterfall - WGA20510.jpg|center|200px]] | label = Waterfall with mountain top castle and cottage | p571 = 1668 | p195 = Hessen Kassel Heritage }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Ruisdael, Paysage montagneux avec torrent.jpg|center|200px]] | label = Mountainous Landscape with a Torrent | p571 = 1670s | p195 = Musée des Beaux-Arts de Strasbourg }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Ruisdael, Les deux moulins.jpg|center|200px]] | label = Two mills | p571 = 1660s | p195 = Musée des Beaux-Arts de Strasbourg }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Ruisdael Eichen a e Gießbach.jpg|center|200px]] | label = Torrent with Oak Trees | p571 = 1660s | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Clevelandart 1967.63.jpg|center|200px]] | label = Low Waterfall in a Wooded Landscape with a Dead Beech Tree | p571 = 1660s | p195 = [[Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with a Church by a Torrent - 1962.256 - Cleveland Museum of Art.tiff|center|200px]] | label = Landscape with a Church by a Torrent | p571 = 1670 | p195 = [[Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded and Hilly Landscape - 1963.575 - Cleveland Museum of Art.tiff|center|200px]] | label = Wooded and Hilly Landscape | p571 = 1660s | p195 = [[Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with Bridge, Cattle, and Figures (ca.1660).jpg|center|200px]] | label = Landscape with Bridge, Cattle, and Figures | p571 = 1660 | p195 = Ստերլինգի և Ֆրանսին Քլարքի արվեստի ինստիտուտ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Landscape with a Pond - d5403335a.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with a Pond | p571 = 1650 | p195 = No/unknown value<br/>[[Կորկորան արվեստի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A Wooded Landscape with a Pond - 2001.80 - Museum of Fine Arts.jpg|center|200px]] | label = A Wooded Landscape with a Pond | p571 = 1648 | p195 = [[Գեղեցիկ արվեստների թանգարան (Հյուսթոն)|Հյուսթոնի գեղարվեստի թանգարան]]<br/>Newhouse Galleries }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Ruisdael, Jacob van - Landscape with Cascade - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Cascade | p571 = 1670s | p195 = [[Ինդիանապոլիսի գեղարվեստի թանգարան|Ինդիանապոլիսի արվեստի թանգարան]]<br/>Demidov collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:'Landscape with a Waterfall and Castle' by Jacob van Ruisdael, Dayton.JPG|center|200px]] | label = Rocky Landscape with Castle and Cascade | p571 = 1670s | p195 = Dayton Art Institute<br/>Demidov collection<br/>[[Չիկագոյի արվեստի ինստիտուտ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Vista de Haarlem com branquearia, c. 1665-70.jpg|center|200px]] | label = View of Haarlem from the South with Bleaching fields | p571 = 1667 | p195 = Timken Museum of Art }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Van Ruisdael, Jacob - A Waterfall - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = Ջրվեժ | p571 = 1670 | p195 = Դալիջի պատկերասրահ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Van Ruisdael, Jacob - Landscape with Windmills near Haarlem - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Windmills near Haarlem | p571 = 1650s | p195 = Դալիջի պատկերասրահ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Wooded Landscape with a Waterfall by Jacob Van Ruisdael, San Diego Museum of Art.JPG|center|200px]] | label = Wooded Landscape with a Waterfall | p571 = 1660 | p195 = [[Սան Դիեգոյի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Lille PdBA Van Ruisdael champ de ble.JPG|center|200px]] | label = Hilly wheat field | p571 = 1660 | p195 = Palais des Beaux-Arts de Lille }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz van Ruisdael - A Marsh in a Forest at Dusk - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = Marsh in a forest at dusk | p571 = 1660 | p195 = Բիլբաոյի գեղարվեստի թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with a mill-run and ruins - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a mill-run and ruins | p571 = 1653 | p195 = [[Հարավային Ավստրալիայի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Hilly Wooded Landscape with a Falconer and a Horseman.jpg|center|200px]] | label = Hilly Wooded Landscape with a Falconer and a Horseman | p571 = 1653 | p195 = Charles Sedelmeyer collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Watermill.jpg|center|200px]] | label = The Watermill at the Edge of the Wood | p571 = 1650s | p195 = No/unknown value<br/>[[Թոլեդոյի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - a mountainous landscape with a fast-running river passing a cottage, a castle on the hill beyond.jpg|center|200px]] | label = Mountainous landscape with a waterfall, a cottage, and a castle | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Ruisdael-cascade.JPG|center|200px]] | label = Ջրվեժ կաղնու անտառում | p571 = 1660s | p195 = Ֆաբրի թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Castle on a Mountain with a Waterfall and Pine trees.jpg|center|200px]] | label = Castle on a Mountain with a Waterfall and Pine trees | p571 = 1660s | p195 = [[Լիոնի գեղարվեստի թանգարան|Լիոնի Գեղեցիկ արվեստների թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A Woodland landscape with figures by a river.jpg|center|200px]] | label = Woodland landscape with figures by a river | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Forest Landscape with Waterfall.jpg|center|200px]] | label = Hilly wooded landscape with a half-timbered house by a water fall | p571 = 1655 | p195 = Շտեդել }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waterfall in a Hilly Wooded Landscape.jpg|center|200px]] | label = Hilly wooded landscape with a waterfall | p571 = 1655 | p195 = Prof. J.J. Bachofen-Burckhardt-Stiftung<br/>No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Van Kessel, Jan - A Wood near The Hague, with a view of the Huis ten Bosch - Google Art Project.jpg|center|200px]] | label = A Wood near The Hague, with a view of the Huis ten Bosch | p571 = 1665 | p195 = Դալիջի պատկերասրահ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - A Road winding between Trees towards a Distant Cottage - NG988 - National Gallery.jpg|center|200px]] | label = A Road winding between Trees towards a Distant Cottage | p571 = 17th century | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - A Landscape with a Ruined Building at the Foot of a Hill by a River - NG991 - National Gallery.jpg|center|200px]] | label = A Landscape with a Ruined Building | p571 = 1655 | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - Three Watermills with Washerwomen - NG989 - National Gallery.jpg|center|200px]] | label = Three Watermills with Washerwomen | p571 = 1670 | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - A Ruined Castle Gateway - NG2562 - National Gallery.jpg|center|200px]] | label = A Ruined Castle Gateway | p571 = 17th century | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A Landscape with a Waterfall and a Castle on a Hill (National Gallery, London).jpg|center|200px]] | label = Բնանկար ջրվեժով և ամրոցով բլրի վրա | p571 = 17th century | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - A Road leading into a Wood - NG2563 - National Gallery.jpg|center|200px]] | label = A Road leading into a Wood | p571 = 17th century | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]]<br/>Cabinet de Monseigneur le duc de Choiseul }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - Ruins in a Dune Landscape - NG746 - National Gallery.jpg|center|200px]] | label = Ruins in a Dune Landscape | p571 = 1650s | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - A Rocky Hill with Three Cottages, a Stream at its Foot - NG2564 - National Gallery.jpg|center|200px]] | label = A Rocky Hill with Three Cottages, a Stream at its Foot | p571 = 17th century | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A Waterfall at the Foot of a Hill, near a Village, NG855.jpg|center|200px]] | label = A Waterfall at the Foot of a Hill, near a Village | p571 = 1665 | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - A Pool surrounded by Trees, and Two Sportsmen coursing a Hare - NG854 - National Gallery.jpg|center|200px]] | label = A Pool surrounded by Trees | p571 = 1665 | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - A Torrent in a Mountainous Landscape - NG987 - National Gallery.jpg|center|200px]] | label = A Torrent in a Mountainous Landscape | p571 = 17th century | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Rivierlandschap met een huis en hooiberg - NG2565 - National Gallery.jpg|center|200px]] | label = A Cottage and a Hayrick by a River | p571 = 17th century | p195 = [[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = VERVALLEN Berglandschap | p195 = [[Գրոնինգենի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landschap met man, kind en hond | p195 = [[Գրոնինգենի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Waldlandschaft mit Wasserfall | p195 = Օքլենդի պատկերասրահ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape, trees and houses - 1940-12-1 - Auckland Art Gallery.jpg|center|200px]] | label = Landscape: trees and houses | p195 = Օքլենդի պատկերասրահ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape Showing Haarlem Church - 1940-12-2 - Auckland Art Gallery.jpg|center|200px]] | label = Landscape Showing Haarlem Church | p195 = Օքլենդի պատկերասրահ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A River Scene with Angler | p195 = [[Ինդիանապոլիսի գեղարվեստի թանգարան|Ինդիանապոլիսի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter landscape with dead tree.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape with a Dead Tree | p571 = 1670s | p195 = [[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Պետական Էրմիտաժ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Mountain Landscape with Waterfall | p571 = 17th century | p195 = Շոտլանդիայի ազգային պատկերասրահներ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Winter View of the Hekelveld in Amsterdam | p195 = Շոտլանդիայի ազգային պատկերասրահներ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Farm.jpg|center|200px]] | label = Farm | p195 = [[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Պետական Էրմիտաժ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with Cornfields - BF.1977.6 - Museum of Fine Arts.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Cornfields | p195 = [[Գեղեցիկ արվեստների թանգարան (Հյուսթոն)|Հյուսթոնի գեղարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jakob Isaacksz van Ruisdael (1628-1682) - Landschaft mit felsigem Flussbett - 1255 - Führermuseum.jpg|center|200px]] | label = Rocky Landscape with Waterfall | p571 = 1653 | p195 = Նիդերլանդների արվեստի հավաքածուի մշակութային ժառանգության գործակալություն<br/>Stichting Nederlands Kunstbezit<br/>Our Lord in the Attic Museum<br/>Dienst Verspreide Rijkscollecties<br/>Rijksdienst Beeldende Kunst<br/>Instituut Collectie Nederland<br/>Führermuseum<br/>Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ<br/>[[Բոնեֆանտեն թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jakob Isaacksz van Ruisdael (1628-1682) - Kleine Waldlandschaft mit Wasser - 1321 - Führermuseum.jpg|center|200px]] | label = Անտառային բնապատկեր լճակով | p571 = 17th century | p195 = Նիդերլանդների արվեստի հավաքածուի մշակութային ժառանգության գործակալություն<br/>Stichting Nederlands Kunstbezit<br/>Dienst Verspreide Rijkscollecties<br/>Rijksdienst Beeldende Kunst<br/>Instituut Collectie Nederland<br/>Führermuseum<br/>Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Watermill NK1773.jpg|center|200px]] | label = Watermill | p571 = 1660s | p195 = Նիդերլանդների արվեստի հավաքածուի մշակութային ժառանգության գործակալություն<br/>Stichting Nederlands Kunstbezit<br/>Dienst Verspreide Rijkscollecties<br/>Rijksdienst Beeldende Kunst<br/>Instituut Collectie Nederland<br/>Gebruder Douwes }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:J.I. van Ruisdael - Bosgezicht - NK2447 - Museum Boijmans Van Beuningen.jpg|center|200px]] | label = Անտառային տեսարան | p571 = 1647<br/>1646 | p195 = Նիդերլանդների արվեստի հավաքածուի մշակութային ժառանգության գործակալություն<br/>Stichting Nederlands Kunstbezit<br/>[[Բոյմանս վան Բյոնինգենի թանգարան]]<br/>Dienst Verspreide Rijkscollecties<br/>Rijksdienst Beeldende Kunst<br/>Instituut Collectie Nederland<br/>Դորդրեխտի թանգարան<br/>Hermann Göring Collection<br/>Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:J.I. van Ruisdael - Schepen op een woeste zee - R9 - Cultural Heritage Agency of the Netherlands Art Collection.jpg|center|200px]] | label = Schepen op een woeste zee | p571 = 17th century | p195 = Նիդերլանդների արվեստի հավաքածուի մշակութային ժառանգության գործակալություն<br/>Instituut Collectie Nederland<br/>Gebruder Douwes }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Rotspartij met waterval in boslandschap | p195 = [[Ֆրանս Հալսի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = At the edge of a wood | p195 = [[Ֆրանս Հալսի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Road through a Wooded Landscape at Twilight by Jacob van Ruisdael Mauritshuis 728.jpg|center|200px]] | label = Road through a Wooded Landscape at Twilight | p571 = 1648 | p195 = [[Մաուրիցհեյս]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob-van-ruisdael-a-winter-landscape-with-figures-on-a-road-passing-through-a-hamlet.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape with Trees and a Cottage | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Paysage avec barque | p571 = 17th century | p195 = Լուվրի գեղանկարի բաժին }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = La Route | p571 = 17th century | p195 = Լուվրի գեղանկարի բաժին }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Paysage au chemin tournant | p571 = 17th century | p195 = Լուվրի գեղանկարի բաժին }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Waterval - 1746 (OK) - Museum Boijmans Van Beuningen.jpg|center|200px]] | label = Waterfall | p571 = 17th century | p195 = [[Բոյմանս վան Բյոնինգենի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Zandweg tussen geboomte - 1743 (OK) - Museum Boijmans Van Beuningen.jpg|center|200px]] | label = Sandy Road between Trees | p571 = 17th century | p195 = [[Բոյմանս վան Բյոնինգենի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (Nachahmer) - Landschaft mit Gießbach - 6570 - Bavarian State Painting Collections.jpg|center|200px]] | label = Landschaft mit Gießbach (Nachahmer) | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (Nachahmer) - Ideallandschaft - 6238 - Bavarian State Painting Collections.jpg|center|200px]] | label = Ideallandschaft (Nachahmer) | p571 = 17th century | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waldlandschaft mit sumpfigem Gewässer - 892 - Bavarian State Painting Collections.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with Marsh | p571 = 17th century | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waldlandschaft mit aufsteigendem Gewitter - 1053 - Bavarian State Painting Collections.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with Oncoming Storm | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wasserfall - 889 - Bavarian State Painting Collections.jpg|center|200px]] | label = Wasserfall | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Nordische Gebirgslandschaft mit Wasserfall - 390 - Bavarian State Painting Collections.jpg|center|200px]] | label = Scandinavian landscape with waterfall | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Nordische Landschaft mit Wasserfall - 874 - Bavarian State Painting Collections.jpg|center|200px]] | label = Nordic landscape with waterfall | p571 = 1670s | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waldlandschaft mit Hasenjagd - 872 - Bavarian State Painting Collections.jpg|center|200px]] | label = Waldlandschaft mit Hasenjagd | p571 = 17th century | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (Nachahmer) - Waldlandschaft - 5812 - Bavarian State Painting Collections.jpg|center|200px]] | label = Waldlandschaft (Nachahmer) | p571 = 17th century | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (Nachahmer) - Waldlandschaft - 5190 - Bavarian State Painting Collections.jpg|center|200px]] | label = Waldlandschaft (Nachahmer) | p571 = 17th century | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (Nachfolger) - Wildbach - 15467 - Bavarian State Painting Collections.jpg|center|200px]] | label = Wildbach (Nachfolger) | p571 = 17th century | p195 = Բավարիայի պետական գեղանկարչական հավաքածու }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - View of a Cottage on a Hillside.jpg|center|200px]] | label = View of a Cottage on a Hill | p571 = 1650s | p195 = Վալրաֆ-Ռիխարց թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Landschap met waterval - 2521 (OK) - Museum Boijmans Van Beuningen.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Waterfall | p571 = 17th century | p195 = [[Բոյմանս վան Բյոնինգենի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - View of Haarlem - Rose-Marie and Eijk van Otterloo.jpg|center|200px]] | label = View of Haarlem | p571 = 1670s | p195 = [[Գեղարվեստի թանգարան (Բոստոն)|Բոստոնի գեղարվեստի թանգարան]]<br/>Rose-Marie and Eijk van Otterloo Collection<br/>Demidov collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with Cornfield.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Cornfield | p571 = 1660s | p195 = Guildhall Art Gallery }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with Wooden Fence.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Wooden Fence | p571 = 1648 | p195 = [[Վիեննայի գեղարվեստի ակադեմիա]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Der Eichenhügel, Gal.-Nr. 1499.jpg|center|200px]] | label = A hill with an oak wood and a little waterfall | p571 = 1650s | p195 = [[Դրեզդենի արվեստի պետական հավաքածու|Դրեզդենի պետական գեղարվեստական հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Schloss Bentheim, Gal.-Nr. 1496.jpg|center|200px]] | label = Schloss Bentheim | p571 = 1650s | p195 = [[Դրեզդենի արվեստի պետական հավաքածու|Դրեզդենի պետական գեղարվեստական հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Der Waldweg, Gal.-Nr. 1500.jpg|center|200px]] | label = A road through a wood | p571 = 1660 | p195 = [[Դրեզդենի արվեստի պետական հավաքածու|Դրեզդենի պետական գեղարվեստական հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - The Cloister - WGA20481.jpg|center|200px]] | label = Վանքը | p571 = 1650s | p195 = [[Դրեզդենի արվեստի պետական հավաքածու|Դրեզդենի պետական գեղարվեստական հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Der Wasserfall mit dem Tannenbaum, Gal.-Nr. 1501.jpg|center|200px]] | label = Waterfall with Pine tree | p571 = 1660s | p195 = [[Դրեզդենի արվեստի պետական հավաքածու|Դրեզդենի պետական գեղարվեստական հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Der Wasserfall mit dem Holzsteg, Gal.-Nr. 1497.jpg|center|200px]] | label = A waterfall with a wooden bridge | p571 = 1670 | p195 = [[Դրեզդենի արվեստի պետական հավաքածու|Դրեզդենի պետական գեղարվեստական հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Der Wasserfall vor dem Schlossberg.jpg|center|200px]] | label = The Waterfall before the Mountain Castle | p571 = 17th century | p195 = [[Դրեզդենի արվեստի պետական հավաքածու|Դրեզդենի պետական գեղարվեստական հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - Landscape with a Blasted Tree near a House - 84 - Fitzwilliam Museum.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Blasted Tree near a House | p571 = 1645 | p195 = [[Ֆիցվիլյամի թանգարան|Ֆիցվիլյամ թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with Waterfall CAM CCF 0063.jpg|center|200px]] | label = Landscape with waterfall | p571 = 1660 | p195 = [[Ֆիցվիլյամի թանգարան|Ֆիցվիլյամ թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with River and Pines CAM CCF 0075.jpg|center|200px]] | label = Landscape with river and pines | p571 = 1660 | p195 = [[Ֆիցվիլյամի թանգարան|Ֆիցվիլյամ թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) (imitator of) - Landscape with a Brook and Farmhouse among Trees - 65 - Fitzwilliam Museum.jpg|center|200px]] | label = Landscape, a brook and farm-house among trees | p195 = [[Ֆիցվիլյամի թանգարան|Ֆիցվիլյամ թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Rough seas breaking over a jetty RMG BHC0846.tiff|center|200px]] | label = Rough seas breaking over a jetty | p571 = 17th century | p195 = Գրինվիչի թագավորական թանգարաններ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Cascade | p195 = [[Կերպարվեստի թանգարան (Բուդապեշտ)|Բուդապեշտի կերպարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Forest Landscape | p195 = [[Կերպարվեստի թանգարան (Բուդապեշտ)|Բուդապեշտի կերպարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Forest with Ruins | p195 = [[Կերպարվեստի թանգարան (Բուդապեշտ)|Բուդապեշտի կերպարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Բնապատկեր լճի մոտ | p571 = 1650s | p195 = Բրատիսլավայի քաղաքային պատկերասրահ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Lanscape with Waterfall NTI PNC 11-001.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Waterfall | p571 = 17th century | p195 = [[Ազգային հիմնադրամ (Մեծ Բրիտանիա)|Ազգային հիմնադրամ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = River landscape | p571 = 17th century | p195 = [[Ազգային հիմնադրամ (Մեծ Բրիտանիա)|Ազգային հիմնադրամ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Katalog der Sammlung Baron Königswarter in Wien - II. Abteilung- Gemälde alte Meister. Jacob van Ruisdael - Die Backsteinbrücke (14763695422).jpg|center|200px]] | label = Քարե կամուրջ | p571 = 1650s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Dune landscape with lovers | p571 = 1647 | p195 = Hessen Kassel Heritage }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - Rocky Landscape - P50 - The Wallace Collection.jpg|center|200px]] | label = Rocky Landscape | p571 = 1650 | p195 = [[Ուոլեսի հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - Landscape with a Village - P156 - The Wallace Collection.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Village | p571 = 1652 | p195 = [[Ուոլեսի հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape | p571 = 17th century | p195 = Moravian Gallery in Brno }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - River landscape - NG.M.01395 - National Museum of Art, Architecture and Design.jpg|center|200px]] | label = Landscape | p571 = 17th century | p195 = [[Արվեստի, ճարտարապետության և դիզայնի ազգային թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Pond in a forest | p571 = 1650s | p195 = [[Վիեննայի գեղարվեստի ակադեմիա]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Blick durch Dünen auf den Meeresstrand | p571 = 1650 | p195 = Hessen Kassel Heritage }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with waterfall and castle on a mountaintop.jpg|center|200px]] | label = Landscape with waterfall and castle on a mountaintop | p571 = 1665 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - The Cottage under the Tree.jpg|center|200px]] | label = The Cottage under the Tree | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Weimar, Schlossmuseum, JJacob Isaacksz. van Ruisdael, Landschaft mit Hütten und Gesträuch.JPG|center|200px]] | label = Landscape with Thatched Cottages and Thicket | p571 = 1665 | p195 = Schloss Weimar }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wild Duck Shooting WLC WLC P148.jpg|center|200px]] | label = Wild Duck Shooting | p571 = 1655 | p195 = [[Ուոլեսի հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waldwasser mit Enten.jpg|center|200px]] | label = A Wood with a Pool | p571 = 1660s | p195 = Կունստհալե (Կարլսրուե) }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - River Landscape with an Angler 350N10007 9Z5BR.jpg|center|200px]] | label = River Landscape with an Angler | p571 = 1650 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Rough Sea and a Jetty | p571 = 1665 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz van Ruisdael - Landscape with a Watermill - F82.94 - Detroit Institute of Arts.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Watermill | p571 = 1680 | p195 = [[Դետրոյթի արվեստի ինստիտուտ|Դեթրոյթի գեղարվեստի ինստիտուտ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with a Glade of Trees | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Windmill on a High Riverbank | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Hilly Landscape with a Waterfall | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz van Ruisdael - Wooded Landscape with a Stream - 68.298 - Detroit Institute of Arts.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with a Stream | p571 = 1670 | p195 = [[Դետրոյթի արվեստի ինստիտուտ|Դեթրոյթի գեղարվեստի ինստիտուտ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz van Ruisdael - Landscape - F67.4 - Detroit Institute of Arts.jpg|center|200px]] | label = Landscape, ca. 1646 | p571 = 1646 | p195 = [[Դետրոյթի արվեստի ինստիտուտ|Դեթրոյթի գեղարվեստի ինստիտուտ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz van Ruisdael - Hilly Landscape with a Watermill - 49.532 - Detroit Institute of Arts.jpg|center|200px]] | label = Hilly Landscape with a Watermill, ca. 1670 | p571 = 1670 | p195 = [[Դետրոյթի արվեստի ինստիտուտ|Դեթրոյթի գեղարվեստի ինստիտուտ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Dune Landscape with Fence (SM 1240).png|center|200px]] | label = Dune Landscape with Fence, ca. 1647 | p571 = 1647 | p195 = Շտեդել }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Waterfall with a castle on a hill.jpg|center|200px]] | label = Mountain Landscape with View of Castle Bentheim | p571 = 1670 | p195 = No/unknown value<br/>Charles Sedelmeyer collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Haerlempje 4731M09 7VMHQ.jpg|center|200px]] | label = View of Haarlem (Haerlempje) | p571 = 1670<br/>1653 | p195 = No/unknown value<br/>Führermuseum<br/>Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Hilly and Wooded Landscape | p571 = 1675 | p195 = No/unknown value<br/>Charles Sedelmeyer collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Bebost landschap met een ondergelopen weg langs een dorp, ca. 1670.jpg|center|200px]] | label = The Entrance to a Village | p571 = 1670 | p195 = No/unknown value<br/>Charles Sedelmeyer collection<br/>Kunsthandel P. de Boer }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Illustrated catalogue of 100 paintings of old masters of the Dutch, Flemish, Italian, French, and English schools - belonging to the Sedelmeyer Gallery, which contains about 1000 original paintings of (14580428127) (cropped bottom).jpg|center|200px]] | label = A Cascade, with a farm on the left | p571 = 1670 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with two figures by a waterfall | p571 = 1675 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael -A wooded river landscape with a traveller and dog.jpg|center|200px]] | label = A wooded river landscape with a traveller and dog | p571 = 1650s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Rocky River Scene }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A Waterfall with a Rocky Landscape beyond LW ROAH CGD 1 30-001.jpg|center|200px]] | label = Mountainous Landscape | p571 = 1661 | p195 = Charles Sedelmeyer collection<br/>[[Ալբերտ թագավորական սրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Woody Landscape }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Woody Landscape | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A Wood near the Waters Edge, 300painti00gale 0219.jpg|center|200px]] | label = A Wood near the Waters Edge | p571 = 1650 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Forest Scene | p571 = 1650 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A River in the Forest | p571 = 1650 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Leipzig, Museum der bildenden Künste, Jacob van Ruisdael, Landschaft bei Morgenstimmung.JPG|center|200px]] | label = Landscape by Morning Light | p571 = 1648 | p195 = [[Կերպարվեստի թանգարան (Լայպցիգ)|Լայպցիգի կերպարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Evening Landscape in Winter | p571 = 1650 | p195 = [[Կերպարվեստի թանգարան (Լայպցիգ)|Լայպցիգի կերպարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Mountain Landscape with River RISD 293674.jpg|center|200px]] | label = Mountain Landscape with River | p571 = 1660s | p195 = Rhode Island School of Design Museum<br/>Adolphe Schloss collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz van Ruisdael - Landscape with a Farm House and Windmill - 53.352 - Detroit Institute of Arts.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Farm House and Windmill | p571 = 1680 | p195 = [[Դետրոյթի արվեստի ինստիտուտ|Դեթրոյթի գեղարվեստի ինստիտուտ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael (1628-29 - 1682) - Landschaft mit einem Holzsteg - 884C - Gemäldegalerie.jpg|center|200px]] | label = A Road on the Slope of a Hill | p571 = 1680 | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaaksz van Ruisdael - Farm and Hayrick on a River - 37.21 - Detroit Institute of Arts.jpg|center|200px]] | label = Farm and Hayrick on a River | p571 = 1640 | p195 = [[Դետրոյթի արվեստի ինստիտուտ|Դեթրոյթի գեղարվեստի ինստիտուտ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Forest Path with People Strolling | p571 = 1646 | p195 = Շտեդել }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Wooded Landscape with Duck Hunter | p571 = 1680 | p195 = [[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Պետական Էրմիտաժ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Wooded landscape with a waterfall, a church beyond | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value<br/>Charles Sedelmeyer collection<br/>Gebruder Douwes }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Mountainous landscape with waterfall | p571 = 1654 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = View of the Kostverloren house on the Amstel river after 1658 | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A Woodland Pool.jpg|center|200px]] | label = A Woodland Pool | p571 = 1665 | p195 = No/unknown value<br/>Clowes collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob vann Ruisdael - A Water Mill.jpg|center|200px]] | label = A Water Mill | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value<br/>Jacques Goudstikker collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Hilly Landscape with a View of Bentheim Castle | p571 = 1675 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Hilly Landscape with a View of Bentheim Castle | p571 = 1675 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with a pollard willow on an embankment with a view of a church | p571 = 1675 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Landscape van-ruisdael.jpg|center|200px]] | label = Hilly Landscape with a Fisherman at a Waterfall | p571 = 1679 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with Waterfall | p571 = 1675 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A woody river landscape with shepherds and their flock 2019 CKS 17292 0028.jpg|center|200px]] | label = Wooded landscape with a stream, pool, shepherd and shepherdess | p571 = 1658 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with footbridge over rapids at the edge of a forest | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Landscape with Figures on a Path M0536-L-I-58.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with Figures on a Path | p571 = 1660 | p195 = Musée départemental d'Art ancien et contemporain }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Wooded landscape with a wanderer and a dog | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with a shepherd watering his flock by a pond at the edge of a wood | p571 = 1680 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with a pool in a wood | p571 = 1680 | p195 = No/unknown value<br/>Thyssen-Bornemisza family Collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded landscape with travellers on a track by a river 49Z5C AM0941-94.jpg|center|200px]] | label = Wooded landscape with travellers on a track by a river | p571 = 1659 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Wooded landscape with a shepherd and two cows by a stream, ca. 1655-1665 | p571 = 1658 | p195 = No/unknown value<br/>Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Wooded landscape with huntsmen and their dogs on a rural road, late jaren 1650 of ca. 1660 | p571 = 1658 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Mountainous landscape with a low waterfall, late jaren 1650 | p571 = 1658 | p195 = Landesmuseum Hannover }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Fishhermen on a rocky embankment | p571 = 1658 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with houses by a flooded road | p571 = 1658 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with figures by a wooden gate | p571 = 1680 | p195 = No/unknown value<br/>Richard Green Fine Paintings }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Hilly landscape with big oak tree | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael (1628-29 - 1682) - Moving sea with rising weather - 884 - Gemäldegalerie.jpg|center|200px]] | label = Ships in stormy weather | p571 = 1670 | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Ships in stormy weather near the coast | p571 = 1670 | p195 = Holsteinborg }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter Landscape with Ruins, possibly Brederode.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape with the Ruins of Brederode | p571 = 1665 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Oak Wood with Cottages | p571 = 1665 | p195 = Landesmuseum Hannover }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Landscape with Stream CZE NG.DO 4156.jpeg|center|200px]] | label = A Wood with a Stream | p571 = 1650 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael-Landscape with Tall Trees Lempertz-1118-1583.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Tall Trees | p571 = 1670s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A winter landscape with a village and a frozen canal.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape with a Village and Frozen Canal | p571 = 1670s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Frozen Canal HK-154.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape with Houses and Frozen Canal | p571 = 1670s | p195 = [[Համբուրգի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael en mogelijk Johannes Lingelbach en-of Nicolaes Berchem - Berglandschap met waterval en jagers - 107 - Staatliches Museum Schwerin.jpg|center|200px]] | label = Hilly Landscape with a Broad Waterfall | p571 = 1670 | p195 = Staatliches Museum Schwerin }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Haarlem bleaching grounds 142.jpg|center|200px]] | label = Haarlem bleaching grounds | p571 = 1670 | p195 = Gosford House }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - An Extensive Landscape with a View of Alkmaar 777.jpg|center|200px]] | label = An Extensive Landscape with a View of Alkmaar | p571 = 1670 | p195 = Gosford House }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Hill with a Ruin HK-153.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Wooded Hill | p571 = 1654 | p195 = [[Համբուրգի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Hilly Landscape with Chapel HK-144.jpg|center|200px]] | label = A Mountain Landscape with a Chapel | p571 = 1655 | p195 = [[Համբուրգի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Naar Jacob van Ruisdael - Landschap met een landhuis - HK-152 - Kunsthalle Hamburg.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a manor | p571 = 1655 | p195 = [[Համբուրգի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - A Wood Scene - EU0733 - The Torrie Collection.jpg|center|200px]] | label = A Wood Scene | p571 = 1649 | p195 = The Torrie Collection<br/>University of Edinburgh Art Collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Seascape | p195 = John and Mable Ringling Museum of Art }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Landscape with Hunters and a River Lempertz-1097-2075 f38d830de4.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with Hunters and a River | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Waterfall with Withered Tree | p571 = 1655 | p195 = Adolphe Schloss collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Pool in a Wood | p571 = 1655 | p195 = Adolphe Schloss collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Canal before a Village | p571 = 1655 | p195 = [[Դրեզդենի արվեստի պետական հավաքածու|Դրեզդենի պետական գեղարվեստական հավաքածու]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Road leading to a Village | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = An Entrance to a Wood, with a pond and figures | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Cottage in Winter | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Norwegian Landscape with Waterfall | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Hilly and Wooded Landscape with a River | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with a Waterfall WA1962.17.24.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Waterfall | p571 = 1655 | p195 = [[Էշմոլի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Van Ruisdael, Jacob Isaacksz - Le Vieux Chêne - J 103 - Musée Cognacq-Jay.jpg|center|200px]] | label = Le Vieux Chêne | p571 = 1648 | p195 = Կոնյակ-Ժե թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with Ruins of the Castle of Brederode | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with Cornfields | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = The Wind Mill | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Sailing vessels in a stormy sea near a rocky coast.jpg|center|200px]] | label = Sailing vessels in a stormy sea near a rocky coast | p571 = 1655 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - An extensive landscape with grain fields, Heemstede beyond 2018 CKS 14772 0021.jpg|center|200px]] | label = An extensive landscape with grain fields, Heemstede beyond | p571 = 1670s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Horseman by Bleachfields, with Haarlem beyond | p571 = 1670 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Bosachtig landschap met een huis in aanbouw bij een ophaalbrug.jpg|center|200px]] | label = The Construction of a House | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value<br/>Kunsthandel P. de Boer }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter Landscape with a Castle.jpg|center|200px]] | label = A Winter Landscape | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A painter's Viewpoint in a Rocky Landscape near a Waterfall.jpg|center|200px]] | label = A Norwegian Waterfall | p571 = 1660s | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Two Watermills, with a still pool in front | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Paysage à la cascade | p571 = 17th century | p195 = Փարիզ քաղաքի գեղարվեստի թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Paysage avec un château en ruines et une église | p571 = 17th century | p195 = Փարիզ քաղաքի գեղարվեստի թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz Van Ruisdael - Paysage Norvégien - PPP2550 - Musée des Beaux-Arts de la ville de Paris.jpg|center|200px]] | label = Paysage Norvégien | p571 = 17th century | p195 = Փարիզ քաղաքի գեղարվեստի թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Waterfall in the mountains - M.Ob.274 MNW - National Museum in Warsaw.jpg|center|200px]] | label = Waterfall in the mountains | p195 = [[Վարշավայի ազգային թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael, Entrée de Forêt.jpg|center|200px]] | label = Entrance to a Forest | p571 = 1660s | p195 = Musée des beaux-arts de Mulhouse }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob isaacksz van ruisdael a dune landscape with a distant view of ha053047).jpg|center|200px]] | label = A dune landscape with a distant view of Haarlem | p571 = 1652 | p195 = Kunsthandel P. de Boer }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Great Pool | p571 = 1666 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with a Sluice | p571 = 1666 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Toegeschreven aan Jacob van Ruisdael - Landschap met een boerderij - NM 1173 - Nationalmuseum.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Farm | p571 = 17th century | p195 = [[Շվեդիայի ազգային թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = The Ruins | p571 = 1648 | p195 = No/unknown value<br/>Charles Sedelmeyer collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Cottage by a Pool | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Mountainous Landscape, Illustrated catalogue of 100 paintings from the Sedelmeyer Gallery (14580428127) (cropped).jpg|center|200px]] | label = A Rocky River Landscape with a Bridge and the Castle of Bentheim | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Wild Duck Shooting | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Stormy Sea | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with a Village Church | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with a Mill | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Forest Landscape - y1979-46 - Princeton University Art Museum.jpg|center|200px]] | label = Forest Landscape | p571 = 1650 | p195 = Princeton Art Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landschap met waterval (Baltimore Museum of Art).jpg|center|200px]] | label = Landscape with Waterfall | p571 = 17th century | p195 = [[Բալթիմորի գեղարվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Road Lined with Trees - 1966.168 - Fogg Museum.jpg|center|200px]] | label = Road Lined with Trees | p571 = 1675 | p195 = [[Հարվարդի արվեստի թանգարան|Հարվարդի արվեստների թանգարան]]<br/>Ֆոգ թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Landscape with an Old Oak - 1966.32 - Fogg Museum.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with an Old Oak | p571 = 1650s | p195 = [[Հարվարդի արվեստի թանգարան|Հարվարդի արվեստների թանգարան]]<br/>Ֆոգ թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Hügelige Landschaft mit hohen Eichen - Gemäldegalerie Berlin - 5404275.jpg|center|200px]] | label = A Hilly Landscape with Tall Oaks | p571 = 17th century | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Das Landhaus - Gemäldegalerie Berlin - 5448867.jpg|center|200px]] | label = The cottage | p571 = 17th century | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Windmill by a river | p571 = 17th century | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael (1628-29 - 1682) - Hütte unter hohen Eichen - 899C - Gemäldegalerie.jpg|center|200px]] | label = Cabin under high oaks | p571 = 17th century | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael (1628-29 - 1682) - Forest thicket - 899D - Gemäldegalerie.jpg|center|200px]] | label = Forest thicket | p571 = 1660s | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Landscape with Waters and Windmill | p571 = 1664 | p195 = [[Բեռլինի պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Norwegian Landscape with a Mountain Stream | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Snowy Landscape | p571 = 1660 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A wooded landscape with an oak tree, pond and houses beyond.jpg|center|200px]] | label = A wooded landscape with an oak tree, pond and houses beyond | p571 = 1650 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A river landscape with fir trees by a cascade 2017 NYR 13874 0154.jpg|center|200px]] | label = A river landscape with fir trees by a cascade | p571 = 1650 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A windmill with a horseman crossing an old bridge | p571 = 1650 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Landscape, Mountain Stream Nyhs S-240.jpeg|center|200px]] | label = Landscape, Mountain Stream | p195 = New York Historical }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with a cottage and stone bridge under a cloudy sky.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a cottage and stone bridge under a cloudy sky | p571 = 1650 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Winter Landscape with a View on a Town, Probably Doesburg.jpg|center|200px]] | label = Winter Landscape with a View on a Town, Probably Doesburg | p571 = 1675 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Ruins at Brederode gri 33125001303870 0294.jpg|center|200px]] | label = Ruins of Brederode Castle | p571 = 1660 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Waterfall | p571 = 1660 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jakob Salomon Ruysdael (1630-1681) - Waldlandschaft mit Viehherde und Hirten - 1019 - Führermuseum.jpg|center|200px]] | label = Wooded landscape with herders and cattle | p571 = 1665 | p195 = Führermuseum<br/>Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jakob Isaacksz van Ruisdael (1628-1682) - Landschaft mit Bauernhäusern - 1102 - Führermuseum.jpg|center|200px]] | label = Landscape with farm buildings | p571 = 1653 | p195 = Führermuseum<br/>Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ<br/>Art collection of the Federal Republic of Germany }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jakob Isaacksz van Ruisdael (1628-1682) - Bachlandschaft mit Ziegenherd und Hirten - 1390 - Führermuseum.jpg|center|200px]] | label = Waterfall with shepherds | p571 = 1653 | p195 = Führermuseum<br/>Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jakob Isaacksz van Ruisdael (1628-1682) - Landschaft mit hohen Eichen und Bauernhaus - 3899 - Führermuseum.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Oak trees and a Farmhouse | p571 = 1653 | p195 = Führermuseum<br/>Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = landscape with castle Kostverloven | p195 = Hermann Göring Collection<br/>Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landschaft mit Waldsee, in der Mitte ein Boot mit zwei Männern, rechts dahinter das mit Bäumen bestandene Ufer | p195 = Hermann Göring Collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = "Bleaching" | p195 = Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ<br/>[[Վավելի ամրոց]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Water-mill | p195 = Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ<br/>No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = landscape | p195 = Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = landscape with cottages | p195 = Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ<br/>Hermann Göring Collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = River with a house and church spire | p195 = Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape | p195 = Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Seascape | p195 = Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape | p195 = Մյունխենի արվեստի ստեղծագործությունների կենտրոնական հավաքակետ<br/>Hermann Göring Collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Bosky landscape with a large oak and two fallen beeches by a waterfall l21037-c26sw-02-t2-01.jpg|center|200px]] | label = Bosky landscape with a large oak and two fallen beeches by a waterfall | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Bebost rivierlandschap met stroomversnelling | p571 = 17th century | p195 = Kunsthandel P. de Boer }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Hilly landscape with a farmhouse near a rapid | p571 = 17th century | p195 = Kunsthandel P. de Boer }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Sandy forest trail with shepherds | p571 = 1655 | p195 = Suermondt-Ludwig-Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Wide landscape with a cornfields and view of Arnhem | p571 = 17th century | p195 = Suermondt-Ludwig-Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = The leper house / madhouse outside Haarlem | p571 = 17th century | p195 = [[Բազելի գեղարվեստի թանգարան|Բազելի արվեստի թանգարան]]<br/>Thyssen-Bornemisza family Collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - VERVALLEN Berglandschap, Het vissen van kreeftjes, - 1948.0090 - Groninger Museum.jpg|center|200px]] | label = VERVALLEN Berglandschap, Het vissen van kreeftjes, | p571 = 17th century | p195 = [[Գրոնինգենի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = VERVALLEN Landschap met man, kind en hond, | p571 = 17th century | p195 = [[Գրոնինգենի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with waterfall and a castle on a cliff | p571 = 1660s }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Le Troupeau sur la passerelle, vers 1650-55 | p571 = 17th century | p195 = Լուվրի գեղանկարի բաժին<br/>Musée des Beaux-Arts d'Orléans }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Boslandschap met schaapherder, links een korenveld | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van ruisdael sailing vessels in a stormy sea with a jetty.jpg|center|200px]] | label = Sailing vessels in a stormy sea, with a jetty to the right }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Inn at a shore | p571 = 1667 | p195 = Վալրաֆ-Ռիխարց թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Marine | p571 = 17th century | p195 = [[Գեղեցիկ արվեստների թագավորական թանգարան (Բելգիա)|Գեղեցիկ արվեստների թագավորական թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Boslandschap met twee wandelaars | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Path between Trees - O 1377 - National Gallery Prague.jpg|center|200px]] | label = Path between Trees | p195 = [[Պրահայի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Wooded Landscape with Stream CZE NG.DO 4156.jpeg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with Stream | p195 = [[Պրահայի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Schepen op onrustig water met rechts in de voorgrond een golfbreker | p571 = 17th century | p195 = [[Պրահայի ազգային պատկերասրահ]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Hilly Landscape near Bentheim.jpeg|center|200px]] | label = Hilly Landscape near Bentheim | p571 = 17th century | p195 = Michaelis Collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Paysage avec une cascade MU FABRE 6358 PE 825 1 191 L (cropped).jpg|center|200px]] | label = Paysage avec une cascade | p571 = 1655 | p195 = Ֆաբրի թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A wooded landscape with a waterfall, n11168-cchxj-03.jpg|center|200px]] | label = A wooded landscape with a waterfall | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with Cornfields, 504910ldsdl.jpg|center|200px]] | label = Landscape with cornfields and a view of the sea | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A waterfall in a rustic landscape | p571 = 1660 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A wooded landscape | p571 = 1660 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A wooded landscape with a waterfall 7203940.jpg|center|200px]] | label = A wooded landscape with a waterfall | p571 = 1675 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) (follower of) - Landscape with Bleaching Grounds - WM.1594-1948 - Apsley House.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Bleaching Grounds | p195 = Apsley House }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - Landscape with a Ruined Tower - 611 - Glasgow Museums Resource Centre.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Ruined Tower | p571 = 1640s | p195 = Glasgow Museums Resource Centre }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) (follower of) - Wooded Landscape with a River - B.M.109 - Bowes Museum.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with a River | p571 = 17th century | p195 = Bowes Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) (attributed to) - Landscape with Figures - 614 - Glasgow Museums Resource Centre.jpg|center|200px]] | label = Landscape with Figures | p571 = 1650 | p195 = Glasgow Museums Resource Centre }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - Landscape with a Cottage, Bridge and Sheep - 612 - Glasgow Museums Resource Centre.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Cottage, Bridge and Sheep | p571 = 1650s | p195 = Glasgow Museums Resource Centre }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - Landscape with a Woman and Child Walking along a Wooded Country Lane - 1979.496 - Manchester Art Gallery.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Woman and Child Walking along a Wooded Country Lane | p571 = 1649 | p195 = Մանչեստրի պատկերասրահ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - Landscape near Muiderberg - WA1955.66 - Ashmolean Museum.jpg|center|200px]] | label = Landscape near Muiderberg | p195 = [[Էշմոլի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - Wooded Landscape with a Waterfall - 2574 - Waddesdon Manor.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with a Waterfall | p571 = 1660s | p195 = Waddesdon Manor }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - River in Spate - K2421 - Bristol City Museum ^ Art Gallery.jpg|center|200px]] | label = River in Spate | p571 = 1660 | p195 = Bristol City Museum & Art Gallery }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - Wooded Landscape with Cornfields - KINCM-2005.6124 - Ferens Art Gallery.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with Cornfields | p571 = 17th century | p195 = Ferens Art Gallery }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - A Storm off the Dutch Coast - 1955.124 - Manchester Art Gallery.jpg|center|200px]] | label = A Storm off the Dutch Coast | p571 = 17th century | p195 = Մանչեստրի պատկերասրահ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) (attributed to) - Wooded Landscape with Fishermen by a Pond - 109 - Glasgow Museums Resource Centre.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with Fishermen by a Pond | p571 = 1670s | p195 = Glasgow Museums Resource Centre }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with slender fir tree | p571 = 1660 | p195 = Grand ducal collection, Oldenburg }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - Storm off Egmond-aan-Zee, The Netherlands - LEEAG.PA.1935.0002 - Temple Newsam.jpg|center|200px]] | label = Storm off Egmond-aan-Zee, The Netherlands | p195 = Temple Newsam }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - The Dunes near Haarlem - 1-1964 - Southampton City Art Gallery.jpg|center|200px]] | label = The Dunes near Haarlem | p195 = Southampton City Art Gallery }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - Forest Scene with Horseman - BATVG , P , 1916.6 - Victoria Art Gallery.jpg|center|200px]] | label = Forest Scene with Horseman | p195 = Victoria Art Gallery }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) (follower of) - Autumnal Landscape - 2004.565 - Watford Museum.jpg|center|200px]] | label = Autumnal Landscape | p195 = [[Ուոթֆորդի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) (follower of) - Fishing Boats and a Rowing Boat on a Choppy Sea - 1276839 - Seaton Delaval Hall.jpg|center|200px]] | label = Fishing Boats and a Rowing Boat on a Choppy Sea | p195 = Seaton Delaval Hall }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) (imitator of) - Wooded Landscape with Shepherds by a Stream - 681 - Glasgow Museums Resource Centre.jpg|center|200px]] | label = Wooded Landscape with Shepherds by a Stream | p195 = Glasgow Museums Resource Centre }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) (style of) - Woody Landscape with Cattle and a Stream - 544-1870 - Victoria and Albert Museum.jpg|center|200px]] | label = Woody Landscape with Cattle and a Stream | p195 = [[Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) - Path through a Wood - IPSMG-R.2015.1 - Christchurch Mansion.jpg|center|200px]] | label = Path through a Wood | p195 = Christchurch Mansion }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) (after) - Flight into Egypt - 399 - New College.jpg|center|200px]] | label = Flight into Egypt | p195 = Նոր Քոլեջ }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) (copy after) - Landscape with a Waterfall - 419 - Glasgow Museums Resource Centre.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a Waterfall | p195 = Glasgow Museums Resource Centre }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = A Country Scene }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael (1628-1629-1682) (imitator of) - The Flight into Egypt - 1957-58.295 - Northampton Museum and Art Gallery.jpg|center|200px]] | label = The Flight into Egypt | p571 = 18th century | p195 = Northampton Museum and Art Gallery }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Paysage (Castel à demi-ruiné) | p195 = Liege Fine Arts Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Paysage (rivière) | p195 = Liege Fine Arts Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van ruisdael, paesaggio con torrente, 1660-70 ca.jpg|center|200px]] | label = Paysage au torent | p571 = 17th century | p195 = Palais des Beaux-Arts de Lille }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Dune landscape with hunter and windmill | p571 = 17th century | p195 = [[Ֆրանս Հալսի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Heuvelachtig landschap met kasteelruïne | p571 = 2nd millennium }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Dune landscape with houses and an church tower | p571 = 1640s }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A wooded landscape with cattle crossing a stream in the distance, 051l19034-b79pg.jpg|center|200px]] | label = Wooded landscape with cattle crossing a stream | p571 = 1650 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Schepen voor een onbekende stad | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Schepen op onrustig water | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Schepen in een storm voor Zierikzee | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Schepen voor de kust bij stormachtig weer | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Schepen voor de kust in bewogen water | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Scheepvaart bij een frisse bries | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Scheepvaart bij harde wind met rechts een aanlegsteiger met een baken | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Schepen voor een rotsachtige kust | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Ships before the coast with a wharf | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landschap met brug bij een waterval | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Das Kornfeld.jpg|center|200px]] | label = The Cornfield | p571 = 1660 | p195 = [[Բազելի գեղարվեստի թանգարան|Բազելի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Sportsmen in a hilly and wooded landscape | p571 = 1660 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Panoramic dune landscape with shepherd | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape, catalogueofpaint01yerk 0553.jpg|center|200px]] | label = Landscape | p571 = 1670 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Heuvellandschap met enkele huizen aan een rivier | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = View on the Bleaching Grounds with the Egmont Ruin | p571 = 1655 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Stagnant Water, at the foot of a wooded slope of a hill | p571 = 1655 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Landscape with a water fall | p571 = 17th century }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Gezicht op de bleekvelden nabij Haarlem, ca. 1665-70.jpg|center|200px]] | label = View of Bleaching fields near Haarlem | p571 = 1670 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with old fort catalogueofrenow00chri 0226.jpg|center|200px]] | label = Landscape with the ruins of a fort | p571 = 1660 }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A waterfall, Suermondt-Ludwig-Museum.jpg|center|200px]] | label = A waterfall | p571 = 1660 | p195 = Suermondt-Ludwig-Museum }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Landscape with cottages.jpg|center|200px]] | label = Landscape with cottages | p571 = 1647 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Herzog Anton Ulrich-Museum, Jacob Isaacksz. van Ruisdael, Wasserfall.jpg|center|200px]] | label = Waterfall with a castle on a hill | p571 = 1660s | p195 = [[Դուքս Անտոն Ուլրիխի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - A wooded landscape with a quiet stream and a group of trees at left, 010n11166-9vd8j-t1-04.jpg|center|200px]] | label = A wooded landscape with a quiet stream and a group of trees at left | p571 = 1653 | p195 = No/unknown value }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Steinbruch im Walde - R 30 - Kunsthaus Zürich.jpg|center|200px]] | label = Steinbruch im Walde | p571 = 17th century | p195 = [[Գեղարվեստի թանգարան (Ցյուրիխ)]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Dünen mit Eichen und Gewässer - R 29 - Kunsthaus Zürich.jpg|center|200px]] | label = Dünen mit Eichen und Gewässer | p571 = 1650 | p195 = [[Գեղարվեստի թանգարան (Ցյուրիխ)]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:RuisdaelinSuriname.jpg|center|200px]] | label = Country Road with Cornfield | p571 = 1645 | p195 = Presidential Palace of Suriname }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Extensive Landscape with Trees, a Grainfield, Dunes and a Distant View of a Town.jpg|center|200px]] | label = Extensive Landscape with Trees, a Grainfield, Dunes and a Distant View of a Town | p571 = 1648 | p195 = Springfield Museums }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:ヤーコプ・ファン・ライスダール - ベントハイム城の見える風景, 1655年頃.jpg|center|200px]] | label = Landscape with a view of Bentheim Castle | p571 = 1655 | p195 = Yamanashi Prefectural Museum of Art }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:De reddingsboot, objectnr A 11836.tif|center|200px]] | label = Rough sea | p195 = Cabinet de Monseigneur le duc de Choiseul }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Schlossruine auf einer Anhöe | p195 = Վալրաֆ-Ռիխարց թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Baumlandschaft mit Teich | p195 = Վալրաֆ-Ռիխարց թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Berglandschaft mit Wasserfall | p195 = Վալրաֆ-Ռիխարց թանգարան }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Entrée de Village - Jacob Salomonsz van Ruysdael - MBAB 897.1.16.jpg|center|200px]] | label = Entrée de Village | p195 = Musée des Beaux-Arts et d'Archéologie de Besançon }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | label = Paysage | p571 = 17th century | p195 = Musée des beaux-arts de Marseille }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - Beachscape with a View of Dunes and a Tower, 1670s.jpg|center|200px]] | label = Beachscape with a View of Dunes and a Tower | p571 = 1670s | p195 = Agnes Etherington Art Centre<br/>Bader collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - River Landscape with Beach, c. 1660.jpg|center|200px]] | label = River Landscape with Beach | p571 = 1660 | p195 = Agnes Etherington Art Centre<br/>Bader collection }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Jacob van Ruisdael - River in the Forest, Museo de Arte de Ponce.jpg|center|200px]] | label = River in the Forest | p571 = 1650 | p195 = [[Պոնսեի արվեստի թանգարան]] }} {{Wikidata list/Պատկերասրահ | p18 = [[Պատկեր:Ruisdael hilly landscape with Bentheim castle IMG 6253.jpg|center|200px]] | label = Hilly Landscape with a View of Bentheim Castle | p571 = 1650 | p195 = Karl and Magdelene Haberstock Stiftung }} {{Wikidata list end}} == Աղբյուրներ == {{Commonscat|Paintings by Jacob van Ruisdael}} * [[:Commons:Jacob van Ruisdael exhibition 1981-1982|Jacob van Ruisdael, Exhibition catalog Mauritshuis and Fogg Art Museum]], by Seymour Slive, Hendrik Richard Hoetink, Mark Greenberg, Meulenhoff/Landshoff, 1981 * [[:Commons:Jacob van Ruisdael catalog raisonné, 1991|Jacob van Ruisdael, catalog raisonné]] by E. John Walford, Yale University Press, 1991 *''[[:Commons:Jacob van Ruisdael catalog raisonné, 2001|Jacob van Ruisdael: A Complete Catalogue of His Paintings, Drawings, and Etchings]], a catalog raisonné with +/- 700 paintings, 130+ drawings, and 13 etchings by Seymour Slive, Yale University Press, New Haven, CT, 2001 *''[[:Commons:Jacob van Ruisdael exhibition 2005-2006|Jacob van Ruisdael: Master of Landscape]], Exhibition catalog Los Angeles County Museum of Art, Philadelphia Museum of Art, and Royal Academy of Arts, London, by Seymour Slive, 2005-2006 * [https://rkd.nl/en/explore/artists/68835 Jacob van Ruisdael] in the [[RKD]] eiufojb6l3om1igof68qeh3x361phgc 0 943322 10940286 10719889 2026-10-11T14:11:01Z Armineaghayan 25187 /* Կենսագրություն */ 10940286 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | բնագիր անուն = Steven Chu }} '''Սթիվեն Չու''' ({{lang-en|Steven Chu}}, {{ԱԾ}}), [[ԱՄՆ|ամերիկացի]] [[ֆիզիկոս]], աշխատել է [[Կալիֆոռնիայի համալսարան (Բերկլի)|Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարան]]ում։ 1997 թվականի [[Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ]]ի դափնեկիր, մրցանակը ստացել է համատեղ [[Ուիլիամ Դենիել Ֆիլիպս|Ուիլիամ Ֆիլիպս]]ի և [[Կլոդ Կոեն-Թուննիջի]]ի հետ «լազերի լույսով ատոմների սառեցման և որսման մեթոդների մշակման համար»<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Նոբելյան կոմիտեի կայքում 1997 թվականի ֆիզիկայի բնագավառում մրցանակի մասին տեղեկություն] {{ref-en}}</ref>։ Սթենֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր<ref name="chemistryworld.com">[https://www.chemistryworld.com/news/nobelist-steven-chu-is-aaass-new-president-elect/3008521.article Nobelist Steven Chu is AAAS’s new president-elect | News | Chemistry World>]</ref>: Այս մեթոդը կիրառվում է ճշգրիտ ատոմային ժամացույցների նախագծման, ինչպես նաև տեղաբաշխման և տիեզերական նավավարության մեջ։ 2009 թվականի հունվարի 21-ին ԱՄՆ նախագահ [[Բարաք Օբամա]]ն նշանակեց Սթիվեն Չու-ին [[ԱՄՆ Էներգետիկայի նախարար]]ի պաշտոնում, այս պաշտոնը Չուն զբաղեցրել է մինչև 2013 թվականի ապրիլի 22-ը։ Չուն [[ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիա]]յի, [[ԱՄՆ արվեստի և գիտությունների ակադեմիա]]յի, [[Ամերիկյան փիլիսոփայական միություն|Ամերիկյան փիլիսոփայական միության]] անդամ է, ինչպես նաև հանդիսանում է Չինաստանի, Կորեայի, Բելառուսիայի գիտությունների ակադեմիաների և Լոնդոնյան թագավորական միության արտասահմանյան անդամ<ref>[http://nasb.gov.by/rus/news/2916/ В НАН Беларуси состоялись выборы иностранных членов Национальной академии наук Беларуси]</ref>։ == Կենսագրություն == Ծնվել է գիտնականների ընտանիքում։ Հայրը իր գիտական կոչումը ստացել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում, եղել է [[Սենտ-Լուիսի Վաշինգտոնյան համալսարան]]ի և [[Բրուքլինի պոլիտեխնիկական ինստիտուտ]]ի քիմիայի տեխնոլոգիաների դասախոս, մայրը եղել է տնտեսագետ։ Ավագ եղբայրը՝ Գիլբերտ Չուն Սթենֆորդի համալսարանում պրոֆեսոր է և հետազոտող բիոքիմիայի և բժշկության ասպարեզում։ Սթիվեն Չուն ավարտել է [[Ռոչեստերի համալսարան]]ը 1970 թվականին, և ստացել մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի բակալավրի աստիճան։ 1976 թվականին ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան ֆիզիկայի բնագավառում [[Կալիֆոռնիայի համալսարան (Բերկլի)|Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարան]]ում։ Որոշ ժամանակ աշխատել է [[Բելլի լաբորատորիա]]ներում։ 1987 թվականին դարձել է Սթենֆորդի համալսարանի ֆիզիկայի պրոֆեսոր, ղեկավարել է համալսարանի ֆիզիկայի ամբիոնը 1990-1993 և 1999-2001 թվականներին։ 2004 թվականի օգոստոսին նշանակվել է Լորենս Բերքլիի ազգային լաբորատորիայի տնօրեն։ 2009 թվականին նշանակվել է ԱՄՆ էներգետիկայի նախարարի պաշտոնում նախագահ [[Բարաք Օբամա]]յի վարչակարգում։ Դարձել է երկրորդ ծագումնաբանությամբ չինացին, որը զբաղեցրել է ԱՄՆ նախարարի պաշտոն ([[Էլեյն Լան Չաո]]ից հետո)։ Չուն չցանկացավ մնալ նախագահի երկրորդ ժամանակաշրջանի ընթացքում զբաղեցրած պաշտոնին, և հրաժարական տվեց 2013 թվականի ապրիլի 22-ին։ [[Պատկեր:President Obama and Secretary Chu.jpg|200 px|thumb|right|Սթիվեն Չուն և Բարաք Օբաման 2009 թվականի փետրվարի 9]] 2019 թվականի համար ընտրվել է Ամերիկյան գիտության աջակցության միության նախագահ<ref name="chemistryworld.com"/>. 2016 թվականին, այլ նոբելյան մրցանակի դափնեկիրների հետ ստորագրել է բաց նամակ ուղղված [[Գրինփիս]]-ին, [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|Միավորված ազգերի կազմակերպությանը]] և աշխարհի պետությունների կառավարություններին, որը կոչ էր անում դադարեցնել պայքարը [[Գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմ]]ների դեմ<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/ 107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs]</ref><ref>[http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)]</ref><ref>[http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html Նամակը ստորագրող նոբելյան դափնեկիրների ցանկ]</ref>։ == Մրցանակներ == Մյուս մրցանակների հետ միասին ստացել է՝ * Հերբերտ Պ. Բրոյդայի մրցանակ (1987) * Ռիխտմայերի հիշատակի մրցանակ (1990) * [[Թագավոր Ֆայսալի միջազգային մրցանակ]] (1993) * Լազերային ֆիզիկայի Արտուր Շավլովի մրցանակ (1994) * [[Գումբոլդտի մրցանակ]] (1995) * [[Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ]] (1997) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Արտաքին հղումներ== * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/chu/facts/ Սթիվեն Չուի ինքնակենսագրությունը Նոբելյան կոմիտեի կայքում]{{ref-en}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/chu/lecture/ Սթիվեն Չուի Նոբելյան դասախոսությունը]{{ref-en}} * [https://profiles.stanford.edu/steve-chu Սթիվեն Չուի էջը Սթենֆորդի համալսարանի կայքում]{{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ}} {{DEFAULTSORT:Չու, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կլիմայական ակտիվիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ]] kqzmr6wml1il6flgizrjeah7nxd9z4k 10940287 10940286 2026-10-11T14:12:39Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]] 10940287 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | բնագիր անուն = Steven Chu }} '''Սթիվեն Չու''' ({{lang-en|Steven Chu}}, {{ԱԾ}}), [[ԱՄՆ|ամերիկացի]] [[ֆիզիկոս]], աշխատել է [[Կալիֆոռնիայի համալսարան (Բերկլի)|Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարան]]ում։ 1997 թվականի [[Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ]]ի դափնեկիր, մրցանակը ստացել է համատեղ [[Ուիլիամ Դենիել Ֆիլիպս|Ուիլիամ Ֆիլիպս]]ի և [[Կլոդ Կոեն-Թուննիջի]]ի հետ «լազերի լույսով ատոմների սառեցման և որսման մեթոդների մշակման համար»<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Նոբելյան կոմիտեի կայքում 1997 թվականի ֆիզիկայի բնագավառում մրցանակի մասին տեղեկություն] {{ref-en}}</ref>։ Սթենֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր<ref name="chemistryworld.com">[https://www.chemistryworld.com/news/nobelist-steven-chu-is-aaass-new-president-elect/3008521.article Nobelist Steven Chu is AAAS’s new president-elect | News | Chemistry World>]</ref>: Այս մեթոդը կիրառվում է ճշգրիտ ատոմային ժամացույցների նախագծման, ինչպես նաև տեղաբաշխման և տիեզերական նավավարության մեջ։ 2009 թվականի հունվարի 21-ին ԱՄՆ նախագահ [[Բարաք Օբամա]]ն նշանակեց Սթիվեն Չու-ին [[ԱՄՆ Էներգետիկայի նախարար]]ի պաշտոնում, այս պաշտոնը Չուն զբաղեցրել է մինչև 2013 թվականի ապրիլի 22-ը։ Չուն [[ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիա]]յի, [[ԱՄՆ արվեստի և գիտությունների ակադեմիա]]յի, [[Ամերիկյան փիլիսոփայական միություն|Ամերիկյան փիլիսոփայական միության]] անդամ է, ինչպես նաև հանդիսանում է Չինաստանի, Կորեայի, Բելառուսիայի գիտությունների ակադեմիաների և Լոնդոնյան թագավորական միության արտասահմանյան անդամ<ref>[http://nasb.gov.by/rus/news/2916/ В НАН Беларуси состоялись выборы иностранных членов Национальной академии наук Беларуси]</ref>։ == Կենսագրություն == Ծնվել է գիտնականների ընտանիքում։ Հայրը իր գիտական կոչումը ստացել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում, եղել է [[Սենտ-Լուիսի Վաշինգտոնյան համալսարան]]ի և [[Բրուքլինի պոլիտեխնիկական ինստիտուտ]]ի քիմիայի տեխնոլոգիաների դասախոս, մայրը եղել է տնտեսագետ։ Ավագ եղբայրը՝ Գիլբերտ Չուն Սթենֆորդի համալսարանում պրոֆեսոր է և հետազոտող բիոքիմիայի և բժշկության ասպարեզում։ Սթիվեն Չուն ավարտել է [[Ռոչեստերի համալսարան]]ը 1970 թվականին, և ստացել մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի բակալավրի աստիճան։ 1976 թվականին ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան ֆիզիկայի բնագավառում [[Կալիֆոռնիայի համալսարան (Բերկլի)|Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարան]]ում։ Որոշ ժամանակ աշխատել է [[Բելլի լաբորատորիա]]ներում։ 1987 թվականին դարձել է Սթենֆորդի համալսարանի ֆիզիկայի պրոֆեսոր, ղեկավարել է համալսարանի ֆիզիկայի ամբիոնը 1990-1993 և 1999-2001 թվականներին։ 2004 թվականի օգոստոսին նշանակվել է Լորենս Բերքլիի ազգային լաբորատորիայի տնօրեն։ 2009 թվականին նշանակվել է ԱՄՆ էներգետիկայի նախարարի պաշտոնում նախագահ [[Բարաք Օբամա]]յի վարչակարգում։ Դարձել է երկրորդ ծագումնաբանությամբ չինացին, որը զբաղեցրել է ԱՄՆ նախարարի պաշտոն ([[Էլեյն Լան Չաո]]ից հետո)։ Չուն չցանկացավ մնալ նախագահի երկրորդ ժամանակաշրջանի ընթացքում զբաղեցրած պաշտոնին, և հրաժարական տվեց 2013 թվականի ապրիլի 22-ին։ [[Պատկեր:President Obama and Secretary Chu.jpg|200 px|thumb|right|Սթիվեն Չուն և Բարաք Օբաման 2009 թվականի փետրվարի 9]] 2019 թվականի համար ընտրվել է Ամերիկյան գիտության աջակցության միության նախագահ<ref name="chemistryworld.com"/>. 2016 թվականին, այլ նոբելյան մրցանակի դափնեկիրների հետ ստորագրել է բաց նամակ ուղղված [[Գրինփիս]]-ին, [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|Միավորված ազգերի կազմակերպությանը]] և աշխարհի պետությունների կառավարություններին, որը կոչ էր անում դադարեցնել պայքարը [[Գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմ]]ների դեմ<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/ 107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs]</ref><ref>[http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)]</ref><ref>[http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html Նամակը ստորագրող նոբելյան դափնեկիրների ցանկ]</ref>։ == Մրցանակներ == Մյուս մրցանակների հետ միասին ստացել է՝ * Հերբերտ Պ. Բրոյդայի մրցանակ (1987) * Ռիխտմայերի հիշատակի մրցանակ (1990) * [[Թագավոր Ֆայսալի միջազգային մրցանակ]] (1993) * Լազերային ֆիզիկայի Արտուր Շավլովի մրցանակ (1994) * [[Գումբոլդտի մրցանակ]] (1995) * [[Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ]] (1997) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Արտաքին հղումներ== * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/chu/facts/ Սթիվեն Չուի ինքնակենսագրությունը Նոբելյան կոմիտեի կայքում]{{ref-en}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/chu/lecture/ Սթիվեն Չուի Նոբելյան դասախոսությունը]{{ref-en}} * [https://profiles.stanford.edu/steve-chu Սթիվեն Չուի էջը Սթենֆորդի համալսարանի կայքում]{{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ}} {{DEFAULTSORT:Չու, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կլիմայական ակտիվիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]] 7jjhxx1pf7r7xxvmok9myed15r16l1z 10940288 10940287 2026-10-11T14:13:09Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940288 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | բնագիր անուն = Steven Chu }} '''Սթիվեն Չու''' ({{lang-en|Steven Chu}}, {{ԱԾ}}), [[ԱՄՆ|ամերիկացի]] [[ֆիզիկոս]], աշխատել է [[Կալիֆոռնիայի համալսարան (Բերկլի)|Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարան]]ում։ 1997 թվականի [[Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ]]ի դափնեկիր, մրցանակը ստացել է համատեղ [[Ուիլիամ Դենիել Ֆիլիպս|Ուիլիամ Ֆիլիպս]]ի և [[Կլոդ Կոեն-Թուննիջի]]ի հետ «լազերի լույսով ատոմների սառեցման և որսման մեթոդների մշակման համար»<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Նոբելյան կոմիտեի կայքում 1997 թվականի ֆիզիկայի բնագավառում մրցանակի մասին տեղեկություն] {{ref-en}}</ref>։ Սթենֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր<ref name="chemistryworld.com">[https://www.chemistryworld.com/news/nobelist-steven-chu-is-aaass-new-president-elect/3008521.article Nobelist Steven Chu is AAAS’s new president-elect | News | Chemistry World>]</ref>: Այս մեթոդը կիրառվում է ճշգրիտ ատոմային ժամացույցների նախագծման, ինչպես նաև տեղաբաշխման և տիեզերական նավավարության մեջ։ 2009 թվականի հունվարի 21-ին ԱՄՆ նախագահ [[Բարաք Օբամա]]ն նշանակեց Սթիվեն Չու-ին [[ԱՄՆ Էներգետիկայի նախարար]]ի պաշտոնում, այս պաշտոնը Չուն զբաղեցրել է մինչև 2013 թվականի ապրիլի 22-ը։ Չուն [[ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիա]]յի, [[ԱՄՆ արվեստի և գիտությունների ակադեմիա]]յի, [[Ամերիկյան փիլիսոփայական միություն|Ամերիկյան փիլիսոփայական միության]] անդամ է, ինչպես նաև հանդիսանում է Չինաստանի, Կորեայի, Բելառուսիայի գիտությունների ակադեմիաների և Լոնդոնյան թագավորական միության արտասահմանյան անդամ<ref>[http://nasb.gov.by/rus/news/2916/ В НАН Беларуси состоялись выборы иностранных членов Национальной академии наук Беларуси]</ref>։ == Կենսագրություն == Ծնվել է գիտնականների ընտանիքում։ Հայրը իր գիտական կոչումը ստացել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում, եղել է [[Սենտ-Լուիսի Վաշինգտոնյան համալսարան]]ի և [[Բրուքլինի պոլիտեխնիկական ինստիտուտ]]ի քիմիայի տեխնոլոգիաների դասախոս, մայրը եղել է տնտեսագետ։ Ավագ եղբայրը՝ Գիլբերտ Չուն Սթենֆորդի համալսարանում պրոֆեսոր է և հետազոտող բիոքիմիայի և բժշկության ասպարեզում։ Սթիվեն Չուն ավարտել է [[Ռոչեստերի համալսարան]]ը 1970 թվականին, և ստացել մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի բակալավրի աստիճան։ 1976 թվականին ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան ֆիզիկայի բնագավառում [[Կալիֆոռնիայի համալսարան (Բերկլի)|Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարան]]ում։ Որոշ ժամանակ աշխատել է [[Բելլի լաբորատորիա]]ներում։ 1987 թվականին դարձել է Սթենֆորդի համալսարանի ֆիզիկայի պրոֆեսոր, ղեկավարել է համալսարանի ֆիզիկայի ամբիոնը 1990-1993 և 1999-2001 թվականներին։ 2004 թվականի օգոստոսին նշանակվել է Լորենս Բերքլիի ազգային լաբորատորիայի տնօրեն։ 2009 թվականին նշանակվել է ԱՄՆ էներգետիկայի նախարարի պաշտոնում նախագահ [[Բարաք Օբամա]]յի վարչակարգում։ Դարձել է երկրորդ ծագումնաբանությամբ չինացին, որը զբաղեցրել է ԱՄՆ նախարարի պաշտոն ([[Էլեյն Լան Չաո]]ից հետո)։ Չուն չցանկացավ մնալ նախագահի երկրորդ ժամանակաշրջանի ընթացքում զբաղեցրած պաշտոնին, և հրաժարական տվեց 2013 թվականի ապրիլի 22-ին։ [[Պատկեր:President Obama and Secretary Chu.jpg|200 px|thumb|right|Սթիվեն Չուն և Բարաք Օբաման 2009 թվականի փետրվարի 9]] 2019 թվականի համար ընտրվել է Ամերիկյան գիտության աջակցության միության նախագահ<ref name="chemistryworld.com"/>. 2016 թվականին, այլ նոբելյան մրցանակի դափնեկիրների հետ ստորագրել է բաց նամակ ուղղված [[Գրինփիս]]-ին, [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|Միավորված ազգերի կազմակերպությանը]] և աշխարհի պետությունների կառավարություններին, որը կոչ էր անում դադարեցնել պայքարը [[Գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմ]]ների դեմ<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/ 107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs]</ref><ref>[http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)]</ref><ref>[http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html Նամակը ստորագրող նոբելյան դափնեկիրների ցանկ]</ref>։ == Մրցանակներ == Մյուս մրցանակների հետ միասին ստացել է՝ * Հերբերտ Պ. Բրոյդայի մրցանակ (1987) * Ռիխտմայերի հիշատակի մրցանակ (1990) * [[Թագավոր Ֆայսալի միջազգային մրցանակ]] (1993) * Լազերային ֆիզիկայի Արտուր Շավլովի մրցանակ (1994) * [[Գումբոլդտի մրցանակ]] (1995) * [[Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ]] (1997) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Արտաքին հղումներ== * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/chu/facts/ Սթիվեն Չուի ինքնակենսագրությունը Նոբելյան կոմիտեի կայքում]{{ref-en}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/chu/lecture/ Սթիվեն Չուի Նոբելյան դասախոսությունը]{{ref-en}} * [https://profiles.stanford.edu/steve-chu Սթիվեն Չուի էջը Սթենֆորդի համալսարանի կայքում]{{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ}} {{DEFAULTSORT:Չու, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կլիմայական ակտիվիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ]] nbz672d9nph0px47b5f5ecko0t6rpa9 0 962426 10940282 9613353 2026-10-11T14:00:30Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի բանկիրներ]], [[Կատեգորիա:Կառավարության պաշտոնյաներ]] 10940282 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ | տիտղոս = {{դրոշավորում|ԱՄՆ}} Ֆինանսների նախարար | կարգ = 77 | դրոշ = Seal of the United States Department of the Treasury.svg | կառավարման սկիզբ = 2017 թվականի փետրվարի 13 | կառավարման ավարտ = | կառավարման ժամանակ = | նախորդող = [[Ջեյկոբ Լյու]]<br>Ադամ Զուբին | դրոշ_2 = Flag of the United States (Pantone).svg }} {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=10 USD 2017 obverse.jpg|դիրք=right|ստորագրություն = Ստորագրությունը բանկնոտի վրա |լայնք=300|ընդհանուր=1829|վերև=550|աջ=340|ներքև=135|ձախ=1250}} '''Սթիվեն Թյորներ Մնուչին''' (բնօրինակ ազգանունը՝ Մնուխին, ինքն արտասանում է Մենուշին {{IPAc-en <!--|audio=Mnuchin.ogg--> |m|ə|ˈ|n|uː|ʃ|ɪ|n}}<ref>{{Cite interview |interviewer=Becky Quick |title=Treasury Secretary Steve Mnuchin goes one-on-one with CNBC |url=https://www.cnbc.com/video/2017/02/23/treasury-secretary-steve-mnuchin-goes-one-on-one-with-cnbc.html |url-status=live |publisher=CNBC |date=2017 թ․ փետրվարի 23 |accessdate=2017 թ․ հոկտեմբերի 2 |archivedate=2017 թ․ հոկտեմբերի 2 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171002220351/https://www.cnbc.com/video/2017/02/23/treasury-secretary-steve-mnuchin-goes-one-on-one-with-cnbc.html |df=mdy-all |subject=Steven Mnuchin}}</ref>, {{lang-en|Steven Terner Mnuchin}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի ձեռնարկատեր, «Goldman Sachs» բանկի նախկին աշխատակից։ [[Դոնալդ Թրամփ]]ի հաղթանակից հետո ընտրված նախագահի կաբինետում նշանակվել է [[Ֆինանսներ]]ի նախարար։ 2017 թվականի փետրվարի 13-ից [[Միացյալ Նահանգներ]]ի Ֆինանսների նախարարն է։ == Կենսագրություն == Ծնվել է հրեական ընտանիքում։ Մնուչինի նախնիները [[Ռուսաստան]]ից հրեական ներգաղթյալներ էին<ref>{{Cite web |last1=Gilad |first1=Elon |title=How Steven Mnuchin Got His Unusual Name |url=http://www.haaretz.com/world-news/u-s-election-2016/.premium-1.756536 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170216071750/http://www.haaretz.com/world-news/u-s-election-2016/.premium-1.756536 |archivedate=2017 թ․ փետրվարի 16 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 16 |website=Haaretz |df=mdy-all}}</ref>։ Ավարտել է [[Եյլի համալսարան]]ը, որտեղ հանրակացարանի սենյակը կիսել է ապագա նախագահի և «Sears» ընկերության հիմնական բաժնետեր Էդվարդ Լամփերտի հետ։ 1985-2002 թվականներին Մնուչինն աշխատել է «Goldman Sachs» բանկում՝ հասնելով փոխնախագահի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների գծով տնօրենի պաշտոններին և վաստակելով 40 միլիոն դոլար։ Այնուհետև աշխատել է Լամփերտի ESL [[հեջ ֆոնդեր]]ում։ Մի քանի ամիս անց զբաղեցրել է «SFM Capital Management» հեջ ֆոնդերի գլխավոր տնօրենի պաշտոնը, որում [[Ջորջ Սորոս]]ը ներդրել է 1 միլիարդ դոլար։ Որոշ ժամանակ անց Մնուչինը Չիպ Զիլիգի և Դենիել Նիդիչի հետ հիմնել է «Dune Capital» ընկերությունը, որը 2006 թվականին զբաղվել է կինոարտադրության ֆինանսավորմամբ։ 2007 թվականին ընկերությունը 500 միլիոն դոլարի պայմանագիր է կնքել «[[20th Century Fox]]» կինոընկերության հետ՝ ներդրումներ կատարելով «[[Ավատար (ֆիլմ, 2009)|Ավատար]]» ֆիլմի և «[[Իքս մարդիկ (ֆիլմաշար)|Իքս մարդիկ]]» ֆիլմաշարից որոշ ֆիլմերի նկարահանումներում։ Ավելի ուշ «Dune»-ը պայմանագիր է կնքել «[[Warner Bros.|Warner Brothers]]»-ի հետ։ 2013 թվականին Մնուչինը միացրել է բիզնեսը Բրեթ Ռաթների և Ջեյմս Փաքերի հետ, և այդ միավորման արդյունքում ստեղծվել է «RatPac-Dune Entertainment» ընկերությունը։ Այն ֆինանսավորել է «[[Ամերիկացի դիպուկահարը (ֆիլմ)|Ամերիկացի դիպուկահարը]]» և «[[Խելագար Մաքս․ զայրույթի ճանապարհը]]» ֆիլմերը։ 2014 թվականին ներդրել է «Relativity Media»-ում, բայց 2015 թվականին՝ մինչև այդ ընկերության սնանկության ընթացակարգի սկսվելը, հասցրել է դուրս գալ կապիտալից<ref>{{Cite web |author=Paul Bond |date=2016 թ․ մայիսի 5 |title=Donald Trump Taps Steven Mnuchin for Finance Chair |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/donald-trump-taps-steven-mnuchin-891142 |accessdate=2016 թ․ նոյեմբերի 17 |publisher=Hollywood Reporter |lang=en}}</ref>։ 2016 թվականին Մնուչինը ղեկավարել է [[Դոնալդ Թրամփի նախագահական քարոզարշավ]]ի ֆինանսները, իսկ նույն տարվա նոյեմբերին մամուլն սկսել է նրան համարել ընտրված նախագահի ապագա աշխատասենյակում ֆինանսների նախարարի պաշտոնի հնարավոր թեկնածուներից մեկը<ref>{{Cite web |author=Portia Crowe |date=2016 թ․ նոյեմբերի 14 |title=REPORT: Trump team's top pick for Treasury secretary is an ex-Goldman Sachs banker |url=http://www.businessinsider.com/trump-targets-steven-mnuchin-for-treasury-secretary-2016-11 |accessdate=2016 թ․ նոյեմբերի 17 |publisher=Business Insider |lang=en}}</ref>։ 2016 թվականի նոյեմբերի 30-ին Թրամփը պաշտոնապես հայտարարել է Ֆինանսների նախարարի պաշտոնում հաստատվելու համար Մնուչինի թեկնածությունը [[ԱՄՆ Սենատ|Սենատ]]ին ներկայացնելու մտադրության մասին<ref>{{Cite web |author=Elizabeth Gurdus |date=2016 թ․ նոյեմբերի 30 |title=EXCLUSIVE: Steve Mnuchin says there will be 'no absolute tax cut for the upper class' |url=https://www.cnbc.com/2016/11/30/exclusive-steve-mnuchin-no-absolute-tax-cut-for-the-upper-class.html |accessdate=2016 թ․ դեկտեմբերի 1 |publisher=CNBC |lang=en}}</ref>։ 2017 թվականի փետրվարի 13-ին Սենատը 53 կողմ և 47 դեմ ձայնով հաստատել է Մնուչինի նշանակումը։ Քննարկման ժամանակ խիստ քննադատության է ենթարկվել Մնուչինի անցյալը, որը կապված Է [[Ուոլ Սթրիթ]]ում նրա երկարատև գործունեության հետ։ Մասնավորապես, [[Նյու Ջերսի]]ից սենատոր-[[ԱՄՆ դեմոկրատական կուսակցություն|դեմոկրատ]] [[Ռոբերտ Մենենդես]]ը հայտնել է․ {{քաղվածք|Նա այն կորպորատիվ հարձակվող կլանի մի մասն էր, որը ծնկի բերեց մեր տնտեսությունը<ref>{{Cite web |author=Alan Rappeport |date=2017 թ․ փետրվարի 13 |title=Steven Mnuchin Is Confirmed as Treasury Secretary |url=https://www.nytimes.com/2017/02/13/us/politics/steven-mnuchin-confirmed-treasury-secretary.html?hp&action=click&pgtype=Homepage&clickSource=story-heading&module=a-lede-package-region&region=top-news&WT.nav=top-news&_r=0 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 13 |publisher=The New York Times |lang=en}}</ref>։|}} {{oq|en|– He was part of the cadre of corporate raiders that brought our economy to its knees.}} == Ընտանիք == Սթիվեն Մնուչինը Նյու Յորքից Էլեն Թյորներ-Քուփերի և [[Կոնեկտիկուտ]] նահանգի Վաշինգտոն քաղաքից Ռոբերտ Մնուչինի որդին է։ Էլեն Թյորներն զբաղեցրել է [[Սողոմոն Գուգենհայմի թանգարան]]ի տնօրենների միջազգային խորհրդի փոխնախագահի և արվեստին աջակցող Բիրդ Հոֆմանի հիմնադրամի ({{lang-en|Byrd Hoffman Foundation}}) տնօրենի պաշտոնները։ Ռոբերտ Մնուչինը նախկինում եղել է «Goldman Sachs»-ի հիմնական պարտնյորը, Նյու Յորքի «c&M Arts» պատկերասրահի սեփականատերը։ Ռոբերտն ու նրա երկրորդ կինը՝ Ադրիանան, նաև Վաշինգտոնի (Կոնեկտիկուտ) «Mayflower Inn» հյուրանոցի սեփականատերն են, իսկ Ադրիանան Նյու Յորքի [[Ամերիկյան արվեստի Ուիթնի թանգարան]]ի հոգաբարձական խորհրդի անդամ է։ 1999 թվականին Սթիվեն Մնուչինն ամուսնացել է «Launch Media» ընկերության փոխնախագահ Հեզեր Քրոսբիի հետ ({{lang-en|''Heather deForest Crosby''}})<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Heather_(given_name)&oldid=814518110 |заглавие=Heather (given name) |год=2017-12-09 |язык=en |издание=Wikipedia}}</ref><ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://www.thefreedictionary.com/heather |заглавие=heather |издание=The Free Dictionary}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=1999 թ․ սեպտեմբերի 26 |title=WEDDINGS; Heather Crosby, Steven Mnuchin |url=https://www.nytimes.com/1999/09/26/style/weddings-heather-crosby-steven-mnuchin.html |accessdate=2016 թ․ նոյեմբերի 17 |publisher=The New York Times |lang=en}}</ref>։ 2014 թվականին զույգը բաժանվել է։ 2016 թվականին Մնուչինը նշանադրվել է Մեծ Բրիտանիայում ծնված դերասանուհի Լուիզա Լինթոնի հետ, որը [[Զամբիա]]յում իր կյանքի մասին հուշագրությունների հրապարակումից հետո հայտնվել է աղմկահարույց սկանդալի կիզակետում<ref>{{Cite web |author=Callum Mason |date=2016 թ․ նոյեմբերի 17 |title=Scots actress Linton tipped for move to White House |url=https://www.deadlinenews.co.uk/2016/11/17/scots-actress-linton-tipped-move-doghouse-trumps-white-house/ |accessdate=2016 թ․ նոյեմբերի 17 |publisher=DeadlineNews |lang=en}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{Cite web |title=Steven Terner Mnuchin |url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=1492034&privcapId=2522804 |accessdate=2016 թ․ նոյեմբերի 17 |publisher=[[Bloomberg]] |lang=en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Մնուչին, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցության անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ձեռնարկատերեր]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի միլիարդատերեր]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:Դոնալդ Թրամփի նախագահություն]] [[Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ֆինանսների նախարարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բանկիրներ]] [[Կատեգորիա:Կառավարության պաշտոնյաներ]] qx8ytommsm4drg2nuypfvh8c7him6m7 2 966964 10940300 10939680 2026-10-11T15:31:06Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 10940300 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Cows grazing under the african sun.jpg|thumb|Հոլիստիկ կառավարումը մշակվել է որպես արածեցման կառավարման համար ռեսուրսների կառավարման մոտեցում]] {{ՎՏՔ}} '''Հոլիստիկ կառավարում''' [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] մեջ ([[հունարեն]] ''ὅλος holos'' բառից, որը նշանակում է «ամբողջ, ամբողջական, համընդհանուր, ամբողջականություն») ռեսուրսների կառավարման մոտեցում, որն ի սկզբանե մշակվել է Ալան Սեյվորիի կողմից<ref name="Sullivan">{{cite web|last=Sullivan|first=Preston|title=Holistic Management: A Whole-Farm Decision Making Framework|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296|work=The National Sustainable Agriculture Information Service - ATTRA|publisher=National Center for Appropriate Technology (NCAT)|access-date=16 April 2013|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329025842/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296}}</ref>՝ [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] [[Ռանչո|կառավարման]] համար<ref name="greenbiz">{{cite web|last=Coughlin|first=Chrissy|title=Allan Savory: How livestock can protect the land|date=10 March 2013 |url=http://www.greenbiz.com/blog/2013/03/10/allan-savory-how-livestock-can-protect-land|publisher=GreenBiz|access-date=5 April 2013}}</ref>։ [[Հոլիզմ|Հոլիստիկ]] կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193">{{cite book| title=Meat: A Benign Extravagance | first=Simon | last=Fairlie | publisher=Chelsea Green Publishing | year=2010 | isbn=978-1-60358-325-1 | pages=191–193 }}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը Holistic Management International կազմակերպության գրանցված [[Ապրանքանիշ|ապրանքանիշն]] է (որն այլևս կապված չէ Ալան Սեյվորիի հետ)։ Այն քննադատության է ենթարկվել բազմաթիվ հետազոտողների կողմից, որոնք պնդում են, որ այն ի վիճակի չէ ապահովել հայտարարված առավելությունները<ref>{{Cite journal |last1=Briske |first1=David D. |last2=Bestelmeyer |first2=Brandon T. |last3=Brown |first3=Joel R. |last4=Fuhlendorf |first4=Samuel D. |last5=Wayne Polley |first5=H. |date=2013-10-01 |title=The Savory Method Can Not Green Deserts or Reverse Climate Change: A response to the Allan Savory TED video |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0190052813500320 |journal=Rangelands |volume=35 |issue=5 |pages=72–74 |doi=10.2111/RANGELANDS-D-13-00044.1 |bibcode=2013Range..35...72B |issn=0190-0528|hdl=10150/639967 |s2cid=86573794 |hdl-access=free }}</ref><ref name=":0">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2014/aug/04/eat-more-meat-and-save-the-world-the-latest-implausible-farming-miracle |title=Eat more meat and save the world: the latest implausible farming miracle |last=Monbiot |first=George |author-link=George Monbiot |date=4 August 2014 |work=[[The Guardian]] |access-date=2018-10-28}}</ref>։ ==Սահմանում== «Հոլիստիկ կառավարումը» նկարագրում է ռեսուրսների կառավարման [[Համակարգային մոտեցում|համակարգային մտածողության մոտեցում]]։ Ի սկզբանե մշակվելով Ալան Սեյվորիի կողմից՝ այն այժմ հարմարեցվում է սոցիալական, էկոլոգիական և տնտեսական բարդ գործոններ ունեցող այլ համակարգերի կառավարման համար։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (HPG) նման է [[Խոտհարքաշրջանառություն|ռոտացիոն արածեցմանը]], սակայն տարբերվում է նրանով, որ ավելի հստակորեն ճանաչում է և գործնական շրջանակ տրամադրում էկոհամակարգային չորս հիմնական գործընթացներին հարմարվելու համար․ [[Ջրի շրջապտույտ|ջրի]] [[Ջրի շրջապտույտ|շրջապտույտ]]<ref name="auto">{{cite web| last1=Weber| first1=K T| last2=Gokhale| first2=B S| title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho| url=http://giscenter.isu.edu/research/projects/jae_soilmoisture.pdf| website=Elsevier| publisher=Journal of Arid Environments| access-date=13 April 2015}}</ref><ref name="dx">{{cite journal |last1=Teague |first1=W.R. |last2=Dowhower |first2=S.L. |last3=Baker |first3=S.A. |last4=Haile |first4=N. |last5=DeLaune |first5=P.B. |last6=Conover |first6=D.M. |year=2011 |title=Grazing Management Impacts on Vegetation, Soil Biota and Soil Chemical, Physical and Hydrological Properties in Tall Grass Prairie |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |url-status=live |journal=Agriculture, Ecosystems and Environment |volume=141 |issue=3–4 |pages=310–322 |bibcode=2011AgEE..141..310T |doi=10.1016/j.agee.2011.03.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001417/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref>, հանքանյութերի շրջապտույտ<ref>{{cite web | last=Sanjari G, Ghadiri H, Ciesiolka CAA, Yu B (2008) | title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland | publisher=Soil Research 46 (CSIRO Publishing), 348–358. | url=http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 | access-date=7 April 2013 | archive-date=27 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130927213634/http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 }}</ref><ref>{{cite web| last=Fairlie| first=Simon| title=Maximizing Soil Carbon Sequestration: Carbon Farming and Rotational Grazing| url=http://www.motherearthnews.com/sustainable-farming/soil-carbon-sequestration-rotational-grazing-ze0z1208zkon.aspx#axzz2PmJWctkM| work=Mother Earth News August 21, 2012| access-date=7 April 2013}}</ref>, ներառյալ [[Ածխածնի շրջանառություն|ածխածնի]] [[Ածխածնի շրջանառություն|շրջանառությունը]], էներգիայի հոսք և համայնքային դինամիկա (օրգանիզմների միջև փոխհարաբերությունները [[Էկոհամակարգ|էկոհամակարգում]])<ref>{{cite book| last=Archer| first=Steve, Fred E. Smeins| title=Grazing Management an ecological perspective edited by Rodney K Heitschmidt and Jerry W Stuth| page=Chapter 5| url=http://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1| access-date=2013-04-08| archive-date=2021-05-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20210514204439/https://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1}}</ref>՝ հավասար կարևորություն տալով անասնապահական արտադրությանն ու սոցիալական բարեկեցությանը։ Հոլիստիկ կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193" />։ === Գործողությունների համակարգ === Հոլիստիկ կառավարման որոշումների կայացման շրջանակը կիրառում է վեց հիմնական քայլ՝ ռեսուրսների կառավարումն ուղղորդելու համար<ref>{{cite web|last=Savory|first=Allan|title=Putting Holistic Management In Place|url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|work=Savory Institute|access-date=6 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111074423/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|archive-date=11 January 2012}}</ref><ref name="Sullivan" />․ #Սահմանել կառավարվող համակարգն ամբողջականությամբ։ Ոչ մի տարածք չպետք է դիտարկվի որպես մեկ արտադրանքի համակարգ։ Սահմանելով ամբողջությունը՝ մարդիկ ավելի լավ են կարողանում կառավարել։ Սա ներառում է առկա ռեսուրսների, այդ թվում՝ [[Ներդրումների կառավարում|ֆինանսական միջոցների]] բացահայտումը, որոնք գտնվում են կառավարչի տրամադրության տակ։ #Սահմանել, թե ինչ եք ցանկանում այժմ և ապագայում։ Սահմանել այն նպատակները, խնդիրներն ու գործողությունները, որոնք անհրաժեշտ են ցանկալի կյանքի որակն ապահովելու համար, ինչպես նաև որոշել, թե ինչպիսին պետք է լինի կյանքը սնուցող միջավայրը՝ այդ [[Կյանքի որակ|կյանքի որակը]] հեռավոր ապագայում պահպանելու համար։ #Հետևել էկոհամակարգի առողջության վաղագույն ցուցանիշներին։ Բացահայտել էկոհամակարգային այն ծառայությունները, որոնք խորը ազդեցություն ունեն ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղական միջավայրերում ապրող մարդկանց վրա, և գտնել դրանք հեշտությամբ վերահսկելու եղանակ։ Վատ գործող միջավայրի վաղ ցուցանիշի լավագույն օրինակներից մեկը բուսածածկույթից զուրկ հողակտորների առկայությունն է։ Ավելի լավ գործող միջավայրի ցուցանիշ է նոր ծլարձակող բույսերի տեսակային բազմազանությունը, ինչպես նաև վայրի բնության վերադարձը կամ աճը։ #Չսահմանափակել կիրառվող կառավարման գործիքները։ Բնական ռեսուրսների կառավարման ութ գործիքներն են՝ փողը/աշխատուժը, մարդկային ստեղծագործականությունը, արածեցումը, կենդանիների ազդեցությունը, կրակը, հանգիստը, կենդանի օրգանիզմները և գիտությունը/տեխնոլոգիան։ Հաջողության հասնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել այս բոլոր գործիքները հնարավորությունների առավելագույն չափով։ #Փորձարկել որոշումներն այնպիսի հարցադրումների միջոցով, որոնք նախագծված են ապահովելու, որ բոլոր որոշումները լինեն սոցիալապես, բնապահպանապես և ֆինանսապես հիմնավորված՝ ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հեռանկարում։ #Իրականացնել կանխարգելիչ մոնիտորինգ՝ նախքան կառավարվող համակարգում անհավասարակշռության խորացումը։ Այսպիսով, կառավարիչը կարող է արագորեն ձեռնարկել հարմարվողական, ուղղիչ գործողություններ՝ նախքան էկոհամակարգային ծառայությունների կորուստը։ Միշտ ենթադրել, որ ծրագիրը կատարյալ չէ, և կիրառել հետադարձ կապի մեխանիզմ, որը ներառում է ձախողման վաղագույն նշանների մոնիտորինգ, ճշգրտում և վերապլանավորում՝ ըստ անհրաժեշտության։ Այլ կերպ ասած՝ կիրառել «<nowiki/>[[wikt:canary in a coal mine|canary in a coal mine]]<nowiki/>» (վաղ ահազանգման) մոտեցումը։ === Չորս սկզբունք === Ալան Սեյվորին առանձնացրել է Հոլիստիկ կառավարման պլանավորված արածեցման չորս հիմնական սկզբունք, որոնք նպատակ ունեին օգտվել արածող կենդանիների մեծ հոտերի և դրանց գոյությունն ապահովող խոտածածկ տարածքների միջև առկա [[Սիմբիոզ|սիմբիոտիկ]] փոխհարաբերությունից<ref name="Savory 2012">{{cite web |last=Savory |first=Allan |title=Principles of Holistic Management, Empowering Caretakers of the Land |url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109072440/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-date=9 January 2012 |work=Savory Institute |access-date=6 April 2013}}</ref>․ # Բնությունը գործում է որպես ամբողջական համակեցություն՝ մարդկանց, կենդանիների և հողի միջև [[Մուտուալիզմ|մուտուալիստական]] փոխհարաբերություններով։ Եթե հեռացվի որևէ առանցքային տեսակ, ինչպիսիք են արածող մեծ հոտերը, կամ փոխվի դրանց վարքագիծը, ապա առաջանում է անսպասելի և լայնածավալ բացասական ազդեցություն շրջակա միջավայրի այլ ոլորտների վրա<ref name="Savory 2012" />։ # Չափազանց կարևոր է, որ գյուղատնտեսական պլանավորման ցանկացած համակարգ լինի բավականաչափ ճկուն՝ բնության բարդությանը հարմարվելու համար, քանի որ բոլոր միջավայրերը տարբեր են և ունեն մշտապես փոփոխվող տեղական պայմաններ։ # [[Ընտելացում|Ընտանի տեսակների]] կիրառմամբ [[Անասնաբուծություն|անասնաբուծությունը]] կարող է ծառայել որպես կորսված առանցքային տեսակների փոխարինիչ։ Այդպիսով, բնությունը նմանակող եղանակով պատշաճ կառավարման դեպքում գյուղատնտեսությունը կարող է վերականգնել հողը և նույնիսկ օգուտ բերել վայրի բնությանը՝ միաժամանակ օգտակար լինելով մարդկանց<ref name="Savory 2012" />։ # Ժամանակը և ժամկետների ընտրությունը հողօգտագործման պլանավորման կարևորագույն գործոններն են։ Ոչ միայն չափազանց կարևոր է հասկանալ, թե որքան ժամանակ պետք է օգտագործել հողը գյուղատնտեսության համար և որքան ժամանակ տրամադրել հողի հանգստին, այլև նույնքան կարևոր է հստակ գիտակցել, թե կոնկրետ երբ և որտեղ է հողը պատրաստ այդ օգտագործմանն ու հանգստին<ref name="Savory 2012" />։ == Ստեղծման պատմություն == Հոլիստիկ պլանավորված [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] գաղափարը 1960-ական թվականներին մշակել է վայրի բնության կենսաբան Ալան Սեյվորին՝ իր հայրենի Հարավային Ռոդեզիայում։ Նա նպատակ ուներ հասկանալ [[Անապատացում|անապատացման]] խնդիրը [[Շրջակա միջավայրի պահպանության շարժում|բնապահպանական]] ավելի լայն շարժման համատեքստում։ Կրելով Անդրե Վուազենի աշխատանքների ազդեցությունը<ref>{{cite book |last=Voisin|first=André |author-link=André Voisin |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}</ref><ref>{{cite book |last=Voisin |first=André |author2=Lecomte, Antoine |title=Rational grazing, the meeting of cow and grass: a manual of grass productivity |year=1962 |publisher=C. Lockwood LTD, London}}</ref>՝ նա առաջ է քաշել այն վարկածը, որ անապատների տարածումը, վայրի բնության կորուստը և դրա հետևանքով մարդկանց աղքատացումը պայմանավորված էին արածող խոշոր կենդանիների բնական հոտերի կրճատմամբ և, առավել ևս, պահպանված սակավաթիվ հոտերի վարքագծի փոփոխությամբ։ Սեյվորին նաև ենթադրել է, որ [[Գյուղատնտեսական կենդանիներ|գյուղատնտեսական կենդանիները]] կարող են փոխարինել բնական հոտերին՝ ապահովելով կարևոր [[էկոհամակարգային ծառայություններ]], ինչպիսին է սննդանյութերի շրջանառությունը<ref>{{cite web|last=Retallack|first=Gregory|title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling|url=http://blogs.uoregon.edu/gregr/files/2013/07/grasslandscooling-nhslkh.pdf|work=The University of Chicago|publisher=The Journal of Geology|access-date=21 October 2013}}</ref><ref>{{cite book |last= Voisin|first= André |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}.</ref>։ Թեև անասնապահները նկատել էին, որ [[Խոտհարքաշրջանառություն|խոտհարքաշրջանառության]] համակարգերը կարող են կիրառելի լինել անասնապահական նպատակներով, գիտական փորձերը ցույց են տվել, որ դրանք պարտադիր չէ, որ լուծեն [[Էկոլոգիա|էկոլոգիական]] այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսին է [[Անապատացում|անապատացումը]]։ Ըստ Սեյվորիի՝ անհրաժեշտ էր խոտածածկ տարածքների համակարգերի կառավարման ավելի համապարփակ շրջանակ՝ հարմարվողական, հոլիստիկ կառավարման պլան։ Այդ իսկ պատճառով Հոլիստիկ կառավարումն օգտագործվել է որպես ամբողջական ֆերմայի/ռանչոյի պլանավորման գործիք[https://www.canr.msu.edu/foodsystems/uploads/files/holistic.pdf]։ 1984 թվականին նա հիմնադրել է Հոլիստիկ ռեսուրսների կառավարման կենտրոնը (Center for Holistic Resource Management), որը հետագայում վերանվանվել է «Holistic Management International»<ref>{{Cite web |title=Holistic Management International {{!}} Healthy Land. Healthy Food. Healthy Lives.® |url=https://www.holisticmanagement.org/ |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ Շատ տարածաշրջաններում արոտավայրային անասնապահությունն ու [[Մարդու էկոլոգիա|համայնքային]] հողօգտագործումը մեղադրվում են գերարածեցման հետևանքով առաջացած շրջակա միջավայրի դեգրադացիայի մեջ։ Տարիների հետազոտություններից ու փորձերից հետո Սեյվորին հանգել է այն եզրակացության, որ այդ պնդումը հաճախ սխալ է, իսկ երբեմն էլ կենդանիներին հեռացնելն իրականում միայն ավելի է վատթարացնում իրավիճակը։ Այս հայեցակարգը «տրոֆիկ կասկադի» տարատեսակ է, որտեղ մարդիկ դիտարկվում են որպես բարձրագույն գիշատիչներ, և կասկադը սկիզբ է առնում հենց նրանցից։ Սեյվորին մշակել է կառավարման մի համակարգ, որը, նրա պնդմամբ, պետք է բարելավի արածեցման համակարգերը։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումն արոտավայրերի կառավարման ավելի նոր մոտեցումներից մեկն է, որի նպատակն է առավել ճշգրիտ նմանակել վայրի կենդանիների բնական հոտերի վարքագիծը։ Ըստ պնդումների՝ այն բարելավում է գետամերձ բնակավայրերը ու ջրի որակը՝ ի տարբերություն այն համակարգերի, որոնք հաճախ հանգեցնում էին հողերի դեգրադացիային։ Հոլիստիկ կառավարումը նաև բարելավում է արոտավայրերի որակը թե՛ ընտանի, թե՛ [[Վայրի բնություն|վայրի կենդանիների]] համար<ref name="auto" /><ref name="dx" /><ref>A. M. Strauch et al. Impact of livestock management on water quality and streambank structure in a semi-arid, African ecosystem, Journal of Arid Environments 73 (2009) 795–803</ref><ref>{{cite web| last=Undersander| first=Dan| title=Grassland birds: Fostering habitat using rotational grazing| url=http://learningstore.uwex.edu/assets/pdfs/a3715.pdf| publisher=University of Wisconsin-Extension| access-date=5 April 2013| display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal| last1=Ferguson| first1=Bruce| title=Sustainability of holistic and conventional cattle ranching in the seasonally dry tropics of Chiapas, Mexico| journal=Agricultural Systems| date=18 June 2013| volume=120| pages=38–48| display-authors=etal| doi=10.1016/j.agsy.2013.05.005| bibcode=2013AgSys.120...38F}}</ref>։ Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ներուժ ունի մեղմելու [[Կլիմայի մելիորացում|կլիմայի]] [[Կլիմայի մելիորացում|մելիորացումը]]՝ միաժամանակ նպաստելով հողի վերականգնմանը, ավելացնելով կենսաբազմազանությունը և շրջելով անապատացման գործընթացը<ref>[https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change "Allan Savory: How to green the desert and reverse climate change."] TED Talk, February 2013.</ref><ref name="Thackara2010">{{cite magazine |last=Thackara |first=John |date=2010-06-03 |title=Dominant theory says that desertification is caused by overgrazing. Operation Hope, winner of the 2010 Buckminster Fuller Challenge, has upended this idea—restoring degraded African grasslands into lush, green pasture. |url=http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |url-status=unfit |magazine=Seed Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606190708/http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |archive-date=2010-06-06 |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Այս գործելակերպում [[Խոտհարք|խոտհարքները]] վերականգնելու համար կիրառվում են ցանկապատեր և/կամ հովիվներ<ref name="dx" /><ref name="Weber2011">{{cite journal |last1=Weber |first1=K.T. |last2=Gokhale |first2=B.S. |year=2011 |title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |url-status=live |journal=Journal of Arid Environments |volume=75 |issue=5 |pages=464–470 |bibcode=2011JArEn..75..464W |doi=10.1016/j.jaridenv.2010.12.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001407/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sanjari |first1=G |last2=Ghadiri |first2=H |last3=Ciesiolka |first3=CAA |last4=Yu |first4=B |year=2008 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |url-status=live |journal=Soil Research |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/sr07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513171011/http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |archive-date=2013-05-13 |access-date=2013-04-02 |hdl-access=free |hdl=10072/21586}}</ref>։ Ընտանի կենդանիների մեծ [[Հոտի վարքագիծ|հոտերի մանրակրկիտ պլանավորված տեղաշարժերը]] նմանակում են բնական գործընթացները, երբ [[Կենդանիների արածեցում|արածող կենդանիները]], ոհմակային գիշատիչների պատճառով մնալով խիտ խմբավորված, որոշակի տարածքում սնվելուց, հողը տրորելուց և գոմաղբով պարարտացնելուց հետո ստիպված են լինում առաջ շարժվել և վերադառնում են միայն այն ժամանակ, երբ բուսականությունն ու տարածքը լիովին վերականգնվում են։ Արածեցման այս մեթոդը ձգտում է նմանակել վերջին 40 միլիոն տարիների բնական գործընթացը, երբ արոտավայրային էկոհամակարգերի տարածման շնորհիվ ձևավորվեցին հարուստ հողեր, որոնք կլանում էին ածխածինը և դրանով իսկ հովացնում մոլորակը<ref>{{cite journal |last=Retallack |first=Gregory |year=2001 |title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling |url=http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |journal=[[The Journal of Geology]] |volume=109 |issue=4 |pages=407–426 |bibcode=2001JG....109..407R |doi=10.1086/320791 |s2cid=15560105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506232759/http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |archive-date=2013-05-06}}</ref>։ == Կիրառություն == Թեև Հոլիստիկ կառավարման համակարգն ի սկզբանե մշակվել էր արոտավայրերի օգտագործման<ref name="Weber2011" /> և անապատացված հողերի վերականգնման համար<ref>J. N. Clatworthy, Results of the Botanical Analyses in the Charter Trial, Rhodesian Branch of the South African Society of Animal Production, Zimbabwe Agricultural Journal 1984</ref>, այն կարող է կիրառվել նաև այլ ոլորտներում, որտեղ առկա են բազմաթիվ բարդ [[Տնտեսական սոցիոլոգիա|սոցիալ-տնտեսական]] և բնապահպանական գործոններ։ Այդպիսի օրինակներից է [[Ջրային ռեսուրսներ|ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարումը]], որը խթանում է միջոլորտային համագործակցությունը ջրային ռեսուրսների զարգացման և կառավարման գործում՝ ապահովելով ջրի արդարացի բաշխումը տարբեր սպառողների միջև և առավելագույնի հասցնելով տնտեսական ու սոցիալական բարեկեցությունը՝ առանց վտանգելու կենսական [[Շրջակա միջավայրի կայունություն|էկոհամակարգերի կայունությունը]]<ref name="Nilsson">{{cite journal | last1 = Nilsson | first1 = C. | last2 = Renöfält | first2 = B. Malm | year = 2008 | title = Linking flow regime and water quality in rivers: a challenge to adaptive catchment management | journal = Ecology and Society | volume = 13 | issue = 2| page = 18 | doi=10.5751/es-02588-130218| doi-access = free | hdl = 10535/2977 | hdl-access = free }}</ref>։ Մեկ այլ օրինակ է հանքավայրերի վերականգնումը<ref>{{cite web|last=Dagget|first=Dan|title=Convincing Evidence|url=http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|publisher=Man in Nature|access-date=5 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20010306044501/http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|archive-date=6 March 2001}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարման չորրորդ ուղղությունն է առանց հերկման բուսաբուծությունը, տարբեր մշակաբույսերի համատեղ ցանքը և պերմակուլտուրան։<ref name="Fairlie 2010 191–193" /><ref>{{cite web|last1=Leu|first1=Andre|title=Mitigating Climate Change With Soil Organic Matter in Organic Production Systems|url=http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/ditcted2012d3_en.pdf|website=Trade and environment review 2013, Commentary V pp.22-32|publisher=UNCTAD|access-date=28 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Tallman|first=Susan|title=No-Till Case Study, Richter Farm: Cover Crop Cocktails in a Forage-Based System|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417|work=National Sustainable Agriculture Information Service|publisher=NCAT-ATTRA|access-date=8 April 2013|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805000656/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417}}</ref><ref name="Fears">{{cite web|last=Fears|first=Robert|title=NRCS Adopts Holistic Management|url=http://holisticmanagement.org/wp-content/uploads/2013/02/NRCS-Article_Winter-2012-2.pdf|publisher=Lands of Texas Magazine|access-date=5 April 2013}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը ճանաչում է ստացել Միացյալ Նահանգների գյուղատնտեսության նախարարության (USDA) կողմից<ref name="Fears" /><ref>{{cite web|last=Terry|first=Quenna|title=NRCS in Texas presents at Holistic Management Seminars|url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detail/tx/newsroom/stories/?cid=nrcs144p2_002539|work=USDA-NRCS News room|access-date=5 April 2013 |quote="NRCS supports HMI in their efforts to provide sustainable resource training to women producers," said Susan Baggett, NRCS state resource conservationist.}}{{dead link|date=June 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>։ Այս համակարգի առավել համապարփակ կիրառությունը ֆերմայի կամ ռանչոյի ամբողջական պլանավորումն է, որը հաջողությամբ կիրառվել է ֆերմերների և անասնապահների կողմից։ Այդ պատճառով ԱՄՆ գյուղատնտեսության նախարարությունը «Սկսնակ ֆերմերների և ռանչերների զարգացման» ծրագրի շրջանակում վեց տարի շարունակ ֆինանսավորել է այս համակարգի կիրառումը՝ սկսնակ կին ֆերմերների ու ռանչոյատերերի վերապատրաստման նպատակով։<ref>{{Cite web |title=Empowering Beginning Women Farmers in the Northeast Through Whole Farm Planning - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804052304/https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-date=2020-08-04 |access-date=2026-06-28 |website=reeis.usda.gov}}</ref><ref>{{Cite web |title=Growing Successful Transitions with Beginning Women Farmer Programs in the Northeast and Texas - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725002540/https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-date=2025-07-25 |access-date=2026-06-28 |website=portal.nifa.usda.gov}}</ref>։ == Քննադատություն == Հոլիստիկ կառավարման տեսության պնդումները վիճարկվում են բազմաթիվ գրախոսվող ուսումնասիրությունների և լրագրողական հրապարակումների մեջ<ref name=":0" /><ref>{{cite web|last=Briske|first=D. D.|title=Origin, Persistence, and Resolution of the Rotational Grazing Debate: Integrating Human Dimensions Into Rangeland Research|url=https://www.ars.usda.gov/ARSUserFiles/1354/75.%20REM-D-10-00084.1.pdf|work=Rangeland Ecol Manage 64:325–334|access-date=6 April 2013}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Briske |first1=D.D. |last2=Derner |first2=J.D. |last3=Brown |first3=J.R. |last4=Fuhlendorf |first4=S.D. |last5=Teague |first5=W.R. |last6=Havstad |first6=K.M. |last7=Gillen |first7=R.L. |last8=Ash |first8=A.J. |last9=Willms |first9=W.D. |date=January 2008 |title=Rotational Grazing on Rangelands: Reconciliation of Perception and Experimental Evidence |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1550742408500078 |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=61 |issue=1 |pages=3–17 |doi=10.2111/06-159R.1|bibcode=2008REcoM..61....3B |hdl=10150/642920 |hdl-access=free }}</ref>։ 2014 թվականի մի ամփոփիչ գիտական հետազոտություն քննության է առել Հոլիստիկ կառավարման հինգ կոնկրետ էկոլոգիական վարկածներ և պարզել է, որ ԱՄՆ-i արևմուտքում դրանցից ոչ մեկը չի հաստատվել գիտական ապացույցներով<ref>{{Cite journal |last1=Carter |first1=John |last2=Jones |first2=Allison |last3=O'Brien |first3=Mary |last4=Ratner |first4=Jonathan |last5=Wuerthner |first5=George |date=2014-04-23 |title=Holistic Management: Misinformation on the Science of Grazed Ecosystems |journal=International Journal of Biodiversity |language=en |volume=2014 |pages=1–10 |doi=10.1155/2014/163431 |doi-access=free |issn=2314-4149}}</ref>։ Ռիչարդ Թիգի հոդվածում նշվում է, որ տարբեր քննադատություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային համակարգերը, այլ ոչ թե բուն հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2">{{cite book |last1=Teague |first1=Richard |first2=Fred |last2=Provenza |first3=Brien |last3=Norton |first4=Tim |last4=Steffens |first5=Matthew |last5=Barnes |first6=Mort |last6=Kothmann |first7=Roy |last7=Roath |year=2008 |chapter=Benefits of Multi-Paddock Grazing Management on Rangelands: Limitations of Experimental Grazing Research and Knowledge Gaps | editor-first=H.G. |editor-last=Schroder |title=Grasslands: Ecology, Management and Restoration |publisher=Nova Science Publishers |place=New York |pages=41–80 |isbn=978-1-60692-023-7 }}</ref>։ 1972-2016 թվականների համապատասխան ուսումնասիրությունների մետա-վերլուծությունը ցույց է տվել, որ բուսածածկույթի, բուսական կենսազանգվածի և կենդանիների մթերատվության վրա Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ավելի դրական ազդեցություն չի ունեցել, քան շարունակական արածեցումը, թեև այն կարող էր օգտակար լինել [[Մթնոլորտային տեղումներ|առատ տեղումներ]] ունեցող որոշ շրջաններում<ref>{{Cite journal |last=Hawkins |first=Heidi-Jayne |date=2017-04-03 |title=A global assessment of Holistic Planned Grazing™ compared with season-long, continuous grazing: meta-analysis findings |journal=African Journal of Range & Forage Science |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=65–75 |doi=10.2989/10220119.2017.1358213 |issn=1022-0119 |s2cid=90525942|doi-access=free |bibcode=2017AJRFS..34...65H }}</ref>։ Առնվազն երեք հետազոտություններ արձանագրել են հողի վիճակի բարելավում բազմաարոտավայրային մեթոդների կիրառման դեպքում՝ շարունակական արածեցման համեմատ։ Այդ բարելավումը չափվել է այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են հողում ածխածնի և ազոտի պարունակությունը, հողային բիոտան, ջրապահունակությունը, սննդանյութերի պահպանման ունակությունը և բուսական մնացորդներy<ref name="dx" /><ref>{{Cite journal |last1=Sanjari |first1=Gholamreza |last2=Ghadiri |first2=Hossein |last3=Ciesiolka |first3=Cyril A. A. |last4=Yu |first4=Bofu |date=2008-06-23 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=https://www.publish.csiro.au/sr/SR07220 |journal=Soil Research |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/SR07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |hdl=10072/21586 |issn=1838-6768|hdl-access=free }}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Stanley |first1=Paige |last2=Sayre |first2=Nathan |last3=Huntsinger |first3=Lynn |date=March 2024 |title=Holistic Management Shifts Ranchers' Mental Models for Successful Adaptive Grazing |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=93 |pages=33–48 |doi=10.1016/j.rama.2023.11.004|bibcode=2024REcoM..93...33S |doi-access=free }}</ref>։ Առկա են նաև փաստեր, որ բազմաարոտավայրային արածեցման մեթոդները կարող են մեծացնել հողի ջրապահունակությունը՝ չարածեցված հողերի համեմատ<ref name="Weber2011" />։ Այնուամենայնիվ, Ջորջ Վյուրթները «The Wildlife News» պարբերականում 2013 թվականին հրապարակված «Ալան Սեյվորի․ առասպել և իրականություն» ({{Lang-en|Allan Savory: Myth And Reality}}) խորագրով հոդվածում նշել է․ «Այն սակավաթիվ գիտական փորձերը, որոնք Սեյվորիի կողմնակիցները մեջբերում են որպես նրա մեթոդների իրավացիության ապացույց (ի հակադրություն նրա պնդումները հերքող հարյուրավոր աշխատանքների), հաճախ իրականում չեն ստուգում նրա տեսությունները։ Հոլիստիկ կառավարման կայքում մեջբերված մի շարք հետազոտություններում օգտագործման մակարդակները (հեռացված բուսականության աստիճանը) եղել են շատ ավելի ցածր, քան այն մակարդակը, որն իրականում առաջարկում է Սեյվորին»<ref name="wue">{{Cite web |last=Wuerthner |first=George |date=2013-11-12 |title=Allan Savory: Myth And Reality |url=https://www.thewildlifenews.com/2013/11/12/allan-savory-myth-and-reality/ |access-date=2024-09-26 |website=The Wildlife News |language=en-US}}</ref>։ Այս քննադատությունները վիճարկվել են այն հիմքով, որ բազմաթիվ հետազոտություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային արածեցման համակարգերը, այլ ոչ թե Հոլիստիկ կառավարումը կամ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2" />։ Բացի արածեցման մեթոդ լինելուց՝ Հոլիստիկ կառավարումը ներառում է նաև նպատակադրում, փորձառական ուսուցում, ինչպես նաև շեշտադրում մոնիթորինգի և հարմարվողական որոշումների կայացման վրա, ինչը հաշվի չի առնվել դաշտային բազմաթիվ գիտափորձերում<ref name=":1" /><ref name=":4" />։ Սա առաջադրվել է որպես պատճառ, թե ինչու են հողագործներից շատերը նշել Հոլիստիկ կառավարման առավել դրական փորձառության մասին, քան ցույց են տալիս գիտական հետազոտությունները<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Hawkins |first1=H.-J. |last2=Venter |first2=Z.-S. |last3=Cramer |first3=M.D. |date=1 January 2022 |title=A holistic view of Holistic Management: What do farm-scale, carbon, and social studies tell us? |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167880921004060 |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |language=en |volume=323 |article-number=107702 |doi=10.1016/j.agee.2021.107702|bibcode=2022AgEE..32307702H |hdl=11250/3044300 |hdl-access=free }}</ref>։ Այնուամենայնիվ, 2022 թվականի մի ամփոփիչ հետազոտություն, որն ուսումնասիրել է «ֆերմերային մակարդակի» 22 գիտական աշխատանք, որոնցից շատերը ներառել են ադապտիվ կառավարում, կրկին պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը որևէ ազդեցություն չի ունեցել բույսերի կամ կենդանիների մթերատվության վրա կամ նվազեցրել է այն<ref name=":5" />։ Միևնույն ժամանակ, այդ հետազոտությունը պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կապված է եղել սոցիալական համախմբվածության բարելավման և փոխադարձ ուսուցման հետ, սակայն հանգել է այն եզրակացության, որ «սոցիալական համախմբվածությունը, ուսուցումն ու մասնագիտական կապերը, որոնք այդքան տարածված են Հոլիստիկ կառավարմամբ աշխատող ֆերմաներում, կարող են ներդրվել ցանկացած ֆերմերային համայնքում՝ առանց Հոլիստիկ կառավարման անհիմն հռետորաբանությունն ընդունելու»<ref name=":5" />։ === Պնդումներ ածխածնի կլանման մասին === Սեյվորին քննադատության է ենթարկվել նաև այն պնդման համար, թե հոլիստիկ արածեցման՝ ածխածին կլանելու ներուժը ենթակա չէ փորձարարական գիտական ուսումնասիրության<ref name=":22">{{Cite web |last=TABLE Debates |date=16 Sep 2016 |title=Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method |url=https://www.tabledebates.org/research-library/holistic-management-critical-review-allan-savorys-grazing-method |access-date=23 July 2023 |website=TABLE Debates}}</ref>։ Օրինակ՝ 2000 թվականին Սեյվորին ասել է, որ «գիտական մեթոդը երբեք ոչինչ չի բացահայտում» և «գիտական մեթոդը մեզ պաշտպանում է ինձ նման խենթերից»<ref>{{Cite web |last=Hadley |first=C. J. |title=RANGE magazine.com, the Cowboy Spirit on America's Outback |url=https://www.rangemagazine.com/archives/stories/fall99/allan_savory.htm |access-date=2023-07-23 |website=www.rangemagazine.com}}</ref>։ Սեյվորիի հեղինակած 2017 թվականի տեղեկագրում նշվել է․ «Հոլիստիկ պլանավորված արածեցման վերաբերյալ կատարված յուրաքանչյուր հետազոտություն տվել է արդյունքներ, որոնք մերժվել են արոտավայրերի մասնագետների կողմից, քանի որ փորձերի կրկնելիություն չի եղել»<ref>{{Cite web |last=Ketcham |first=Christopher |date=23 February 2017 |title=Allan Savory's Holistic Management Theory Falls Short on Science |url=https://www.sierraclub.org/sierra/2017-2-march-april/feature/allan-savory-says-more-cows-land-will-reverse-climate-change |access-date=2023-07-23 |website=www.sierraclub.org |language=en}}</ref>։ T''A''BLE Debates» հարթակն այս հակասությունն ամփոփել է հետևյալ կերպ․ «Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (ՀՊԱ) անհնար է ստանդարտացնել, կրկնել և, հետևաբար, փորձարարական ստուգման ենթարկել որպես մեկ ամբողջություն (այլ ոչ թե միայն դրա արածեցման բաղադրիչը), ուստի փորձարարական գիտությունն ի վիճակի չէ ուսումնասիրել այն»։ Միևնույն ժամանակ հարթակն ընդգծել է, որ «նա չի բացատրում, թե ինչպես կարելի է ՀՊԱ-ի օգտին պատճառահետևանքային պնդումներ անել անապատացման դեմ պայքարի և կլիմայի մեղմման հարցում՝ առանց այդ կապերն ապացուցող գիտական տվյալներին դիմելու<ref name=":22" />։ Առավել թույլ է մշակված այն ապացույցների բազան, որը Հոլիստիկ կառավարումը համեմատում է խոտածածկ տարածքներում անասունների լիակատար բացակայության հետ։ Մի շարք գրախոսվող հետազոտություններ պարզել են, որ կիսաչոր տափաստաններից անասունների ամբողջական դուրսբերումը կարող է հանգեցնել բուսականության զգալի վերականգնման և հողում ածխածնի կլանման<ref>{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Liping |last2=Wei |first2=Xiaorong |last3=Zhang |first3=Xingchang |last4=Cheng |first4=Jimin |date=2013-01-30 |title=Ecosystem Carbon and Nitrogen Accumulation after Grazing Exclusion in Semiarid Grassland |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=1 |article-number=e55433 |bibcode=2013PLoSO...855433Q |doi=10.1371/journal.pone.0055433 |issn=1932-6203 |pmc=3559475 |pmid=23383191 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fernandez |first1=D. P. |last2=Neff |first2=J. C. |last3=Reynolds |first3=R. L. |date=2008-05-01 |title=Biogeochemical and ecological impacts of livestock grazing in semi-arid southeastern Utah, USA |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196307002662 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=72 |issue=5 |pages=777–791 |bibcode=2008JArEn..72..777F |doi=10.1016/j.jaridenv.2007.10.009 |issn=0140-1963|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Oliveira Filho |first1=José de Souza |last2=Vieira |first2=Jonas Nunes |last3=Ribeiro da Silva |first3=Eliane Maria |last4=Beserra de Oliveira |first4=José Gerardo |last5=Pereira |first5=Marcos Gervasio |last6=Brasileiro |first6=Felipe Gomes |date=2019-07-01 |title=Assessing the effects of 17 years of grazing exclusion in degraded semi-arid soils: Evaluation of soil fertility, nutrients pools and stoichiometry |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196319300357 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=166 |pages=1–10 |bibcode=2019JArEn.166....1O |doi=10.1016/j.jaridenv.2019.03.006 |issn=0140-1963 |s2cid=132050918|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Xing |last2=Li |first2=Zongshan |last3=Fu |first3=Bojie |last4=Zhou |first4=Wangming |last5=Liu |first5=Huifeng |last6=Liu |first6=Guohua |date=2014-12-01 |title=Restoration of ecosystem carbon and nitrogen storage and microbial biomass after grazing exclusion in semi-arid grasslands of Inner Mongolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925857414004881 |journal=Ecological Engineering |language=en |volume=73 |pages=395–403 |doi=10.1016/j.ecoleng.2014.09.077 |bibcode=2014EcEng..73..395W |issn=0925-8574|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gebregergs |first1=Tsegay |last2=Tessema |first2=Zewdu K. |last3=Solomon |first3=Negasi |last4=Birhane |first4=Emiru |date=June 2019 |title=Carbon sequestration and soil restoration potential of grazing lands under exclosure management in a semi-arid environment of northern Ethiopia |journal=Ecology and Evolution |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=6468–6479 |doi=10.1002/ece3.5223 |doi-access=free |issn=2045-7758 |pmc=6580272 |pmid=31236236|bibcode=2019EcoEv...9.6468G }}</ref>։ 2021 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված պարզել է, որ սակավ արածեցված և բնական խոտածածկ տարածքներին է բաժին ընկնում աշխարհի խոտածածկույթի ածխածնի ընդհանուր կուտակային կլանման 80%-ը, մինչդեռ կառավարվող (այսինքն՝ անասունների ավելի մեծ խտություն ունեցող) արոտավայրերը վերջին տասնամյակում հանդիսացել են ջերմոցային գազերի ուղիղ աղբյուր<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Jinfeng |last2=Ciais |first2=Philippe |last3=Gasser |first3=Thomas |last4=Smith |first4=Pete |last5=Herrero |first5=Mario |last6=Havlík |first6=Petr |last7=Obersteiner |first7=Michael |last8=Guenet |first8=Bertrand |last9=Goll |first9=Daniel S. |last10=Li |first10=Wei |last11=Naipal |first11=Victoria |last12=Peng |first12=Shushi |last13=Qiu |first13=Chunjing |last14=Tian |first14=Hanqin |last15=Viovy |first15=Nicolas |date=2021-01-05 |title=Climate warming from managed grasslands cancels the cooling effect of carbon sinks in sparsely grazed and natural grasslands |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=118 |bibcode=2021NatCo..12..118C |doi=10.1038/s41467-020-20406-7 |doi-access=free|issn=2041-1723 |pmc=7785734 |pmid=33402687}}</ref>։ 2011 թվականի մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ Սեյվորիի կողմից առաջարկվող բազմաարոտավայրային արածեցումը հանգեցրել է հողում ածխածնի ավելի շատ կլանման, քան ծանրաբեռնված շարունակական արածեցումը, սակայն չնչին չափով զիջել է «արածեցման բացառմանը» (տարածքից արածող անասունների լիակատար դուրսբերմանը)<ref name="dx" />։ Մեկ այլ գրախոսվող հոդված պարզել է, որ եթե ներկայիս արոտավայրերը վերականգնվեին իրենց նախկին բնական վիճակին՝ որպես վայրի տափաստաններ, թփուտներ և նոսր սավաննաներ՝ առանց անասնապահության, ապա դրանք, ըստ գնահատականների, կարող էին պահեստավորել 15,2–59,9 գիգատոննա լրացուցիչ ածխածին<ref>{{Cite journal |last1=Hayek |first1=Matthew N. |last2=Harwatt |first2=Helen |last3=Ripple |first3=William J. |last4=Mueller |first4=Nathaniel D. |date=January 2021 |title=The carbon opportunity cost of animal-sourced food production on land |url=https://www.nature.com/articles/s41893-020-00603-4 |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=21–24 |doi=10.1038/s41893-020-00603-4 |issn=2398-9629 |s2cid=221522148|url-access=subscription }}</ref>։ 2013 թվականին Սեյվորիի ինստիտուտը հրապարակել է պատասխան՝ ուղղված իր որոշ քննադատներին<ref>{{cite web |publisher=Savory Institute |title=Holistic Management Research Portfolio |date=March 2013 |access-date=4 December 2015 |url=http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208152705/http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-date=8 December 2015 |df=dmy }}</ref>։ Նույն ամսին Սեյվորին [[TED (համաժողովներ)|TED]]-ում հանդես է եկել որպես հրավիրյալ բանախոս՝ ներկայացնելով «Ինչպես պայքարել անապատացման դեմ և շրջել կլիմայի փոփոխությունը» (''How to Fight Desertification and Reverse Climate Change'') խորագրով ելույթը<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change|title = How to fight desertification and reverse climate change| date=4 March 2013 }}</ref><ref name="Maughan">{{cite news |last1=Maughan |first1=Ralph |title=Alan Savory gives a popular and very misleading TED talk |url=http://www.thewildlifenews.com/2013/03/18/alan-savory-gives-a-popular-and-very-misleading-ted-talk/ |access-date=2015-02-03 |work=The Wildlife News |date=2013-03-18}}</ref>։ TED-ի ելույթում Սեյվորին պնդել է, որ հոլիստիկ արածեցումը 40 տարվա ընթացքում կարող է ածխաթթու գազի մակարդակը նվազեցնել մինչև նախաարդյունաբերական շրջանի ցուցանիշները՝ լուծելով [[Կլիմայի փոփոխություն|կլիմայի փոփոխության]] հետևանքով առաջացած խնդիրները։ Ավելի ուշ, մեկնաբանելով իր TED ելույթը, Սեյվորին հերքել է այն պնդումը, թե հոլիստիկ արածեցումը կարող է շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը՝ նշելով․ «Ես միայն օգտագործել եմ «անդրադառնալ կլիմայի փոփոխությանը» արտահայտությունը․․․ թեև գրել և խոսել եմ մարդածին անապատացումը շրջելու մասին»<ref name=":22" />։ ''RealClimate.org'' կայքը հրապարակել է մի հոդված՝ նշելով, որ Սեյվորիի այն պնդումները, թե իր մեթոդը կարող է մթնոլորտային ածխածինը «վերադարձնել նախաարդյունաբերական մակարդակի», «ուղղակի ողջամիտ չեն»<ref name=":6">{{Cite news |last1=West |first1=Jason |last2=Briske |first2=David |date=4 November 2013 |title=Cows, Carbon and the Anthropocene: Commentary on Savory TED Video |url=http://www.realclimate.org/index.php/archives/2013/11/cows-carbon-and-the-anthropocene-commentary-on-savory-ted-video/ |access-date=2018-10-28 |work=RealClimate}}</ref><ref name="Nordborg 2016">Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers</ref>։ Ըստ ''Skeptical Science'' հարթակի՝ «հնարավոր չէ բարձրացնել մթերատվությունը, ավելացնել խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը և կուտակել ածխածին՝ արածեցման որևէ ռազմավարության կիրառմամբ, չի նշվել կոնկրետ Հոլիստիկ կառավարման մասին։ Հողում ածխածնի կուտակման վրա արածեցման ազդեցության վերաբերյալ նախկինում արդեն կատարվել են երկարաժամկետ հետազոտություններ, և արդյունքները հուսադրող չեն գտնվել։ Հողում ածխածնի կուտակման բարդ բնույթի, գլոբալ ջերմաստիճանի բարձրացման, անապատացման վտանգի և անասնապահությունից մեթանի արտանետումների պատճառով քիչ հավանական է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կամ կառավարման որևէ այլ մեթոդ կարողանա շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը»<ref>{{Cite web |last=Seb V |date=18 March 2019 |title=New rebuttal to the myth 'Holistic Management can reverse Climate Change' |url=https://skepticalscience.com/holistic-management-rebuttal.html |website=Skeptical Science}}</ref>։ [[Շվեդիա|Շվեդիայի]] գյուղատնտեսական գիտությունների համալսարանի կողմից 2016 թվականին հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ այն իրական տեմպը, որով արածեցման բարելավված կառավարումը կարող է նպաստել ածխածնի կլանմանը, յոթ անգամ ավելի ցածր է, քան Սեյվորիի ներկայացրած ցուցանիշները։ Այդ հետազոտությունը եզրակացրել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը չի կարող շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը<ref name="Nordborg 2016" />։ Սննդի և կլիմայի հետազոտական ցանցի 2017 թվականի ուսումնասիրությունը ևս եզրակացրել է, որ ածխածնի կլանման վերաբերյալ Սեյվորիի պնդումներն «իրատեսական չեն» և խիստ տարբերվում են գրախոսվող հետազոտությունների արդյունքներից<ref name=":3">{{cite web |last1=Garnett |first1=Tara |last2=Godde |first2=Cécile |year=2017 |title=Grazed and confused? |url=https://www.tabledebates.org/sites/default/files/2020-10/fcrn_gnc_report.pdf |access-date=11 February 2021 |publisher=Food Climate Research Network |page=64 |quote=The non-peer-reviewed estimates from the Savory Institute are strikingly higher – and, for all the reasons discussed earlier (Section 3.4.3), unrealistic.}}</ref>։ Գիտական գրականության մետա-վերլուծության հիման վրա FCRN-ի հետազոտությունը գնահատել է, որ արածեցման կառավարման միջոցով հողում ածխածնի կլանման համաշխարհային ընդհանուր ներուժը տատանվում է տարեկան 0,3–0,8 Գտ CO2eq) սահմաններում, ինչը համարժեք է ներկայիս անասնապահության գլոբալ ընդհանուր արտանետումների առավելագույնը 4–11%-ի փոխհատուցմանը։ Բացի այդ, նշվել է, որ «արոտավայրային ոլորտի ընդլայնումը կամ ինտենսիվացումը՝ որպես ածխածնի ավելի շատ կլանման մոտեցում, կհանգեցնի մեթանի, ազոտի ենթօքսիդի և հողօգտագործման փոփոխությամբ պայմանավորված CO2-ի արտանետումների զգալի աճի»<ref name=":3" />։ ''Project Drawdown'' նախագիծը բարելավված կառավարվող արածեցման միջոցով ածխածնի կլանման ընդհանուր ներուժը 2020–2050 թվականների համար գնահատել է 13,72–20,92 գիգատոննա CO2eq, ինչը կազմում է տարեկան 0,46–0,70 Գտ CO2eq։ Իսկ 2022 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված արածեցման բարելավված կառավարման միջոցով ածխածնի կլանման ներուժը գնահատել է նմանատիպ մակարդակում՝ տարեկան 0,15–0,70 Գտ CO2eq<ref>{{Cite journal |last1=Bai |first1=Yongfei |last2=Cotrufo |first2=M. Francesca |date=2022-08-05 |title=Grassland soil carbon sequestration: Current understanding, challenges, and solutions |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abo2380 |journal=Science |language=en |volume=377 |issue=6606 |pages=603–608 |bibcode=2022Sci...377..603B |doi=10.1126/science.abo2380 |issn=0036-8075 |pmid=35926033 |s2cid=251349023|url-access=subscription }}</ref>։ == Մրցանակներ == 2003 թվականին Սեյվորին արժանացել է Բանկսիա միջազգային մրցանակին<ref name="Banksia">{{cite web |publisher=Banksia Environmental Foundation |url=http://www.banksiafdn.com/index.php?page=67 |title=2003 award winners |archive-url=https://web.archive.org/web/20031105173829/http://banksiafdn.com/index.php?page=67 |archive-date=5 November 2003}}</ref>, իսկ 2010 թվականին Զիմբաբվեում գտնվող Հոլիստիկ կառավարման Operation Hope աֆրիկյան կենտրոնի (Հոլիստիկ կառավարումը կիրառող «հայեցակարգի գործնական հիմնավորման» նախագիծ) ճանաչվել է 2010 թվականի Buckminster Fuller Challenge-ի հաղթող՝ «այն նախաձեռնությունների գնահատման շրջանակում, որոնք կիրառում են համապարփակ, կանխատեսող նախագծային մոտեցում՝ արմատապես բարելավելու մարդու բարեկեցությունը և մեր մոլորակի էկոհամակարգերի առողջությունը»<ref name="Thackara2010" /><ref>{{cite news |last=Rothstein |first=Joe |title=Hang On, Planet Earth, Help Is On The Way |date=4 June 2010 |url=http://uspolitics.einnews.com/column/57081276/hang-on-planet-earth-help-is-on-the-way-joe-rothstein-s-commentary |newspaper=EIN News |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Բացի այդ, Հոլիստիկ կառավարման բազմաթիվ կիրառողներ արժանացել են մրցանակների՝ այս գործելակերպի միջոցով շրջակա միջավայրի պահպանությանը նպաստելու համար<ref>{{Cite web |title=Awards |url=https://www.holisticmanagement.org/awards |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ == References == {{reflist|30em}} == Further reading == *{{cite book |last=Savory |first=Allan |author2=Jody Butterfield |title=Holistic Management: A New Framework for Decision Making |orig-date=1988 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Island Press |location=Washington, D.C. |isbn=1-55963-487-1 }} *{{cite book |last=Adams |first=Ann |title=At Home with Holistic Management |orig-date=1999 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Holistic Management International|location=Albuquerque, NM |isbn=978-0-9673941-0-7 }} * Hudak, Mike (2015-02-01). Comments on Allan Savory's Proposed Application of "Holistic Management" to Grasslands, Including Desert Grasslands, for the Purpose of Increasing Sequestration of Atmospheric Carbon. Revised 13 Nov 2013; 1 Feb 2015. Public letter to Sierra Club contains many online references critical of holistic agricultural management. 7 pages. * Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers. fmv9rvcm785syqe31p2uqrgom0g5q29 10940301 10940300 2026-10-11T15:32:50Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 10940301 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Cows grazing under the african sun.jpg|thumb|Հոլիստիկ կառավարումը մշակվել է որպես արածեցման կառավարման համար ռեսուրսների կառավարման մոտեցում]] {{ՎՏՔ}} '''Հոլիստիկ կառավարում''' [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] մեջ ([[հունարեն]] ''ὅλος holos'' բառից, որը նշանակում է «ամբողջ, ամբողջական, համընդհանուր, ամբողջականություն») ռեսուրսների կառավարման մոտեցում, որն ի սկզբանե մշակվել է Ալան Սեյվորիի կողմից<ref name="Sullivan">{{cite web|last=Sullivan|first=Preston|title=Holistic Management: A Whole-Farm Decision Making Framework|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296|work=The National Sustainable Agriculture Information Service - ATTRA|publisher=National Center for Appropriate Technology (NCAT)|access-date=16 April 2013|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329025842/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296}}</ref>՝ [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] [[Ռանչո|կառավարման]] համար<ref name="greenbiz">{{cite web|last=Coughlin|first=Chrissy|title=Allan Savory: How livestock can protect the land|date=10 March 2013 |url=http://www.greenbiz.com/blog/2013/03/10/allan-savory-how-livestock-can-protect-land|publisher=GreenBiz|access-date=5 April 2013}}</ref>։ [[Հոլիզմ|Հոլիստիկ]] կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193">{{cite book| title=Meat: A Benign Extravagance | first=Simon | last=Fairlie | publisher=Chelsea Green Publishing | year=2010 | isbn=978-1-60358-325-1 | pages=191–193 }}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը Holistic Management International կազմակերպության գրանցված [[Ապրանքանիշ|ապրանքանիշն]] է (որն այլևս կապված չէ Ալան Սեյվորիի հետ)։ Այն քննադատության է ենթարկվել բազմաթիվ հետազոտողների կողմից, որոնք պնդում են, որ այն ի վիճակի չէ ապահովել հայտարարված առավելությունները<ref>{{Cite journal |last1=Briske |first1=David D. |last2=Bestelmeyer |first2=Brandon T. |last3=Brown |first3=Joel R. |last4=Fuhlendorf |first4=Samuel D. |last5=Wayne Polley |first5=H. |date=2013-10-01 |title=The Savory Method Can Not Green Deserts or Reverse Climate Change: A response to the Allan Savory TED video |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0190052813500320 |journal=Rangelands |volume=35 |issue=5 |pages=72–74 |doi=10.2111/RANGELANDS-D-13-00044.1 |bibcode=2013Range..35...72B |issn=0190-0528|hdl=10150/639967 |s2cid=86573794 |hdl-access=free }}</ref><ref name=":0">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2014/aug/04/eat-more-meat-and-save-the-world-the-latest-implausible-farming-miracle |title=Eat more meat and save the world: the latest implausible farming miracle |last=Monbiot |first=George |author-link=George Monbiot |date=4 August 2014 |work=[[The Guardian]] |access-date=2018-10-28}}</ref>։ ==Սահմանում== «Հոլիստիկ կառավարումը» նկարագրում է ռեսուրսների կառավարման [[Համակարգային մոտեցում|համակարգային մտածողության մոտեցում]]։ Ի սկզբանե մշակվելով Ալան Սեյվորիի կողմից՝ այն այժմ հարմարեցվում է սոցիալական, էկոլոգիական և տնտեսական բարդ գործոններ ունեցող այլ համակարգերի կառավարման համար։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (HPG) նման է [[Խոտհարքաշրջանառություն|ռոտացիոն արածեցմանը]], սակայն տարբերվում է նրանով, որ ավելի հստակորեն ճանաչում է և գործնական շրջանակ տրամադրում էկոհամակարգային չորս հիմնական գործընթացներին հարմարվելու համար․ [[Ջրի շրջապտույտ|ջրի]] [[Ջրի շրջապտույտ|շրջապտույտ]]<ref name="auto">{{cite web| last1=Weber| first1=K T| last2=Gokhale| first2=B S| title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho| url=http://giscenter.isu.edu/research/projects/jae_soilmoisture.pdf| website=Elsevier| publisher=Journal of Arid Environments| access-date=13 April 2015}}</ref><ref name="dx">{{cite journal |last1=Teague |first1=W.R. |last2=Dowhower |first2=S.L. |last3=Baker |first3=S.A. |last4=Haile |first4=N. |last5=DeLaune |first5=P.B. |last6=Conover |first6=D.M. |year=2011 |title=Grazing Management Impacts on Vegetation, Soil Biota and Soil Chemical, Physical and Hydrological Properties in Tall Grass Prairie |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |url-status=live |journal=Agriculture, Ecosystems and Environment |volume=141 |issue=3–4 |pages=310–322 |bibcode=2011AgEE..141..310T |doi=10.1016/j.agee.2011.03.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001417/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref>, հանքանյութերի շրջապտույտ<ref>{{cite web | last=Sanjari G, Ghadiri H, Ciesiolka CAA, Yu B (2008) | title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland | publisher=Soil Research 46 (CSIRO Publishing), 348–358. | url=http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 | access-date=7 April 2013 | archive-date=27 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130927213634/http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 }}</ref><ref>{{cite web| last=Fairlie| first=Simon| title=Maximizing Soil Carbon Sequestration: Carbon Farming and Rotational Grazing| url=http://www.motherearthnews.com/sustainable-farming/soil-carbon-sequestration-rotational-grazing-ze0z1208zkon.aspx#axzz2PmJWctkM| work=Mother Earth News August 21, 2012| access-date=7 April 2013}}</ref>, ներառյալ [[Ածխածնի շրջանառություն|ածխածնի]] [[Ածխածնի շրջանառություն|շրջանառությունը]], էներգիայի հոսք և համայնքային դինամիկա (օրգանիզմների միջև փոխհարաբերությունները [[Էկոհամակարգ|էկոհամակարգում]])<ref>{{cite book| last=Archer| first=Steve, Fred E. Smeins| title=Grazing Management an ecological perspective edited by Rodney K Heitschmidt and Jerry W Stuth| page=Chapter 5| url=http://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1| access-date=2013-04-08| archive-date=2021-05-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20210514204439/https://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1}}</ref>՝ հավասար կարևորություն տալով անասնապահական արտադրությանն ու սոցիալական բարեկեցությանը։ Հոլիստիկ կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193" />։ === Գործողությունների համակարգ === Հոլիստիկ կառավարման որոշումների կայացման շրջանակը կիրառում է վեց հիմնական քայլ՝ ռեսուրսների կառավարումն ուղղորդելու համար<ref>{{cite web|last=Savory|first=Allan|title=Putting Holistic Management In Place|url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|work=Savory Institute|access-date=6 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111074423/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|archive-date=11 January 2012}}</ref><ref name="Sullivan" />․ #Սահմանել կառավարվող համակարգն ամբողջականությամբ։ Ոչ մի տարածք չպետք է դիտարկվի որպես մեկ արտադրանքի համակարգ։ Սահմանելով ամբողջությունը՝ մարդիկ ավելի լավ են կարողանում կառավարել։ Սա ներառում է առկա ռեսուրսների, այդ թվում՝ [[Ներդրումների կառավարում|ֆինանսական միջոցների]] բացահայտումը, որոնք գտնվում են կառավարչի տրամադրության տակ։ #Սահմանել, թե ինչ եք ցանկանում այժմ և ապագայում։ Սահմանել այն նպատակները, խնդիրներն ու գործողությունները, որոնք անհրաժեշտ են ցանկալի կյանքի որակն ապահովելու համար, ինչպես նաև որոշել, թե ինչպիսին պետք է լինի կյանքը սնուցող միջավայրը՝ այդ [[Կյանքի որակ|կյանքի որակը]] հեռավոր ապագայում պահպանելու համար։ #Հետևել էկոհամակարգի առողջության վաղագույն ցուցանիշներին։ Բացահայտել էկոհամակարգային այն ծառայությունները, որոնք խորը ազդեցություն ունեն ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղական միջավայրերում ապրող մարդկանց վրա, և գտնել դրանք հեշտությամբ վերահսկելու եղանակ։ Վատ գործող միջավայրի վաղ ցուցանիշի լավագույն օրինակներից մեկը բուսածածկույթից զուրկ հողակտորների առկայությունն է։ Ավելի լավ գործող միջավայրի ցուցանիշ է նոր ծլարձակող բույսերի տեսակային բազմազանությունը, ինչպես նաև վայրի բնության վերադարձը կամ աճը։ #Չսահմանափակել կիրառվող կառավարման գործիքները։ Բնական ռեսուրսների կառավարման ութ գործիքներն են՝ փողը/աշխատուժը, մարդկային ստեղծագործականությունը, արածեցումը, կենդանիների ազդեցությունը, կրակը, հանգիստը, կենդանի օրգանիզմները և գիտությունը/տեխնոլոգիան։ Հաջողության հասնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել այս բոլոր գործիքները հնարավորությունների առավելագույն չափով։ #Փորձարկել որոշումներն այնպիսի հարցադրումների միջոցով, որոնք նախագծված են ապահովելու, որ բոլոր որոշումները լինեն սոցիալապես, բնապահպանապես և ֆինանսապես հիմնավորված՝ ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հեռանկարում։ #Իրականացնել կանխարգելիչ մոնիտորինգ՝ նախքան կառավարվող համակարգում անհավասարակշռության խորացումը։ Այսպիսով, կառավարիչը կարող է արագորեն ձեռնարկել հարմարվողական, ուղղիչ գործողություններ՝ նախքան էկոհամակարգային ծառայությունների կորուստը։ Միշտ ենթադրել, որ ծրագիրը կատարյալ չէ, և կիրառել հետադարձ կապի մեխանիզմ, որը ներառում է ձախողման վաղագույն նշանների մոնիտորինգ, ճշգրտում և վերապլանավորում՝ ըստ անհրաժեշտության։ Այլ կերպ ասած՝ կիրառել «<nowiki/>[[wikt:canary in a coal mine|canary in a coal mine]]<nowiki/>» (վաղ ահազանգման) մոտեցումը։ === Չորս սկզբունք === Ալան Սեյվորին առանձնացրել է Հոլիստիկ կառավարման պլանավորված արածեցման չորս հիմնական սկզբունք, որոնք նպատակ ունեին օգտվել արածող կենդանիների մեծ հոտերի և դրանց գոյությունն ապահովող խոտածածկ տարածքների միջև առկա [[Սիմբիոզ|սիմբիոտիկ]] փոխհարաբերությունից<ref name="Savory 2012">{{cite web |last=Savory |first=Allan |title=Principles of Holistic Management, Empowering Caretakers of the Land |url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109072440/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-date=9 January 2012 |work=Savory Institute |access-date=6 April 2013}}</ref>․ # Բնությունը գործում է որպես ամբողջական համակեցություն՝ մարդկանց, կենդանիների և հողի միջև [[Մուտուալիզմ|մուտուալիստական]] փոխհարաբերություններով։ Եթե հեռացվի որևէ առանցքային տեսակ, ինչպիսիք են արածող մեծ հոտերը, կամ փոխվի դրանց վարքագիծը, ապա առաջանում է անսպասելի և լայնածավալ բացասական ազդեցություն շրջակա միջավայրի այլ ոլորտների վրա<ref name="Savory 2012" />։ # Չափազանց կարևոր է, որ գյուղատնտեսական պլանավորման ցանկացած համակարգ լինի բավականաչափ ճկուն՝ բնության բարդությանը հարմարվելու համար, քանի որ բոլոր միջավայրերը տարբեր են և ունեն մշտապես փոփոխվող տեղական պայմաններ։ # [[Ընտելացում|Ընտանի տեսակների]] կիրառմամբ [[Անասնաբուծություն|անասնաբուծությունը]] կարող է ծառայել որպես կորսված առանցքային տեսակների փոխարինիչ։ Այդպիսով, բնությունը նմանակող եղանակով պատշաճ կառավարման դեպքում գյուղատնտեսությունը կարող է վերականգնել հողը և նույնիսկ օգուտ բերել վայրի բնությանը՝ միաժամանակ օգտակար լինելով մարդկանց<ref name="Savory 2012" />։ # Ժամանակը և ժամկետների ընտրությունը հողօգտագործման պլանավորման կարևորագույն գործոններն են։ Ոչ միայն չափազանց կարևոր է հասկանալ, թե որքան ժամանակ պետք է օգտագործել հողը գյուղատնտեսության համար և որքան ժամանակ տրամադրել հողի հանգստին, այլև նույնքան կարևոր է հստակ գիտակցել, թե կոնկրետ երբ և որտեղ է հողը պատրաստ այդ օգտագործմանն ու հանգստին<ref name="Savory 2012" />։ == Ստեղծման պատմություն == Հոլիստիկ պլանավորված [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] գաղափարը 1960-ական թվականներին մշակել է վայրի բնության կենսաբան Ալան Սեյվորին՝ իր հայրենի Հարավային Ռոդեզիայում։ Նա նպատակ ուներ հասկանալ [[Անապատացում|անապատացման]] խնդիրը [[Շրջակա միջավայրի պահպանության շարժում|բնապահպանական]] ավելի լայն շարժման համատեքստում։ Կրելով Անդրե Վուազենի աշխատանքների ազդեցությունը<ref>{{cite book |last=Voisin|first=André |author-link=André Voisin |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}</ref><ref>{{cite book |last=Voisin |first=André |author2=Lecomte, Antoine |title=Rational grazing, the meeting of cow and grass: a manual of grass productivity |year=1962 |publisher=C. Lockwood LTD, London}}</ref>՝ նա առաջ է քաշել այն վարկածը, որ անապատների տարածումը, վայրի բնության կորուստը և դրա հետևանքով մարդկանց աղքատացումը պայմանավորված էին արածող խոշոր կենդանիների բնական հոտերի կրճատմամբ և, առավել ևս, պահպանված սակավաթիվ հոտերի վարքագծի փոփոխությամբ։ Սեյվորին նաև ենթադրել է, որ [[Գյուղատնտեսական կենդանիներ|գյուղատնտեսական կենդանիները]] կարող են փոխարինել բնական հոտերին՝ ապահովելով կարևոր [[էկոհամակարգային ծառայություններ]], ինչպիսին է սննդանյութերի շրջանառությունը<ref>{{cite web|last=Retallack|first=Gregory|title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling|url=http://blogs.uoregon.edu/gregr/files/2013/07/grasslandscooling-nhslkh.pdf|work=The University of Chicago|publisher=The Journal of Geology|access-date=21 October 2013}}</ref><ref>{{cite book |last= Voisin|first= André |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}.</ref>։ Թեև անասնապահները նկատել էին, որ [[Խոտհարքաշրջանառություն|խոտհարքաշրջանառության]] համակարգերը կարող են կիրառելի լինել անասնապահական նպատակներով, գիտական փորձերը ցույց են տվել, որ դրանք պարտադիր չէ, որ լուծեն [[Էկոլոգիա|էկոլոգիական]] այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսին է [[Անապատացում|անապատացումը]]։ Ըստ Սեյվորիի՝ անհրաժեշտ էր խոտածածկ տարածքների համակարգերի կառավարման ավելի համապարփակ շրջանակ՝ հարմարվողական, հոլիստիկ կառավարման պլան։ Այդ իսկ պատճառով Հոլիստիկ կառավարումն օգտագործվել է որպես ամբողջական ֆերմայի/ռանչոյի պլանավորման գործիք[https://www.canr.msu.edu/foodsystems/uploads/files/holistic.pdf]։ 1984 թվականին նա հիմնադրել է Հոլիստիկ ռեսուրսների կառավարման կենտրոնը (Center for Holistic Resource Management), որը հետագայում վերանվանվել է «Holistic Management International»<ref>{{Cite web |title=Holistic Management International {{!}} Healthy Land. Healthy Food. Healthy Lives.® |url=https://www.holisticmanagement.org/ |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ Շատ տարածաշրջաններում արոտավայրային անասնապահությունն ու [[Մարդու էկոլոգիա|համայնքային]] հողօգտագործումը մեղադրվում են գերարածեցման հետևանքով առաջացած շրջակա միջավայրի դեգրադացիայի մեջ։ Տարիների հետազոտություններից ու փորձերից հետո Սեյվորին հանգել է այն եզրակացության, որ այդ պնդումը հաճախ սխալ է, իսկ երբեմն էլ կենդանիներին հեռացնելն իրականում միայն ավելի է վատթարացնում իրավիճակը։ Այս հայեցակարգը «տրոֆիկ կասկադի» տարատեսակ է, որտեղ մարդիկ դիտարկվում են որպես բարձրագույն գիշատիչներ, և կասկադը սկիզբ է առնում հենց նրանցից։ Սեյվորին մշակել է կառավարման մի համակարգ, որը, նրա պնդմամբ, պետք է բարելավի արածեցման համակարգերը։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումն արոտավայրերի կառավարման ավելի նոր մոտեցումներից մեկն է, որի նպատակն է առավել ճշգրիտ նմանակել վայրի կենդանիների բնական հոտերի վարքագիծը։ Ըստ պնդումների՝ այն բարելավում է գետամերձ բնակավայրերը ու ջրի որակը՝ ի տարբերություն այն համակարգերի, որոնք հաճախ հանգեցնում էին հողերի դեգրադացիային։ Հոլիստիկ կառավարումը նաև բարելավում է արոտավայրերի որակը թե՛ ընտանի, թե՛ [[Վայրի բնություն|վայրի կենդանիների]] համար<ref name="auto" /><ref name="dx" /><ref>A. M. Strauch et al. Impact of livestock management on water quality and streambank structure in a semi-arid, African ecosystem, Journal of Arid Environments 73 (2009) 795–803</ref><ref>{{cite web| last=Undersander| first=Dan| title=Grassland birds: Fostering habitat using rotational grazing| url=http://learningstore.uwex.edu/assets/pdfs/a3715.pdf| publisher=University of Wisconsin-Extension| access-date=5 April 2013| display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal| last1=Ferguson| first1=Bruce| title=Sustainability of holistic and conventional cattle ranching in the seasonally dry tropics of Chiapas, Mexico| journal=Agricultural Systems| date=18 June 2013| volume=120| pages=38–48| display-authors=etal| doi=10.1016/j.agsy.2013.05.005| bibcode=2013AgSys.120...38F}}</ref>։ Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ներուժ ունի մեղմելու [[Կլիմայի մելիորացում|կլիմայի]] [[Կլիմայի մելիորացում|մելիորացումը]]՝ միաժամանակ նպաստելով հողի վերականգնմանը, ավելացնելով կենսաբազմազանությունը և շրջելով անապատացման գործընթացը<ref>[https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change "Allan Savory: How to green the desert and reverse climate change."] TED Talk, February 2013.</ref><ref name="Thackara2010">{{cite magazine |last=Thackara |first=John |date=2010-06-03 |title=Dominant theory says that desertification is caused by overgrazing. Operation Hope, winner of the 2010 Buckminster Fuller Challenge, has upended this idea—restoring degraded African grasslands into lush, green pasture. |url=http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |url-status=unfit |magazine=Seed Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606190708/http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |archive-date=2010-06-06 |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Այս գործելակերպում [[Խոտհարք|խոտհարքները]] վերականգնելու համար կիրառվում են ցանկապատեր և/կամ հովիվներ<ref name="dx" /><ref name="Weber2011">{{cite journal |last1=Weber |first1=K.T. |last2=Gokhale |first2=B.S. |year=2011 |title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |url-status=live |journal=Journal of Arid Environments |volume=75 |issue=5 |pages=464–470 |bibcode=2011JArEn..75..464W |doi=10.1016/j.jaridenv.2010.12.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001407/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sanjari |first1=G |last2=Ghadiri |first2=H |last3=Ciesiolka |first3=CAA |last4=Yu |first4=B |year=2008 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |url-status=live |journal=Soil Research |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/sr07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513171011/http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |archive-date=2013-05-13 |access-date=2013-04-02 |hdl-access=free |hdl=10072/21586}}</ref>։ Ընտանի կենդանիների մեծ [[Հոտի վարքագիծ|հոտերի մանրակրկիտ պլանավորված տեղաշարժերը]] նմանակում են բնական գործընթացները, երբ [[Կենդանիների արածեցում|արածող կենդանիները]], ոհմակային գիշատիչների պատճառով մնալով խիտ խմբավորված, որոշակի տարածքում սնվելուց, հողը տրորելուց և գոմաղբով պարարտացնելուց հետո ստիպված են լինում առաջ շարժվել և վերադառնում են միայն այն ժամանակ, երբ բուսականությունն ու տարածքը լիովին վերականգնվում են։ Արածեցման այս մեթոդը ձգտում է նմանակել վերջին 40 միլիոն տարիների բնական գործընթացը, երբ արոտավայրային էկոհամակարգերի տարածման շնորհիվ ձևավորվեցին հարուստ հողեր, որոնք կլանում էին ածխածինը և դրանով իսկ հովացնում մոլորակը<ref>{{cite journal |last=Retallack |first=Gregory |year=2001 |title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling |url=http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |journal=[[The Journal of Geology]] |volume=109 |issue=4 |pages=407–426 |bibcode=2001JG....109..407R |doi=10.1086/320791 |s2cid=15560105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506232759/http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |archive-date=2013-05-06}}</ref>։ == Կիրառություն == Թեև Հոլիստիկ կառավարման համակարգն ի սկզբանե մշակվել էր արոտավայրերի օգտագործման<ref name="Weber2011" /> և անապատացված հողերի վերականգնման համար<ref>J. N. Clatworthy, Results of the Botanical Analyses in the Charter Trial, Rhodesian Branch of the South African Society of Animal Production, Zimbabwe Agricultural Journal 1984</ref>, այն կարող է կիրառվել նաև այլ ոլորտներում, որտեղ առկա են բազմաթիվ բարդ [[Տնտեսական սոցիոլոգիա|սոցիալ-տնտեսական]] և բնապահպանական գործոններ։ Այդպիսի օրինակներից է [[Ջրային ռեսուրսներ|ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարումը]], որը խթանում է միջոլորտային համագործակցությունը ջրային ռեսուրսների զարգացման և կառավարման գործում՝ ապահովելով ջրի արդարացի բաշխումը տարբեր սպառողների միջև և առավելագույնի հասցնելով տնտեսական ու սոցիալական բարեկեցությունը՝ առանց վտանգելու կենսական [[Շրջակա միջավայրի կայունություն|էկոհամակարգերի կայունությունը]]<ref name="Nilsson">{{cite journal | last1 = Nilsson | first1 = C. | last2 = Renöfält | first2 = B. Malm | year = 2008 | title = Linking flow regime and water quality in rivers: a challenge to adaptive catchment management | journal = Ecology and Society | volume = 13 | issue = 2| page = 18 | doi=10.5751/es-02588-130218| doi-access = free | hdl = 10535/2977 | hdl-access = free }}</ref>։ Մեկ այլ օրինակ է հանքավայրերի վերականգնումը<ref>{{cite web|last=Dagget|first=Dan|title=Convincing Evidence|url=http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|publisher=Man in Nature|access-date=5 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20010306044501/http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|archive-date=6 March 2001}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարման չորրորդ ուղղությունն է առանց հերկման բուսաբուծությունը, տարբեր մշակաբույսերի համատեղ ցանքը և պերմակուլտուրան։<ref name="Fairlie 2010 191–193" /><ref>{{cite web|last1=Leu|first1=Andre|title=Mitigating Climate Change With Soil Organic Matter in Organic Production Systems|url=http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/ditcted2012d3_en.pdf|website=Trade and environment review 2013, Commentary V pp.22-32|publisher=UNCTAD|access-date=28 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Tallman|first=Susan|title=No-Till Case Study, Richter Farm: Cover Crop Cocktails in a Forage-Based System|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417|work=National Sustainable Agriculture Information Service|publisher=NCAT-ATTRA|access-date=8 April 2013|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805000656/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417}}</ref><ref name="Fears">{{cite web|last=Fears|first=Robert|title=NRCS Adopts Holistic Management|url=http://holisticmanagement.org/wp-content/uploads/2013/02/NRCS-Article_Winter-2012-2.pdf|publisher=Lands of Texas Magazine|access-date=5 April 2013}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը ճանաչում է ստացել Միացյալ Նահանգների գյուղատնտեսության նախարարության (USDA) կողմից<ref name="Fears" /><ref>{{cite web|last=Terry|first=Quenna|title=NRCS in Texas presents at Holistic Management Seminars|url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detail/tx/newsroom/stories/?cid=nrcs144p2_002539|work=USDA-NRCS News room|access-date=5 April 2013 |quote="NRCS supports HMI in their efforts to provide sustainable resource training to women producers," said Susan Baggett, NRCS state resource conservationist.}}{{dead link|date=June 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>։ Այս համակարգի առավել համապարփակ կիրառությունը ֆերմայի կամ ռանչոյի ամբողջական պլանավորումն է, որը հաջողությամբ կիրառվել է ֆերմերների և անասնապահների կողմից։ Այդ պատճառով ԱՄՆ գյուղատնտեսության նախարարությունը «Սկսնակ ֆերմերների և ռանչերների զարգացման» ծրագրի շրջանակում վեց տարի շարունակ ֆինանսավորել է այս համակարգի կիրառումը՝ սկսնակ կին ֆերմերների ու ռանչոյատերերի վերապատրաստման նպատակով։<ref>{{Cite web |title=Empowering Beginning Women Farmers in the Northeast Through Whole Farm Planning - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804052304/https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-date=2020-08-04 |access-date=2026-06-28 |website=reeis.usda.gov}}</ref><ref>{{Cite web |title=Growing Successful Transitions with Beginning Women Farmer Programs in the Northeast and Texas - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725002540/https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-date=2025-07-25 |access-date=2026-06-28 |website=portal.nifa.usda.gov}}</ref>։ == Քննադատություն == Հոլիստիկ կառավարման տեսության պնդումները վիճարկվում են բազմաթիվ գրախոսվող ուսումնասիրությունների և լրագրողական հրապարակումների մեջ<ref name=":0" /><ref>{{cite web|last=Briske|first=D. D.|title=Origin, Persistence, and Resolution of the Rotational Grazing Debate: Integrating Human Dimensions Into Rangeland Research|url=https://www.ars.usda.gov/ARSUserFiles/1354/75.%20REM-D-10-00084.1.pdf|work=Rangeland Ecol Manage 64:325–334|access-date=6 April 2013}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Briske |first1=D.D. |last2=Derner |first2=J.D. |last3=Brown |first3=J.R. |last4=Fuhlendorf |first4=S.D. |last5=Teague |first5=W.R. |last6=Havstad |first6=K.M. |last7=Gillen |first7=R.L. |last8=Ash |first8=A.J. |last9=Willms |first9=W.D. |date=January 2008 |title=Rotational Grazing on Rangelands: Reconciliation of Perception and Experimental Evidence |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1550742408500078 |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=61 |issue=1 |pages=3–17 |doi=10.2111/06-159R.1|bibcode=2008REcoM..61....3B |hdl=10150/642920 |hdl-access=free }}</ref>։ 2014 թվականի մի ամփոփիչ գիտական հետազոտություն քննության է առել Հոլիստիկ կառավարման հինգ կոնկրետ էկոլոգիական վարկածներ և պարզել է, որ ԱՄՆ-i արևմուտքում դրանցից ոչ մեկը չի հաստատվել գիտական ապացույցներով<ref>{{Cite journal |last1=Carter |first1=John |last2=Jones |first2=Allison |last3=O'Brien |first3=Mary |last4=Ratner |first4=Jonathan |last5=Wuerthner |first5=George |date=2014-04-23 |title=Holistic Management: Misinformation on the Science of Grazed Ecosystems |journal=International Journal of Biodiversity |language=en |volume=2014 |pages=1–10 |doi=10.1155/2014/163431 |doi-access=free |issn=2314-4149}}</ref>։ Ռիչարդ Թիգի հոդվածում նշվում է, որ տարբեր քննադատություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային համակարգերը, այլ ոչ թե բուն հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2">{{cite book |last1=Teague |first1=Richard |first2=Fred |last2=Provenza |first3=Brien |last3=Norton |first4=Tim |last4=Steffens |first5=Matthew |last5=Barnes |first6=Mort |last6=Kothmann |first7=Roy |last7=Roath |year=2008 |chapter=Benefits of Multi-Paddock Grazing Management on Rangelands: Limitations of Experimental Grazing Research and Knowledge Gaps | editor-first=H.G. |editor-last=Schroder |title=Grasslands: Ecology, Management and Restoration |publisher=Nova Science Publishers |place=New York |pages=41–80 |isbn=978-1-60692-023-7 }}</ref>։ 1972-2016 թվականների համապատասխան ուսումնասիրությունների մետա-վերլուծությունը ցույց է տվել, որ բուսածածկույթի, բուսական կենսազանգվածի և կենդանիների մթերատվության վրա Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ավելի դրական ազդեցություն չի ունեցել, քան շարունակական արածեցումը, թեև այն կարող էր օգտակար լինել [[Մթնոլորտային տեղումներ|առատ տեղումներ]] ունեցող որոշ շրջաններում<ref>{{Cite journal |last=Hawkins |first=Heidi-Jayne |date=2017-04-03 |title=A global assessment of Holistic Planned Grazing™ compared with season-long, continuous grazing: meta-analysis findings |journal=African Journal of Range & Forage Science |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=65–75 |doi=10.2989/10220119.2017.1358213 |issn=1022-0119 |s2cid=90525942|doi-access=free |bibcode=2017AJRFS..34...65H }}</ref>։ Առնվազն երեք հետազոտություններ արձանագրել են հողի վիճակի բարելավում բազմաարոտավայրային մեթոդների կիրառման դեպքում՝ շարունակական արածեցման համեմատ։ Այդ բարելավումը չափվել է այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են հողում ածխածնի և ազոտի պարունակությունը, հողային բիոտան, ջրապահունակությունը, սննդանյութերի պահպանման ունակությունը և բուսական մնացորդներy<ref name="dx" /><ref>{{Cite journal |last1=Sanjari |first1=Gholamreza |last2=Ghadiri |first2=Hossein |last3=Ciesiolka |first3=Cyril A. A. |last4=Yu |first4=Bofu |date=2008-06-23 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=https://www.publish.csiro.au/sr/SR07220 |journal=Soil Research |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/SR07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |hdl=10072/21586 |issn=1838-6768|hdl-access=free }}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Stanley |first1=Paige |last2=Sayre |first2=Nathan |last3=Huntsinger |first3=Lynn |date=March 2024 |title=Holistic Management Shifts Ranchers' Mental Models for Successful Adaptive Grazing |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=93 |pages=33–48 |doi=10.1016/j.rama.2023.11.004|bibcode=2024REcoM..93...33S |doi-access=free }}</ref>։ Առկա են նաև փաստեր, որ բազմաարոտավայրային արածեցման մեթոդները կարող են մեծացնել հողի ջրապահունակությունը՝ չարածեցված հողերի համեմատ<ref name="Weber2011" />։ Այնուամենայնիվ, Ջորջ Վյուրթները «The Wildlife News» պարբերականում 2013 թվականին հրապարակված «Ալան Սեյվորի․ առասպել և իրականություն» ({{Lang-en|Allan Savory: Myth And Reality}}) խորագրով հոդվածում նշել է․ «Այն սակավաթիվ գիտական փորձերը, որոնք Սեյվորիի կողմնակիցները մեջբերում են որպես նրա մեթոդների իրավացիության ապացույց (ի հակադրություն նրա պնդումները հերքող հարյուրավոր աշխատանքների), հաճախ իրականում չեն ստուգում նրա տեսությունները։ Հոլիստիկ կառավարման կայքում մեջբերված մի շարք հետազոտություններում օգտագործման մակարդակները (հեռացված բուսականության աստիճանը) եղել են շատ ավելի ցածր, քան այն մակարդակը, որն իրականում առաջարկում է Սեյվորին»<ref name="wue">{{Cite web |last=Wuerthner |first=George |date=2013-11-12 |title=Allan Savory: Myth And Reality |url=https://www.thewildlifenews.com/2013/11/12/allan-savory-myth-and-reality/ |access-date=2024-09-26 |website=The Wildlife News |language=en-US}}</ref>։ Այս քննադատությունները վիճարկվել են այն հիմքով, որ բազմաթիվ հետազոտություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային արածեցման համակարգերը, այլ ոչ թե Հոլիստիկ կառավարումը կամ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2" />։ Բացի արածեցման մեթոդ լինելուց՝ Հոլիստիկ կառավարումը ներառում է նաև նպատակադրում, փորձառական ուսուցում, ինչպես նաև շեշտադրում մոնիթորինգի և հարմարվողական որոշումների կայացման վրա, ինչը հաշվի չի առնվել դաշտային բազմաթիվ գիտափորձերում<ref name=":1" /><ref name=":4" />։ Սա առաջադրվել է որպես պատճառ, թե ինչու են հողագործներից շատերը նշել Հոլիստիկ կառավարման առավել դրական փորձառության մասին, քան ցույց են տալիս գիտական հետազոտությունները<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Hawkins |first1=H.-J. |last2=Venter |first2=Z.-S. |last3=Cramer |first3=M.D. |date=1 January 2022 |title=A holistic view of Holistic Management: What do farm-scale, carbon, and social studies tell us? |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167880921004060 |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |language=en |volume=323 |article-number=107702 |doi=10.1016/j.agee.2021.107702|bibcode=2022AgEE..32307702H |hdl=11250/3044300 |hdl-access=free }}</ref>։ Այնուամենայնիվ, 2022 թվականի մի ամփոփիչ հետազոտություն, որն ուսումնասիրել է «ֆերմերային մակարդակի» 22 գիտական աշխատանք, որոնցից շատերը ներառել են ադապտիվ կառավարում, կրկին պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը որևէ ազդեցություն չի ունեցել բույսերի կամ կենդանիների մթերատվության վրա կամ նվազեցրել է այն<ref name=":5" />։ Միևնույն ժամանակ, այդ հետազոտությունը պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կապված է եղել սոցիալական համախմբվածության բարելավման և փոխադարձ ուսուցման հետ, սակայն հանգել է այն եզրակացության, որ «սոցիալական համախմբվածությունը, ուսուցումն ու մասնագիտական կապերը, որոնք այդքան տարածված են Հոլիստիկ կառավարմամբ աշխատող ֆերմաներում, կարող են ներդրվել ցանկացած ֆերմերային համայնքում՝ առանց Հոլիստիկ կառավարման անհիմն հռետորաբանությունն ընդունելու»<ref name=":5" />։ === Պնդումներ ածխածնի կլանման մասին === Սեյվորին քննադատության է ենթարկվել նաև այն պնդման համար, թե հոլիստիկ արածեցման՝ ածխածին կլանելու ներուժը ենթակա չէ փորձարարական գիտական ուսումնասիրության<ref name=":22">{{Cite web |last=TABLE Debates |date=16 Sep 2016 |title=Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method |url=https://www.tabledebates.org/research-library/holistic-management-critical-review-allan-savorys-grazing-method |access-date=23 July 2023 |website=TABLE Debates}}</ref>։ Օրինակ՝ 2000 թվականին Սեյվորին ասել է, որ «գիտական մեթոդը երբեք ոչինչ չի բացահայտում» և «գիտական մեթոդը մեզ պաշտպանում է ինձ նման խենթերից»<ref>{{Cite web |last=Hadley |first=C. J. |title=RANGE magazine.com, the Cowboy Spirit on America's Outback |url=https://www.rangemagazine.com/archives/stories/fall99/allan_savory.htm |access-date=2023-07-23 |website=www.rangemagazine.com}}</ref>։ Սեյվորիի հեղինակած 2017 թվականի տեղեկագրում նշվել է․ «Հոլիստիկ պլանավորված արածեցման վերաբերյալ կատարված յուրաքանչյուր հետազոտություն տվել է արդյունքներ, որոնք մերժվել են արոտավայրերի մասնագետների կողմից, քանի որ փորձերի կրկնելիություն չի եղել»<ref>{{Cite web |last=Ketcham |first=Christopher |date=23 February 2017 |title=Allan Savory's Holistic Management Theory Falls Short on Science |url=https://www.sierraclub.org/sierra/2017-2-march-april/feature/allan-savory-says-more-cows-land-will-reverse-climate-change |access-date=2023-07-23 |website=www.sierraclub.org |language=en}}</ref>։ T''A''BLE Debates» հարթակն այս հակասությունն ամփոփել է հետևյալ կերպ․ «Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (ՀՊԱ) անհնար է ստանդարտացնել, կրկնել և, հետևաբար, փորձարարական ստուգման ենթարկել որպես մեկ ամբողջություն (այլ ոչ թե միայն դրա արածեցման բաղադրիչը), ուստի փորձարարական գիտությունն ի վիճակի չէ ուսումնասիրել այն»։ Միևնույն ժամանակ հարթակն ընդգծել է, որ «նա չի բացատրում, թե ինչպես կարելի է ՀՊԱ-ի օգտին պատճառահետևանքային պնդումներ անել անապատացման դեմ պայքարի և կլիմայի մեղմման հարցում՝ առանց այդ կապերն ապացուցող գիտական տվյալներին դիմելու<ref name=":22" />։ Առավել թույլ է մշակված այն ապացույցների բազան, որը Հոլիստիկ կառավարումը համեմատում է խոտածածկ տարածքներում անասունների լիակատար բացակայության հետ։ Մի շարք գրախոսվող հետազոտություններ պարզել են, որ կիսաչոր տափաստաններից անասունների ամբողջական դուրսբերումը կարող է հանգեցնել բուսականության զգալի վերականգնման և հողում ածխածնի կլանման<ref>{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Liping |last2=Wei |first2=Xiaorong |last3=Zhang |first3=Xingchang |last4=Cheng |first4=Jimin |date=2013-01-30 |title=Ecosystem Carbon and Nitrogen Accumulation after Grazing Exclusion in Semiarid Grassland |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=1 |article-number=e55433 |bibcode=2013PLoSO...855433Q |doi=10.1371/journal.pone.0055433 |issn=1932-6203 |pmc=3559475 |pmid=23383191 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fernandez |first1=D. P. |last2=Neff |first2=J. C. |last3=Reynolds |first3=R. L. |date=2008-05-01 |title=Biogeochemical and ecological impacts of livestock grazing in semi-arid southeastern Utah, USA |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196307002662 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=72 |issue=5 |pages=777–791 |bibcode=2008JArEn..72..777F |doi=10.1016/j.jaridenv.2007.10.009 |issn=0140-1963|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Oliveira Filho |first1=José de Souza |last2=Vieira |first2=Jonas Nunes |last3=Ribeiro da Silva |first3=Eliane Maria |last4=Beserra de Oliveira |first4=José Gerardo |last5=Pereira |first5=Marcos Gervasio |last6=Brasileiro |first6=Felipe Gomes |date=2019-07-01 |title=Assessing the effects of 17 years of grazing exclusion in degraded semi-arid soils: Evaluation of soil fertility, nutrients pools and stoichiometry |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196319300357 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=166 |pages=1–10 |bibcode=2019JArEn.166....1O |doi=10.1016/j.jaridenv.2019.03.006 |issn=0140-1963 |s2cid=132050918|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Xing |last2=Li |first2=Zongshan |last3=Fu |first3=Bojie |last4=Zhou |first4=Wangming |last5=Liu |first5=Huifeng |last6=Liu |first6=Guohua |date=2014-12-01 |title=Restoration of ecosystem carbon and nitrogen storage and microbial biomass after grazing exclusion in semi-arid grasslands of Inner Mongolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925857414004881 |journal=Ecological Engineering |language=en |volume=73 |pages=395–403 |doi=10.1016/j.ecoleng.2014.09.077 |bibcode=2014EcEng..73..395W |issn=0925-8574|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gebregergs |first1=Tsegay |last2=Tessema |first2=Zewdu K. |last3=Solomon |first3=Negasi |last4=Birhane |first4=Emiru |date=June 2019 |title=Carbon sequestration and soil restoration potential of grazing lands under exclosure management in a semi-arid environment of northern Ethiopia |journal=Ecology and Evolution |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=6468–6479 |doi=10.1002/ece3.5223 |doi-access=free |issn=2045-7758 |pmc=6580272 |pmid=31236236|bibcode=2019EcoEv...9.6468G }}</ref>։ 2021 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված պարզել է, որ սակավ արածեցված և բնական խոտածածկ տարածքներին է բաժին ընկնում աշխարհի խոտածածկույթի ածխածնի ընդհանուր կուտակային կլանման 80%-ը, մինչդեռ կառավարվող (այսինքն՝ անասունների ավելի մեծ խտություն ունեցող) արոտավայրերը վերջին տասնամյակում հանդիսացել են ջերմոցային գազերի ուղիղ աղբյուր<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Jinfeng |last2=Ciais |first2=Philippe |last3=Gasser |first3=Thomas |last4=Smith |first4=Pete |last5=Herrero |first5=Mario |last6=Havlík |first6=Petr |last7=Obersteiner |first7=Michael |last8=Guenet |first8=Bertrand |last9=Goll |first9=Daniel S. |last10=Li |first10=Wei |last11=Naipal |first11=Victoria |last12=Peng |first12=Shushi |last13=Qiu |first13=Chunjing |last14=Tian |first14=Hanqin |last15=Viovy |first15=Nicolas |date=2021-01-05 |title=Climate warming from managed grasslands cancels the cooling effect of carbon sinks in sparsely grazed and natural grasslands |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=118 |bibcode=2021NatCo..12..118C |doi=10.1038/s41467-020-20406-7 |doi-access=free|issn=2041-1723 |pmc=7785734 |pmid=33402687}}</ref>։ 2011 թվականի մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ Սեյվորիի կողմից առաջարկվող բազմաարոտավայրային արածեցումը հանգեցրել է հողում ածխածնի ավելի շատ կլանման, քան ծանրաբեռնված շարունակական արածեցումը, սակայն չնչին չափով զիջել է «արածեցման բացառմանը» (տարածքից արածող անասունների լիակատար դուրսբերմանը)<ref name="dx" />։ Մեկ այլ գրախոսվող հոդված պարզել է, որ եթե ներկայիս արոտավայրերը վերականգնվեին իրենց նախկին բնական վիճակին՝ որպես վայրի տափաստաններ, թփուտներ և նոսր սավաննաներ՝ առանց անասնապահության, ապա դրանք, ըստ գնահատականների, կարող էին պահեստավորել 15,2–59,9 գիգատոննա լրացուցիչ ածխածին<ref>{{Cite journal |last1=Hayek |first1=Matthew N. |last2=Harwatt |first2=Helen |last3=Ripple |first3=William J. |last4=Mueller |first4=Nathaniel D. |date=January 2021 |title=The carbon opportunity cost of animal-sourced food production on land |url=https://www.nature.com/articles/s41893-020-00603-4 |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=21–24 |doi=10.1038/s41893-020-00603-4 |issn=2398-9629 |s2cid=221522148|url-access=subscription }}</ref>։ 2013 թվականին Սեյվորիի ինստիտուտը հրապարակել է պատասխան՝ ուղղված իր որոշ քննադատներին<ref>{{cite web |publisher=Savory Institute |title=Holistic Management Research Portfolio |date=March 2013 |access-date=4 December 2015 |url=http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208152705/http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-date=8 December 2015 |df=dmy }}</ref>։ Նույն ամսին Սեյվորին [[TED (համաժողովներ)|TED]]-ում հանդես է եկել որպես հրավիրյալ բանախոս՝ ներկայացնելով «Ինչպես պայքարել անապատացման դեմ և շրջել կլիմայի փոփոխությունը» (''How to Fight Desertification and Reverse Climate Change'') խորագրով ելույթը<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change|title = How to fight desertification and reverse climate change| date=4 March 2013 }}</ref><ref name="Maughan">{{cite news |last1=Maughan |first1=Ralph |title=Alan Savory gives a popular and very misleading TED talk |url=http://www.thewildlifenews.com/2013/03/18/alan-savory-gives-a-popular-and-very-misleading-ted-talk/ |access-date=2015-02-03 |work=The Wildlife News |date=2013-03-18}}</ref>։ TED-ի ելույթում Սեյվորին պնդել է, որ հոլիստիկ արածեցումը 40 տարվա ընթացքում կարող է ածխաթթու գազի մակարդակը նվազեցնել մինչև նախաարդյունաբերական շրջանի ցուցանիշները՝ լուծելով [[Կլիմայի փոփոխություն|կլիմայի փոփոխության]] հետևանքով առաջացած խնդիրները։ Ավելի ուշ, մեկնաբանելով իր TED ելույթը, Սեյվորին հերքել է այն պնդումը, թե հոլիստիկ արածեցումը կարող է շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը՝ նշելով․ «Ես միայն օգտագործել եմ «անդրադառնալ կլիմայի փոփոխությանը» արտահայտությունը․․․ թեև գրել և խոսել եմ մարդածին անապատացումը շրջելու մասին»<ref name=":22" />։ ''RealClimate.org'' կայքը հրապարակել է մի հոդված՝ նշելով, որ Սեյվորիի այն պնդումները, թե իր մեթոդը կարող է մթնոլորտային ածխածինը «վերադարձնել նախաարդյունաբերական մակարդակի», «ուղղակի ողջամիտ չեն»<ref name=":6">{{Cite news |last1=West |first1=Jason |last2=Briske |first2=David |date=4 November 2013 |title=Cows, Carbon and the Anthropocene: Commentary on Savory TED Video |url=http://www.realclimate.org/index.php/archives/2013/11/cows-carbon-and-the-anthropocene-commentary-on-savory-ted-video/ |access-date=2018-10-28 |work=RealClimate}}</ref><ref name="Nordborg 2016">Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers</ref>։ Ըստ ''Skeptical Science'' հարթակի՝ «հնարավոր չէ բարձրացնել մթերատվությունը, ավելացնել խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը և կուտակել ածխածին՝ արածեցման որևէ ռազմավարության կիրառմամբ, չի նշվել կոնկրետ Հոլիստիկ կառավարման մասին։ Հողում ածխածնի կուտակման վրա արածեցման ազդեցության վերաբերյալ նախկինում արդեն կատարվել են երկարաժամկետ հետազոտություններ, և արդյունքները հուսադրող չեն գտնվել։ Հողում ածխածնի կուտակման բարդ բնույթի, գլոբալ ջերմաստիճանի բարձրացման, անապատացման վտանգի և անասնապահությունից մեթանի արտանետումների պատճառով քիչ հավանական է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կամ կառավարման որևէ այլ մեթոդ կարողանա շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը»<ref>{{Cite web |last=Seb V |date=18 March 2019 |title=New rebuttal to the myth 'Holistic Management can reverse Climate Change' |url=https://skepticalscience.com/holistic-management-rebuttal.html |website=Skeptical Science}}</ref>։ [[Շվեդիա|Շվեդիայի]] գյուղատնտեսական գիտությունների համալսարանի կողմից 2016 թվականին հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ այն իրական տեմպը, որով արածեցման բարելավված կառավարումը կարող է նպաստել ածխածնի կլանմանը, յոթ անգամ ավելի ցածր է, քան Սեյվորիի ներկայացրած ցուցանիշները։ Այդ հետազոտությունը եզրակացրել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը չի կարող շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը<ref name="Nordborg 2016" />։ Սննդի և կլիմայի հետազոտական ցանցի 2017 թվականի ուսումնասիրությունը ևս եզրակացրել է, որ ածխածնի կլանման վերաբերյալ Սեյվորիի պնդումներն «իրատեսական չեն» և խիստ տարբերվում են գրախոսվող հետազոտությունների արդյունքներից<ref name=":3">{{cite web |last1=Garnett |first1=Tara |last2=Godde |first2=Cécile |year=2017 |title=Grazed and confused? |url=https://www.tabledebates.org/sites/default/files/2020-10/fcrn_gnc_report.pdf |access-date=11 February 2021 |publisher=Food Climate Research Network |page=64 |quote=The non-peer-reviewed estimates from the Savory Institute are strikingly higher – and, for all the reasons discussed earlier (Section 3.4.3), unrealistic.}}</ref>։ Գիտական գրականության մետա-վերլուծության հիման վրա FCRN-ի հետազոտությունը գնահատել է, որ արածեցման կառավարման միջոցով հողում ածխածնի կլանման համաշխարհային ընդհանուր ներուժը տատանվում է տարեկան 0,3–0,8 Գտ CO2eq) սահմաններում, ինչը համարժեք է ներկայիս անասնապահության գլոբալ ընդհանուր արտանետումների առավելագույնը 4–11%-ի փոխհատուցմանը։ Բացի այդ, նշվել է, որ «արոտավայրային ոլորտի ընդլայնումը կամ ինտենսիվացումը՝ որպես ածխածնի ավելի շատ կլանման մոտեցում, կհանգեցնի մեթանի, ազոտի ենթօքսիդի և հողօգտագործման փոփոխությամբ պայմանավորված CO2-ի արտանետումների զգալի աճի»<ref name=":3" />։ ''Project Drawdown'' նախագիծը բարելավված կառավարվող արածեցման միջոցով ածխածնի կլանման ընդհանուր ներուժը 2020–2050 թվականների համար գնահատել է 13,72–20,92 գիգատոննա CO2eq, ինչը կազմում է տարեկան 0,46–0,70 Գտ CO2eq։ Իսկ 2022 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված արածեցման բարելավված կառավարման միջոցով ածխածնի կլանման ներուժը գնահատել է նմանատիպ մակարդակում՝ տարեկան 0,15–0,70 Գտ CO2eq<ref>{{Cite journal |last1=Bai |first1=Yongfei |last2=Cotrufo |first2=M. Francesca |date=2022-08-05 |title=Grassland soil carbon sequestration: Current understanding, challenges, and solutions |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abo2380 |journal=Science |language=en |volume=377 |issue=6606 |pages=603–608 |bibcode=2022Sci...377..603B |doi=10.1126/science.abo2380 |issn=0036-8075 |pmid=35926033 |s2cid=251349023|url-access=subscription }}</ref>։ == Մրցանակներ == 2003 թվականին Սեյվորին արժանացել է Բանկսիա միջազգային մրցանակին<ref name="Banksia">{{cite web |publisher=Banksia Environmental Foundation |url=http://www.banksiafdn.com/index.php?page=67 |title=2003 award winners |archive-url=https://web.archive.org/web/20031105173829/http://banksiafdn.com/index.php?page=67 |archive-date=5 November 2003}}</ref>, իսկ 2010 թվականին Զիմբաբվեում գտնվող Հոլիստիկ կառավարման Operation Hope աֆրիկյան կենտրոնի (Հոլիստիկ կառավարումը կիրառող «հայեցակարգի գործնական հիմնավորման» նախագիծ) ճանաչվել է 2010 թվականի Buckminster Fuller Challenge-ի հաղթող՝ «այն նախաձեռնությունների գնահատման շրջանակում, որոնք կիրառում են համապարփակ, կանխատեսող նախագծային մոտեցում՝ արմատապես բարելավելու մարդու բարեկեցությունը և մեր մոլորակի էկոհամակարգերի առողջությունը»<ref name="Thackara2010" /><ref>{{cite news |last=Rothstein |first=Joe |title=Hang On, Planet Earth, Help Is On The Way |date=4 June 2010 |url=http://uspolitics.einnews.com/column/57081276/hang-on-planet-earth-help-is-on-the-way-joe-rothstein-s-commentary |newspaper=EIN News |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Բացի այդ, Հոլիստիկ կառավարման բազմաթիվ կիրառողներ արժանացել են մրցանակների՝ այս գործելակերպի միջոցով շրջակա միջավայրի պահպանությանը նպաստելու համար<ref>{{Cite web |title=Awards |url=https://www.holisticmanagement.org/awards |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Լրացուցիչ ընթերցանություն == *{{cite book |last=Savory |first=Allan |author2=Jody Butterfield |title=Holistic Management: A New Framework for Decision Making |orig-date=1988 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Island Press |location=Washington, D.C. |isbn=1-55963-487-1 }} *{{cite book |last=Adams |first=Ann |title=At Home with Holistic Management |orig-date=1999 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Holistic Management International|location=Albuquerque, NM |isbn=978-0-9673941-0-7 }} * Hudak, Mike (2015-02-01). Comments on Allan Savory's Proposed Application of "Holistic Management" to Grasslands, Including Desert Grasslands, for the Purpose of Increasing Sequestration of Atmospheric Carbon. Revised 13 Nov 2013; 1 Feb 2015. Public letter to Sierra Club contains many online references critical of holistic agricultural management. 7 pages. * Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers. {{Արտաքին հղումներ}} rx95fznn03ry3pvbym8tuoj8wf2k3pv 10940318 10940301 2026-10-11T15:42:33Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10940318 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10940328 10940318 2026-10-11T15:51:58Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 10940328 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bat}} {{speciesbox | name = Madagascar sucker-footed bat | fossil_range = [[Pleistocene]] to Recent | image = Myzopoda aurita 13060431.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 16 November 2021">{{cite iucn |author=Monadjem, A. |author2=Cardiff, S.G. |author3=Rakotoarivelo, A.R. |author4=Jenkins, R.K.B. |author5=Ratrimomanarivo, F.H. |date=2017 |title=''Myzopoda aurita'' |volume=2017 |article-number=e.T14288A22073303 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-2.RLTS.T14288A22073303.en |access-date=16 November 2021}}</ref> | genus = Myzopoda | species = aurita | authority = [[Alphonse Milne-Edwards|Milne-Edwards]] & [[Alfred Grandidier|A. Grandidier]], 1878 | synonyms = | range_map = Myzopoda aurita range map.svg | range_map_caption = Madagascar sucker-footed bat range }} The '''Madagascar sucker-footed bat''', '''Old World sucker-footed bat''', or simply '''sucker-footed bat''' ('''''Myzopoda aurita''''') is a species of [[bat]] in the family [[Myzopodidae]] [[Endemism|endemic]] to [[Madagascar]], especially in the eastern part of the forests.<ref>{{cite journal|last=H.|first=Schliemann|author2=Goodman, S.M.|title=''Myzopoda aurita'', Old World sucker-footed bat|journal=The Natural History of Madagascar|year=2003|pages=1303–1306}}</ref> The genus was thought to be monospecific until a second species, ''[[Myzopoda schliemanni]]'', was discovered in the central western lowlands.<ref name=Goodman2006>{{cite journal |author= Goodman, S.M. |author2=Rakotondraparany, F. |author3=Kofoky, A.|title=The description of a new species of ''Myzopoda'' (Myzopodidae: Chiroptera) from western Madagascar|journal=Mammalian Biology |year=2006 |volume=72 |issue=2 |pages=65–81 |doi=10.1016/j.mambio.2006.08.001}}</ref> It was classified as Vulnerable in the 1996 [[IUCN Red List of Threatened Species]] but is now known to be more abundant and was reclassified in 2008 as of "[[Least Concern]]".<ref name="iucn status 16 November 2021" /> The bat is named for the presence of small cups on its wrists and ankles. They roost inside the rolled leaves of the [[Ravenala madagascariensis|traveller's tree]],<ref name=Ralisata2010/> using their suckers to attach themselves to the smooth surface.<ref name=EoM>{{cite book|editor= Macdonald, D.|year= 1984|title= The Encyclopedia of Mammals|publisher= Facts on File|location= New York|pages= [https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0/page/807 807]|isbn= 978-0-87196-871-5|url-access= registration|url= https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0/page/807}}</ref> Despite the name, it is now known that the bats do not use [[suction]] to attach themselves to roost sites, but instead use a form of [[Arboreal locomotion#Anatomical specializations |wet adhesion]] by secreting a body fluid at their pads.<ref name=bun1>Brown University News, December 2009, [https://news.brown.edu/pressreleases/2009/12/myzopoda|Sucker-Footed Bats Don't Use Suction After All]</ref> The ankle and wrist pads of the bat are controlled by muscle contraction and allow the bat to separate the pads to reduce the adhesive effect. This allows the bats to climb with ease and to remove themselves from surfaces after sticking. Due to this property the Madagascar sucker-footed bat is one of the few bat species that roosts with its head up rather than upside down. This is so the bat does not accidentally lose control of the adhesive pads while it is sleeping due to the muscle tension associated with roosting upside down.<ref>{{Cite journal|last=Riskin|first=Daniel K.|last2=Racey|first2=Paul A.|date=2009-12-15|title=How do sucker-footed bats hold on, and why do they roost head-up?: ATTACHMENT AND DETACHMENT BY M. AURITA|journal=Biological Journal of the Linnean Society|language=en|volume=99|issue=2|pages=233–240|doi=10.1111/j.1095-8312.2009.01362.x|doi-access=free}}</ref> Because of their unique habitat, sucker-footed bats don't carry [[ectoparasites]], due to the smooth surface of the Ravenala leaves being inhospitable to small arthropods<ref name=Ralisata2010>{{cite journal|last=M.|first=Ralisata|author2=F. R. Andriamboavonjy |author3=D. Rakotondravony |author4=O. R. Ravoahangimalala |author5=F. H. Randrianandrianina |author6=P. A. Racey |title=Monastic ''Myzopoda'': the foraging and roosting ecology of a sexually segregated Malagasy endemic bat|journal=Journal of Zoology|year=2010|volume=282|issue=2|pages=130–139|doi=10.1111/j.1469-7998.2010.00724.x }}</ref> The majority of sucker-footed bats caught in eastern Madagascar were within or close to stands of [[Ravenala|traveller's trees]],<ref name=Ralisata2010/> and according to research, the maximum distance they will travel while foraging is about {{convert|1.8|km|abbr=on}}.<ref name=Ralisata2010 /> Sucker-footed bats feed largely on [[beetle]]s and small [[moth]]s.<ref name=Ralisata2010/><ref>{{cite journal|last=Göpfert |first=M.C. |author2=Wasserthal, L.T.|title=Notes on echolocation calls, food and roosting behavior of the Old World sucker-footed bat ''Myzopoda aurita'' (Chiroptera, Myzopodidae) |journal=Zeitschrift für Säugetierkunde |year=1995 |volume=60 |pages=1–8 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/45525638 }}</ref> ==References== {{Reflist}} ==External links== *[http://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_8811000/8811531.stm "Monastic" Malagasy bat mystifies experts] BBC Earth News 13 July 2010 {{Taxonbar|from=Q674905}} tl5815hb7vjl2du37x7yvdjta8pblvz 2 988423 10940528 10913568 2026-10-12T09:54:41Z Ապատ63 36683 10940528 wikitext text/x-wiki [[:fr:Bonhomme_Sept_Heures|Bonhomme_Sept_Heures]] Ժամը յոթի մարդը ֆրանսիական հեքիաթ [[Մարգարիտ Գրիգորյան (բանահավաք)]] <ref>{{Cite web |last=Ալվարդ Ղազիյան |first= |author-link=Ալվարդ Ղազիյան |date=2014-03-31 |title=ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ-ՍՊԱՆԴԱՐՅԱՆ (1906 — 1976 թթ.) |url=https://araspel.wordpress.com/2014/03/31/%d5%a3%d6%80%d5%ab%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%bf-1906-1976-%d5%a9%d5%a9/ |access-date=2026-08-08 |website=araspel |language=ru-RU}}</ref><ref>[https://arar.sci.am/Content/307104/kazm.pdf Հայ ժողովրդական հեքիաթներ 5 հատորի տիտղոսաթերթ]</ref><ref>{{Cite web |last=Հայ ժողովրդական հեքիաթներ |year=1966 |title=Հատորի բնագիր և Ծանոթագրություններ |url=http://serials.flib.sci.am/openreader/jox_heqiatner_5/book/content.html |access-date=2026-08-08 |website=serials.flib.sci.am |pages=704, 5-րդ հատոր}}</ref> [[:en:Winston_Churchill_in_the_Second_World_War|Winston_Churchill_in_the_Second_World_War]] [[Ուինսթոն Չերչիլը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում]] [[:en:The_Story_of_Civilization|The_Story_of_Civilization]] [[Քաղաքակրթության պատմություն (Դյուրանտ)]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Pietro_Cerone?st_source=ai_mode Pietro_Cerone] [[Պիետրո Չերոնե]] - իտ․ կամ իսպ․՝ Սերոնե [https://it.wikipedia.org/wiki/Cainismo?st_source=ai_overview Cainismo] [[Կայենականություն]] կամ կայենիզմ [https://es.wikipedia.org/wiki/Charles-Joseph_Panckoucke?st_source=ai_mode Charles-Joseph_Panckoucke] [[Շառլ-Ժոզեֆ Պանկուկ]] [[:en:Power_of_the_purse|Power_of_the_purse]] Քսակի իշխանություն 🐣[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%80%D5%BD%D5%AF%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D6%81%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A8?hidepreviousrevisions=1&hidecategorization=1&hideWikibase=1&limit=500&days=7&urlversion=2 հսկացանկ 3 Օգոստոսի 2024 Անգելինա Խաչատրյան] * [[Մուսակա]] * [[Ձաձիկի]] * [[:en:Anchovy|Anchovy]] [[Անչոուս]] * [[:en:Tapenade|Tapenade]] [[Տոպինադ]] * [[:en:Millennium_Dome|Millennium_Dome]] [[Հազարամյակի գմբեթ]] * [[:en:Time_ball|Time_ball]] [[Ժամանակի գունդ]] * [[:en:Clock_synchronization|Clock_synchronization]] [[Ժամանակի համաժամանակեցում]] * [[:en:Synchronization|Synchronization]] [[Սինխրոնիզացիա]] * [[:en:Kuramoto_model|Kuramoto_model]] [[Կուրամոտոյի մոդել]] == Հոդվածներ == [[:en:European_Astronomical_Society|European_Astronomical_Society]] [[Եվրոպական աստղագիտական ընկերություն]] * [[:en:Markarian_galaxies|Markarian_galaxies]] [[Մարգարյան գալակտիկաներ]] * [[:en:Wild_Hunt|Wild_Hunt]] [[Վայրի որս]] * [[:en:Evita_(musical)|Evita_(musical)]] [[Էվիտա (մյուզիքլ)]] * [[:en:Sumerian_religion|Sumerian_religion]] Շումերական կրոն * [[:en:Ancient_Mesopotamian_religion|Ancient_Mesopotamian_religion]] Միջագետքյան կրոն * [[:en:List_of_water_deities|List_of_water_deities]] [[Ջրային աստվածների ցանկ]] * [[:en:List_of_Mesopotamian_deities|List_of_Mesopotamian_deities]] Միջագետքյան աստվածություններ * [[:ru:Сотворение_мира|Сотворение мира]] [[Աշխարհի արարում]] * [[:en:World_tree|World_tree]] [[Տիեզերական ծառ]] * [[:ru:Таблицы_судеб|Таблицы судеб]] [[Ճակատագրերի տախտակ]] * [[:ru:Лахаму|Лахаму]] [[Լահամու]] * [[:en:Mehet-Weret|Mehet-Weret]] [[Մեհետ-Վերետ]] կամ Մեհուրթ * [[:en:Lahmu|Lahmu]] [[Լահմու]] * [[:en:Kishar|Kishar]] [[Կիշար]] * [[:en:Anshar|Anshar]] [[Անշար]] * [[:en:Anu|Anu]] [[Անու]] * [[:en:Ki_(goddess)|Ki_(goddess)]] [[Կի]] * [[:en:É_(temple)|É (temple)]] [[Է (տաճար)]] * [[:en:King_of_the_gods|King_of_the_gods]] [[Աստվածների թագավոր]] * [[:en:Chaoskampf|Chaoskampf]] [[Քաոսկամպֆ]] քաոսի դեմ պայքար * [[:en:Illuyanka|Illuyanka]] [[Իլույանկա]] * [[:ru:Левиафан|Левиафан]] [[Լևիաթան]] հրեշ * [[:en:Lotan|Lotan]] [[Լոտան (դիցաբանական կերպար)|Լոտան]] * [[:en:Old_Babylonian_Empire|Old_Babylonian_Empire]] [[Հին Բաբելոն]] * [[:en:Flight_19|Flight_19]] [[Թռիչք 19]] * [[:en:Walls_of_Jerusalem|Walls_of_Jerusalem]] Երուաղեմի պարիսպ * [[:en:Cocktail|Cocktail]] [[Կոկտեյլ (ալկոհոլային)]] * [[:en:Bloody_Mary_(cocktail)|Bloody_Mary_(cocktail)]] [[Արյունոտ Մարի (կոկտեյլ)]] * [[:en:Espresso_martini|Espresso_martini]] [[Էսպրեսո մարտինի]] * [[:en:Fox_hunting|Fox_hunting]] [[Աղվեսաորս]] * [[:en:Accord_on_Fire_and_Building_Safety_in_Bangladesh|Accord_on_Fire_and_Building_Safety_in_Bangladesh]] * [[:en:Antonine_Wall|Antonine_Wall]] [[Անտոնիոսի պատ]] * [[:en:Commercial_revolution|Commercial_revolution]] [[Առևտրային հեղափոխություն]] * [[:en:Harvard_Computers|Harvard_Computers]] Հարվարդի հաշվող կանայք * [[:en:La_Llorona|La_Llorona]] [[Լա Լյորոնա]] * [[:ru:Третий_храм|Третий храм]], [[Երրորդ տաճար]] * [[:ru:Камень_Основания|Камень Основания]] [[Հիմնաքար]] կամ [[Աշխարահստեղծման հիմնաքար]] * [[:en:Divination|Divination]] [[Գուշակություն]] * [[:ru:Deadpan|Deadpan]] Անվրդով դեմքով հումոր * [[:en:Hypertensive_crisis|Hypertensive_crisis]] Հիպերտոնիկ կրիզ * [[:en:PSR_B1620−26_b|PSR B1620−26 b]] Մեթուսաղա (աստղ) կամ «Ծննդոց մոլորակ» * [[:en:Group_polarization|Group_polarization]] - [[Խմբային բևեռացում]] * [[:en:Arousal|Arousal]] [[Գրգռվածություն (ֆիզիոլոգիա)]] * [[:en:Sensory_overload|Sensory_overload]] [[Զգայական գերբեռնվածություն]] * [[:en:Machismo|Machismo]] [[Մաչո]] * [[:ru:Дайвер,_Дженни|Ջեննի Դայվեր]] [[Ջեննի Դայվեր]] անգլիա * [[:ru:Ксилография|Քսիլոգրաֆիա]] թարգմ. * [[:en:Letters_of_Abelard_and_Heloise|Letters_of_Abelard_and_Heloise]] * [[:ru:Смит,_Доди|Смит, Доди]] * [[:en:Marion_Meade|Marion_Meade]] * [[:en:Humanitas#Revival|Humanitas]] [[Մարդկայնություն]] * [[:ru:Харрисон,_Джейн_Эллен|Харрисон, Джейн Эллен]] ջեյն Էլեն Հարիսոն * [[:ru:Песешет|Песешет]] [[Պեսեշեթ]] * [[:ru:Перекопский_вал|Перекопский вал]] Պերեկոպի հողապատնեշ կամ Թուրքական հողապատնեշ * [[:en:Mock_election_in_the_King's_Bench_Prison#CITEREFChambers1869|Mock election in the King's Bench Prison]] [[Ընտրությունների նմանակում Քինգի Բենչ բանտում]] * [[:en:Mythopoeia|Mythopoeia]] [[առասպելաստեղծում]] առասպելի հորինում գրական ենթաժանր * [[:en:Western_esotericism|Western_esotericism]] [[Արևմտյան էզոթերիզմ]] * [[:en:Genesis_creation_narrative|Genesis_creation_narrative]] [[Աշխարհի արարչագործությունն Աստվածաշնչում]] * [[:ru:Изысканный_труп_(сюрреализм)|Изысканный труп (сюрреализм)]] Նրբաճաշակ դիակ ? խաղ / նրբագեղ դիակ պաաճուճագեղ դիակ * [[:en:The_Demolished_Man|The_Demolished_Man]] Ունայնացած մարդը / դիմազրկված մարդը * [[:ru:Олмстед,_Рой|Олмстед, Рой]] Ռոյ Օլմսթեդ * [[:ru:Грили,_Адольф|Грили, Адольф]] * [[:en:Rider–Waite_Tarot|Rider-Waite-Tarot]] [[Ռայդերի տարո|Ռայդեր-Ուեյթ տարո]] * [[:en:Risk_management|Risk_management]] [[ռիսկերի կառավարում]] / մեծ * [[:en:Adept|Adept]] [[Ադեպտ]] * [[:ru:Бейли,_Алиса|Бейли, Алиса]] [[Ալիսա Բեյլի]] * [[:en:Cuauhtémoc|Cuauhtémoc]] [[Քուավտեմոկ]], ացտեկ տիրակալ == Դասընթաց == [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք բացակայում են]] Կենդանակերպի նշաններից *[[:ru:Скорпион_(знак_зодиака)|Скорпион (знак зодиака)]] *[[:ru:Рак_(знак_зодиака)|Рак (знак зодиака)]] *[[:ru:Лев_(знак_зодиака)|Лев (знак зодиака)]] *[[:ru:Змееносец_(знак_зодиака)|Змееносец (знак зодиака)]] Օձակիր - տասներեքերորդ նշան Հայոց ցեղասպանություն * [[:en:Tiran_Nersoyan|Tiran_Nersoyan]] [[Տիրան Ներսոյան]]<ref>{{Cite journal |last=Առաքելյան (1944-1948) |first=Խմբ ՝ Առաքել |last2=Առաքելյան (1955-1956) |first2=Առաքել |last3=Մադոյեան (2018-) |first3=Գէորգ |last4=Շահբազյան (1983-1984) |first4=Պարգեւ |last5=Զեյթունյան (2000-2001) |first5=Անդրանիկ |last6=Եզեկեան (պաշտոնակատար) (2017-2018) |first6=Տ Անդրէաս աբղ |last7=Մելքոնյան (1985-1993) |first7=Երվանդ |last8=Կիսիբեկյան (1948-1950) |first8=Լևոն |last9=Վարդանյան (պաշտոնակատար) (1998-1999) |first9=Մարիամ |last10=Մադոյեան (2009-2015) |first10=Արշակ |last11=Բոբոխեան (2015-2017) |first11=Արսէն |last12=Հատիտյան (1956-1982) |first12=Արթուն |last13=Խաչատրյան (պաշտոնակատար) (1999) |first13=Տ Արշակ աբղ |last14=Արիստակեսյան (1994-1996) |first14=Տ Ասողիկ եպս |last15=Գալստյան (1996-1998) |first15=Տ Բագրատ աբղ |date=1955-07-31 |title=Գերաշնորհ Տ. Տիրան Արքեպիսկոպոս Ներսոյանի քահանայության 25-ամյա հոբելյանը |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/262493/edition/240421 |journal=Էջմիածին |language=hy |page=էջ 23}}</ref> * [[:hyw:Գրիգոր_Շղթայակիր_Պատրիարք|Գրիգոր Շղթայակիր Պատրիարք]] [[Գրիգոր Շղթայակիր]] (1670 – 1749), [[s:Էջ:Armenia_Encyclopedia.djvu/890|վիքիդարան էջ 890]] * [[:ru:Апресов,_Гарегин_Абрамович|Апресов, Гарегин Абрамович]] Գարեգին Ապրեսով * [[:fr:Jardin_d'Erevan|Jardin d'Erevan]] - [[Երևան պուրակ (Փարիզ)]] * [[:en:Justifying_Genocide|Justifying_Genocide]] [[Ցեղասպանության արդարացում (գիրք)]] * [[:en:Casualties_of_the_Armenian_genocide|Casualties_of_the_Armenian_genocide]] [[Հայոց ցեղասպանության զոհեր]] * [[:en:Armenian_genocide_and_the_Holocaust|Armenian_genocide_and_the_Holocaust]] [[Հայոց ցեղասպանությունը և Հոլոքոստը]] * [[:en:Turkish_opposition_to_the_Armenian_Genocide|Turkish_opposition_to_the_Armenian_Genocide]] [[Թուրքական ընդդիմությունը Հայոց ցեղասպանությանը]] * [[:en:Germany_and_the_Armenian_genocide|Germany_and_the_Armenian_genocide]] [[Գերմանիան և Հայոց ցեղասպանությունը]] * [[:en:Causes_of_the_Armenian_genocide|Causes_of_the_Armenian_genocide]] [[Հայոց ցեղասպանության պատճառները]] * [[:en:Hitler's_Armenian_reference|Hitler's_Armenian_reference]] [[Հիտլերի հայկական անդրադարձը]] * [[:en:Hitler's_Obersalzberg_Speech|Hitler's_Obersalzberg_Speech]] [[Հիտլերի Օբերսալցբերգի ելույթը]] * [[:en:Genocide_of_Indigenous_peoples|Genocide_of_Indigenous_peoples]] Բնիկ ժողովուրդների ցեղասպանություն * [[:en:Bibliography_of_the_Armenian_genocide|Bibliography_of_the_Armenian_genocide]] [[Հայոց ցեղասպանության մատենագրություն]] * [[:en:Armenian_genocide_reparations|Armenian_genocide_reparations]] [[Հայոց ցեղասպանության փոխհատուցում]] * [[:en:Hafız_Mehmet|Hafız Mehmet]] [[Հաֆիզ Մեհմեդ]] կարճ * [[:en:Józef_Pomiankowski|Józef Pomiankowski]] [[Յոզեֆ Պոմյանկովսկի]] * [[:en:Oscar_S._Heizer|Oscar_S._Heizer]] [[Օսկար Ս. Հեյզեր]] * [[:en:Jesse_B._Jackson|Jesse_B._Jackson]] [[Ջեսսի Բ. Ջեքսոն]] * [[:en:Prosh_Khaghbakian|Prosh Khaghbakian]] Պռոշ Խաղբակյան * [[:en:Gulnara_Shahinian|Gulnara_Shahinian]] [[Գյուլնարա Շահինյան]]<br /> [https://karineavetisyan.am/archives/4643 վեգ կամ ճան] [https://arar.sci.am/dlibra/publication/42115/edition/37713/content?ref=struct հմայիլ և խաղալիք] [https://jnews.ge/am/?p=35338 խաղ], [https://www.houshamadyan.org/arm/mapottomanempire/vilayetdiyarbekir/chenkoush/local-characteristics/games.html Վէգով խաղեր] , [[s:Էջ:Ghazaros_Aghayan,_Collected_works,_vol._3_(Ղազարոս_Աղայան,_Երկերի_ժողովածու,_հատոր_3-րդ).djvu/119|Ղ. Աղայանից]] [https://www.facebook.com/watch/?v=1222168167925645 տեսանյութ], [https://www.houshamadyan.org/arm/mapottomanempire/vilayetofmamuratulaziz-harput/harput-kaza/localcharacteristics/gamesandtoys.html Վիճակները], [https://bararanonline.com/%D5%BE%D5%A5%D5%A3-%D5%BD%D5%B8%D6%80%D5%A5%D5%AC վեգ սորել - բացատրություն] * [[:en:No_pain,_no_gain|No_pain,_no_gain]] * [[:en:Coup_de_grâce|Coup de grâce]] - Գթության հարված * [[:en:An_apple_a_day_keeps_the_doctor_away|An_apple_a_day_keeps_the_doctor_away]] * [[:de:Woodsy_Owl|Woodsy_Owl]] / Give a hoot! Don't pollute Ճչա', մի' աղտոտիր / Վուդսի բու * [[:ru:Склонность_к_подтверждению_своей_точки_зрения|Склонность к подтверждению своей точки зрения]] * [[:ru:Ёж_и_лиса|Ёж и лиса]] * [[:en:Aesop's_Fables|Aesop's Fables]], [[Եզոպոսի առակներ]] * [[:en:Skin_maceration|Skin_maceration]] Մաշկի մացերացիա * [[:ru:Многоплодная_беременность|Многоплодная беременность]] * [[:en:Project_HARP|HARP նախագիծ]] * [[:en:Oppidum|Oppidum]] Օպիդում * [[:en:Hugh_Trevor-Roper|Hugh_Trevor-Roper]] * [[:ru:Музей_холодной_войны_(Москва)|Музей холодной войны (Москва)]] * [[:de:Murus_Gallicus|Murus_Gallicus]] [[Գալիական պատ]] * [[:ru:Земляной_вал|Земляной вал]] [[Պատվար]] կամ հողապատնեշ Prosocial behavior [[:en:Mušḫuššu|Mušḫuššu]] [[Սիրուշ]] [[:ru:Борей|Борей]] Բորեաս, [[Բորեոս (դիցաբանություն)]] [[:en:Titania_(A_Midsummer_Night's_Dream)|Titania_(A_Midsummer_Nights_Dream)]], Տիտանիա, [[Տիտանիա (Միջամառային գիշերվա երազ)]] [[:ru:Королева_фей_(персонаж)|Королева фей (персонаж)]] [[Փերիների թագուհի (կերպար)]] == Կենսաբանություն == * [[:en:Malabsorption|Malabsorption]] > * [[:en:Axillary_artery|Axillary artery]], Подмышечная артерия, <Թևատակի զարկերակ * Axilla, [[:ru:Подмышка|Подмышка]], >Թևատակ * Ion channel, [[:ru:Ионные_каналы|Ионные каналы]], իոնային մղանցքներ * [[:en:Periosteum|Periosteum]], շրջոսկր * [[:ru:Роговица|Роговица]], եղջերաթաղանթ * Парестезия, [[:en:Paresthesia|Paresthesia]] պարեսթեզիա, * [[:ru:Тремор|Тремор]], տրեմոր/դող անգլ > * [[:en:Photosensitivity|Photosensitivity]], ֆոտոզգայնություն * [[:en:Endocrine_gland|Endocrine gland]], ներզատիչ գեղձեր > * [[:ru:Гонады|Гонады]] - Սեռական գեղձեր < * [[:en:Sperm|Sperm]] միայն անգլ․ > == Ծրագրավորում == === Համակարգչային տերմինաբանություն === * Гипертекст * Система управления версиями * Язык разметки * Экстремальное программирование * Рефакторинг == Ֆրանսերեն == * Intendant, Интендант - Ֆրանսիայում, ի սկզբանե, ցանկացած անձ, որին վստահված էր կառավարման որևէ մասնաճյուղ, այնուհետև ՝ ռազմական գերատեսչության պաշտոնյա * Реставрация Бурбонов - 1815 по 1830 * Вторая Французская республик - 1848 по 1852 * Корсиканский язык * Провансальский диалект == Այլ == * Расстрел, Գնդակահարություն (մահապատժի տեսակներ) * Royal Victorian Order, Վիկտորիայի խաչ * The Solent, Սոլենտ - Նեղուց Լա Մանշի հյուսիսում * Language demographics of Quebec - Լեզվական ժողովրդագրությունը Քվեբեկում * Language policy - Լեզվական քաղաքականություն * Minority language - Փոքրամասնության լեզու * English-speaking Quebecers - Անգլախոս քվեբեկցիներ * Children of Bill 101 - Երեխաների Բիլ 101 * Official bilingualism in Canada - Պետական երկլեզվությունը Կանադայում * Toubon Law - Տուբոնի օրենք == Անձ == * Малкович, Иван Антонович -Իվան Մալկովիչ - ուկր․ բանաստեղծ * Keir Hardie - քաղաքական գործիչ * [https://en.wikipedia.org/wiki/Martina_McBride%7C Martina McBride] == Կազմակերպություն == * [[:ru:Фабианское_общество|Фабианское общество]]- [[s:Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/609|ՀՍՀ 12.djvu/609]] -Ֆաբիանների ընկերություն կամ Ֆաբիականներ, / փնտրել?` Ֆաբիանական սոցիալիզմ == Աստղագիտություն == * [[:en:46°_halo|46° halo]] - 46° լուսապսակ < == Հոգեբանություն == * Evolutionary psychology, [[:ru:Эволюционная_психология|Эволюционная психология]] - Էվոլյուցիոն հոգեբանություն /զիլ հոդված անգլ-ով * Математическая психология - Մաթեմատիկական հոգեբանություն * Cultural psychology - Մշակութային հոգեբանություն * Кросс-культурная психология - Միջմշակութային հոգեբանություն * Quantitative psychology - Քանակական հոգեբանություն * Applied psychology - Կիրառական հոգեբանություն / բարդ * List of psychologists - հոգեբանների ցանկ == Քաղաքականություն == * [[:en:Fourteenth_Amendment_to_the_United_States_Constitution|Fourteenth Amendment to the United States Constitution]]- ԱՄՆ Սահմանադրության 14-րդ փոփոխություն * Fifteenth Amendment to the United States Constitution - 15-րդ փոփոխություն * ''[[:en:The_Woman's_Bible|The Woman's Bible]] - Կնոջ Աստվածաշունչ'' * [[:en:Nuclear_weapons_and_Israel|Nuclear weapons and Israel]] * <references /> a2fzjn5lzka0sf9rv6ozcmjcc6mcyj5 0 991357 10940550 9502311 2026-10-12T10:28:28Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ]] 10940550 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | պատկեր = Լորեն Սթոուն.jpg }} '''Լորենս Սթոուն ({{lang-en|Lawrence Stone}}''', {{ԱԾ}}), անգլիացի պատմաբան։ Անգլիայի պատմության հետազոտող։[[Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերություն|Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության]] անդամ (1970) և [[Բրիտանական Ակադեմիա]]յի (1983) ներկայացուցիչ։ [[Փրինսթոնի համալսարան]]իում պատմության պրոֆեսոր (1963-1990)։ 1933-1938 թվականներին սովորել է հեղինակավոր [[Չարթերհաուզ (դպրոց)|Չարթերհաուզ դպրոցում]], հետո [[Փարիզի համալսարան|Սորբոնի]] և [[Օքսֆորդ]]ի համալսարաններում՝ մինչև 1940 և 1945-1946 թվականները։ Այնտեղ աշխատել է 1947-1963 թվականներին։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի տարիներին ծառայել է նավատորմի կազմում։ 1963-1990 թվականներին եղել է Փրինսթոնի անվան համալսարանի պատմության պրոֆեսոր։ == Անձնական կյանք == 1943 թվականին ամուսնացել է ֆրանսուհու հետ։ == Աշխատություններ == * ''Sculpture in Britain: The Middle Ages'', 1955 (2nd edn. 1972), Penguin Books (now Yale History of Art) * ''An Elizabethan: Sir Horatio Palavicino'' (1956) * ''The Crisis of the Aristocracy, 1558-1641'' (1965) * ''The Causes of the English Revolution, 1529-1642' (1972)'' * ''Family and Fortune: Studies in Aristocratic Finance in the Sixteenth and Seventeenth Centuries'' (1973) * "Early Modern Revolutions: An Exchange: The Causes of the English Revolution, 1529-1642: A Reply," ''Journal of Modern History'' Vol. 46, No. 1, Մարտ, 1974 * ''The Family, Sex and Marriage in England, 1500-1800'' (1977) * "The Revival of Narrative: Reflections on a New Old History," ''Past and Present'' 85 (Nov. 1979) pp 3–24 * ''The Past and the Present'' (1981) * ''An Open Elite? England 1540-1880'' (1984) * ''Road to Divorce: England, 1530-1987'' (1990) * ''Uncertain Unions: Marriage in England, 1660-1753'' (1992) * ''Broken Lives: Separation and Divorce in England, 1660-1857'' (1993) * ''An Imperial State at War: Britain from 1689 to 1815'' (1994) editor == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20151208113632/http://www.britac.ac.uk/fellowship/directory/dec.cfm?member=2728 Մահացած մասնակիցներ - Բրիտանական Ակադեմիա] {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Լորեն}} [[Կատեգորիա:Անգլիացի պատմաբաններ]] [[Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի թղթակից-անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի արվեստագետներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ]] lkt54fxo7nm0r84e5winkkgfpsvz1v1 0 999113 10940333 10580719 2026-10-11T16:00:29Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Բարտոն Ալբիոնի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Իռլանդիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ]] 10940333 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ |երիտ ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |—2004|{{դրոշ|Իռլանդիա|20px}} Սենտ Պատրիկս Ատլետիկ}} |ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2004—2005|{{դրոշ|Իռլանդիա|20px}} Սենտ Պատրիկս Ատլետիկ|1 (0) |2005—2012|{{դրոշ|Անգլիա|20px}} [[Շեֆիլդ Յունայթեդ]]|204 (20) |2005|{{վարձավճար}}{{դրոշ|Անգլիա|20px}} Միլթոն Քինս Դոնս|15 (0) |2006|{{վարձավճար}}{{դրոշ|Անգլիա|20px}} Ռոտերեմ Յունայթեդ|16 (0) |2012—2015|{{դրոշ|Անգլիա|20px}} [[Հալլ Սիթի]]|85 (4) |2015—2018|{{դրոշ|Անգլիա|20px}} [[Ռեդինգ ՖԱ|Ռեդինգ]]|34 (1) |2018—|{{դրոշ|Անգլիա|20px}} Բերթոն Ալբիոն|47 (1)}} |ազգային թիմ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2006—2007|{{դրոշ|Իռլանդիա|20px}} Իռլանդիա (մինչև 21)|9 (1) |2013—2016|{{դրոշ|Իռլանդիա|20px}} Իռլանդիա|18 (0)}} |մասնագիտական ըստ = 7 սեպտեմբերի, 2019 |обновление данных о сборной = }} '''Սթիվեն Քուին''' ({{lang-en|Stephen Quinn}}, {{ԱԾ}}), իռլանդացի ֆուտբոլիստ, անգլիական «Բերթոն Ալբիոն» ակումբի կիսապաշտպան։ == Կարիերա == === Ակումբային === Սթիվեն Քուինը «Սենտ Պատրիկս Ատլետիկ» ակումբի սան է։ Թիմի կազմում իր առաջին ու միակ խաղն անցկացրել է Իռլանդիայի առաջնությունում 2004 թվականի ապրիլին, երբ նրա թիմը 1:2 հաշվով պարտվել է «Շեմրոկ Ռովերս» ակումբի դեմ խաղում։ 2005 թվականին տեղափոխվել է «[[Շեֆիլդ Յունայթեդ]]», որտեղ նորամուտը կատարել է 2005 թվականի սեպտեմբերի 20-ին «Շրուսբերի Թաուն» ակումբի դեմ խաղում<ref name="BBC1">{{Cite web |date=2005 թ․ սեպտեմբերի 21 |title=Shrewsbury 0–0 Sheff Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/4258506.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9ol6XJU?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/league_cup/4258506.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref>։ Քանի որ Անգլիայում Քուինի համար դժվար է եղել ամրապնդել իր դիրքը, 2005/06 մրցաշրջանը նա անցկացրել է «Միլթոն Քինս Դոնս»<ref name="Dons complete Quinn loan capture">{{Cite web |date=2005 թ․ սեպտեմբերի 22 |title=Dons complete Quinn loan capture |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/w/wimbledon/4272774.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9olr0l9?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/w/wimbledon/4272774.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref> և «Ռոտերեմ Յունայթեդ»<ref name="Rotherham sign midfielder Quinn">{{Cite web |date=2006 թ․ հունվարի 19 |title=Rotherham sign midfielder Quinn |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/r/rotherham_utd/4627534.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9omuHD8?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/r/rotherham_utd/4627534.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref> ակումբներում, ընդ որում՝ նրա խաղի շնորհիվ «Ռոտերեմը» խուսափել է ավելի ցածր լիգա անցնելուց։ [[Չեմպիոնշիպ]]ում նորամուտը կատարել է «Չարլտոն Ատլետիկ» ակումբի դեմ խաղում և խաղադաշտ դուրս գալուց արդեն 40 վայրկյան անց ստեղծել գոլային իրավիճակ<ref name="Sheff Utd 2-1 Charlton">{{Cite web |date=2006 թ․ դեկտեմբերի 2 |title=Sheff Utd 2–1 Charlton |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/6183262.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9onaYfo?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6183262.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref>։ Առաջին գոլը խփել է երկրորդ՝ «[[Աստոն Վիլլա]]յի» դեմ խաղում, որն անցկացվել է Անգլիայի գավաթի խաղարկության շրջանակներում<ref name="Sheff Utd 2-2 Aston Villa">{{Cite web |date=2006 թ․ դեկտեմբերի 11 |title=Sheff Utd 2–2 Aston Villa |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/6201524.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9ooX8xe?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6201524.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref>։ Մրցաշրջանի արդյունքներով ճանաչվել է Ֆուտբոլային լիգայի առաջնության լավագույն երիտասարդ խաղացող։ 2012 թվականի օգոստոսին տեղափոխվել է Չեմպիոնշիպի «[[Հալլ Սիթի]]» ակումբ։ 2015 թվականի հունիսին Քուինը եռամյա պայմանագիր է կնքել «Ռեդինգի» հետ<ref>{{Cite news |date=30.06.2015 |title=Reading FC sign Stephen Quinn on a three-year deal |url=http://www.getreading.co.uk/sport/football/transfer-news/reading-fc-sign-stephen-quinn-9553713 |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 2 |publisher=getreading.co.uk |lang=en}}</ref>։ === Հավաքականում === Հանդես է եկել Իռլանդիայի Հանրապետության մինչև 21 տարեկանների հավաքականում, այնտեղ անցկացրել է ընդհանուր առմամբ ինը խաղ և խփել մեկ գոլ։ Նորամուտը կատարել է 2007 թվականի մարտի 27-ին՝ Նիդերլանդների երիտասարդական հավաքականի դեմ խաղում (պարտություն 0:1 հաշվով)<ref name="International debut">{{Cite web |date=2007 թ․ մարտի 27 |title=Netherlands U21 1–0 Republic of Ireland U21 |url=http://www.fai.ie/index.php?option=com_content&task=view&id=1883 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9opRAep?url=http://www.fai.ie/index.php?option=com_content |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 6 |publisher=FAI Website}}</ref>։ Միակ գոլը խփել է 2007 թվականի հոկտեմբերի 12-ին [[Շվեդիայի ֆուտբոլի երիտասարդական հավաքական|Շվեդիայի]] դեմ խաղում (ընդհանուր հաղթանակ 3:2 հաշվով)<ref name="International goal">{{Cite web |date=2007 թ․ հոկտեմբերի 12 |title=Ireland U21 warm up for England test with win over Sweden |url=http://www.fai.ie/index.php?option=com_content&task=view&id=2506 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9oq7SdV?url=http://www.fai.ie/index.php?option=com_content |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 6 |publisher=FAI Website}}</ref>։ Հրավիրվել է 2007 թվականի փետրվարի 4-ին մասնակցելու [[Իռլանդիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|ազգային հավաքականի]]՝ [[Սան Մարինոյի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Սան Մարինոյի հավաքականի]] դեմ խաղին։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.burtonalbionfc.co.uk/teams/first-team/midfielder/stephen-quinn/ Ֆուտբոլիստի էջը ''burtonalbionfc.co.uk'' կայքում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930095057/https://www.burtonalbionfc.co.uk/teams/first-team/midfielder/stephen-quinn/ |date=2020-09-30 }}{{ref-en}} * [http://www.fai.ie/ireland/player/1900766 Ֆուտբոլիստի էջն Իռլանդիայի ֆուտբոլի ասոցիացիայի կայքում]{{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Քուին, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:Իռլանդացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բարտոն Ալբիոնի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Իռլանդիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ]] i5lbsaybbkqqfucjp3q2dnx8mvejgad 10940334 10940333 2026-10-11T16:00:42Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940334 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ |երիտ ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |—2004|{{դրոշ|Իռլանդիա|20px}} Սենտ Պատրիկս Ատլետիկ}} |ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2004—2005|{{դրոշ|Իռլանդիա|20px}} Սենտ Պատրիկս Ատլետիկ|1 (0) |2005—2012|{{դրոշ|Անգլիա|20px}} [[Շեֆիլդ Յունայթեդ]]|204 (20) |2005|{{վարձավճար}}{{դրոշ|Անգլիա|20px}} Միլթոն Քինս Դոնս|15 (0) |2006|{{վարձավճար}}{{դրոշ|Անգլիա|20px}} Ռոտերեմ Յունայթեդ|16 (0) |2012—2015|{{դրոշ|Անգլիա|20px}} [[Հալլ Սիթի]]|85 (4) |2015—2018|{{դրոշ|Անգլիա|20px}} [[Ռեդինգ ՖԱ|Ռեդինգ]]|34 (1) |2018—|{{դրոշ|Անգլիա|20px}} Բերթոն Ալբիոն|47 (1)}} |ազգային թիմ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2006—2007|{{դրոշ|Իռլանդիա|20px}} Իռլանդիա (մինչև 21)|9 (1) |2013—2016|{{դրոշ|Իռլանդիա|20px}} Իռլանդիա|18 (0)}} |մասնագիտական ըստ = 7 սեպտեմբերի, 2019 |обновление данных о сборной = }} '''Սթիվեն Քուին''' ({{lang-en|Stephen Quinn}}, {{ԱԾ}}), իռլանդացի ֆուտբոլիստ, անգլիական «Բերթոն Ալբիոն» ակումբի կիսապաշտպան։ == Կարիերա == === Ակումբային === Սթիվեն Քուինը «Սենտ Պատրիկս Ատլետիկ» ակումբի սան է։ Թիմի կազմում իր առաջին ու միակ խաղն անցկացրել է Իռլանդիայի առաջնությունում 2004 թվականի ապրիլին, երբ նրա թիմը 1:2 հաշվով պարտվել է «Շեմրոկ Ռովերս» ակումբի դեմ խաղում։ 2005 թվականին տեղափոխվել է «[[Շեֆիլդ Յունայթեդ]]», որտեղ նորամուտը կատարել է 2005 թվականի սեպտեմբերի 20-ին «Շրուսբերի Թաուն» ակումբի դեմ խաղում<ref name="BBC1">{{Cite web |date=2005 թ․ սեպտեմբերի 21 |title=Shrewsbury 0–0 Sheff Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/4258506.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9ol6XJU?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/league_cup/4258506.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref>։ Քանի որ Անգլիայում Քուինի համար դժվար է եղել ամրապնդել իր դիրքը, 2005/06 մրցաշրջանը նա անցկացրել է «Միլթոն Քինս Դոնս»<ref name="Dons complete Quinn loan capture">{{Cite web |date=2005 թ․ սեպտեմբերի 22 |title=Dons complete Quinn loan capture |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/w/wimbledon/4272774.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9olr0l9?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/w/wimbledon/4272774.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref> և «Ռոտերեմ Յունայթեդ»<ref name="Rotherham sign midfielder Quinn">{{Cite web |date=2006 թ․ հունվարի 19 |title=Rotherham sign midfielder Quinn |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/r/rotherham_utd/4627534.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9omuHD8?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/r/rotherham_utd/4627534.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref> ակումբներում, ընդ որում՝ նրա խաղի շնորհիվ «Ռոտերեմը» խուսափել է ավելի ցածր լիգա անցնելուց։ [[Չեմպիոնշիպ]]ում նորամուտը կատարել է «Չարլտոն Ատլետիկ» ակումբի դեմ խաղում և խաղադաշտ դուրս գալուց արդեն 40 վայրկյան անց ստեղծել գոլային իրավիճակ<ref name="Sheff Utd 2-1 Charlton">{{Cite web |date=2006 թ․ դեկտեմբերի 2 |title=Sheff Utd 2–1 Charlton |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/6183262.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9onaYfo?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6183262.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref>։ Առաջին գոլը խփել է երկրորդ՝ «[[Աստոն Վիլլա]]յի» դեմ խաղում, որն անցկացվել է Անգլիայի գավաթի խաղարկության շրջանակներում<ref name="Sheff Utd 2-2 Aston Villa">{{Cite web |date=2006 թ․ դեկտեմբերի 11 |title=Sheff Utd 2–2 Aston Villa |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/6201524.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9ooX8xe?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6201524.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref>։ Մրցաշրջանի արդյունքներով ճանաչվել է Ֆուտբոլային լիգայի առաջնության լավագույն երիտասարդ խաղացող։ 2012 թվականի օգոստոսին տեղափոխվել է Չեմպիոնշիպի «[[Հալլ Սիթի]]» ակումբ։ 2015 թվականի հունիսին Քուինը եռամյա պայմանագիր է կնքել «Ռեդինգի» հետ<ref>{{Cite news |date=30.06.2015 |title=Reading FC sign Stephen Quinn on a three-year deal |url=http://www.getreading.co.uk/sport/football/transfer-news/reading-fc-sign-stephen-quinn-9553713 |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 2 |publisher=getreading.co.uk |lang=en}}</ref>։ === Հավաքականում === Հանդես է եկել Իռլանդիայի Հանրապետության մինչև 21 տարեկանների հավաքականում, այնտեղ անցկացրել է ընդհանուր առմամբ ինը խաղ և խփել մեկ գոլ։ Նորամուտը կատարել է 2007 թվականի մարտի 27-ին՝ Նիդերլանդների երիտասարդական հավաքականի դեմ խաղում (պարտություն 0:1 հաշվով)<ref name="International debut">{{Cite web |date=2007 թ․ մարտի 27 |title=Netherlands U21 1–0 Republic of Ireland U21 |url=http://www.fai.ie/index.php?option=com_content&task=view&id=1883 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9opRAep?url=http://www.fai.ie/index.php?option=com_content |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 6 |publisher=FAI Website}}</ref>։ Միակ գոլը խփել է 2007 թվականի հոկտեմբերի 12-ին [[Շվեդիայի ֆուտբոլի երիտասարդական հավաքական|Շվեդիայի]] դեմ խաղում (ընդհանուր հաղթանակ 3:2 հաշվով)<ref name="International goal">{{Cite web |date=2007 թ․ հոկտեմբերի 12 |title=Ireland U21 warm up for England test with win over Sweden |url=http://www.fai.ie/index.php?option=com_content&task=view&id=2506 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9oq7SdV?url=http://www.fai.ie/index.php?option=com_content |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 6 |publisher=FAI Website}}</ref>։ Հրավիրվել է 2007 թվականի փետրվարի 4-ին մասնակցելու [[Իռլանդիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|ազգային հավաքականի]]՝ [[Սան Մարինոյի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Սան Մարինոյի հավաքականի]] դեմ խաղին։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.burtonalbionfc.co.uk/teams/first-team/midfielder/stephen-quinn/ Ֆուտբոլիստի էջը ''burtonalbionfc.co.uk'' կայքում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930095057/https://www.burtonalbionfc.co.uk/teams/first-team/midfielder/stephen-quinn/ |date=2020-09-30 }}{{ref-en}} * [http://www.fai.ie/ireland/player/1900766 Ֆուտբոլիստի էջն Իռլանդիայի ֆուտբոլի ասոցիացիայի կայքում]{{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Քուին, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:Իռլանդացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բարտոն Ալբիոնի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Իռլանդիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ]] 5y1sxwwgzg1gmi3qvnco6j91unrpdsp 10940335 10940334 2026-10-11T16:01:10Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Հալլ Սիթիի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Ռեդինգի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Միլթոն Քինս Դոնսի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Շեֆիլդ Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ]] 10940335 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ |երիտ ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |—2004|{{դրոշ|Իռլանդիա|20px}} Սենտ Պատրիկս Ատլետիկ}} |ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2004—2005|{{դրոշ|Իռլանդիա|20px}} Սենտ Պատրիկս Ատլետիկ|1 (0) |2005—2012|{{դրոշ|Անգլիա|20px}} [[Շեֆիլդ Յունայթեդ]]|204 (20) |2005|{{վարձավճար}}{{դրոշ|Անգլիա|20px}} Միլթոն Քինս Դոնս|15 (0) |2006|{{վարձավճար}}{{դրոշ|Անգլիա|20px}} Ռոտերեմ Յունայթեդ|16 (0) |2012—2015|{{դրոշ|Անգլիա|20px}} [[Հալլ Սիթի]]|85 (4) |2015—2018|{{դրոշ|Անգլիա|20px}} [[Ռեդինգ ՖԱ|Ռեդինգ]]|34 (1) |2018—|{{դրոշ|Անգլիա|20px}} Բերթոն Ալբիոն|47 (1)}} |ազգային թիմ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2006—2007|{{դրոշ|Իռլանդիա|20px}} Իռլանդիա (մինչև 21)|9 (1) |2013—2016|{{դրոշ|Իռլանդիա|20px}} Իռլանդիա|18 (0)}} |մասնագիտական ըստ = 7 սեպտեմբերի, 2019 |обновление данных о сборной = }} '''Սթիվեն Քուին''' ({{lang-en|Stephen Quinn}}, {{ԱԾ}}), իռլանդացի ֆուտբոլիստ, անգլիական «Բերթոն Ալբիոն» ակումբի կիսապաշտպան։ == Կարիերա == === Ակումբային === Սթիվեն Քուինը «Սենտ Պատրիկս Ատլետիկ» ակումբի սան է։ Թիմի կազմում իր առաջին ու միակ խաղն անցկացրել է Իռլանդիայի առաջնությունում 2004 թվականի ապրիլին, երբ նրա թիմը 1:2 հաշվով պարտվել է «Շեմրոկ Ռովերս» ակումբի դեմ խաղում։ 2005 թվականին տեղափոխվել է «[[Շեֆիլդ Յունայթեդ]]», որտեղ նորամուտը կատարել է 2005 թվականի սեպտեմբերի 20-ին «Շրուսբերի Թաուն» ակումբի դեմ խաղում<ref name="BBC1">{{Cite web |date=2005 թ․ սեպտեմբերի 21 |title=Shrewsbury 0–0 Sheff Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/4258506.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9ol6XJU?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/league_cup/4258506.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref>։ Քանի որ Անգլիայում Քուինի համար դժվար է եղել ամրապնդել իր դիրքը, 2005/06 մրցաշրջանը նա անցկացրել է «Միլթոն Քինս Դոնս»<ref name="Dons complete Quinn loan capture">{{Cite web |date=2005 թ․ սեպտեմբերի 22 |title=Dons complete Quinn loan capture |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/w/wimbledon/4272774.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9olr0l9?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/w/wimbledon/4272774.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref> և «Ռոտերեմ Յունայթեդ»<ref name="Rotherham sign midfielder Quinn">{{Cite web |date=2006 թ․ հունվարի 19 |title=Rotherham sign midfielder Quinn |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/r/rotherham_utd/4627534.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9omuHD8?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/r/rotherham_utd/4627534.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref> ակումբներում, ընդ որում՝ նրա խաղի շնորհիվ «Ռոտերեմը» խուսափել է ավելի ցածր լիգա անցնելուց։ [[Չեմպիոնշիպ]]ում նորամուտը կատարել է «Չարլտոն Ատլետիկ» ակումբի դեմ խաղում և խաղադաշտ դուրս գալուց արդեն 40 վայրկյան անց ստեղծել գոլային իրավիճակ<ref name="Sheff Utd 2-1 Charlton">{{Cite web |date=2006 թ․ դեկտեմբերի 2 |title=Sheff Utd 2–1 Charlton |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/6183262.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9onaYfo?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6183262.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref>։ Առաջին գոլը խփել է երկրորդ՝ «[[Աստոն Վիլլա]]յի» դեմ խաղում, որն անցկացվել է Անգլիայի գավաթի խաղարկության շրջանակներում<ref name="Sheff Utd 2-2 Aston Villa">{{Cite web |date=2006 թ․ դեկտեմբերի 11 |title=Sheff Utd 2–2 Aston Villa |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/6201524.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9ooX8xe?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6201524.stm |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=BBC Sport}}</ref>։ Մրցաշրջանի արդյունքներով ճանաչվել է Ֆուտբոլային լիգայի առաջնության լավագույն երիտասարդ խաղացող։ 2012 թվականի օգոստոսին տեղափոխվել է Չեմպիոնշիպի «[[Հալլ Սիթի]]» ակումբ։ 2015 թվականի հունիսին Քուինը եռամյա պայմանագիր է կնքել «Ռեդինգի» հետ<ref>{{Cite news |date=30.06.2015 |title=Reading FC sign Stephen Quinn on a three-year deal |url=http://www.getreading.co.uk/sport/football/transfer-news/reading-fc-sign-stephen-quinn-9553713 |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 2 |publisher=getreading.co.uk |lang=en}}</ref>։ === Հավաքականում === Հանդես է եկել Իռլանդիայի Հանրապետության մինչև 21 տարեկանների հավաքականում, այնտեղ անցկացրել է ընդհանուր առմամբ ինը խաղ և խփել մեկ գոլ։ Նորամուտը կատարել է 2007 թվականի մարտի 27-ին՝ Նիդերլանդների երիտասարդական հավաքականի դեմ խաղում (պարտություն 0:1 հաշվով)<ref name="International debut">{{Cite web |date=2007 թ․ մարտի 27 |title=Netherlands U21 1–0 Republic of Ireland U21 |url=http://www.fai.ie/index.php?option=com_content&task=view&id=1883 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9opRAep?url=http://www.fai.ie/index.php?option=com_content |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 6 |publisher=FAI Website}}</ref>։ Միակ գոլը խփել է 2007 թվականի հոկտեմբերի 12-ին [[Շվեդիայի ֆուտբոլի երիտասարդական հավաքական|Շվեդիայի]] դեմ խաղում (ընդհանուր հաղթանակ 3:2 հաշվով)<ref name="International goal">{{Cite web |date=2007 թ․ հոկտեմբերի 12 |title=Ireland U21 warm up for England test with win over Sweden |url=http://www.fai.ie/index.php?option=com_content&task=view&id=2506 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6A9oq7SdV?url=http://www.fai.ie/index.php?option=com_content |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 6 |publisher=FAI Website}}</ref>։ Հրավիրվել է 2007 թվականի փետրվարի 4-ին մասնակցելու [[Իռլանդիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|ազգային հավաքականի]]՝ [[Սան Մարինոյի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Սան Մարինոյի հավաքականի]] դեմ խաղին։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.burtonalbionfc.co.uk/teams/first-team/midfielder/stephen-quinn/ Ֆուտբոլիստի էջը ''burtonalbionfc.co.uk'' կայքում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930095057/https://www.burtonalbionfc.co.uk/teams/first-team/midfielder/stephen-quinn/ |date=2020-09-30 }}{{ref-en}} * [http://www.fai.ie/ireland/player/1900766 Ֆուտբոլիստի էջն Իռլանդիայի ֆուտբոլի ասոցիացիայի կայքում]{{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Քուին, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:Իռլանդացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բարտոն Ալբիոնի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Իռլանդիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ]] [[Կատեգորիա:Հալլ Սիթիի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Ռեդինգի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Միլթոն Քինս Դոնսի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Շեֆիլդ Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ]] 3ioob3r0574ckmvhtqlqocsmsje23wl 0 1034087 10940560 9785672 2026-10-12T10:58:46Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ավստրալիացի հասարակական գործիչներ]] 10940560 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կինեմատոգրաֆիստ}} '''Յաել Սթոուն''' ({{lang-en|Yael Stone}}, {{ԱԾ}}), ավստրալիացի դերասանուհի, որն առավել հայտնի է [[Netflix]]-ի «[[Նարնջագույնը նոր սևն է]]» սերիալում Լորնա Մորելոյի դերի շնորհիվ։ == Կենսագրություն և կարիերա == Սթոունը մեծացել է [[Սիդնեյ]]ում և ավարտել Դրամատիկական արվեստի ազգային ինստիտուտը<ref>{{Cite web |date=2 ноября 2013 |title=Yael Stone takes lead in Orange is the New Black |url=http://www.thechronicle.com.au/news/aussie-actor-yael-stone-had-just-a-handful-of-cred/2071209/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426235546/http://www.thechronicle.com.au/news/aussie-actor-yael-stone-had-just-a-handful-of-cred/2071209/ |archive-date=2014 թ․ ապրիլի 26 |accessdate=2014 թ․ հունիսի 10 |work=The Toowoomba Chronicle}}</ref>։ Նա էկրանի վրա դեբյուտ է կատարել՝ լինելով «Ես, նորից ես ու նորից ես» ֆիլմում երեխա՝ [[Ռեյչել Գրիֆիթս]]ի հետ, իսկ ուսումնառության ավարտից հետո երկրորդական դերեր է կատարել ավստրալիական «Բոլոր սրբերը» սերիալում և «Կենդանացածը» դրամատիկ սերիալում։ 2011 թվականի վերջին նա տեղափոխվել է [[ԱՄՆ]], որպեսզի շարունակի դերասանական կարիերան<ref>{{Cite web |date=12 декабря 2011 |title=Actress Yael Stone bites the acting bullet |url=http://www.vogue.com.au/culture/features/actress+yael+stone+bites+the+acting+bullet,16495 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215020239/http://www.vogue.com.au/culture/features/actress+yael+stone+bites+the+acting+bullet,16495 |archivedate=2014 թ․ դեկտեմբերի 15 |accessdate=2014 թ․ հունիսի 10 |work=[[Vogue]]}}</ref>։ [[Նյու Յորք]] տեղափոխվելուց հետո Սթոունը հանդես է եկել թատերական բեմում, իսկ հետո ստացել է երկրորդական դեր (Լորնա Մորելո) Netflix-ի «Նարնջագույնը նոր սևն է» սերիալում<ref>{{Cite web |author=Jake Stone |date=8 мая 2013 |title=Yael Stone On Orange Is The New Black, And Trying To Make It In New York |url=http://junkee.com/yael-stone-on-orange-is-the-new-black-and-trying-to-making-it-in-new-york/16389 |accessdate=2014 թ․ հունիսի 10 |work=Junkee}}</ref>։ Սթոունը բարձր գնահատական է ստացել Բրուքլինի և Բոստոնի շեշտադրումների խառնուրդից<ref>{{Cite web |author=Laura Bennett |date=23 августа 2013 |title=Meet the Australian Actress Who Does the Most Amazing Accent on Television |url=http://www.newrepublic.com/article/114440/orange-new-black-lornas-accent-interview-yael-stone |accessdate=2014 թ․ հունիսի 10 |work=[[The New Republic]]}}</ref>։ Երրորդ մրցաշրջանում նա բարձրացվել է հիմնական կազմ<ref>{{Cite web |author=Nellie Andreeva |date=13 июня 2014 |title=Yael Stone Upped To Regular On ‘Orange’, Jonathan Adams On ‘Last Man Standing’ |url=http://www.deadline.com/2014/06/yael-stone-upped-to-regular-orange-is-the-new-black-jonathan-adams-last-man-standing/ |accessdate=2014 թ․ հունիսի 14 |work=[[Deadline.com]]}}</ref>։ 2012-2016 թվականներին Յաելն ամուսնացել է դերասան Դեն Սփիլմանի հետ<ref name="twitter">{{Cite web |last=Stone |first=Yael |date=2017 թ․ հուլիսի 6 |title=For the record; my marriage ended a year ago. An awkward but necessary clarification. I've got amazing people by my side and ❤️ in my heart. |url=https://twitter.com/yaelstone/status/883025580278546432 |accessdate=2017 թ․ հուլիսի 6 |work=Twitter}}</ref>։ 2017 թվականից Սթոունը հանդիպել է AIME Mentoring-ի հիմնադիր Ջեք Մենինգ Բենքրոֆթի հետ, զույգը դուստր ունի՝ Պիմո Սթոուն Բենքրոֆթը (ծնված 30.05.2018)<ref>{{Cite news |title='Orange Is the New Black' Star Welcomes Baby Girl |url=http://popculture.com/celebrity-moms/2018/06/15/oitnb-star-yael-stone-jack-manning-bancroft-welcome-baby-girl/ |access-date=2018 թ․ հունիսի 15 |work=Celebrity Moms |language=en}}</ref>։ 2018 թվականի դեկտեմբերի 6-ին [[Me Too]] շարժման ալիքի վրա «[[Նյու Յորք Թայմս]]» թերթում հրապարակվել է Յաել Սթոունի հարցազրույցը, որում դերասանուհին ավստրալիացի դերասան [[Ջեֆրի Ռաշ]]ին մեղադրել է սեռական ոտնձգությունների մեջ 2010 և 2011 թվականներին «Խելագարի օրագիր» ներկայացման վրա աշխատելիս։ Սթոունի խոսքով՝ Ջեֆրի Ռաշն իրեն «սեռական բնույթի» անտեղի հաղորդագրություններ է ուղարկել, հայելին պահել է լոգախցիկի վրա, քանի դեռ նա լոգանք է ընդունել և մերկ պարել իր առջև՝ իրենց հանդերձարանում<ref>{{Cite news |last=Weiss |first=Bari |date=2018 թ․ դեկտեմբերի 16 |title=Opinion {{!}} The Cost of Telling a #MeToo Story in Australia |url=https://www.nytimes.com/2018/12/16/opinion/metoo-defamation-geoffrey-rush-yael-stone.html |accessdate=2019 թ․ հոկտեմբերի 8 |website=The New York Times |id=0362-4331 |lang=en}}</ref>։ == Ֆիլմագրություն == {| class="wikitable sortable" ! Տարի ! Հայերեն անվանում ! Անգլերեն անվանում ! Դեր ! class="unsortable" | Ծանոթագրություններ |- | 1999 | Ես, նորից ես ու նորից ես | ''Me Myself I '' | Սթեյսի | |- | 2001 | Ֆերմա | ''The Farm'' | Սեմ Կուպեռ | [[Մինի սերիալ]] |- | 2007 | Արևմուտք | ''West'' | Սթեյսի | |- | 2007-2008 | Բոլոր սրբերը | ''All Saints'' | Էն-Մարի Պրեսթոն | 14 եթերաշրջան |- | 2010-2011 | Կենդանացածը | ''Spirited'' | Լինդա |16 եթերաշրջան |- |2011 | Խախտողները | ''Jailbirds'' | Լյուսի |Կարճամետրաժ ֆիլմ |- |2013-2019 |[[Նարնջագույնը նոր սևն է]] | ''Orange Is the New Black'' |Լորնա Մորելո |ԱՄՆ կինոդերասանների գիլդիայի մրցանակը կատակերգական սերիալում լավագույն դերասանական կազմի համար (2015)<br />«Սպուտնիկ» մրցանակ հեռուստասերիալի լավագույն դերասանական կազմի համար (2014) |- |2015 |Մանկության ավարտը |''Childhood`s end'' |Պերետա Ջոնս | |- |2018 |Պիկնիկ կախովի ժայռերի մոտ |''Picnic at Hanging Rock'' |Դոռա Լամլեյ | |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Յաել}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի աթեիստներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի կինոդերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Դերասանուհիներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի հասարակական գործիչներ]] a8ssvhhv1mxybyom0jbdf621j5phph9 102 1034126 10940396 10900761 2026-10-11T19:56:25Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10940396 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" !Հոդված!!Դիտումներ (վերջին 60 օրվա ընթացքում) |- |[[Ալբերտ Այնշտայն]]||3356 |- |[[Բնական թիվ]]||2427 |- |[[Գալիլեո Գալիլեյ]]||2101 |- |[[Արիստոտել]]||2010 |- |[[Իսահակ Նյուտոն]]||1721 |- |[[Անանիա Շիրակացի]]||1479 |- |[[Նյուտոնի օրենքներ]]||1061 |- |[[Պյութագորասի թեորեմ]]||1046 |- |[[Ուղղանկյուն եռանկյուն]]||924 |- |[[Պլատոն]]||746 |- |[[Սեղան (երկրաչափություն)]]||700 |- |[[Զուգահեռագիծ]]||690 |- |[[Թվաբանական պրոգրեսիա]]||616 |- |[[Շրջանագծի երկարություն]]||604 |- |[[Հռոմեական թվեր]]||580 |- |[[Ածանցյալ]]||571 |- |[[Շեղանկյուն]]||558 |- |[[Ամբողջ թիվ]]||548 |- |[[Եռանկյուն]]||537 |- |[[Կրճատ բազմապատկման բանաձևեր]]||506 |- |[[Հավասարասրուն եռանկյուն]]||500 |- |[[Ֆիզիկա]]||494 |- |[[Իռացիոնալ թիվ]]||490 |- |[[Շրջանագիծ]]||489 |- |[[Պի թիվ]]||452 |- |[[Մաթեմատիկա]]||451 |- |[[Գլան]]||441 |- |[[Եռանկյան միջնագիծ]]||436 |- |[[Փոխադարձ պարզ թվեր]]||435 |- |[[Մաթեմատիկական նշաններ]]||429 |- |[[Բուրգ (երկրաչափություն)]]||420 |- |[[Ռացիոնալ թիվ]]||415 |- |[[Ալգորիթմ]]||412 |- |[[Կանոնավոր եռանկյուն]]||412 |- |[[Բաժանարարների աղյուսակ]]||396 |- |[[Բաժանելիության հայտանիշներ]]||386 |- |[[Թիվ]]||384 |- |[[Հավասարասրուն սեղան]]||382 |- |[[Մակերես]]||372 |- |[[Քառանկյուն]]||366 |- |[[Տրամագիծ]]||364 |- |[[Լոգարիթմ]]||362 |- |[[Կոտորակ (մաթեմատիկա)]]||353 |- |[[Պարզ թիվ]]||353 |- |[[Կոն]]||348 |- |[[Ռենե Դեկարտ]]||339 |- |[[Խորանարդ]]||332 |- |[[Օմար Խայամ]]||329 |- |[[Պրիզմա]]||327 |- |[[Պյութագորաս]]||324 |- |[[Արմատ (մաթեմատիկա)]]||319 |- |[[Էվկլիդես]]||312 |- |[[Պարագիծ]]||307 |- |[[Ուղղանկյուն]]||290 |- |[[Վեցանկյուն]]||288 |- |[[Պարզ թվերի ցանկ]]||281 |- |[[Ներքնաձիգ]]||278 |- |[[Երկրաչափություն]]||272 |- |[[Բազմապատիկ]]||270 |- |[[Արտադրյալ]]||263 |- |[[Եռանկյունաչափական ֆունկցիաներ]]||259 |- |[[Պրոյեկցիա]]||259 |- |[[Անկյուն]]||257 |- |[[Ոսկե հատում]]||251 |- |[[Տրամաբանություն]]||251 |- |[[Ծավալ]]||250 |- |[[Ամենամեծ ընդհանուր բաժանարար]]||249 |- |[[Կոորդինատային համակարգ]]||242 |- |[[Ֆիբոնաչիի հաջորդականություն]]||238 |- |[[Հիերարխիա]]||237 |- |[[Եռանկյունաչափական նույնություններ]]||230 |- |[[Հնգանկյուն]]||229 |- |[[Ֆունկցիա (մաթեմատիկա)]]||229 |- |[[Իրական թիվ]]||227 |- |[[Արագացում]]||226 |- |[[Մաքսիմ Մուրադյան]]||226 |- |[[Դիսկրիմինանտ]]||223 |- |[[Ազիմուտ]]||221 |- |[[Շառավիղ]]||215 |- |[[Երկրաչափական պրոգրեսիա]]||214 |- |[[Եռանկյան բարձրություն]]||213 |- |[[Քառակուսի]]||211 |- |[[Բաղադրյալ թիվ]]||207 |- |[[Արքիմեդես]]||205 |- |[[Կոսինուսների թեորեմ]]||205 |- |[[Միլիարդ]]||204 |- |[[Աստիճան (հանրահաշիվ)]]||199 |- |[[Դեմոկրիտես]]||193 |- |[[Անվերջության նշան]]||191 |- |[[Աքսիոմ]]||190 |- |[[Մատրից]]||188 |- |[[Ժամանակ]]||182 |- |[[Բաժանում (մաթեմատիկա)]]||180 |- |[[Թալես Միլեթացի]]||180 |- |[[Վեկտոր]]||178 |- |[[Հաջորդականություն (մաթեմատիկա)]]||177 |- |[[Վեննի դիագրամ]]||177 |- |[[Բարդ տոկոս]]||175 |- |[[Բլեզ Պասկալ]]||175 |- |[[Թվանշաններ]]||175 |- |[[Հարաբերականության տեսություն]]||174 |- |[[Կոմպլեքս թիվ]]||172 |- |[[Հավանականությունների տեսություն]]||169 |- |[[Տոկոս]]||168 |- |[[Բազմանկյուն]]||166 |- |[[Էվկլիդեսի ալգորիթմ]]||166 |- |[[Բազմապատկում]]||165 |- |[[Զուգորդություն (կոմբինատորիկա)]]||165 |- |[[Հաշվարկման համակարգ (մաթեմատիկա)]]||164 |- |[[Հիմքերի աղյուսակ]]||159 |- |[[Բազմապատկման աղյուսակ]]||157 |- |[[Երկրի օրապտույտ]]||157 |- |[[Ինը]]||156 |- |[[Նյուտոնի երկանդամ]]||156 |- |[[Համաչափություն]]||152 |- |[[Սթիվեն Հոքինգ]]||152 |- |[[Տվյալների գիտություն]]||152 |- |[[Քառանիստ]]||152 |- |[[Զույգ և կենտ թվեր]]||148 |- |[[Ինտեգրալ]]||148 |- |[[Յոհան Կեպլեր]]||148 |- |[[Քառակուսային հավասարում]]||148 |- |[[Գաուսի մեթոդ]]||147 |- |[[Գեոդեզիա]]||147 |- |[[Միլիոն]]||147 |- |[[Արագություն]]||144 |- |[[Լևոն XIV]]||144 |- |[[Զուգահեռանիստ]]||142 |- |[[Բնության օրինաչափություններ]]||138 |- |[[Խաչատուր Խաչատրյան (մաթեմատիկոս)]]||138 |- |[[Դեկարտյան կոորդինատների համակարգ]]||135 |- |[[Որոշիչ (մաթեմատիկա)]]||135 |- |[[Գունդ]]||134 |- |[[Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն]]||134 |- |[[Միջին թվաբանական]]||134 |- |[[Հերոնի բանաձև]]||133 |- |[[Վիճակագրություն]]||132 |- |[[Բազմություն]]||131 |- |[[Ինֆորմացիա]]||131 |- |[[Անհավասարություն (մաթեմատիկա)]]||128 |- |[[Ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկ]]||127 |- |[[Ածանցման կանոններ]]||126 |- |[[Էրատոսթենես Կիրենացի]]||126 |- |[[Շրջան (երկրաչափություն)]]||124 |- |[[Քվանտային մեխանիկա]]||120 |- |[[Աստիճան (երկրաչափություն)]]||114 |- |[[Ուղղահայացություն]]||114 |- |[[Դիսկրետ մաթեմատիկա]]||113 |- |[[Հավասարում]]||113 |- |[[Մաթեմատիկական անալիզ]]||111 |- |[[Էլիպս]]||109 |- |[[Մաթեմատիկոս]]||109 |- |[[Ռադիան]]||107 |- |[[Հաշվարկման երկուական համակարգ]]||104 |- |[[Մեքենայական ուսուցում]]||104 |- |[[Կառլ Գաուս]]||103 |- |[[Սահման (մաթեմատիկա)]]||103 |- |[[Գուգոլ]]||102 |- |[[Տասնինը]]||102 |- |[[Ալիքներ]]||101 |- |[[Էնտրոպիա]]||101 |- |[[Դիֆերենցիալ հավասարումներ]]||100 |- |[[Անկյունագիծ]]||99 |- |[[Ուղիղ]]||99 |- |[[Տասը]]||98 |- |[[Կինեմատիկա]]||96 |- |[[Ալան Թյուրինգ]]||95 |- |[[Եռանկյունաչափություն]]||95 |- |[[Էվկլիդեսյան երկրաչափություն]]||95 |- |[[Կիրառական մաթեմատիկա]]||93 |- |[[Սինուսների թեորեմ]]||93 |- |[[Ցուցչային ֆունկցիա]]||91 |- |[[Ջեյմս Մաքսվել]]||90 |- |[[Գծային հանրահաշիվ]]||89 |- |[[Մատրիցների արտադրյալ]]||89 |- |[[Բլոկչեյն]]||88 |- |[[Դիսպերսիա (վիճակագրություն)]]||88 |- |[[Թվի քառակուսի]]||88 |- |[[Սկալյար արտադրյալ]]||88 |- |[[Արաբական թվեր]]||87 |- |[[Գոթֆրիդ Լայբնից]]||87 |- |[[Անալիտիկ երկրաչափություն]]||86 |- |[[Մաթեմատիկական ինդուկցիա]]||86 |- |[[Կրամերի մեթոդ]]||85 |- |[[Հարթություն]]||85 |- |[[Շոշափող]]||85 |- |[[Լեոնարդ Էյլեր]]||84 |- |[[Կանոնավոր բազմանկյուն]]||84 |- |[[Պարաբոլ]]||84 |- |[[Ֆակտորիալ]]||84 |- |[[Թեորեմ]]||83 |- |[[Կինետիկ էներգիա]]||83 |- |[[Ռուբիկի խորանարդ]]||83 |- |[[Երկարություն]]||82 |- |[[Հատված]]||81 |- |[[Քառակուսի արմատ]]||81 |- |[[Հանրահաշիվ]]||80 |- |[[Խաղերի տեսություն]]||79 |- |[[Թվաբանություն]]||78 |- |[[Տեղափոխություն (ֆիզիկա)]]||78 |- |[[Ֆրակտալ]]||78 |- |[[Թվերի տեսություն]]||77 |- |[[Կոմբինատորիկա]]||77 |- |[[Հաշվարկման տասական համակարգ]]||77 |- |[[Ջինիի գործակից]]||77 |- |[[Տասներկու]]||77 |- |[[Հիպերբոլ]]||75 |- |[[Ենթաբազմություն]]||74 |- |[[Վիետի թեորեմ]]||74 |- |[[Հաշվարկման դիրքային համակարգ]]||73 |- |[[Ութանկյուն]]||73 |- |[[Բերտրան Ռասել]]||72 |- |[[Իմպուլս (շարժման քանակ)]]||72 |- |[[Մատրիցի ռանգ]]||72 |- |[[Վեկտորական արտադրյալ]]||72 |- |[[Հատման թեորեմ]]||71 |- |[[Միջին երկրաչափական]]||70 |- |[[Ալ-Խորեզմի]]||69 |- |[[Բացարձակ արժեք]]||69 |- |[[Գրադիենտ]]||69 |- |[[Բազմությունների տեսություն]]||68 |- |[[Էկոնոմետրիկա]]||68 |- |[[Կանոնավոր բազմանիստ]]||68 |- |[[Ընտրական համակարգ]]||67 |- |[[Մաթեմատիկական մոդել]]||67 |- |[[Չարլզ Բեբիջ]]||67 |- |[[Տեսական ֆիզիկա]]||67 |- |[[Էյլերի բանաձև]]||66 |- |[[Ոսկե եռանկյուն]]||66 |- |[[Գումար (մաթեմատիկա)]]||65 |- |[[Ռիչարդ Ֆեյնման]]||65 |- |[[Տոպոլոգիա]]||65 |- |[[Ֆերմայի փոքր թեորեմ]]||65 |- |[[Ադա Լավլեյս]]||64 |- |[[Յոթ]]||64 |- |[[E (թիվ)]]||63 |- |[[Կլավդիոս Պտղոմեոս]]||63 |- |[[Բրյուս Պողոսյան]]||62 |- |[[Ֆունկցիայի որոշման տիրույթ]]||62 |- |[[Գաղտնագրություն]]||61 |- |[[Հակադարձ եռանկյունաչափական ֆունկցիաներ]]||61 |- |[[Տասնհինգ]]||61 |- |[[Ակտուարական գիտություն]]||60 |- |[[Գրիգորի Պերելման]]||60 |- |[[Ջոն ֆոն Նոյման]]||60 |- |[[Ամբողջ մաս]]||59 |- |[[Հարաբերականության հատուկ տեսություն]]||59 |- |[[Սեկտոր (երկրաչափություն)]]||59 |- |[[Անվերջություն (մաթեմատիկա)]]||58 |- |[[Գծային հավասարում]]||58 |- |[[Լև Պոնտրյագին]]||58 |- |[[Հաշվարկման տասնվեցական համակարգ]]||58 |- |[[Պարամետր (մաթեմատիկա)]]||58 |- |[[Պի թվի օր]]||58 |- |[[Պյութագորասի եռյակ]]||58 |- |[[Աշխարհագրական լայնություն]]||57 |- |[[Գծագրական երկրաչափություն]]||57 |- |[[Եգիպտական կոտորակ]]||57 |- |[[Հավանականություն]]||57 |- |[[Անկյունային արագություն]]||56 |- |[[Բեռնուլիի անհավասարում]]||56 |- |[[Կոռելյացիա (մաթեմատիկա)]]||56 |- |[[Նյոթերի թեորեմ]]||56 |- |[[Նորմալ բաշխում]]||56 |- |[[Ջոն Նեշ]]||56 |- |[[Տվյալների կառուցվածքներ]]||56 |- |[[29 (թիվ)]]||55 |- |[[Արտագծյալ շրջանագիծ]]||55 |- |[[Խոշոր լեզվական մոդել]]||55 |- |[[Կարլեն Աբգարյան (մաթեմատիկոս)]]||55 |- |[[Հաճախություն]]||55 |- |[[Հարաբերություններ (մաթեմատիկա)]]||55 |- |[[Քառակուսային բանաձև]]||55 |- |[[Դե Մորգանի բանաձևեր]]||54 |- |[[Եռանկյունների լուծում]]||54 |- |[[Մաթեմատիկական բանաձև]]||54 |- |[[Մաթեմատիկան Հին Եգիպտոսում]]||54 |- |[[Մակերևույթի մակերես]]||54 |- |[[Տարածաչափություն]]||54 |- |[[STEM]]||53 |- |[[Թիթեռի էֆեկտ]]||53 |- |[[Հաշվարկման ութական համակարգ]]||53 |- |[[Մեկ]]||53 |- |[[300 (թիվ)]]||52 |- |[[Աբստրակտ հանրահաշիվ]]||52 |- |[[Գծային ռեգրեսիա]]||52 |- |[[Գրաֆների տեսություն]]||52 |- |[[Էվանջելիստա Տորիչելլի]]||52 |- |[[50 (թիվ)]]||51 |- |[[Բաժանելիություն]]||51 |- |[[Բեզուի թեորեմ]]||51 |- |[[Մերկատորի պրոյեկցիա]]||51 |- |[[Միավորում (բազմությունների տեսություն)]]||51 |- |[[Նորայր Առաքելյան]]||51 |- |[[Աբստրակցիա]]||50 |- |[[Աստիճանային ֆունկցիա]]||50 |- |[[Զրոյի զույգություն]]||50 |- |[[Թեյլորի շարք]]||50 |- |[[Ռեկուրսիա]]||50 |- |[[Էմանուել Լասկեր]]||49 |- |[[Գումարում]]||48 |- |[[Զուգահեռ ուղիղներ]]||48 |- |[[Լապլասի հավասարում]]||48 |- |[[Կեպլերի օրենքներ]]||48 |- |[[Հազարամյակի մրցանակային խնդիրներ]]||48 |- |[[Մաթեմատիկական ճոճանակ]]||48 |- |[[Միջնակետ]]||48 |- |[[Մոգական քառակուսի]]||48 |- |[[Ֆերմայի մեծ թեորեմ]]||48 |- |[[Բնական լոգարիթմ]]||47 |- |[[Թվային առանցք]]||47 |- |[[Մաթեմատիկական սոփեստություն]]||47 |- |[[Բազմանդամ]]||46 |- |[[Բազմանիստ]]||46 |- |[[Դաշտի քվանտային տեսություն]]||46 |- |[[Եգիպտական թվային համակարգ]]||46 |- |[[Երկանդամ]]||46 |- |[[Լուիս Քերոլ]]||46 |- |[[Կարկին]]||46 |- |[[Նշան (մաթեմատիկա)]]||46 |- |[[Տարածաժամանակ]]||46 |- |[[Ֆիբոնաչի]]||46 |- |[[Արհեստական նեյրոնային ցանց]]||45 |- |[[Բանտարկյալի դիլեմա]]||45 |- |[[Կատարյալ թիվ]]||45 |- |[[Մոտարկում]]||45 |- |[[Ութանիստ]]||45 |- |[[Ուղղի անկյունային գործակից]]||45 |- |[[Մուավրի բանաձև]]||44 |- |[[Ուղիղ անկյուն]]||44 |- |[[Electoral Calculus]]||43 |- |[[Գծային ֆունկցիա]]||43 |- |[[Էրատոսթենեսի մաղ]]||43 |- |[[Թվային մեթոդներ]]||43 |- |[[Ռասելի պարադոքս]]||43 |- |[[Սահմանում]]||43 |- |[[Սուդոկու]]||43 |- |[[Վեկտորական հաշիվ]]||43 |- |[[Տոկոսի նշան]]||43 |- |[[Թեդ Քզինսկի]]||42 |- |[[Կոմպլեքս անալիզ]]||42 |- |[[Նավիե-Ստոքսի հավասարում]]||42 |- |[[Շրյոդինգերի հավասարում]]||42 |- |[[Ֆունկցիայի արժեքների տիրույթ]]||42 |- |[[Ֆունկցիայի գրաֆիկ]]||42 |- |[[Ֆունկցիայի զրո]]||42 |- |[[60 (թիվ)]]||41 |- |[[Աբակ (տախտակ)]]||41 |- |[[Ալիքի երկարություն]]||41 |- |[[Բանականության խաղեր]]||41 |- |[[Գրաֆներ]]||41 |- |[[Զույգ և կենտ ֆունկցիաներ]]||41 |- |[[Էվկլիդեսի թեորեմ]]||41 |- |[[Լոբաչևսկու երկրաչափություն]]||41 |- |[[Հանում]]||41 |- |[[Մաուրից Կոռնելիս Էշեր]]||41 |- |[[Մեծություն (մաթեմատիկա)]]||41 |- |[[Չափ]]||41 |- |[[2 + 2 = 5]]||40 |- |[[Ալիքանշան]]||40 |- |[[Աղեղի երկարություն]]||40 |- |[[Լեմմա]]||40 |- |[[Հավանականության բաշխում]]||40 |- |[[Մաթեմատիկայի միջազգային օլիմպիադա]]||40 |- |[[Շառավիղ-վեկտոր]]||40 |- |[[Շղթայական կոտորակ]]||40 |- |[[Քվանտային համակարգիչ]]||40 |- |[[Իմպլիկացիա]]||39 |- |[[Լոպիտալի կանոն]]||39 |- |[[Մասնակի ածանցյալներով դիֆերենցիալ հավասարումներ]]||39 |- |[[Ներգծյալ շրջանագծի կենտրոն]]||39 |- |[[Ոչինչ]]||39 |- |[[666 (թիվ)]]||38 |- |[[RSA]]||38 |- |[[Ազատ արվեստներ]]||38 |- |[[Անրի Պուանկարե]]||38 |- |[[Բազմապատկման նշան]]||38 |- |[[Բարձրություն]]||38 |- |[[Գծային ծրագրավորում]]||38 |- |[[Գծային հավասարումների համակարգ]]||38 |- |[[Հաշվարկ]]||38 |- |[[Հեռավորություն (երկրաչափություն)]]||38 |- |[[Մաթեմատիկական սպասում]]||38 |- |[[Չորս]]||38 |- |[[Ռոբերտ Ռեքորդ]]||38 |- |[[Վանիկ Ադամյան]]||38 |- |[[30 (թիվ)]]||37 |- |[[Անթեմիուս Թրալեսցի]]||37 |- |[[Եռանկյան անկյունների գումար]]||37 |- |[[Երկու]]||37 |- |[[Էջ (երկրաչափություն)]]||37 |- |[[Թյուրինգի մեքենա]]||37 |- |[[Կանոնավոր քսանանիստ]]||37 |- |[[Կետ]]||37 |- |[[Հաստատուն]]||37 |- |[[Մնացորդով բաժանում]]||37 |- |[[Ութ]]||37 |- |[[Տասնչորս]]||37 |- |[[100 (թիվ)]]||36 |- |[[28 (թիվ)]]||36 |- |[[Հինգ]]||36 |- |[[ՀՀ ԳԱԱ մաթեմատիկայի ինստիտուտ]]||36 |- |[[Մակերևույթ]]||36 |- |[[Մոդա (վիճակագրություն)]]||36 |- |[[Նորբերտ Վիներ]]||36 |- |[[Պուասոնի բաշխում]]||36 |- |[[Սյունակով բաժանում]]||36 |- |[[0,(9)]]||35 |- |[[1000 (թիվ)]]||35 |- |[[Հարթաչափություն]]||35 |- |[[Շրջված մատրից]]||35 |- |[[Պիեռ դը Ֆերմա]]||35 |- |[[Վեց]]||35 |- |[[Ամպերսանդ]]||34 |- |[[Լեոնարդ Էյլերի պատվին անվանված օբյեկտների ցանկ]]||34 |- |[[Հավանականությունների տեսության պատմություն]]||34 |- |[[Ներգծյալ քառանկյուն]]||34 |- |[[Պիեռ-Սիմոն Լապլաս]]||34 |- |[[Ալիքների ինտերֆերենցիա]]||33 |- |[[Ապահովագրության վիճակագիր]]||33 |- |[[Աքսոնոմետրիա]]||33 |- |[[Բաժանման նշան]]||33 |- |[[Գեորգ Կանտոր]]||33 |- |[[Դ'Ալամբերի հայտանիշ]]||33 |- |[[Դավիթ Հիլբերտ]]||33 |- |[[Հանրահաշվական գործողություններ]]||33 |- |[[Մաքսվելի հավասարումներ]]||33 |- |[[Մոնոտոն ֆունկցիա]]||33 |- |[[Աշոտ Պետրոսյան (մաթեմատիկոս)]]||32 |- |[[Եռանկյունաչափության պատմություն]]||32 |- |[[Կլոդ Շենոն]]||32 |- |[[Մնացորդների մասին չինական թեորեմ]]||32 |- |[[Ուղիղների հատում]]||32 |- |[[Պասկալի եռանկյուն]]||32 |- |[[69 (թիվ)]]||31 |- |[[Ասիմպտոտ]]||31 |- |[[Բացասման օրենք]]||31 |- |[[Երկնիստ անկյուն]]||31 |- |[[Ինֆորմացիայի տեսություն]]||31 |- |[[Կոշ-Շվարցի անհավասարություն]]||31 |- |[[Հիպերկոմպլեքս թվեր]]||31 |- |[[Մեծ տվյալներ]]||31 |- |[[Ոչ էվկլիդեսյան երկրաչափություն]]||31 |- |[[Տեսական ինֆորմատիկա]]||31 |- |[[Քառակուսի արմատ երկուսից]]||31 |- |[[Ֆուրիեի շարք]]||31 |- |[[90 (թիվ)]]||30 |- |[[Ամրապնդման ուսուցում]]||30 |- |[[Ապոլոնիուսի թեորեմ]]||30 |- |[[Դիզյունկցիա]]||30 |- |[[Ինը կետերի շրջանագիծ]]||30 |- |[[Հաշվիչ]]||30 |- |[[Շարք]]||30 |- |[[Պարալաքս]]||30 |- |[[Պոլ Դիրակ]]||30 |- |[[Ռոջեր Փենռոուզ]]||30 |- |[[Տասնութ]]||30 |- |[[21 (թիվ)]]||29 |- |[[Աստրոլաբ]]||29 |- |[[Արտագծյալ քառանկյուն]]||29 |- |[[Իզոտրոպություն]]||29 |- |[[Լամբդա արտահայտություն]]||29 |- |[[Հավասարման լուծում]]||29 |- |[[Հնգագիծ]]||29 |- |[[Նաիրի Սեդրակյան]]||29 |- |[[Նորմալ]]||29 |- |[[Պտույտ]]||29 |- |[[Սերգեյ Ադյան]]||29 |- |[[Սկզբունքներ (Էվկլիդես)]]||29 |- |[[Օգյուստեն Լուի Կոշի]]||29 |- |[[Գառնիկ Կարապետյան]]||28 |- |[[Երեք]]||28 |- |[[Ինտեգրալի նշան]]||28 |- |[[Լագրանժի թեորեմը չորս քառակուսիների գումարի մասին]]||28 |- |[[Հերոն Ալեքսանդրիացի]]||28 |- |[[Մեծագույն հայտնի պարզ թիվ]]||28 |- |[[Պրեդիկատ]]||28 |- |[[Պրոյեկտիվ երկրաչափություն]]||28 |- |[[Տասնմեկ]]||28 |- |[[Քարտեզագրական պրոյեկցիա]]||28 |- |[[Ֆրանսուա Վիետ]]||28 |- |[[Անատոլի Ֆոմենկո]]||27 |- |[[Գործակիցներ]]||27 |- |[[Եռաչափ տարածություն]]||27 |- |[[Խումբ (մաթեմատիկա)]]||27 |- |[[Կիսապարագիծ]]||27 |- |[[Մաթեմատիկական վիճակագրություն]]||27 |- |[[Մետրիկական տարածություն]]||27 |- |[[Նիկոլայ Լոբաչևսկի]]||27 |- |[[Պլյուս և մինուս նշաններ]]||27 |- |[[Պտղոմեոսի թեորեմ]]||27 |- |[[Ռաֆայել Ալեքսանդրյան]]||27 |- |[[Վերահսկվող ուսուցում]]||27 |- |[[Փոփոխական մեծություն]]||27 |- |[[Օգաստես դե Մորգան]]||27 |- |[[40 (թիվ)]]||26 |- |[[Ամենափոքր ընդհանուր հայտարար]]||26 |- |[[Բուլյան ֆունկցիա]]||26 |- |[[Գաուսյան ամբողջ թիվ]]||26 |- |[[Կառլ Վայերշտրաս]]||26 |} fkbc7zrxsayjdelobb9hmpg89dqsd57 0 1036360 10940552 9947497 2026-10-12T10:33:22Z Armineaghayan 25187 10940552 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մեթյու Ռիչարդ Սթոուն''' ({{lang-en|Matthew Richard Stone}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի մուլտիպլիկատոր, պրոդյուսեր, սցենարիստ, դերասան և կոմպոզիտոր։ «[[Էմմի (մրցանակաբաշխություն)|Էմմի]]», «[[Թոնի (մրցանակ)|Թոնի]]» և «[[Գրեմմի]]» մրցանակների դափնեկիր։ Առավել հայտնի է որպես «[[Հարավային այգի (մուլտսերիալ)|Հարավային Պարկ]]» (1997-ից մինչև մեր օրեր) մուլտսերիալի ստեղծող՝ իր ստեղծագործական գործընկեր Տրեյ Փարքերի հետ միասին։ == Վաղ տարիներ == Սթոունը ծնվել է [[Տեխաս]]ի [[Հյուստոն]] քաղաքում, Շեյլի Լոիս Սթոունի (ծնունդով Բելասկո) և Ջերալդ Ուիթնի Սթոունի՝ [[Տնտեսագիտություն|տնտեսագիտության]] դասախոսի ընտանիքում (նրանց պատվին է անվանվել «South Park»-ից Շեյլի և Ջերալդ Բրոֆլովսկի ընտանեկան զույգը, ինչպես նաև Բրոֆլովսկու ընտանիքը, Մեթ Սթոունի ընտանիքը հրեական ծագում ուներ<ref name=shalom>[http://www.shalomlife.com/culture/27538/jewish-hall-of-fame-matt-stone/ Matt Stone] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924101228/http://www.shalomlife.com/culture/27538/jewish-hall-of-fame-matt-stone/ |date=2015-09-24 }}, ''Jewish Hall of Fame'' (Shalom Life)</ref>)։ Սթոունը նաև ունի Ռեյչել անունով քույր։ Մեթ Սթոունը մեծացել է [[Դենվեր]] թաղամասում, հետագայում տեղափոխվել է Լիտլտոն, [[Կոլորադո]]։ Նա ապրում էր «[[Կոլումբայնի ավագ դպրոց|Կոլումբայն]]» դպրոցից ոչ հեռու, սակայն, ի տարբերություն մեծամասնության, այցելում էր ոչ թե այդ, այլ Լիթլթոնի «Հերիթեյջ»։ [[Բոուլդեր (Կոլորադո)|Բոուլդերի]] Կոլորադոյի համալսարանում Սթոունը ստացել է մաթեմատիկոսի դիպլոմ։ == Կարիերա == Կոլորադոյի համալսարանում ուսանելու ժամանակ Մեթ Սթոունը ծանոթացել է Թրեյ Փարքերի հետ<ref name="bio">[http://www.southparkstudios.com/fans/behind/creator.php South Park Studios — Creator Bios] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325105532/http://www.southparkstudios.com/fans/behind/creator.php |date=2008-03-25 }}{{ref-en}}</ref>, չհաշված կարճամետրաժ ֆիլմերին, նրանց առաջին լուրջ նախագիծը դարձավ «Կանիբալը! հետագայում պաշտամունքային կարգավիճակ ձեռք բերած Մյուզիքլը»։ [[1997]] թվականին «Սուրբ Ծննդյան ոգի» երկու կարճամետրաժ մուլտֆիլմերի ժողովրդականության շնորհիվ սկսվեց Սթոունի և Փարքերի ամենահայտնի՝ «[[Հարավային այգի (մուլտսերիալ)|Հարավային պարկ]]» նախագիծը։ Բացի այդ, [[1998]] թվականին Փարքերը և Սթոունը երկուսով նկարահանվել են Դևիդ Ցուկերերի «ԲԵՅՍկետբոլ» ֆիլմի գլխավոր դերերում, նրա շնորհիվ քննադատությամբ նշվել է Սթոունի տաղանդը՝ որպես կատակերգական դերասան։ [[1999]] թվականին թողարկվել է «Սաութ — Պարկ. մեծ, երկար և չկտրտված» սերիալի հիման վրա լիամետրաժ ֆիլմ, որը ունեցել է զգալի քննադատական հաջողություն և առաջադրվել է «[[Օսկար]]ի»<ref name="bio"/>։ [[2000]] թվականին Սթոունը Փարքերի հետ միասին եկել էր LSD-ի ազդեցության տակ «[[Օսկար]]»ի արարողությանը, որի ժամանակ նրանք կրել են [[Ջենիֆեր Լոպես]]ի և [[Գվինեթ Փելթրոու]]ի նախորդ արարողությունների հագուստները<ref>[http://filmforce.ign.com/articles/612/612094p1.html Интервью с Мэттом Стоуном и Треем Паркером] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060411175204/http://filmforce.ign.com/articles/612/612094p1.html |date=2006-04-11 }} на [[IGN]]{{ref-en}}</ref>։ [[2001]] թվականին Սթոունն ու Պարկերը ստեղծել են սերիալ (թողարկվել է 8 սերիա) «Սա իմ Բուշն» է, կաղապարային [[սիթքոմ]]ային ծաղրերգությունը նախագահ [[Ջորջ Ու. Բուշ|Ջորջ Բուշի]] մասին։ [[2004]] թվականի հոկտեմբերին թողարկվել է «Ամերիկայի թիմ. համաշխարհային ոստիկանություն» լիամետրաժ տիկնիկային մուլտֆիլմը. Սթոունը Փարքերի հետ միասին համարվել է ստեղծագործող, պրոդյուսեր, սցենարիստ և ձայնի առաջատար դերասաններից մեկը։ Փարքերի հետ միասին Սթոունը նաև DVDA խմբի անդամ էր, որտեղ նա նվագում էր [[բաս կիթառ]] և [[հարվածային գործիքներ]]։ DVDA չի թողարկել ոչ մի համարային ալբոմ, սակայն նրանց երգերը օգտագործվել են գրեթե բոլոր ֆիլմերում և՛ Փարքերի և՛ Սթոունի սերիալներում, այդ թվում «Ամերիկայի թիմում»։ Սթոունը լավ հարաբերությունների մեջ է Primus խմբի և նրանց առաջնորդ Լես Քլեյփուլի հետ, նրանց տաքանալու ժամանակ ելույթ են ունեցել DVDA-ն, [[1999]] թվականի Primus ''[[Antipop]]'' ալբոմում Մեթը մասնակցել է որպես հրավիրված պրոդյուսեր, նկարահանել է մոկյումենտարի Քլեյփուլ ''[[Electric Apricot]]''. ''[[Quest For Festeroo]]'' «Natural Joe» երգի հիման վրա։ [[2007]] թվականի [[սեպտեմբերի 28]]-ին Սթոունը և Պարկերը գնեցին կանադական արտադրության ''[[Kenny vs Spenny]]''<ref>[https://web.archive.org/web/20071013175029/http://www.cbc.ca/arts/tv/story/2007/09/28/kenny-spenny-comedy.html Cdn. show hits Comedy Central]{{ref-en}}</ref> հեռուստասերիալի իրավունքները. նույն թվականի [[նոյեմբերի 14]]-ին Comedy Central-ում թողարկվեց 10 հին և նոր դրվագներով շոուն։ Ներկա ժամանակներում Սթոունը բնակվել է [[Լոս Անջելես]]ում<ref name="bio"/>։ === Կոլումբինայի բոուլինգ === [[2002]] թվականին Մեթ Սթոունը հարցազրույց է տվել Մայքլ Մուրի «Կոլումբինայի բոուլինգ» [[Վավերագրական ֆիլմ]]ի համար, որում նա խոսել է Լիթլթոնում իր պատանեկության ժամանակների սոցիալական փորձի և սոցիալական օտարման մասին, որը կարող էր պատճառ դառնալ «Կոլումբայն» դպրոցում նման [[Զանգվածային սպանություններ Կոլումբայնի ավագ դպրոցում|զանգվածային ողբերգական սպանությունների]]։ Հարցազրույցից անմիջապես հետո ֆիլմի մի կարճ անիմացիոն հատված զենքի պատմության, կատարված ոճի մասին, որը հիշեցնում էր Հարավային ''South Park''։ === Անձնական կյանք === 2008 թվականից Սթոունն ամուսնացած է Անջելե Հովարդի հետ։ Նրանք ունեն երկու երեխա<ref>{{Cite news |author=Galloway, Stephen |date=2011 թ․ մարտի 24 |title=Why South Park's Trey Parker and Matt Stone Now Say It's 'Wrong' to Offend |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/why-south-parks-trey-parker-171189 |website=[[The Hollywood Reporter]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |author=Freeman, Hadley |date=2013 թ․ հունվարի 4 |title=The Book Of Mormon: not for the easily offended |url=https://www.theguardian.com/stage/2013/jan/04/book-of-mormon-stone-parker |website=[[The Guardian]] |language=en}}</ref>։ Սթոունը իրեն ազգությամբ նկարագրում է որպես [[Հրեաներ|հրեա]], քանի որ նրա մայրը հրեա էր<ref>{{Cite news |author=Raphael, Rebecca |title=Who is Kyle Broslofski? |url=http://www.jewishaz.com/jewishnews/980522/kyle.shtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013210504/http://www.jewishaz.com/jewishnews/980522/kyle.shtml |archivedate=2008 թ․ հոկտեմբերի 13 |website=Jewish News of Greater Phoenix}}</ref>։ Աթեիստ-Սթոուն<ref>[http://www.southparkstudios.com/fans/behind/interviews.php?interview=26 Чат с Мэттом Стоуном на South Park Studios] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407152559/http://www.southparkstudios.com/fans/behind/interviews.php?interview=26 |date=2008-04-07 }} {{недоступная ссылка|число=11|месяц=05|год=2013}}{{ref-en}}</ref>։ == Ֆիլմագրություն == === Տրեմ Պարկերի հետ միասին === * ''Քո ստուդիան և դու'' (1995), սցենարի համահեղինակ * ''Խեղաթյուրված ժամանակ'' (1995), հեռուստասերիալ, 2 պիլոտային սերիա * ''Կանիբալ! Մյուզիքլ'' (նկարահանվել է 1993 թվականին, թողարկվել է 1996 թվականին), սցենարի համահեղինակ, դերասան, պրոդյուսեր * ''Սուրբ Ծննդյան ոգին'' (Հիսուսը դեմ է ձեռնափայտին, 1992, Հիսուսը դեմ է Սանտային, 1995) * ''Օրգասմո'' (1997), դերասան, սցենարի համահեղինակ, պրոդյուսեր * ''[[Հարավային այգի (մուլտսերիալ)|Հարավային Պարկ]]'' (մուլտսերիալ, 1997 թվականիցից մինչ օրս), ստեղծող, ձայնային դերասան, սցենարի հեղինակ, ռեժիսոր, պրոդյուսեր * ''ԲԵՅՍկետբոլ'' (1998), դերասան * ''Սաուս Պարկ. մեծ, երկար և անթլփատ'' (1999), սցենարի համահեղինակ, ձայնային դերասան, կոմպոզիտոր * «''Even If You don't''» ([[Ween]] տեսահոլովակ, 2000) * ''Սա իմ Բուշն է!'' (հեռուստասերիալ, 2001), ստեղծող, սցենարի հեղինակ, պրոդյուսեր * ''[[Արքայադուստր]]'' (սերիալ, անիմացիոն Flash-ում, 2 սերիա, 2003), սցենարի համահեղինակ, պրոդյուսեր, ռեժիսոր * ''Ամերիկայի թիմ. համաշխարհային ոստիկանություն'' (2004), սցենարի համահեղինակ, ձայնային դերասան, պրոդյուսեր * ''My All American'' (2008) * ''Giant Monsters Attack Japan!'' (2009) * Մորմոնի գիրքը (2011) === Այլ === * ''Անտեղի ահաբեկչություն'' (1999), դերասան (տիտերում նշված չէ) * ''Կոլումբինայի բոուլինգ'' (վավերագրական ֆիլմ, 2003) հարցազրույց * [[''Kenny vs. Spenny'']] (հեռուստասերիալ, 2003 թվականից ներկա ժամանակներ), պրոդյուսեր * ''[[This Film Is Not Yet Rated]]'' (2006), հարցազրույց * ''[[Electric Apricot: Quest For Festeroo]]'' (կեղծ փաստագրական ֆիլմ, 2007) Том «The Taper» === Ձայներ [[Հարավային այգի (մուլտսերիալ)|Հարավային պարկում]] === * Կայլ Բրոֆլովսկի * Քենի Մակորմիկ * Բատերս * Ջերալդ Բրոֆլովսկի * Ստյուարտ Մակքորմիկ * Ջիմբո Քերն * Հիսուսը * Մեծ էլ-միասեռական * Սադամ Հուսեյն * Փիպ * Քրեյգ Տակեր * Տերենս * Տվիկ Տվիկ * Ջիմի Հայրը * Մաքսի Հայրը * Քեվին * Պարոն Ադլեր == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Մեթյու}} [[Կատեգորիա:1971 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի մուլտիպլիկատորներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի կոմպոզիտորներ]] [[Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Դրամա Դեսկ» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգիծաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոսցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստապրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի մուլտիպլիկատորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ]] [[Կատեգորիա:Դերասաններ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Երաժիշտներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Լոուրենս Օլիվիեի մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Հյուստոն քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:Մայիսի 26 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Ռեժիսորներ այբբենական կարգով]] 2xoyd6qudtnmzzjqf5cceqqlpnmnn1o 10940557 10940552 2026-10-12T10:57:09Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կատակերգուներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոկոմպոզիտորներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ]] 10940557 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մեթյու Ռիչարդ Սթոուն''' ({{lang-en|Matthew Richard Stone}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի մուլտիպլիկատոր, պրոդյուսեր, սցենարիստ, դերասան և կոմպոզիտոր։ «[[Էմմի (մրցանակաբաշխություն)|Էմմի]]», «[[Թոնի (մրցանակ)|Թոնի]]» և «[[Գրեմմի]]» մրցանակների դափնեկիր։ Առավել հայտնի է որպես «[[Հարավային այգի (մուլտսերիալ)|Հարավային Պարկ]]» (1997-ից մինչև մեր օրեր) մուլտսերիալի ստեղծող՝ իր ստեղծագործական գործընկեր Տրեյ Փարքերի հետ միասին։ == Վաղ տարիներ == Սթոունը ծնվել է [[Տեխաս]]ի [[Հյուստոն]] քաղաքում, Շեյլի Լոիս Սթոունի (ծնունդով Բելասկո) և Ջերալդ Ուիթնի Սթոունի՝ [[Տնտեսագիտություն|տնտեսագիտության]] դասախոսի ընտանիքում (նրանց պատվին է անվանվել «South Park»-ից Շեյլի և Ջերալդ Բրոֆլովսկի ընտանեկան զույգը, ինչպես նաև Բրոֆլովսկու ընտանիքը, Մեթ Սթոունի ընտանիքը հրեական ծագում ուներ<ref name=shalom>[http://www.shalomlife.com/culture/27538/jewish-hall-of-fame-matt-stone/ Matt Stone] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924101228/http://www.shalomlife.com/culture/27538/jewish-hall-of-fame-matt-stone/ |date=2015-09-24 }}, ''Jewish Hall of Fame'' (Shalom Life)</ref>)։ Սթոունը նաև ունի Ռեյչել անունով քույր։ Մեթ Սթոունը մեծացել է [[Դենվեր]] թաղամասում, հետագայում տեղափոխվել է Լիտլտոն, [[Կոլորադո]]։ Նա ապրում էր «[[Կոլումբայնի ավագ դպրոց|Կոլումբայն]]» դպրոցից ոչ հեռու, սակայն, ի տարբերություն մեծամասնության, այցելում էր ոչ թե այդ, այլ Լիթլթոնի «Հերիթեյջ»։ [[Բոուլդեր (Կոլորադո)|Բոուլդերի]] Կոլորադոյի համալսարանում Սթոունը ստացել է մաթեմատիկոսի դիպլոմ։ == Կարիերա == Կոլորադոյի համալսարանում ուսանելու ժամանակ Մեթ Սթոունը ծանոթացել է Թրեյ Փարքերի հետ<ref name="bio">[http://www.southparkstudios.com/fans/behind/creator.php South Park Studios — Creator Bios] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325105532/http://www.southparkstudios.com/fans/behind/creator.php |date=2008-03-25 }}{{ref-en}}</ref>, չհաշված կարճամետրաժ ֆիլմերին, նրանց առաջին լուրջ նախագիծը դարձավ «Կանիբալը! հետագայում պաշտամունքային կարգավիճակ ձեռք բերած Մյուզիքլը»։ [[1997]] թվականին «Սուրբ Ծննդյան ոգի» երկու կարճամետրաժ մուլտֆիլմերի ժողովրդականության շնորհիվ սկսվեց Սթոունի և Փարքերի ամենահայտնի՝ «[[Հարավային այգի (մուլտսերիալ)|Հարավային պարկ]]» նախագիծը։ Բացի այդ, [[1998]] թվականին Փարքերը և Սթոունը երկուսով նկարահանվել են Դևիդ Ցուկերերի «ԲԵՅՍկետբոլ» ֆիլմի գլխավոր դերերում, նրա շնորհիվ քննադատությամբ նշվել է Սթոունի տաղանդը՝ որպես կատակերգական դերասան։ [[1999]] թվականին թողարկվել է «Սաութ — Պարկ. մեծ, երկար և չկտրտված» սերիալի հիման վրա լիամետրաժ ֆիլմ, որը ունեցել է զգալի քննադատական հաջողություն և առաջադրվել է «[[Օսկար]]ի»<ref name="bio"/>։ [[2000]] թվականին Սթոունը Փարքերի հետ միասին եկել էր LSD-ի ազդեցության տակ «[[Օսկար]]»ի արարողությանը, որի ժամանակ նրանք կրել են [[Ջենիֆեր Լոպես]]ի և [[Գվինեթ Փելթրոու]]ի նախորդ արարողությունների հագուստները<ref>[http://filmforce.ign.com/articles/612/612094p1.html Интервью с Мэттом Стоуном и Треем Паркером] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060411175204/http://filmforce.ign.com/articles/612/612094p1.html |date=2006-04-11 }} на [[IGN]]{{ref-en}}</ref>։ [[2001]] թվականին Սթոունն ու Պարկերը ստեղծել են սերիալ (թողարկվել է 8 սերիա) «Սա իմ Բուշն» է, կաղապարային [[սիթքոմ]]ային ծաղրերգությունը նախագահ [[Ջորջ Ու. Բուշ|Ջորջ Բուշի]] մասին։ [[2004]] թվականի հոկտեմբերին թողարկվել է «Ամերիկայի թիմ. համաշխարհային ոստիկանություն» լիամետրաժ տիկնիկային մուլտֆիլմը. Սթոունը Փարքերի հետ միասին համարվել է ստեղծագործող, պրոդյուսեր, սցենարիստ և ձայնի առաջատար դերասաններից մեկը։ Փարքերի հետ միասին Սթոունը նաև DVDA խմբի անդամ էր, որտեղ նա նվագում էր [[բաս կիթառ]] և [[հարվածային գործիքներ]]։ DVDA չի թողարկել ոչ մի համարային ալբոմ, սակայն նրանց երգերը օգտագործվել են գրեթե բոլոր ֆիլմերում և՛ Փարքերի և՛ Սթոունի սերիալներում, այդ թվում «Ամերիկայի թիմում»։ Սթոունը լավ հարաբերությունների մեջ է Primus խմբի և նրանց առաջնորդ Լես Քլեյփուլի հետ, նրանց տաքանալու ժամանակ ելույթ են ունեցել DVDA-ն, [[1999]] թվականի Primus ''[[Antipop]]'' ալբոմում Մեթը մասնակցել է որպես հրավիրված պրոդյուսեր, նկարահանել է մոկյումենտարի Քլեյփուլ ''[[Electric Apricot]]''. ''[[Quest For Festeroo]]'' «Natural Joe» երգի հիման վրա։ [[2007]] թվականի [[սեպտեմբերի 28]]-ին Սթոունը և Պարկերը գնեցին կանադական արտադրության ''[[Kenny vs Spenny]]''<ref>[https://web.archive.org/web/20071013175029/http://www.cbc.ca/arts/tv/story/2007/09/28/kenny-spenny-comedy.html Cdn. show hits Comedy Central]{{ref-en}}</ref> հեռուստասերիալի իրավունքները. նույն թվականի [[նոյեմբերի 14]]-ին Comedy Central-ում թողարկվեց 10 հին և նոր դրվագներով շոուն։ Ներկա ժամանակներում Սթոունը բնակվել է [[Լոս Անջելես]]ում<ref name="bio"/>։ === Կոլումբինայի բոուլինգ === [[2002]] թվականին Մեթ Սթոունը հարցազրույց է տվել Մայքլ Մուրի «Կոլումբինայի բոուլինգ» [[Վավերագրական ֆիլմ]]ի համար, որում նա խոսել է Լիթլթոնում իր պատանեկության ժամանակների սոցիալական փորձի և սոցիալական օտարման մասին, որը կարող էր պատճառ դառնալ «Կոլումբայն» դպրոցում նման [[Զանգվածային սպանություններ Կոլումբայնի ավագ դպրոցում|զանգվածային ողբերգական սպանությունների]]։ Հարցազրույցից անմիջապես հետո ֆիլմի մի կարճ անիմացիոն հատված զենքի պատմության, կատարված ոճի մասին, որը հիշեցնում էր Հարավային ''South Park''։ === Անձնական կյանք === 2008 թվականից Սթոունն ամուսնացած է Անջելե Հովարդի հետ։ Նրանք ունեն երկու երեխա<ref>{{Cite news |author=Galloway, Stephen |date=2011 թ․ մարտի 24 |title=Why South Park's Trey Parker and Matt Stone Now Say It's 'Wrong' to Offend |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/why-south-parks-trey-parker-171189 |website=[[The Hollywood Reporter]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |author=Freeman, Hadley |date=2013 թ․ հունվարի 4 |title=The Book Of Mormon: not for the easily offended |url=https://www.theguardian.com/stage/2013/jan/04/book-of-mormon-stone-parker |website=[[The Guardian]] |language=en}}</ref>։ Սթոունը իրեն ազգությամբ նկարագրում է որպես [[Հրեաներ|հրեա]], քանի որ նրա մայրը հրեա էր<ref>{{Cite news |author=Raphael, Rebecca |title=Who is Kyle Broslofski? |url=http://www.jewishaz.com/jewishnews/980522/kyle.shtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013210504/http://www.jewishaz.com/jewishnews/980522/kyle.shtml |archivedate=2008 թ․ հոկտեմբերի 13 |website=Jewish News of Greater Phoenix}}</ref>։ Աթեիստ-Սթոուն<ref>[http://www.southparkstudios.com/fans/behind/interviews.php?interview=26 Чат с Мэттом Стоуном на South Park Studios] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407152559/http://www.southparkstudios.com/fans/behind/interviews.php?interview=26 |date=2008-04-07 }} {{недоступная ссылка|число=11|месяц=05|год=2013}}{{ref-en}}</ref>։ == Ֆիլմագրություն == === Տրեմ Պարկերի հետ միասին === * ''Քո ստուդիան և դու'' (1995), սցենարի համահեղինակ * ''Խեղաթյուրված ժամանակ'' (1995), հեռուստասերիալ, 2 պիլոտային սերիա * ''Կանիբալ! Մյուզիքլ'' (նկարահանվել է 1993 թվականին, թողարկվել է 1996 թվականին), սցենարի համահեղինակ, դերասան, պրոդյուսեր * ''Սուրբ Ծննդյան ոգին'' (Հիսուսը դեմ է ձեռնափայտին, 1992, Հիսուսը դեմ է Սանտային, 1995) * ''Օրգասմո'' (1997), դերասան, սցենարի համահեղինակ, պրոդյուսեր * ''[[Հարավային այգի (մուլտսերիալ)|Հարավային Պարկ]]'' (մուլտսերիալ, 1997 թվականիցից մինչ օրս), ստեղծող, ձայնային դերասան, սցենարի հեղինակ, ռեժիսոր, պրոդյուսեր * ''ԲԵՅՍկետբոլ'' (1998), դերասան * ''Սաուս Պարկ. մեծ, երկար և անթլփատ'' (1999), սցենարի համահեղինակ, ձայնային դերասան, կոմպոզիտոր * «''Even If You don't''» ([[Ween]] տեսահոլովակ, 2000) * ''Սա իմ Բուշն է!'' (հեռուստասերիալ, 2001), ստեղծող, սցենարի հեղինակ, պրոդյուսեր * ''[[Արքայադուստր]]'' (սերիալ, անիմացիոն Flash-ում, 2 սերիա, 2003), սցենարի համահեղինակ, պրոդյուսեր, ռեժիսոր * ''Ամերիկայի թիմ. համաշխարհային ոստիկանություն'' (2004), սցենարի համահեղինակ, ձայնային դերասան, պրոդյուսեր * ''My All American'' (2008) * ''Giant Monsters Attack Japan!'' (2009) * Մորմոնի գիրքը (2011) === Այլ === * ''Անտեղի ահաբեկչություն'' (1999), դերասան (տիտերում նշված չէ) * ''Կոլումբինայի բոուլինգ'' (վավերագրական ֆիլմ, 2003) հարցազրույց * [[''Kenny vs. Spenny'']] (հեռուստասերիալ, 2003 թվականից ներկա ժամանակներ), պրոդյուսեր * ''[[This Film Is Not Yet Rated]]'' (2006), հարցազրույց * ''[[Electric Apricot: Quest For Festeroo]]'' (կեղծ փաստագրական ֆիլմ, 2007) Том «The Taper» === Ձայներ [[Հարավային այգի (մուլտսերիալ)|Հարավային պարկում]] === * Կայլ Բրոֆլովսկի * Քենի Մակորմիկ * Բատերս * Ջերալդ Բրոֆլովսկի * Ստյուարտ Մակքորմիկ * Ջիմբո Քերն * Հիսուսը * Մեծ էլ-միասեռական * Սադամ Հուսեյն * Փիպ * Քրեյգ Տակեր * Տերենս * Տվիկ Տվիկ * Ջիմի Հայրը * Մաքսի Հայրը * Քեվին * Պարոն Ադլեր == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Մեթյու}} [[Կատեգորիա:1971 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի մուլտիպլիկատորներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի կոմպոզիտորներ]] [[Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Դրամա Դեսկ» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգիծաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոսցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստապրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի մուլտիպլիկատորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ]] [[Կատեգորիա:Դերասաններ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Երաժիշտներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Լոուրենս Օլիվիեի մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Հյուստոն քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:Մայիսի 26 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Ռեժիսորներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կատակերգուներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոկոմպոզիտորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ]] clxfdmm1v1162ae2yyb9igxcn7qsdzx 0 1037745 10940436 9172567 2026-10-12T03:21:42Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Պուլիցերյան մրցանակակիրներ]], [[Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ]] 10940436 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ուոլլես Սթիվենս''' ({{lang-en|Wallace Stevens}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի բանաստեղծ։ [[Պատկեր:Wallace Stevens House - Hartford, CT.jpg|thumb|250px|Ուոլլես Սթիվենսի տունը Հարթֆորդում]] == Կենսագրություն == Ծագմամբ գերմանացի հոլանդացի է։ 1903 թվականին ավարտել է [[Նյու Յորք]]ի իրավաբանական ուսումնարանը։ 1904 թվականից ծառայել է Նյու Յորքի տարբեր փաստաբանական գրասենյակներում։ 1916 թվականին տեղափոխվել է Հարթֆորդ և ընդունվել է սոցիալական ընկերություններից մեկը, որտեղ էլ աշխատել է մինչև կենսաթոշակի անցնելը։ Նրա կյանքն անցել է բարեկեցիկ, չափազանց կանոնավոր և հարուստ չի եղել իրադարձություններով։ Երբևէ դուրս չի եկել [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ]]ի սահմաններից։ Սթիվենսի բանաստեղծությունների առաջին մեծ ժողովածուն լույս է տեսել 1914 թվականին, [[Չիկագո]]յի «Փոեթրի» ամսագրում, բանաստեղծությունների առաջին գիրքը լույս է տեսել, երբ հեղինակը եղել է 44 տարեկան։ Սակայն ընթերցողների շրջանում համբավը տարածվել է ավելի ուշ, այսինքն` կյանքի վերջում, երբ նա ստացել է Ազգային գրական մրցանակ (1951 թվական) և [[Պուլիցերյան մրցանակ]] (1955 թվական)։ Մինչդեռ արդեն 1940-ական թվականներին քննադատները նրա ընգրկել են կենդանի և գրող ամենահայտնի բանաստեղծների թվում։ Սթիվենսի գրականությունը տարբերվել է պոեզիայի` որպես բարձրագույն պայմանի հանդեպ ամուր հավատով, առանց որի հնարավոր չէ գոյատևել. Սթիվենսոնը գրականությունը համարել է բարոյական սկիզբ, որն աշխարհում իմաստ ու կարգուկանոն է հաստատում։ Նրա պոեզիան ազդել է [[Ջոն Էշբերի]]ի, Ջեյմս Մերրիլլի, Մարկ Ստրէնդի և 20-րդ դարի երկրորդ կեսի ամերիկացի խոշոր բանաստեղծների ստեղծագործությունների վրա։ == Ստեղծագործություն == === Բանաստեղծություն === * Harmonium/ Ֆիսհարմոնիա (1923 թվական) * Ideas of Order/ Շարքի գաղափարները (1936 թվական) * The Man with the Blue Guitar/ Կապույտ կիթառով մարդը (1937 թվական) * Parts of a World/ Լույսի մասերը (1942 թվական) * Transport to Summer/ Մերձեցում ամռանը (1947 թվական) * Collected Poems/ Ստեղծագործությունների հավաքածու (1954 թվական) * Opus Posthumous/ Հետմահու (1957 թվական) * The Palm at the End of the Mind/ Արմավենին գիտակցության ծայրին (1972 թվական) === Էսսե === * The Necessary Angel, 2000. — 138 с. * Կապույտ կիթառով մարդը, New York: Ars-Interpres, 2003. — 100 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * Borroff, Marie, ed. Wallace Stevens: A Collection of Critical Essays. Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1963 * Pearce R.H., Hillis Miller J. The act of the mind; essays on the poetry of Wallace Stevens. Baltimore: Johns Hopkins Press, 1965 * Wendler H. On Extended Wings: Wallace Stevens' Longer Poems. Cambridge: Harvard UP, 1969 * Wendler H. Wallace Stevens: Words Chosen out of Desire Knoxville: University of Tennessee Press, 1984 * Bloom H. Wallace Stevens. New York: Chelsea House Publishers, 1985. * Sharpe T. Wallace Stevens: a literary life. New York: St. Martin’s Press, 2000 == Արտաքին հղումներ == * [http://www.wallacestevens.com Ուոլլես Սթիվենսի] կայքը * [http://www.stihi.ru/2009/02/28/1289] «Պաղպաղակի կայսրը», թարգմանություն * [http://www.stihi.ru/2002/02/07-307] «13 էտյուդ Կեռնեխի մասին», թարգմանություն * [https://web.archive.org/web/20070927192915/http://www.learner.org/catalog/extras/vvspot/Stevens.html]{{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթիվենս, Ուոլլես}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի փաստաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դրամատուրգներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Պուլիցերյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ]] 5i87a4rm8ghj5bmldez6c626p2x2ese 0 1038281 10940462 10462237 2026-10-12T06:54:17Z Զոր Ջան 117664 /* top */ 10940462 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | պատկեր = Մենուա Հովհաննիսյան.jpg }} '''Մենուա Արմենի Հովհաննիսյան''' ({{ԱԾ}}), [[Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020)|հայ-ադրբեջանական պատերազմի]] մասնակից, [[Արցախի հերոս]]<ref name="news.am">{{Cite web |title=Կարին Տոնոյանի որդին՝ Մենուա Հովհաննիսյանը, հետմահու արժանացել է «Արցախի հերոսի» կոչման |url=https://news.am/arm/news/609100.html}}</ref>։ == Մասնակցությունը հայ-ադրբեջանական պատերազմին == 2020 թվականի սեպտեմբերի 28-ին որպես կամավորական դասակի հրամանատար մեկնել է Արցախ։ Հոկտեմբերի 2-ին դասակի տղաների հետ իրականացրել է Մատաղիսի զորամասի ապահով նահանջը, որի ընթացքում իր անմիջական մասնակցությամբ անտառներից դուրս են բերվել 80-ից ավել ժամկետային զինվորներ։ Հոկտեմբերի 3-ին Արցախի նախագահի հետ 1 ժամյա քննարկումներից հետո պատասխանատվություն է վերցնում իր վրա՝ իրականացնելու Արեգասար լեռան վրա հարձակումը։ Հոկտեմբերին 5-ին արդեն թշնամու թիկունքում հանդիպելով մոտ 180 հոգանոց թշնամուն՝ կարողացել են ջարդել մոտ 140-150 հոգու։ Մարտի ժամանակ զոհվել է նաև Մենուան։ == Պարգևներ և կոչումներ == 2020 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Արցախի նախագահ [[Արայիկ Հարությունյան (Արցախի նախագահ)|Արայիկ Հարությունյանը]] Մենուա Հովհաննիսյանին հետմահու պարգևատրվել է [[Արցախի Հանրապետության «Ոսկե արծիվ» շքանշան|«Ոսկե արծիվ»]] շքանշանով՝ շնորհելով «Արցախի հերոս» բարձրագույն կոչումը։ == Ընտանիք == Մենուա Հովհաննիսյանը հայ բանասեր, լրագրող, հաղորդավարուհի [[Կարին Տոնոյան]]ի որդին է։ Ունի 2 երեխա։ Առաջնեկի անունը Սարդուրի է, իսկ աղջկա անունը՝ Արինա<ref>{{Cite web |title=Մենուա Հովհաննիսյանն իմ հրամանագրով արժանացել է «Արցախի հերոս» բարձրագույն Արայիկ Հարությունյան |url=https://irakanum.am/2020/10/21/%D5%B4%D5%A5%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A1-%D5%B0%D5%B8%D5%BE%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%AB%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B6-%D5%AB%D5%B4-%D5%B0%D6%80%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D5%BE/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022205442/https://irakanum.am/2020/10/21/%D5%B4%D5%A5%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A1-%D5%B0%D5%B8%D5%BE%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%AB%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B6-%D5%AB%D5%B4-%D5%B0%D6%80%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D5%BE/ |archive-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 22 |accessdate=2020 թ․ հոկտեմբերի 21}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{Արցախի հերոսներ}} {{DEFAULTSORT:Հովհաննիսյան, Մենուա}} [[Կատեգորիա:Արցախի հերոսներ]] [[Կատեգորիա:44-օրյա պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից]] ngt4oifhs2j4vz9ntk4hsedhmqikgg6 0 1041169 10940274 9824939 2026-10-11T13:47:14Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:«Դրամա Դեսկ» մրցանակի դափնեկիրներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի թատերական ռեժիսորներ]] 10940274 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}} '''Սթիվեն Մակկինլի Հենդերսոն''' ({{lang-en|Stephen McKinley Henderson}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի [[դերասան]], որն առավել հայտնի է «[[Ցանկապատեր]]» և «[[Լեյդի Բըրդ]]» ֆիլմերում խաղացած դերերով։ == Կենսագրություն == Սթիվենը ծնվել է 1949 թվականի օգոստոսի 31-ին [[Կանզաս Սիթի]]ում ([[ԱՄՆ]]-ի Միսուրի նահանգ)։ Սովորել է Ջուլիարդի դպրոցում, Հյուսիսային Կարոլինայի արվեստի համալսարանում և Պերդյուի համալսարանում։ Երկար տարիներ խաղացել է ամերիկյան տարբեր թատրոններում։ «Between Riverside and Crazy» բեմադրությունում խաղացած դերի համար արժանացել է «Obie Award» մրցանակի՝ «Լավագույն կատարող» անվանակարգում<ref>[http://www.obieawards.com/2015/05/2015-obie-award-winners-announced/ 2015 Obie Award Winners Announced]</ref> և «[[Դրամա Դեսկ]]» մրցանակի՝ «Լավագույն դերասան» անվանակարգում<ref>[http://www.dramadesk.org/awards/nominees-and-recipients/2015-drama-desk-awards/ NOMINEES AND RECIPIENTS 2015 Awards]</ref>։ Կինոյում առաջնաելույթը տեղի է ունեցել 1979 թվականին։ Ակտիվ նկարահանվել սկսել է 2000-ական թվականներին։ 2016 թվականին Սթիվենը լայնորեն հայտնի է դարձել «Ցանկապատեր» ֆիլմում Ջիմ Բոնոյի դերի կատարումից հետո, որի համար առաջադրվել է մի շարք մրցանակների<ref>[https://www.indiewire.com/2016/12/fences-stephen-henderson-actors-awards-spotlight-video-1201761737/ Stephen Henderson of ‘Fences’ Has a Great Face for the Movies: Awards Spotlight]</ref>։ Հատկանշական է, որ 2010 թվականին Հենդերսոնը համանուն թատերական բեմադրությունում նույն դերի համար առաջադրվել է [[Թոնի (մրցանակ)|«Թոնի» մրցանակի]]<ref>[https://www.nytimes.com/2010/05/04/theater/theaterspecial/04tonyslist.html 2010 Tony Award Winners]</ref>։ 2017 թվականին խաղացել է «Լեյդի Բըրդ» ֆիլմում<ref>[https://www.indiewire.com/2018/02/lady-bird-best-supporting-characters-1201928655/ The Six Best Supporting Characters in ‘Lady Bird’]</ref>, որում խաղացած դերի համար ստացել է «CinEuphoria Awards» մրցանակը, ինչպես նաև մի շարք այլ մրցանակների անվանակարգեր։ == Ընտրված ֆիլմագրություն == {| class="wikitable" |+ !Տարի ! !Անվանում !Բնօրինակ անվանում !Դեր |- |1995-2010 |ս |Օրենք ու կարգ |''Law & Order'' |մրցավար Մարկ Կրամեր |- |2001 |ս |Օրենք ու կարգ։ Հանցավոր մտադրություն |''Law & Order: Criminal Intent'' |Աբերնեթի |- |2005-2006 |ս |[[Օրենք ու կարգ։ Հատուկ կորպուս]] |''Law & Order: Special Victims Unit'' |մրցավար Բերնարդ |- |2008 |ս |Նոր Ամստերդամ |''New Amsterdam'' |Օմար Յորք |- |2011 |ֆ |[[Ինչպես գողանալ երկնաքերը]] |''Tower Heist'' |Լեսթեր |- |2011 |ֆ |[[Չափազանց ուժգին և անհավատալիորեն մոտ]] |''Extremely Loud and Incredibly Close'' |փականագործ Ուոլթ |- |2012 |ս |[[Լուրեր (հեռուստասերիալ, ԱՄՆ)|Լուրեր]] |''The Newsroom'' |Սոլոմոն Հենկոկ |- |2012 |ֆ |[[Լինքոլն (ֆիլմ)|Լինքոլն]] |''Lincoln'' |Ուիլյամ Սլեյդ |- |2016 |ֆ |[[Մանչեսթերը ծովի մոտ]] |''Manchester by the Sea'' |պարոն Էմերի |- |2016 |ֆ |[[Ցանկապատեր]] |''Fences'' |Ջիմ Բոնո |- |2017 |ֆ |[[Լեյդի Բըրդ]] |''Lady Bird'' |Լևիաչի հայրը |- |2017 |ս |Փրկվածի զղջումը |''Survivor's Remorse'' |Սոլոմոն |- |2018 |ս |Օրդինատորը |''The Resident'' |Դերիլ Ֆիլիպս |- |2018 |ս |[[Սև ցուցակ (հեռուստասերիալ)|Սև ցուցակ]] |''The Blacklist'' |դոկտոր Ֆրենսիս Վեռներ |- |2018 |ս |[[Վախեցեք քայլող մեռյալներից]] |''Fear the Walking Dead'' |Քլեյթոն |- |2019 |ս |Ապացուցված անմեղությունը |''Proven Innocent'' |դատավոր Ֆրայ |- |2020 |ս |Կառուցապատողներ |''Devs'' |Ստյուարտ |- |2020 |ս |Վազիր |''Run'' |Ջոն |- |2021 |ֆ |[[Ավազաբլուր (ֆիլմ, 2021)|Ավազաբլուր]] |''Dune'' |Սուֆիր Հավատ |} == Ծանոթագրություն == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{IMDb name|0376610|Սթիվեն Հենդերսոն}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Հենդերսոն, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:«Դրամա Դեսկ» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի թատերական ռեժիսորներ]] r90qt1s8zf1qqdfwia1so6f3cvkfzol 2 1045976 10940252 10929249 2026-10-11T12:20:07Z ListeriaBot 56865 Wikidata list updated [V2] 10940252 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { {?item wdt:P170 wd:Q6761777} union { ?item wdt:P170 wd:Q16380139 } } |section=31 |sort=571 |columns=P18,label:Վիքիտվյալ,P170,P571,P217,P180,P127 |thumb=128 |min_section=2 }} == արվեստի գործ == {| class='wikitable sortable' ! պատկեր ! Վիքիտվյալ ! ստեղծել է ! ստեղծում ! ինվենտար համար ! պատկերված ! սեփականատեր |- | | ''[[:d:Q77869941|Բանաններ վաճառող կինը]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 7870 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77869946|Օվկիանոսի ափը]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 7871 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77940405|Արյուն արյան դիմաց]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 10942 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77941721|Կհատուցենք]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 13307 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q78082088|Հերոսի երգը]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 27006 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q78082347|Գարուն (Օրորոցի մոտ)]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1956" | 1956 | 27744 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q78082463|Հեռացող Լենինականը]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1967" | 1967 | 27946 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q78082639|Նատյուրմորտ]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1980" | 1980 | 28705 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q78082688|Հինգ]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1952" | 1952 | 28834 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77942438|Ընկեր Ստալինը հյուր է մոր մոտ]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | | 14988 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |} == գեղանկար == {| class='wikitable sortable' ! պատկեր ! Վիքիտվյալ ! ստեղծել է ! ստեղծում ! ինվենտար համար ! պատկերված ! սեփականատեր |- | | ''[[:d:Q77862649|Հերոսի վերադարձը]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1942" | 1942 | 300 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77863029|Նատյուրմորտ. Դեղձեր]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1940" | 1940 | 1084 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77863217|Բնանկար. Լոռվա սարեր]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1952" | 1952 | 1142 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77863359|Ինքնադիմանկար]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1980" | 1980 | 1583 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864318|Տատի դիմանկարը]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 3811 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864322|Ամեն ինչ ճակատի համար]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 3813 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864323|Նատյուրմորտ. Տանձեր և դեղձեր]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1943" | 1943 | 3815 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864324|Պարուհի Չիկվաիձեի դիմանկարը]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 3817 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864325|Կոլխոզուհու դիմանկար երեխայի հետ]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 3819 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864331|Լուրեր ճակատից]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 3825 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864332|Նատյուրմորտ. Ծաղիկներ ծաղկամանով]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 3822 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864338|Նատյուրմորտ. Կակտուսներ (Սերկևիլներ և ընկույզներ)]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1958" | 1958 | 3826 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864339|Հիվանդ բաջին]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1943" | 1943 | 3829 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864340|Նատյուրմորտ. Սրբապատկերներ և Վյատկայի խաղալիքներ]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1966" | 1966 | 3830 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864341|Քույրերը Լենինականից]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1967" | 1967 | 3832 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864350|Դարբնոցի արտադրամասում]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 3838 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q78082031|Ուղեկցում դեպի ռազմաճակատ]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 26943 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q78082033|Լենինգրադցիներ]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 26945 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q78082053|Հերոս մայրը]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1947" | 1947 | 26966 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q78082064|Զինվորի վերադարձը]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1948" | 1948 | 26986 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q78082090|Հիվանդանոցում]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 27008 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q78082130|Նատյուրմորտ հնդկական կտորով]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 27360 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q78082755|Ծաղիկներ զամբյուղում]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 29187 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | [[Պատկեր:The Girl from Madras.jpg|center|128px]] | [[Պարուհին Մադրասից]] | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1960" | 1960 | 406/73 | | |- | | ''[[:d:Q102174800|Դեղին հագուստով ինքնադիմանկար]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | |- | | ''[[:d:Q102174900|Ինքնանկարով նատյուրմորտ]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | ''[[:d:Q77351710|Մրգեր]]''<br/>[[կին]]<br/>[[Մարիամ Ասլամազյան]] | |- | | ''[[:d:Q102175170|Տարբեր տարիների ինքնադիմանկարներ]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1926" | 1926<br/>1976 | | | |- | | ''[[:d:Q102175682|Մայրիկի դիմանկարը]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[կին]] | |- | [[Պատկեր:"The hero mother".jpg|center|128px]] | [[Հերոսուհի մայրը]] | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | | |- | | ''[[:d:Q102413030|Երկու սերունդ]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | | [[կին]]<br/>[[Ականջօղեր|ականջօղ]]<br/>''[[:d:Q79856563|Կանանց խումբ]]''<br/>[[գիրք]]<br/>''[[:d:Q980700|Պղպեղ]]'' | |- | | ''[[:d:Q50364536|Last cotton: Ararat in the evening]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1957" | 1957 | TKM TR 5700 M 958 | | [[Տարտուի արվեստի թանգարան]] |- | | ''[[:d:Q77863001|Արաքս գետի հովտում]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1959" | 1959 | 1001 | [[լեռ]]<br/>[[ծառ]] | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77863008|Իմ Հայաստան]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1965" | 1965 | 1022 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77863017|Այրիվանք]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1956" | 1956 | 1069 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77863024|Հորտենզիաներ]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1956" | 1956 | 1075 | [[դրախտավարդ]]<br/>''[[:d:Q1187930|փունջ]]'' | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77863239|Ճանապարհը լեռներում]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1947" | 1947 | 1228 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864328|Ծխախոտագործ կոլխոզուհու դիմանկար]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1947" | 1947 | 3821 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864342|Ծաղկած կարմիր կակտուսներ]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1966" | 1966 | 3833 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864345|Հերոս-մայր. Կթվորուհի Թամարա Սահակյանի դիմանկարը]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1946" | 1946 | 3834 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864352|Մեդվեդ սարը. Գուրզուֆ]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1953" | 1953 | 3841 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77864353|Գեներալ-մայոր Կարապետյանի դիմանկարը]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1949" | 1949 | 3843 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q78082035|Աղջիկների ուղեկցումը ռազմաճակատ]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | | 26952 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q102173504|Քանդակագործ Սլոնիմի դիմանկարը]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1962" | 1962 | 407/104 | [[տղամարդ]] | |- | | ''[[:d:Q102173505|Դպրոցական Վելին]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1961" | 1961 | 407/93 | | |- | | ''[[:d:Q102174212|Պատանին Շրի Լանկայից]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1961" | 1961 | 407/92 | [[տղամարդ]] | |- | | ''[[:d:Q102174223|Ռիկմանի դիմանկարը]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1962" | 1962 | 407/105 | [[տղամարդ]] | |- | | ''[[:d:Q102174226|Թամիլցի Պիվերը]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1961" | 1961 | 407/103 | [[տղամարդ]] | |- | | ''[[:d:Q102174249|Ինքնադիմանկար]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1944" | 1944 | 407/18 | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | |- | | ''[[:d:Q102174915|Կարմիր սարանգայով ձկնորսը]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1961" | 1961 | 407/81 | [[տղամարդ]] | |- | [[Պատկեր:"Self-portrait. Three different ages".jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q102175355|Ինքնադիմանկար։ Երեք հասակ]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | |- | [[Պատկեր:The portrait of the actress V. Marchenko.jpg|center|128px]] | [[Դերասանուհի Վ. Մալչենկոյի դիմանկարը]] | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[կին]]<br/>[[գլխարկ]] | |- | | ''[[:d:Q102413055|Երազներ]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | | | ''[[:d:Q79856563|Կանանց խումբ]]''<br/>''[[:d:Q147398|Հասկ]]''<br/>[[բնություն]]<br/>[[լեռ]] | |- | [[Պատկեր:Ararat in the morning.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q104184155|Արարատն առավոտյան]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Արարատ]]<br/>[[ծառ]] | |- | [[Պատկեր:Gurzuf Aydalarner.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q104184321|Գուրզուֆ Ադալարներ]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Գուրզուֆ|Գուրզուֆ (քաղաքատիպ ավան, Ուկրաինա)]]<br/>[[Ադալարայի ժայռեր (Ղրիմ)]] | |- | [[Պատկեր:Still life with persimmon.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q104184403|Նատյուրմորտ խուրմայով]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | | |- | [[Պատկեր:The guard of the farm.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q104184675|Կոլտնտեսության պահակը]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[տղամարդ]]<br/>[[գլխարկ]] | |- | [[Պատկեր:"The girls are sent to the frontline".jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q104185028|Աղջիկներին ճանապարհում են ռազմաճակատ]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1944" | 1944 | | | |- | [[Պատկեր:The portrait of major general Andranik Ghazaryan.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q104185403|Գեներալ-մայոր Անդրանիկ Ղազարյանի դիմանկարը]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1944" | 1944 | | [[Անդրանիկ Ղազարյան]] | |- | [[Պատկեր:"The milkmaid".jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q104185593|Կաթնավաճառուհին]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[կին]] | |- | [[Պատկեր:The repatriate from Iran.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q104185621|Գաղթականն Իրանից]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | | |} == գծանկար == {| class='wikitable sortable' ! պատկեր ! Վիքիտվյալ ! ստեղծել է ! ստեղծում ! ինվենտար համար ! պատկերված ! սեփականատեր |- | | ''[[:d:Q77940401|Կոչնչացնենք թշնամուն]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | | 10938 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77940972|Քանդակագործ Գ. Քեպինովի դիմանկարը]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1966" | 1966 | 11709 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77941551|Հանքահորում]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | | 12619 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |} == գրաֆիկա == {| class='wikitable sortable' ! պատկեր ! Վիքիտվյալ ! ստեղծել է ! ստեղծում ! ինվենտար համար ! պատկերված ! սեփականատեր |- | | ''[[:d:Q102175126|Սինգալուհու դիմանկար]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1961" | 1961 | 407/100 | [[կին]] | |- | [[Պատկեր:"Omug Gertruda from Cameroon".jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q102175134|Օմուգ Գերտրուդան Կամերունից]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[կին]] | |- | | ''[[:d:Q102175309|Բանվորը Սիգիրիայից]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[տղամարդ]] | |- | | ''[[:d:Q102175407|Փոքրիկ Շուբատրան]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[աղջիկ]] | |- | | ''[[:d:Q102175488|Սպիտակ սարանգայով ձկնորսը]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[տղամարդ]] | |- | | ''[[:d:Q102175623|Հնդկուհին]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | | |- | | ''[[:d:Q102175711|Տղամարդու գլուխ / ուրվանկար]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[տղամարդ]] | |} == ծաղկաման == {| class='wikitable sortable' ! պատկեր ! Վիքիտվյալ ! ստեղծել է ! ստեղծում ! ինվենտար համար ! պատկերված ! սեփականատեր |- | | ''[[:d:Q104184550|Արևելյան մոտիվներ (դեկորատիվ ծաղկաման)]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | | |- | | ''[[:d:Q104184656|Դեկորատիվ ծաղկաման բռնիչներով]]'' | [[Երանուհի Ասլամազյան]] | | | | |} == փորագրություն == {| class='wikitable sortable' ! պատկեր ! Վիքիտվյալ ! ստեղծել է ! ստեղծում ! ինվենտար համար ! պատկերված ! սեփականատեր |- | | ''[[:d:Q77942840|Հայաստանի գորգագործերը]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1939" | 1939 | 15625 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77942845|Գյուղացի հայ կին]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | data-sort-value="1939" | 1939 | 15628 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77942857|Ծխախոտի հավաքումը]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 15638 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |- | | ''[[:d:Q77942918|Գեղջկուհու դիմանկար]]'' | [[Մարիամ Ասլամազյան]] | | 15702 | | [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] |} {{Wikidata list end}} se1cw0100moyjfqwf8bd5c4yguxsos2 0 1055817 10940441 10415378 2026-10-12T04:23:57Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940441 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Չարլզ Ուորեն Սթոդարդ,''' ({{lang-en|Charles Warren Stoddard}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի հեղինակ և խմբագիր։ Առավել հայտնի է [[Պոլինեզիա]]յի կյանքի մասին գրած իր ուղեգրություններով։ == Կենսագրություն == Չարլզ Ուորեն Սթոդարդը ծնվել է [[Նյու Յորք նահանգ]]ի [[Ռոչեստեր (Նյու Յորք)|Ռոչեսթտերում]] 1843 թվականի օգոստոսի 7-ին։ Հանդիսանում է Էնտոնի Սթոդարդի անմիջական հետնորդը։ Վերջինս արտագաղթել էր Անգլիայից 1639 թվականին՝ հաստատվելով [[Մասաչուսեթս]]ի [[Բոստոն]] քաղաքում։ Երբ Չարլզ Սթոդարդը դեռ փոքր էր, ծնողների հետ տեղափոխվեց [[Նյու Յորք]]։ 1855 թվականին, այն բանից հետո, երբ Սթոդարդի հայրը աշխատանք գտավ առևտրական ընկերությունում, նրանք ընտանիքով տեղափոխվեցին՝ հաստատվելով [[Կալիֆոռնիա]] նահանգի [[Սան Ֆրանցիսկո]] քաղաքում։ Տասնմեկամյա Սթոդարդը անմիջապես սիրահարվեց այդ քաղաքին և, իր իսկ խոսքերով, այնտեղ տիրող «չափից դուրս շքեղ հագնվելու, զարդարվելու, գրեթե ամեն ինչ գերակատարելու բնական ձգտմանը»<ref>Tarnoff, Ben. ''The Bohemians: Mark Twain and the San Francisco Writers Who Reinvented American Literature''. New York: The Penguin Press, 2014: 38. {{ISBN|978-1-59420-473-9}}</ref>։ 1857 թվականին Սթոդարդը միացավ բուժման նպատակով Արևելյան ծովափ մեկնող եղբորը, այդ ողջ ընթացքում եղբայրներն ապրում էին իրենց պապիկի՝ արևմտյան Նյու Յորքում գտնվող ագարակում<ref>Tarnoff, Ben. ''The Bohemians: Mark Twain and the San Francisco Writers Who Reinvented American Literature''. New York: The Penguin Press, 2014: 39. {{ISBN|978-1-59420-473-9}}</ref>։ Իր ընտանիքի մոտ՝ Սան Ֆրանցիսկո Սթոդարդը վերադարձավ 1859 թվականին։ Սթոդարդը սկսել է բանաստեղծություններ գրել դեռ վաղ հասակից Կալիֆոռնիայի՝ օրեցօր ավելի ու ավելի ծաղկող գրական միջավայրում։ Սթոդարդի առաջին ստեղծագործությունը տպագրվել է 1862 թվականի սեպտեմբերին «The golden era» թերթում «Pip Pepperpod» գրական կեղծանունով։ Հետագայում Սթոդարդը հիշում է, թե ինչպես է իր ստեղծագործությունը գաղտնագողի գցել «Era» թերթի փոստարկղը, այնպես, որ ոչ ոք չիմանա․ «Իմ ընտանիքի անդամներից ոչ ոք անգամ պատկերացնել չէր կարող, որ ես Ժայռոտ լեռների արևմուտքում մեծ ճանաչում վայելող գրական թերթի համար ամեն շաբաթ պարբերաբար ստեղծագրող ընտրյալների շրջանում հայտնվելու հանդուգն երազանք կարող եմ ունենալ»<ref>Tarnoff, Ben. ''The Bohemians: Mark Twain and the San Francisco Writers Who Reinvented American Literature''. New York: The Penguin Press, 2014: 40. {{ISBN|978-1-59420-473-9}}</ref>։ Սթոդարդի գրական երկերը հանրության շրջանում դրական արձագանք ստացան և հետագայում տպագրվեցին «Չարլզ Ուորեն Սթոդարդի բանաստեղծություններ» անվան տակ։ Առողջական վատ վիճակի պատճառով գրողը ստիպված էր հրաժարվել քոլեջում սովորելու հնարավորությունից։ Սթոդարդը փորձել է իր ուժերը նաև բեմական ասպարեզում, սակայն առանց որևէ հաջողության։ == Պոլինեզիա == 1864 թվականին Սթոդարդը եղել է [[Պոլինեզիա|հարավային Սի Այլենդի կղզիներում]], որտեղ էլ գրել իր «Հարավային ծովի իդիլիաներ» ստեղծագործությունը (նամակների մի շարք, որը վերջինս ուղարկել էր իր ընկերոջը)։ 1873 թվականին ընկերն էլ հենց առանձին գրքով հրատարակել է այս նամակները։ «Սրանք,- գրում է [[Ուիլյամ Դին Հաուլս]]ը,- այդ ամառային օվկիանոսի ափամերձ կյանքի մասին պատմող երբևէ գրված ամենապայծառ, ամենահաճելի, ամենավայրի և ամենաթարմ գրվածքներն են»<ref>{{Cite book |last1=Lyons |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=-2V_AgAAQBAJ&pg=PA122& |title=American Pacificism: Oceania in the U.S. Imagination |date=2006 |publisher=Routledge |location=New York |page=122 |access-date=2015 թ․ մայիսի 17}}</ref>։ Սթոդարդը ևս չորս անգամ ուղևորվել է Սի Այլենդի կղզիներ՝ իր ստացած տպավորությունների մասին գրելով «Lazy Letters from Low Latitudes» և «The Island of Tranquil Delights» գրքերում։ Սթոդարդը մի քանի անգամ [[Մոլոկայ]]ի կղզի է այցելել։ Այստեղ էլ հենց ծանոթացել է [[տեր Դամիեն]]ի հետ (2009 թվականից կաթոլիկ եկեղեցու սուրբ), որը տեղի [[Բորոտություն|բորոտների]] համար քարոզչություն էր կատարում։ [[Ռոբերտ Լուիս Սթիվենսոն]]ի խոսքերով Սթոդարդի «Մոլոկայի բորոտները» գիրքը զգալիորեն նպաստել է հանրության շրջանում տեր Դամիենի ունեցած հեղինակության բարձրացմանը։ 1867 թվականին՝ Հարավային ծովի կղզիներ կատարած այցելությունից կարճ ժամանակ անց, Սթոդարդը հոգևոր ծառայության է անցել [[Կաթոլիկ եկեղեցի|Կաթոլիկ եկեղեցում]]։ Իր դավանափոխության մասին վերջինս պատմել է «Խռով սիրտ, որն ի վերջո գտավ հանգստություն» վերնագրով մի փոքրիկ գրքում, որտեղ գրում է․ «Ահա իմ ներքին կյանքը՝ բաց և Անթաքույց»։ == Ընկերներ == 1867 թվականին Սթոդարդը կաթոլիկություն ընդունեց<ref>{{Cite book |last=Tarnoff |first=Benjamin |url=https://archive.org/details/bohemiansmarktwa0000tarn |title=The Bohemians: Mark Twain and the San Francisco Writers Who Reinvented American Literature |publisher=Penguin Books |year=2014 |isbn=9781594204739 |pages=[https://archive.org/details/bohemiansmarktwa0000tarn/page/143 143]}}</ref>։ 1869 թվականին վերջինս մտերմացավ գրող-ճանապարհորդ Թերեզա Յելվերտոնի հետ։ 1873 թվականին Սթոդարդը, որպես «San Francisco Chronicle» թերթի հատուկ թղթակից երկարաժամկետ գործուղման մեկնեց։ Վերջինիս՝ [[հատուկ հանձնարարականով ուղևորություն]]ը ոչ մի տեսակի սահմանափակում չէր նախատեսում։ Շուրջ հինգ տարի Սթոդարդը ճանապարհորդում էր Եվրոպայով, հասել է մինչև անգամ արևելք՝ [[Եգիպտոս]] և [[Պաղեստին]]։ Սթոդարդը մեծ քանակությամբ նյութեր էր տրամադրել «San Francisco Chronicle» թերթին, որոնց մեծ մասը, սակայն, այդպես էլ երբեք չի տպագրվել ՝ չնայած դրանցից մի քանիսը գրողի լավագույն գործերի շարքին կարելի է դասել։ 1880-ական թվականներին Սթոդարդը [[Բրեթ Հարթ]]ի և [[Ինա Դոննա Քուլբրիթ|Ինա Քուլբրիթ]]ի հետ միասին աշխատում էր որպես «[[Overland monthly]]» ամսագրի համախմբագիր։ 1891 թվականի ամառը Սթոդարդն անցկացրեց Բոհեմյան ակումբի պատվավոր անդամ Հարրի Գիլիգին և նրա կնոջը՝ [[Էյմի Իզաբելլա Կրոկեր|Էյմի Կրոկեր]]ին պատկանող «Ramona» զբոսանավով Ատլանտյան ծովափով շրջագայելով։ Զբոսանավի մյուս հյուրերն էին նկարիչ [[Թեոդոր Ուորս]]ը, թատերագիրներ [[Օգաստաս Թոմաս]]ը և [[Քլեյ Գրին]]ը, խմբագիր Ջերոմ Հարթը և դերասան [[Հենրի Ինգոթ Վուդրաֆ|Հենրի Վուդրաֆ]]ը։ == Նոտր Դամ == 1885 թվականին, որոշելով հաստատվել [[Ինդիանա]]յում, Սթոդարդը ստանձնեց [[Նոտր Դամի համալսարան]]ի Անգլիական գրականության ամբիոնի վարիչի պաշտոնը, որից շուտով հրաժարվեց՝ պատճառաբանելով, թե [[մալարիա]]յով է տառապում։ Գրականության պատմաբան Ռոջեր Օսթինի կարծիքով՝ Սթոդարդի նման որոշման իրական պատճառը միասեռականության վերաբերյալ Կաթոլիկ եկեղեցու դիրքորոշումն էր<ref name="auto">{{Cite book |last1=Austen |first1=Roger |title=Genteel Pagan: The Double Life of Charles Warren Stoddard |last2=Crowley |first2=John W. |publisher=Univ of Massachusetts Press |year=1995 |isbn=978-0870239809}}</ref>։ Հենց այդ նույն դրդապատճառն է ունեցել Սթոդարդը, երբ հրաժարվել է վերոհիշյալ պաշտոնից, որն զբաղեցրել է [[Վաշինգտոն]]ի [[Ամերիկյան կաթոլիկ համալսարան]]ում 1889-1902 թվականներին։ Կարճ ժամանակում Սթոդարդը տեղափոխվեց [[Մասաչուսեթս|Մասաչուսեթս նահանգ]]ի [[Քեմբրիջ]] քաղաք՝ որոշելով ամբողջովին նվիրվել գրականությանը։ Սակայն ծանր, մահացու համարվող հիվանդությունը, որով Սթոդարդը տառապում էր, խափանեց նրա ծրագրերը։ Շուտով Սթոդարդը հրատարակեց իր «Մուտքեր և ելքեր» (էսսեների և ակնարկների) գիրքը։ Հարկ է նշել, որ «Մուտքեր և ելքեր» գիրքը Սթոդարդի ամենասիրելի գործն էր, հավանաբար, պատճառն այն էր, որ դրա մեջ զետեղված էր Սթիվենսոնի և գրական այլ դեմքերի հետ գրողի ծանոթության պատմությունը։ 1903 թվականի ապրիլին Սթոդարդը վերադարձավ Սան Ֆրանցիսկո, որտեղ իբրև պատվավոր հյուր [[Հենրի Ջեյմս]]ի և [[Էնրիկո Կարուզո]]յի հետ միասին մասնակցեց [[Բոհեմյան ակումբ]]ում իր վերադարձի առիթով կազմակերպված երեկույթին։ Այնուհետև գրողը հաստատվեց [[Կալիֆոռնիա]]յի [[Մոնտերեյ]] քաղաքում՝ հուսալով վերականգնել խաթարված առողջությունը։ Այնուամենայնիվ Սթոդարդը շարունակեց ճանապարհորդել Կալիֆոռնիայով, իսկ 1906 թվականին հայտնվեց Սան Ֆրանցիսկոյում տեղի ունեցած երկրաշարժի և բռնկված հրդեհի հորձանուտում<ref>{{Cite web |title=Bay Area Reporter :: Art Article.php |url=https://www.ebar.com/arts%26culture/artarticle.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704054128/https://ebar.com/arts%26culture/artarticle.php |archive-date=2022 թ․ հուլիսի 4 |access-date=2021 թ․ մարտի 4 |website=The Bay Area Reporter / B.A.R. Inc.}}</ref>։ Հենց Մոնտերեյում էլ, որտեղ Սթոդարդը ապրել է մինչ իր մահը (մահացել է սրտի նոպայից 1909 թվականի ապրիլի 23-ին) գրողի մոտ սրտանոթային հիվանդություն հայտնաբերվեց<ref name="auto" />։ == Անձնական կյանք == Սթոդարդը [[միասեռականություն|միասեռական]] էր<ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.glbtq.com/literature/stoddard_cw.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207104208/http://www.glbtq.com/literature/stoddard_cw.html |archive-date=2015 թ․ փետրվարի 7 |access-date=2014 թ․ դեկտեմբերի 23}}</ref>։ Գրողը բարձր էր գնահատում Հարավային ծովի հասարակության` միասեռական կապի բուն էությունը հասկանալու կարողությունը, գրողը հարաբերությունների մեջ էր տղամարդկանց հետ։ 1866 թվականի վերջին Սթոդարդը Սան Ֆրսնցիսկոյից [[Հերման Մելվիլ]]ին ուղարկեց իր՝ բոլորովին վերջերս հրատարակված Բանաստեղծությունները, սակայն շուտով լուր ստացավ, որ Մելվիլի հետքն անգամ չկա Հավայիում։ Շատ ավելի կրակոտ նամակներ էր գրում Սթոդարդը [[Ուոլթ Ուիթմեն]]ին։ Գրողը պարզապես հիացած էր Ուիթմենի «[[Թայփի]]» գրքով։ Սթոդարդին այնքան էր ոգևորել Կորի-կորիի կերպարը, որ վերջինս տղամարդկանց ընկերական հարաբերություններին նվիրված պատմվածք գրեց (այս պատմվածքին Մելվիլը բազմիցս անդրադարձել է)։ Սթոդարդի բանաստեղծությունների մեջ, որոնք գրողը Մելվիլին էր ուղարկել, վերջինս միասեռականությանը վերաբերող որևէ ենթատեքստ չէր տեսել, այնուամենայնիվ 1867 թվականի հունվարին նրա գրած պատասխան նամակը բավականին խուսափողական էր։ Ամերիկացի դասական հեղինակավոր նկարիչ [[Ֆրենսիս Դեվիս Միլեթ|Ֆրենսիս Միլեթ]]ը 1870-ական թվականների սկզբին արվեստանոց ուներ Հռոմում, իսկ 1870- ականների կեսին արդեն նաև Վենետիկում, որտեղ էլ վերջինս ապրում էր Սթոդարդի հետ։ Ամերիկացի պատմաբան [[Ջոնաթան Նեթ Կատց]]ը ներկայացրել է Միլեթի՝ Սթոդարդին ուղղված նամակները։ Այս նամակներից ակնհայտ է դառնում, որ [[բոհեմ]]յան համատեղ կյանքի ժամանակ վերջիններս ռոմանտիկ հարաբերություններ են ունեցել<ref>{{Citation |last=Katz |first=Jonathan Ned |title=Love Stories: Sex Between Men Before Homosexuality |year=2001 |place=Chicago |publisher=University of Chicago Press}}.</ref>։ Ի հավելումն այս ամենի՝ [[Էմի Սուեոշի]]ն խոսում է նաև Յոնձինո Նոկուտիի հետ Սթոդարդի ունեցած հարաբերությունների մասին, ինչի մասին վկայում է վերջիներս սիրատենչ նամակագրությունը<ref>{{Citation |last=Sueyoshi |first=Amy |title=Queer Compulsions: Race, Nation, and Sexuality in the Affairs of Yone Noguchi |year=2012 |place=Honolulu |publisher=University of Hawai'i Press}}.</ref>։ «[[Լեոնի]]» վերնագրով ֆիլմում (դերակատարը Պատրիկ Ուեզերսն է) Սթոդարդը պատկերված է որպես մի կերպար, որն անդադար սիրախաղի մեջ է մտնում [[Յոնձինո Նոկուտիի|Յոն Նոկուտիի]] հետ<ref>{{Cite web |title=Leonie (2010) |url=https://www.imdb.com/title/tt1426328/fullcredits |via=www.imdb.com}}</ref>։ == Ստեղծագործություններ == Իր միակ վիպակի՝ «For the Pleasure of His Company»-ի մասին Սթոդարդն ասել է հետևյալը․ «Ահա, սրանք են իմ խոստովանությունները»։ Սթոդարդի ստեղծագործությունների մեծ մասը ինքնակենսագրական բնույթ ունի, այդ է պատճառը, որ նա հույս է ունեցել, թե, սոսկ մի քանի պակասող օղակներ իրար կապելով, ընթերցողը կարող է պատկերացում կազմել վերջինիս անցած ողջ կյանքի մասին։ Բացի վերոնշյալ գրքերից, Սթոդարդը գրել է նաև հետևյալ ստեղծագործությունները․ * ''Summer Cruising in the south Seas'' (1874) * ''Marshallah, a Flight into Egypt'' (1885); * ''A Trip to Hawaii'' (1885) * ''In the Footprints of the Padres'' (1902) * ''Cruising among the Caribbees'' (1893) * ''Hawaiian Life'' (1894) * ''Saint Anthony, The Wonder-Worker of Padua'' (1896) * ''A Cruise under the Crescent'' (1898) * ''Over the Rocky Mountains to Alaska'' (1899) * ''Father Damien, a Sketch'' (1903) * ''With Staff and Scrip'' (1904) * ''Hither and Yon'' * ''The Confessions of a Reformed Poet'' (1907) * ''The Dream Lady'' (1907) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{Gutenberg author |id=Stoddard,+Charles+Warren | name=Charles Warren Stoddard}} ** [https://archive.org/stream/nationalmagazine21brayrich#page/304/mode/1up 1905 Article with photos] * [http://www.ebar.com/arts/art_article.php?sec=books&article=863 Peter Garland, "Charles Warren Stoddard", ''Bay Area Reporter'' (August 7, 2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303233709/http://www.ebar.com/arts/art_article.php?sec=books&article=863 |date=March 3, 2016 }} * [http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf429003qp/ Guide to the Collection of Charles Warren Stoddard] at [[The Bancroft Library]] {{Wikiquote}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոդարդ, Չարլզ Ուորեն}} [[Կատեգորիա:1843 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի խմբագիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի վիպասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ վիպասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացիներ անգլիական սերմամբ]] [[Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ]] 9lxbhofkmgyf4tpnq84p2mb9161city 0 1065485 10940426 10092791 2026-10-11T23:37:15Z Xqbot 2765 Fixing double redirect from [[Պատմության ինստիտուտ]] to [[ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ]] 10940426 wikitext text/x-wiki #ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ]] 6igyhw46yjid74nh3io9rsvkxzl7rlf 0 1069657 10940551 10863240 2026-10-12T10:30:34Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Իսրայելցի պատմաբաններ]], [[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ]] 10940551 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մայքլ Սթոուն''' ({{ԱԾ}}), հայագետ, ՀՀ ԳԱԱ պատվավոր դոկտոր, Երուսաղեմի եբրայական համալսարանի պատվո պրոֆեսոր, բանաստեղծ։ == Կենսագրություն == Մայքլ Սթոուն ծնվել է Անգլիայի [[Լիդս]] քաղաքում, 1938 թվականին։ 1941 թվականին նրա ընտանիքը տեղափոխվել է [[Ավստրալիա]]յի, [[Սիդնեյ]] քաղաք, որտեղ նա մեծացել է։ Սթոունը Հյուսիսային Սիդնեյի տղաների ավագ դպրոցում գերազանց առաջադիմությամբ սովորել է լատիներեն, եբրայերեն և հունարեն<ref>NSBHS Leaving Certificate 1955</ref>։ 1956-1960 թվականներին սովորել է [[Մելբուռնի համալսարան]]ում և ստացել բակալավրի աստիճան<ref>{{Cite web |title=MICHAEL E. STONE - 80 |url=http://www.fundamentalarmenology.am/Article/15/560/MICHAEL-E.-STONE---80.html |accessdate=2021 թ․ հունիսի 28 |website=www.fundamentalarmenology.am |language=en-US}}</ref>։ Նրա հայրը եղել է [[Սիդնեյի համալսարան]]ի միջազգային իրավունքի պրոֆեսոր և [[Երուսաղեմի հրեական համալսարան]]ի [[Հարի Ս. Թրուման]]ի անվան ինստիտուտի առաջին նախագահը։ 1961-1965 թվականներին ուսանել է ԱՄՆ-ի Հարվարդի համալսարանում և ստացել փիլիսոփայական դոկտորի կոչում։ 1966 թվականին տեղափոխվել է Իսրայել և [[Երուսաղեմի հրեական համալսարան]]ում դասախոսել համեմատական կրոնագիտություն։ Մեկ տարի անց ստացել է դոկտորի կոչում։ 1980 թվականին նա դարձել է հայագիտության և կրոնագիտության պրոֆեսոր։ Նունյ թվականին հիմնադրել է Հայագիտական միջազգային ասոցիացիան ({{lang-en|Association Internationale des Études Arméniennes}}), որի նախագահն է եղել մինչև 2000 թվականը։ Այժմ կազմակերպությանն անդամակցում է մոտ 200 հետազոտող։ 1992 թվականին նա գրել է «Պատմություն Ադամի և Եվայի մասին» աշխատությունը<ref>A History of the Literature of Adam and Eve. Atlanta: Scholars Press</ref>,1992, իսկ 1999 թվականինին պրոֆեսոր Գարի Անդերսոնի հետ հրատարակել այդ թեմայով գիրք<ref>{{Cite web |title=Stone, Michael E. 1938- |url=http://worldcat.org/identities/lccn-n50010572/}}</ref><ref>A Synopsis of the Books of Adam and Eve (2nd revised ed.). Atlanta: Scholars Press. 1999.</ref>։ 2000 թվականին Գարի Անդերսոնի հետ նա հրատարակել է Ադամի գրականության վերաբերյալ ուսումնասիրությունների ժողովածուն<ref>nderson, G.A.; Stone, M.E.; Tromp, J., eds. (2000), "Studies in the Books of Adam and Eve", Literature on Adam and Eve, Leiden: Brill</ref>։ Սթոունը 1995 թվականին Երուսաղեմի հրեական համալսարանում հիմնադրել է Մեռյալ ծովի մագաղաթների ուսումնասիրության «Օրիոն» կենտրոնը և ղեկավարել այն իր առաջին տարիներին։ 2004 թվականին ստացել է հումանիտար գիտությունների դոկտորի կոչում։ 2007 թվականին Մայքլ Սթոունն անցել է թոշակի և շարունակել իր պրոֆեսորական գործունեությունը Երուսաղեմի հրեական համալսարանում։ 2005 թվականից Մայքլ Սթոունը [[Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիա]]յի պատվավոր դոկտոր է։ Մայքլ Սթոունը զբաղվում էր նաև միջնադարյան հայ պոեզիայի թարգմանություններով, ներառյալ Առաքել Սյունեցու ստեղծագործությունները, որոնց մասին նա խոսում է բացառիկ հիացմունքով։ Հրեա գիտնականը հետաքրքրված է նաև հայկական տարեգրություններով և պեղումների ընթացքում Սինայի անապատում հայտնաբերել է մի շարք հին հայկական մատենագրեր։ {{քաղվածք|1970-80-ական թվականներին Սինա լեռան վրա և նրա հարևանությամբ մենք գտել ենք շատ հին հայկական ձեռագրեր։ Դրանք արվել են 430-440 թվականներին։|Մայքլ Սթոուն}} Սթոունը մասնակցել է Վայոց ձորի մարզի Եղեգիս գյուղի շրջակայքում տեղի ունեցած հնագիտական պեղումներին, որտեղ գիտնականները հայտնաբերել են 13-րդ դարի հրեական գերեզմանատուն՝ եբրայերեն և արամեերեն՝ գերեզմանաքարերի վրա գրություններով։ Դա խոսում է այն մասին, որ 13-րդ դարում [[Հայաստան]]ում ապրում էր հրեական համայնք։ Ըստ Սթոունի՝ հրեաները Հայաստան են տեղափոխվել [[Իրան]]ից<ref>{{Cite web |title=Стоун Михаэль — Энциклопедия фонда «Хайазг» |url=http://ru.hayazg.info/%D0%A1%D1%82%D0%BE%D1%83%D0%BD_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C |accessdate=2021 թ․ հունիսի 28 |website=ru.hayazg.info}}</ref>։ Սթոունը նշում է, որ 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչելու և փոխհատուցում տրամադրելու անհրաժեշտությունը կա, քանի որ սա կարևոր խնդիր է ողջ մարդկության համար։ [[Երուսաղեմի հրեական համալսարան]]ի պաշտոնապես նշվում է Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրը։ Մայքլ Սթոունը մոտ 40 գրքի և ավելի քան 400 հոդվածների հեղինակ է, որոնց մեծ մասը հայկական թեմաների մասին են<ref>{{Cite web |title=Author Search Results |url=https://ixtheo.de/Author/Home?author=Stone,+Michael+E.+1938- |accessdate=2021 թ․ հունիսի 28 |website=ixtheo.de |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/textualcommentar0000ston |title=Textual Commentary on the Armenian Version of IV Ezra |publisher=Scholars Press |year=1990 |location=Atlanta}}</ref>։ Սթոունը հավաքել է Սինայի, Նեգևի և քրիստոնեական սրբավայրերի բազմաթիվ լեզուներով գրաֆիտիի գրությունների լուսանկարներ։ Նա ինքը հրատարակել է նախագծի ընթացքում փաստագրված հայկական նյութերի մեծ մասը<ref>{{Cite book |title=The Rock Inscriptions and Graffiti Project: Catalogue of Inscriptions (3 vols.) |date=1992–94 |publisher=[[Scholars Press]] |location=Atlanta}}</ref>։ Այդ նյութը տեղադրվել է [http://rockinscriptions.huji.ac.il rockinscriptions.huji.ac.il] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628202213/http://rockinscriptions.huji.ac.il/ |date=2021-06-28 }} կայքում։ Հայագիտության մեջ ունեցած մեծ ավանդի և ծննդյան 80-ամյակի կապակցությամբ՝ 2018 թվականին [[Մատենադարան]]ի տնօրեն [[Վահան Տեր-Ղևոնդյան]]ը Մայքլ Սթոունին հանձնել է «Մատենադարան» հուշամեդալ<ref>{{Cite web |title=Հայտնի հայագետ Մայքլ Սթոունը պարգևատրվել է «Մատենադարան» հուշամեդալով |url=https://armenpress.am/arm/news/929076.html |accessdate=2021 թ․ հունիսի 29 |website=armenpress.am |language=hy}}</ref>։ Միջազգային տարբեր կազմակերպությունների անդամ է<ref>{{Cite web |title=Michael Stone |url=https://www.knaw.nl/en/members/foreign-members/4828 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214185631/https://www.knaw.nl/en/members/foreign-members/4828 |archive-date=2016 թ․ փետրվարի 14 |accessdate=2016 թ․ փետրվարի 14 |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences}}</ref>։ == Աշխատություններ == * Editorial assistant. Smithsonian Institution, Scrolls from the Wilderness of the Dead Sea. Berkeley: University of California for ASOR, 1965. * The Manuscript Library of the Armenian Patriarchate in Jerusalem. Jerusalem: St. James Press, 1969 (pamphlet). * The Testament of Levi: A First Study of the Armenian Manuscripts of the Testaments of the Twelve Patriarchs in the Convent of St. James, Jerusalem. Jerusalem: St. James Press, 1969. * Apocryphal Fragments from Qumran and the Church Fathers (with the assistance of E. Shefer). Jerusalem: Akademon, 1970 (Hebrew). * The Books of the Life of Adam and Eve and IV Baruch. Jerusalem: Akademon, 1970. * Concordance and Texts of Armenian IV Ezra. Oriental Notes and Studies 11. Jerusalem: Israel Oriental Society, 1971. * The Testament of Abraham: The Greek Recensions. SBLTT Pseudepigrapha Series 5. Missoula: Scholars Press, 1972. * Texts for the Understanding of Jewish and Pagan Religiosity in the Graeco-Roman Period (in cooperation with H. Attridge). Jerusalem: Akademon, 1973. * The Armenian Version of the Testament of Joseph: Introduction, Critical Edition, and Translation. SBLTT Pseudepigrapha Series 6. Missoula: Scholars Press, 1975. * Armenian and Biblical Studies. Supplement to Sion 1. Editor. Jerusalem: St. James Press, 1976. * Armenian Inscriptions from Sinai: Intermediate Report with Notes on Georgian and Nabatean Inscriptions. Sydney: Maitland, 1979. * The Armenian Version of IV Ezra. University of Pennsylvania Armenian Texts and Studies 1. Missoula: Scholars Press, 1979. * Armenian Art Treasures of Jerusalem (with B. Narkis). Jerusalem: Masada, 1979. * The Books of Elijah, Parts 1 and 2 (with J. Strugnell). SBLTT Pseudepigrapha Series 8. Missoula: Scholars Press, 1979. * Armenische Kunst: die faszinierende Sammlung des Armenischen Patriarchats in Jerusalem (with B. Narkiss). Stuttgart: Belser, 1980. * Scriptures, Sects and Visions: A Profile of Judaism from Ezra to the Jewish Revolts. Philadelphia: Fortress, 1980 and Oxford: Blackwell, 1982. * The Penitence of Adam. CSCO 429-30 Scriptores Armeniaci 13–14. Leuven: Peeters, 1981. * Signs of the Judgement, Onomastica Sacra, and the Generations from Adam. Editor. University of Pennsylvania Armenian Texts and Studies 3. Chico: Scholars Press, 1981. * An Analytical Index of Armenian Apocrypha Relating to Patriarchs and Prophets. Jerusalem: Institute of Jewish Studies, 1982. * Armenian Apocrypha Relating to Patriarchs and Prophets. Jerusalem: Israel Academy of Sciences and Humanities, 1982. * The Armenian Inscriptions from the Sinai with Appendixes on the Georgian and Latin Inscriptions by M. van Esbroeck and W. Adler. Harvard Armenian Texts and Studies 6. Cambridge: Harvard University Press, 1982. * Faith and Piety in Early Judaism (with G. W. E. Nickelsburg). Philadelphia: Fortress, 1983. * Medieval Armenian Culture (with T. J. Samuelian). University of Pennsylvania Armenian Texts and Studies 6. Chico: Scholars Press, 1983. * Jewish Writings of the Second Temple Period. CRINT 2.2. Editor. Assen: Van Gorcum and Philadelphia: Fortress, 1984. * Banin Spasaworn: Essays in Honour of Archbishop Norayr Bogharian. Revue des Etudes Arméniennes 18 (1984). With S. P. Cowe. * Features of the Eschatology of IV Ezra. HSS 35. Atlanta: Scholars Press, 1989. * Emerging Judaism: Studies on the Fourth and Third Centuries B.C.E. (with D. Satran). Minneapolis: Fortress, 1989. * Fourth Ezra: A Commentary on the Book of Fourth Ezra. Hermeneia Series. Minneapolis: Fortress, 1990. * Textual Commentary on the Armenian Version of IV Ezra. SBLSCS 34. Atlanta: Scholars Press, 1990. * Selected Studies in Pseudepigrapha and Apocrypha with Special Reference to the Armenian Tradition. SVTP 9. Leiden: Brill, 1991. * A History of the Literature of Adam and Eve. SBLEJL 3. Atlanta: Scholars Press, 1992. * The Rock Inscriptions and Graffiti Project: Catalogue of Inscriptions. 3 volumes. SBLRBS 28, 29, 31. Atlanta: Scholars Press, 1992–94. * Text and Context: Studies in the Armenian New Testament. Papers Presented to the Conference on the Armenian New Testament, May 22–28, 1992 (with S. Ajamian). University of Pennsylvania Armenian Texts and Studies 13. Atlanta: Scholars Press, 1994. * A Synopsis of the Books of Adam and Eve (with G. A. Anderson). SBLEJL 5. Atlanta: Scholars Press, 1994. * Repertory of Printed Armenian Translations of Classical Works (with C. Zuckermann). Jerusalem: Institute of African and Asian Studies, The Hebrew University of Jerusalem, 1995 (booklet). * Armenian Apocrypha Relating to Adam and Eve. SVTP 14. Leiden: Brill, 1996. * Texts and Concordances of the Armenian Adam Literature. Volume 1. SBLEJL 12. Atlanta: Scholars Press, 1996. * Biblical Figures Outside the Bible (with T. A. Bergren). Harrisburg: Trinity Press International, 1998. * Biblical Perspectives: Early Use and Interpretation of the Bible in Light of the Dead Sea Scrolls. Proceedings of the First International Symposium of the Orion Center for the Study of the Dead Sea Scrolls and Associated Literature, 12–14 May 1996 (with E. G. Chazon). STDJ 28. Leiden: Brill, 1998. * A Synopsis of the Books of Adam and Eve (with G. A. Anderson). 2d revised edition. SBLEJL 17. Atlanta: Scholars Press, 1999. * Pseudepigraphic Perspectives: The Apocrypha and Pseudepigrapha in Light of the Dead Sea Scrolls. Proceedings of the Second International Symposium of the Orion Center for the Study of the Dead Sea Scrolls and Associated Literature, 12–14 January 1997 (with E. G. Chazon). STDJ 31. Leiden: Brill, 1999. * Studies in the Books of Adam and Eve. Part 1 of Literature on Adam and Eve: Collected Essays. Eds. G. A. Anderson, M. E. Stone, and J. Tromp. SVTP 15. Leiden: Brill, 2000. * The Armenian Texts of Epiphanius of Salamis De mensuris et ponderibus (with R. R. Ervine). CSCO 583. CSCO Subsidia 105. Leuven: Peeters, 2000. * Pseudo-Zeno: Anonymous Philosophical Treatise (with M. E. Shirinian). Philosophia Antiqua 83. Leiden: Brill, 2000. * The Apocryphal Ezekiel (with B. G. Wright and D. Satran, editors). SBLEJL 18. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2000. * A Concordance of the Armenian Apocryphal Adam Books. Hebrew University Armenian Studies 1. Leuven: Peeters, 2001. * 'Al Kanfei Yonah: Collected Studies of Jonas C. Greenfield on Semitic Philology (with S. M. Paul and A. Pinnick). Leiden: Brill; Jerusalem: The Hebrew University Magnes Press, 2001. * Adam's Contract with Satan: The Legend of the Cheirograph of Adam. Bloomington: Indiana University Press, 2002. * Album of Armenian Paleography (Editor-in-Chief, with D. Kouymjian and H. Lehmann). Aarhus, Denmark: Aarhus University Press, 2002 * The Armenians in Jerusalem and the Holy Land (with R.R. Ervine and Nira Stone, editors). Hebrew University Armenian Studies 4. Leuven: Peeters, 2002. * Armenian Paradigms (with G. E. Sterling). Leuven: Peeters, 2003. * The Aramaic Levi Document (with E. Eshel and J. C. Greenfield). SVTP 19. Leiden-Boston, Brill, 2004. * Album of Armenian Paleography (Editor-in-Chief, with D. Kouymjian and H. Lehmann). Etchmiadzin: Catholicossate of All Armenians, 2006. (Armenian) * Apocrypha, Pseudepigrapha and Armenian Studies: Collected Papers, 2 vols. Leuven, Peeters, 2006. * Adamgirk': The Adam Book of Arak'el of Siwnik'. Oxford: Oxford University Press, 2007. * The Armenians: Art, Culture and Religion (with Nira Stone). Dublin: Chester Beatty Library, 2007. * Early Judaism: Texts and Documents on Faith and Piety (with G.W.E. Nickelsburg). Minneapolis: Fortress Press, 2009. Revised edition. * Noah and His Book(s) (with A. Amihai and V. Hillel). SBLEJL 28; Atlanta: SBL, 2010. * Ancient Judaism: New Visions and Views. Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2011. * Armenian Apocrypha Relating to Abraham. SBLEJL, 37. Atlanta: SBL, 2012. * Catalogue of the Additional Armenian Manuscripts in the Chester Beatty Library, Dublin (with Nira Stone). Hebrew University Armenian Studies, 12 and Chester Beatty Library. Leuven: Peeters, 2012. * The Armenian Version of the Testaments of the Twelve Patriarchs: Edition, Apparatus, Translation and Commentary (with V. Hillel). Hebrew University Armenian Studies, 11. Leuven: Peeters, 2012. * Adam and Eve in the Armenian Tradition, SBLEJL. Atlanta: Scholars Press, 2013. * 4 Ezra and 2 Baruch: Translations, Introductions, and Notes (with Matthias Henze). Minneapolis: Fortress Press, 2013. * Armenian Philology in the Modern Era (with V. Calzolari). Brill: Leiden and Boston, 2014. == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *[https://web.archive.org/web/20160214185631/https://www.knaw.nl/en/members/foreign-members/4828 MICHAEL STONE] * {{official|http://www.apocryphalstone.com/ }} * [http://micro5.mscc.huji.ac.il/~armenia/ The Center for Armenian Studies at the Hebrew University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524073855/http://micro5.mscc.huji.ac.il/~armenia/ |date=2011-05-24 }} * [http://orion.mscc.huji.ac.il/ The Orion Center for the Study of the Dead Sea Scrolls] * [http://sites.uclouvain.be/aiea/en The International Association of Armenian Studies (Association Internationale des Etudes Armeniennes)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210617095721/https://sites.uclouvain.be/aiea/en/ |date=2021-06-17 }} *[https://brill.com/view/title/39087 Studies in Armenian Art] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Մայքլ}} [[Կատեգորիա:Երուսաղեմի հրեական համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Իսրայելցի պատմաբաններ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ]] bdu8ivbiaunntsxn9gq96lnu5fy5u46 0 1071650 10940574 10597153 2026-10-12T11:16:59Z ~2026-47327-75 176112 10940574 wikitext text/x-wiki '''Քվանտոր՝''' տրամաբանական գործողությունների ընդհանուր անվանումն է, որ սահմանափակում է [[Դատողություն|դատողության]] ճշմարտության շրջանակը և ստեղծում [[Ասույթների տրամաբանություն|ասույթ]]։ Ամենից հաճախ նշվում է. * [[Ընդհանրության քվանտոր]] (նշանակում են ՝ <math>\forall</math>, կարդացվում է՝ «ցանկացած…», «կամայական…», «յուրաքանչյուր…», «բոլոր…», «ամեն մի…»)։ * [[Գոյության քվանտոր]] (նշանակում են՝ <math>\exists</math>, կարդացվում է՝ «գոյություն ունի…» կամ «կա…»)։ [[Մաթեմատիկական տրամաբանություն|Մաթեմատիկական տրամաբանության]] մեջ քվանտորի վերագրումը բանաձևի կոչվում է պարտադիր կամ քվանտիֆիկացում։ == Օրինակներ == <math>P(x)</math>–ով նշանակենք «''x''-ը բաժանվում է 9-ի» ասույթը։ Օգտագործելով ընդհանրության քվանտորը,մենք կարող ենք բանաձևը գրել հետևյալ ասույթների տեսքով (ճշմարիտ, կեղծ)․ # ցանկացած [[բնական թիվ]] 9-ի բազմապատիկ է, # յուրաքանչյուր բնական թիվ 9-ի բազմապատիկ է, # բոլոր բնական թվերը 9-ի բազմապատիկներ են, այս եղանակով՝ : <math>(\forall x \in \mathbb{N}) P(x)</math>. Հետևյալ (արդեն ճշմարիտ) ասույթներում օգտագործում են գոյության քվանտորները․ # կան բնական թվեր, որոնք բաժանվում են 9-ի, # կա 9-ի վրա բաժանվող բնական թիվ, # առնվազն մեկ բնական թիվ 9-ի բազմապատիկ է։ Բանաձևային տեսքով՝ : <math> (\exists x \in \mathbb{N}) P(x)</math>. == Ներածություն == Թող <math>X</math> բազմության վրա <math>P(x)</math> դատողությունը լինի՝ «<math>x</math> [[Պարզ թվերի ցանկ|պարզ թիվ]]ը կենտ է»։ Այս դատողության սկզբում դնենք «ցանկացած» բառը։ Մենք ստանում ենք կեղծ ասույթ «ցանկացած <math>x</math> պարզ թիվ կենտ է» (այս պնդումը կեղծ է, քանի որ 2-ը զույգ պարզ թիվ է)։ <math>P(x)</math> դատողությունից առաջ դնենք «գոյություն ունի» բառերը, կստանանք ճշմարիտ ասույթ․ «Գոյություն ունի <math>x</math> պարզ թիվ, որը կենտ է»(օրինակ, <math>x=3</math>) Այս օրինակում, կարելի է դատողությունը փոխարինել ասույթով՝ դատողությունից առաջ դնելով հետևյալ բառերը («բոլոր», «գոյություն ունի» և այլ), որոնց՝ տրամաբանությամբ, անվանում են քվանտորներ։ == Քվանտորները մաթեմատիկական տրամաբանության մեջ == * <math>\forall xP(x)</math> ասույթը նշանակում է, որ <math>x</math> փոփոխականի արժեքների տիրույթը ընկած է <math>P(x)</math> ճշմարիտ դատողության բազմությունում։ («<math>x</math>–ի բոլոր արժեքների համար ճշմարիտ է»)։ * <math>\exists xP(x)</math> ասույթ նշանակում է, որ <math>P(x)</math> դատողության ճշմարտության տիրույթը դատարկ չէ։ («Գոյություն ունի <math>x</math>, որ այս պնդումը ճշմարիտ է»)։ === Գործողություններ քվանտորներով === '''Քվանտորների ժխտման կանոնը՝''' օգտագործվում է քվանտոր պարունակող ասույթների ժխտումները կառուցելու համար, և ունի հետևյալ տոսքը․ <math>\lnot (\forall x)P(x) = (\exists x) \lnot P(x)</math><br><math>\lnot (\exists x)P(x) = (\forall x) \lnot P(x)</math> '''<math>A</math> և <math>B</math> ասույթների տրամաբանական գումարը՝''' <math>A\lor B</math> <math>\bigl(A </math> կամ <math>B\bigr)</math> ասույթը ճշմարիտ է, եթե ճշմարիտ է <math>A</math> և <math>B</math> ասույթներից գոնե մեկը, և կեղծ է, եթե երկուսն էլ կեղծ են։ '''<math>A</math> և <math>B</math> ասույթների տրամաբանական արտադրյալը՝''' <math>A\land B</math> <math>\bigl(A </math>և <math>B\bigr)</math> ասույթը ճշմարիտ է, եթե ճշմարիտ են և՛ <math>A</math>–ն, և՛ <math>B</math>–ն և կեղծ է, եթե դրանցից գոնե մեկը կեղծ է։ '''Երրորդի բացառման օրենքը՝ <math>A</math>''' և '''<math>\lnot A</math> <math>\bigl( </math>ոչ <math>A\bigr)</math>'''ասույթներից մեկը ճշմարիտ է, մյուսը՝ կեղծ<ref>{{Cite web |title=Մաթեմատիկական անալիզի հիմունքներ |url=http://ijevanlib.ysu.am/fixtengolc_matematikakan_analizi_himunqner/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 15 |website=ԵՊՀ ԻՄ ԳՐԱԴԱՐԱՆ |language=en-US}}</ref>։ === Դե Մորգանի օրենքները === '''<math>\lnot \bigl(A\lor B\bigr) \Leftrightarrow \bigl(</math><math>\lnot A\bigr)\land</math><math>\bigl(\lnot B\bigr)</math>,''' '''<math>\lnot \bigl(A\land B\bigr) \Leftrightarrow \bigl(</math><math>\lnot A\bigr)\lor</math><math>\bigl(\lnot B\bigr)</math>։''' == Ստեղծման պատմություն == Փիլիսոփաները վաղուց ուշադրություն են դարձրել տրամաբանական գործողություններին, որոնք սահմանափակում են դատողության ճշմարտության տիրույթը, բայց դրանք գործողությունների առանձին դասի չեն բաժանել։ Այսպիսով, [[Թոմաս Հոբս]]ը հավատում էր, որ դրանք հանդիսանում են անունների մասեր<ref>«Но слова: всякое, любое, некоторое и т. д., указывающие на всеобщее или частное значение других слов, являются не именами, а только частями имен». (Томас Гоббс «О теле»)</ref>։ Չնայած, տրամաբանական քվանտորում կոնստրուկցիաները լայնորեն կիրառվում էին ինչպես գիտական, այնպես էլ ամենօրյա խոսքում,սակայն դրանց հրապարակումը տեղի ունեցավ միայն [[1879]] թվականին, [[Գոտլոբ Ֆրեգե|Ֆրեգե]]ի «Հայեցակարգերի հաշիվը» գրքում։ Ֆրեգեի նշանակումները նման էին խոշոր գրաֆիկական կոնստրուկցիաների և չէին ընդունվում։ Դրանից հետո առաջարկվեցին շատ ավելի հաջող խորհրդանիշներ, [[Չարլզ Փիրս]]ի կողմից [[1885]] թ.առաջարկված <math>\exists</math> գոյության քվանտոր ընդհանուր առմամբ ընդունեցին ({{lang-en|Exists}}՝ գոյություն ունի բառի առաջին տառի շրջված տեսքը), և <math>\forall</math> ընդհանրության քվանտորի համար ({{lang-de|Alle}}– «բոլոր», «ցանկացած»), [[Գերհարդ Գենցենի]] կողմից [[1935]] թ.-ին՝ գոյության քվանտորի նմանությամբ։ «Քվանտոր» և «քվանտիֆիկացում» եզրույթները առաջարկել է նաև Փիրսը։ == Գրականություն == * ''Клини С. К.'' Введение в метаматематику, пер. с англ., М., 1957, с. 72—80, 130—138 * ''[[Колмогоров А. Н.]], Драгалин А. Г.'' Математическая логика. Изд. 3-е, стереотипное. — М.: КомКнига, 2006. — 240 с. * ''[[Новиков, Пётр Сергеевич|Новиков П. С.]]'' Элементы математической логики. — М.: Наука, 1973. — 400 с. * ''Чёрч А.'' Введение в математическую логику, пер. с англ., т. 1, М., 1960, с. 42—48. == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20070116043427/http://energy.bmstu.ru/gormath/mathan1s/logic/logic2.htm Քվանտոր] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{ՎՊԵ}} {{ՀՍՀ|հատոր=12|էջ=488}} [[Կատեգորիա:Մաթեմատիկական անալիզ]] [[Կատեգորիա:Մաթեմատիկական տրամաբանություն]] [[Կատեգորիա:Տրամաբանական գործողություններ]] pdsabj2uai2h77v7qls6oux9s4bqusc 2 1082173 10940390 10933571 2026-10-11T19:08:11Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 10940390 wikitext text/x-wiki [[File:FriedensEngelMA.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:FriedensEngelMA.jpg|մինի|''Angel of Peace'' in 2013]] The '''''Angel of Peace''''' in [[:en:Mannheim|Mannheim]] is a [[:en:Memorial|memorial]] for the victims of [[:en:Nazi_Germany|Nazi Germany]] and the [[:en:World_War_II|Second World War]], which was created in 1951/52 by the sculptor Gerhard Marcks. The statues other names are ''Mannheimer Engel''<ref>{{Cite book |last=Marcks |first=Gerhard |title=Das plastische Werk |date=1977 |publisher=Propyläen-Verlag |others=Busch, Günter. |isbn=3549066201 |location=Frankfurt am Main |pages=364 |oclc=4615230}}</ref> and A''ngel of Death'';<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=65 |oclc=49635253}}</ref> the locals call the sculpture ''Die schepp' Liesel (The crooked Liesel).''<ref>{{Cite book |last=Walz |first=Guido |title=Der Brockhaus, Mannheim : 400 Jahre Quadratestadt - das Lexikon |date=2006 |publisher=Brockhaus |isbn=9783765301810 |location=Mannheim |pages=207– |oclc=180925872}}</ref> == History == In August 1949, the [[:en:Union_of_Persecutees_of_the_Nazi_Regime|Union of Persecutees of the Nazi Regime]] (VVN) applied for a memorial plaque to commemorate the resistance fighter, Lechleiter, and those executed with him at ''Georg-Lechleiter-Platz''. In the course of the debate on the motion, the circle of victims of Nazi mentioned on the commemorative plaque was extended to include all those who were persecuted for political, religious or racial reasons, those imprisoned in [[:en:Extermination_camp|concentration camps]], those deported from Mannheim and those that died elsewhere. This was approved by the VVN.<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=65– |oclc=49635253}}</ref> In August 1950, the Social Democratic Lord Mayor Hermann Heimerich wanted the victims of the World War to be included; he also questioned the suitability of Lechleiter-Platz in Schwetzingerstadt. Heimerich strove for a uniform commemoration day for the fight against Nazi and for all the civilian and military victims of the war, stating that it was an obligation to political renewal and peaceableness.<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=66 |oclc=49635253}}</ref> At the end of 1950, the Lord Mayor proposed a monument at Schillerplatz in the city centre.<ref name=":0">{{Cite book |author=Parzer, Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |oclc=315891670}}</ref> Heimerich's ideas were supported by the [[:en:Christian_Democratic_Union_of_Germany|CDU]] and [[:en:Social_Democratic_Party_of_Germany|SPD]]. The CDU council and Nazi persecuted Florian Waldeck, said that before the majesty of death the political party barriers should fall. The [[:en:Communist_Party_of_Germany|KPD]] councillor Anette Langendorf, whose husband had been executed as a member of the Lechleiter group and who herself was imprisoned in the concentration camp, took a counterposition. Langendorf advocated a memorial for the victims of the war, but pointed out that among the victims of the war "there [were] people who went to war with great vigour and enthusiasm for Hitler and who wanted exactly the opposite of what resistance fighters voluntarily sacrificed their lives for".<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=66– |oclc=49635253}}</ref> The idea of a common memory caused considerable conflict among the people of Mannheim, especially the soldiers' associations.<ref name=":0" /> The municipal council provided the funds for a memorial to the victims of the years 1933 to 1945; a KPD application for a commemorative plaque at Lechleiter-Platz was heldback and had no chance of being realized when a repeated application attempt was made in 1952.<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=67 |oclc=49635253}}</ref> == Sculpture == At the beginning of 1951, the city commissioned [[:en:Gerhard_Marcks|Gerhard Marcks]] to design the monument. Marcks was one of the most important German sculptors at the time but had been defamed by the Nazi in the exhibition "[[:en:Degenerate_art|Degenerate Art]]". After liberation, Marcks created the memorial ''Fahrt über den Styx'' at the [[:en:Ohlsdorf_Cemetery|Hamburg-Ohlsdorf cemetery]], and his designs were to be based on his sculpture Die Trauernde in Köln.<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=189– |oclc=315891670}}</ref> Marcks chose the motif of an [[:en:Angel|angel]]. In doing so, his ideas were based on ancient [[:en:Persian_mythology|Persian mythology]], according to which the angel of man is the son who flies over the earth on [[:en:Last_Judgment|the last day]].<ref name=":1">{{Cite journal |title=Mannheimer |doi=10.1163/2405-8262_rgg4_sim_13529}}</ref> The sculptor had already created two angel sculptures in 1937 and 1940. The latter, created under the impression of the death of his sister and bearing her facial features, was destroyed in the war. In the second half of the 1940s, Marcks had made several sketches for angelic figures, in which he strove for a stronger stylization and [[:en:Ornament_(art)|ornamentalization]].<ref>{{Cite book |last=Marcks |first=Gerhard |title=Das plastische Werk |date=1977 |publisher=Propyläen-Verlag |others=Busch, Günter. |isbn=3549066201 |location=Frankfurt am Main |pages=310, 364 |oclc=4615230}}</ref> The Mannheim Angel has a very relief-like structure except for the fully sculptured skin; it spreads its arms out in front of its wings. The inclination of the vertical axis, together with the raised feet, gives the impression of a floating angel. The angel's wings and robe are drawn with parallel lines. Its left hand is slightly bent back, and right hand slightly raised. The director of the Mannheimer Kunsthalle, [[:en:Walter_Passarge|Walter Passarge]], saw an "excess of suffering" in "the painfully restrained expression of the austere temperament with the huge, 'spellbinding' eyes". Together with the inscription - "Es mahnen die Toten" and "1939-1945" - it is a passionate reminder to the survivors.<ref name=":1" /> According to the historian Christian Peters, the angel captivates the observer, but blocks a quick identification. The combination of artistic aspiration, serious admonition and political message is what makes the monument so special. The inscription "included and did not exclude"; it made it clear "that 1945 would not have been conceivable without 1933".<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=69 |oclc=49635253}}</ref> The Lord Mayor Heimerich and Mannheim municipal councillors were initially sceptical about Marcks' design, which later gave way to approval and admiration. One local councilor thought that the angel would create a memorial that would be a symbol for Mannheim and a serious reminder to the population for centuries to come. In April 1952, the Mannheim administrative committee unanimously voted for the purchase of the artwork.<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=68– |oclc=49635253}}</ref> The {{convert|3|m|ft|-high|adj=mid|abbr=off|spell=in}} angel figure was cast in the summer of 1952 by the bronze founder Schmäke from Düsseldorf, and at the beginning of November it was placed on a {{convert|2|m|ft|-high|adj=mid|abbr=off|spell=in}} sandstone base in square B 4 next to the [[:en:Jesuit_Church,_Mannheim|Jesuit Church]].<ref name=":1" /> == Inauguration == [[File:Konrad_Adenauer_eröffnet_Friedensengel_E6.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konrad_Adenauer_er%C3%B6ffnet_Friedensengel_E6.jpg|մինի|Address by Adenauer at the inauguration ceremony]] The ''Angel of Peace'' was inaugurated on 16 November 1952, the [[:en:National_day_of_mourning|National Day of Mourning]]. In front of about 5000 visitors, Lord Mayor Heimerich referred to the historical significance of Schillerplatz as the "probably most venerable square" in the city with the pre-war location of the [[:en:Mannheim_National_Theatre|Mannheim National Theatre]], the site of the premiere of Schiller's "Robber", in which the poet had juxtaposed the ideal of noble humanity with tyranny. Heimerich gave the numbers of fallen and missing soldiers stationed in Mannheim, of civilians killed in air raids, and of Jews deported from Mannheim. He recalled resistance fighters such as the Lechleiter Group and commemorated the refugees and expellees who had come to Mannheim after the end of the war.<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=72– |oclc=49635253}}</ref> Federal Chancellor [[:en:Konrad_Adenauer|Konrad Adenauer]] then gave a brief, general speech. After which the Bishop [[:en:Julius_Binder|Julius Bender]] and the Apostolic Protonotar Wilhelm Reinhard as representatives of the Archbishop of Freiburg, the rabbi Robert Raphael Geis spoke. He began his speech with the historian Hans-Joachim Hirsch statement, "the reality of the [[:en:The_Holocaust|Holocaust]] into the celebration":<ref>{{Cite book |last=Hirsch |first=Hans-Joachim |title="Ich habe Dich bei Deinem Namen gerufen" : die Gedenkskulptur für die jüdischen Opfer des Nationalsozialismus in Mannheim |date=2005 |publisher=Brandt |others=Kurz, Peter, 1962-, Kitzbihler, Jochen., Striffler, Helmut, 1927- |isbn=3926260653 |edition=1 Aufl |location=Mannheim |pages=72 |oclc=60613423}}</ref> {{Blockquote|text="It is different, for example, whether one dies in a fight from man to man, whether one dies in an air raid or whether one finds an end in the gas chambers of the East. And there is also a difference, whether one can think of a grave somewhere or whether there is nowhere else in this world a grave where loving thoughts can go on pilgrimage."|sign=State Rabbi Robert Raphael Geis|source=}} In the events leading up to the ceremony there had been conflicts between the two organizers, the city and the [[:en:German_War_Graves_Commission|Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge]]. The War Graves Commission insisted on a delayed rally at Mannheim's main cemetery. The city administration gave the impression that the Volksbund was "uncomfortable" with the connection between commemorating the war graves and the political victims. In a letter to the War Graves Commission, Lord Mayor Heimerich declared that he had long regarded the fact that the commemoration days for the various groups of victims were "committed on different days and under different aspects" as a grievance, but could not persuade the War Graves Commission to change its mind.<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=72 |oclc=49635253}}</ref> == Memorial == In 1953 the commemoration of the national day of mourning took place in smaller form at the ''Angel of Peace''. Before the Memorial Day in 1954, the soldiers' and returnees' associations clearly stated that they did not want to be mentioned at the ceremony together with the Jews and other victims of National Socialism. When the city administration learned that the soldiers' associations were preparing a big ceremony in the cemetery, they cancelled the event at the Angel of Peace in order not to intensify the separation. In the following years, the memorial service, which was initially organized by the Volksbund alone, received an increasingly military character. From 1958 the city, the Volksbund and the Arbeitsgemeinschaft soldiatischer Verbände, to which the [[:en:HIAG|Hilfsgemeinschaft auf Gegenseitigkeit der Angehörigen der ehemaligen Waffen-SS]] (HIAG) belonged, jointly invited to the event at the cemetery.<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=74–78 |oclc=49635253}}</ref> For the historian Christian Peters, it is "more than just a nuisance" that former members of the Waffen-SS called on the Mannheim population and thus also survivors of the Holocaust to an event at which the victims of persecution and resistance were also remembered.<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=78 |oclc=49635253}}</ref> On the tenth anniversary of the end of the war, an "hour of reflection" took place at the ''Angel of Peace'' on 7 May 1955, to which Lord Mayor Heimerich invited the Protestant theologian [[:en:Helmut_Gollwitzer|Helmut Gollwitzer]]. Before several thousand people Gollwitzer warned, "Remembrance is duty, also and straight if it hurts". For Gollwitzer the angel of peace stood "against our flight into oblivion, with which we want to undo what happened".<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=192– |oclc=315891670}}</ref> Since 1954, an informal wreath has been laid on the ''Angel of Peace'' for the national day of mourning.<ref name="Peters 2002 75">{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=75 |oclc=49635253}}</ref> In May 1983, the ''Angel of Peace'' was moved to a less prominent location in square E 6 next to the hospital church, since residential buildings were to be erected at Schillerplatz.<ref>{{Citation |title=Operation Goldesel |date=2018-12-03 |pages=31–33 |chapter=1. Juli 2017 Ist das Kunst? |publisher=De Gruyter |doi=10.1515/9783035617047-011 |isbn=9783035617047 |s2cid=239587332}}</ref> According to information from the 1990s, the ''Angel of Peace'' served as a starting point or destination for actions of the [[:en:Peace_movement|peace movement]] or [[:en:Anti-fascism|anti-fascist]] organizations.<ref>{{Cite book |last=Puvogel |first=Ulrike |title=Gedenkstätten für die Opfer des Nationalsozialismus : eine Dokumentation |date=1995 |publisher=Bundeszentrale für Politische Bildung |others=Stankowski, Martin, 1944-, Graf, Ursula, 1961- |isbn=3893312080 |edition=2 überarbeitete und erweiterte Auflage |location=Bonn |pages= |oclc=34247650}}</ref> In 2008, Sebastian Parzer stated that Heimerich, as a person persecuted even by the National Socialists, possessed a "different instinct", which was evident, for example, in his dealings with the Jewish community of Mannheim. His concept of a central memorial service in the city centre, linked to the angel of peace, could not be implemented.<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=264 |oclc=315891670}}</ref> According to Hans-Joachim Hirsch, the ''Angel of Peace'' already had an "important function in commemorating the horrors of the Nazi era" alone due to its prominent former location. The attempt to „integrate broad sections of the population [must] at least in part be regarded as a failure“. Not only the Jewish community must have felt duped by the general dedication of the angel, stated Hirsch 2005.<ref>{{Cite book |last=Hirsch |first=Hans-Joachim |title="Ich habe Dich bei Deinem Namen gerufen" : die Gedenkskulptur für die jüdischen Opfer des Nationalsozialismus in Mannheim |date=2005 |publisher=Brandt |others=Kurz, Peter, 1962-, Kitzbihler, Jochen., Striffler, Helmut, 1927- |isbn=3926260653 |edition=1 Aufl |location=Mannheim |pages=72– |oclc=60613423}}</ref> For Christian Peters, too much was expected with the hope for renewal, for which the angel should stand. Heimerich's concept was an attempt to unite contradictions that could not be united in reality. The emergence of soldiers' and returnees' associations had increased the difficulties in establishing a new tradition of remembrance of the dead. "The talk of the victims, the public thematization of the special role of the persecuted, disturbed the process of integrating millions of followers of National Socialism into German democracy," said Peters in 2001.<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=73–77 |oclc=49635253}}</ref> As early as November 1954, the Rhein-Neckar-Zeitung saw the ''Angel of Peace'' "falling for the fate of intellectual isolation; without the community that gathers around it every year, it stands in a vacuum, lacking the unifying function“.<ref name="Peters 2002 75" /> Lord Mayor Heimerich considered the memorial, shortly before the end of his term of office in the summer of 1955, as not yet completely taken up in the consciousness of the population. He told Helmut Gollwitzer that the soldiers' associations "distinguish between heroes and victimss and do not want their heroes to be named at the same time as the victims".<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=192 |oclc=315891670}}</ref> == References == <references responsive="1"></references> == External links == * [https://www.mannheim.de/de/tourismus-entdecken/stadtgeschichte/stadtpunkte/lebendige-stadt-geschundene-stadt-moderne-grossstadt/friedensengel Friedensengel] on Manheim.de {{coord|49.48996|8.46215|type:landmark_region:DE|format=dms|display=title}} mkmjrmsj48onknouy80rhmfpwj00p27 10940394 10940390 2026-10-11T19:19:28Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 10940394 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:FriedensEngelMA.jpg|մինի|«Խաղաղության հրեշտակը» 2013 թվականին]] '''«Խաղաղության հրեշտակ»''' (գերմ.՝ Friedensengel), հուշարձան-հուշահամալիր [[Մանհայմ]]ում՝ նվիրված [[Նացիստական Գերմանիա|Նացիստական Գերմանիայի]] և [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] զոհերի հիշատակին, որը 1951-1952 թվականներին ստեղծել է քանդակագործ Գերհարդ Մարկսը: Արձանի այլ անվանումներն են «Մանհայմի հրեշտակ» (''Mannheimer Engel'')<ref>{{Cite book |last=Marcks |first=Gerhard |title=Das plastische Werk |date=1977 |publisher=Propyläen-Verlag |others=Busch, Günter. |isbn=3549066201 |location=Frankfurt am Main |pages=364 |oclc=4615230}}</ref> և «Մահվան հրեշտակ»,<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=65 |oclc=49635253}}</ref> իսկ տեղացիները քանդակն անվանում են «Ծուռ Լիզել» (''Die schepp' Liesel''):<ref>{{Cite book |last=Walz |first=Guido |title=Der Brockhaus, Mannheim : 400 Jahre Quadratestadt - das Lexikon |date=2006 |publisher=Brockhaus |isbn=9783765301810 |location=Mannheim |pages=207– |oclc=180925872}}</ref> == Պատմություն == 1949 թվականի օգոստոսին [[Նացիստական ռեժիմի կողմից հալածվածների միություն|Նացիստական ռեժիմի կողմից հալածվածների միությունը]] (VVN) դիմեց Գեորգ Լեխլայտերի հրապարակում (''Georg-Lechleiter-Platz'') հուշատախտակ տեղադրելու խնդրանքով՝ ի հիշատակ դիմադրության շարժման մարտիկ Լեխլայտերի և նրա հետ մահապատժի ենթարկվածների: Առաջարկության շուրջ քննարկումների ընթացքում հուշատախտակի վրա նշված նացիստական զոհերի շրջանակն ընդլայնվեց՝ ներառելով բոլոր նրանց, ովքեր հալածվել էին քաղաքական, կրոնական կամ ռասայական պատճառներով, նրանց, ովքեր բանտարկվել էին [[Համակենտրոնացման ճամբար|համակենտրոնացման ճամբարներում]], Մանհայմից արտաքսվածներին և այլուր զոհվածներին: Սա արժանացավ VVN-ի հավանությանը:<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=65– |oclc=49635253}}</ref> 1950 թվականի օգոստոսին Սոցիալ-դեմոկրատական քաղաքապետ Հերման Հայմերիխը ցանկացավ, որ Համաշխարհային պատերազմի զոհերը նույնպես ներառվեն. նա նաև կասկածի տակ դրեց Շվեցինգերշտադտում գտնվող Լեխլայտերի հրապարակի հարմարությունը: Հայմերիխը ձգտում էր սահմանել նացիզմի դեմ պայքարի և պատերազմի բոլոր քաղաքացիական ու ռազմական զոհերի հիշատակի միասնական օր՝ նշելով, որ դա քաղաքական վերածննդի և խաղաղասիրության պարտավորություն է:<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=66 |oclc=49635253}}</ref> 1950 թվականի վերջին քաղաքապետն առաջարկեց հուշարձան կանգնեցնել քաղաքի կենտրոնում գտնվող Շիլլերի հրապարակում (Schillerplatz):<ref name=":0">{{Cite book |author=Parzer, Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |oclc=315891670}}</ref> Հայմերիխի գաղափարներին աջակցեցին [[Գերմանիայի քրիստոնեա-դեմոկրատական միություն|ՔԴՄ]]-ն և [[Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն|ԳՍԴԿ]]-ն: ՔԴՄ խորհրդական և նացիստների կողմից հալածված Ֆլորիան Վալդեկն ասաց, որ մահվան վեհության առջև քաղաքական կուսակցական պատնեշները պետք է վերանան: [[Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցություն|ԳԿԿ]] խորհրդական Անեթ Լանգենդորֆը, ում ամուսինը մահապատժի էր ենթարկվել որպես Լեխլայտերի խմբի անդամ, և ով ինքն էլ բանտարկված էր եղել համակենտրոնացման ճամբարում, հակառակ դիրքորոշում ընդունեց: Լանգենդորֆը կողմ արտահայտվեց պատերազմի զոհերի հուշարձանին, սակայն ընդգծեց, որ պատերազմի զոհերի թվում «[կային] մարդիկ, որոնք պատերազմի էին գնացել մեծ էնտուզիազմով ու խանդավառությամբ հանուն Հիտլերի և ովքեր ցանկանում էին ճիշտ հակառակը նրանից, ինչի համար Դիմադրության շարժման մարտիկները կամավոր զոհաբերեցին իրենց կյանքը»:<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=66– |oclc=49635253}}</ref> Համատեղ հիշատակի գաղափարը լուրջ հակասություններ առաջացրեց Մանհայմի բնակիչների, հատկապես զինվորական միավորումների շրջանում:<ref name=":0" /> Քաղաքային խորհուրդը միջոցներ հատկացրեց 1933-1945 թվականների զոհերի հուշարձանի համար. Լեխլայտերի հրապարակում հուշատախտակ տեղադրելու ԳԿԿ-ի դիմումը հետաձգվեց և իրականացման շանսեր չունեցավ, երբ 1952 թվականին դիմումը կրկին ներկայացվեց:<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=67 |oclc=49635253}}</ref> == Քանդակ == 1951 թվականի սկզբին քաղաքապետարանը հուշարձանի նախագծումը հանձնարարեց [[Գերհարդ Մարկս|Գերհարդ Մարկսին]]: Մարկսն այն ժամանակ գերմանացի ամենանշանավոր քանդակագործներից էր, սակայն նացիստների կողմից զրպարտվել էր «[[Դեգեներատիվ արվեստ]]» ցուցահանդեսում: Ազատագրումից հետո Մարկսը ստեղծել էր «Fahrt über den Styx» հուշարձանը [[Օլսդորֆի գերեզմանատուն|Համբուրգ-Օլսդորֆի գերեզմանատանը]], և նրա նախագծերը պետք է հիմնված լինեին Քյոլնում գտնվող իր «Die Trauernde» քանդակի վրա:<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=189– |oclc=315891670}}</ref> Մարկսն ընտրեց [[հրեշտակ]]ի մոտիվը: Դա անելիս նրա գաղափարները հիմնված էին հին [[Պարսկական դիցաբանություն|պարսկական դիցաբանության]] վրա, ըստ որի մարդու հրեշտակը որդին է, ով [[Ահեղ դատաստան|Ահեղ դատաստանի]] օրը թռչում է երկրի վրայով:<ref name=":1">{{Cite journal |title=Mannheimer |doi=10.1163/2405-8262_rgg4_sim_13529}}</ref> Քանդակագործն արդեն ստեղծել էր հրեշտակների երկու քանդակ 1937 և 1940 թվականներին: Վերջինս, որն ստեղծվել էր քրոջ մահվան տպավորության տակ և կրում էր նրա դիմագծերը, ոչնչացվել էր պատերազմի ժամանակ: 1940-ականների երկրորդ կեսին Մարկսը հրեշտակային կերպարների մի քանի ուրվագծեր էր արել, որոնցում ձգտում էր ավելի ուժեղ ոճավորման և [[Զարդանախշ|զարդարման]]:<ref>{{Cite book |last=Marcks |first=Gerhard |title=Das plastische Werk |date=1977 |publisher=Propyläen-Verlag |others=Busch, Günter. |isbn=3549066201 |location=Frankfurt am Main |pages=310, 364 |oclc=4615230}}</ref> Մանհայմի հրեշտակն ունի խիստ բարձրաքանդակային կառուցվածք՝ բացառությամբ ամբողջությամբ քանդակված մաշկի. այն տարածում է իր թևերը թևերի առջևում: Ուղղահայաց առանցքի թեքությունը՝ բարձրացված ոտքերի հետ մեկտեղ, ստեղծում է սավառնող հրեշտակի տպավորություն: Հրեշտակի թևերն ու պատմուճանը գծված են զուգահեռ գծերով: Նրա ձախ ձեռքը մի փոքր ետ է ծալված, իսկ աջ ձեռքը՝ թեթևակի բարձրացված: Մանհայմի գեղարվեստի թանգարանի (Kunsthalle) տնօրեն [[Վալտեր Պասարգե|Վալտեր Պասարգեն]] «տառապանքի ավելցուկ» է տեսել «զսպված խիստ խառնվածքի ցավագին արտահայտության մեջ՝ հսկայական, «կախարդող» աչքերով»: Արձանագրության հետ մեկտեղ («Es mahnen die Toten» - «Մեռյալները հիշեցնում են» և «1939-1945») այն կրքոտ հիշեցում է ողջ մնացածներին:<ref name=":1" /> Պատմաբան Քրիստիան Փեթերսի խոսքով՝ հրեշտակը գերում է դիտորդին, սակայն արգելափակում է արագ նույնականացումը: Արվեստի ձգտման, լուրջ նախազգուշացման և քաղաքական ուղերձի համադրությունն է, որ այս հուշարձանն այդքան հատուկ է դարձնում: Արձանագրությունը «ներառում էր և չէր բացառում». այն պարզ էր դարձնում, որ «1945 թվականն անհնար կլիներ առանց 1933 թվականի»:<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=69 |oclc=49635253}}</ref> Քաղաքապետ Հայմերիխը և Մանհայմի քաղաքային խորհրդականները սկզբում կասկածամտորեն էին վերաբերվում Մարկսի նախագծին, ինչը հետագայում տեղի տվեց հավանությանն ու հիացմունքին: Տեղական խորհրդականներից մեկը կարծում էր, որ հրեշտակը կստեղծի մի հուշարձան, որը կլինի Մանհայմի խորհրդանիշը և լուրջ հիշեցում բնակչության համար գալիք դարերի ընթացքում: 1952 թվականի ապրիլին Մանհայմի վարչական կոմիտեն միաձայն կողմ քվեարկեց արվեստի գործի գնմանը:<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=68– |oclc=49635253}}</ref> Հրեշտակի 3 մետր բարձրությամբ արձանը ձուլվել է 1952 թվականի ամռանը Դյուսելդորֆից բրոնզաձույլ Շմեկեի կողմից, ხოლო նոյեմբերի սկզբին այն տեղադրվել է 2 մետր բարձրությամբ ավազաքարե պատվանդանի վրա՝ B 4 քառակուսիում՝ [[Հիսուսի տաճար (Մանհայմ)|Հիսուսյան եկեղեցու]] կողքին:<ref name=":1" /> == Բացում == [[Պատկեր:Konrad Adenauer eröffnet Friedensengel E6.jpg|մինի|Ադենաուերի ելույթը բացման արարողության ժամանակ]] «Խաղաղության հրեշտակը» բացվել է 1952 թվականի նոյեմբերի 16-ին՝ [[Ազգային սգո օր (Գերմանիա)|Ազգային սգո օրը]]: Շուրջ 5000 այցելուների առջև քաղաքապետ Հայմերիխն անդրադարձավ Շիլլերի հրապարակի պատմական նշանակությանը՝ որպես քաղաքի «թերևս ամենապատկառելի հրապարակ», որտեղ նախապատերազմյան շրջանում գտնվում էր [[Մանհայմի ազգային թատրոն]]ը՝ Շիլլերի «Ավազակները» պիեսի պրեմիերայի վայրը, որտեղ բանաստեղծը հակադրել էր ազնիվ մարդկայնության իդեալը բռնակալությանը: Հայմերիխը ներկայացրեց Մանհայմում տեղակայված զոհված և անհետ կորած զինվորների, օդային հարձակումների հետևանքով սպանված քաղաքացիական անձանց և Մանհայմից տեղահանված հրեաների թվերը: Նա հիշատակեց Դիմադրության շարժման մարտիկներին, ինչպիսին է Լեխլայտերի խումբը, և հարգեց փախստականների ու տեղահանվածների հիշատակը, որոնք Մանհայմ էին եկել պատերազմի ավարտից հետո:<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=72– |oclc=49635253}}</ref> Այնուհետև Դաշնային կանցլեր [[Կոնրադ Ադենաուեր]]ը հանդես եկավ կարճ, ընդհանուր ելույթով: Որից հետո ելույթ ունեցան եպիսկոպոս [[Յուլիուս Բենդեր]]ը և Առաքելական պրոտոնոտար Վիլհելմ Ռայնհարդը՝ որպես Ֆրայբուրգի արքեպիսկոպոսի ներկայացուցիչներ, և ռաբբի Ռոբերտ Ռաֆայել Գեյսը: Նա իր ելույթը սկսեց պատմաբան Հանս-Յոախիմ Հիրշի հայտարարությամբ՝ «[[Հոլոքոստ]]ի իրականությունը տոնակատարության մեջ» ներառելով:<ref>{{Cite book |last=Hirsch |first=Hans-Joachim |title="Ich habe Dich bei Deinem Namen gerufen" : die Gedenkskulptur für die jüdischen Opfer des Nationalsozialismus in Mannheim |date=2005 |publisher=Brandt |others=Kurz, Peter, 1962-, Kitzbihler, Jochen., Striffler, Helmut, 1927- |isbn=3926260653 |edition=1 Aufl |location=Mannheim |pages=72 |oclc=60613423}}</ref> <blockquote>«Այլ բան է, օրինակ, երբ մարդը մահանում է մարտում դեմ առ դեմ, այլ բան, երբ մահանում է օդային հարձակման ժամանակ, կամ երբ իր վախճանն է գտնում Արևելքի գազի խցիկներում: Եվ կա նաև տարբերություն, թե արդյոք մարդը կարող է մտածել ինչ-որ տեղ գտնվող գերեզմանի մասին, թե այս աշխարհում այլևս չկա մի գերեզման, ուր սիրող մտքերը կարող են ուխտագնացության գնալ»: — Երկրամասի ռաբբի Ռոբերտ Ռաֆայել Գեյս</blockquote> Արարողությանն ընդառաջ իրադարձություններում հակասություններ էին առաջացել երկու կազմակերպիչների՝ քաղաքապետարանի և [[Գերմանիայի ռազմական գերեզմանների պահպանության միություն|Գերմանիայի ռազմական գերեզմանների պահպանության միության]] (Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge) միջև: Ռազմական գերեզմանների պահպանության միությունը պնդում էր առանձին հանրահավաք անցկացնել Մանհայմի կենտրոնական գերեզմանատանը: Քաղաքային վարչակազմը տպավորություն ստեղծեց, թե Միության համար «անհարմար» էր ռազմական գերեզմանների հիշատակման և քաղաքական զոհերի միջև կապը: Ռազմական գերեզմանների պահպանության միությանն ուղղված նամակում քաղաքապետ Հայմերիխը հայտարարեց, որ ինքը վաղուց անընդունելի էր համարում այն փաստը, որ զոհերի տարբեր խմբերի հիշատակի օրերը «նշվում են տարբեր օրերի և տարբեր ասպեկտներով», սակայն չկարողացավ համոզել Միությանը փոխել իր կարծիքը:<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=72 |oclc=49635253}}</ref> == Հուշահամալիր == 1953 թվականին Ազգային սգո օրվա հիշատակումը տեղի ունեցավ ավելի փոքր ձևաչափով՝ «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ: Մինչ 1954 թվականի Հիշատակի օրը, զինվորական և վերադարձողների միավորումները հստակ հայտարարեցին, որ չեն ցանկանում արարողության ժամանակ հիշատակվել հրեաների և Նացիոնալ-սոցիալիզմի այլ զոհերի հետ միասին: Երբ քաղաքային վարչակազմն իմացավ, որ զինվորական միավորումները մեծ արարողություն են պատրաստում գերեզմանատանը, չեղարկեց «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ նախատեսված միջոցառումը՝ բաժանումը չխորացնելու համար: Հաջորդ տարիներին հիշատակի արարողությունը, որն սկզբում կազմակերպում էր միայն Միությունը, ստացավ ավելի ու ավելի ռազմական բնույթ: 1958 թվականից քաղաքապետարանը, Միությունը և Զինվորական միավորումների աշխատանքային համայնքը, որին պատկանում էր [[HIAG|Վաֆեն-ՍՍ-ի նախկին անդամների հարազատների փոխօգնության միությունը]] (HIAG), համատեղ հրավիրում էին գերեզմանատանը կայանալիք միջոցառմանը:<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=74–78 |oclc=49635253}}</ref> Պատմաբան Քրիստիան Փեթերսի համար «ավելին է, քան պարզապես տհաճություն», որ Վաֆեն-ՍՍ-ի նախկին անդամները Մանհայմի բնակչությանը և դրանով իսկ նաև Հոլոքոստը վերապրածներին հրավիրում էին միջոցառման, որտեղ հիշատակվում էին նաև հալածանքների և դիմադրության զոհերը:<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=78 |oclc=49635253}}</ref> Պատերազմի ավարտի տասներորդ տարելիցին՝ 1955 թվականի մայիսի 7-ին, «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ տեղի ունեցավ «մտորումների ժամ», որին քաղաքապետ Հայմերիխը հրավիրել էր բողոքական աստվածաբան [[Հելմուտ Գոլվիտցեր|Հելմուտ Գոլվիտցերին]]: Մի քանի հազար մարդկանց առջև Գոլվիտցերը նախազգուշացրեց. «Հիշատակը պարտք է, նույնիսկ և հատկապես այն ժամանակ, երբ դա ցավեցնում է»: Գոլվիտցերի համար խաղաղության հրեշտակը կանգնած էր «մեր դեպի մոռացություն փախուստի դեմ, որով մենք ցանկանում ենք հետ շրջել տեղի ունեցածը»:<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=192– |oclc=315891670}}</ref> 1954 թվականից ի վեր Ազգային սգո օրը ոչ պաշտոնական ծաղկեպսակ է դրվում «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ:<ref name="Peters 2002 75">{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=75 |oclc=49635253}}</ref> 1983 թվականի մայիսին «Խաղաղության հրեշտակը» տեղափոխվեց ավելի քիչ ակնառու վայր՝ E 6 քառակուսիում՝ հիվանդանոցային եկեղեցու կողքին, քանի որ Շիլլերի հրապարակում նախատեսվում էր բնակելի շենքեր կառուցել:<ref>{{Citation |title=Operation Goldesel |date=2018-12-03 |pages=31–33 |chapter=1. Juli 2017 Ist das Kunst? |publisher=De Gruyter |doi=10.1515/9783035617047-011 |isbn=9783035617047 |s2cid=239587332}}</ref> 1990-ականների տվյալների համաձայն՝ «Խաղաղության հրեշտակը» ծառայել է որպես մեկնարկային կամ վերջնական կետ [[Խաղաղության շարժում|խաղաղության շարժման]] կամ [[Հակաֆաշիզմ|հակաֆաշիստական]] կազմակերպությունների ակցիաների համար:<ref>{{Cite book |last=Puvogel |first=Ulrike |title=Gedenkstätten für die Opfer des Nationalsozialismus : eine Dokumentation |date=1995 |publisher=Bundeszentrale für Politische Bildung |others=Stankowski, Martin, 1944-, Graf, Ursula, 1961- |isbn=3893312080 |edition=2 überarbeitete und erweiterte Auflage |location=Bonn |pages= |oclc=34247650}}</ref> 2008 թվականին Սեբաստիան Փարցերը նշեց, որ Հայմերիխը, լինելով նույնիսկ նացիոնալ-սոցիալիստների կողմից հալածված անձ, օժտված էր «այլ բնազդով», ինչն ակնհայտ էր, օրինակ, Մանհայմի հրեական համայնքի հետ նրա շփումներում: Քաղաքի կենտրոնում խաղաղության հրեշտակի հետ կապված կենտրոնական հիշատակի արարողության նրա հայեցակարգը չհաջողվեց իրականացնել:<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=264 |oclc=315891670}}</ref> Հանս-Յոախիմ Հիրշի խոսքով՝ «Խաղաղության հրեշտակը» արդեն իսկ «կարևոր գործառույթ ուներ նացիստական դարաշրջանի սարսափները հիշատակելու գործում»՝ միայն իր նախկին ակնառու տեղադրության շնորհիվ: Բնակչության լայն շերտերին ինտեգրելու փորձը «[պետք է] առնվազն մասամբ համարվի ձախողված»: Ոչ միայն հրեական համայնքը պետք է իրեն խաբված զգար հրեշտակի ընդհանուր նվիրումից, նշել է Հիրշը 2005 թվականին:<ref>{{Cite book |last=Hirsch |first=Hans-Joachim |title="Ich habe Dich bei Deinem Namen gerufen" : die Gedenkskulptur für die jüdischen Opfer des Nationalsozialismus in Mannheim |date=2005 |publisher=Brandt |others=Kurz, Peter, 1962-, Kitzbihler, Jochen., Striffler, Helmut, 1927- |isbn=3926260653 |edition=1 Aufl |location=Mannheim |pages=72– |oclc=60613423}}</ref> Քրիստիան Փեթերսի կարծիքով՝ չափազանց շատ սպասելիքներ կային վերածննդի հույսի հետ, որը պետք է մարմնավորեր հրեշտակը: Հայմերիխի հայեցակարգը մի հակասություն միավորելու փորձ էր, որն իրականում հնարավոր չէր միավորել: Զինվորական և վերադարձողների միավորումների ի հայտ գալն ավելացրել էր դժվարությունները ննջեցյալների հիշատակի նոր ավանդույթ հաստատելու գործում: «Զոհերի մասին խոսակցությունները, հալածվածների հատուկ դերի հանրային թեմատիզացումը խանգարեցին Նացիոնալ-սոցիալիզմի միլիոնավոր հետևորդներին գերմանական ժողովրդավարության մեջ ինտեգրելու գործընթացին», — 2001 թվականին ասել է Փեթերսը:<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=73–77 |oclc=49635253}}</ref> Դեռևս 1954 թվականի նոյեմբերին Rhein-Neckar-Zeitung-ը տեսնում էր, որ «Խաղաղության հրեշտակը» «արժանանում է մտավոր մեկուսացման ճակատագրին. առանց համայնքի, որն ամեն տարի հավաքվում է դրա շուրջ, այն կանգնած է վակուումում՝ զուրկ միավորող գործառույթից»:<ref name="Peters 2002 75" /> Քաղաքապետ Հայմերիխը, իր պաշտոնավարման ավարտից կարճ ժամանակ առաջ՝ 1955 թվականի ամռանը, հուշարձանը համարում էր բնակչության գիտակցության մեջ դեռևս ամբողջովին չընկալված: Նա Հելմուտ Գոլվիտցերին ասել է, որ զինվորական միավորումները «տարբերություն են դնում հերոսների և զոհերի միջև և չեն ցանկանում, որ իրենց հերոսները հիշատակվեն զոհերի հետ միաժամանակ»:<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=192 |oclc=315891670}}</ref> == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1" /> == Արտաքին հղումներ == * [https://www.mannheim.de/de/tourismus-entdecken/stadtgeschichte/stadtpunkte/lebendige-stadt-geschundene-stadt-moderne-grossstadt/friedensengel Friedensengel] Mannheim.de կայքում {{coord|49.48996|8.46215|type:landmark_region:DE|format=dms|display=title}} h6kqnflk3jtjq689qjh2ylrn68r3zxn 10940397 10940394 2026-10-11T20:08:04Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 10940397 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:FriedensEngelMA.jpg|մինի|«Խաղաղության հրեշտակը» 2013 թվականին]] '''«Խաղաղության հրեշտակ»''' (գերմ.՝ Friedensengel), հուշարձան-հուշահամալիր [[Մանհայմ]]ում՝ նվիրված [[Նացիստական Գերմանիա|Նացիստական Գերմանիայի]] և [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] զոհերի հիշատակին, որը 1951-1952 թվականներին ստեղծել է քանդակագործ Գերհարդ Մարկսը: Արձանի այլ անվանումներն են «Մանհայմի հրեշտակ» (''Mannheimer Engel'')<ref>{{Cite book |last=Marcks |first=Gerhard |title=Das plastische Werk |date=1977 |publisher=Propyläen-Verlag |others=Busch, Günter. |isbn=3549066201 |location=Frankfurt am Main |pages=364 |oclc=4615230}}</ref> և «Մահվան հրեշտակ»<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=65 |oclc=49635253}}</ref>, իսկ տեղացիները քանդակն անվանում են «Ծուռ Լիզել» (''Die schepp' Liesel'')<ref>{{Cite book |last=Walz |first=Guido |title=Der Brockhaus, Mannheim : 400 Jahre Quadratestadt - das Lexikon |date=2006 |publisher=Brockhaus |isbn=9783765301810 |location=Mannheim |pages=207– |oclc=180925872}}</ref>։ == Պատմություն == 1949 թվականի օգոստոսին Նացիստական ռեժիմի կողմից հալածվածների միությունը (VVN) դիմել է Գեորգ Լեխլայտերի հրապարակում (''Georg-Lechleiter-Platz'') հուշատախտակ տեղադրելու խնդրանքով՝ ի հիշատակ դիմադրության շարժման մարտիկ Լեխլայտերի և նրա հետ մահապատժի ենթարկվածների: Առաջարկության շուրջ քննարկումների ընթացքում հուշատախտակի վրա նշված նացիստական զոհերի շրջանակն ընդլայնվել է՝ ներառելով բոլոր նրանց, ովքեր հալածված են եղել քաղաքական, կրոնական կամ ռասայական պատճառներով, նրանց, ովքեր բանտարկված են եղել [[Համակենտրոնացման ճամբար|համակենտրոնացման ճամբարներում]], Մանհայմից արտաքսվածներին և այլուր զոհվածներին: Սա արժանացել է VVN-ի հավանությանը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=65– |oclc=49635253}}</ref>։ 1950 թվականի օգոստոսին Սոցիալ-դեմոկրատական քաղաքապետ Հերման Հայմերիխը ցանկացել է, որ [[Համաշխարհային պատերազմ|Համաշխարհային պատերազմի]] զոհերը նույնպես ներառվեին. նա նաև կասկածի տակ է դրել Շվեցինգերշտադտում գտնվող Լեխլայտերի հրապարակի հարմարությունը: Հայմերիխը ձգտել է սահմանել նացիզմի դեմ պայքարի և պատերազմի բոլոր քաղաքացիական ու ռազմական զոհերի հիշատակի միասնական օր՝ նշելով, որ դա քաղաքական վերածննդի և խաղաղասիրության պարտավորություն է<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=66 |oclc=49635253}}</ref>։ 1950 թվականի վերջին քաղաքապետն առաջարկել է հուշարձան կանգնեցնել քաղաքի կենտրոնում գտնվող Շիլլերի հրապարակում (Schillerplatz)<ref name=":0">{{Cite book |author=Parzer, Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |oclc=315891670}}</ref>։ Հայմերիխի գաղափարներին աջակցել են ՔԴՄ-ն և [[Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն|ԳՍԴԿ]]-ն: ՔԴՄ խորհրդական և նացիստների կողմից հալածված Ֆլորիան Վալդեկն ասել է, որ մահվան վեհության առջև քաղաքական կուսակցական պատնեշները պետք է վերանան: [[Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցություն|ԳԿԿ]] խորհրդական Անեթ Լանգենդորֆը, ում ամուսինը մահապատժի է ենթարկվել որպես Լեխլայտերի խմբի անդամ, և ով ինքն էլ բանտարկված է եղել համակենտրոնացման ճամբարում, հակառակ դիրքորոշում է ընդունել: Լանգենդորֆը կողմ է արտահայտվել պատերազմի զոհերի հուշարձանին, սակայն ընդգծել է, որ պատերազմի զոհերի թվում եղել են մարդիկ, որոնք պատերազմի էին գնացել մեծ էնտուզիազմով ու խանդավառությամբ հանուն Հիտլերի և ովքեր ցանկացել են ճիշտ հակառակը նրանից, ինչի համար Դիմադրության շարժման մարտիկները կամավոր զոհաբերել են իրենց կյանքը»<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=66– |oclc=49635253}}</ref>։ Համատեղ հիշատակի գաղափարը լուրջ հակասություններ է առաջացրել Մանհայմի բնակիչների, հատկապես զինվորական միավորումների շրջանում<ref name=":0" />։ Քաղաքային խորհուրդը միջոցներ է հատկացրել 1933-1945 թվականների զոհերի հուշարձանի համար. Լեխլայտերի հրապարակում հուշատախտակ տեղադրելու ԳԿԿ-ի դիմումը հետաձգվել է և իրականացման շանսեր չի ունեցել, երբ 1952 թվականին դիմումը կրկին ներկայացվել է<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=67 |oclc=49635253}}</ref>։ == Քանդակ == 1951 թվականի սկզբին քաղաքապետարանը հուշարձանի նախագծումը հանձնարարել է [[Գերհարդ Մարկս|Գերհարդ Մարկսին]]: Մարկսն այն ժամանակ գերմանացի ամենանշանավոր քանդակագործներից է եղել, սակայն նացիստների կողմից զրպարտվել է «[[Դեգեներատիվ արվեստ]]» ցուցահանդեսում: Ազատագրումից հետո Մարկսը ստեղծել է «Fahrt über den Styx» հուշարձանը Համբուրգ-Օլսդորֆի գերեզմանատանը, և նրա նախագծերը պետք է հիմնված լինեին Քյոլնում գտնվող իր «Die Trauernde» քանդակի վրա<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=189– |oclc=315891670}}</ref>։ Մարկսն ընտրել է [[հրեշտակ]]ի մոտիվը: Դա անելիս նրա գաղափարները հիմնված են եղել հին [[Պարսկական դիցաբանություն|պարսկական դիցաբանության]] վրա, ըստ որի մարդու հրեշտակը որդին է, ով [[Ահեղ դատաստան|Ահեղ դատաստանի]] օրը թռչում է երկրի վրայով<ref name=":1">{{Cite journal |title=Mannheimer |doi=10.1163/2405-8262_rgg4_sim_13529}}</ref>։ Քանդակագործն արդեն ստեղծված է եղել հրեշտակների երկու քանդակ 1937 և 1940 թվականներին: Վերջինս, որն ստեղծվել է քրոջ մահվան տպավորության տակ և կրել է նրա դիմագծերը, ոչնչացվել է պատերազմի ժամանակ: 1940-ականների երկրորդ կեսին Մարկսը հրեշտակային կերպարների մի քանի ուրվագծեր է արած եղել, որոնցում ձգտել է ավելի ուժեղ ոճավորման և զարդարման<ref>{{Cite book |last=Marcks |first=Gerhard |title=Das plastische Werk |date=1977 |publisher=Propyläen-Verlag |others=Busch, Günter. |isbn=3549066201 |location=Frankfurt am Main |pages=310, 364 |oclc=4615230}}</ref>։ Մանհայմի հրեշտակն ունի խիստ բարձրաքանդակային կառուցվածք՝ բացառությամբ ամբողջությամբ քանդակված մաշկի. այն տարածում է իր թևերը թևերի առջևում: Ուղղահայաց առանցքի թեքությունը՝ բարձրացված ոտքերի հետ մեկտեղ, ստեղծում է սավառնող հրեշտակի տպավորություն: Հրեշտակի թևերն ու պատմուճանը գծված են զուգահեռ գծերով: Նրա ձախ ձեռքը մի փոքր ետ է ծալված, իսկ աջ ձեռքը՝ թեթևակի բարձրացված: Մանհայմի գեղարվեստի թանգարանի (Kunsthalle) տնօրեն Վալտեր Պասարգեն «տառապանքի ավելցուկ» է տեսել «զսպված խիստ խառնվածքի ցավագին արտահայտության մեջ՝ հսկայական, «կախարդող» աչքերով»: Արձանագրության հետ մեկտեղ («Es mahnen die Toten» - «Մեռյալները հիշեցնում են» և «1939-1945») այն կրքոտ հիշեցում է ողջ մնացածներին<ref name=":1" />։ Պատմաբան Քրիստիան Փեթերսի խոսքով՝ հրեշտակը գերում է դիտորդին, սակայն արգելափակում է արագ նույնականացումը: Արվեստի ձգտման, լուրջ նախազգուշացման և քաղաքական ուղերձի համադրությունն է, որ այս հուշարձանն այդքան հատուկ է դարձնում: Արձանագրությունը «ներառել է և չի բացառել». այն պարզ է դարձրել, որ «1945 թվականն անհնար կլիներ առանց 1933 թվականի»<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=69 |oclc=49635253}}</ref>։ Քաղաքապետ Հայմերիխը և Մանհայմի քաղաքային խորհրդականները սկզբում կասկածամտորեն են վերաբերվել Մարկսի նախագծին, ինչը հետագայում տեղի է տվել հավանությանն ու հիացմունքին: Տեղական խորհրդականներից մեկը կարծել է, որ հրեշտակը կստեղծի մի հուշարձան, որը կլինի Մանհայմի խորհրդանիշը և լուրջ հիշեցում բնակչության համար գալիք դարերի ընթացքում: 1952 թվականի ապրիլին Մանհայմի վարչական կոմիտեն միաձայն կողմ է քվեարկել արվեստի գործի գնմանը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=68– |oclc=49635253}}</ref>։ Հրեշտակի 3 մետր բարձրությամբ արձանը ձուլվել է 1952 թվականի ամռանը Դյուսելդորֆից բրոնզաձույլ Շմեկեի կողմից, նոյեմբերի սկզբին այն տեղադրվել է 2 մետր բարձրությամբ ավազաքարե պատվանդանի վրա՝ B 4 քառակուսիում՝ [[Հիսուսի տաճար (Մանհայմ)|Հիսուսյան եկեղեցու]] կողքին<ref name=":1" />։ == Բացում == [[Պատկեր:Konrad Adenauer eröffnet Friedensengel E6.jpg|մինի|Ադենաուերի ելույթը բացման արարողության ժամանակ]] «Խաղաղության հրեշտակը» բացվել է 1952 թվականի նոյեմբերի 16-ին՝ Ազգային սգո օրը: Շուրջ 5000 այցելուների առջև քաղաքապետ Հայմերիխն անդրադարձել է Շիլլերի հրապարակի պատմական նշանակությանը՝ որպես քաղաքի «թերևս ամենապատկառելի հրապարակ», որտեղ նախապատերազմյան շրջանում գտնվել է [[Մանհայմի ազգային թատրոն]]ը՝ Շիլլերի «Ավազակները» պիեսի պրեմիերայի վայրը, որտեղ բանաստեղծը հակադրել է ազնիվ մարդկայնության իդեալը բռնակալությանը: Հայմերիխը ներկայացրել է Մանհայմում տեղակայված զոհված և անհետ կորած զինվորների, օդային հարձակումների հետևանքով սպանված քաղաքացիական անձանց և Մանհայմից տեղահանված հրեաների թվերը: Նա հիշատակել է Դիմադրության շարժման մարտիկներին, ինչպիսին է Լեխլայտերի խումբը, և հարգել է փախստականների ու տեղահանվածների հիշատակը, որոնք Մանհայմ էին եկել պատերազմի ավարտից հետո<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=72– |oclc=49635253}}</ref>։ Այնուհետև Դաշնային կանցլեր [[Կոնրադ Ադենաուեր]]ը հանդես է եկել կարճ, ընդհանուր ելույթով: Որից հետո ելույթ են ունեցել եպիսկոպոս Յուլիուս Բենդերը և Առաքելական պրոտոնոտար Վիլհելմ Ռայնհարդը՝ որպես Ֆրայբուրգի արքեպիսկոպոսի ներկայացուցիչներ, և ռաբբի Ռոբերտ Ռաֆայել Գեյսը: Նա իր ելույթը սկսել է պատմաբան Հանս-Յոախիմ Հիրշի հայտարարությամբ՝ «[[Հոլոքոստ]]ի իրականությունը տոնակատարության մեջ» ներառելով<ref>{{Cite book |last=Hirsch |first=Hans-Joachim |title="Ich habe Dich bei Deinem Namen gerufen" : die Gedenkskulptur für die jüdischen Opfer des Nationalsozialismus in Mannheim |date=2005 |publisher=Brandt |others=Kurz, Peter, 1962-, Kitzbihler, Jochen., Striffler, Helmut, 1927- |isbn=3926260653 |edition=1 Aufl |location=Mannheim |pages=72 |oclc=60613423}}</ref>։ <blockquote>«Այլ բան է, օրինակ, երբ մարդը մահանում է մարտում դեմ առ դեմ, այլ բան, երբ մահանում է օդային հարձակման ժամանակ, կամ երբ իր վախճանն է գտնում Արևելքի գազի խցիկներում: Եվ կա նաև տարբերություն, թե արդյոք մարդը կարող է մտածել ինչ-որ տեղ գտնվող գերեզմանի մասին, թե այս աշխարհում այլևս չկա մի գերեզման, ուր սիրող մտքերը կարող են ուխտագնացության գնալ»:— Երկրամասի ռաբբի Ռոբերտ Ռաֆայել Գեյս</blockquote> Արարողությանն ընդառաջ իրադարձություններում հակասություններ են առաջացել երկու կազմակերպիչների՝ քաղաքապետարանի և Գերմանիայի ռազմական գերեզմանների պահպանության միության (Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge) միջև: Ռազմական գերեզմանների պահպանության միությունը պնդել է առանձին հանրահավաք անցկացնել Մանհայմի կենտրոնական գերեզմանատանը: Քաղաքային վարչակազմը տպավորություն է ստեղծել, թե Միության համար «անհարմար» է եղել ռազմական գերեզմանների հիշատակման և քաղաքական զոհերի միջև կապը: Ռազմական գերեզմանների պահպանության միությանն ուղղված նամակում քաղաքապետ Հայմերիխը հայտարարել է, որ ինքը վաղուց անընդունելի է համարել այն փաստը, որ զոհերի տարբեր խմբերի հիշատակի օրերը «նշվում են տարբեր օրերի և տարբեր ասպեկտներով», սակայն չի կարողացել համոզել Միությանը փոխել իր կարծիքը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=72 |oclc=49635253}}</ref>։ == Հուշահամալիր == 1953 թվականին Ազգային սգո օրվա հիշատակումը տեղի է ունեցել ավելի փոքր ձևաչափով՝ «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ: Մինչ 1954 թվականի Հիշատակի օրը, զինվորական և վերադարձողների միավորումները հստակ հայտարարել են, որ չեն ցանկանում արարողության ժամանակ հիշատակվել հրեաների և Նացիոնալ-սոցիալիզմի այլ զոհերի հետ միասին: Երբ քաղաքային վարչակազմն իմացել են, որ զինվորական միավորումները մեծ արարողություն են պատրաստում գերեզմանատանը, չեղարկել է «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ նախատեսված միջոցառումը՝ բաժանումը չխորացնելու համար: Հաջորդ տարիներին հիշատակի արարողությունը, որն սկզբում կազմակերպել է միայն Միությունը, ստացել է ավելի ու ավելի ռազմական բնույթ: 1958 թվականից քաղաքապետարանը, Միությունը և Զինվորական միավորումների աշխատանքային համայնքը, որին պատկացել է Վաֆեն-ՍՍ-ի նախկին անդամների հարազատների փոխօգնության միությունը (HIAG), համատեղ հրավիրել են գերեզմանատանը կայանալիք միջոցառմանը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=74–78 |oclc=49635253}}</ref>։ Պատմաբան Քրիստիան Փեթերսի համար «ավելին է, քան պարզապես տհաճություն», որ Վաֆեն-ՍՍ-ի նախկին անդամները Մանհայմի բնակչությանը և դրանով իսկ նաև Հոլոքոստը վերապրածներին հրավիրել են միջոցառման, որտեղ հիշատակվել են նաև հալածանքների և դիմադրության զոհերը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=78 |oclc=49635253}}</ref>։ Պատերազմի ավարտի տասներորդ տարելիցին՝ 1955 թվականի մայիսի 7-ին, «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ տեղի է ունեցել «մտորումների ժամ», որին քաղաքապետ Հայմերիխը հրավիրած է եղել բողոքական աստվածաբան [[Հելմուտ Գոլվիտցեր|Հելմուտ Գոլվիտցերին]]: Մի քանի հազար մարդկանց առջև Գոլվիտցերը նախազգուշացրել է. «Հիշատակը պարտք է, նույնիսկ և հատկապես այն ժամանակ, երբ դա ցավեցնում է»: Գոլվիտցերի համար խաղաղության հրեշտակը կանգնած է եղել «մեր դեպի մոռացություն փախուստի դեմ, որով մենք ցանկանում ենք հետ շրջել տեղի ունեցածը»<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=192– |oclc=315891670}}</ref>։ 1954 թվականից ի վեր Ազգային սգո օրը ոչ պաշտոնական ծաղկեպսակ է դրվում «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ<ref name="Peters 2002 75">{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=75 |oclc=49635253}}</ref>։ 1983 թվականի մայիսին «Խաղաղության հրեշտակը» տեղափոխվել է ավելի քիչ ակնառու վայր՝ E 6 քառակուսիում՝ հիվանդանոցային եկեղեցու կողքին, քանի որ Շիլլերի հրապարակում նախատեսել է բնակելի շենքեր կառուցել<ref>{{Citation |title=Operation Goldesel |date=2018-12-03 |pages=31–33 |chapter=1. Juli 2017 Ist das Kunst? |publisher=De Gruyter |doi=10.1515/9783035617047-011 |isbn=9783035617047 |s2cid=239587332}}</ref>։ 1990-ականների տվյալների համաձայն՝ «Խաղաղության հրեշտակը» ծառայել է որպես մեկնարկային կամ վերջնական կետ խաղաղության շարժման կամ [[Հակաֆաշիզմ|հակաֆաշիստական]] կազմակերպությունների ակցիաների համար<ref>{{Cite book |last=Puvogel |first=Ulrike |title=Gedenkstätten für die Opfer des Nationalsozialismus : eine Dokumentation |date=1995 |publisher=Bundeszentrale für Politische Bildung |others=Stankowski, Martin, 1944-, Graf, Ursula, 1961- |isbn=3893312080 |edition=2 überarbeitete und erweiterte Auflage |location=Bonn |pages= |oclc=34247650}}</ref>։ 2008 թվականին Սեբաստիան Փարցերը նշել է, որ Հայմերիխը, լինելով նույնիսկ նացիոնալ-սոցիալիստների կողմից հալածված անձ, օժտված է եղել «այլ բնազդով», ինչն ակնհայտ է եղել, օրինակ, Մանհայմի հրեական համայնքի հետ նրա շփումներում: Քաղաքի կենտրոնում խաղաղության հրեշտակի հետ կապված կենտրոնական հիշատակի արարողության նրա հայեցակարգը չի հաջողվել իրականացնել<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=264 |oclc=315891670}}</ref>։ Հանս-Յոախիմ Հիրշի խոսքով՝ «Խաղաղության հրեշտակը» արդեն իսկ «կարևոր գործառույթ է ունեցել նացիստական դարաշրջանի սարսափները հիշատակելու գործում»՝ միայն իր նախկին ակնառու տեղադրության շնորհիվ: Բնակչության լայն շերտերին ինտեգրելու փորձը պետք է առնվազն մասամբ համարվի ձախողված»: Ոչ միայն հրեական համայնքը պետք է իրեն խաբված զգար հրեշտակի ընդհանուր նվիրումից, նշել է Հիրշը 2005 թվականին<ref>{{Cite book |last=Hirsch |first=Hans-Joachim |title="Ich habe Dich bei Deinem Namen gerufen" : die Gedenkskulptur für die jüdischen Opfer des Nationalsozialismus in Mannheim |date=2005 |publisher=Brandt |others=Kurz, Peter, 1962-, Kitzbihler, Jochen., Striffler, Helmut, 1927- |isbn=3926260653 |edition=1 Aufl |location=Mannheim |pages=72– |oclc=60613423}}</ref>։ Քրիստիան Փեթերսի կարծիքով՝ չափազանց շատ սպասելիքներ կային վերածննդի հույսի հետ, որը պետք է մարմնավորեր հրեշտակը: Հայմերիխի հայեցակարգը մի հակասություն միավորելու փորձ է եղել, որն իրականում հնարավոր չի եղել միավորել: Զինվորական և վերադարձողների միավորումների ի հայտ գալն ավելացրել է դժվարությունները ննջեցյալների հիշատակի նոր ավանդույթ հաստատելու գործում: «Զոհերի մասին խոսակցությունները, հալածվածների հատուկ դերի հանրային թեմատիզացումը խանգարեցին Նացիոնալ-սոցիալիզմի միլիոնավոր հետևորդներին գերմանական ժողովրդավարության մեջ ինտեգրելու գործընթացին», 2001 թվականին ասել է Փեթերսը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=73–77 |oclc=49635253}}</ref>։ Դեռևս 1954 թվականի նոյեմբերին Rhein-Neckar-Zeitung-ը տեսել է, որ «Խաղաղության հրեշտակը» «արժանանում է մտավոր մեկուսացման ճակատագրին. առանց համայնքի, որն ամեն տարի հավաքվում է դրա շուրջ, այն կանգնած է վակուումում՝ զուրկ միավորող գործառույթից»<ref name="Peters 2002 75" />։ Քաղաքապետ Հայմերիխը, իր պաշտոնավարման ավարտից կարճ ժամանակ առաջ՝ 1955 թվականի ամռանը, հուշարձանը համարվել է բնակչության գիտակցության մեջ դեռևս ամբողջովին չընկալված: Նա Հելմուտ Գոլվիտցերին ասել է, որ զինվորական միավորումները «տարբերություն են դնում հերոսների և զոհերի միջև և չեն ցանկանում, որ իրենց հերոսները հիշատակվեն զոհերի հետ միաժամանակ»<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=192 |oclc=315891670}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1" /> == Արտաքին հղումներ == * [https://www.mannheim.de/de/tourismus-entdecken/stadtgeschichte/stadtpunkte/lebendige-stadt-geschundene-stadt-moderne-grossstadt/friedensengel Friedensengel] Mannheim.de կայքում {{coord|49.48996|8.46215|type:landmark_region:DE|format=dms|display=title}} 0o1co8d5izsogmdfsoetkjb6fa92r40 10940401 10940397 2026-10-11T20:16:54Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10940401 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 1083718 10940281 9919341 2026-10-11T13:59:15Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ]], [[Կատեգորիա:Հեռուստատեսային պրոդյուսերներ]] 10940281 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}} '''Սթիվեն Ջեյմս Մերչանթ''' ({{lang-en|Stephen Merchant}}, {{ԱԾ}}), [[Մեծ Բրիտանիա (կղզի)|բրիտանացի]] սցենարիստ, ռադիոհաղորդավար, [[կոմիկ|հումորիստ]] և դերասան<ref>[https://www.nytimes.com/2014/11/23/fashion/stephen-merchant-when-hello-ladies-says-goodbye.html?_r=0 Stephen Merchant: When ‘Hello Ladies’ Says Goodbye]</ref>։ == Կենսագրություն == Ծնվել է [[Բրիստոլ]]ում բուժքույր Ջեյն Էլեն Գիբսի և ապահովագրական գործակալ Ռոնալդ Ջոն Մերչանտի ընտանիքում։ Ավարտել է Հենհեմի միջնակարգ դպրոցում։ 1993-1996 թվականը սովորել է [[Քովենտրի]]ի Ուորիքի համալսարանում, որտեղ կինոյի և գրականության բնագավառում ստացել է արվեստի բակալավրի աստիճան։ Հարաբերությունների մեջ է [[Ամերիկացիներ|ամերիկացի]] դերասանուհի Միրսի Մոնրոյի հետ<ref>[https://www.bustle.com/p/is-stephen-merchant-married-the-click-collect-star-says-he-hasnt-always-been-lucky-in-love-15546011 Is Stephen Merchant Married? The 'Click And Collect' Star Says He Hasn't Always Been Lucky In Love<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>։ == Կարիերա == 1998 թվականից զբաղվում է հեռուստասերիալների համար սցենարներ գրելով, որոնց թվում են «[[Օֆիս (հեռուստասերիալ, ԱՄՆ)|Օֆիս»]]-ը (2001-2003, 2005-2013)<ref>[http://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/theatre-features/11700874/stephen-merchant-interview-mentalists.html Stephen Merchant interview: 'I’ll probably get in trouble for saying this…']</ref>:, «Ետնաբեմի դերասաններ» (2005-2007), «Կյանքն այնքան կարճ է» (2011-2013), «Ռիկի Ջերվեյսի շոուն» (2010-2012), «Արի ծանոթանանք» (2013) ֆիլմերը և հեռուստասերիալները<ref>[https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2013/nov/02/stephen-merchant-interview Q&A: Stephen Merchant]</ref>։ === Ռեժիսոր, սցենարիստ և դերասան === {| class="wikitable sortable" style="margin-right: 0;" ! Տարի ! Անվանում ! Օրիգինալ անվանում ! width="55" | Ռեժիսոր ! width="55" | Սցենարիստ ! width="55" | Պրոդյուսեր ! Նշումներ |- |1998 |— |''The 11 O’Clock Show'' | |{{yes}} | |rowspan=6|հեռուստասերիալ |- |rowspan=2|1999 |Կոմեդիայի լաբորատորիա |''Comedy Lab'' | |{{yes}} (<small>1 эп.</small>) | |- |— |''See Hear'' |{{yes}} (<small>2 эп.</small>) | | |- |2000 |— |''Meet Ricky Gervais'' | |{{yes}} (<small>2 эп.</small>) | |- |2001-2003 |[[Օֆիս (հեռուստասերիալ, ԱՄՆ)|Օֆիս]] |''The Office'' |{{yes}} (<small>14 эп.</small>) |{{yes}} (<small>14 эп.</small>) | |- |2004 |— |''The Last Chancers'' |{{yes}} | | |- |2004 |— |''The Office Values: Microsoft UK Training with David Brent'' | |{{yes}} |{{yes}} |կարճամետրաժ ֆիլմ |- |2005 |[[Օֆիս (հեռուստասերիալ, ԱՄՆ)|Օֆիս]] |''Stromberg'' | |{{yes}} (<small>10 эп.</small>) | |rowspan=3|հեռուստասերիալ |- |2005-2007 | |''Extras'' |{{yes}} (<small>13 эп.</small>) |{{yes}} (<small>13 эп.</small>) |{{yes}} (<small>7 эп.</small>) |- |2005-2013 |[[Օֆիս (հեռուստասերիալ, ԱՄՆ)|Օֆիս]] |''The Office'' |{{yes}} (<small>1 эп.</small>) |{{yes}} (<small>188 эп.</small>) |{{yes}} (<small>179 эп.</small>) |- |2006 |[[Օֆիս (հեռուստասերիալ, ԱՄՆ)|Օֆիս]] |''Le bureau'' | |{{yes}} (<small>6 эп.</small>) | |մինի-սերիալ |- |2009 |— |''Comic Relief 2009'' | |{{yes}} | |հեռուստաֆիլմ |- |2010 |Համաչափության քաղաքը |''Cemetery Junction'' |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} | |- |2010-2011 |Պարզամիտը արտասահմանում |''An Idiot Abroad'' | | |{{yes}} |վավերագրական հեռուստասերիալ |- |2011 |— |''The Making of Life’s Too Short'' | |{{yes}} |{{yes}} |վավերագրական հեռուստաֆիլմ |- |2011 |Սթիվեն Մերչանթ։Բարև տիկնայք |''Stephen Merchant: Hello Ladies… Live!'' | |{{yes}} |{{yes}} |վավերագրական ֆիլմ |- |2011-2012 |Ռիկի Ջերվեյսի Շոուն |''The Ricky Gervais Show'' | |{{yes}} (<small>39 эп.</small>) |{{yes}} (<small>39 эп.</small>) |rowspan=7|հեռուստասերիալ |- |2011-2013 |Կյանքն այնքան կարճ է |''Life’s Too Short'' |{{yes}} (<small>8 эп.</small>) |{{yes}} (<small>8 эп.</small>) |{{yes}} (<small>8 эп.</small>) |- |2012-2013 |Կառավարում |''Kontoret'' | |{{yes}} (<small>18 эп.</small>) | |- |2013-2014 |Արի ծանոթանանք |''Hello Ladies'' |{{yes}} (<small>6 эп.</small>) |{{yes}} (<small>9 эп.</small>) |{{yes}} (<small>9 эп.</small>) |- |2015-2019 |Ֆոնոգրամաների մրցույթ |''Lip Sync Battle'' | | |{{yes}} (<small>95 эп.</small>) |- |2016-2020 |Երազների կորպորացիա |''Dream Corp LLC'' | | |{{yes}} (<small>30 эп.</small>) |- |2018-2019 |— |''Konttori'' | |{{yes}} (<small>26 эп.</small>) | |- |2019 |Մարտական ընտանիք |''Fighting with My Family'' |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} | |- |2019 |[[Օֆիս (հեռուստասերիալ, ԱՄՆ)|Օֆիս]] |''The Office'' | |{{yes}} (<small>1 эп.</small>) | |հեռուստասերիալ |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Մերչանթ, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:Բրիտանացի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի ռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի սցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի կինոռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Աուդիոգիրք կարդացողներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի անգլիացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Հեռուստատեսային պրոդյուսերներ]] 9bauhkfshwvqimukym0hvmvzb85nq36 0 1084001 10940424 9805470 2026-10-11T23:17:51Z Raippa-Valli 177348 File 10940424 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երաժիշտ | անուն = Քեյթ Բուշ | բնօրինակ_անուն = Kate Bush | պատկեր = Kate Bush at 1986 Comic Relief (cropped).png | նկարագրություն = Բուշը 1986 թվականին | Background = solo_singer | Ի ծնե անուն = Քեթրին Բուշ | Born = [[հուլիսի 28]], [[1958]]<br /> {{դրոշ|ՄԹ}} [[Բեքսլեյհիթ]], [[Կենտ (կոմսություն)|Կենտ]], [[Միացյալ Թագավորություն]] | Died = | Origin = {{UK}} | ժանր = [[Արտ փոփ]], [[Արտ ռոք]], [[Փոփ ռոք]] | մասնագիտություն = Երգչուհի, երգահան, երաժիշտ, պարուհի, պրոդյուսեր | գործունեության տարիներ = 1975—ներկա | գործիքներ = Վոկալ • Դաշնամուր • Սինթեզատոր | URL = [http://katebush.com katebush.com] }} [[File:Kate Bush 1978.jpg|upright|thumb|Bush (1978)]] '''Քեյթ Բուշ''' (անգլ.՝ Kate Bush, {{ԱԾ}}), անգլիացի [[երգչուհի]], [[երգահան]], [[երաժիշտ]], պարուհի և [[պրոդյուսեր]]։ 1978 թվականին, երբ դեռ 19 տարեկան էր, իր դեբյուտային սինգլով՝ [[Wuthering Heights]]-ով չորս շաբաթ շարունակ գլխավորեց [[UK Singles Chart]]-ը, դառնալով առաջին կին երաժիշտը Անգլիայում, ում ինքնուրույն գրված երգը գրավեց առաջին հորիզոնականը այդ հիթ-շքերթում<ref name=":0">{{Cite web |date=2010 թ․ մայիսի 13 |title=Kate Bush's only tour: pop concert or disappearing act? |url=http://www.theguardian.com/music/2010/may/13/kate-bush-only-tour-live |accessdate=2021 թ․ նոյեմբերի 28 |website=the Guardian |language=en}}</ref>։ Բուշի երգացանկից 25 սինգլ մտել են Անգլիայի թոփ 40 շքերթ, ներառյալ թոփ-10 հիթեր [[The Man with the Child in His Eyes]], [[Babooshka (song)|Babooshka]], [[Running Up That Hill]], [[Don't Give Up (Peter Gabriel and Kate Bush song)|Don't Give Up]] (դուետ [[Փիթեր Գեբրիել]]ի հետ) և [[King of the Mountain (Kate Bush song)|King of the Mountain]]։ Նրա բոլոր 10 ալբոմները գրավել են թոփ-10 հորիզոնականներ, ներառյալ համար մեկ դարձած [[Never for Ever]] (1980), [[Hounds of Love]] (1985) և [[The Whole Story]] (1986)։ Նա առաջին անգլիացի սոլո կին արտիստն էր, ով գրավեց առաջին հորիզոնականը Անգլիական ալբոմների շքերթում<ref name=":0" />։ Բուշը սկսել է ստեղծագործել 11 տարեկան հասակից։ Նա գրանցվեց [[EMI Records]]-ում, երբ [[Pink Floyd]]-ի կիթառիստ [[Դեյվիդ Գիլմոր]]ը նրան օգնեց ստեղծել իր առաջին դեմո երգը։ Բուշի դեբյուտային ալբոմը՝ [[The Kick Inside]], թողարկվեց 1978 թվականին։ Դրանից հետո Բուշը սկսեց ձեռք բերել գեղարվեստական ազատություն և 1982 թ.-ից սկսված սկսեց դառնալ իր բոլոր ալբոմների պրոդյուսերը։ Յոթերորդ ու ութերորդ ալբոմերի միջև ընկած ժամանակահատվածում՝ 1993 թ.-ից ([[The Red Shoes (album)|The Red Shoes]]) մինչև 2005 թ. ([[Aerial (album)|Aerial]]), Բուշը երաժշտությամբ չզբաղվեց։ Նա բեմ վերադարձավ 2014 թ.-ին ''Before the Dawn'' կոչվող համերգով, որը նրա առաջին շոուն էր 1979 թ.-ի ''The Tour of Life'' շրջագայությունից հետո։ Բուշի էկլեկտիկ և էքսպերիմենտալ երաժշտական ոճը, նրա երգերի յուրահատուկ բառերը, ինչպես նաև նրա գրական թեմաները ոգեշնչել են բազում արվեստագետների։ Նա նոմինացվել է 13 [[British Phonographic Industry]] մրցանակների, հաղթելով 1987 թ.-ին որպես լավագույն բրիտանացի կին արտիստ<ref>{{Cite web |date=2014 թ․ հոկտեմբերի 9 |title=Kate Bush |url=http://www.brits.co.uk/artist/kate-bush |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009070353/http://www.brits.co.uk/artist/kate-bush |archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 9 |accessdate=2021 թ․ նոյեմբերի 28 |website=web.archive.org}}</ref>, և նոմինացվել է երեք [[Գրեմմի]] մրցանակի։ 2002 թ.-ին արժանացավ Ivor Novello մրցանակին՝ բրիտանական երգարվեստի մեջ ակնառու ներդրման համար։ Բուշը 2013 թ.-ին ստացավ Բրիտանական կայսրության ամենագերազանց շքանշանը՝ իր բարձրագույն երաժշտության համար<ref>{{Cite web |title=Page 7 {{!}} Supplement 60367, 29 December 2012 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/60367/supplement/7 |accessdate=2021 թ․ նոյեմբերի 28 |website=www.thegazette.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=2012 թ․ դեկտեմբերի 29 |title=BBC News – New Year Honours 2013: At a glance |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-20860327 |website=BBC}}</ref>։ Երկու անգամ՝ 2018 և 2021 թթ., առաջադրվել է ներգրավվել [[Ռոքնռոլի փառքի սրահ]]ում<ref>{{Cite web |last=CNN |first=Lisa Respers France |title=Rock and Roll Hall of Fame 2018 nominees announced |url=https://www.cnn.com/2017/10/05/entertainment/rock-hall-fame-2018-nominees/index.html |accessdate=2021 թ․ նոյեմբերի 28 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nominees Announced for 2021 Induction {{!}} Rock & Roll Hall of Fame |url=https://www.rockhall.com/nominees-announced-2021-induction |accessdate=2021 թ․ նոյեմբերի 28 |website=www.rockhall.com}}</ref>։ == Սկավառակագրություն == * ''[[The Kick Inside]]'' (1978) * ''[[Lionheart]]'' (1978) * ''[[Never for Ever]]'' (1980) * ''[[The Dreaming]]'' (1982) * ''[[Hounds of Love]]'' (1985) * ''[[The Sensual World]]'' (1989) * ''[[The Red Shoes]]'' (1993) * ''[[Aerial]]'' (2005) * ''[[Director's Cut]]'' (2011) * ''[[50 Words for Snow]]'' (2011) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Բուշ, Քեյթ}} [[Կատեգորիա:Անգլիացի դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի երգիչ-երգահաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի կիթառահարներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի ռոք երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի պրոդյուսերներ]] 795dzdn8u7py21g2q9zf4f86eqonan7 0 1089355 10940321 10759805 2026-10-11T15:45:57Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլիստներ]] 10940321 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ}} '''Օլիվեր Բաուման''' ({{lang-de|Oliver Baumann}}, {{ԱԾ}}), գերմանացի ֆուտբոլիստ «[[Հոֆենհայմ (ֆուտբոլային ակումբ)|Հոֆենհայմ]]» ակումբի [[դարպասապահ]]։ == Ակումբային կարիերա == Օլիվերն իր կարիերան սկսել է «Բադ Կրոցինգեն» պատանեկան թիմում։ 2002 թվականին միացել է «Ֆրայբուրգ ՖԱ»–ին։ «[[Ֆրայբուրգ ՖԱ|Ֆրայբուրգ]]» երիտասարդական ակումբի կազմում դարձել է Գերմանիայի առաջնություն 2007/08–ի չեմպիոն, իսկ հաջորդ մրցաշրջանում շահել է Գերմանիայի երիտասարդական գավաթը։ 2009 թվականի օգոստոսի 8–ին Օլիվերը «[[Շտուտգարտեր Կիկերս ՖԱ|Շտուտգարտեր Կիկերս]]»–ի դեմ խաղում նորամուտ է ունեցել ֆրայբուրգցիների երկրորդ թիմի կազմում<ref>[http://www.transfermarkt.de/en/sc-freiburg-ii-stuttgarter-kickers/index/spielbericht_960947.html «Фрайбург» II — «Штутгартер Кикерс» 0:0]</ref>։ Բաումանը հաջող հանդիպումներ է անցկացրել՝ բաց չթողնելով ոչ մի մրցախաղ։ 2009/10 մրցաշրջանում խաղացել է ևս 19 խաղ, բաց է թողել 25 գնդակ։ 2010 թվականի մայիսի 8–ին Օլիվերը նորամուտ է ունեցել [[Բունդեսլիգա]]յում՝ Դորմունդի «[[Բորուսիա Դորտմունդ|Բորուսիա]]»–ի դեմ վերջին մրցախաղում<ref>[http://www.transfermarkt.de/en/sc-freiburg-borussia-dortmund/index/spielbericht_959302.html «Фрайбург» — «Боруссия» Д 3:1]</ref>։ Չնայած Բաումանի բաց թողած մեկ գնդակին, «Ֆրայբուրգ»–ը հաղթանակ է տարել 3։1 հաշվով։ 2010/11 խաղաշրջանում դարձել է «Ֆրայբուրգ»–ի հիմնական դարպասապահ՝ անցկացնելով 30 խաղ Բունդեսլիգայում, որոնցից 8–ը «զրո հաշվով»՝ բաց թողնելով 42 գնդակ<ref>http://www.transfermarkt.co.uk/en/Oliver%20Baumann/leistungsdaten/spieler_55089_2010.html#L1</ref>։ «Սանկտ–Պաուլի» դեմ 18–րդ տուրի խաղում Բաումանը գոլային փոխանցում է կատարել [[Պապիս Սիսե]]ին, որը թույլ է տվել հավասարեցնել հաշիվը<ref>[http://www.transfermarkt.co.uk/en/fc-st-pauli-sc-freiburg/index/spielbericht_1030117.html «Санкт-Паули» — «Фрайбург» 2:2]</ref>։ 2010 թվականի հունիսի 10–ին դարպասապահը երկարացրել է պայմանագիրը «Ֆրայբուրգ»–ի հետ մինչև 2014 թվական։ Հաջորդ երկու մրցաշրջանում Օլիվերը Բունդեսլիգայում անցկացրել է 67 խաղ, որոնցից 22–ում կարողացել է անառիկ պահել իր դարպասները։ 2011 թվականի ամռանը Բաումանը երկարացրել է պայմանագիրը ևս 1 տարով՝ մինչև 2015 թվականի ամառ։ 2013 թվականի սեպտեմբերի 19–ին Եվրոպայի Լիգայի խմբային փուլի խաղում Օլիվերը նորամուտ է ունեցել եվրոգավաթում<ref>[http://www.transfermarkt.de/en/sc-freiburg-fc-slovan-liberec/index/spielbericht_2367221.html «Фрайбург» — «Слован» 2:2]</ref>։ 2013 թվականի հոկտեմբերի 27–ին «Համբուրգ ՖԱ»–ի դեմ խաղում «Ֆրայբուրգ»–ը պարտվել է 0։3 հաշվով և բաց թողնված 3 գոլերի մեղավորն եղել է Բաումանը, որը թույլ է տվել կոպիտ սխալներ<ref>[http://www.insideworldsoccer.com/2013/10/goalkeeper-oliver-baumann-blunders-freiburg-hamburg.html Freiburg goalkeeper responsible for ALL THREE Hamburg goals]</ref>։ 2014 թվականի մայիսի 14–ին Բաումանը վերադարձել է «Հոֆենհայմ»՝ ստորագրելով պայմանագիր մինչև 2018 թվական<ref>{{Cite web |title=Baumann wechselt zu 1899 |url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2013/1899-hoffenheim---neuzugang---oliver-baumann.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514183914/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2013/1899-hoffenheim---neuzugang---oliver-baumann.php |archive-date=2014 թ․ մայիսի 14 |accessdate=2022 թ․ մարտի 13}}</ref>։ == Կարիերա հավաքականում == 2008 թվականին Օլիվերը անցկացրել է մեկ մրցախաղ Գերմանիայի մինչև 18 տարեկանների պատանեկան հավաքականի կազմում՝ Իռլանդիայի հասակակիցների դեմ խաղում<ref>[http://www.transfermarkt.de/en/deutschland-u18-irland-u18/index/spielbericht_2320837.html Германия (до 18) — Ирландия (до 18) 2:3]</ref>։ 2008–2010 թվականներին, անցկացնելով 7 խաղ մինչև 19 տարեկանների հավաքականում և 2 մրցախաղ՝ մինչև 20 տարեկանների հավաքականում, Օլիվերը 2010 թվականից սկսել է հանդես գալ երիտասարդական թիմում։ 2013 թվականի մայիսի 28–ին հայտարարվել է, որ Բաումանը ընդգրկվել է երիտասարդական հավաքականի կազմում՝ [[Իսրայել]]ում կայանալիք Եվրոպայի 2013 թվականի երիտասարդական առաջնությանը մասնակցելու համար<ref>{{Cite web |title=Adrions Aufgebot für Israel steht |url=http://wap.sport1.de/NewsView.aspx?id=490327 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103121828/http://wap.sport1.de/NewsView.aspx?id=490327 |archive-date=2014 թ․ նոյեմբերի 3 |accessdate=2022 թ․ մարտի 13}}</ref>։ Օլիվերը [[Ռուսաստանի ֆուտբոլի երիտասարդական հավաքական|Ռուսաստանի հավաքական]]ի դեմ անցկացրել է խմբային փուլի երրորդ տուրի միայն մեկ հանդիպում<ref>[http://www.transfermarkt.de/en/russland-u21-deutschland-u21/index/spielbericht_2281998.html Россия (мол.) — Германия (мол.) 1:2]</ref>։ Չնայած 2։1 հաշվով հաղթանակին, գերմանացիները դուրս են մնացել չեմպիոնության համար պայքարից։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.fussballdaten.de/spieler/baumannoliver/2014/ Профиль на сайте ''Fussballdaten.de''] {{ref-de}} * [http://www.worldfootball.net/player_summary/oliver-baumann/ Профиль на сайте ''Worldfootball.net''] {{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Բաուման, Օլիվեր}} [[Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Հոֆենհայմի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ]] [[Կատեգորիա:Ֆրայբուրգի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2024-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:2026 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլիստներ]] dnft2ucvcaxlwiajf5v24nf4pnj3guo 0 1096738 10940267 10935495 2026-10-11T13:28:15Z Norik Hergnyan 167690 /* Բեմադրություններ */ 10940267 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ ռեժիսոր}} '''Գրիգոր Խաչատրյան''' ({{ԱԾ}}), հայ դերասան, ռեժիսոր։ == Կենսագրություն == 1992 թվականին ավարտել է Անդրեյ Սախարովի անվան 69 միջնակարգ դպրոցը։ Այնուհետև ավարտել է թիվ 14 գեղարվեստի պետական ուսումնարանը՝ ստանալով հախճապակու վրա նկարիչ – կատարողի որակավորում։ 1994-1996 թվականներին ծառայել է հայոց բանակում։ 2003 թվականին ավարտել է [[Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտ]]ը՝ դրամատիկ թատրոնի ռեժիսոր / [[Արմեն Խանդիկյան]]ի արվեստանոց/։ 1998 թվականից մինչև օրս աշխատում է [[Հրաչյա Ղափլանյանի անվան դրամատիկական թատրոն]]ը՝ որպես դերասան, իսկ 2004 թվականից նաև որպես ռեժիսոր։ ԵԹԿՊԻ դրամատիկ թատրոնի դերասան բաժնում, որպես /Ա. Խանդիկյանի արվեստանոց/ ասիստենտ բեմադրել է՝ Մ. Մակդոնախ՝ «Բարձ - Մարդը», Էսքիլես՝ «Քոեփորներ», Ու. Շեքսպիր՝ «Տասներկուերորդ գիշեր», Է. Վոլոդարսկի՝ «Սրիկա» ներկայացումները։ ԵԹԿՊԻ դրամատիկ թատրոնի դերասան բաժնի կուրսի ղեկավար բեմադրել է՝ Ու.Շեքսպիր՝ «Օթելլո», Ռ. Բելեցկի՝ «Թույն», Էվրիպիդես՝ «Բաքոսուհիներ» ներկայացումները։ Կազմակերպել և բեմադրել է մի շարք միջոցառումներ՝ Վարդգես Պետրոսյան - 80, Երվանդ Երզնկյան 70, Էվելինա Շահիրյան - 75, Ավետ Տերտերյան, ՊՆ Գորիս - 2020, Հունիսի 1 /Երեխաների պաշտպանության միջազգային օր/ - 2019, ARTSAKH WINE FEST – 2018, 2019, ԱԻՆ – 22, 23, 24-ամյակներ, Զարուհի Բաբայան՝ «Զինվորի կողքին»-2013, FPWC – 2013, 2014, 2016, «Թատրոն X» – 2011, Կիմ Արզումանյան-80, Վիկտոր Համբարձումյանի անվան միջազգային մրցանակ /2010, 2012, 2018/, Դանիել Վարուժան – 125, «Արտավազդ» ամենամյա թատերական մրցանակաբաշխություն /2010, 2017, 2018/, «Զարթոնք» երաժիշտ-կատարողների մրցույթ-փառատոն, /2009/, ՆԳՆ 8,9 – ամյակ, /2009, 2010/, «PERNOD - RIKARD» /2008/, «JUDO» Առաջնության բացում /2007/, «Սեր և շուշաններ» Շուշան Պետրոսյանի մենահամերգ, /2004/։ Նկարահանել է «Սահմանապահ գյուղեր» վավերագրական 16 մասանի ֆիլմաշարը։ Ամուսնացած է<ref>Նորայր Ադալյան, Վան Արյան, Դրամատիկականի կես դարը, Վան Արյան հրատարակչություն, Երևան, 2019</ref><ref>Լևոն Մութաֆյան, Երևանի դրամատիկական թատրոն, Վան Արյան հրատարակչություն, Երևան, 2007</ref><ref>{{Cite web |title=Գրիգոր Խաչատրյան |url=https://ydt.am/hy/name-item/grigor-khachatryan/ |website=Երևանի Դրամատիկական Թատրոն |access-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218235633/https://ydt.am/hy/name-item/grigor-khachatryan/ |archive-date=2023-02-18 |url-status=dead}}</ref>։ == Դերեր թատրոնում == {{Սյուն}} * Ու.Շեքսպիր «Ռոմեո և Ջուլիետ» Ռոմեո * Կ. Գոցցի «Ագռավը» Ջեննարո * Ու․ Շեքսպիր «Մակբեթ» Մալկոլմ * Հ. Մաթևոսյան «Չեզոք Գոտի» Աբել * Գ. Ֆիգեյրեդու «Դոն Ժուան» Դոն Ժուան * Ու․ Շեքսպիր «Համլետ» Լաերտ * Ու․ Շեքսպիր «Հուլիոս Կեսար» Կասսիոս * Ս. Ստրատիև «Ավտոբուս» Վիրտուոզ * Պ․ Զեյթունցյան «Փարիզյան դատավճիռ» Վազգեն Սիսլյան {{Սյունակ ավարտ}} == Բեմադրություններ == {{Սյուն}} * Ա. Էքզյուպերի «Փոքրիկ իշխանը», ԵԴԹ * Ու. Շեքսպիր «Համլետ», ԵԴԹ * Վ․ Ժելեզնիկով «Չուչել», ԵԴԹ * Ռ․Հաուդն «Գանգսթեր Մաքը», ԵԴԹ * «Սասունցիների պարը» մոդեռն բալետ * Ֆ.Գ. Լորկա «Արյունոտ հարսանիք, ԵԴԹ * Պ. Օ. Կ. դը Բոմարշե «Ֆիգարոյի ամուսնությունը», ԵԴԹ * «Մեր խոստումը» մոդեռն բալետ * «Ամեն» մոդեռն բալետ * Ն. Գոգոլ «Խելագարի հիշատակարանը», ԵԴԹ * Ֆ. Դոստոևսկի «Անկոչ Աննան», ԵԴԹ * Ռ.Կալինոսկի «Հրեշը լուսնի վրա», Մհեր Մկրտչյան արտիստական թատրոն * «Հոգիս…» մոդեռն բալետ, Նյու Յորք * «Հավերժություն» մոդեռն բալետ, Մարսել * Եվրիպիդես «Մեդեա» ԵԴԹ, փոքր բեմ * «Ուր է, մահ, հաղթությունը քո…» պլաստիկ դրամա, ԵԴԹ * Ու. Շեքսպիր «12-րդ գիշեր կամ Սիրուց եմ մեռնում…», ԵԴԹ * Ռ. Կալինոսկի «Հիշիր… Ապրիր…», Մոսկվա Վ. Վիսոցկու անվան Կենտրոն * Մ. Մակդոնախ «Բարձ մարդը», ԵԴԹ փոքր բեմ * Ռ. Հաուդն «Շքեղ հարսանիք», Մհեր Մկրտչյան արտիստական թատրոն * Ռ. Կունի «Խորհրդականը, սիրուհին և… դիակը», ԵԴԹ * Է. դը Ֆիլիպպո «Կատակերգության արվեստը, Մհեր Մկրտչյան արտիստական թատրոն * Խ. Խ. Ա. Միլիան «Ցիանակալիում... կաթով, կամ առանց կաթի», ԵԴԹ * Վ. Սիգարև «Արնախումի ընտանիքը», ԵԴԹ * Վ. Սիգարև «fantomային ցավեր» * Խ. Բոյչև «Գնդապետ - թռչունը», ԵԴԹ * Կ. Ֆրեշետ «Ժանը և Բեատրիսը», Մհեր Մկրտչյան արտիստական թատրոն * Ա. Սլապովսկի «Վերջին դասը», ԵԴԹ * Վ. Ալեն «Մահը», Փոքր թատրոն {{Սյունակ ավարտ}} == Մանկական ներկայացումններ == {{Սյուն}} * «Արքայադուստրը և Վիշապը», ԵԴԹ * «Ջրահարսը», ԵԴԹ * «Արքայադուստեր սխրանքը», ԵԴԹ * «Արքայադուստրն ու ճագարիկը», ԵԴԹ * «Քնած գեղեցկուհին», ԵԴԹ * «Կախարդական մատանին», ԵԴԹ * «Արքայադստեր համբույրը», ԵԴԹ * «Ճշմարիտ արքայադուստրը», ԵԴԹ * «Թզուկի հեքիաթը», ԵԴԹ * «Բժիշկ Այբոլիտը», Պետական տիկնիկային թատրոն {{Սյունակ ավարտ}} == Պարգևներ == {{Սյուն}} * 2020 [[ Հայաստանի վաստակավոր արտիստ ]] * 2015 ՀԹԳՄ Արտավազդ մրցանակ * 2014 ՀԹԳՄ Արտավազդ մրցանակ * 2008 ՀԹԳՄ Արտավազդ մրցանակ * 2007 ՀԹԳՄ Արտավազդ մրցանակ {{Սյունակ ավարտ}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *[https://web.archive.org/web/20240701080059/https://zarkfoundation.com/library/%D5%A3%D6%80%D5%AB%D5%A3%D5%B8%D6%80-%D5%AD%D5%A1%D5%B9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ Գրիգոր Խաչատրյանը zarkfoundation.com֊ում] {{DEFAULTSORT:Խաչատրյան, Գրիգոր}} [[Կատեգորիա:Հայ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հայ թատերական ռեժիսորներ]] 754dsfpula031bv0bkngplqz3lk0r2b 10940270 10940267 2026-10-11T13:37:07Z Norik Hergnyan 167690 /* Բեմադրություններ */ 10940270 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ ռեժիսոր}} '''Գրիգոր Խաչատրյան''' ({{ԱԾ}}), հայ դերասան, ռեժիսոր։ == Կենսագրություն == 1992 թվականին ավարտել է Անդրեյ Սախարովի անվան 69 միջնակարգ դպրոցը։ Այնուհետև ավարտել է թիվ 14 գեղարվեստի պետական ուսումնարանը՝ ստանալով հախճապակու վրա նկարիչ – կատարողի որակավորում։ 1994-1996 թվականներին ծառայել է հայոց բանակում։ 2003 թվականին ավարտել է [[Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտ]]ը՝ դրամատիկ թատրոնի ռեժիսոր / [[Արմեն Խանդիկյան]]ի արվեստանոց/։ 1998 թվականից մինչև օրս աշխատում է [[Հրաչյա Ղափլանյանի անվան դրամատիկական թատրոն]]ը՝ որպես դերասան, իսկ 2004 թվականից նաև որպես ռեժիսոր։ ԵԹԿՊԻ դրամատիկ թատրոնի դերասան բաժնում, որպես /Ա. Խանդիկյանի արվեստանոց/ ասիստենտ բեմադրել է՝ Մ. Մակդոնախ՝ «Բարձ - Մարդը», Էսքիլես՝ «Քոեփորներ», Ու. Շեքսպիր՝ «Տասներկուերորդ գիշեր», Է. Վոլոդարսկի՝ «Սրիկա» ներկայացումները։ ԵԹԿՊԻ դրամատիկ թատրոնի դերասան բաժնի կուրսի ղեկավար բեմադրել է՝ Ու.Շեքսպիր՝ «Օթելլո», Ռ. Բելեցկի՝ «Թույն», Էվրիպիդես՝ «Բաքոսուհիներ» ներկայացումները։ Կազմակերպել և բեմադրել է մի շարք միջոցառումներ՝ Վարդգես Պետրոսյան - 80, Երվանդ Երզնկյան 70, Էվելինա Շահիրյան - 75, Ավետ Տերտերյան, ՊՆ Գորիս - 2020, Հունիսի 1 /Երեխաների պաշտպանության միջազգային օր/ - 2019, ARTSAKH WINE FEST – 2018, 2019, ԱԻՆ – 22, 23, 24-ամյակներ, Զարուհի Բաբայան՝ «Զինվորի կողքին»-2013, FPWC – 2013, 2014, 2016, «Թատրոն X» – 2011, Կիմ Արզումանյան-80, Վիկտոր Համբարձումյանի անվան միջազգային մրցանակ /2010, 2012, 2018/, Դանիել Վարուժան – 125, «Արտավազդ» ամենամյա թատերական մրցանակաբաշխություն /2010, 2017, 2018/, «Զարթոնք» երաժիշտ-կատարողների մրցույթ-փառատոն, /2009/, ՆԳՆ 8,9 – ամյակ, /2009, 2010/, «PERNOD - RIKARD» /2008/, «JUDO» Առաջնության բացում /2007/, «Սեր և շուշաններ» Շուշան Պետրոսյանի մենահամերգ, /2004/։ Նկարահանել է «Սահմանապահ գյուղեր» վավերագրական 16 մասանի ֆիլմաշարը։ Ամուսնացած է<ref>Նորայր Ադալյան, Վան Արյան, Դրամատիկականի կես դարը, Վան Արյան հրատարակչություն, Երևան, 2019</ref><ref>Լևոն Մութաֆյան, Երևանի դրամատիկական թատրոն, Վան Արյան հրատարակչություն, Երևան, 2007</ref><ref>{{Cite web |title=Գրիգոր Խաչատրյան |url=https://ydt.am/hy/name-item/grigor-khachatryan/ |website=Երևանի Դրամատիկական Թատրոն |access-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218235633/https://ydt.am/hy/name-item/grigor-khachatryan/ |archive-date=2023-02-18 |url-status=dead}}</ref>։ == Դերեր թատրոնում == {{Սյուն}} * Ու.Շեքսպիր «Ռոմեո և Ջուլիետ» Ռոմեո * Կ. Գոցցի «Ագռավը» Ջեննարո * Ու․ Շեքսպիր «Մակբեթ» Մալկոլմ * Հ. Մաթևոսյան «Չեզոք Գոտի» Աբել * Գ. Ֆիգեյրեդու «Դոն Ժուան» Դոն Ժուան * Ու․ Շեքսպիր «Համլետ» Լաերտ * Ու․ Շեքսպիր «Հուլիոս Կեսար» Կասսիոս * Ս. Ստրատիև «Ավտոբուս» Վիրտուոզ * Պ․ Զեյթունցյան «Փարիզյան դատավճիռ» Վազգեն Սիսլյան {{Սյունակ ավարտ}} == Բեմադրություններ == {{Սյուն}} * Ա. Էքզյուպերի «Փոքրիկ իշխանը», հեքիթ մեկ գործողությամբ, 26.12.2025թ. ԵԴԹ * Ու. Շեքսպիր «Համլետ», ողբերգություն 2 գործողությամբ, 22.06.2024թ. ԵԴԹ * Վ․ Ժելեզնիկով «Չուչել», պիես 2 գործողությամբ, 06.05.2022թ. ԵԴԹ * Ռ․Հաուդն «Գանգսթեր Մաքը», կատակերգություն 2 գործողությամբ, 12.10.2019թ. ԵԴԹ * «Սասունցիների պարը» մոդեռն բալետ * Ֆ.Գ. Լորկա «Արյունոտ հարսանիք, ԵԴԹ * Պ. Օ. Կ. դը Բոմարշե «Ֆիգարոյի ամուսնությունը», կատակերգություն 2 գործողությամբ, 17.11.2017թ. ԵԴԹ * «Մեր խոստումը» մոդեռն բալետ * «Ամեն» մոդեռն բալետ * Ն. Գոգոլ «Խելագարի հիշատակարանը», ԵԴԹ * Ֆ. Դոստոևսկի «Անկոչ Աննան», ԵԴԹ * Ռ.Կալինոսկի «Հրեշը լուսնի վրա», Մհեր Մկրտչյան արտիստական թատրոն * «Հոգիս…» մոդեռն բալետ, Նյու Յորք * «Հավերժություն» մոդեռն բալետ, Մարսել * Եվրիպիդես «Մեդեա» ԵԴԹ, փոքր բեմ * «Ուր է, մահ, հաղթությունը քո…» պլաստիկ դրամա, ԵԴԹ * Ու. Շեքսպիր «12-րդ գիշեր կամ Սիրուց եմ մեռնում…», ԵԴԹ * Ռ. Կալինոսկի «Հիշիր… Ապրիր…», Մոսկվա Վ. Վիսոցկու անվան Կենտրոն * Մ. Մակդոնախ «Բարձ մարդը», ԵԴԹ փոքր բեմ * Ռ. Հաուդն «Շքեղ հարսանիք», Մհեր Մկրտչյան արտիստական թատրոն * Ռ. Կունի «Խորհրդականը, սիրուհին և… դիակը», ԵԴԹ * Է. դը Ֆիլիպպո «Կատակերգության արվեստը, Մհեր Մկրտչյան արտիստական թատրոն * Խ. Խ. Ա. Միլիան «Ցիանակալիում... կաթով, կամ առանց կաթի», ԵԴԹ * Վ. Սիգարև «Արնախումի ընտանիքը», ԵԴԹ * Վ. Սիգարև «fantomային ցավեր» * Խ. Բոյչև «Գնդապետ - թռչունը», ԵԴԹ * Կ. Ֆրեշետ «Ժանը և Բեատրիսը», Մհեր Մկրտչյան արտիստական թատրոն * Ա. Սլապովսկի «Վերջին դասը», ԵԴԹ * Վ. Ալեն «Մահը», Փոքր թատրոն {{Սյունակ ավարտ}} == Մանկական ներկայացումններ == {{Սյուն}} * «Արքայադուստրը և Վիշապը», ԵԴԹ * «Ջրահարսը», ԵԴԹ * «Արքայադուստեր սխրանքը», ԵԴԹ * «Արքայադուստրն ու ճագարիկը», ԵԴԹ * «Քնած գեղեցկուհին», ԵԴԹ * «Կախարդական մատանին», ԵԴԹ * «Արքայադստեր համբույրը», ԵԴԹ * «Ճշմարիտ արքայադուստրը», ԵԴԹ * «Թզուկի հեքիաթը», ԵԴԹ * «Բժիշկ Այբոլիտը», Պետական տիկնիկային թատրոն {{Սյունակ ավարտ}} == Պարգևներ == {{Սյուն}} * 2020 [[ Հայաստանի վաստակավոր արտիստ ]] * 2015 ՀԹԳՄ Արտավազդ մրցանակ * 2014 ՀԹԳՄ Արտավազդ մրցանակ * 2008 ՀԹԳՄ Արտավազդ մրցանակ * 2007 ՀԹԳՄ Արտավազդ մրցանակ {{Սյունակ ավարտ}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *[https://web.archive.org/web/20240701080059/https://zarkfoundation.com/library/%D5%A3%D6%80%D5%AB%D5%A3%D5%B8%D6%80-%D5%AD%D5%A1%D5%B9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ Գրիգոր Խաչատրյանը zarkfoundation.com֊ում] {{DEFAULTSORT:Խաչատրյան, Գրիգոր}} [[Կատեգորիա:Հայ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հայ թատերական ռեժիսորներ]] a0mu3j0pk4h3pcp4xcb663hbvljh2bs 10940275 10940270 2026-10-11T13:52:05Z Norik Hergnyan 167690 /* Բեմադրություններ */ 10940275 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ ռեժիսոր}} '''Գրիգոր Խաչատրյան''' ({{ԱԾ}}), հայ դերասան, ռեժիսոր։ == Կենսագրություն == 1992 թվականին ավարտել է Անդրեյ Սախարովի անվան 69 միջնակարգ դպրոցը։ Այնուհետև ավարտել է թիվ 14 գեղարվեստի պետական ուսումնարանը՝ ստանալով հախճապակու վրա նկարիչ – կատարողի որակավորում։ 1994-1996 թվականներին ծառայել է հայոց բանակում։ 2003 թվականին ավարտել է [[Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտ]]ը՝ դրամատիկ թատրոնի ռեժիսոր / [[Արմեն Խանդիկյան]]ի արվեստանոց/։ 1998 թվականից մինչև օրս աշխատում է [[Հրաչյա Ղափլանյանի անվան դրամատիկական թատրոն]]ը՝ որպես դերասան, իսկ 2004 թվականից նաև որպես ռեժիսոր։ ԵԹԿՊԻ դրամատիկ թատրոնի դերասան բաժնում, որպես /Ա. Խանդիկյանի արվեստանոց/ ասիստենտ բեմադրել է՝ Մ. Մակդոնախ՝ «Բարձ - Մարդը», Էսքիլես՝ «Քոեփորներ», Ու. Շեքսպիր՝ «Տասներկուերորդ գիշեր», Է. Վոլոդարսկի՝ «Սրիկա» ներկայացումները։ ԵԹԿՊԻ դրամատիկ թատրոնի դերասան բաժնի կուրսի ղեկավար բեմադրել է՝ Ու.Շեքսպիր՝ «Օթելլո», Ռ. Բելեցկի՝ «Թույն», Էվրիպիդես՝ «Բաքոսուհիներ» ներկայացումները։ Կազմակերպել և բեմադրել է մի շարք միջոցառումներ՝ Վարդգես Պետրոսյան - 80, Երվանդ Երզնկյան 70, Էվելինա Շահիրյան - 75, Ավետ Տերտերյան, ՊՆ Գորիս - 2020, Հունիսի 1 /Երեխաների պաշտպանության միջազգային օր/ - 2019, ARTSAKH WINE FEST – 2018, 2019, ԱԻՆ – 22, 23, 24-ամյակներ, Զարուհի Բաբայան՝ «Զինվորի կողքին»-2013, FPWC – 2013, 2014, 2016, «Թատրոն X» – 2011, Կիմ Արզումանյան-80, Վիկտոր Համբարձումյանի անվան միջազգային մրցանակ /2010, 2012, 2018/, Դանիել Վարուժան – 125, «Արտավազդ» ամենամյա թատերական մրցանակաբաշխություն /2010, 2017, 2018/, «Զարթոնք» երաժիշտ-կատարողների մրցույթ-փառատոն, /2009/, ՆԳՆ 8,9 – ամյակ, /2009, 2010/, «PERNOD - RIKARD» /2008/, «JUDO» Առաջնության բացում /2007/, «Սեր և շուշաններ» Շուշան Պետրոսյանի մենահամերգ, /2004/։ Նկարահանել է «Սահմանապահ գյուղեր» վավերագրական 16 մասանի ֆիլմաշարը։ Ամուսնացած է<ref>Նորայր Ադալյան, Վան Արյան, Դրամատիկականի կես դարը, Վան Արյան հրատարակչություն, Երևան, 2019</ref><ref>Լևոն Մութաֆյան, Երևանի դրամատիկական թատրոն, Վան Արյան հրատարակչություն, Երևան, 2007</ref><ref>{{Cite web |title=Գրիգոր Խաչատրյան |url=https://ydt.am/hy/name-item/grigor-khachatryan/ |website=Երևանի Դրամատիկական Թատրոն |access-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218235633/https://ydt.am/hy/name-item/grigor-khachatryan/ |archive-date=2023-02-18 |url-status=dead}}</ref>։ == Դերեր թատրոնում == {{Սյուն}} * Ու.Շեքսպիր «Ռոմեո և Ջուլիետ» Ռոմեո * Կ. Գոցցի «Ագռավը» Ջեննարո * Ու․ Շեքսպիր «Մակբեթ» Մալկոլմ * Հ. Մաթևոսյան «Չեզոք Գոտի» Աբել * Գ. Ֆիգեյրեդու «Դոն Ժուան» Դոն Ժուան * Ու․ Շեքսպիր «Համլետ» Լաերտ * Ու․ Շեքսպիր «Հուլիոս Կեսար» Կասսիոս * Ս. Ստրատիև «Ավտոբուս» Վիրտուոզ * Պ․ Զեյթունցյան «Փարիզյան դատավճիռ» Վազգեն Սիսլյան {{Սյունակ ավարտ}} == Բեմադրություններ == {{Սյուն}} * Ա. Էքզյուպերի «Փոքրիկ իշխանը», հեքիթ մեկ գործողությամբ, 26.12.2025թ. ԵԴԹ * Ու. Շեքսպիր «Համլետ», ողբերգություն 2 գործողությամբ, 22.06.2024թ. ԵԴԹ * Վ․ Ժելեզնիկով «Չուչել», պիես 2 գործողությամբ, 06.05.2022թ. ԵԴԹ * Ռ․Հաուդն «Գանգսթեր Մաքը», կատակերգություն 2 գործողությամբ, 12.10.2019թ. ԵԴԹ * «Սասունցիների պարը» մոդեռն բալետ * Ֆ.Գ. Լորկա «Արյունոտ հարսանիք, ԵԴԹ * Պ. Օ. Կ. դը Բոմարշե «Ֆիգարոյի ամուսնությունը», կատակերգություն 2 գործողությամբ, 17.11.2017թ. ԵԴԹ * «Մեր խոստումը» մոդեռն բալետ * «Ամեն» մոդեռն բալետ * Ն. Գոգոլ «Խելագարի հիշատակարանը», ԵԴԹ * Ֆ. Դոստոևսկի «Անկոչ Աննան», դրամա 2 գործողությամբ, 24.09.2016թ. ԵԴԹ * Ռ.Կալինոսկի «Հրեշը լուսնի վրա», Մհեր Մկրտչյան արտիստական թատրոն * «Հոգիս…» մոդեռն բալետ, Նյու Յորք * «Հավերժություն» մոդեռն բալետ, Մարսել * Եվրիպիդես «Մեդեա» ԵԴԹ, փոքր բեմ * «Ուր է, մահ, հաղթությունը քո…» պլաստիկ դրամա, ԵԴԹ * Ու. Շեքսպիր «12-րդ գիշեր կամ Սիրուց եմ մեռնում…», կատակերգություն, 04.10.2014թ. ԵԴԹ * Ռ. Կալինոսկի «Հիշիր… Ապրիր…», Մոսկվա Վ. Վիսոցկու անվան Կենտրոն * Մ. Մակդոնախ «Բարձ մարդը», ԵԴԹ փոքր բեմ * Ռ. Հաուդն «Շքեղ հարսանիք», Մհեր Մկրտչյան արտիստական թատրոն * Ռ. Կունի «Խորհրդականը, սիրուհին և… դիակը», կատակերգություն 2 գործողությամբ, 28.03.2013թ. ԵԴԹ * Է. դը Ֆիլիպպո «Կատակերգության արվեստը, Մհեր Մկրտչյան արտիստական թատրոն * Խ. Խ. Ա. Միլիան «Ցիանակալիում... կաթով, կամ առանց կաթի», ֆարս 2 գործողությամբ, 01.10.2010թ. ԵԴԹ * Վ. Սիգարև «Արնախումի ընտանիքը», պիես 2 գործողությամբ, 10.03.2009թ. ԵԴԹ * Վ. Սիգարև «fantomային ցավեր» * Խ. Բոյչև «Գնդապետ - թռչունը», պիես 2 գործողությամբ, 18.05.2006թ. ԵԴԹ * Կ. Ֆրեշետ «Ժանը և Բեատրիսը», Մհեր Մկրտչյան արտիստական թատրոն * Ա. Սլապովսկի «Վերջին դասը», հոգեբանական թրիլլեր 2 գործողությամբ, 22.05.2004թ., (դիպլոմային աշխատանք), ԵԴԹ * Վ. Ալեն «Մահը», Փոքր թատրոն {{Սյունակ ավարտ}} == Մանկական ներկայացումններ == {{Սյուն}} * «Արքայադուստրը և Վիշապը», ԵԴԹ * «Ջրահարսը», ԵԴԹ * «Արքայադուստեր սխրանքը», ԵԴԹ * «Արքայադուստրն ու ճագարիկը», ԵԴԹ * «Քնած գեղեցկուհին», ԵԴԹ * «Կախարդական մատանին», ԵԴԹ * «Արքայադստեր համբույրը», ԵԴԹ * «Ճշմարիտ արքայադուստրը», ԵԴԹ * «Թզուկի հեքիաթը», ԵԴԹ * «Բժիշկ Այբոլիտը», Պետական տիկնիկային թատրոն {{Սյունակ ավարտ}} == Պարգևներ == {{Սյուն}} * 2020 [[ Հայաստանի վաստակավոր արտիստ ]] * 2015 ՀԹԳՄ Արտավազդ մրցանակ * 2014 ՀԹԳՄ Արտավազդ մրցանակ * 2008 ՀԹԳՄ Արտավազդ մրցանակ * 2007 ՀԹԳՄ Արտավազդ մրցանակ {{Սյունակ ավարտ}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *[https://web.archive.org/web/20240701080059/https://zarkfoundation.com/library/%D5%A3%D6%80%D5%AB%D5%A3%D5%B8%D6%80-%D5%AD%D5%A1%D5%B9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ Գրիգոր Խաչատրյանը zarkfoundation.com֊ում] {{DEFAULTSORT:Խաչատրյան, Գրիգոր}} [[Կատեգորիա:Հայ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հայ թատերական ռեժիսորներ]] i90bde8w7p87z982on6b35t7160hjv9 0 1102928 10940575 9805416 2026-10-12T11:17:29Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Իսլանդացի արձակագիրներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940575 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող | նկարագրում = Սնորրի Սթուրլուսոնի պատկերը «Snorre Sturlassons ''Heimskringla»'' գրքից }} '''Սնորրի Ստուրլուսոն''' (իսլանդերեն՝ Snorri Sturluson ({{ԱԾ}}), Ռեյկհոլտ, [[Իսլանդիա]]) - իսլանդացի [[Սկալդեր|սկալդ]], արձակագիր, պատմաբան և քաղաքական գործիչ։ Սնորրին առավել հայտնի է որպես [[Կրտսեր Էդդա]]յի հեղինակ, որը բաղկացած է «Գյուլվիի տեսիլքից» (Gylfaginning), որն ուրվագծում է սկանդինավյան դիցաբանության սյուժեները, «Պոեզիայի լեզուն» (Skáldskaparmál) և «Չափումների ցանկը» (Háttatal): Ընդունված է, որ Սնորրին «Երկրի շրջանի» (Heimskringla) հեղինակն է, թեև որոշ գիտնականներ վիճարկում են այս կարծիքը։ «Երկրի շրջանը» սագաների հսկայական հավաքածու է, որը պատմում է Նորվեգիայի թագավորների մասին առասպելական ժամանակներից մինչև [[1177]] թվականը։ Սնորրիին վերագրվում է նաև «Էգիլի սագայի» և «Օլաֆ Սուրբի մասին առանձին սագայի» հեղինակությունը։ Բացի իր գրական գործունեությունից, Սնորրին հայտնի է նաև որպես քաղաքական գործիչ. ծագելով Ստուրլունգների ազնվական ընտանիքից՝ նա ակտիվ մասնակցություն է ունեցել [[Իսլանդիա]]յի հասարակական կյանքին, երկու անգամ ընտրվել է [[Ալտինգ]]ի խոսնակ։ == Վաղ տարիները == Սնորրի Ստուրլուսոնը ծնվել է Իսլանդիայի հարուստ և հզոր Ստուրլունգար ընտանիքներից մեկում [[1179]] թվականին Հվամմուր ի Դոլում բնակավայրում։ Սովորաբար գրվում է որպես Hvamm կամ Hvammr<ref>{{Cite web |title=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Snorri Sturluson |url=https://www.newadvent.org/cathen/14060c.htm |accessdate=2022 թ․ հոկտեմբերի 10 |website=www.newadvent.org}}</ref>: Նրա ծնողներն էին հվամմուրցի Ստուրլա Շորարսոն Ավագը<ref>Հաճախ անգլիաֆիկացվում է որպես Ստուրլա Թորդսոն։</ref> և նրա երկրորդ կին Գուդնի Բոդվարսդոտիրը<ref>Անգլիաֆիկացված՝ Գուդնի՝ Բոդվարի դուստր։</ref>։ Նա ուներ երկու ավագ եղբայր՝ Թհորդր (ծն. [[1165]]) և Սիգվատր Ստուրլուսոնը (ծն. [[1170]]), երկու քույր՝ Հելգա և Վիգդիս, և ինը խորթ եղբայրներ և քույրեր։ Երեք-չորս տարեկանից Սնորրին մեծացել է Նորվեգիայի թագավորների ազգական Ջոն Լոֆթսոնի տանը՝ Օդիում։ Դա պայմանավորված էր նրանով, որ երբ Սնորի հայրը՝ Ստուրլան, դատի է տվել Պալ Սոլվասոնին, վերջինիս կինը դանակով հարձակվել է Ստուրլայի վրա՝ ցանկանալով, ինչպես ինքն էր ասում, նրան նմանեցնել իր հերոս [[Օդին (դիցաբանություն)|Օդինին]] (այսինքն՝ միաչքի), բայց կնոջը հաջողվել է միայն վնասել Շտուրլայի այտը։ Քանի որ փոխհատուցման գումարը Պալին կդարձներ մուրացկան, Լոֆթսոնն առաջարկեց Ստերլին ստանձնել Սնորրիի դաստիարակությունը որպես փոխհատուցում։ Այս կերպ Սնորրին կրթվեց և կապեր հաստատեց, որոնք չէր կարող ունենալ, եթե տանը մնար։ Ջոն Լոֆթսոնը և՛ Նորվեգիայի թագավորի, և՛ հայտնի գիտնական Սամունդ Իմաստունի թոռն էր, ինչը թույլ տվեց Սնորրիին ստանալ կրթաթոշակ։ Նա այդպես էլ չվերադարձավ իր ծնողների տուն։ Ստուրլա Թորդարսոնը մահացել է [[1183]] թվականին, իսկ Սնորրիի մայրը՝ Գուդնյուն, վատնել է ժառանգության նրա բաժինը։ Ջոն Լոֆթսոնը մահացավ [[1197]] թվականին, իսկ [[1199]] թվականին Սնորրին ամուսնացավ Հերդիս Բերսադոտտիրի հետ և նրա հորից ստացավ Բորգի հարուստ ագարակը։ Սնորրին և Հերդիսը Բորգում ապրել են չորս տարի և ունեցել երկու երեխա՝ Հալբերա և Ջոն անուններով։ Ի վերջո, Հերդիսը հոգնել է Սնորրի մշտական դավաճանություններից, և [[1206]] թվականին նա տեղափոխվեց Ռեյկյահոլտ (Իսլ. Reykjaholt), այժմ՝ Ռեյխոլտի կալվածք, կինը մնաց Բորգում<ref>{{Cite web |date=2015 թ․ փետրվարի 4 |title=Snorrastofa |url=http://www.snorrastofa.is/default.asp?sid_id=14271&tre_rod=001%7C005%7C003%7C001%7C&tId=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204223244/http://www.snorrastofa.is/default.asp?sid_id=14271&tre_rod=001%7C005%7C003%7C001%7C&tId=1 |archive-date=2015 թ․ փետրվարի 4 |accessdate=2022 թ․ հոկտեմբերի 10 |website=web.archive.org}}</ref>։ Ռեյկյահոլտում Սնորրին ևս 5 երեխա է ունեցել այլ 3 կանանցից<ref>{{Cite web |title=The Historic Reykholt in West-Iceland & Snorri Sturluson ... |url=https://guidetoiceland.is/connect-with-locals/regina/snorri-sturluson---the-most-influential-icelander-ever |accessdate=2022 թ․ հոկտեմբերի 10 |website=Guide to Iceland |language=en}}</ref>։ == Հասարական գործունեություն == Սնորրին արագ համբավ ձեռք բերեց որպես բանաստեղծ և միևնույն ժամանակ որպես իրավաբան։ [[1215]] թվականին ընտրվել է [[Ալտինգ]]ի՝ Իսլանդիայի խորհրդարանի խոսնակ։ [[1218]] թվականի ամռանը Սնորրին թողեց պաշտոնն ու թագավորի հրավերով մեկնեց [[Նորվեգիա]], որտեղ նրան ընդունեցին թագավոր [[Հակոն IV Ծեր|Հակոն IV-ը]] և [[յարլ]] Սկուլի Բարդարսոնը, որը նրա օրոք [[ռեգենտ]] էր։ Նա ձմեռը անցկացրել է յարլ Սկուլիի մոտ։ Նա թագավորից և յարլից որպես նվեր ստացավ մի նավ, որով նավարկեց [[Շվեդիա]] և գրեց բանաստեղծություններ՝ վերջիններիս գովաբանող։[[1219]] թվականին Սնորրին հանդիպեց շվեդ օրենսդիր Էսկիլ Մագնուսոնի և նրա կնոջ՝ Քրիստինայի հետ, որոնցից հավանաբար տեղեկություններ ստացավ Շվեդիայի վաղ պատմության մասին։ Սնորրին առաջին հերթին հետաքրքրված էր պատմությամբ և մշակույթով։ Նա ստացավ թագավորական տնտեսվարի կոչում (skutilsvein): Հավանաբար Հակոնը և Սկուլին ապավինում էին Ալտինգում նրա աջակցությանը, երբ քննարկում էին Իսլանդիան Նորվեգիային միացնելու հարցը։ [[1220]] թվականին Սնորրին վերադարձավ Իսլանդիա, իսկ [[1222]] թվականին կրկին դարձավ խորհրդարանի խոսնակ՝ մնալով պաշտոնին մինչև [[1232]] թվականը։ Ալտինգում Սնորրին հանդես էր գալիս որպես Նորվեգիայի թագավորի աջակից, ինչը բազմաթիվ ազդեցիկ անձանց դարձրեց իր դեմ։ Շատերը անընդունելի համարեցին, որ Սնորրին Նորվեգիայի թագավորի պալատականն էր և միևնույն ժամանակ Ալթինգի անդամ։ Սնորրին իր հերթին ցանկանում էր ամրապնդել իր ազդեցությունը Իսլանդիայում և օգտագործել այն՝ երկիրը Նորվեգիայի միացնելու գործում։ [[1222]] թվականին նա փորձեց ամուսնանալ Ջոն Լոֆթսոնի թոռնուհու՝ Սոլվեյգի հետ, բայց վերջինիս որպես կին ընտրեց իրեն Սնորրիի եղբորորդի Ստուրլա Սիգվացոնը։ Սա հանգեցրեց ներքին բախումների, և Սնորրին բանակ հավաքեց իր առաջնեկ Օրեկյայի և մեկ այլ եղբորորդի Բոդվար Թորդարսոնի գլխավորությամբ։ Բայց ճակատամարտի նախօրեին իր եղբոր՝ Սիգվաթի և որդու՝ Ստուրլա Սիգվացսոնի հետ զինադադար կնքվեց։ Սիգվաթը և Ստուրլան հարձակվեցին Սնորրիի վրա և վերջինս ստիպված գաղթեց դեպի արևմտյան Իսլանդիայի ֆյորդները։ [[1224]] թվականին Սնորրին ամուսնացավ Հալվեյգ Օրմսդոտիրի հետ (մոտ 1199–1241)՝ Յոն Լոֆթսոնի թոռնուհու հետ, որն այդ օրերին մեծ հնարավորություններով այրի էր՝ երկու երիտասարդ որդիներով, և նրա հետ կնքեց համատեղ սեփականության պայմանագիր (կամ helmingafélag): Նրանց երեխաները մահացել են մինչ հասուն տարիքի հասնելը<ref>{{Cite book |last=Jóhannesson |first=Jón |title=A History of the Old Icelandic Commonwealth: Islendinga Saga |pages=244–245}}</ref>։ [[Հակոն IV Ծեր|Հակոն IV-ը]] փորձեց միջամտել՝ հրավիրելով [[յարլ]]երին բանակցելու Նորվեգիայում։ Սնորրին, հասկանալով՝ ինչով է դա սպառնում, սկսեց հորդորել հակառակորդներին ընդունել թագավորի առաջարկը։ Ստուրլան բանտարկեց Օրեկյային՝ հրավիրելով նրան Ռեյկյահոլտ՝ իբր բանակցությունների համար, և Թորլեյֆ Թորդարսոնին (Սնորրիի զարմիկը), որը եկել էր աջակցելու նրան, բայց վիճաբանել էր հրամանատարության միասնության հարցերի շուրջ։ == Վերջին տարիներն ու մահը == [[1237]] թվականին Սնորրին որոշեց մեկնել Նորվեգիա։ Իր երկրորդ այցելության ժամանակ Սնորրին մնաց Յարլ Սկուլիի մոտ, սակայն վերջինիս ազդեցությունն արդեն նվազում էր։ 1240 թվականին Սկուլի Բարդարսոնը սպանվում է Հաակոնի կողմնակիցների կողմից։ [[1239]] թվականին թագավորը բոլոր իսլանդացիներին արգելեց լքել երկիրը, սակայն Սնորրին չհնազանդվեց նրան։ [[1241]] թվականին Ստուրլունգների թշնամի Գիցուր Թորվալդսոնը թագավորից թույլտվություն ստացավ բռնելու Սնորրին և նրան անհնազանդության համար բերել Նորվեգիա։ [[1241]] թվականի [[սեպտեմբերի 21]]-ին Գիցուրի կողմից ուղարկված յոթանասուն զինյալ ներխուժեցին Ռեյկյահոլտ և, շորթելով քահանա Առնբյորնից, որ Սնորրին թաքնվել էր նկուղում, կացնահարեցին նրան և այրեցին ամբողջ ագարակը<ref>{{Cite book |last=Sturluson |first=Snorri |url=https://books.google.am/books?id=N8hgblngVqAC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=Heimskringla, Or The Lives of the Norse Kings |last2=Monsen |first2=Erling |last3=Smith |first3=Albert Hugh |date=1990 թ․ հունվարի 1 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-26366-3 |language=en}}</ref>։ == Ժառանգություն == Սնորրի Ստուրլուսոնի գրվածքները տեղեկատվություն փոխանցում հյուսիսային [[Եվրոպա]]յում բնակվող ժողովուրդների վրա ազդող անձանց և իրադարձությունների վերաբերյալ այն ժամանակաշրջաններում, որոնց մասին համապատասխան տեղեկատվությունը սակավ է։ Այսպիսով, օրինակ, այն նկարագրում է 10-րդ և 11-րդ դարերի [[Անգլիա]]յի և [[Սկանդինավիա]]յի միջև հարաբերությունները<ref>{{Cite book |last=Sayles |first=G. O. |title=The Medieval Foundations of England |year=1967 |location=Լոնդոն |pages=80–81}}</ref>։ Սնորրին համարվում է այս առումով հարատև նշանակություն ունեցող գործիչ<ref>{{Cite web |title=Society and Politics in Snorri Sturluson's Heimskringla |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft0f59n6wc&chunk.id=d0e5789&toc.depth=100&toc.id=d0e5497&brand=ucpress |accessdate=2022 թ․ հոկտեմբերի 10 |website=publishing.cdlib.org}}</ref>։ [[Հալվդան Կութ]]ը գրում է, որ նրա աշխատանքը «գերազանցում է այն ամենը, ինչ միջնադարը մեզ թողել է պատմական գրականության մեջ»<ref>{{Cite book |last=Tanner ed. |first=J. R. |title=The Cambridge Medieval History Vol. VI |year=1929 |location=Cambridge |pages=387}}</ref>։ Նա նաև ներկայացրել է [[Վինլանդ]]ի հայտնաբերման վաղ պատմությունը<ref>{{Cite book |last=Ingstad |first=Helge |url=https://archive.org/details/westwardtovinlan0000unse |title=Westward to Vinland |year=1969 |location=Լոնդոն |pages=[https://archive.org/details/westwardtovinlan0000unse/page/29 29]}}</ref>։ Որոշ չափով Սնորի Ստուրլուսոնի ժառանգությունը նույնպես դեր խաղաց քաղաքականության մեջ նրա մահից շատ հետո։ Նրա գրվածքները կարող էին օգտագործվել ի պաշտպանություն հետագայում [[Նորվեգիա]]յի թագավորների պնդումների՝ կապված իրենց իշխանության նկատմամբ հարգանքի հետ։ Ավելի ուշ, իր հեղինակած Հեյմսկրինգլան մեծապես ազդեց 19-րդ դարի կեսերին նորվեգական ռոմանտիկ ազգայնականության շրջանում ազգային ինքնության հաստատման գործում<ref>{{Cite web |title=Side:Norske Kongesagaer Nationaludgave vol 1 2nd ed.djvu/2 – Wikikilden |url=https://no.wikisource.org/wiki/Side:Norske_Kongesagaer_Nationaludgave_vol_1_2nd_ed.djvu/2 |accessdate=2022 թ․ հոկտեմբերի 10 |website=no.wikisource.org |language=nb}}</ref>։ [[Խորխե Լուիս Բորխես]]ը և [[Մարիա Կոդամա]]ն ուսումնասիրել են և թարգմանել իր Gylfaginning-ը իսպաներեն՝ նախաբանում ներկայացնելով Սնորրիի կենսագրական պատմությունը։ «Ինը աշխարհներ, որոնք ես հիշում եմ»՝ [[Կարլ Սագան]]ի Տիեզերքի IV գլխի էպիգրաֆներից մեկը, մեջբերում է Սնորի Էդդայից<ref>{{Cite book |last=Sagan |first=Carl |url=https://books.google.am/books?id=9KVaAAAAYAAJ&q=%22nine+worlds+i+remember%22+sagan&redir_esc=y |title=Cosmos |date=1980 |publisher=Random House |isbn=978-0-394-71596-4 |language=en}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթուրլուսոն, Սնորրի}} [[Կատեգորիա:13-րդ դարի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Իսլանդացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Իսլանդացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Սպանված գրողներ]] [[Կատեգորիա:Սպանված քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Իսլանդացի արձակագիրներ]] n7m08pei27vz6ghrh0ocwgrq0fbttqk 0 1114155 10940569 9547262 2026-10-12T11:09:31Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ]], [[Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ]], [[Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ]] 10940569 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Դեյվիդ Սթորի''' ('''Դեյվիդ Մալքոլմ Սթորի''', {{lang-en|David Malcolm Storey}}, {{ԱԾ}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-39404214 David Storey: Booker Prize-winning author dies at 83.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328103009/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-39404214 |date=2017-03-28 }} BBC News, 27 March 2017.</ref>), անգլիացի արձակագիր, դրամատուրգ և սցենարիստ։ == Կենսագրություն == Ծնվել է հանքարդյունաբերողի ընտանիքում։ [[Լոնդոն]]ի համալսարանական քոլեջի արվեստի դպրոցում ուսման վարձը վճարելու համար,չորս տարի նա պրոֆեսիոնալ [[ռեգբի]]իստ է եղել։ Փորձել է բազմաթիվ մասնագիտություններ՝ աշխատել է ֆերմայում, եղել է դպրոցի ուսուցիչ, ավտոբուսի ուղեկցորդ, փոստատար, վրաններ է կանգնեցրել տոնավաճառներում։ Ստացված փորձը արտացոլված է նրա ստեղծագործություններում։ Նրա դեբյուտային վեպը՝ «Այդպիսին է սպորտային կյանքը» (''This Sporting Life,'' 1960),ռեգբի խաղացողի ճակատագրի իրական պատմությունն է, որը փորձում է հեռանալ իր արմատներից․նրա անհանգստությունների, հավակնոտ երազանքների և ձախողված սիրո մասին է,վեպը արժանացավ մեծ հաջողության։ Այն փաստը,որ գրքի հերոսը, ինչպես նաև գրքի հեղինակը սերում են բանվորական ընտանիքից, սկզբում քննադատներին առիթ տվեց Սթորիին դասակարգել «աշխատանքային վիպասան» (Գրողների այս խումբը ներառում է՝ Ալան Սիլիտոունը, Սթեն Բարստոունը, Սիդ Չապլինը)։ Վեպը էկրանավորվել է 1962 թվականին ռեժիսոր Լինդսեի Անդերսոնի կողմից, գլխավոր դերերում նկարահանվել է [[Ռիչարդ Հարիս]]ը<ref>{{imdb title|0057578|title=«Такова спортивная жизнь»}}</ref>։[[Կաննի կինոփառատոն]]ում ֆիլմը արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին 1963 թվականին<ref>Зарубежные киносценарии. М., Искусство, 1966. — С. 6.</ref>։ Շուտով հաջորդեցին ևս երկու վեպ, և 1960-ականների վերջին Սթորին անցավ [[դրամատուրգիա]]յի։ Անգլիական թատրոններում նրա [[պիես]]ների հիման վրա բեմադրությունները զգալի հաջողություն ունեցան, սակայն դրանք չկարողացան գերազանցել հեղինակի առաջին գրքի հանրաճանաչությանը։ 1972 թվականին լույս է տեսել «Պասմոր» (Pasmore, 1972) վեպը, որը կրում է գլխավոր հերոսի անունը. համալսարանի պրոֆեսորը անսպասելիորեն նյարդային պոռթկում է ապրում և լքում ընտանիքը։ Վերադարձ դեպի վեպի ժանրն ավարտվեց հաղթանակով. «Սավիլ» (Սավիլ, 1976) գիրքը, մեծ մասամբ ինքնակենսագրական է,որը դարձավ նրա ստեղծագործության մեջ ամենանշանակալիցը և արժանացավ հեղինակավոր [[Բուքերյան մրցանակ]]ի։ Քոլին Սավիլի պատմությունը սկսվում է հանքարդյունաբերական գյուղում՝ 1920-ականների վերջին դեպրեսիայի ժամանակ և առաջընթաց է ապրում 1950-ականներին, կապված այդ ընթացքում անգլիական հասարակությունում փոխությունների հետ։ Ո՛չ գեղարվեստական տաղանդը, ո՛չ էլ ստացած բարձրագույն կրթությունը ետ չեն պահում երիտասարդին հիասթափությունից և անմիաբանության զգացումից, ինչպես նաև գրողի շատ այլ հերոսներ։ 1992 թվականին նա հրատարակեց 40 տարվա ընթացքում գրված իր բանաստեղծությունների ժողովածուն։ == Մատենագիտություն == === Վեպեր === * ''This Sporting Life (1960)'' - Մակմիլան գրական մրցանակ * ''Flight into Camden (1961)'' - [[Mail on Sunday|«Mail on Sunday»]] թերթի մրցանակը և Ջոն Լևելին Ռայսի անունով * ''Radcliffe'' (1963) - մրցանակ Սամերսեթ Մոեմիայի * ''Pasmore'' (1972) - Ջոֆրի Ֆաբերի հիշատակի մրցանակ * ''A Temporary Life'' (1973) * Edward(1973) * ''Saville''(1976) - Բուկերի մրցանակ * ''A Prodigal Child'' (1982) * ''Present Times''(1984) * ''A Serious Man'' (1998) * ''as it happened''(2002) * ''Thin-Ice Skater''(2004) === Պիեսներ === * ''The Restoration of Arnold Middleton''(1967) * ''In Celebration'' (1969) * The Contractor (1970) * ''Home'' (1970) * ''The Changing Room''(1972) * ''The Farm'' (1973) * ''Cromwell'' (1973) * ''Life Class'' (1975) * ''Mother’s Day'' (1977) * ''Sisters''(1980) * ''Early Days'' (1980) * ''The March on Russia'' (1989) * ''Stages'' (1992) === Բանաստեղծություններ === * ''Storey’s Lives 1951—1991'' (1992)<ref>[https://literature.britishcouncil.org/writer/david-storey David Storey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328020541/https://literature.britishcouncil.org/writer/david-storey |date=2017-03-28 }}на сайте British Council.</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթորի, Դեյվիդ}} [[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ՈՒՎ 2023-ի հոդվածներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ]] dq125b1frrlbepcps5i30tqsa2232es 10940570 10940569 2026-10-12T11:09:50Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Անգլիացի սցենարիստներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940570 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Դեյվիդ Սթորի''' ('''Դեյվիդ Մալքոլմ Սթորի''', {{lang-en|David Malcolm Storey}}, {{ԱԾ}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-39404214 David Storey: Booker Prize-winning author dies at 83.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328103009/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-39404214 |date=2017-03-28 }} BBC News, 27 March 2017.</ref>), անգլիացի արձակագիր, դրամատուրգ և սցենարիստ։ == Կենսագրություն == Ծնվել է հանքարդյունաբերողի ընտանիքում։ [[Լոնդոն]]ի համալսարանական քոլեջի արվեստի դպրոցում ուսման վարձը վճարելու համար,չորս տարի նա պրոֆեսիոնալ [[ռեգբի]]իստ է եղել։ Փորձել է բազմաթիվ մասնագիտություններ՝ աշխատել է ֆերմայում, եղել է դպրոցի ուսուցիչ, ավտոբուսի ուղեկցորդ, փոստատար, վրաններ է կանգնեցրել տոնավաճառներում։ Ստացված փորձը արտացոլված է նրա ստեղծագործություններում։ Նրա դեբյուտային վեպը՝ «Այդպիսին է սպորտային կյանքը» (''This Sporting Life,'' 1960),ռեգբի խաղացողի ճակատագրի իրական պատմությունն է, որը փորձում է հեռանալ իր արմատներից․նրա անհանգստությունների, հավակնոտ երազանքների և ձախողված սիրո մասին է,վեպը արժանացավ մեծ հաջողության։ Այն փաստը,որ գրքի հերոսը, ինչպես նաև գրքի հեղինակը սերում են բանվորական ընտանիքից, սկզբում քննադատներին առիթ տվեց Սթորիին դասակարգել «աշխատանքային վիպասան» (Գրողների այս խումբը ներառում է՝ Ալան Սիլիտոունը, Սթեն Բարստոունը, Սիդ Չապլինը)։ Վեպը էկրանավորվել է 1962 թվականին ռեժիսոր Լինդսեի Անդերսոնի կողմից, գլխավոր դերերում նկարահանվել է [[Ռիչարդ Հարիս]]ը<ref>{{imdb title|0057578|title=«Такова спортивная жизнь»}}</ref>։[[Կաննի կինոփառատոն]]ում ֆիլմը արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին 1963 թվականին<ref>Зарубежные киносценарии. М., Искусство, 1966. — С. 6.</ref>։ Շուտով հաջորդեցին ևս երկու վեպ, և 1960-ականների վերջին Սթորին անցավ [[դրամատուրգիա]]յի։ Անգլիական թատրոններում նրա [[պիես]]ների հիման վրա բեմադրությունները զգալի հաջողություն ունեցան, սակայն դրանք չկարողացան գերազանցել հեղինակի առաջին գրքի հանրաճանաչությանը։ 1972 թվականին լույս է տեսել «Պասմոր» (Pasmore, 1972) վեպը, որը կրում է գլխավոր հերոսի անունը. համալսարանի պրոֆեսորը անսպասելիորեն նյարդային պոռթկում է ապրում և լքում ընտանիքը։ Վերադարձ դեպի վեպի ժանրն ավարտվեց հաղթանակով. «Սավիլ» (Սավիլ, 1976) գիրքը, մեծ մասամբ ինքնակենսագրական է,որը դարձավ նրա ստեղծագործության մեջ ամենանշանակալիցը և արժանացավ հեղինակավոր [[Բուքերյան մրցանակ]]ի։ Քոլին Սավիլի պատմությունը սկսվում է հանքարդյունաբերական գյուղում՝ 1920-ականների վերջին դեպրեսիայի ժամանակ և առաջընթաց է ապրում 1950-ականներին, կապված այդ ընթացքում անգլիական հասարակությունում փոխությունների հետ։ Ո՛չ գեղարվեստական տաղանդը, ո՛չ էլ ստացած բարձրագույն կրթությունը ետ չեն պահում երիտասարդին հիասթափությունից և անմիաբանության զգացումից, ինչպես նաև գրողի շատ այլ հերոսներ։ 1992 թվականին նա հրատարակեց 40 տարվա ընթացքում գրված իր բանաստեղծությունների ժողովածուն։ == Մատենագիտություն == === Վեպեր === * ''This Sporting Life (1960)'' - Մակմիլան գրական մրցանակ * ''Flight into Camden (1961)'' - [[Mail on Sunday|«Mail on Sunday»]] թերթի մրցանակը և Ջոն Լևելին Ռայսի անունով * ''Radcliffe'' (1963) - մրցանակ Սամերսեթ Մոեմիայի * ''Pasmore'' (1972) - Ջոֆրի Ֆաբերի հիշատակի մրցանակ * ''A Temporary Life'' (1973) * Edward(1973) * ''Saville''(1976) - Բուկերի մրցանակ * ''A Prodigal Child'' (1982) * ''Present Times''(1984) * ''A Serious Man'' (1998) * ''as it happened''(2002) * ''Thin-Ice Skater''(2004) === Պիեսներ === * ''The Restoration of Arnold Middleton''(1967) * ''In Celebration'' (1969) * The Contractor (1970) * ''Home'' (1970) * ''The Changing Room''(1972) * ''The Farm'' (1973) * ''Cromwell'' (1973) * ''Life Class'' (1975) * ''Mother’s Day'' (1977) * ''Sisters''(1980) * ''Early Days'' (1980) * ''The March on Russia'' (1989) * ''Stages'' (1992) === Բանաստեղծություններ === * ''Storey’s Lives 1951—1991'' (1992)<ref>[https://literature.britishcouncil.org/writer/david-storey David Storey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328020541/https://literature.britishcouncil.org/writer/david-storey |date=2017-03-28 }}на сайте British Council.</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթորի, Դեյվիդ}} [[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ՈՒՎ 2023-ի հոդվածներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի սցենարիստներ]] ho1cv7ax5cibr28idoc45219rqm9i5o 10940571 10940570 2026-10-12T11:10:12Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Անգլիացի արձակագիրներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940571 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Դեյվիդ Սթորի''' ('''Դեյվիդ Մալքոլմ Սթորի''', {{lang-en|David Malcolm Storey}}, {{ԱԾ}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-39404214 David Storey: Booker Prize-winning author dies at 83.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328103009/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-39404214 |date=2017-03-28 }} BBC News, 27 March 2017.</ref>), անգլիացի արձակագիր, դրամատուրգ և սցենարիստ։ == Կենսագրություն == Ծնվել է հանքարդյունաբերողի ընտանիքում։ [[Լոնդոն]]ի համալսարանական քոլեջի արվեստի դպրոցում ուսման վարձը վճարելու համար,չորս տարի նա պրոֆեսիոնալ [[ռեգբի]]իստ է եղել։ Փորձել է բազմաթիվ մասնագիտություններ՝ աշխատել է ֆերմայում, եղել է դպրոցի ուսուցիչ, ավտոբուսի ուղեկցորդ, փոստատար, վրաններ է կանգնեցրել տոնավաճառներում։ Ստացված փորձը արտացոլված է նրա ստեղծագործություններում։ Նրա դեբյուտային վեպը՝ «Այդպիսին է սպորտային կյանքը» (''This Sporting Life,'' 1960),ռեգբի խաղացողի ճակատագրի իրական պատմությունն է, որը փորձում է հեռանալ իր արմատներից․նրա անհանգստությունների, հավակնոտ երազանքների և ձախողված սիրո մասին է,վեպը արժանացավ մեծ հաջողության։ Այն փաստը,որ գրքի հերոսը, ինչպես նաև գրքի հեղինակը սերում են բանվորական ընտանիքից, սկզբում քննադատներին առիթ տվեց Սթորիին դասակարգել «աշխատանքային վիպասան» (Գրողների այս խումբը ներառում է՝ Ալան Սիլիտոունը, Սթեն Բարստոունը, Սիդ Չապլինը)։ Վեպը էկրանավորվել է 1962 թվականին ռեժիսոր Լինդսեի Անդերսոնի կողմից, գլխավոր դերերում նկարահանվել է [[Ռիչարդ Հարիս]]ը<ref>{{imdb title|0057578|title=«Такова спортивная жизнь»}}</ref>։[[Կաննի կինոփառատոն]]ում ֆիլմը արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին 1963 թվականին<ref>Зарубежные киносценарии. М., Искусство, 1966. — С. 6.</ref>։ Շուտով հաջորդեցին ևս երկու վեպ, և 1960-ականների վերջին Սթորին անցավ [[դրամատուրգիա]]յի։ Անգլիական թատրոններում նրա [[պիես]]ների հիման վրա բեմադրությունները զգալի հաջողություն ունեցան, սակայն դրանք չկարողացան գերազանցել հեղինակի առաջին գրքի հանրաճանաչությանը։ 1972 թվականին լույս է տեսել «Պասմոր» (Pasmore, 1972) վեպը, որը կրում է գլխավոր հերոսի անունը. համալսարանի պրոֆեսորը անսպասելիորեն նյարդային պոռթկում է ապրում և լքում ընտանիքը։ Վերադարձ դեպի վեպի ժանրն ավարտվեց հաղթանակով. «Սավիլ» (Սավիլ, 1976) գիրքը, մեծ մասամբ ինքնակենսագրական է,որը դարձավ նրա ստեղծագործության մեջ ամենանշանակալիցը և արժանացավ հեղինակավոր [[Բուքերյան մրցանակ]]ի։ Քոլին Սավիլի պատմությունը սկսվում է հանքարդյունաբերական գյուղում՝ 1920-ականների վերջին դեպրեսիայի ժամանակ և առաջընթաց է ապրում 1950-ականներին, կապված այդ ընթացքում անգլիական հասարակությունում փոխությունների հետ։ Ո՛չ գեղարվեստական տաղանդը, ո՛չ էլ ստացած բարձրագույն կրթությունը ետ չեն պահում երիտասարդին հիասթափությունից և անմիաբանության զգացումից, ինչպես նաև գրողի շատ այլ հերոսներ։ 1992 թվականին նա հրատարակեց 40 տարվա ընթացքում գրված իր բանաստեղծությունների ժողովածուն։ == Մատենագիտություն == === Վեպեր === * ''This Sporting Life (1960)'' - Մակմիլան գրական մրցանակ * ''Flight into Camden (1961)'' - [[Mail on Sunday|«Mail on Sunday»]] թերթի մրցանակը և Ջոն Լևելին Ռայսի անունով * ''Radcliffe'' (1963) - մրցանակ Սամերսեթ Մոեմիայի * ''Pasmore'' (1972) - Ջոֆրի Ֆաբերի հիշատակի մրցանակ * ''A Temporary Life'' (1973) * Edward(1973) * ''Saville''(1976) - Բուկերի մրցանակ * ''A Prodigal Child'' (1982) * ''Present Times''(1984) * ''A Serious Man'' (1998) * ''as it happened''(2002) * ''Thin-Ice Skater''(2004) === Պիեսներ === * ''The Restoration of Arnold Middleton''(1967) * ''In Celebration'' (1969) * The Contractor (1970) * ''Home'' (1970) * ''The Changing Room''(1972) * ''The Farm'' (1973) * ''Cromwell'' (1973) * ''Life Class'' (1975) * ''Mother’s Day'' (1977) * ''Sisters''(1980) * ''Early Days'' (1980) * ''The March on Russia'' (1989) * ''Stages'' (1992) === Բանաստեղծություններ === * ''Storey’s Lives 1951—1991'' (1992)<ref>[https://literature.britishcouncil.org/writer/david-storey David Storey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328020541/https://literature.britishcouncil.org/writer/david-storey |date=2017-03-28 }}на сайте British Council.</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթորի, Դեյվիդ}} [[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ՈՒՎ 2023-ի հոդվածներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի սցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի արձակագիրներ]] gtr9o41yqk77tapzq0lawccwaeanwib 10940572 10940571 2026-10-12T11:11:38Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940572 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Դեյվիդ Սթորի''' ('''Դեյվիդ Մալքոլմ Սթորի''', {{lang-en|David Malcolm Storey}}, {{ԱԾ}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-39404214 David Storey: Booker Prize-winning author dies at 83.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328103009/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-39404214 |date=2017-03-28 }} BBC News, 27 March 2017.</ref>), անգլիացի արձակագիր, դրամատուրգ և սցենարիստ։ == Կենսագրություն == Ծնվել է հանքարդյունաբերողի ընտանիքում։ [[Լոնդոն]]ի համալսարանական քոլեջի արվեստի դպրոցում ուսման վարձը վճարելու համար,չորս տարի նա պրոֆեսիոնալ [[ռեգբի]]իստ է եղել։ Փորձել է բազմաթիվ մասնագիտություններ՝ աշխատել է ֆերմայում, եղել է դպրոցի ուսուցիչ, ավտոբուսի ուղեկցորդ, փոստատար, վրաններ է կանգնեցրել տոնավաճառներում։ Ստացված փորձը արտացոլված է նրա ստեղծագործություններում։ Նրա դեբյուտային վեպը՝ «Այդպիսին է սպորտային կյանքը» (''This Sporting Life,'' 1960),ռեգբի խաղացողի ճակատագրի իրական պատմությունն է, որը փորձում է հեռանալ իր արմատներից․նրա անհանգստությունների, հավակնոտ երազանքների և ձախողված սիրո մասին է,վեպը արժանացավ մեծ հաջողության։ Այն փաստը,որ գրքի հերոսը, ինչպես նաև գրքի հեղինակը սերում են բանվորական ընտանիքից, սկզբում քննադատներին առիթ տվեց Սթորիին դասակարգել «աշխատանքային վիպասան» (Գրողների այս խումբը ներառում է՝ Ալան Սիլիտոունը, Սթեն Բարստոունը, Սիդ Չապլինը)։ Վեպը էկրանավորվել է 1962 թվականին ռեժիսոր Լինդսեի Անդերսոնի կողմից, գլխավոր դերերում նկարահանվել է [[Ռիչարդ Հարիս]]ը<ref>{{imdb title|0057578|title=«Такова спортивная жизнь»}}</ref>։[[Կաննի կինոփառատոն]]ում ֆիլմը արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին 1963 թվականին<ref>Зарубежные киносценарии. М., Искусство, 1966. — С. 6.</ref>։ Շուտով հաջորդեցին ևս երկու վեպ, և 1960-ականների վերջին Սթորին անցավ [[դրամատուրգիա]]յի։ Անգլիական թատրոններում նրա [[պիես]]ների հիման վրա բեմադրությունները զգալի հաջողություն ունեցան, սակայն դրանք չկարողացան գերազանցել հեղինակի առաջին գրքի հանրաճանաչությանը։ 1972 թվականին լույս է տեսել «Պասմոր» (Pasmore, 1972) վեպը, որը կրում է գլխավոր հերոսի անունը. համալսարանի պրոֆեսորը անսպասելիորեն նյարդային պոռթկում է ապրում և լքում ընտանիքը։ Վերադարձ դեպի վեպի ժանրն ավարտվեց հաղթանակով. «Սավիլ» (Սավիլ, 1976) գիրքը, մեծ մասամբ ինքնակենսագրական է,որը դարձավ նրա ստեղծագործության մեջ ամենանշանակալիցը և արժանացավ հեղինակավոր [[Բուքերյան մրցանակ]]ի։ Քոլին Սավիլի պատմությունը սկսվում է հանքարդյունաբերական գյուղում՝ 1920-ականների վերջին դեպրեսիայի ժամանակ և առաջընթաց է ապրում 1950-ականներին, կապված այդ ընթացքում անգլիական հասարակությունում փոխությունների հետ։ Ո՛չ գեղարվեստական տաղանդը, ո՛չ էլ ստացած բարձրագույն կրթությունը ետ չեն պահում երիտասարդին հիասթափությունից և անմիաբանության զգացումից, ինչպես նաև գրողի շատ այլ հերոսներ։ 1992 թվականին նա հրատարակեց 40 տարվա ընթացքում գրված իր բանաստեղծությունների ժողովածուն։ == Մատենագիտություն == === Վեպեր === * ''This Sporting Life (1960)'' - Մակմիլան գրական մրցանակ * ''Flight into Camden (1961)'' - [[Mail on Sunday|«Mail on Sunday»]] թերթի մրցանակը և Ջոն Լևելին Ռայսի անունով * ''Radcliffe'' (1963) - մրցանակ Սամերսեթ Մոեմիայի * ''Pasmore'' (1972) - Ջոֆրի Ֆաբերի հիշատակի մրցանակ * ''A Temporary Life'' (1973) * Edward(1973) * ''Saville''(1976) - Բուկերի մրցանակ * ''A Prodigal Child'' (1982) * ''Present Times''(1984) * ''A Serious Man'' (1998) * ''as it happened''(2002) * ''Thin-Ice Skater''(2004) === Պիեսներ === * ''The Restoration of Arnold Middleton''(1967) * ''In Celebration'' (1969) * The Contractor (1970) * ''Home'' (1970) * ''The Changing Room''(1972) * ''The Farm'' (1973) * ''Cromwell'' (1973) * ''Life Class'' (1975) * ''Mother’s Day'' (1977) * ''Sisters''(1980) * ''Early Days'' (1980) * ''The March on Russia'' (1989) * ''Stages'' (1992) === Բանաստեղծություններ === * ''Storey’s Lives 1951—1991'' (1992)<ref>[https://literature.britishcouncil.org/writer/david-storey David Storey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328020541/https://literature.britishcouncil.org/writer/david-storey |date=2017-03-28 }}на сайте British Council.</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթորի, Դեյվիդ}} [[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ՈՒՎ 2023-ի հոդվածներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի սցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ]] 5yw1ujo956rjlne694vd2k9jxtqnmre 2 1114914 10940365 10939669 2026-10-11T17:12:39Z Նազարյան Քրիստինե 129142 10940365 wikitext text/x-wiki '''Հյուսիսային մազոտ վոմբատ''' ('''''Lasiorhinus krefftii'''''), հայտնի նաև '''յամինոն''' անունով, ավստրալական պարկավոր կաթնասունների՝ վոմբատների երեք ներկայումս գոյություն ունեցող տեսակներից մեկը։ Այն աշխարհի ամենահազվագյուտ ցամաքային կաթնասուններից մեկն է և գտնվում է անհետացման ծայրահեղ վտանգի տակ։ Նախկինում դրա պատմական տարածման արեալն ընդգրկել է Նոր Հարավային Ուելսը, Վիկտորիան և Քվինսլենդը, իսկ ընդամենը 100 տարի առաջ այն համարվել է անհետացած։ 1930-ականներին Քվինսլենդի Էփինգ Ֆորեսթի ազգային պարկի 32 կմ² տարածքի սահմաններում հայտնաբերվել էր 30 առանձնյակ, որոնք բնակվել էին 3 կմ² տարածքում։ 2002 թվականին, երբ վայրի շները վտանգ էին ներկայացրել այդ տեսակի համար, Քվինսլենդի կառավարությունը Էփինգ Ֆորեսթի ազգային պարկում վոմբատների ամբողջ բնակության միջավայրի շուրջ կառուցել էր 20 կիլոմետր երկարությամբ՝ գիշատիչների ներթափանցումը կանխող ցանկապատ։ Այդ ժամանակից ի վեր պահպանական նպատակներով առանձնյակների խմբեր տեղափոխվել են ևս երկու վայր՝ ապահովելու տեսակի գոյատևումը հրդեհների, ջրհեղեղների կամ հիվանդությունների նման սպառնալիքների պայմաններում։ 2003 թվականին ընդհանուր պոպուլյացիան կազմել էր 113 առանձնյակ, որոնցից միայն շուրջ 30-ն էին բազմացման տարիքի էգեր։ 2015 թվականին մոտ 230 առանձնյակ գրանցելուց հետո դրանց թիվը 2021 թվականին հասել էր 300-ից ավելիի, իսկ 2024 թվականին՝ 400-ից ավելիի։ == Կարգաբանություն == Անգլիացի բնագետ Ռիչարդ Օուենը տեսակը նկարագրել էր 1873 թվականին<ref>{{IRMNG|10210340|Lasiorhinus krefftii (Owen, 1873)}}</ref>։ ''Lasiorhinus'' ցեղի անվանումը ծագել է լատիներեն ''lasios''՝ «մազոտ» կամ «փրչոտ», և ''rhinus''՝ «քիթ» բառերից<ref>{{cite book |last=Gotch |first=A. F. |title=Mammals, their Latin names explained |publisher=Blanchford Press |year=1979 |location=Poole}}</ref><ref name="dept">{{cite web |title=Northern hairy-nosed wombat, Lasorhinus krefftii |url=https://environment.des.qld.gov.au/wildlife/threatened-species/featured-threatened-species-projects/northern-hairy-nosed-wombat |access-date=21 May 2021 |website=[[Department of Environment and Science (Queensland)]]}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Text may have been copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0|Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)]] licence.</ref>։ Ընդհանուր ընդունված անվանումը՝ հյուսիսային մազոտ վոմբատ, պայմանավորված է տեսակի պատմական տարածման արեալով, ինչպես նաև քթի վրա առկա մազածածկույթով կամ «բեղիկներով»։ Որոշ հին գրական աղբյուրներում այն հիշատակվել է որպես Քվինսլենդի մազոտ քթով վոմբատ<ref>{{cite journal |last=Gordon |first=G. |author2=Riney, T. |author3=Toop, J. |author4=Lawrie, B.C. |author5=Godwin, M.D. |year=1985 |title=Observations on the Queensland Hairy-nosed Wombat, ''Lasiorhinus krefftii'' (Owen) |journal=Biological Conservation |volume=33 |issue=2 |pages=165–195 |bibcode=1985BCons..33..165G |doi=10.1016/0006-3207(85)90102-8}}</ref>։ Հյուսիսային մազոտ վոմբատը նույն ցեղին է պատկանում, ինչ մեկ այլ ներկայումս գոյություն ունեցող տեսակ՝ հարավային մազոտ վոմբատը, մինչդեռ սովորական վոմբատը պատկանում է Vombatus ցեղին։ Lasiorhinus ցեղի երկու տեսակներն էլ մորֆոլոգիական հատկանիշներով տարբերվում են սովորական վոմբատից՝ ունենալով ավելի մետաքսանման մորթի, ավելի լայն ու մազոտ քիթ և ավելի երկար ականջներ<ref>{{cite web |last=Horsup |first=A |title=Recovery plan for the northern hairy-nosed wombat ''Lasiorhinus krefftii'' 2004-2008 |url=https://www.environment.gov.au/biodiversity/threatened/recovery-plans/recovery-plan-northern-hairy-nosed-wombat-lasiorhinus-krefftii-2004-2008 |access-date=12 April 2019 |publisher=Report to the Department of Environment and Heritage, Canberra}}</ref>։ == Նկարագրություն == Ընդհանուր առմամբ, վոմբատների բոլոր տեսակներն ունեն խոշորամարմին կառուցվածք, մեծ գլուխ և կարճ, հզոր վերջույթներ։ Նրանք ունեն ամուր ճանկեր, որոնցով փորում են իրենց բները, որտեղ անցկացնում են ժամանակի մեծ մասը։ Սովորաբար մեկ առանձնյակին բույն փորելու համար պահանջվում է մոտ մեկ օր։ Հյուսիսային մազոտ վոմբատների մարմինը ծածկված է փափուկ, մոխրագույն մորթով։ Քթի մազածածկույթը նրանց տարբերում է սովորական վոմբատից։ Նրանք ունեն ավելի երկար ու սրածայր ականջներ և մյուս երկու տեսակների համեմատ զգալիորեն ավելի լայն դնչիկ<ref>{{cite web |last=Jew |first=Darren |title=Northern Hairy-Nosed Wombat |url=http://www.wildlife.org.au/wildlife/speciesprofile/mammals/northern_hairy_nosed_wombat.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208173215/http://www.wildlife.org.au/wildlife/speciesprofile/mammals/northern_hairy_nosed_wombat.html |archive-date=8 February 2014 |access-date=23 February 2014 |work=Wildlife Preservation Society of Qld |publisher=Wildlife Queensland}}</ref>։ Առանձյակների բարձրությունը կարող է հասնել 35 սմ-ի, երկարությունը՝ մինչև 1 մետրի, իսկ քաշը՝ մինչև 40 կգ-ի։ Այս տեսակին բնորոշ է սեռական դիմորֆիզմը․ էգերը որոշ չափով ավելի խոշոր են, քան արուները՝ ճարպի լրացուցիչ շերտի առկայության պատճառով։ Նրանք փոքր-ինչ ավելի խոշոր են, քան սովորական վոմբատները, և բազմանում են համեմատաբար ավելի արագ՝ միջինում յուրաքանչյուր երեք տարին մեկ ծնելով երկու ձագ։ Հյուսիսային մազոտ վոմբատի քիթը շատ կարևոր դեր է խաղում նրա գոյատևման գործում, քանի որ նրա տեսողությունը շատ թույլ է, ուստի մթության մեջ սնունդը պետք է հայտնաբերի հոտառության միջոցով։ Վոմբատի մարսողական համակարգի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ հաստ աղիքի վերջնամասերի առաձգական հատկությունների շնորհիվ հեղուկ արտաթորանքը վերածվում է խորանարդաձև կղանքի<ref>Akst, Jef. "Image of the Day https://www.the-scientist.com/image-of-the-day/image-of-the-day--wombat-poop-65115</ref>։ == Տարածվածությունը և բնակության միջավայրը == Հյուսիսային մազոտ վոմբատներին անհրաժեշտ են խոր ավազոտ հողեր՝ իրենց բները փորելու համար, ինչպես նաև խոտի՝ նրանց հիմնական սննդի, ամբողջ տարվա ընթացքում ապահովվող պաշար։ Այսպիսի տարածքները սովորաբար հանդիպում են բաց էվկալիպտային նոսրանտառներում<ref name="dept" />։ Էփինգ Ֆորեսթի ազգային պարկում հյուսիսային մազոտ վոմբատներն իրենց բները կառուցում են խոր ավազոտ հողերում՝ առվակի նախկին հունի նստվածքներից առաջացած բնական բարձրադիր ափեզրային թմբերի վրա։ Այդ առվակն այլևս չի հոսում այդ տարածքով։ Նրանք սնունդ են որոնում ավազոտ հողերին հարակից ծանր կավային հողերով տարածքներում, սակայն այնտեղ բներ չեն փորում, քանի որ խոնավ եղանակներին այդ տարածքները ջրակալվում են։ Պարկում վոմբատների բները հաճախ հանդիպում են Lysiphyllum hookeri բնիկ ծառերի հարևանությամբ։ Այս ծառին բնորոշ է լայնատարած սաղարթը, իսկ նրա արմատները, հավանաբար, ամրություն են հաղորդում վոմբատների փորած ընդարձակ բներին<ref name="dept" />։ 1980-ականներին հյուսիսային մազոտ վոմբատի տարածման արեալը սահմանափակվել էր Քվինսլենդի արևելակենտրոնական հատվածում գտնվող Էփինգի ազգային անտառի մոտ 300 հեկտար (740 ակր) տարածքով, որը գտնվում էր Քլերմոնտից 120 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք<ref name="abc2021">{{cite web |last=Robinson |first=Lucy |date=6 May 2021 |title='Precious, eccentric, easy to love': Northern hairy-nosed wombat numbers reach 300 |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-07/rare-hairy-nosed-wombat-numbers-reach-300/100120212 |access-date=21 May 2021 |website=ABC News |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]}}</ref>։ Տեսակի պահպանությունն ապահովելու նպատակով Սենթ Ջորջի մերձակայքում երկու վայրում ստեղծվել էին ապահովագրական պոպուլյացիաներ՝ 2009 թվականին՝ 130 հեկտար (320 ակր) տարածք զբաղեցնող Ռիչարդ Անդերվուդի բնության ապաստարանում<ref name="McLeish072017">{{cite web |last=McLeish |first=Kathy |date=19 July 2017 |title=Queensland nature refuge celebrates birth of rare hairy nose wombat |url=https://www.abc.net.au/news/2017-07-19/first-sighting-of-rare-baby-wombat/8724384 |access-date=7 June 2024 |website=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref><ref name="McLeish122017">{{cite web |last=McLeish |first=Kathy |date=17 December 2017 |title=Northern hairy-nosed wombats in the market for new home to ensure their survival |url=https://www.abc.net.au/news/2017-12-17/wombats-in-the-market-for-a-new-home-to-ensure-survival-qld/9251298 |access-date=7 June 2024 |website=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref>, իսկ 2024 թվականին՝ 2,800 հեկտար (6,900 ակր) տարածք զբաղեցնող Փաուրուննայի պետական անտառում<ref name="loftus2024">{{cite web |last=Loftus |first=Tobi |date=6 June 2024 |title=Critically endangered northern hairy-nosed wombat now calls Powrunna State Forest home |url=https://www.abc.net.au/news/2024-06-06/northern-hairy-nosed-wombat-now-at-powrunna-state-forest/103933720 |access-date=7 June 2024 |website=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref>, նախատեսվել էր մինչև 2041 թվականը ստեղծել նաև չորրորդ բնակության վայր<ref>{{Cite web |title=Ground-Penetrating radar maps Northern Hairy-Nosed Wombat |url=https://www.subsurfacems.com.au/articles/endangered-northern-hairy-nosed-wombat-burrows-mapped-by-ground-penetrating-radar.html |access-date=2024-08-06 |website=Subsurface Mapping Solutions |language=en}}</ref>։ == Վարքագիծ == Հյուսիսային մազոտ վոմբատը գիշերային կենդանի է, որն ապրում է ստորգետնյա բների ցանցերում։ Եղանակային անբարենպաստ պայմանների ժամանակ նրանք խուսափում են դուրս գալ մակերևույթ, քանի որ իրենց բներում պահպանվում են կայուն խոնավությունն ու ջերմաստիճանը<ref name="demo2006">{{cite journal |last=Banks |first=Sam |author2=Hoyle, Horsup |author3=Sunnucks, Taylor |date=28 February 2006 |title=Demographic monitoring of an entire species (the northern hairy-nosed wombat, Lasiorhinus krefftii) by genetic analysis of non-invasively collected material |journal=Animal Conservation |volume=6 |issue=2 |pages=101–107 |doi=10.1017/S1367943003003135 |s2cid=85810150}}</ref>։ Հայտնի է, որ նրանք կարող են իրենց բները կիսել մինչև 10 առանձնյակների հետ, որոնց կեսը էգեր են, իսկ մյուս կեսը՝ արուներ։ Ձագերը սովորաբար ծնվում են խոնավ սեզոնի ընթացքում՝ նոյեմբերից ապրիլ։ Առատ տեղումների դեպքում պոպուլյացիայի էգերի 50–80%-ը բազմանում է՝ յուրաքանչյուր ծննդաբերության ժամանակ ունենալով մեկ ձագ։ Ձագերը մոր պարկում մնում են 8–9 ամիս, իսկ կաթից կտրվում են 12 ամսականում<ref>{{cite journal |last=Johnson |first=C. N. |author2=Crossman |date=23 March 2009 |title=Dispersal and social organization of the northern hairy-nosed wombat Lasiorhinus krefftii |journal=Journal of Zoology |volume=225 |issue=4 |pages=605–613 |doi=10.1111/j.1469-7998.1991.tb04328.x}}</ref>։ Այդ տեսակի ճարպային պաշարներն ու նյութափոխանակության ցածր արագությունը հյուսիսային մազոտ վոմբատներին հնարավորություն են տալիս սննդի սակավության դեպքում մի քանի օր մնալ առանց սննդի։ Նույնիսկ ամեն օր սնվելու դեպքում նրանք ձմռանը սնվում են օրական ընդամենը 6 ժամ, իսկ ամռանը՝ 2 ժամ, ինչը զգալիորեն պակաս է նմանատիպ չափեր ունեցող կենգուրուի սնվելու տևողությունից․ վերջինս սնվում է օրական առնվազն 18 ժամ։ Նրանց սննդակարգը բաղկացած է բնիկ խոտաբույսերից՝ սև նիզակախոտից (''Heteropogon contortus''), շշալվացող խոտերից (''Enneapogon spp.''), ոսկեգույն մորուքախոտից (''Chrysopogon fallax'') և եռափուշ խոտից (''Aristida spp.''), ինչպես նաև տարբեր տեսակի արմատներից<ref>{{cite journal |last1=Casey |first1=Fiona |last2=Old |first2=Julie M. |last3=Stannard |first3=Hayley J. |date=2023 |title=Assessment of the diet of the critically endangered northern hairy-nosed wombat (Lasiorhinus krefftii) using DNA metabarcoding |journal=Ecology and Evolution |volume=13 |issue=9 |bibcode=2023EcoEv..1310469C |doi=10.1002/ece3.10469 |pmc=10485309 |pmid=37693933 |doi-access=free |article-number=e10469}}</ref>։ Նրանց ատամները շարունակում են աճել նաև ձագային շրջանն ավարտվելուց հետո և մաշվում են կոշտ, հղկող խոտերի միջոցով, որոնցով նրանք սնվում են։ Նրանց բնակության միջավայրը պատվել է աֆրիկյան բուֆելախոտով, որը ներմուծվել է խոշոր եղջերավոր անասունների արածեցման նպատակով։ Այս խոտատեսակը սահմանափակում է ավելի սննդարար, բնիկ խոտաբույսերի աճն ու տարածումը, որոնցով նախընտրում են սնվել վոմբատները։ Արդյունքում վոմբատները ստիպված են լինում ավելի երկար տարածություններ անցնել՝ իրենց նախընտրած բնիկ խոտաբույսերը գտնելու համար, ինչը հանգեցնում է կենսազանգվածի նվազման<ref>{{Cite web |title=Department of the Environment and Energy |url=http://www.environment.gov.au/resource/northern-hairy-nosed-wombat |access-date=2 May 2018 |website=Department of the Environment and Energy |language=en}}</ref>։ == Պահպանություն == === Կարգավիճակ === Հյուսիսային մազոտ վոմբատի պահպանության կարգավիճակը հետևյալն է<ref name="dept" />․ * Critically Endangered, per IUCN ({{as of|2021|lc=yes}}; last assessed 15 June 2015),<ref name="dept" /> * Critically Endangered, under the Australian ''Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999'' (EPBC Act);<ref name="dept" /> and * Critically Endangered, under the ''Nature Conservation Act 1992'' (Qld).<ref name="dept" /> On 15 February 2018, the federal [[:en:Department_of_the_Environment_and_Energy|Department of the Environment and Energy]] (DoEE) upgraded the conservation status from Endangered to Critically Endangered under the EPBC Act to better align with the International Union for Conservation of Nature's (IUCN) Red List of Threatened Species.<ref name="dept" /> Due to its status under the EPBC Act, it is listed on the [[:en:Species_Profile_and_Threats_Database|Species Profile and Threats Database]] (SPRAT).<ref name="sprat">{{cite web |title=''Lasiorhinus krefftii'' Northern Hairy-nosed Wombat, Yaminon |url=http://www.environment.gov.au/cgi-bin/sprat/public/publicspecies.pl?taxon_id=198 |access-date=21 May 2021 |website=SPRAT |publisher=Australian Government. [[Department of Agriculture, Water and the Environment]]}}</ref> === Threats === Originally there were two main groups of hairy-nosed wombats (the other being the [[:en:Southern_hairy-nosed_wombat|Southern hairy-nosed wombat]], ''Lasiorhinus latifrons'') that were separated by [[:en:Spencer_Gulf|Spencer Gulf]] in [[:en:South_Australia|South Australia]]. Both species experienced a population decline between 1870 and 1920, with the main influences being culling by agriculturalists, competition for food with introduced and feral species and predation. Threats to the northern hairy-nosed wombat include small population size, predation, competition for food, disease, floods, droughts, wildfires, and habitat loss. Its small, highly localised population makes the species especially vulnerable to natural disasters.<ref>{{cite journal |last1=Swinbourne |first1=Michael J. |last2=Taggart |first2=David A. |last3=Peacock |first3=David |last4=Ostendorf |first4=Bertram |date=2017 |title=Historical changes in the distribution of hairy-nosed wombats (Lasiorhinus SPP.): A review |journal=Australian Mammalogy |volume=39 |page=1 |doi=10.1071/am15046}}</ref> [[:en:Wild_dog|Wild dogs]] are the wombat's primary predator, but the spread of invasive herbivores such as the [[:en:European_rabbit|European rabbit]] and the actions of landowners have also contributed to their decline.<ref>{{Cite journal |last1=Ostendorf |first1=Bertram |last2=Peacock |first2=David |last3=Taggart |first3=David A. |last4=Swinbourne |first4=Michael J. |date=2017-04-04 |title=Historical changes in the distribution of hairy-nosed wombats (Lasiorhinus spp.): a review |journal=Australian Mammalogy |language=en |volume=39 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1071/AM15046 |issn=1836-7402}}</ref> There have been two reports of male northern hairy-nosed wombats contracting a [[:en:Fungal|fungal]] infection caused by ''[[:en:Emmonsia_parva|Emmonsia parva]]'', a soil [[:en:Saprophytic|saprophytic]] fungus. It is likely that the northern hairy-nosed wombats are inhaling the infection from the soil.<ref>{{Cite journal |last1=Schaffer-White |first1=A. B. |last2=Harper |first2=D. |last3=Mayhew |first3=M. |last4=McKinnon |first4=A. |last5=Knott |first5=L. |last6=Allavena |first6=R. E. |date=2017 |title=Pulmonary adiaspiromycosis in critically endangered northern hairy-nosed wombats (Lasiorhinus krefftii) |journal=Australian Veterinary Journal |language=en |volume=95 |issue=11 |pages=431–436 |doi=10.1111/avj.12642 |issn=1751-0813 |pmid=29076222}}</ref> === Counter-measures === Since around 1993, the [[:en:Queensland_Government|Queensland Government]]'s [[:en:Department_of_Environment_and_Science|Department of Environment and Science]] (DES) and predecessors have led a recovery program, supported by [[:en:Glencore|Glencore]] mining company and [[:en:The_Wombat_Foundation|The Wombat Foundation]], for the species.<ref name="awc2023">{{cite web |date=21 October 2023 |title=Historic agreement to protect Northern Hairy-nosed Wombat |url=https://www.australianwildlife.org/historic-agreement-to-protect-critically-endangered-northern-hairy-nosed-wombat/ |access-date=7 June 2024 |website=[[Australian Wildlife Conservancy]]}}</ref> To combat the vulnerability of this species, a number of conservation projects have been put into action in the 21st century. One example was the construction of a two-metre-high, predator-proof fence around {{convert|20|km|adj=on}} of the park in 2000.<ref name="dept" /> A second, insurance colony of this species of wombat was established at Richard Underwood Nature Refuge (RUNR) at Yarran Downs, near [[:en:St_George,_Queensland|St George]]<!---removed Thallon as map shows RUNR north of St George, not close to Thallon---> in southern Queensland in 2008. The reserve is surrounded by a predator-proof fence.<ref name="DERMQLD">{{cite web |author=Department of Environment and Resource Management |title=Northern hairy-nosed wombat |url=http://www.derm.qld.gov.au/wildlife-ecosystems/wildlife/threatened_plants_and_animals/endangered/northern_hairynosed_wombat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606142730/http://www.derm.qld.gov.au/wildlife-ecosystems/wildlife/threatened_plants_and_animals/endangered/northern_hairynosed_wombat/ |archive-date=2012-06-06 |access-date=2011-01-28 |publisher=Queensland Government}}</ref> In 2021, the [[:en:Australian_Wildlife_Conservancy|Australian Wildlife Conservancy]] (AWC), a private conservation organisation, formed a partnership with DES to collaborate on research and management of the animals in the sanctuary. In October 2023 AWC signed an agreement with DES to care for the wombats in the {{convert|130|ha|adj=on}} Richard Underwood Nature Reserve. DES would focus on the Epping Forest population.<ref name="awc2023" /> In 2006, researchers performed a study to analyse the demography of the northern hairy-nosed wombat, by using [[:en:Double-sided_tape|double-sided tape]] in the burrows to collect hair of the wombats. Through [[:en:DNA_analysis|DNA analysis]], they found that the ratio of female to male wombats was 1:2.25 in the population of approximately 113 wombats. These findings allowed researchers to understand the demographics of this species, and opened up further research to better understand why there is a significant difference in males and females in the wild.<ref name="demo2006" /> Within Epping Forest National Park, increased attention and funds have been given for wombat research and population monitoring, fire management, maintenance of the predator-proof fence, general management, and control of predators and competitors, and elimination of [[:en:Invasive_plant|invasive plant]] species.<ref>{{cite journal |last=Short |first=Jeff |author2=Smith |date=2 May 1994 |title=Mammal Decline and Recovery in Australia |journal=Journal of Mammalogy |volume=75 |issue=2 |pages=288–301 |doi=10.2307/1382547 |jstor=1382547}}</ref> The species recovery plan of 2004 to 2008 included communication and community involvement in saving the species, and worked to increase the current population in the wild, established other populations within the wombat's historical range. There is a volunteer caretaker program, that allows volunteers to contribute in monitoring the population and keeping the predator fence in good repair. DNA fingerprint identification of wombat hairs allows research to be conducted without an invasive trapping or radio-tracking program.<ref>{{cite journal |last1=White |first1=Lauren C. |last2=Horsup |first2=Alan |last3=Taylor |first3=Andrea C. |last4=Austin |first4=Jeremy J. |date=2014 |title=Improving genetic monitoring of the northern hairy-nosed wombat (Lasiorhinus krefftii) |journal=Australian Journal of Zoology |volume=62 |issue=3 |pages=246–250 |doi=10.1071/zo14031 |s2cid=84706304}}</ref> Studies have been conducted to assess diet<ref>{{cite journal |last1=Casey |first1=Fiona C. |last2=Old |first2=Julie M. |last3=Stannard |first3=Hayley J. |date=2023 |title=Assessment of the diet of the critically endangered northern hairy-nosed wombat (Lasiorhinus krefftii) using DNA metabarcoding) |journal=Ecology and Evolution |volume=62 |issue=3 |pages=246–250 |bibcode=2023EcoEv..1310469C |doi=10.1002/ece3.10469 |pmc=10485309 |pmid=37693933 |doi-access=free}}</ref> and nutrition.<ref>{{cite journal |last1=Casey |first1=Fiona C. |last2=Old |first2=Julie M. |last3=Stannard |first3=Hayley J. |date=2024 |title=Nutritional composition of forage available to the northern hairy-nosed wombat |journal=Ecology and Evolution |volume=14 |issue=11 |bibcode=2024EcoEv..1470514C |doi=10.1002/ece3.70514 |pmc=11542933 |pmid=39512847 |doi-access=free |article-number=e70514}}</ref> ==== Population increases ==== Due to the combined efforts of these forces, the northern hairy-nosed wombat population has been slowly making a comeback.<ref>{{cite journal |last=Sloane |first=M. A. |author2=Sunnucks, Alpers |author3=Taylor, Beheragary |date=September 2000 |title=Highly reliable genetic identification of individual northern hairy-nosed wombats from single remotely collected hairs: a feasible censusing method |journal=Molecular Ecology |volume=9 |issue=9 |pages=1233–1240 |bibcode=2000MolEc...9.1233S |doi=10.1046/j.1365-294x.2000.00993.x |pmid=10972763 |s2cid=23163044}}</ref> * After having been considered extinct, a population of about 30 was discovered in the Epping Forest in the 1930s.<ref name="McLeish072017" /> Only 35 individuals were counted in the early 1980s.<ref name="McLeish122017" /> * In 2003, there were 113 individuals, including around 30 breeding females.<ref>{{cite journal |author=Eastwood, K. |date=October–December 2003 |title=Saving the northern hairy-nosed wombat |journal=Australian Geographic |issue=72}}</ref> * In the last census taken in 2013, the estimated population was 196 individuals, with an additional 9 individuals at RUNR at Yarran Downs.<ref name="horsup">{{cite web |last=Horsup |first=Alan |date=13 April 2018 |title=Northern hairy-nosed wombat |url=http://www.ehp.qld.gov.au/wildlife/threatened-species/endangered/northern_hairynosed_wombat/#how_many_species_of_wombats |archive-url=https://web.archive.org/web/20160525192015/http://www.ehp.qld.gov.au/wildlife/threatened-species/endangered/northern_hairynosed_wombat/#how_many_species_of_wombats |archive-date=25 May 2016 |access-date=28 September 2021 |work=Queensland Government |publisher=The State of Queensland (Department of Environment and Heritage Protection)}}</ref> * In 2016 the population was estimated to be 250 individuals.<ref name="horsup" /> * In May 2021, the population had increased to over 300 individuals.<ref name="abc2021" /><ref>{{cite web |date=4 May 2021 |title=Population milestone for northern hairy nosed wombat as its status is changed in line with international standards |url=https://www.desi.qld.gov.au/our-department/news-media/mediareleases/2021/population-milestone-for-northern-hairy-nosed-wombat |access-date=7 June 2024 |website=[[Department of Environment, Science and Innovation (Queensland)|Department of Environment, Science and Innovation]] (DESI), Queensland}}</ref> * In June 2024, the total population was reported as being over 400 individuals, including 18 at the RUNR, and 15 newly translocated to the Powrunna State Forest.<ref name="loftus2024" /> == References == <references responsive="1"></references> {{Refbegin}} * {{cite book |author=Underhill D |title=Australia's Dangerous Creatures |publisher=Reader's Digest |year=1993 |isbn=978-0-86438-018-0 |location=Sydney NSW}} {{Refend}} pncmzph1zqf5honb3vg0z7jk43hw0b0 10940447 10940365 2026-10-12T05:34:15Z Նազարյան Քրիստինե 129142 10940447 wikitext text/x-wiki '''Հյուսիսային մազոտ վոմբատ''' ('''''Lasiorhinus krefftii'''''), հայտնի նաև '''յամինոն''' անունով, ավստրալական պարկավոր կաթնասունների՝ վոմբատների երեք ներկայումս գոյություն ունեցող տեսակներից մեկը։ Այն աշխարհի ամենահազվագյուտ ցամաքային կաթնասուններից մեկն է և գտնվում է անհետացման ծայրահեղ վտանգի տակ։ Նախկինում դրա պատմական տարածման արեալն ընդգրկել է Նոր Հարավային Ուելսը, Վիկտորիան և Քվինսլենդը, իսկ ընդամենը 100 տարի առաջ այն համարվել է անհետացած։ 1930-ականներին Քվինսլենդի Էփինգ Ֆորեսթի ազգային պարկի 32 կմ² տարածքի սահմաններում հայտնաբերվել էր 30 առանձնյակ, որոնք բնակվել էին 3 կմ² տարածքում։ 2002 թվականին, երբ վայրի շները վտանգ էին ներկայացրել այդ տեսակի համար, Քվինսլենդի կառավարությունը Էփինգ Ֆորեսթի ազգային պարկում վոմբատների ամբողջ բնակության միջավայրի շուրջ կառուցել էր 20 կիլոմետր երկարությամբ՝ գիշատիչների ներթափանցումը կանխող ցանկապատ։ Այդ ժամանակից ի վեր պահպանական նպատակներով առանձնյակների խմբեր տեղափոխվել են ևս երկու վայր՝ ապահովելու տեսակի գոյատևումը հրդեհների, ջրհեղեղների կամ հիվանդությունների նման սպառնալիքների պայմաններում։ 2003 թվականին ընդհանուր պոպուլյացիան կազմել էր 113 առանձնյակ, որոնցից միայն շուրջ 30-ն էին բազմացման տարիքի էգեր։ 2015 թվականին մոտ 230 առանձնյակ գրանցելուց հետո դրանց թիվը 2021 թվականին հասել էր 300-ից ավելիի, իսկ 2024 թվականին՝ 400-ից ավելիի։ == Կարգաբանություն == Անգլիացի բնագետ Ռիչարդ Օուենը տեսակը նկարագրել էր 1873 թվականին<ref>{{IRMNG|10210340|Lasiorhinus krefftii (Owen, 1873)}}</ref>։ ''Lasiorhinus'' ցեղի անվանումը ծագել է լատիներեն ''lasios''՝ «մազոտ» կամ «փրչոտ», և ''rhinus''՝ «քիթ» բառերից<ref>{{cite book |last=Gotch |first=A. F. |title=Mammals, their Latin names explained |publisher=Blanchford Press |year=1979 |location=Poole}}</ref><ref name="dept">{{cite web |title=Northern hairy-nosed wombat, Lasorhinus krefftii |url=https://environment.des.qld.gov.au/wildlife/threatened-species/featured-threatened-species-projects/northern-hairy-nosed-wombat |access-date=21 May 2021 |website=[[Department of Environment and Science (Queensland)]]}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Text may have been copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0|Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)]] licence.</ref>։ Ընդհանուր ընդունված անվանումը՝ հյուսիսային մազոտ վոմբատ, պայմանավորված է տեսակի պատմական տարածման արեալով, ինչպես նաև քթի վրա առկա մազածածկույթով կամ «բեղիկներով»։ Որոշ հին գրական աղբյուրներում այն հիշատակվել է որպես Քվինսլենդի մազոտ քթով վոմբատ<ref>{{cite journal |last=Gordon |first=G. |author2=Riney, T. |author3=Toop, J. |author4=Lawrie, B.C. |author5=Godwin, M.D. |year=1985 |title=Observations on the Queensland Hairy-nosed Wombat, ''Lasiorhinus krefftii'' (Owen) |journal=Biological Conservation |volume=33 |issue=2 |pages=165–195 |bibcode=1985BCons..33..165G |doi=10.1016/0006-3207(85)90102-8}}</ref>։ Հյուսիսային մազոտ վոմբատը նույն ցեղին է պատկանում, ինչ մեկ այլ ներկայումս գոյություն ունեցող տեսակ՝ հարավային մազոտ վոմբատը, մինչդեռ սովորական վոմբատը պատկանում է Vombatus ցեղին։ Lasiorhinus ցեղի երկու տեսակներն էլ մորֆոլոգիական հատկանիշներով տարբերվում են սովորական վոմբատից՝ ունենալով ավելի մետաքսանման մորթի, ավելի լայն ու մազոտ քիթ և ավելի երկար ականջներ<ref>{{cite web |last=Horsup |first=A |title=Recovery plan for the northern hairy-nosed wombat ''Lasiorhinus krefftii'' 2004-2008 |url=https://www.environment.gov.au/biodiversity/threatened/recovery-plans/recovery-plan-northern-hairy-nosed-wombat-lasiorhinus-krefftii-2004-2008 |access-date=12 April 2019 |publisher=Report to the Department of Environment and Heritage, Canberra}}</ref>։ == Նկարագրություն == Ընդհանուր առմամբ, վոմբատների բոլոր տեսակներն ունեն խոշորամարմին կառուցվածք, մեծ գլուխ և կարճ, հզոր վերջույթներ։ Նրանք ունեն ամուր ճանկեր, որոնցով փորում են իրենց բները, որտեղ անցկացնում են ժամանակի մեծ մասը։ Սովորաբար մեկ առանձնյակին բույն փորելու համար պահանջվում է մոտ մեկ օր։ Հյուսիսային մազոտ վոմբատների մարմինը ծածկված է փափուկ, մոխրագույն մորթով։ Քթի մազածածկույթը նրանց տարբերում է սովորական վոմբատից։ Նրանք ունեն ավելի երկար ու սրածայր ականջներ և մյուս երկու տեսակների համեմատ զգալիորեն ավելի լայն դնչիկ<ref>{{cite web |last=Jew |first=Darren |title=Northern Hairy-Nosed Wombat |url=http://www.wildlife.org.au/wildlife/speciesprofile/mammals/northern_hairy_nosed_wombat.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208173215/http://www.wildlife.org.au/wildlife/speciesprofile/mammals/northern_hairy_nosed_wombat.html |archive-date=8 February 2014 |access-date=23 February 2014 |work=Wildlife Preservation Society of Qld |publisher=Wildlife Queensland}}</ref>։ Առանձյակների բարձրությունը կարող է հասնել 35 սմ-ի, երկարությունը՝ մինչև 1 մետրի, իսկ քաշը՝ մինչև 40 կգ-ի։ Այս տեսակին բնորոշ է սեռական դիմորֆիզմը․ էգերը որոշ չափով ավելի խոշոր են, քան արուները՝ ճարպի լրացուցիչ շերտի առկայության պատճառով։ Նրանք փոքր-ինչ ավելի խոշոր են, քան սովորական վոմբատները, և բազմանում են համեմատաբար ավելի արագ՝ միջինում յուրաքանչյուր երեք տարին մեկ ծնելով երկու ձագ։ Հյուսիսային մազոտ վոմբատի քիթը շատ կարևոր դեր է խաղում նրա գոյատևման գործում, քանի որ նրա տեսողությունը շատ թույլ է, ուստի մթության մեջ սնունդը պետք է հայտնաբերի հոտառության միջոցով։ Վոմբատի մարսողական համակարգի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ հաստ աղիքի վերջնամասերի առաձգական հատկությունների շնորհիվ հեղուկ արտաթորանքը վերածվում է խորանարդաձև կղանքի<ref>Akst, Jef. "Image of the Day https://www.the-scientist.com/image-of-the-day/image-of-the-day--wombat-poop-65115</ref>։ == Տարածվածությունը և բնակության միջավայրը == Հյուսիսային մազոտ վոմբատներին անհրաժեշտ են խոր ավազոտ հողեր՝ իրենց բները փորելու համար, ինչպես նաև խոտի՝ նրանց հիմնական սննդի, ամբողջ տարվա ընթացքում ապահովվող պաշար։ Այսպիսի տարածքները սովորաբար հանդիպում են բաց էվկալիպտային նոսրանտառներում<ref name="dept" />։ Էփինգ Ֆորեսթի ազգային պարկում հյուսիսային մազոտ վոմբատներն իրենց բները կառուցում են խոր ավազոտ հողերում՝ առվակի նախկին հունի նստվածքներից առաջացած բնական բարձրադիր ափեզրային թմբերի վրա։ Այդ առվակն այլևս չի հոսում այդ տարածքով։ Նրանք սնունդ են որոնում ավազոտ հողերին հարակից ծանր կավային հողերով տարածքներում, սակայն այնտեղ բներ չեն փորում, քանի որ խոնավ եղանակներին այդ տարածքները ջրակալվում են։ Պարկում վոմբատների բները հաճախ հանդիպում են Lysiphyllum hookeri բնիկ ծառերի հարևանությամբ։ Այս ծառին բնորոշ է լայնատարած սաղարթը, իսկ նրա արմատները, հավանաբար, ամրություն են հաղորդում վոմբատների փորած ընդարձակ բներին<ref name="dept" />։ 1980-ականներին հյուսիսային մազոտ վոմբատի տարածման արեալը սահմանափակվել էր Քվինսլենդի արևելակենտրոնական հատվածում գտնվող Էփինգի ազգային անտառի մոտ 300 հեկտար (740 ակր) տարածքով, որը գտնվում էր Քլերմոնտից 120 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք<ref name="abc2021">{{cite web |last=Robinson |first=Lucy |date=6 May 2021 |title='Precious, eccentric, easy to love': Northern hairy-nosed wombat numbers reach 300 |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-07/rare-hairy-nosed-wombat-numbers-reach-300/100120212 |access-date=21 May 2021 |website=ABC News |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]}}</ref>։ Տեսակի պահպանությունն ապահովելու նպատակով Սենթ Ջորջի մերձակայքում երկու վայրում ստեղծվել էին ապահովագրական պոպուլյացիաներ՝ 2009 թվականին՝ 130 հեկտար (320 ակր) տարածք զբաղեցնող Ռիչարդ Անդերվուդի բնության ապաստարանում<ref name="McLeish072017">{{cite web |last=McLeish |first=Kathy |date=19 July 2017 |title=Queensland nature refuge celebrates birth of rare hairy nose wombat |url=https://www.abc.net.au/news/2017-07-19/first-sighting-of-rare-baby-wombat/8724384 |access-date=7 June 2024 |website=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref><ref name="McLeish122017">{{cite web |last=McLeish |first=Kathy |date=17 December 2017 |title=Northern hairy-nosed wombats in the market for new home to ensure their survival |url=https://www.abc.net.au/news/2017-12-17/wombats-in-the-market-for-a-new-home-to-ensure-survival-qld/9251298 |access-date=7 June 2024 |website=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref>, իսկ 2024 թվականին՝ 2,800 հեկտար (6,900 ակր) տարածք զբաղեցնող Փաուրուննայի պետական անտառում<ref name="loftus2024">{{cite web |last=Loftus |first=Tobi |date=6 June 2024 |title=Critically endangered northern hairy-nosed wombat now calls Powrunna State Forest home |url=https://www.abc.net.au/news/2024-06-06/northern-hairy-nosed-wombat-now-at-powrunna-state-forest/103933720 |access-date=7 June 2024 |website=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref>, նախատեսվել էր մինչև 2041 թվականը ստեղծել նաև չորրորդ բնակության վայր<ref>{{Cite web |title=Ground-Penetrating radar maps Northern Hairy-Nosed Wombat |url=https://www.subsurfacems.com.au/articles/endangered-northern-hairy-nosed-wombat-burrows-mapped-by-ground-penetrating-radar.html |access-date=2024-08-06 |website=Subsurface Mapping Solutions |language=en}}</ref>։ == Վարքագիծ == Հյուսիսային մազոտ վոմբատը գիշերային կենդանի է, որն ապրում է ստորգետնյա բների ցանցերում։ Եղանակային անբարենպաստ պայմանների ժամանակ նրանք խուսափում են դուրս գալ մակերևույթ, քանի որ իրենց բներում պահպանվում են կայուն խոնավությունն ու ջերմաստիճանը<ref name="demo2006">{{cite journal |last=Banks |first=Sam |author2=Hoyle, Horsup |author3=Sunnucks, Taylor |date=28 February 2006 |title=Demographic monitoring of an entire species (the northern hairy-nosed wombat, Lasiorhinus krefftii) by genetic analysis of non-invasively collected material |journal=Animal Conservation |volume=6 |issue=2 |pages=101–107 |doi=10.1017/S1367943003003135 |s2cid=85810150}}</ref>։ Հայտնի է, որ նրանք կարող են իրենց բները կիսել մինչև 10 առանձնյակների հետ, որոնց կեսը էգեր են, իսկ մյուս կեսը՝ արուներ։ Ձագերը սովորաբար ծնվում են խոնավ սեզոնի ընթացքում՝ նոյեմբերից ապրիլ։ Առատ տեղումների դեպքում պոպուլյացիայի էգերի 50–80%-ը բազմանում է՝ յուրաքանչյուր ծննդաբերության ժամանակ ունենալով մեկ ձագ։ Ձագերը մոր պարկում մնում են 8–9 ամիս, իսկ կաթից կտրվում են 12 ամսականում<ref>{{cite journal |last=Johnson |first=C. N. |author2=Crossman |date=23 March 2009 |title=Dispersal and social organization of the northern hairy-nosed wombat Lasiorhinus krefftii |journal=Journal of Zoology |volume=225 |issue=4 |pages=605–613 |doi=10.1111/j.1469-7998.1991.tb04328.x}}</ref>։ Այդ տեսակի ճարպային պաշարներն ու նյութափոխանակության ցածր արագությունը հյուսիսային մազոտ վոմբատներին հնարավորություն են տալիս սննդի սակավության դեպքում մի քանի օր մնալ առանց սննդի։ Նույնիսկ ամեն օր սնվելու դեպքում նրանք ձմռանը սնվում են օրական ընդամենը 6 ժամ, իսկ ամռանը՝ 2 ժամ, ինչը զգալիորեն պակաս է նմանատիպ չափեր ունեցող կենգուրուի սնվելու տևողությունից․ վերջինս սնվում է օրական առնվազն 18 ժամ։ Նրանց սննդակարգը բաղկացած է բնիկ խոտաբույսերից՝ սև նիզակախոտից (''Heteropogon contortus''), շշալվացող խոտերից (''Enneapogon spp.''), ոսկեգույն մորուքախոտից (''Chrysopogon fallax'') և եռափուշ խոտից (''Aristida spp.''), ինչպես նաև տարբեր տեսակի արմատներից<ref>{{cite journal |last1=Casey |first1=Fiona |last2=Old |first2=Julie M. |last3=Stannard |first3=Hayley J. |date=2023 |title=Assessment of the diet of the critically endangered northern hairy-nosed wombat (Lasiorhinus krefftii) using DNA metabarcoding |journal=Ecology and Evolution |volume=13 |issue=9 |bibcode=2023EcoEv..1310469C |doi=10.1002/ece3.10469 |pmc=10485309 |pmid=37693933 |doi-access=free |article-number=e10469}}</ref>։ Նրանց ատամները շարունակում են աճել նաև ձագային շրջանն ավարտվելուց հետո և մաշվում են կոշտ, հղկող խոտերի միջոցով, որոնցով նրանք սնվում են։ Նրանց բնակության միջավայրը պատվել է աֆրիկյան բուֆելախոտով, որը ներմուծվել է խոշոր եղջերավոր անասունների արածեցման նպատակով։ Այս խոտատեսակը սահմանափակում է ավելի սննդարար, բնիկ խոտաբույսերի աճն ու տարածումը, որոնցով նախընտրում են սնվել վոմբատները։ Արդյունքում վոմբատները ստիպված են լինում ավելի երկար տարածություններ անցնել՝ իրենց նախընտրած բնիկ խոտաբույսերը գտնելու համար, ինչը հանգեցնում է կենսազանգվածի նվազման<ref>{{Cite web |title=Department of the Environment and Energy |url=http://www.environment.gov.au/resource/northern-hairy-nosed-wombat |access-date=2 May 2018 |website=Department of the Environment and Energy |language=en}}</ref>։ == Պահպանություն == === Կարգավիճակ === Հյուսիսային մազոտ վոմբատի պահպանության կարգավիճակը հետևյալն է<ref name="dept" />․ * Բնության պահպանության միջազգային միության (IUCN) 2021 թվականի տվյալներով՝ գտնվում է անհետացման ծայրահեղ վտանգի տակ․ վերջին գնահատումն իրականացվել է 2015 թվականի հունիսի 15-ին<ref name="dept" />, * Ծայրահեղ ճգնաժամային վիճակում գտնվող՝ համաձայն Ավստրալիայի ''Շրջակա միջավայրի պահպանության և կենսաբազմազանության պահպանման մասին 1999 թվականի ակտի'' (EPBC Act)<ref name="dept" /> և * Ծայրահեղ ճգնաժամային վիճակում գտնվող»՝ համաձայն ''Բնության պահպանության մասին 1992 թվականի ակտի'' ''(Qld)''<ref name="dept" />։ 2018 թվականի փետրվարի 15-ին Շրջակա միջավայրի և էներգետիկայի դաշնային դեպարտամենտը (DoEE) «Շրջակա միջավայրի պահպանության և կենսաբազմազանության պահպանման մասին» ակտի (EPBC Act) շրջանակներում բարձրացրեց [տեսակի] պահպանման կարգավիճակը՝ «Վտանգված»-ից դարձնելով «Ծայրահեղ ճգնաժամային վիճակում գտնվող»՝ Բնության պահպանության միջազգային միության (IUCN) Վտանգված տեսակների Կարմիր ցուցակին ավելի համահունչ դարձնելու նպատակով<ref name="dept" />։ EPBC ակտի շրջանակներում ունեցած կարգավիճակի պատճառով այն ընդգրկված է Տեսակների պրոֆիլների և սպառնալիքների տվյալների բազայում (SPRAT)<ref name="sprat">{{cite web |title=''Lasiorhinus krefftii'' Northern Hairy-nosed Wombat, Yaminon |url=http://www.environment.gov.au/cgi-bin/sprat/public/publicspecies.pl?taxon_id=198 |access-date=21 May 2021 |website=SPRAT |publisher=Australian Government. [[Department of Agriculture, Water and the Environment]]}}</ref>։ === Սպառնալիքներ === Սկզբնապես գոյություն ուներ լայնանասուն վոմբատների երկու հիմնական խումբ (մյուսը հարավային լայնանասուն վոմբատն է՝ ''Lasiorhinus latifrons''), որոնք բաժանված էին Հարավային Ավստրալիայում գտնվող Սպենսեր ծոցով: Երկու տեսակներն էլ 1870-1920 թվականների ընթացքում գրանցել են պոպուլյացիայի անկում, որի վրա հիմնականում ազդել են գյուղատնտեսների կողմից իրականացված ոչնչացումը (գնդակահարումը/ոչնչացումը), սննդի համար մրցակցությունը ներմուծված ու վայրենացած տեսակների հետ և հոշոտումը (գիշատիչների կողմից որսը): Հյուսիսային լայնանասուն վոմբատին սպառնացող գործոնները ներառում են պոպուլյացիայի փոքր չափաքանակը, հոշոտումը, սննդի համար մրցակցությունը, հիվանդությունները, ջրհեղեղները, երաշտները, անտառային հրդեհները և բնակավայրերի կորուստը: Դրա փոքր, խիստ տեղայնացված պոպուլյացիան տեսակին առանձնապես խոցելի է դարձնում բնական աղետների նկատմամբ<ref>{{cite journal |last1=Swinbourne |first1=Michael J. |last2=Taggart |first2=David A. |last3=Peacock |first3=David |last4=Ostendorf |first4=Bertram |date=2017 |title=Historical changes in the distribution of hairy-nosed wombats (Lasiorhinus SPP.): A review |journal=Australian Mammalogy |volume=39 |page=1 |doi=10.1071/am15046}}</ref>։ Վայրի շները վոմբատի հիմնական գիշատիչն են, սակայն ինվազիվ խոտակերների, ինչպիսին է եվրոպական ճագարը, տարածումը և հողատերերի գործողությունները նույնպես նպաստել են դրանց թվաքանակի նվազմանը<ref>{{Cite journal |last1=Ostendorf |first1=Bertram |last2=Peacock |first2=David |last3=Taggart |first3=David A. |last4=Swinbourne |first4=Michael J. |date=2017-04-04 |title=Historical changes in the distribution of hairy-nosed wombats (Lasiorhinus spp.): a review |journal=Australian Mammalogy |language=en |volume=39 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1071/AM15046 |issn=1836-7402}}</ref>։ Վայրի շները վոմբատի հիմնական գիշատիչն են, սակայն ինվազիվ խոտակերների, ինչպիսին է եվրոպական ճագարը, տարածումը և հողատերերի գործողությունները նույնպես նպաստել են դրանց թվաքանակի նվազմանը<ref>{{Cite journal |last1=Schaffer-White |first1=A. B. |last2=Harper |first2=D. |last3=Mayhew |first3=M. |last4=McKinnon |first4=A. |last5=Knott |first5=L. |last6=Allavena |first6=R. E. |date=2017 |title=Pulmonary adiaspiromycosis in critically endangered northern hairy-nosed wombats (Lasiorhinus krefftii) |journal=Australian Veterinary Journal |language=en |volume=95 |issue=11 |pages=431–436 |doi=10.1111/avj.12642 |issn=1751-0813 |pmid=29076222}}</ref>։ === Պաշտպանական միջոցառումներ === 1993 թվականից ի վեր Քվինսլենդի կառավարության Շրջակա միջավայրի և գիտության դեպարտամենտը (DES) և դրա նախորդները, «Glencore» հանքարդյունաբերական ընկերության և «The Wombat Foundation» հիմնադրամի աջակցությամբ, իրականացնում են տեսակի վերականգնման ծրագիր<ref name="awc2023">{{cite web |date=21 October 2023 |title=Historic agreement to protect Northern Hairy-nosed Wombat |url=https://www.australianwildlife.org/historic-agreement-to-protect-critically-endangered-northern-hairy-nosed-wombat/ |access-date=7 June 2024 |website=[[Australian Wildlife Conservancy]]}}</ref>։ Այս տեսակի խոցելիության դեմ պայքարելու նպատակով 21-րդ դարում իրականացվել են մի շարք պահպանման ծրագրեր: Օրինակներից մեկը 2000 թվականին այգու 20 կիլոմետր տարածքի շուրջ երկու մետր բարձրությամբ, գիշատիչներից պաշտպանող ցանկապատի կառուցումն էր<ref name="dept" />։ Այս տեսակի վոմբատների երկրորդ՝ ապահովագրական պոպուլյացիան (գաղութը) հիմնադրվել է 2008 թվականին Ռիչարդ Անդերվուդի բնության արգելոցում (RUNR)՝ Յարան Դաունսում, Քվինսլենդի հարավում գտնվող Սենթ Ջորջ քաղաքի մոտ: Արգելոցը շրջապատված է գիշատիչներից պաշտպանող ցանկապատով<ref name="DERMQLD">{{cite web |author=Department of Environment and Resource Management |title=Northern hairy-nosed wombat |url=http://www.derm.qld.gov.au/wildlife-ecosystems/wildlife/threatened_plants_and_animals/endangered/northern_hairynosed_wombat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606142730/http://www.derm.qld.gov.au/wildlife-ecosystems/wildlife/threatened_plants_and_animals/endangered/northern_hairynosed_wombat/ |archive-date=2012-06-06 |access-date=2011-01-28 |publisher=Queensland Government}}</ref>։ 2021 թվականին Ավստրալիայի վայրի բնության պահպանության կազմակերպությունը (AWC)՝ մասնավոր պահպանական կազմակերպություն, համագործակցություն ձևավորեց DES-ի հետ՝ արգելոցում կենդանիների հետազոտման և կառավարման ոլորտում համագործակցելու համար: 2023 թվականի հոկտեմբերին AWC-ն համաձայնագիր ստորագրեց DES-ի հետ՝ 130 հեկտար տարածք ունեցող Ռիչարդ Անդերվուդի բնության արգելոցում վոմբատների խնամքն իրականացնելու վերաբերյալ: DES-ը կենտրոնանալու էր Էփինգ Ֆորեսթի պոպուլյացիայի վրա<ref name="awc2023" />։ 2006 թվականին հետազոտողները ուսումնասիրություն են իրականացրել հյուսիսային լայնանասուն վոմբատների պոպուլացիայի կառուցվածքը վերլուծելու համար՝ կիրառելով երկկողմանի կպչուն ժապավեններ դրանք բներում՝ վոմբատների մազերը հավաքելու նպատակով: ԴՆԹ վերլուծության միջոցով նրանք պարզել են, որ մոտ 113 վոմբատներից բաղկացած պոպուլյացիայում էգ և արու վոմբատների հարաբերակցությունը 1:2.25 էր: Այդ հայտնագործությունները հետազոտողներին թույլ են տվել հասկանալ այդ տեսակի դեմոգրաֆիան և ճանապարհ են հարթել հետագա հետազոտությունների համար՝ ավելի լավ հասկանալու, թե ինչու է բնության մեջ արուների և էգերի միջև զգալի տարբերություն առկա<ref name="demo2006" />։ Էփինգ Ֆորեսթ ազգային պարկում մեծացվել են ուշադրությունն ու ֆինանսավորումը վոմբատների հետազոտման, պոպուլյացիայի մոնիտորինգի, հրդեհների կառավարման, գիշատիչներից պաշտպանող ցանկապատի սպասարկման, ընդհանուր կառավարման, ինչպես նաև գիշատիչների ու մրցակիցների թվաքանակի վերահսկման և ինվազիվ բույսերի տեսակների վերացման ուղղությամբ<ref>{{cite journal |last=Short |first=Jeff |author2=Smith |date=2 May 1994 |title=Mammal Decline and Recovery in Australia |journal=Journal of Mammalogy |volume=75 |issue=2 |pages=288–301 |doi=10.2307/1382547 |jstor=1382547}}</ref>։ 2004-2008 թվականների տեսակի վերականգնման ծրագիրը ներառում էր հանրության հետ կապերն ու համայնքի ներգրավվածությունը տեսակի պահպանման գործում, ինչպես նաև աշխատանքներ էր տանում բնության մեջ առկա պոպուլյացիան ավելացնելու և վոմբատի պատմական տարածման շրջաններում այլ պոպուլյացիաներ հիմնադրելու ուղղությամբ: Գործում է կամավոր խնամակալների ծրագիր, որը կամավորներին հնարավորություն է տալիս իրենց ներդրումն ունենալ պոպուլյացիայի մոնիտորինգի և գիշատիչներից պաշտպանող ցանկապատի պատշաճ վիճակի պահպանման գործում: Վոմբատների մազերի ԴՆԹ նույնականացումը (մատնահետքերի վերլուծությունը) թույլ է տալիս հետազոտություններ իրականացնել առանց թակարդման կամ ռադիոհետևման միջամտող (ինվազիվ) ծրագրերի կիրառման<ref>{{cite journal |last1=White |first1=Lauren C. |last2=Horsup |first2=Alan |last3=Taylor |first3=Andrea C. |last4=Austin |first4=Jeremy J. |date=2014 |title=Improving genetic monitoring of the northern hairy-nosed wombat (Lasiorhinus krefftii) |journal=Australian Journal of Zoology |volume=62 |issue=3 |pages=246–250 |doi=10.1071/zo14031 |s2cid=84706304}}</ref>։ Իրականացվել են ուսումնասիրություններ՝ սննդակարգը<ref>{{cite journal |last1=Casey |first1=Fiona C. |last2=Old |first2=Julie M. |last3=Stannard |first3=Hayley J. |date=2023 |title=Assessment of the diet of the critically endangered northern hairy-nosed wombat (Lasiorhinus krefftii) using DNA metabarcoding) |journal=Ecology and Evolution |volume=62 |issue=3 |pages=246–250 |bibcode=2023EcoEv..1310469C |doi=10.1002/ece3.10469 |pmc=10485309 |pmid=37693933 |doi-access=free}}</ref> և սննդառությունը գնահատելու համար<ref>{{cite journal |last1=Casey |first1=Fiona C. |last2=Old |first2=Julie M. |last3=Stannard |first3=Hayley J. |date=2024 |title=Nutritional composition of forage available to the northern hairy-nosed wombat |journal=Ecology and Evolution |volume=14 |issue=11 |bibcode=2024EcoEv..1470514C |doi=10.1002/ece3.70514 |pmc=11542933 |pmid=39512847 |doi-access=free |article-number=e70514}}</ref>։ ==== Պոպուլյացիայի աճեր ==== Այս ուժերի համատեղ ջանքերի շնորհիվ հյուսիսային լայնանասուն վոմբատների պոպուլյացիան աստիճանաբար վերականգնվում է<ref>{{cite journal |last=Sloane |first=M. A. |author2=Sunnucks, Alpers |author3=Taylor, Beheragary |date=September 2000 |title=Highly reliable genetic identification of individual northern hairy-nosed wombats from single remotely collected hairs: a feasible censusing method |journal=Molecular Ecology |volume=9 |issue=9 |pages=1233–1240 |bibcode=2000MolEc...9.1233S |doi=10.1046/j.1365-294x.2000.00993.x |pmid=10972763 |s2cid=23163044}}</ref>։ * Երբեմնի անհետացած համարվելուց հետո, 1930-ական թվականներին Էփինգ Ֆորեսթում հայտնաբերվել է մոտ 30 առանձնյակից բաղկացած պոպուլյացիա<ref name="McLeish072017" />։ 1980-ական թվականների սկզբին հաշվառվել էր ընդամենը 35 առանձնյակ<ref name="McLeish122017" />։ * 2003 թվականին հաշվառված էր 113 առանձնյակ, այդ թվում՝ շուրջ 30 բազմացող էգ<ref>{{cite journal |author=Eastwood, K. |date=October–December 2003 |title=Saving the northern hairy-nosed wombat |journal=Australian Geographic |issue=72}}</ref>։ * 2013 թվականին անցկացված վերջին մարդահամարի (հաշվառման) տվյալներով՝ պոպուլյացիայի գնահատված թվաքանակը կազմում էր 196 առանձնյակ, ինչպես նաև ևս 9 առանձնյակ՝ Յարան Դաունսի RUNR արգելոցում<ref name="horsup">{{cite web |last=Horsup |first=Alan |date=13 April 2018 |title=Northern hairy-nosed wombat |url=http://www.ehp.qld.gov.au/wildlife/threatened-species/endangered/northern_hairynosed_wombat/#how_many_species_of_wombats |archive-url=https://web.archive.org/web/20160525192015/http://www.ehp.qld.gov.au/wildlife/threatened-species/endangered/northern_hairynosed_wombat/#how_many_species_of_wombats |archive-date=25 May 2016 |access-date=28 September 2021 |work=Queensland Government |publisher=The State of Queensland (Department of Environment and Heritage Protection)}}</ref>։ * 2016 թվականին պոպուլյացիան գնահատվում էր 250 առանձնյակ<ref name="horsup" />։ * 2021 թվականի մայիսին պոպուլյացիայի թվաքանակն աճել էր՝ անցնելով 300 առանձնյակից<ref name="abc2021" /><ref>{{cite web |date=4 May 2021 |title=Population milestone for northern hairy nosed wombat as its status is changed in line with international standards |url=https://www.desi.qld.gov.au/our-department/news-media/mediareleases/2021/population-milestone-for-northern-hairy-nosed-wombat |access-date=7 June 2024 |website=[[Department of Environment, Science and Innovation (Queensland)|Department of Environment, Science and Innovation]] (DESI), Queensland}}</ref>։ * 2024 թվականի հունիսին ընդհանուր պոպուլյացիան, ըստ հաղորդված տվյալների, գերազանցել է 400 առանձնյակը, ներառյալ 18-ը՝ RUNR արգելոցում, և 15-ը՝ նոր տեղափոխված (տրանսլոկացված) Փաուրաննա պետական անտառ<ref name="loftus2024" />։ == References == <references responsive="1"></references> {{Refbegin}} * {{cite book |author=Underhill D |title=Australia's Dangerous Creatures |publisher=Reader's Digest |year=1993 |isbn=978-0-86438-018-0 |location=Sydney NSW}} {{Refend}} tdhtwu30963gbljehqabvj6sudf99bc 2 1119629 10940265 10938575 2026-10-11T13:23:04Z Նանե Ազատյան 134183 10940265 wikitext text/x-wiki https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC) '''«Արհամարհանք»''' ({{Lang-fr|Le Mépris}}), ռեժիսոր ժան–Լյուկ Գոդարի 1963 թվականի դրամա ժանրի ֆիլմը՝ նկարահանված Ալբերտո Մորավիոյի «Արհամարհանք» վեպի մոտիվներով։ Սյուժեն կառուցված է ֆրանսիացի դրամատուրգի ամուսնության փլուզման շուրջ. կինը նրան մեղադրում է (մինչ նրանք միասին աշխատում են ֆիլմի վրա) ամերիկացի պրոդյուսերի աչքում բարեհաճություն վաստակելու նպատակով իրեն օգտագործելու մեջ։ Գլխավոր դերերում են Բրիջիտ Բարդոն, Միշել Պիկոլին, Ջեք Պելանսը։ Ֆիլմը թողարկվել է 1964 թվականի դեկտեմբերի 18–ին ԱՄՆ–ում։ == Սյուժե == Փոլ Ժավալը, որը թատրոնի դրամատուրգ է, իր ժամանակն անց է կացնում իր գեղեցկուհի կնոջ՝ սղագրող Կամիլայի հետ։ Ժավալը ստիպված է ապրուստը վաստակել՝ գրելով էժանագին դետեկտիվ պատմվածքներ և սցենարներ։ На закате эпохи пеплумов на острове Капри готовятся к съёмкам фильма по мотивам «Одиссеи» на американские деньги с европейской командой. Фриц Ланг, режиссёр будущей картины, собирается снять явный артхаус и найти новое прочтение бессмертного произведения Гомера. Американский продюсер Джереми Прокош считает режиссёрские планы слишком заумными, он хочет снять эксплуатационное кино, переработку сценария он поручает Жавалю за 10 тысяч долларов. Жаваль соглашается, так как хочет расплатиться за квартиру. Он знакомит Прокоша со своей супругой. Камилле кажется, будто заметив, что она понравилась продюсеру, Жаваль «уступает» ему, позволяя Прокошу проявлять внимание к ней и проводить с ней время. Сам Жаваль на глазах жены ухаживает за секретаршей Прокоша. За отказ поехать с продюсером на остров Капри Пол бьет жену и унижает ее тем, что она лишь стенографистка. Продюсер также бьет свою помощницу. Камилла разочаровывается в муже и испытывает к нему презрение. Жаваль отказывается писать сценарий для Прокоша. В финале Камилла бросает мужа, уезжает с миллионером-продюсером на его роскошном «Альфа Ромео» и попадает в смертельную аварию. Жаваль возвращается к сочинению пьесы для театра, Ланг продолжает снимать фильм. == Դերերում == * Բրիջիտ Բարդո – ''Կամիլա Ժավալ'' * Միշել Պիկոլի – ''Փոլ Ժավալ'' * Ֆրից Լանգ – ''ռեժիսոր Ֆրից Լանգ'' * Ջորջիա Մոլ – ''Ֆրանչեսկա Վանինի'' * Ջեք Պելանս – ''Ջերեմի Պրոկոշ'' * Ժան–Լյուկ Գոդար – ''ռեժիսորի օգնական'' * Ռաուլ Կուտար – ''օպերատոր'' == Արտադրություն == После ряда малобюджетных чёрно-белых лент продюсеры Карло Понти и Джозеф Левин предоставили Годару миллионный бюджет и Брижит Бардо, секс-бомбу мирового масштаба, для съёмок новой ленты по психологическому роману Моравиа. Продюсеры предполагали выпустить фильм в прокат по всему миру, включая Соединённые Штаты. [[Պատկեր:Poseidon.jpg|մինի|Արհամարհանք զգում է ոչ միայն գլխավոր հերոսուհին, այլև հնագույն աստվածները, որոնք վերևից են հետևում տեղի ունեցող դեպքերին]] Чтобы развеять опасения сторонников «новой волны» о том, что кинореволюционер «запродал» свой талант «акулам капитализма», режиссёр превращает фильм в критическое высказывание по поводу абсурдного давления, оказываемого продюсерами на творческий процесс. Есть мнение, что скучающий делец от кинематографа Джереми Прокош списан с продюсера Джозефа Левина, постоянно вмешивавшегося в процесс съёмок. «Презрение», о котором идёт речь в названии, — то чувство, которое Годар испытывал к миру папарацци и звёзд. Когда фильм был готов, продюсеры спохватились по поводу того, что Бардо практически не появляется на экране обнажённой. Идя навстречу их пожеланиям, Годар добавил в начало фильма эротический эпизод, показав, как женское тело и его составные части превращаются капиталистическим обществом в товар. Существует предание, что Годар на съёмочной площадке ходил перед Бардо на руках: «За каждый пройденный им метр она соглашалась на сантиметр укоротить причёску и на сантиметр же юбку». == Ընկալում == На сегодняшний день этот фильм считается классикой новой волны, и критики называют его лучшим у Брижжит Бардо. Однако непосредственно после выхода картина была воспринята критиками неоднозначно и не имела успеха у зрителей. В ходе масштабного опроса кинокритиков, проводившегося в 2012 году британским изданием ''Sight & Sound'', «Презрение» получило количество голосов, равное «Крёстному отцу» (№4 в 2002 году) и «Приключению» Антониони (№2 в 1962 году). Мартин Скорсезе говорит, что всегда рассматривал Антониони и Годара «как великих современных художников кино, выстраивавших кадры подобно живописцам» и отмечал, что в фильме последнего присутствует сожаление об уходившем в те годы великом старом кино, воплощённом на экране Фрицем Лангом: «Мы как бы встречаемся с вечностью, в которой растворяется и любовь, и кино. В общем, это один из самых страшных фильмов из всех когда-либо снятых». «Презрение» — это одновременно и фильм, и критика кинопроцесса. Его предваряет афоризм, приписываемый Базену: «Кино подменяет наше созерцание мира взглядом на то, что соответствует нашим желаниям». В фильме представлен кино-юмор («Широкий экран годится только для изображения гробов и змей»). Картина, которую собирается снимать Ланг, по стилистике весьма напоминает «Средиземноморье» Жана-Даниэля Полле. Последнюю фразу "Silenzio!" (итал. "Тишина!") произносит сам Годар (изображающий ассистента Ланга), когда направляет камеру на безбрежный морской простор. В соответствии с эстетикой постмодерна Годар добавил в фильм аллюзии к искусству прошлого (статуи греческих богов, альбомные репродукции эротики из Секретного кабинета, цитаты из Данте, Гёльдерлина, Брехта) и к популярной культуре современности (например, обсуждается Дин Мартин и его роль в фильме «И подбежали они»). Поль сообщает о своём сотрудничестве с Николасом Рэем. Прокош, когда не знает, что ответить, сыплет цитатами из мини-сборника мудрости на все случаи жизни. Ланг цитирует самого себя, а героиня Бардо зачитывает выдержки из книги о нём, написанной критиком Люком Мулле. Известный исследователь творчества Годара американец Джонатан Розенбаум отмечает, что ключевая сцена выяснения отношений между полуголыми Полем и Камиллой выдержана в стилистике Антониони. В период работы над фильмом влияние итальянского режиссёра на Годара было максимальным, на следующий год после выхода «Презрения» Годар возьмёт у него пространное интервью. По поводу своих героев Годар отметил следующее. Как и Мишель Пуаккар в более ранней картине «На последнем дыхании», Поль Жаваль хочет казаться «крутым парнем» наподобие героя Джона Уэйна в «Рио Браво». Однако пистолет ему ни к чему — он куда ближе к запутавшимся в себе и в мире персонажам «Прошлого лета в Мариенбаде», чем к героям американских боевиков и вестернов, которые его восхищают. Героиня Бардо лишена подобной психологической проработки; она символизирует бесконечную свободу женской природы, которую мужчине никогда не подчинить своей воле. [[Պատկեր:Villa Malaparte.jpg|մինի|Փոլի՝ Մալապարտեի վիլլայի աստիճաններով բարձրանալու տեսարանը հղում է Լանգի «Մետրոպոլիս» ֆիլմում Բաբելոնի աշտարակը բարձրանալու դրվագին]] Уилер Диксон в монографии о Годаре выделяет как основную для «Презрения» тему морального компромисса, даже проституции. Главный герой торгует своим временем и талантом. Он знает наизусть многие строки Данте, но проводит время за написанием сценария бестолкового фильма под названием «Тотошка против Геркулеса». Поль не может разобраться в самом себе, не понимает мотивов собственных поступков. Он лишь пешка в игре всемогущих богов, в игре судьбы, которая заканчивается гибелью его возлюбленной. Прокош, по крайней мере, без обиняков принимает позу диктатора и пребывает в ощущении контроля над окружающим миром («я знаю, что чувствуют боги»). Поль же идёт на компромиссы в творчестве, не получая за них ничего, — а такие уступки необратимы, что инстинктивно чувствует Камилла. Розенбаум замечает, что Годар в «Презрении» не заботится даже о минимальном сюжетном правдоподобии. С точки зрения традиционного сюжетосложения здесь он терпит неудачу и как рассказчик, и как шоумен, и как мыслитель, и как кинокритик, но в то же время достигает триумфа как художник. Винегрет из цитат на четырёх языках, мелькающих в кадре афиш, наспех обставленных интерьеров и неожиданных монтажных склеек производит впечатление абсолютной цельности. Годар показывает мир с разных углов, выявляет его скрытые значения, предлагая зрителю смотреть и думать по-новому. В соответствии с дискретной природой современности в результате выходит не последовательный рассказ, а нечто наподобие кубистской мозаики. == Մշակույթում == Ֆիլմի համար Ժորժ Դելերյուի գրած երաժշտությունը հետագայում օգտագործվել է նաև այլ ռեժիսորների ֆիլմերում (օրինակ՝ Մարտին Սկորսեզեի «Կազինո» ֆիլմում)։ https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B5 '''«Ակատոնե»''' ({{Lang-it|Accattone}}), Պիեռ Պաոլո Պազոլինիի դեբյուտային ֆիլմը նկարահանված 1961 թվականին՝ սեփական «Una vita violenta» վեպի հիման վրա։ Ֆիլմը նշանակալի ստեղծագործություն է, որն արտացոլում է Հռոմի հետպատերազմյան աղքատ թաղամասերի գենդերային բարդ հարաբերություններն ու մշակութային առանձնահատկությունները։ Պազոլինին դեմ էր արագորեն փոփոխվող սպառողական հասարակությանը և կենտրոնանում էր հռոմեական լումպեն-պրոլետարիատի պատկերման վրա։ == Սյուժե == Վիտորիո Ակատոնեն կավատ է ով բնակվում է Հռոմում։ Նրա գումար աշխատելու միակ միջոցը մարմնավաճառուհի Մադդալենան է։ Սակայն շուտով Մադդալենան ձեռբակալվում է և Վիտորիոյի կյանքում սև գիծ է սկսում։ Սկզբում նա վաճառում է իր ունեցվածքը՝ իր «ոսկին» և մեքենան։ Բայց նույնիսկ դա բավարար չէ. նա վերածվում է ծայրահեղ աղքատ մուրացկանի՝ թափառականի։ Վիտորիոն ստիպված է լինում դիմել խորամանկությունների՝ միայն թե ազատվի սովից։ Շուտով Ակատոնեն ծանոթանում է երիտասարդ և անմեղ Ստելլայի հետ, ով կարող էր հիանալի կերպով փոխարինել Մադդալենային։ Նա գործի է դնում իր ողջ հմայքը և Ստելլան սիրահարվում է նրան։ Ակատոնեն ցականալով վերադառնալ իր նախկին կյանքին, Ստելլային դրդում է փողոցային մարմնավաճառության։ Այդուհանդերձ, Ստելլան, չնայած իր անձնազոհությանը, չի կարողանում իրեն նվիրել մեկ ուրիշ տղամարդու։ Բանտում գտնվելու ընթացքում Մադդալենան իմանում է իր մրցակցուհու մասին և ոստիկանությանը հայտնում Ակատոնեի մասին։ Ակատոնեին սկսում են հետևել։ Շուտով Ակատոնեն որոշում է հրաժարվել Ստելլային մարմնավաճառուհի դարձնելու իր պլանից։ Նա փորձում է աշխատանքով գումար վաստակել, սակայն ծանր աշխատանքը նրա համար չէ։ Հասարակությունը, որի մեջ մեծացել է Ակատոնեն, ծաղրում է ծանր աշխատանքը հանուն մի քանի գրոշի։ Օրվա հոգնությամբ Ակատոնեն քուն է մտնում և ֆիլմն ավարտվում է հերոսի երազով։ Ակատոնեն երազում գողություն է կատարում, փորձում փախուստ կատարել մոտոցիկլով և վթարի ենթարկվելով մահանում է։ == Դերերում == * Ֆրանկո Չիտտի – ''Վիտորիո Ակատոնե'' * Ֆրանկա Պասուտ – ''Ստելլա'' * Սիլվանա Կորսինի – ''Մադալենա'' * Պաոլա Գիդի – ''Ասկենզա'' * Ադրիանա Աստի – ''Ամորե'' * Էլզա Մորանտե – ''կին բանտարկյալ'' * Պոլիդոր – ''գերեզմանափոր'' * Սերժո Չիտտի – ''մատուցող'' == Ստեղծման պատմություն == Провинциал Пазолини знал римские трущобы (боргате) не понаслышке. Уже его первый роман «Шпана» ({{lang-it|«Ragazzi di vita»}}''«Ragazzi di vita»''), 1955) живописал жизнь улиц и закоулков столицы. Вышедшая через четыре года «Жестокая жизнь» ({{lang-it|«Una vita violenta»}}''«Una vita violenta»'') была основана на том же материале. Этот роман и послужил основой для фильма, а на образе главного героя романа Томмазо и основан образ Витторио по прозванию «Аккатоне». Предполагалось, что в съёмках примет участие Федерико Феллини, но, увидев пробный материал, он отказался. Помимо общей стилистики фильма, Феллини не устроило место съёмок — римские трущобы. Кроме прочего, он не верил в актёрские способности Франко Читти. Франко был младшим братом {{нп5|Читти, Серджо|Серджо Читти|it|Sergio Citti}}, сценариста и большого специалиста по римскому диалекту (сотрудничавшему в этом качестве не только с Феллини и Пазолини, но с Мауро Болоньини). Именно Болоньини разглядел в отснятых пробниках смысл будущего кинопослания и привлёк к проекту продюсера Альфредо Бини. Впоследствии Франко Читти стал звездой, а Пазолини к славе литератора добавил славу режиссёра. Пазолини сознательно жил и общался с люмпенпролетариатом, и его произведения, включая «Аккатоне», были созданы для представления их жизни изнутри. В фильме преобладает использование актёров не из круга профессионалов, что подчёркивает непривычное для фильма «качество». Например, зубы некоторых актёров в плохом состоянии, что является частью стиля Пазолини, а не только сюжетной необязательностью. Пазолини вкладывал в свои работы личные переживания, особенно связанные с его отношениями с матерью и его видением молодёжи. Женские персонажи «Аккатоне» демонстрируют сложные идентичности, сочетающие материнство, проституцию и женственность, и эти идентичности играют важную роль в повествовании фильма. == Անվանակարգ == Ֆրանկո Չիտտին առաջադրվել է BAFTA մրցանակի՝ լավագույն օտարերկրացի դերասան անվանակարգում։ Ֆիլմի երաժշտական ​​ուղեկցությունը ներառում է Յոհան Սեբաստիան Բախի երաժշտությունը (արիա թիվ 3 նվագախմբային սյուիտից և հատվածներ այլ ստեղծագործություններից)։ Ֆիլմում որպես ռեժիսորի օգնական աշխատել է Բեռնարդո Բերտոլուչչին։ == Քննադատների արձագանք == «Ակկատոնեի» արձագանքները միանման չէին։ Ֆելինին կասկածում էր ընտրված միջավայրի նպատակահարմարության և գլխավոր դերակատարի դերասանական կարողությունների վրա։ Ֆիլմը բախվել է իտալական գրաքննության հետ կապված խնդիրների. էկրան բարձրանալուց հետո իտալացի նեոֆաշիստները բռնի գործողություններով են արձագանքել կինոթատրոններում։ Սակայն Բեռնարդո Բերտոլուչչին ոգեշնչվում էր «Ակկատոնեի» նկարահանումների ժամանակ Պազոլինիի գործադրած մեթոդներով։ Ֆիլմը սկանդալային արձագանքներ է ստացել Վենետիկի կինոփառատոնում․ այն քննադատվում էր ինչպես ավելորդ ռեալիստիկության, այնպես էլ անպարկեշտ խոսելաոճի համար։ Գրաքննադատները դժգոհություն արտահայտեցին ֆիլմից, որից հետո ֆիլմը արգելվում էր 18–ից ցածր անձանց դիտման համար։ Ձախերի արձագանքը նույնպես կտրուկ էր. Պազոլինիի վեպերը «կոմունիստ մտավորականների կողմից դատապարտվում էին որպես գաղափարապես անհիմն»։ Պազոլինիի առաջին ֆիլմը նույնպես նմանատիպ քննադատության է արժանացել. ձախակողմյան մեկնաբանները դժգոհում էին, որ ֆիլմը «հռչակում էր սոցիալական կամ քաղաքական պայքարի անիմաստությունը»։ Ավանդական գիտական ​​մեկնաբանության մեջ «Ակատոնեն» (Accattone) դիտարկվում է որպես գլխավորապես պատրիարխալ բնույթի ստեղծագործություն. սակայն պատմության ամենադինամիկ և կենսունակ կերպարները կանայք են, որոնց բարդ ինքնության մեջ միահյուսվում են մայրությունը (լինի դա կենսաբանական, թե խորհրդանշական), մարմնավաճառությունն ու կանացիությունը։ Այն պատճառով, որ Պազոլինին «ոչ ավանդական մարքսիստ էր, հոմոսեքսուալ և կաթոլիկության մեջ չխորասուզված անհավատ», նրա աշխատանքը «Իտալական մշակույթում մեծ իրարանցում առաջացրեց»։ Թեև կարող է թվալ, որ «Ակատոնեն» իր թեմատիկայով և նկարահանման ոճով իտալական նեոռեալիզմի շարունակությունն է, Պազոլինին այն միտումնավոր կերպով ստեղծել է որպես այդ ավանդույթի հակադրություն՝ ձգտելով կյանքի իրապաշտական ​​պատկերմանը էպիկական և դիցաբանական տեսանկյունից։ https://en.wikipedia.org/wiki/Mexican_burrowing_toad The '''Mexican burrowing toad''' ('''''Rhinophrynus dorsalis''''') is the single living representative of the family Rhinophrynidae. It is a unique species in its taxonomy and morphology, with special adaptations to assist them in digging burrows where they spend most of their time. These adaptations include a small pointed snout and face, keratinized structures and a lack of webbing on front limbs, and specialized tongue morphology to assist in feeding on ants and termites underground. The body is nearly equal in width and length. It is a dark brown to black color with a red-orange stripe on its back along with splotches of color on its body. The generic name ''Rhinophrynus'' means 'nose-toad', from ''rhino-'' ({{lang|grc|ῥῑνο-}}), the combining form of the Ancient Greek ''{{Transliteration|grc|rhis}}'' ({{lang|grc|[[wikt:ῥίς|ῥίς]]}}, 'nose') and ''{{Transliteration|grc|phrunē}}'' ({{lang|grc|φρύνη}}, 'toad'). The Mexican burrowing toad diverged from other amphibians over 190 million years ago and has been evolving independently for a longer period of time than the evolutionary differences between mammals like humans, fruit bats, polar bears and killer whales. Its closest sister group is Pipidae, or the aquatic clawed frogs. == Description == The Mexican burrowing toad has a unique appearance that makes it easy to distinguish from other organisms. This species' body is flat with a width and length that are almost equal. It is covered in loosely fitting wrinkled skin which becomes taut and shiny when the frog's body swells up during its mating call. Its head is small and triangular, and projects out of its body in a small point with very small eyes. They have no neck and no visible ear holes or tympanum. Its legs are short and muscular, and are structured for burrowing as indicated by its name. Its feet also have adaptations for burrowing, mainly nail-like keratinized structures at the end of each digit. Its front feet lack webbing between the digits to free them up for burrowing, and its back feet are short and extensively webbed. The toad's coloration ranges from a dark brown to black. A bright red-orange stripe runs on its back from head to tail, and the body is covered with other red-orange splotches in varying patterns. Its underside is gray to dark brown and does not have the red splotches like the rest of the body. The toad is sexually dimorphic, with females being larger than males. Adults of the Mexican burrowing toad grow to be between 75 and 88&#x20;mm or about 3.0 to 3.3 inches (snout-vent length). === Feeding specializations === The toad's snout is covered in an armor of small keratinous spines, and its lips are sealed by secretions from glands under the mandible. Its lips have a double closure along their maxillary arch, which are enhanced by the glands under the jaw. Morphological studies reveal that the frog has a type of tongue protrusion that is distinct from that of other frogs. Many other frog species project their tongues by a lingual flip, a behavior where the tongue is strongly flipped through the lips and out of the mouth. In this species however, the tongue stiffens and protrudes out of the mouth by moving the jaw backwards. This mechanism is specialized for capturing small insect prey in burrows. == Distribution == The Mexican burrowing toad is found in tropical and subtropical dry broadleaf forest, savannas, and thorn scrub (e.g. ''Tamaulipan mezquital'') in the lowlands of Central America, Mexico, and extreme south Texas, USA. Due to its wide range, the species is categorized as least concern by the IUCN, but some local and regional populations are protected and listed as threatened by various governments within its distribution. ''Rhinophrynus dorsalis'' occurs in the Lower Rio Grande Valley of south Texas, USA, ranging southward through the costal lowlands of the Gulf of Mexico and Caribbean Sea in eastern Mexico including much of the Yucatán Peninsula, into northern Guatemala, Belize, extreme northwest Honduras, and an isolated record from northeast Nicaragua. Another geographically isolated population occurs in the lowlands of the Pacific coast, from extreme southern Michoacán, Mexico, southward into coastal areas of Guatemala, El Salvador, Nicaragua, Honduras, and northwest Costa Rica. === Evolutionary history === The oldest fossil of the genus is ''Rhinophrynus canadensis'' known from the late Eocene of Saskatchewan, Canada. Other fossils are known from the Oligocene of Florida. == Habitat == Its natural habitats include forest, savanna, shrubland, grassland, and inland wetlands. It primarily inhabits lowland areas of tropical dry and moist forests. It is generally associated with areas which are seasonally flooded because it relies on temporary ponds for breeding. It usually remains underground in the dry season following the breeding period. Its eggs and larvae develop in temporary pools formed by heavy rains, and the adults remain in fairly small areas. == Behavior == This species is nocturnal. These frogs make burrows to survive the dry season without suffering from lack of water. They use their strong short limbs and nails to dig into the soil and create burrows. The frog can survive long periods of drought inside this burrow. When the frog is making its vocalization or when it is alarmed its body becomes inflated and resembles a balloon, with its already short head and limbs almost disappearing. This mechanism is not deeply studied, and may require more research to determine its physiology. == Diet == The Mexican burrowing toad primarily subsists on ants and termites that they forage underground. Their features are specialized for underground foraging, especially the way the tongue is used by shifting it forward rather than the lingual flip seen in other frogs. This mode is unique among anurans, and is highly specialized for capturing small insects in burrows. == Reproduction and life cycle == This species has a characteristically short and explosive breeding period, often lasting only one to three days. This explosive breeding combined with the ecological condition of dry seasonal forests have influenced the evolution of their courtship behavior and male-female interactions. There is size sexual dimorphism in this species with females being larger than males, and male-male contests are largely absent during the short breeding period. Due to the absence of male-male competition and territoriality, females select their mates based on the frequency and tonality of advertisement calls. The characteristics of the advertisement call can give females insight to male size, which affects mating with larger females opting for larger mates over smaller ones. === Breeding === Breeding in this species occurs after heavy rains in small temporary pools. Based on Costa Rican populations, clutch sizes range from 2,000 to 8,000 eggs. The Mexican burrowing toads are considered explosive breeders, and reproduce in a way where many individuals exit burrows at the same time to gather at temporary pools of water for breeding to occur. The males then float on the surface of the water and inflate their bodies while making a characteristic call that attracts females. The toad's mating periods is between one and three days, one of the shortest seasons among amphibians, and after this period they burrow back into the ground and remain there until the next breeding season.<ref name="herpedia.com" /> === Sexual maturity === Sexual maturity in the Mexican burrowing toad is determined by examining testes size in males and ovarian stages in females. The presence of enlarged testes and a larger body size is used to determine maturity in males, and various ovarian characteristics including oviduct size and shape are used in females. Females are most likely to be carrying eggs during May and June, but reproduction can occur in October and January as well. In one study the clutch size ranged from 1,000 to around 8,000 eggs, with larger females carrying proportionally more eggs. ''R. dorsalis'' will live underground for most of the year and emerges with heavy rains. The males then float on the surface of water and call to females which results in amplexus. After mating and laying eggs in the water, the environment dries and they will burrow back into the ground. Tadpoles hatch in a few days and transform into adults after one to three months of metamorphosis. === Female/Male interactions === Competition between males for females relies primarily on acoustic communication, with males depending on the impressive calls they make to attract females. The short breeding season imposes constraints on their courtship behavior and breeding formations. Because the breeding season is so short, there is more incentive to spend time breeding rather than competing with other males. Therefore, there are few antagonistic interactions between the males of this species and female choice is based on acoustic displays rather than physical competition or territory defense. Males produce two types of mating calls during the breeding season to attract females. These calls are the pre-advertisement and advertisement calls. In one observational study of the reproductive behavior of The Mexican burrowing toad, the pre-advertisement call was often produced just before the advertisement call. The advertisement call is a single tone with an upward tone, with a duration of about 1.36 seconds. The pre-advertisement call was a single short sound without modulation, and was of higher frequency than the advertisement calls. The calls attract females, after which the male and female will participate in amplexus. In all the mating pairs of ''R. dorsalis'', females mate with smaller males but large females often mate with the larger males present. Females will inflate their bodies during breeding season which allows them to reduce the ability of smaller males to maintain amplexus. == Conservation == The population trend of the Mexican burrowing toad is described as stable and as of 2019 it is listed as being of least concern by the IUCN. In Mexico and Central America it is widespread and locally abundant in many areas within its range. The species is protected by Mexican law under the Special Protection category. In the state of Texas, USA, it is listed as a threatened species due to the extensive areas of its habitat that have been converted for agricultural uses and urban development in its limited distribution there. 30y3ojl3pmyz8a5pfjol4xlwl7dndkt 10940297 10940265 2026-10-11T14:54:34Z Նանե Ազատյան 134183 10940297 wikitext text/x-wiki https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC) '''«Արհամարհանք»''' ({{Lang-fr|Le Mépris}}), ռեժիսոր ժան–Լյուկ Գոդարի 1963 թվականի դրամա ժանրի ֆիլմը՝ նկարահանված Ալբերտո Մորավիոյի «Արհամարհանք» վեպի մոտիվներով։ Սյուժեն կառուցված է ֆրանսիացի դրամատուրգի ամուսնության փլուզման շուրջ. կինը նրան մեղադրում է (մինչ նրանք միասին աշխատում են ֆիլմի վրա) ամերիկացի պրոդյուսերի աչքում բարեհաճություն վաստակելու նպատակով իրեն օգտագործելու մեջ։ Գլխավոր դերերում են Բրիջիտ Բարդոն, Միշել Պիկոլին, Ջեք Պելանսը։ Ֆիլմը թողարկվել է 1964 թվականի դեկտեմբերի 18–ին ԱՄՆ–ում։ == Սյուժե == Փոլ Ժավալը, որը թատրոնի դրամատուրգ է, իր ժամանակն անց է կացնում իր գեղեցկուհի կնոջ՝ սղագրող Կամիլայի հետ։ Ժավալը ստիպված է ապրուստը վաստակել՝ գրելով էժանագին դետեկտիվ պատմվածքներ և սցենարներ։ На закате эпохи пеплумов на острове Капри готовятся к съёмкам фильма по мотивам «Одиссеи» на американские деньги с европейской командой. Фриц Ланг, режиссёр будущей картины, собирается снять явный артхаус и найти новое прочтение бессмертного произведения Гомера. Американский продюсер Джереми Прокош считает режиссёрские планы слишком заумными, он хочет снять эксплуатационное кино, переработку сценария он поручает Жавалю за 10 тысяч долларов. Жаваль соглашается, так как хочет расплатиться за квартиру. Он знакомит Прокоша со своей супругой. Камилле кажется, будто заметив, что она понравилась продюсеру, Жаваль «уступает» ему, позволяя Прокошу проявлять внимание к ней и проводить с ней время. Сам Жаваль на глазах жены ухаживает за секретаршей Прокоша. За отказ поехать с продюсером на остров Капри Пол бьет жену и унижает ее тем, что она лишь стенографистка. Продюсер также бьет свою помощницу. Камилла разочаровывается в муже и испытывает к нему презрение. Жаваль отказывается писать сценарий для Прокоша. В финале Камилла бросает мужа, уезжает с миллионером-продюсером на его роскошном «Альфа Ромео» и попадает в смертельную аварию. Жаваль возвращается к сочинению пьесы для театра, Ланг продолжает снимать фильм. == Դերերում == * Բրիջիտ Բարդո – ''Կամիլա Ժավալ'' * Միշել Պիկոլի – ''Փոլ Ժավալ'' * Ֆրից Լանգ – ''ռեժիսոր Ֆրից Լանգ'' * Ջորջիա Մոլ – ''Ֆրանչեսկա Վանինի'' * Ջեք Պելանս – ''Ջերեմի Պրոկոշ'' * Ժան–Լյուկ Գոդար – ''ռեժիսորի օգնական'' * Ռաուլ Կուտար – ''օպերատոր'' == Արտադրություն == После ряда малобюджетных чёрно-белых лент продюсеры Карло Понти и Джозеф Левин предоставили Годару миллионный бюджет и Брижит Бардо, секс-бомбу мирового масштаба, для съёмок новой ленты по психологическому роману Моравиа. Продюсеры предполагали выпустить фильм в прокат по всему миру, включая Соединённые Штаты. [[Պատկեր:Poseidon.jpg|մինի|Արհամարհանք զգում է ոչ միայն գլխավոր հերոսուհին, այլև հնագույն աստվածները, որոնք վերևից են հետևում տեղի ունեցող դեպքերին]] Чтобы развеять опасения сторонников «новой волны» о том, что кинореволюционер «запродал» свой талант «акулам капитализма», режиссёр превращает фильм в критическое высказывание по поводу абсурдного давления, оказываемого продюсерами на творческий процесс. Есть мнение, что скучающий делец от кинематографа Джереми Прокош списан с продюсера Джозефа Левина, постоянно вмешивавшегося в процесс съёмок. «Презрение», о котором идёт речь в названии, — то чувство, которое Годар испытывал к миру папарацци и звёзд. Когда фильм был готов, продюсеры спохватились по поводу того, что Бардо практически не появляется на экране обнажённой. Идя навстречу их пожеланиям, Годар добавил в начало фильма эротический эпизод, показав, как женское тело и его составные части превращаются капиталистическим обществом в товар. Существует предание, что Годар на съёмочной площадке ходил перед Бардо на руках: «За каждый пройденный им метр она соглашалась на сантиметр укоротить причёску и на сантиметр же юбку». == Ընկալում == На сегодняшний день этот фильм считается классикой новой волны, и критики называют его лучшим у Брижжит Бардо. Однако непосредственно после выхода картина была воспринята критиками неоднозначно и не имела успеха у зрителей. В ходе масштабного опроса кинокритиков, проводившегося в 2012 году британским изданием ''Sight & Sound'', «Презрение» получило количество голосов, равное «Крёстному отцу» (№4 в 2002 году) и «Приключению» Антониони (№2 в 1962 году). Мартин Скорсезе говорит, что всегда рассматривал Антониони и Годара «как великих современных художников кино, выстраивавших кадры подобно живописцам» и отмечал, что в фильме последнего присутствует сожаление об уходившем в те годы великом старом кино, воплощённом на экране Фрицем Лангом: «Мы как бы встречаемся с вечностью, в которой растворяется и любовь, и кино. В общем, это один из самых страшных фильмов из всех когда-либо снятых». «Презрение» — это одновременно и фильм, и критика кинопроцесса. Его предваряет афоризм, приписываемый Базену: «Кино подменяет наше созерцание мира взглядом на то, что соответствует нашим желаниям». В фильме представлен кино-юмор («Широкий экран годится только для изображения гробов и змей»). Картина, которую собирается снимать Ланг, по стилистике весьма напоминает «Средиземноморье» Жана-Даниэля Полле. Последнюю фразу "Silenzio!" (итал. "Тишина!") произносит сам Годар (изображающий ассистента Ланга), когда направляет камеру на безбрежный морской простор. В соответствии с эстетикой постмодерна Годар добавил в фильм аллюзии к искусству прошлого (статуи греческих богов, альбомные репродукции эротики из Секретного кабинета, цитаты из Данте, Гёльдерлина, Брехта) и к популярной культуре современности (например, обсуждается Дин Мартин и его роль в фильме «И подбежали они»). Поль сообщает о своём сотрудничестве с Николасом Рэем. Прокош, когда не знает, что ответить, сыплет цитатами из мини-сборника мудрости на все случаи жизни. Ланг цитирует самого себя, а героиня Бардо зачитывает выдержки из книги о нём, написанной критиком Люком Мулле. Известный исследователь творчества Годара американец Джонатан Розенбаум отмечает, что ключевая сцена выяснения отношений между полуголыми Полем и Камиллой выдержана в стилистике Антониони. В период работы над фильмом влияние итальянского режиссёра на Годара было максимальным, на следующий год после выхода «Презрения» Годар возьмёт у него пространное интервью. По поводу своих героев Годар отметил следующее. Как и Мишель Пуаккар в более ранней картине «На последнем дыхании», Поль Жаваль хочет казаться «крутым парнем» наподобие героя Джона Уэйна в «Рио Браво». Однако пистолет ему ни к чему — он куда ближе к запутавшимся в себе и в мире персонажам «Прошлого лета в Мариенбаде», чем к героям американских боевиков и вестернов, которые его восхищают. Героиня Бардо лишена подобной психологической проработки; она символизирует бесконечную свободу женской природы, которую мужчине никогда не подчинить своей воле. [[Պատկեր:Villa Malaparte.jpg|մինի|Փոլի՝ Մալապարտեի վիլլայի աստիճաններով բարձրանալու տեսարանը հղում է Լանգի «Մետրոպոլիս» ֆիլմում Բաբելոնի աշտարակը բարձրանալու դրվագին]] Уилер Диксон в монографии о Годаре выделяет как основную для «Презрения» тему морального компромисса, даже проституции. Главный герой торгует своим временем и талантом. Он знает наизусть многие строки Данте, но проводит время за написанием сценария бестолкового фильма под названием «Тотошка против Геркулеса». Поль не может разобраться в самом себе, не понимает мотивов собственных поступков. Он лишь пешка в игре всемогущих богов, в игре судьбы, которая заканчивается гибелью его возлюбленной. Прокош, по крайней мере, без обиняков принимает позу диктатора и пребывает в ощущении контроля над окружающим миром («я знаю, что чувствуют боги»). Поль же идёт на компромиссы в творчестве, не получая за них ничего, — а такие уступки необратимы, что инстинктивно чувствует Камилла. Розенбаум замечает, что Годар в «Презрении» не заботится даже о минимальном сюжетном правдоподобии. С точки зрения традиционного сюжетосложения здесь он терпит неудачу и как рассказчик, и как шоумен, и как мыслитель, и как кинокритик, но в то же время достигает триумфа как художник. Винегрет из цитат на четырёх языках, мелькающих в кадре афиш, наспех обставленных интерьеров и неожиданных монтажных склеек производит впечатление абсолютной цельности. Годар показывает мир с разных углов, выявляет его скрытые значения, предлагая зрителю смотреть и думать по-новому. В соответствии с дискретной природой современности в результате выходит не последовательный рассказ, а нечто наподобие кубистской мозаики. == Մշակույթում == Ֆիլմի համար Ժորժ Դելերյուի գրած երաժշտությունը հետագայում օգտագործվել է նաև այլ ռեժիսորների ֆիլմերում (օրինակ՝ Մարտին Սկորսեզեի «Կազինո» ֆիլմում)։ https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B5 '''«Ակատոնե»''' ({{Lang-it|Accattone}}), Պիեռ Պաոլո Պազոլինիի դեբյուտային ֆիլմը նկարահանված 1961 թվականին՝ սեփական «Una vita violenta» վեպի հիման վրա։ Ֆիլմը նշանակալի ստեղծագործություն է, որն արտացոլում է Հռոմի հետպատերազմյան աղքատ թաղամասերի գենդերային բարդ հարաբերություններն ու մշակութային առանձնահատկությունները։ Պազոլինին դեմ էր արագորեն փոփոխվող սպառողական հասարակությանը և կենտրոնանում էր հռոմեական լումպեն-պրոլետարիատի պատկերման վրա։ == Սյուժե == Վիտորիո Ակատոնեն կավատ է ով բնակվում է Հռոմում։ Նրա գումար աշխատելու միակ միջոցը մարմնավաճառուհի Մադդալենան է։ Սակայն շուտով Մադդալենան ձեռբակալվում է և Վիտորիոյի կյանքում սև գիծ է սկսում։ Սկզբում նա վաճառում է իր ունեցվածքը՝ իր «ոսկին» և մեքենան։ Բայց նույնիսկ դա բավարար չէ. նա վերածվում է ծայրահեղ աղքատ մուրացկանի՝ թափառականի։ Վիտորիոն ստիպված է լինում դիմել խորամանկությունների՝ միայն թե ազատվի սովից։ Շուտով Ակատոնեն ծանոթանում է երիտասարդ և անմեղ Ստելլայի հետ, ով կարող էր հիանալի կերպով փոխարինել Մադդալենային։ Նա գործի է դնում իր ողջ հմայքը և Ստելլան սիրահարվում է նրան։ Ակատոնեն ցականալով վերադառնալ իր նախկին կյանքին, Ստելլային դրդում է փողոցային մարմնավաճառության։ Այդուհանդերձ, Ստելլան, չնայած իր անձնազոհությանը, չի կարողանում իրեն նվիրել մեկ ուրիշ տղամարդու։ Բանտում գտնվելու ընթացքում Մադդալենան իմանում է իր մրցակցուհու մասին և ոստիկանությանը հայտնում Ակատոնեի մասին։ Ակատոնեին սկսում են հետևել։ Շուտով Ակատոնեն որոշում է հրաժարվել Ստելլային մարմնավաճառուհի դարձնելու իր պլանից։ Նա փորձում է աշխատանքով գումար վաստակել, սակայն ծանր աշխատանքը նրա համար չէ։ Հասարակությունը, որի մեջ մեծացել է Ակատոնեն, ծաղրում է ծանր աշխատանքը հանուն մի քանի գրոշի։ Օրվա հոգնությամբ Ակատոնեն քուն է մտնում և ֆիլմն ավարտվում է հերոսի երազով։ Ակատոնեն երազում գողություն է կատարում, փորձում փախուստ կատարել մոտոցիկլով և վթարի ենթարկվելով մահանում է։ == Դերերում == * Ֆրանկո Չիտտի – ''Վիտորիո Ակատոնե'' * Ֆրանկա Պասուտ – ''Ստելլա'' * Սիլվանա Կորսինի – ''Մադալենա'' * Պաոլա Գիդի – ''Ասկենզա'' * Ադրիանա Աստի – ''Ամորե'' * Էլզա Մորանտե – ''կին բանտարկյալ'' * Պոլիդոր – ''գերեզմանափոր'' * Սերժո Չիտտի – ''մատուցող'' == Ստեղծման պատմություն == Провинциал Пазолини знал римские трущобы (боргате) не понаслышке. Уже его первый роман «Шпана» ({{lang-it|«Ragazzi di vita»}}''«Ragazzi di vita»''), 1955) живописал жизнь улиц и закоулков столицы. Вышедшая через четыре года «Жестокая жизнь» ({{lang-it|«Una vita violenta»}}''«Una vita violenta»'') была основана на том же материале. Этот роман и послужил основой для фильма, а на образе главного героя романа Томмазо и основан образ Витторио по прозванию «Аккатоне». Предполагалось, что в съёмках примет участие Федерико Феллини, но, увидев пробный материал, он отказался. Помимо общей стилистики фильма, Феллини не устроило место съёмок — римские трущобы. Кроме прочего, он не верил в актёрские способности Франко Читти. Франко был младшим братом {{нп5|Читти, Серджо|Серджо Читти|it|Sergio Citti}}, сценариста и большого специалиста по римскому диалекту (сотрудничавшему в этом качестве не только с Феллини и Пазолини, но с Мауро Болоньини). Именно Болоньини разглядел в отснятых пробниках смысл будущего кинопослания и привлёк к проекту продюсера Альфредо Бини. Впоследствии Франко Читти стал звездой, а Пазолини к славе литератора добавил славу режиссёра. Пазолини сознательно жил и общался с люмпенпролетариатом, и его произведения, включая «Аккатоне», были созданы для представления их жизни изнутри. В фильме преобладает использование актёров не из круга профессионалов, что подчёркивает непривычное для фильма «качество». Например, зубы некоторых актёров в плохом состоянии, что является частью стиля Пазолини, а не только сюжетной необязательностью. Пазолини вкладывал в свои работы личные переживания, особенно связанные с его отношениями с матерью и его видением молодёжи. Женские персонажи «Аккатоне» демонстрируют сложные идентичности, сочетающие материнство, проституцию и женственность, и эти идентичности играют важную роль в повествовании фильма. == Անվանակարգ == Ֆրանկո Չիտտին առաջադրվել է BAFTA մրցանակի՝ լավագույն օտարերկրացի դերասան անվանակարգում։ Ֆիլմի երաժշտական ​​ուղեկցությունը ներառում է Յոհան Սեբաստիան Բախի երաժշտությունը (արիա թիվ 3 նվագախմբային սյուիտից և հատվածներ այլ ստեղծագործություններից)։ Ֆիլմում որպես ռեժիսորի օգնական աշխատել է Բեռնարդո Բերտոլուչչին։ == Քննադատների արձագանք == «Ակկատոնեի» արձագանքները միանման չէին։ Ֆելինին կասկածում էր ընտրված միջավայրի նպատակահարմարության և գլխավոր դերակատարի դերասանական կարողությունների վրա։ Ֆիլմը բախվել է իտալական գրաքննության հետ կապված խնդիրների. էկրան բարձրանալուց հետո իտալացի նեոֆաշիստները բռնի գործողություններով են արձագանքել կինոթատրոններում։ Սակայն Բեռնարդո Բերտոլուչչին ոգեշնչվում էր «Ակկատոնեի» նկարահանումների ժամանակ Պազոլինիի գործադրած մեթոդներով։ Ֆիլմը սկանդալային արձագանքներ է ստացել Վենետիկի կինոփառատոնում․ այն քննադատվում էր ինչպես ավելորդ ռեալիստիկության, այնպես էլ անպարկեշտ խոսելաոճի համար։ Գրաքննադատները դժգոհություն արտահայտեցին ֆիլմից, որից հետո ֆիլմը արգելվում էր 18–ից ցածր անձանց դիտման համար։ Ձախերի արձագանքը նույնպես կտրուկ էր. Պազոլինիի վեպերը «կոմունիստ մտավորականների կողմից դատապարտվում էին որպես գաղափարապես անհիմն»։ Պազոլինիի առաջին ֆիլմը նույնպես նմանատիպ քննադատության է արժանացել. ձախակողմյան մեկնաբանները դժգոհում էին, որ ֆիլմը «հռչակում էր սոցիալական կամ քաղաքական պայքարի անիմաստությունը»։ Ավանդական գիտական ​​մեկնաբանության մեջ «Ակատոնեն» (Accattone) դիտարկվում է որպես գլխավորապես պատրիարխալ բնույթի ստեղծագործություն. սակայն պատմության ամենադինամիկ և կենսունակ կերպարները կանայք են, որոնց բարդ ինքնության մեջ միահյուսվում են մայրությունը (լինի դա կենսաբանական, թե խորհրդանշական), մարմնավաճառությունն ու կանացիությունը։ Այն պատճառով, որ Պազոլինին «ոչ ավանդական մարքսիստ էր, հոմոսեքսուալ և կաթոլիկության մեջ չխորասուզված անհավատ», նրա աշխատանքը «Իտալական մշակույթում մեծ իրարանցում առաջացրեց»։ Թեև կարող է թվալ, որ «Ակատոնեն» իր թեմատիկայով և նկարահանման ոճով իտալական նեոռեալիզմի շարունակությունն է, Պազոլինին այն միտումնավոր կերպով ստեղծել է որպես այդ ավանդույթի հակադրություն՝ ձգտելով կյանքի իրապաշտական ​​պատկերմանը էպիկական և դիցաբանական տեսանկյունից։ https://en.wikipedia.org/wiki/Mexican_burrowing_toad '''Մեքսիկական փորող դոդոշը''' ('''''Ռինոֆրինուս դորսալիս''''') Ռինոֆրինադ ընտանիքի միակ կենդանի ներկայացուցիչն է։ Իր տաքսոնոմիայով և ձևաբանությամբ սա յուրահատուկ տեսակ է, որն օժտված է հատուկ հարմարանքներով՝ նպաստելու այնպիսի բների փորմանը, որտեղ դոդոշներն անց են կացնում իրենց ժամանակի մեծ մասը։ Այդ հարմարանքներից են փոքր, սրածայր դունչն ու դեմքը, եղջերացած գոյացությունները, առջևի վերջույթների վրա լողաթաղանթների բացակայությունը, ինչպես նաև լեզվի մասնագիտացված կառուցվածքը, որը նպաստում է ստորգետնյա պայմաններում մրջյուններով և տերմիտներով սնվելուն։ Մարմինը լայնությամբ և երկարությամբ գրեթե հավասար է։ Այն մուգ շագանակագույն, գրեթե սև գույնի է՝ մեջքի երկայնքով ձգվող կարմրավուն-նարնջագույն շերտով և մարմնի վրա առկա գունավոր բծերով։ ''Ռինոֆրինուս'' ցեղանունը նշանակում է «քթավոր դոդոշ»․ այն կազմված է ''ռինո'' (հին հունարենից՝ «քիթ») և ''ֆրուն'' (հին հունարենից՝ «դոդոշ») արմատներից։ Մեքսիկական փորող դոդոշը մյուս երկկենցաղներից առանձնացել է ավելի քան 190 միլիոն տարի առաջ և էվոլյուցիայի ենթարկվել ինքնուրույն՝ ավելի երկար ժամանակահատվածում, քան այն ժամանակահատվածը, որը պահանջվել է մարդկանց, մրգային չղջիկների, սպիտակ արջերի և օրկաների նման կաթնասունների միջև էվոլյուցիոն տարբերությունների ձևավորման համար։ Նրա ամենամոտ ազգակից խումբը Պիպիդայներն են՝ ջրային ճանկավոր գորտերը։ == Նկարագրություն == Մեքսիկական փորող դոդոշը յուրահատուկ արտաքին ունի, որը հեշտ է դարձնում նրա տարբերակումը այլ օրգանիզմներից։ Այս տեսակի մարմինը տափակ է, իսկ լայնությունն ու երկարությունը՝ գրեթե հավասար։ Այն պատված է ազատ նստած, կնճռոտ մաշկով, որը ձգվում և փայլուն է դառնում, երբ գորտի մարմինն ուռչում է զուգավորման կանչի ժամանակ։ Գլուխը փոքր է, եռանկյունաձև և մարմնից դուրս է ցցվում փոքրիկ ելուստի տեսքով՝ շատ մանր աչքերով։ Նրանք զուրկ են վզից և չունեն տեսանելի ականջի անցքեր կամ թմբկաթաղանթ։ Վերջույթները կարճ են, մկանուտ և հարմարեցված են փորելուն, ինչի մասին վկայում է նաև կենդանու անվանումը։ Թաթերը նույնպես հարմարեցված են փորելուն՝ մասնավորապես յուրաքանչյուր մատի ծայրին առկա եղունգանման եղջերացած գոյացությունների շնորհիվ։ Առջևի թաթերի մատների միջև լողաթաղանթներ չկան, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի արդյունավետորեն փորել, մինչդեռ հետին թաթերը կարճ են և ունեն լայն լողաթաղանթներ։ Դոդոշի գունավորումը տատանվում է մուգ շագանակագույնի և սևի միջև։ Նրա մեջքի երկայնքով՝ գլխից մինչև պոչ, ձգվում է վառ կարմրավուն-նարնջագույն շերտ, իսկ մարմինը պատված է տարբեր նախշերով դասավորված կարմրավուն-նարնջագույն այլ բծերով։ Փորային հատվածը մոխրագույնից մինչև մուգ շագանակագույն է և, ի տարբերություն մարմնի մնացած մասի, չունի կարմիր բծեր։ Այս դոդոշին բնորոշ է սեռական երկձևությունը՝ էգերն ավելի խոշոր են, քան արուները։ Մեքսիկական փորող դոդոշի հասուն առանձնյակների մարմնի երկարությունը (դնչից մինչև կոակա) հասնում է 75–88 մմ-ի (կամ մոտավորապես 3,0–3,3 դյույմի)։ === Սնման մասնագիտացումներ === The toad's snout is covered in an armor of small keratinous spines, and its lips are sealed by secretions from glands under the mandible. Its lips have a double closure along their maxillary arch, which are enhanced by the glands under the jaw. Morphological studies reveal that the frog has a type of tongue protrusion that is distinct from that of other frogs. Many other frog species project their tongues by a lingual flip, a behavior where the tongue is strongly flipped through the lips and out of the mouth. In this species however, the tongue stiffens and protrudes out of the mouth by moving the jaw backwards. This mechanism is specialized for capturing small insect prey in burrows. == Բաշխում == The Mexican burrowing toad is found in tropical and subtropical dry broadleaf forest, savannas, and thorn scrub (e.g. ''Tamaulipan mezquital'') in the lowlands of Central America, Mexico, and extreme south Texas, USA. Due to its wide range, the species is categorized as least concern by the IUCN, but some local and regional populations are protected and listed as threatened by various governments within its distribution. ''Rhinophrynus dorsalis'' occurs in the Lower Rio Grande Valley of south Texas, USA, ranging southward through the costal lowlands of the Gulf of Mexico and Caribbean Sea in eastern Mexico including much of the Yucatán Peninsula, into northern Guatemala, Belize, extreme northwest Honduras, and an isolated record from northeast Nicaragua. Another geographically isolated population occurs in the lowlands of the Pacific coast, from extreme southern Michoacán, Mexico, southward into coastal areas of Guatemala, El Salvador, Nicaragua, Honduras, and northwest Costa Rica. === Էվոլյուցիոն պատմություն === The oldest fossil of the genus is ''Rhinophrynus canadensis'' known from the late Eocene of Saskatchewan, Canada. Other fossils are known from the Oligocene of Florida. == Բնակավայր == Its natural habitats include forest, savanna, shrubland, grassland, and inland wetlands. It primarily inhabits lowland areas of tropical dry and moist forests. It is generally associated with areas which are seasonally flooded because it relies on temporary ponds for breeding. It usually remains underground in the dry season following the breeding period. Its eggs and larvae develop in temporary pools formed by heavy rains, and the adults remain in fairly small areas. == Վարք == This species is nocturnal. These frogs make burrows to survive the dry season without suffering from lack of water. They use their strong short limbs and nails to dig into the soil and create burrows. The frog can survive long periods of drought inside this burrow. When the frog is making its vocalization or when it is alarmed its body becomes inflated and resembles a balloon, with its already short head and limbs almost disappearing. This mechanism is not deeply studied, and may require more research to determine its physiology. == Սննդակարգ == The Mexican burrowing toad primarily subsists on ants and termites that they forage underground. Their features are specialized for underground foraging, especially the way the tongue is used by shifting it forward rather than the lingual flip seen in other frogs. This mode is unique among anurans, and is highly specialized for capturing small insects in burrows. == Վերարտադրություն և կյանքի ցիկլ == This species has a characteristically short and explosive breeding period, often lasting only one to three days. This explosive breeding combined with the ecological condition of dry seasonal forests have influenced the evolution of their courtship behavior and male-female interactions. There is size sexual dimorphism in this species with females being larger than males, and male-male contests are largely absent during the short breeding period. Due to the absence of male-male competition and territoriality, females select their mates based on the frequency and tonality of advertisement calls. The characteristics of the advertisement call can give females insight to male size, which affects mating with larger females opting for larger mates over smaller ones. === Բազմացում === Breeding in this species occurs after heavy rains in small temporary pools. Based on Costa Rican populations, clutch sizes range from 2,000 to 8,000 eggs. The Mexican burrowing toads are considered explosive breeders, and reproduce in a way where many individuals exit burrows at the same time to gather at temporary pools of water for breeding to occur. The males then float on the surface of the water and inflate their bodies while making a characteristic call that attracts females. The toad's mating periods is between one and three days, one of the shortest seasons among amphibians, and after this period they burrow back into the ground and remain there until the next breeding season.<ref name="herpedia.com" /> === Սեռահասունություն === Sexual maturity in the Mexican burrowing toad is determined by examining testes size in males and ovarian stages in females. The presence of enlarged testes and a larger body size is used to determine maturity in males, and various ovarian characteristics including oviduct size and shape are used in females. Females are most likely to be carrying eggs during May and June, but reproduction can occur in October and January as well. In one study the clutch size ranged from 1,000 to around 8,000 eggs, with larger females carrying proportionally more eggs. ''R. dorsalis'' will live underground for most of the year and emerges with heavy rains. The males then float on the surface of water and call to females which results in amplexus. After mating and laying eggs in the water, the environment dries and they will burrow back into the ground. Tadpoles hatch in a few days and transform into adults after one to three months of metamorphosis. === էգերի և արուների փոխազդեցություններ === Competition between males for females relies primarily on acoustic communication, with males depending on the impressive calls they make to attract females. The short breeding season imposes constraints on their courtship behavior and breeding formations. Because the breeding season is so short, there is more incentive to spend time breeding rather than competing with other males. Therefore, there are few antagonistic interactions between the males of this species and female choice is based on acoustic displays rather than physical competition or territory defense. Males produce two types of mating calls during the breeding season to attract females. These calls are the pre-advertisement and advertisement calls. In one observational study of the reproductive behavior of The Mexican burrowing toad, the pre-advertisement call was often produced just before the advertisement call. The advertisement call is a single tone with an upward tone, with a duration of about 1.36 seconds. The pre-advertisement call was a single short sound without modulation, and was of higher frequency than the advertisement calls. The calls attract females, after which the male and female will participate in amplexus. In all the mating pairs of ''R. dorsalis'', females mate with smaller males but large females often mate with the larger males present. Females will inflate their bodies during breeding season which allows them to reduce the ability of smaller males to maintain amplexus. == Պահպանություն == The population trend of the Mexican burrowing toad is described as stable and as of 2019 it is listed as being of least concern by the IUCN. In Mexico and Central America it is widespread and locally abundant in many areas within its range. The species is protected by Mexican law under the Special Protection category. In the state of Texas, USA, it is listed as a threatened species due to the extensive areas of its habitat that have been converted for agricultural uses and urban development in its limited distribution there. bz2xbh32lhoxt90don3ozgk9xiuwnn0 10940299 10940297 2026-10-11T15:11:39Z Նանե Ազատյան 134183 10940299 wikitext text/x-wiki https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC) '''«Արհամարհանք»''' ({{Lang-fr|Le Mépris}}), ռեժիսոր ժան–Լյուկ Գոդարի 1963 թվականի դրամա ժանրի ֆիլմը՝ նկարահանված Ալբերտո Մորավիոյի «Արհամարհանք» վեպի մոտիվներով։ Սյուժեն կառուցված է ֆրանսիացի դրամատուրգի ամուսնության փլուզման շուրջ. կինը նրան մեղադրում է (մինչ նրանք միասին աշխատում են ֆիլմի վրա) ամերիկացի պրոդյուսերի աչքում բարեհաճություն վաստակելու նպատակով իրեն օգտագործելու մեջ։ Գլխավոր դերերում են Բրիջիտ Բարդոն, Միշել Պիկոլին, Ջեք Պելանսը։ Ֆիլմը թողարկվել է 1964 թվականի դեկտեմբերի 18–ին ԱՄՆ–ում։ == Սյուժե == Փոլ Ժավալը, որը թատրոնի դրամատուրգ է, իր ժամանակն անց է կացնում իր գեղեցկուհի կնոջ՝ սղագրող Կամիլայի հետ։ Ժավալը ստիպված է ապրուստը վաստակել՝ գրելով էժանագին դետեկտիվ պատմվածքներ և սցենարներ։ На закате эпохи пеплумов на острове Капри готовятся к съёмкам фильма по мотивам «Одиссеи» на американские деньги с европейской командой. Фриц Ланг, режиссёр будущей картины, собирается снять явный артхаус и найти новое прочтение бессмертного произведения Гомера. Американский продюсер Джереми Прокош считает режиссёрские планы слишком заумными, он хочет снять эксплуатационное кино, переработку сценария он поручает Жавалю за 10 тысяч долларов. Жаваль соглашается, так как хочет расплатиться за квартиру. Он знакомит Прокоша со своей супругой. Камилле кажется, будто заметив, что она понравилась продюсеру, Жаваль «уступает» ему, позволяя Прокошу проявлять внимание к ней и проводить с ней время. Сам Жаваль на глазах жены ухаживает за секретаршей Прокоша. За отказ поехать с продюсером на остров Капри Пол бьет жену и унижает ее тем, что она лишь стенографистка. Продюсер также бьет свою помощницу. Камилла разочаровывается в муже и испытывает к нему презрение. Жаваль отказывается писать сценарий для Прокоша. В финале Камилла бросает мужа, уезжает с миллионером-продюсером на его роскошном «Альфа Ромео» и попадает в смертельную аварию. Жаваль возвращается к сочинению пьесы для театра, Ланг продолжает снимать фильм. == Դերերում == * Բրիջիտ Բարդո – ''Կամիլա Ժավալ'' * Միշել Պիկոլի – ''Փոլ Ժավալ'' * Ֆրից Լանգ – ''ռեժիսոր Ֆրից Լանգ'' * Ջորջիա Մոլ – ''Ֆրանչեսկա Վանինի'' * Ջեք Պելանս – ''Ջերեմի Պրոկոշ'' * Ժան–Լյուկ Գոդար – ''ռեժիսորի օգնական'' * Ռաուլ Կուտար – ''օպերատոր'' == Արտադրություն == После ряда малобюджетных чёрно-белых лент продюсеры Карло Понти и Джозеф Левин предоставили Годару миллионный бюджет и Брижит Бардо, секс-бомбу мирового масштаба, для съёмок новой ленты по психологическому роману Моравиа. Продюсеры предполагали выпустить фильм в прокат по всему миру, включая Соединённые Штаты. [[Պատկեր:Poseidon.jpg|մինի|Արհամարհանք զգում է ոչ միայն գլխավոր հերոսուհին, այլև հնագույն աստվածները, որոնք վերևից են հետևում տեղի ունեցող դեպքերին]] Чтобы развеять опасения сторонников «новой волны» о том, что кинореволюционер «запродал» свой талант «акулам капитализма», режиссёр превращает фильм в критическое высказывание по поводу абсурдного давления, оказываемого продюсерами на творческий процесс. Есть мнение, что скучающий делец от кинематографа Джереми Прокош списан с продюсера Джозефа Левина, постоянно вмешивавшегося в процесс съёмок. «Презрение», о котором идёт речь в названии, — то чувство, которое Годар испытывал к миру папарацци и звёзд. Когда фильм был готов, продюсеры спохватились по поводу того, что Бардо практически не появляется на экране обнажённой. Идя навстречу их пожеланиям, Годар добавил в начало фильма эротический эпизод, показав, как женское тело и его составные части превращаются капиталистическим обществом в товар. Существует предание, что Годар на съёмочной площадке ходил перед Бардо на руках: «За каждый пройденный им метр она соглашалась на сантиметр укоротить причёску и на сантиметр же юбку». == Ընկալում == На сегодняшний день этот фильм считается классикой новой волны, и критики называют его лучшим у Брижжит Бардо. Однако непосредственно после выхода картина была воспринята критиками неоднозначно и не имела успеха у зрителей. В ходе масштабного опроса кинокритиков, проводившегося в 2012 году британским изданием ''Sight & Sound'', «Презрение» получило количество голосов, равное «Крёстному отцу» (№4 в 2002 году) и «Приключению» Антониони (№2 в 1962 году). Мартин Скорсезе говорит, что всегда рассматривал Антониони и Годара «как великих современных художников кино, выстраивавших кадры подобно живописцам» и отмечал, что в фильме последнего присутствует сожаление об уходившем в те годы великом старом кино, воплощённом на экране Фрицем Лангом: «Мы как бы встречаемся с вечностью, в которой растворяется и любовь, и кино. В общем, это один из самых страшных фильмов из всех когда-либо снятых». «Презрение» — это одновременно и фильм, и критика кинопроцесса. Его предваряет афоризм, приписываемый Базену: «Кино подменяет наше созерцание мира взглядом на то, что соответствует нашим желаниям». В фильме представлен кино-юмор («Широкий экран годится только для изображения гробов и змей»). Картина, которую собирается снимать Ланг, по стилистике весьма напоминает «Средиземноморье» Жана-Даниэля Полле. Последнюю фразу "Silenzio!" (итал. "Тишина!") произносит сам Годар (изображающий ассистента Ланга), когда направляет камеру на безбрежный морской простор. В соответствии с эстетикой постмодерна Годар добавил в фильм аллюзии к искусству прошлого (статуи греческих богов, альбомные репродукции эротики из Секретного кабинета, цитаты из Данте, Гёльдерлина, Брехта) и к популярной культуре современности (например, обсуждается Дин Мартин и его роль в фильме «И подбежали они»). Поль сообщает о своём сотрудничестве с Николасом Рэем. Прокош, когда не знает, что ответить, сыплет цитатами из мини-сборника мудрости на все случаи жизни. Ланг цитирует самого себя, а героиня Бардо зачитывает выдержки из книги о нём, написанной критиком Люком Мулле. Известный исследователь творчества Годара американец Джонатан Розенбаум отмечает, что ключевая сцена выяснения отношений между полуголыми Полем и Камиллой выдержана в стилистике Антониони. В период работы над фильмом влияние итальянского режиссёра на Годара было максимальным, на следующий год после выхода «Презрения» Годар возьмёт у него пространное интервью. По поводу своих героев Годар отметил следующее. Как и Мишель Пуаккар в более ранней картине «На последнем дыхании», Поль Жаваль хочет казаться «крутым парнем» наподобие героя Джона Уэйна в «Рио Браво». Однако пистолет ему ни к чему — он куда ближе к запутавшимся в себе и в мире персонажам «Прошлого лета в Мариенбаде», чем к героям американских боевиков и вестернов, которые его восхищают. Героиня Бардо лишена подобной психологической проработки; она символизирует бесконечную свободу женской природы, которую мужчине никогда не подчинить своей воле. [[Պատկեր:Villa Malaparte.jpg|մինի|Փոլի՝ Մալապարտեի վիլլայի աստիճաններով բարձրանալու տեսարանը հղում է Լանգի «Մետրոպոլիս» ֆիլմում Բաբելոնի աշտարակը բարձրանալու դրվագին]] Уилер Диксон в монографии о Годаре выделяет как основную для «Презрения» тему морального компромисса, даже проституции. Главный герой торгует своим временем и талантом. Он знает наизусть многие строки Данте, но проводит время за написанием сценария бестолкового фильма под названием «Тотошка против Геркулеса». Поль не может разобраться в самом себе, не понимает мотивов собственных поступков. Он лишь пешка в игре всемогущих богов, в игре судьбы, которая заканчивается гибелью его возлюбленной. Прокош, по крайней мере, без обиняков принимает позу диктатора и пребывает в ощущении контроля над окружающим миром («я знаю, что чувствуют боги»). Поль же идёт на компромиссы в творчестве, не получая за них ничего, — а такие уступки необратимы, что инстинктивно чувствует Камилла. Розенбаум замечает, что Годар в «Презрении» не заботится даже о минимальном сюжетном правдоподобии. С точки зрения традиционного сюжетосложения здесь он терпит неудачу и как рассказчик, и как шоумен, и как мыслитель, и как кинокритик, но в то же время достигает триумфа как художник. Винегрет из цитат на четырёх языках, мелькающих в кадре афиш, наспех обставленных интерьеров и неожиданных монтажных склеек производит впечатление абсолютной цельности. Годар показывает мир с разных углов, выявляет его скрытые значения, предлагая зрителю смотреть и думать по-новому. В соответствии с дискретной природой современности в результате выходит не последовательный рассказ, а нечто наподобие кубистской мозаики. == Մշակույթում == Ֆիլմի համար Ժորժ Դելերյուի գրած երաժշտությունը հետագայում օգտագործվել է նաև այլ ռեժիսորների ֆիլմերում (օրինակ՝ Մարտին Սկորսեզեի «Կազինո» ֆիլմում)։ https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B5 '''«Ակատոնե»''' ({{Lang-it|Accattone}}), Պիեռ Պաոլո Պազոլինիի դեբյուտային ֆիլմը նկարահանված 1961 թվականին՝ սեփական «Una vita violenta» վեպի հիման վրա։ Ֆիլմը նշանակալի ստեղծագործություն է, որն արտացոլում է Հռոմի հետպատերազմյան աղքատ թաղամասերի գենդերային բարդ հարաբերություններն ու մշակութային առանձնահատկությունները։ Պազոլինին դեմ էր արագորեն փոփոխվող սպառողական հասարակությանը և կենտրոնանում էր հռոմեական լումպեն-պրոլետարիատի պատկերման վրա։ == Սյուժե == Վիտորիո Ակատոնեն կավատ է ով բնակվում է Հռոմում։ Նրա գումար աշխատելու միակ միջոցը մարմնավաճառուհի Մադդալենան է։ Սակայն շուտով Մադդալենան ձեռբակալվում է և Վիտորիոյի կյանքում սև գիծ է սկսում։ Սկզբում նա վաճառում է իր ունեցվածքը՝ իր «ոսկին» և մեքենան։ Բայց նույնիսկ դա բավարար չէ. նա վերածվում է ծայրահեղ աղքատ մուրացկանի՝ թափառականի։ Վիտորիոն ստիպված է լինում դիմել խորամանկությունների՝ միայն թե ազատվի սովից։ Շուտով Ակատոնեն ծանոթանում է երիտասարդ և անմեղ Ստելլայի հետ, ով կարող էր հիանալի կերպով փոխարինել Մադդալենային։ Նա գործի է դնում իր ողջ հմայքը և Ստելլան սիրահարվում է նրան։ Ակատոնեն ցականալով վերադառնալ իր նախկին կյանքին, Ստելլային դրդում է փողոցային մարմնավաճառության։ Այդուհանդերձ, Ստելլան, չնայած իր անձնազոհությանը, չի կարողանում իրեն նվիրել մեկ ուրիշ տղամարդու։ Բանտում գտնվելու ընթացքում Մադդալենան իմանում է իր մրցակցուհու մասին և ոստիկանությանը հայտնում Ակատոնեի մասին։ Ակատոնեին սկսում են հետևել։ Շուտով Ակատոնեն որոշում է հրաժարվել Ստելլային մարմնավաճառուհի դարձնելու իր պլանից։ Նա փորձում է աշխատանքով գումար վաստակել, սակայն ծանր աշխատանքը նրա համար չէ։ Հասարակությունը, որի մեջ մեծացել է Ակատոնեն, ծաղրում է ծանր աշխատանքը հանուն մի քանի գրոշի։ Օրվա հոգնությամբ Ակատոնեն քուն է մտնում և ֆիլմն ավարտվում է հերոսի երազով։ Ակատոնեն երազում գողություն է կատարում, փորձում փախուստ կատարել մոտոցիկլով և վթարի ենթարկվելով մահանում է։ == Դերերում == * Ֆրանկո Չիտտի – ''Վիտորիո Ակատոնե'' * Ֆրանկա Պասուտ – ''Ստելլա'' * Սիլվանա Կորսինի – ''Մադալենա'' * Պաոլա Գիդի – ''Ասկենզա'' * Ադրիանա Աստի – ''Ամորե'' * Էլզա Մորանտե – ''կին բանտարկյալ'' * Պոլիդոր – ''գերեզմանափոր'' * Սերժո Չիտտի – ''մատուցող'' == Ստեղծման պատմություն == Провинциал Пазолини знал римские трущобы (боргате) не понаслышке. Уже его первый роман «Шпана» ({{lang-it|«Ragazzi di vita»}}''«Ragazzi di vita»''), 1955) живописал жизнь улиц и закоулков столицы. Вышедшая через четыре года «Жестокая жизнь» ({{lang-it|«Una vita violenta»}}''«Una vita violenta»'') была основана на том же материале. Этот роман и послужил основой для фильма, а на образе главного героя романа Томмазо и основан образ Витторио по прозванию «Аккатоне». Предполагалось, что в съёмках примет участие Федерико Феллини, но, увидев пробный материал, он отказался. Помимо общей стилистики фильма, Феллини не устроило место съёмок — римские трущобы. Кроме прочего, он не верил в актёрские способности Франко Читти. Франко был младшим братом {{нп5|Читти, Серджо|Серджо Читти|it|Sergio Citti}}, сценариста и большого специалиста по римскому диалекту (сотрудничавшему в этом качестве не только с Феллини и Пазолини, но с Мауро Болоньини). Именно Болоньини разглядел в отснятых пробниках смысл будущего кинопослания и привлёк к проекту продюсера Альфредо Бини. Впоследствии Франко Читти стал звездой, а Пазолини к славе литератора добавил славу режиссёра. Пазолини сознательно жил и общался с люмпенпролетариатом, и его произведения, включая «Аккатоне», были созданы для представления их жизни изнутри. В фильме преобладает использование актёров не из круга профессионалов, что подчёркивает непривычное для фильма «качество». Например, зубы некоторых актёров в плохом состоянии, что является частью стиля Пазолини, а не только сюжетной необязательностью. Пазолини вкладывал в свои работы личные переживания, особенно связанные с его отношениями с матерью и его видением молодёжи. Женские персонажи «Аккатоне» демонстрируют сложные идентичности, сочетающие материнство, проституцию и женственность, и эти идентичности играют важную роль в повествовании фильма. == Անվանակարգ == Ֆրանկո Չիտտին առաջադրվել է BAFTA մրցանակի՝ լավագույն օտարերկրացի դերասան անվանակարգում։ Ֆիլմի երաժշտական ​​ուղեկցությունը ներառում է Յոհան Սեբաստիան Բախի երաժշտությունը (արիա թիվ 3 նվագախմբային սյուիտից և հատվածներ այլ ստեղծագործություններից)։ Ֆիլմում որպես ռեժիսորի օգնական աշխատել է Բեռնարդո Բերտոլուչչին։ == Քննադատների արձագանք == «Ակկատոնեի» արձագանքները միանման չէին։ Ֆելինին կասկածում էր ընտրված միջավայրի նպատակահարմարության և գլխավոր դերակատարի դերասանական կարողությունների վրա։ Ֆիլմը բախվել է իտալական գրաքննության հետ կապված խնդիրների. էկրան բարձրանալուց հետո իտալացի նեոֆաշիստները բռնի գործողություններով են արձագանքել կինոթատրոններում։ Սակայն Բեռնարդո Բերտոլուչչին ոգեշնչվում էր «Ակկատոնեի» նկարահանումների ժամանակ Պազոլինիի գործադրած մեթոդներով։ Ֆիլմը սկանդալային արձագանքներ է ստացել Վենետիկի կինոփառատոնում․ այն քննադատվում էր ինչպես ավելորդ ռեալիստիկության, այնպես էլ անպարկեշտ խոսելաոճի համար։ Գրաքննադատները դժգոհություն արտահայտեցին ֆիլմից, որից հետո ֆիլմը արգելվում էր 18–ից ցածր անձանց դիտման համար։ Ձախերի արձագանքը նույնպես կտրուկ էր. Պազոլինիի վեպերը «կոմունիստ մտավորականների կողմից դատապարտվում էին որպես գաղափարապես անհիմն»։ Պազոլինիի առաջին ֆիլմը նույնպես նմանատիպ քննադատության է արժանացել. ձախակողմյան մեկնաբանները դժգոհում էին, որ ֆիլմը «հռչակում էր սոցիալական կամ քաղաքական պայքարի անիմաստությունը»։ Ավանդական գիտական ​​մեկնաբանության մեջ «Ակատոնեն» (Accattone) դիտարկվում է որպես գլխավորապես պատրիարխալ բնույթի ստեղծագործություն. սակայն պատմության ամենադինամիկ և կենսունակ կերպարները կանայք են, որոնց բարդ ինքնության մեջ միահյուսվում են մայրությունը (լինի դա կենսաբանական, թե խորհրդանշական), մարմնավաճառությունն ու կանացիությունը։ Այն պատճառով, որ Պազոլինին «ոչ ավանդական մարքսիստ էր, հոմոսեքսուալ և կաթոլիկության մեջ չխորասուզված անհավատ», նրա աշխատանքը «Իտալական մշակույթում մեծ իրարանցում առաջացրեց»։ Թեև կարող է թվալ, որ «Ակատոնեն» իր թեմատիկայով և նկարահանման ոճով իտալական նեոռեալիզմի շարունակությունն է, Պազոլինին այն միտումնավոր կերպով ստեղծել է որպես այդ ավանդույթի հակադրություն՝ ձգտելով կյանքի իրապաշտական ​​պատկերմանը էպիկական և դիցաբանական տեսանկյունից։ https://en.wikipedia.org/wiki/Mexican_burrowing_toad '''Մեքսիկական փորող դոդոշը''' ('''''Ռինոֆրինուս դորսալիս''''') Ռինոֆրինադ ընտանիքի միակ կենդանի ներկայացուցիչն է։ Իր տաքսոնոմիայով և ձևաբանությամբ սա յուրահատուկ տեսակ է, որն օժտված է հատուկ հարմարանքներով՝ նպաստելու այնպիսի բների փորմանը, որտեղ դոդոշներն անց են կացնում իրենց ժամանակի մեծ մասը։ Այդ հարմարանքներից են փոքր, սրածայր դունչն ու դեմքը, եղջերացած գոյացությունները, առջևի վերջույթների վրա լողաթաղանթների բացակայությունը, ինչպես նաև լեզվի մասնագիտացված կառուցվածքը, որը նպաստում է ստորգետնյա պայմաններում մրջյուններով և տերմիտներով սնվելուն։ Մարմինը լայնությամբ և երկարությամբ գրեթե հավասար է։ Այն մուգ շագանակագույն, գրեթե սև գույնի է՝ մեջքի երկայնքով ձգվող կարմրավուն-նարնջագույն շերտով և մարմնի վրա առկա գունավոր բծերով։ ''Ռինոֆրինուս'' ցեղանունը նշանակում է «քթավոր դոդոշ»․ այն կազմված է ''ռինո'' (հին հունարենից՝ «քիթ») և ''ֆրուն'' (հին հունարենից՝ «դոդոշ») արմատներից։ Մեքսիկական փորող դոդոշը մյուս երկկենցաղներից առանձնացել է ավելի քան 190 միլիոն տարի առաջ և էվոլյուցիայի ենթարկվել ինքնուրույն՝ ավելի երկար ժամանակահատվածում, քան այն ժամանակահատվածը, որը պահանջվել է մարդկանց, մրգային չղջիկների, սպիտակ արջերի և օրկաների նման կաթնասունների միջև էվոլյուցիոն տարբերությունների ձևավորման համար։ Նրա ամենամոտ ազգակից խումբը Պիպիդայներն են՝ ջրային ճանկավոր գորտերը։ == Նկարագրություն == Մեքսիկական փորող դոդոշը յուրահատուկ արտաքին ունի, որը հեշտ է դարձնում նրա տարբերակումը այլ օրգանիզմներից։ Այս տեսակի մարմինը տափակ է, իսկ լայնությունն ու երկարությունը՝ գրեթե հավասար։ Այն պատված է ազատ նստած, կնճռոտ մաշկով, որը ձգվում և փայլուն է դառնում, երբ գորտի մարմինն ուռչում է զուգավորման կանչի ժամանակ։ Գլուխը փոքր է, եռանկյունաձև և մարմնից դուրս է ցցվում փոքրիկ ելուստի տեսքով՝ շատ մանր աչքերով։ Նրանք զուրկ են վզից և չունեն տեսանելի ականջի անցքեր կամ թմբկաթաղանթ։ Վերջույթները կարճ են, մկանուտ և հարմարեցված են փորելուն, ինչի մասին վկայում է նաև կենդանու անվանումը։ Թաթերը նույնպես հարմարեցված են փորելուն՝ մասնավորապես յուրաքանչյուր մատի ծայրին առկա եղունգանման եղջերացած գոյացությունների շնորհիվ։ Առջևի թաթերի մատների միջև լողաթաղանթներ չկան, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի արդյունավետորեն փորել, մինչդեռ հետին թաթերը կարճ են և ունեն լայն լողաթաղանթներ։ Դոդոշի գունավորումը տատանվում է մուգ շագանակագույնի և սևի միջև։ Նրա մեջքի երկայնքով՝ գլխից մինչև պոչ, ձգվում է վառ կարմրավուն-նարնջագույն շերտ, իսկ մարմինը պատված է տարբեր նախշերով դասավորված կարմրավուն-նարնջագույն այլ բծերով։ Փորային հատվածը մոխրագույնից մինչև մուգ շագանակագույն է և, ի տարբերություն մարմնի մնացած մասի, չունի կարմիր բծեր։ Այս դոդոշին բնորոշ է սեռական երկձևությունը՝ էգերն ավելի խոշոր են, քան արուները։ Մեքսիկական փորող դոդոշի հասուն առանձնյակների մարմնի երկարությունը (դնչից մինչև կոակա) հասնում է 75–88 մմ-ի (կամ մոտավորապես 3,0–3,3 դյույմի)։ === Սնման մասնագիտացումներ === The toad's snout is covered in an armor of small keratinous spines, and its lips are sealed by secretions from glands under the mandible. Its lips have a double closure along their maxillary arch, which are enhanced by the glands under the jaw. Morphological studies reveal that the frog has a type of tongue protrusion that is distinct from that of other frogs. Many other frog species project their tongues by a lingual flip, a behavior where the tongue is strongly flipped through the lips and out of the mouth. In this species however, the tongue stiffens and protrudes out of the mouth by moving the jaw backwards. This mechanism is specialized for capturing small insect prey in burrows. == Բաշխում == The Mexican burrowing toad is found in tropical and subtropical dry broadleaf forest, savannas, and thorn scrub (e.g. ''Tamaulipan mezquital'') in the lowlands of Central America, Mexico, and extreme south Texas, USA. Due to its wide range, the species is categorized as least concern by the IUCN, but some local and regional populations are protected and listed as threatened by various governments within its distribution. ''Rhinophrynus dorsalis'' occurs in the Lower Rio Grande Valley of south Texas, USA, ranging southward through the costal lowlands of the Gulf of Mexico and Caribbean Sea in eastern Mexico including much of the Yucatán Peninsula, into northern Guatemala, Belize, extreme northwest Honduras, and an isolated record from northeast Nicaragua. Another geographically isolated population occurs in the lowlands of the Pacific coast, from extreme southern Michoacán, Mexico, southward into coastal areas of Guatemala, El Salvador, Nicaragua, Honduras, and northwest Costa Rica. === Էվոլյուցիոն պատմություն === The oldest fossil of the genus is ''Rhinophrynus canadensis'' known from the late Eocene of Saskatchewan, Canada. Other fossils are known from the Oligocene of Florida. == Բնակավայր == Its natural habitats include forest, savanna, shrubland, grassland, and inland wetlands. It primarily inhabits lowland areas of tropical dry and moist forests. It is generally associated with areas which are seasonally flooded because it relies on temporary ponds for breeding. It usually remains underground in the dry season following the breeding period. Its eggs and larvae develop in temporary pools formed by heavy rains, and the adults remain in fairly small areas. == Վարք == This species is nocturnal. These frogs make burrows to survive the dry season without suffering from lack of water. They use their strong short limbs and nails to dig into the soil and create burrows. The frog can survive long periods of drought inside this burrow. When the frog is making its vocalization or when it is alarmed its body becomes inflated and resembles a balloon, with its already short head and limbs almost disappearing. This mechanism is not deeply studied, and may require more research to determine its physiology. == Սննդակարգ == The Mexican burrowing toad primarily subsists on ants and termites that they forage underground. Their features are specialized for underground foraging, especially the way the tongue is used by shifting it forward rather than the lingual flip seen in other frogs. This mode is unique among anurans, and is highly specialized for capturing small insects in burrows. == Վերարտադրություն և կյանքի ցիկլ == This species has a characteristically short and explosive breeding period, often lasting only one to three days. This explosive breeding combined with the ecological condition of dry seasonal forests have influenced the evolution of their courtship behavior and male-female interactions. There is size sexual dimorphism in this species with females being larger than males, and male-male contests are largely absent during the short breeding period. Due to the absence of male-male competition and territoriality, females select their mates based on the frequency and tonality of advertisement calls. The characteristics of the advertisement call can give females insight to male size, which affects mating with larger females opting for larger mates over smaller ones. === Բազմացում === Breeding in this species occurs after heavy rains in small temporary pools. Based on Costa Rican populations, clutch sizes range from 2,000 to 8,000 eggs. The Mexican burrowing toads are considered explosive breeders, and reproduce in a way where many individuals exit burrows at the same time to gather at temporary pools of water for breeding to occur. The males then float on the surface of the water and inflate their bodies while making a characteristic call that attracts females. The toad's mating periods is between one and three days, one of the shortest seasons among amphibians, and after this period they burrow back into the ground and remain there until the next breeding season. === Սեռահասունություն === Sexual maturity in the Mexican burrowing toad is determined by examining testes size in males and ovarian stages in females. The presence of enlarged testes and a larger body size is used to determine maturity in males, and various ovarian characteristics including oviduct size and shape are used in females. Females are most likely to be carrying eggs during May and June, but reproduction can occur in October and January as well. In one study the clutch size ranged from 1,000 to around 8,000 eggs, with larger females carrying proportionally more eggs. ''R. dorsalis'' will live underground for most of the year and emerges with heavy rains. The males then float on the surface of water and call to females which results in amplexus. After mating and laying eggs in the water, the environment dries and they will burrow back into the ground. Tadpoles hatch in a few days and transform into adults after one to three months of metamorphosis. === էգերի և արուների փոխազդեցություններ === Competition between males for females relies primarily on acoustic communication, with males depending on the impressive calls they make to attract females. The short breeding season imposes constraints on their courtship behavior and breeding formations. Because the breeding season is so short, there is more incentive to spend time breeding rather than competing with other males. Therefore, there are few antagonistic interactions between the males of this species and female choice is based on acoustic displays rather than physical competition or territory defense. Males produce two types of mating calls during the breeding season to attract females. These calls are the pre-advertisement and advertisement calls. In one observational study of the reproductive behavior of The Mexican burrowing toad, the pre-advertisement call was often produced just before the advertisement call. The advertisement call is a single tone with an upward tone, with a duration of about 1.36 seconds. The pre-advertisement call was a single short sound without modulation, and was of higher frequency than the advertisement calls. The calls attract females, after which the male and female will participate in amplexus. In all the mating pairs of ''R. dorsalis'', females mate with smaller males but large females often mate with the larger males present. Females will inflate their bodies during breeding season which allows them to reduce the ability of smaller males to maintain amplexus. == Պահպանություն == The population trend of the Mexican burrowing toad is described as stable and as of 2019 it is listed as being of least concern by the IUCN. In Mexico and Central America it is widespread and locally abundant in many areas within its range. The species is protected by Mexican law under the Special Protection category. In the state of Texas, USA, it is listed as a threatened species due to the extensive areas of its habitat that have been converted for agricultural uses and urban development in its limited distribution there. 40i93zgvxrltmnbz2l8p44jpxzy3w4a 10940526 10940299 2026-10-12T09:49:41Z Նանե Ազատյան 134183 10940526 wikitext text/x-wiki https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC) '''«Արհամարհանք»''' ({{Lang-fr|Le Mépris}}), ռեժիսոր ժան–Լյուկ Գոդարի 1963 թվականի դրամա ժանրի ֆիլմը՝ նկարահանված Ալբերտո Մորավիոյի «Արհամարհանք» վեպի մոտիվներով։ Սյուժեն կառուցված է ֆրանսիացի դրամատուրգի ամուսնության փլուզման շուրջ. կինը նրան մեղադրում է (մինչ նրանք միասին աշխատում են ֆիլմի վրա) ամերիկացի պրոդյուսերի աչքում բարեհաճություն վաստակելու նպատակով իրեն օգտագործելու մեջ։ Գլխավոր դերերում են Բրիջիտ Բարդոն, Միշել Պիկոլին, Ջեք Պելանսը։ Ֆիլմը թողարկվել է 1964 թվականի դեկտեմբերի 18–ին ԱՄՆ–ում։ == Սյուժե == Փոլ Ժավալը, որը թատրոնի դրամատուրգ է, իր ժամանակն անց է կացնում իր գեղեցկուհի կնոջ՝ սղագրող Կամիլայի հետ։ Ժավալը ստիպված է ապրուստը վաստակել՝ գրելով էժանագին դետեկտիվ պատմվածքներ և սցենարներ։ На закате эпохи пеплумов на острове Капри готовятся к съёмкам фильма по мотивам «Одиссеи» на американские деньги с европейской командой. Фриц Ланг, режиссёр будущей картины, собирается снять явный артхаус и найти новое прочтение бессмертного произведения Гомера. Американский продюсер Джереми Прокош считает режиссёрские планы слишком заумными, он хочет снять эксплуатационное кино, переработку сценария он поручает Жавалю за 10 тысяч долларов. Жаваль соглашается, так как хочет расплатиться за квартиру. Он знакомит Прокоша со своей супругой. Камилле кажется, будто заметив, что она понравилась продюсеру, Жаваль «уступает» ему, позволяя Прокошу проявлять внимание к ней и проводить с ней время. Сам Жаваль на глазах жены ухаживает за секретаршей Прокоша. За отказ поехать с продюсером на остров Капри Пол бьет жену и унижает ее тем, что она лишь стенографистка. Продюсер также бьет свою помощницу. Камилла разочаровывается в муже и испытывает к нему презрение. Жаваль отказывается писать сценарий для Прокоша. В финале Камилла бросает мужа, уезжает с миллионером-продюсером на его роскошном «Альфа Ромео» и попадает в смертельную аварию. Жаваль возвращается к сочинению пьесы для театра, Ланг продолжает снимать фильм. == Դերերում == * Բրիջիտ Բարդո – ''Կամիլա Ժավալ'' * Միշել Պիկոլի – ''Փոլ Ժավալ'' * Ֆրից Լանգ – ''ռեժիսոր Ֆրից Լանգ'' * Ջորջիա Մոլ – ''Ֆրանչեսկա Վանինի'' * Ջեք Պելանս – ''Ջերեմի Պրոկոշ'' * Ժան–Լյուկ Գոդար – ''ռեժիսորի օգնական'' * Ռաուլ Կուտար – ''օպերատոր'' == Արտադրություն == После ряда малобюджетных чёрно-белых лент продюсеры Карло Понти и Джозеф Левин предоставили Годару миллионный бюджет и Брижит Бардо, секс-бомбу мирового масштаба, для съёмок новой ленты по психологическому роману Моравиа. Продюсеры предполагали выпустить фильм в прокат по всему миру, включая Соединённые Штаты. [[Պատկեր:Poseidon.jpg|մինի|Արհամարհանք զգում է ոչ միայն գլխավոր հերոսուհին, այլև հնագույն աստվածները, որոնք վերևից են հետևում տեղի ունեցող դեպքերին]] Чтобы развеять опасения сторонников «новой волны» о том, что кинореволюционер «запродал» свой талант «акулам капитализма», режиссёр превращает фильм в критическое высказывание по поводу абсурдного давления, оказываемого продюсерами на творческий процесс. Есть мнение, что скучающий делец от кинематографа Джереми Прокош списан с продюсера Джозефа Левина, постоянно вмешивавшегося в процесс съёмок. «Презрение», о котором идёт речь в названии, — то чувство, которое Годар испытывал к миру папарацци и звёзд. Когда фильм был готов, продюсеры спохватились по поводу того, что Бардо практически не появляется на экране обнажённой. Идя навстречу их пожеланиям, Годар добавил в начало фильма эротический эпизод, показав, как женское тело и его составные части превращаются капиталистическим обществом в товар. Существует предание, что Годар на съёмочной площадке ходил перед Бардо на руках: «За каждый пройденный им метр она соглашалась на сантиметр укоротить причёску и на сантиметр же юбку». == Ընկալում == На сегодняшний день этот фильм считается классикой новой волны, и критики называют его лучшим у Брижжит Бардо. Однако непосредственно после выхода картина была воспринята критиками неоднозначно и не имела успеха у зрителей. В ходе масштабного опроса кинокритиков, проводившегося в 2012 году британским изданием ''Sight & Sound'', «Презрение» получило количество голосов, равное «Крёстному отцу» (№4 в 2002 году) и «Приключению» Антониони (№2 в 1962 году). Мартин Скорсезе говорит, что всегда рассматривал Антониони и Годара «как великих современных художников кино, выстраивавших кадры подобно живописцам» и отмечал, что в фильме последнего присутствует сожаление об уходившем в те годы великом старом кино, воплощённом на экране Фрицем Лангом: «Мы как бы встречаемся с вечностью, в которой растворяется и любовь, и кино. В общем, это один из самых страшных фильмов из всех когда-либо снятых». «Презрение» — это одновременно и фильм, и критика кинопроцесса. Его предваряет афоризм, приписываемый Базену: «Кино подменяет наше созерцание мира взглядом на то, что соответствует нашим желаниям». В фильме представлен кино-юмор («Широкий экран годится только для изображения гробов и змей»). Картина, которую собирается снимать Ланг, по стилистике весьма напоминает «Средиземноморье» Жана-Даниэля Полле. Последнюю фразу "Silenzio!" (итал. "Тишина!") произносит сам Годар (изображающий ассистента Ланга), когда направляет камеру на безбрежный морской простор. В соответствии с эстетикой постмодерна Годар добавил в фильм аллюзии к искусству прошлого (статуи греческих богов, альбомные репродукции эротики из Секретного кабинета, цитаты из Данте, Гёльдерлина, Брехта) и к популярной культуре современности (например, обсуждается Дин Мартин и его роль в фильме «И подбежали они»). Поль сообщает о своём сотрудничестве с Николасом Рэем. Прокош, когда не знает, что ответить, сыплет цитатами из мини-сборника мудрости на все случаи жизни. Ланг цитирует самого себя, а героиня Бардо зачитывает выдержки из книги о нём, написанной критиком Люком Мулле. Известный исследователь творчества Годара американец Джонатан Розенбаум отмечает, что ключевая сцена выяснения отношений между полуголыми Полем и Камиллой выдержана в стилистике Антониони. В период работы над фильмом влияние итальянского режиссёра на Годара было максимальным, на следующий год после выхода «Презрения» Годар возьмёт у него пространное интервью. По поводу своих героев Годар отметил следующее. Как и Мишель Пуаккар в более ранней картине «На последнем дыхании», Поль Жаваль хочет казаться «крутым парнем» наподобие героя Джона Уэйна в «Рио Браво». Однако пистолет ему ни к чему — он куда ближе к запутавшимся в себе и в мире персонажам «Прошлого лета в Мариенбаде», чем к героям американских боевиков и вестернов, которые его восхищают. Героиня Бардо лишена подобной психологической проработки; она символизирует бесконечную свободу женской природы, которую мужчине никогда не подчинить своей воле. [[Պատկեր:Villa Malaparte.jpg|մինի|Փոլի՝ Մալապարտեի վիլլայի աստիճաններով բարձրանալու տեսարանը հղում է Լանգի «Մետրոպոլիս» ֆիլմում Բաբելոնի աշտարակը բարձրանալու դրվագին]] Уилер Диксон в монографии о Годаре выделяет как основную для «Презрения» тему морального компромисса, даже проституции. Главный герой торгует своим временем и талантом. Он знает наизусть многие строки Данте, но проводит время за написанием сценария бестолкового фильма под названием «Тотошка против Геркулеса». Поль не может разобраться в самом себе, не понимает мотивов собственных поступков. Он лишь пешка в игре всемогущих богов, в игре судьбы, которая заканчивается гибелью его возлюбленной. Прокош, по крайней мере, без обиняков принимает позу диктатора и пребывает в ощущении контроля над окружающим миром («я знаю, что чувствуют боги»). Поль же идёт на компромиссы в творчестве, не получая за них ничего, — а такие уступки необратимы, что инстинктивно чувствует Камилла. Розенбаум замечает, что Годар в «Презрении» не заботится даже о минимальном сюжетном правдоподобии. С точки зрения традиционного сюжетосложения здесь он терпит неудачу и как рассказчик, и как шоумен, и как мыслитель, и как кинокритик, но в то же время достигает триумфа как художник. Винегрет из цитат на четырёх языках, мелькающих в кадре афиш, наспех обставленных интерьеров и неожиданных монтажных склеек производит впечатление абсолютной цельности. Годар показывает мир с разных углов, выявляет его скрытые значения, предлагая зрителю смотреть и думать по-новому. В соответствии с дискретной природой современности в результате выходит не последовательный рассказ, а нечто наподобие кубистской мозаики. == Մշակույթում == Ֆիլմի համար Ժորժ Դելերյուի գրած երաժշտությունը հետագայում օգտագործվել է նաև այլ ռեժիսորների ֆիլմերում (օրինակ՝ Մարտին Սկորսեզեի «Կազինո» ֆիլմում)։ https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B5 '''«Ակատոնե»''' ({{Lang-it|Accattone}}), Պիեռ Պաոլո Պազոլինիի դեբյուտային ֆիլմը նկարահանված 1961 թվականին՝ սեփական «Una vita violenta» վեպի հիման վրա։ Ֆիլմը նշանակալի ստեղծագործություն է, որն արտացոլում է Հռոմի հետպատերազմյան աղքատ թաղամասերի գենդերային բարդ հարաբերություններն ու մշակութային առանձնահատկությունները։ Պազոլինին դեմ էր արագորեն փոփոխվող սպառողական հասարակությանը և կենտրոնանում էր հռոմեական լումպեն-պրոլետարիատի պատկերման վրա։ == Սյուժե == Վիտորիո Ակատոնեն կավատ է ով բնակվում է Հռոմում։ Նրա գումար աշխատելու միակ միջոցը մարմնավաճառուհի Մադդալենան է։ Սակայն շուտով Մադդալենան ձեռբակալվում է և Վիտորիոյի կյանքում սև գիծ է սկսում։ Սկզբում նա վաճառում է իր ունեցվածքը՝ իր «ոսկին» և մեքենան։ Բայց նույնիսկ դա բավարար չէ. նա վերածվում է ծայրահեղ աղքատ մուրացկանի՝ թափառականի։ Վիտորիոն ստիպված է լինում դիմել խորամանկությունների՝ միայն թե ազատվի սովից։ Շուտով Ակատոնեն ծանոթանում է երիտասարդ և անմեղ Ստելլայի հետ, ով կարող էր հիանալի կերպով փոխարինել Մադդալենային։ Նա գործի է դնում իր ողջ հմայքը և Ստելլան սիրահարվում է նրան։ Ակատոնեն ցականալով վերադառնալ իր նախկին կյանքին, Ստելլային դրդում է փողոցային մարմնավաճառության։ Այդուհանդերձ, Ստելլան, չնայած իր անձնազոհությանը, չի կարողանում իրեն նվիրել մեկ ուրիշ տղամարդու։ Բանտում գտնվելու ընթացքում Մադդալենան իմանում է իր մրցակցուհու մասին և ոստիկանությանը հայտնում Ակատոնեի մասին։ Ակատոնեին սկսում են հետևել։ Շուտով Ակատոնեն որոշում է հրաժարվել Ստելլային մարմնավաճառուհի դարձնելու իր պլանից։ Նա փորձում է աշխատանքով գումար վաստակել, սակայն ծանր աշխատանքը նրա համար չէ։ Հասարակությունը, որի մեջ մեծացել է Ակատոնեն, ծաղրում է ծանր աշխատանքը հանուն մի քանի գրոշի։ Օրվա հոգնությամբ Ակատոնեն քուն է մտնում և ֆիլմն ավարտվում է հերոսի երազով։ Ակատոնեն երազում գողություն է կատարում, փորձում փախուստ կատարել մոտոցիկլով և վթարի ենթարկվելով մահանում է։ == Դերերում == * Ֆրանկո Չիտտի – ''Վիտորիո Ակատոնե'' * Ֆրանկա Պասուտ – ''Ստելլա'' * Սիլվանա Կորսինի – ''Մադալենա'' * Պաոլա Գիդի – ''Ասկենզա'' * Ադրիանա Աստի – ''Ամորե'' * Էլզա Մորանտե – ''կին բանտարկյալ'' * Պոլիդոր – ''գերեզմանափոր'' * Սերժո Չիտտի – ''մատուցող'' == Ստեղծման պատմություն == Провинциал Пазолини знал римские трущобы (боргате) не понаслышке. Уже его первый роман «Шпана» ({{lang-it|«Ragazzi di vita»}}''«Ragazzi di vita»''), 1955) живописал жизнь улиц и закоулков столицы. Вышедшая через четыре года «Жестокая жизнь» ({{lang-it|«Una vita violenta»}}''«Una vita violenta»'') была основана на том же материале. Этот роман и послужил основой для фильма, а на образе главного героя романа Томмазо и основан образ Витторио по прозванию «Аккатоне». Предполагалось, что в съёмках примет участие Федерико Феллини, но, увидев пробный материал, он отказался. Помимо общей стилистики фильма, Феллини не устроило место съёмок — римские трущобы. Кроме прочего, он не верил в актёрские способности Франко Читти. Франко был младшим братом {{нп5|Читти, Серджо|Серджо Читти|it|Sergio Citti}}, сценариста и большого специалиста по римскому диалекту (сотрудничавшему в этом качестве не только с Феллини и Пазолини, но с Мауро Болоньини). Именно Болоньини разглядел в отснятых пробниках смысл будущего кинопослания и привлёк к проекту продюсера Альфредо Бини. Впоследствии Франко Читти стал звездой, а Пазолини к славе литератора добавил славу режиссёра. Пазолини сознательно жил и общался с люмпенпролетариатом, и его произведения, включая «Аккатоне», были созданы для представления их жизни изнутри. В фильме преобладает использование актёров не из круга профессионалов, что подчёркивает непривычное для фильма «качество». Например, зубы некоторых актёров в плохом состоянии, что является частью стиля Пазолини, а не только сюжетной необязательностью. Пазолини вкладывал в свои работы личные переживания, особенно связанные с его отношениями с матерью и его видением молодёжи. Женские персонажи «Аккатоне» демонстрируют сложные идентичности, сочетающие материнство, проституцию и женственность, и эти идентичности играют важную роль в повествовании фильма. == Անվանակարգ == Ֆրանկո Չիտտին առաջադրվել է BAFTA մրցանակի՝ լավագույն օտարերկրացի դերասան անվանակարգում։ Ֆիլմի երաժշտական ​​ուղեկցությունը ներառում է Յոհան Սեբաստիան Բախի երաժշտությունը (արիա թիվ 3 նվագախմբային սյուիտից և հատվածներ այլ ստեղծագործություններից)։ Ֆիլմում որպես ռեժիսորի օգնական աշխատել է Բեռնարդո Բերտոլուչչին։ == Քննադատների արձագանք == «Ակկատոնեի» արձագանքները միանման չէին։ Ֆելինին կասկածում էր ընտրված միջավայրի նպատակահարմարության և գլխավոր դերակատարի դերասանական կարողությունների վրա։ Ֆիլմը բախվել է իտալական գրաքննության հետ կապված խնդիրների. էկրան բարձրանալուց հետո իտալացի նեոֆաշիստները բռնի գործողություններով են արձագանքել կինոթատրոններում։ Սակայն Բեռնարդո Բերտոլուչչին ոգեշնչվում էր «Ակկատոնեի» նկարահանումների ժամանակ Պազոլինիի գործադրած մեթոդներով։ Ֆիլմը սկանդալային արձագանքներ է ստացել Վենետիկի կինոփառատոնում․ այն քննադատվում էր ինչպես ավելորդ ռեալիստիկության, այնպես էլ անպարկեշտ խոսելաոճի համար։ Գրաքննադատները դժգոհություն արտահայտեցին ֆիլմից, որից հետո ֆիլմը արգելվում էր 18–ից ցածր անձանց դիտման համար։ Ձախերի արձագանքը նույնպես կտրուկ էր. Պազոլինիի վեպերը «կոմունիստ մտավորականների կողմից դատապարտվում էին որպես գաղափարապես անհիմն»։ Պազոլինիի առաջին ֆիլմը նույնպես նմանատիպ քննադատության է արժանացել. ձախակողմյան մեկնաբանները դժգոհում էին, որ ֆիլմը «հռչակում էր սոցիալական կամ քաղաքական պայքարի անիմաստությունը»։ Ավանդական գիտական ​​մեկնաբանության մեջ «Ակատոնեն» (Accattone) դիտարկվում է որպես գլխավորապես պատրիարխալ բնույթի ստեղծագործություն. սակայն պատմության ամենադինամիկ և կենսունակ կերպարները կանայք են, որոնց բարդ ինքնության մեջ միահյուսվում են մայրությունը (լինի դա կենսաբանական, թե խորհրդանշական), մարմնավաճառությունն ու կանացիությունը։ Այն պատճառով, որ Պազոլինին «ոչ ավանդական մարքսիստ էր, հոմոսեքսուալ և կաթոլիկության մեջ չխորասուզված անհավատ», նրա աշխատանքը «Իտալական մշակույթում մեծ իրարանցում առաջացրեց»։ Թեև կարող է թվալ, որ «Ակատոնեն» իր թեմատիկայով և նկարահանման ոճով իտալական նեոռեալիզմի շարունակությունն է, Պազոլինին այն միտումնավոր կերպով ստեղծել է որպես այդ ավանդույթի հակադրություն՝ ձգտելով կյանքի իրապաշտական ​​պատկերմանը էպիկական և դիցաբանական տեսանկյունից։ https://en.wikipedia.org/wiki/Mexican_burrowing_toad '''Մեքսիկական փորող դոդոշը''' ('''''Ռինոֆրինուս դորսալիս''''') Ռինոֆրինադ ընտանիքի միակ կենդանի ներկայացուցիչն է։ Իր տաքսոնոմիայով և ձևաբանությամբ սա յուրահատուկ տեսակ է, որն օժտված է հատուկ հարմարանքներով՝ նպաստելու այնպիսի բների փորմանը, որտեղ դոդոշներն անց են կացնում իրենց ժամանակի մեծ մասը։ Այդ հարմարանքներից են փոքր, սրածայր դունչն ու դեմքը, եղջերացած գոյացությունները, առջևի վերջույթների վրա լողաթաղանթների բացակայությունը, ինչպես նաև լեզվի մասնագիտացված կառուցվածքը, որը նպաստում է ստորգետնյա պայմաններում մրջյուններով և տերմիտներով սնվելուն։ Մարմինը լայնությամբ և երկարությամբ գրեթե հավասար է։ Այն մուգ շագանակագույն, գրեթե սև գույնի է՝ մեջքի երկայնքով ձգվող կարմրավուն-նարնջագույն շերտով և մարմնի վրա առկա գունավոր բծերով։ ''Ռինոֆրինուս'' ցեղանունը նշանակում է «քթավոր դոդոշ»․ այն կազմված է ''ռինո'' (հին հունարենից՝ «քիթ») և ''ֆրուն'' (հին հունարենից՝ «դոդոշ») արմատներից։ Մեքսիկական փորող դոդոշը մյուս երկկենցաղներից առանձնացել է ավելի քան 190 միլիոն տարի առաջ և էվոլյուցիայի ենթարկվել ինքնուրույն՝ ավելի երկար ժամանակահատվածում, քան այն ժամանակահատվածը, որը պահանջվել է մարդկանց, մրգային չղջիկների, սպիտակ արջերի և օրկաների նման կաթնասունների միջև էվոլյուցիոն տարբերությունների ձևավորման համար։ Նրա ամենամոտ ազգակից խումբը Պիպիդայներն են՝ ջրային ճանկավոր գորտերը։ == Նկարագրություն == Մեքսիկական փորող դոդոշը յուրահատուկ արտաքին ունի, որը հեշտ է դարձնում նրա տարբերակումը այլ օրգանիզմներից։ Այս տեսակի մարմինը տափակ է, իսկ լայնությունն ու երկարությունը՝ գրեթե հավասար։ Այն պատված է ազատ նստած, կնճռոտ մաշկով, որը ձգվում և փայլուն է դառնում, երբ գորտի մարմինն ուռչում է զուգավորման կանչի ժամանակ։ Գլուխը փոքր է, եռանկյունաձև և մարմնից դուրս է ցցվում փոքրիկ ելուստի տեսքով՝ շատ մանր աչքերով։ Նրանք զուրկ են վզից և չունեն տեսանելի ականջի անցքեր կամ թմբկաթաղանթ։ Վերջույթները կարճ են, մկանուտ և հարմարեցված են փորելուն, ինչի մասին վկայում է նաև կենդանու անվանումը։ Թաթերը նույնպես հարմարեցված են փորելուն՝ մասնավորապես յուրաքանչյուր մատի ծայրին առկա եղունգանման եղջերացած գոյացությունների շնորհիվ։ Առջևի թաթերի մատների միջև լողաթաղանթներ չկան, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի արդյունավետորեն փորել, մինչդեռ հետին թաթերը կարճ են և ունեն լայն լողաթաղանթներ։ Դոդոշի գունավորումը տատանվում է մուգ շագանակագույնի և սևի միջև։ Նրա մեջքի երկայնքով՝ գլխից մինչև պոչ, ձգվում է վառ կարմրավուն-նարնջագույն շերտ, իսկ մարմինը պատված է տարբեր նախշերով դասավորված կարմրավուն-նարնջագույն այլ բծերով։ Փորային հատվածը մոխրագույնից մինչև մուգ շագանակագույն է և, ի տարբերություն մարմնի մնացած մասի, չունի կարմիր բծեր։ Այս դոդոշին բնորոշ է սեռական երկձևությունը՝ էգերն ավելի խոշոր են, քան արուները։ Մեքսիկական փորող դոդոշի հասուն առանձնյակների մարմնի երկարությունը (դնչից մինչև կոակա) հասնում է 75–88 մմ-ի (կամ մոտավորապես 3,0–3,3 դյույմի)։ === Սնման հարմարանքներ === Դոդոշի դնչկալը պատված է մանր եղջերային փշերից կազմված զրահով, իսկ շուրթերը փակված են ստորին ծնոտի տակ գտնվող գեղձերի արտազատուկներով։ Վերին ծնոտի աղեղի երկայնքով շուրթերն ունեն կրկնակի փակվածք, որն ամրապնդվում է ծնոտի տակ գտնվող գեղձերի միջոցով։ Ձևաբանական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ այս գորտի մոտ լեզվի դուրսմղումն իրականացվում է այլ գորտերից տարբերվող եղանակով։ Գորտերի շատ այլ տեսակներ իրենց լեզուն դուրս են մղում «լեզվի շրջադարձի» ''({{Lang-en|lingual flip}})'' միջոցով՝ գործողություն, որի ընթացքում լեզուն կտրուկ շրջադարձով անցնում է շրթունքների միջով և դուրս գալիս բերանից։ Այս տեսակի դեպքում, սակայն, լեզուն կարծրանում և բերանից դուրս է մղվում ծնոտը դեպի հետ տեղաշարժելու միջոցով։ Այս մեխանիզմը հարմարեցված է ստորգետնյա թաքստոցներում մանր միջատներ որսալուն։ == Բաշխում == Մեքսիկական փորող դոդոշը հայտնաբերվել է արևադարձային և մերձարևադարձային չոր լայնատերև անտառներում, սավաննաներում և փշոտ թփուտներում (օրինակ՝ Տամաուլիպայի մեսկիտային թփուտները) Կենտրոնական Ամերիկայի, Մեքսիկայի և ԱՄՆ-ի Տեխաս նահանգի ծայր հարավի ցածրադիր վայրերում։ Տարածման լայն արեալի պատճառով Բնության պահպանության միջազգային միությունը (IUCN) այս տեսակը դասակարգում է որպես «նվազագույն մտահոգություն» առաջացնող, սակայն դրա տարածման արեալում գտնվող որոշ երկրների կառավարություններ պաշտպանում են տեղական և տարածաշրջանային պոպուլյացիաները՝ դրանք դասելով վտանգվածների շարքին։ ''Ռինոֆրինուս դորսալիսը'' հանդիպում է ԱՄՆ-ի հարավային Տեխասի՝ Ռիո Գրանդեի ստորին հովտում, տարածվելով դեպի հարավ՝ Մեքսիկայի արևելյան հատվածի Մեքսիկական ծոցի և Կարիբյան ծովի ափամերձ հարթավայրերով (ներառյալ Յուկատան թերակղզու մեծ մասը) մինչև Գվատեմալայի հյուսիսային շրջաններ, Բելիզ և Հոնդուրասի ծայր հյուսիս-արևմուտք, նաև արձանագրվել է մեկ մեկուսացված դեպք Նիկարագուայի հյուսիս-արևելքում։ Մեկ այլ աշխարհագրական դիրքով մեկուսաած պոպուլյացիա գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի ափի ցածրադիր վայրերում, ծայրահեղ հարավային Միչոականից Մեքսիկա, դեպի հարավ՝ Գվատեմալայի, Էլ Սալվադորի, Նիկարագուայի, Հոնդուրասի և Կոստա Ռիկայի հյուսիս-արևմուտքի ափամերձ տարածքները: === Էվոլյուցիոն պատմություն === Այս ցեղի ամենահին բրածոն ''Ռինոֆրինուս կանադենսիսն'' է, որը հայտնի է Կանադայի Սասկաչևան նահանգի ուշ էոցենի շրջանի նստվածքներից։ Այլ բրածոներ հայտնի են Ֆլորիդայի օլիգոցենի շրջանից։ == Բնակավայր == Մեքսիկական փորող դոդոշների բնական ապրելավայրերն են անտառները, սավաննաները, թփուտային տարածքները, խոտածածկ տարածքները և ցամաքային ջրաճահճային տարածքները։ Դրանք հիմնականում բնակվում են արևադարձային չոր և խոնավ անտառների ցածրադիր շրջաններում։ Այս տեսակի դոդոշները սովորաբար կապված են սեզոնային ջրհեղեղների ենթարկվող տարածքների հետ, քանի որ բազմացման համար կախված են ժամանակավոր ջրավազաններից։ Բազմացման շրջանին հաջորդող չոր եղանակին նրանք սովորաբար մնում են գետնի տակ։ Դրանց ձվերն ու թրթուրները զարգանում են հորդառատ անձրևների հետևանքով գոյացած ժամանակավոր ջրավազաններում, իսկ հասուն առանձնյակները մնում են համեմատաբար փոքր տարածքներում։ == Վարք == Այս տեսակները գիշերային են։ Այս գորտերը ստորգետնյա բներ են փորում՝ չոր եղանակին գոյատևելու և ջրի պակասից չտուժելու համար։ Նրանք օգտագործում են իրենց կարճ ու ամուր վերջույթներն ու ճանկերը՝ հողը փորելու և բներ ստեղծելու նպատակով։ Այդ բնի մեջ գորտը կարող է գոյատևել երկարատև երաշտի պայմաններում։ Երբ գորտը ձայն է արձակում կամ վտանգ է զգում, նրա մարմինը փքվում և օդապարիկի տեսք է ստանում, իսկ առանց այն էլ կարճ գլուխն ու վերջույթները գրեթե անհետանում են։ Այս մեխանիզմը դեռևս խորությամբ ուսումնասիրված չէ, և դրա ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունները պարզելու համար կարող են լրացուցիչ հետազոտություններ պահանջվել։ == Սննդակարգ == Մեքսիկական փորող դոդոշը հիմնականում սնվում է մրջյուններով և տերմիտներով, որոնց նա որսում է գետնի տակից։ Նրանց արտաքին առանձնահատկությունները հարմարեցված են ստորգետնյա սննունդ որսալու համար, հատկապես ուշագրավ է լեզվի կիրառման եղանակը՝ այն առաջ տեղափոխելու միջոցով, ի տարբերություն այլ գորտերի մոտ դիտվող՝ լեզվի շրջադարձային շարժման։ Այս մեխանիզմը եզակի է անպոչ երկկենցաղների շրջանում և խիստ մասնագիտացված է ստորգետնյա անցքերում մանր միջատներ որսալու համար։ == Վերարտադրություն և կյանքի ցիկլ == This species has a characteristically short and explosive breeding period, often lasting only one to three days. This explosive breeding combined with the ecological condition of dry seasonal forests have influenced the evolution of their courtship behavior and male-female interactions. There is size sexual dimorphism in this species with females being larger than males, and male-male contests are largely absent during the short breeding period. Due to the absence of male-male competition and territoriality, females select their mates based on the frequency and tonality of advertisement calls. The characteristics of the advertisement call can give females insight to male size, which affects mating with larger females opting for larger mates over smaller ones. === Բազմացում === Breeding in this species occurs after heavy rains in small temporary pools. Based on Costa Rican populations, clutch sizes range from 2,000 to 8,000 eggs. The Mexican burrowing toads are considered explosive breeders, and reproduce in a way where many individuals exit burrows at the same time to gather at temporary pools of water for breeding to occur. The males then float on the surface of the water and inflate their bodies while making a characteristic call that attracts females. The toad's mating periods is between one and three days, one of the shortest seasons among amphibians, and after this period they burrow back into the ground and remain there until the next breeding season. === Սեռահասունություն === Sexual maturity in the Mexican burrowing toad is determined by examining testes size in males and ovarian stages in females. The presence of enlarged testes and a larger body size is used to determine maturity in males, and various ovarian characteristics including oviduct size and shape are used in females. Females are most likely to be carrying eggs during May and June, but reproduction can occur in October and January as well. In one study the clutch size ranged from 1,000 to around 8,000 eggs, with larger females carrying proportionally more eggs. ''R. dorsalis'' will live underground for most of the year and emerges with heavy rains. The males then float on the surface of water and call to females which results in amplexus. After mating and laying eggs in the water, the environment dries and they will burrow back into the ground. Tadpoles hatch in a few days and transform into adults after one to three months of metamorphosis. === էգերի և արուների փոխազդեցություններ === Competition between males for females relies primarily on acoustic communication, with males depending on the impressive calls they make to attract females. The short breeding season imposes constraints on their courtship behavior and breeding formations. Because the breeding season is so short, there is more incentive to spend time breeding rather than competing with other males. Therefore, there are few antagonistic interactions between the males of this species and female choice is based on acoustic displays rather than physical competition or territory defense. Males produce two types of mating calls during the breeding season to attract females. These calls are the pre-advertisement and advertisement calls. In one observational study of the reproductive behavior of The Mexican burrowing toad, the pre-advertisement call was often produced just before the advertisement call. The advertisement call is a single tone with an upward tone, with a duration of about 1.36 seconds. The pre-advertisement call was a single short sound without modulation, and was of higher frequency than the advertisement calls. The calls attract females, after which the male and female will participate in amplexus. In all the mating pairs of ''R. dorsalis'', females mate with smaller males but large females often mate with the larger males present. Females will inflate their bodies during breeding season which allows them to reduce the ability of smaller males to maintain amplexus. == Պահպանություն == The population trend of the Mexican burrowing toad is described as stable and as of 2019 it is listed as being of least concern by the IUCN. In Mexico and Central America it is widespread and locally abundant in many areas within its range. The species is protected by Mexican law under the Special Protection category. In the state of Texas, USA, it is listed as a threatened species due to the extensive areas of its habitat that have been converted for agricultural uses and urban development in its limited distribution there. clhduayf9e5k5pjrj9hwzcxo6ebq0ur 10940553 10940526 2026-10-12T10:41:40Z Նանե Ազատյան 134183 10940553 wikitext text/x-wiki https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC) '''«Արհամարհանք»''' ({{Lang-fr|Le Mépris}}), ռեժիսոր ժան–Լյուկ Գոդարի 1963 թվականի դրամա ժանրի ֆիլմը՝ նկարահանված Ալբերտո Մորավիոյի «Արհամարհանք» վեպի մոտիվներով։ Սյուժեն կառուցված է ֆրանսիացի դրամատուրգի ամուսնության փլուզման շուրջ. կինը նրան մեղադրում է (մինչ նրանք միասին աշխատում են ֆիլմի վրա) ամերիկացի պրոդյուսերի աչքում բարեհաճություն վաստակելու նպատակով իրեն օգտագործելու մեջ։ Գլխավոր դերերում են Բրիջիտ Բարդոն, Միշել Պիկոլին, Ջեք Պելանսը։ Ֆիլմը թողարկվել է 1964 թվականի դեկտեմբերի 18–ին ԱՄՆ–ում։ == Սյուժե == Փոլ Ժավալը, որը թատրոնի դրամատուրգ է, իր ժամանակն անց է կացնում իր գեղեցկուհի կնոջ՝ սղագրող Կամիլայի հետ։ Ժավալը ստիպված է ապրուստը վաստակել՝ գրելով էժանագին դետեկտիվ պատմվածքներ և սցենարներ։ На закате эпохи пеплумов на острове Капри готовятся к съёмкам фильма по мотивам «Одиссеи» на американские деньги с европейской командой. Фриц Ланг, режиссёр будущей картины, собирается снять явный артхаус и найти новое прочтение бессмертного произведения Гомера. Американский продюсер Джереми Прокош считает режиссёрские планы слишком заумными, он хочет снять эксплуатационное кино, переработку сценария он поручает Жавалю за 10 тысяч долларов. Жаваль соглашается, так как хочет расплатиться за квартиру. Он знакомит Прокоша со своей супругой. Камилле кажется, будто заметив, что она понравилась продюсеру, Жаваль «уступает» ему, позволяя Прокошу проявлять внимание к ней и проводить с ней время. Сам Жаваль на глазах жены ухаживает за секретаршей Прокоша. За отказ поехать с продюсером на остров Капри Пол бьет жену и унижает ее тем, что она лишь стенографистка. Продюсер также бьет свою помощницу. Камилла разочаровывается в муже и испытывает к нему презрение. Жаваль отказывается писать сценарий для Прокоша. В финале Камилла бросает мужа, уезжает с миллионером-продюсером на его роскошном «Альфа Ромео» и попадает в смертельную аварию. Жаваль возвращается к сочинению пьесы для театра, Ланг продолжает снимать фильм. == Դերերում == * Բրիջիտ Բարդո – ''Կամիլա Ժավալ'' * Միշել Պիկոլի – ''Փոլ Ժավալ'' * Ֆրից Լանգ – ''ռեժիսոր Ֆրից Լանգ'' * Ջորջիա Մոլ – ''Ֆրանչեսկա Վանինի'' * Ջեք Պելանս – ''Ջերեմի Պրոկոշ'' * Ժան–Լյուկ Գոդար – ''ռեժիսորի օգնական'' * Ռաուլ Կուտար – ''օպերատոր'' == Արտադրություն == После ряда малобюджетных чёрно-белых лент продюсеры Карло Понти и Джозеф Левин предоставили Годару миллионный бюджет и Брижит Бардо, секс-бомбу мирового масштаба, для съёмок новой ленты по психологическому роману Моравиа. Продюсеры предполагали выпустить фильм в прокат по всему миру, включая Соединённые Штаты. [[Պատկեր:Poseidon.jpg|մինի|Արհամարհանք զգում է ոչ միայն գլխավոր հերոսուհին, այլև հնագույն աստվածները, որոնք վերևից են հետևում տեղի ունեցող դեպքերին]] Чтобы развеять опасения сторонников «новой волны» о том, что кинореволюционер «запродал» свой талант «акулам капитализма», режиссёр превращает фильм в критическое высказывание по поводу абсурдного давления, оказываемого продюсерами на творческий процесс. Есть мнение, что скучающий делец от кинематографа Джереми Прокош списан с продюсера Джозефа Левина, постоянно вмешивавшегося в процесс съёмок. «Презрение», о котором идёт речь в названии, — то чувство, которое Годар испытывал к миру папарацци и звёзд. Когда фильм был готов, продюсеры спохватились по поводу того, что Бардо практически не появляется на экране обнажённой. Идя навстречу их пожеланиям, Годар добавил в начало фильма эротический эпизод, показав, как женское тело и его составные части превращаются капиталистическим обществом в товар. Существует предание, что Годар на съёмочной площадке ходил перед Бардо на руках: «За каждый пройденный им метр она соглашалась на сантиметр укоротить причёску и на сантиметр же юбку». == Ընկալում == На сегодняшний день этот фильм считается классикой новой волны, и критики называют его лучшим у Брижжит Бардо. Однако непосредственно после выхода картина была воспринята критиками неоднозначно и не имела успеха у зрителей. В ходе масштабного опроса кинокритиков, проводившегося в 2012 году британским изданием ''Sight & Sound'', «Презрение» получило количество голосов, равное «Крёстному отцу» (№4 в 2002 году) и «Приключению» Антониони (№2 в 1962 году). Мартин Скорсезе говорит, что всегда рассматривал Антониони и Годара «как великих современных художников кино, выстраивавших кадры подобно живописцам» и отмечал, что в фильме последнего присутствует сожаление об уходившем в те годы великом старом кино, воплощённом на экране Фрицем Лангом: «Мы как бы встречаемся с вечностью, в которой растворяется и любовь, и кино. В общем, это один из самых страшных фильмов из всех когда-либо снятых». «Презрение» — это одновременно и фильм, и критика кинопроцесса. Его предваряет афоризм, приписываемый Базену: «Кино подменяет наше созерцание мира взглядом на то, что соответствует нашим желаниям». В фильме представлен кино-юмор («Широкий экран годится только для изображения гробов и змей»). Картина, которую собирается снимать Ланг, по стилистике весьма напоминает «Средиземноморье» Жана-Даниэля Полле. Последнюю фразу "Silenzio!" (итал. "Тишина!") произносит сам Годар (изображающий ассистента Ланга), когда направляет камеру на безбрежный морской простор. В соответствии с эстетикой постмодерна Годар добавил в фильм аллюзии к искусству прошлого (статуи греческих богов, альбомные репродукции эротики из Секретного кабинета, цитаты из Данте, Гёльдерлина, Брехта) и к популярной культуре современности (например, обсуждается Дин Мартин и его роль в фильме «И подбежали они»). Поль сообщает о своём сотрудничестве с Николасом Рэем. Прокош, когда не знает, что ответить, сыплет цитатами из мини-сборника мудрости на все случаи жизни. Ланг цитирует самого себя, а героиня Бардо зачитывает выдержки из книги о нём, написанной критиком Люком Мулле. Известный исследователь творчества Годара американец Джонатан Розенбаум отмечает, что ключевая сцена выяснения отношений между полуголыми Полем и Камиллой выдержана в стилистике Антониони. В период работы над фильмом влияние итальянского режиссёра на Годара было максимальным, на следующий год после выхода «Презрения» Годар возьмёт у него пространное интервью. По поводу своих героев Годар отметил следующее. Как и Мишель Пуаккар в более ранней картине «На последнем дыхании», Поль Жаваль хочет казаться «крутым парнем» наподобие героя Джона Уэйна в «Рио Браво». Однако пистолет ему ни к чему — он куда ближе к запутавшимся в себе и в мире персонажам «Прошлого лета в Мариенбаде», чем к героям американских боевиков и вестернов, которые его восхищают. Героиня Бардо лишена подобной психологической проработки; она символизирует бесконечную свободу женской природы, которую мужчине никогда не подчинить своей воле. [[Պատկեր:Villa Malaparte.jpg|մինի|Փոլի՝ Մալապարտեի վիլլայի աստիճաններով բարձրանալու տեսարանը հղում է Լանգի «Մետրոպոլիս» ֆիլմում Բաբելոնի աշտարակը բարձրանալու դրվագին]] Уилер Диксон в монографии о Годаре выделяет как основную для «Презрения» тему морального компромисса, даже проституции. Главный герой торгует своим временем и талантом. Он знает наизусть многие строки Данте, но проводит время за написанием сценария бестолкового фильма под названием «Тотошка против Геркулеса». Поль не может разобраться в самом себе, не понимает мотивов собственных поступков. Он лишь пешка в игре всемогущих богов, в игре судьбы, которая заканчивается гибелью его возлюбленной. Прокош, по крайней мере, без обиняков принимает позу диктатора и пребывает в ощущении контроля над окружающим миром («я знаю, что чувствуют боги»). Поль же идёт на компромиссы в творчестве, не получая за них ничего, — а такие уступки необратимы, что инстинктивно чувствует Камилла. Розенбаум замечает, что Годар в «Презрении» не заботится даже о минимальном сюжетном правдоподобии. С точки зрения традиционного сюжетосложения здесь он терпит неудачу и как рассказчик, и как шоумен, и как мыслитель, и как кинокритик, но в то же время достигает триумфа как художник. Винегрет из цитат на четырёх языках, мелькающих в кадре афиш, наспех обставленных интерьеров и неожиданных монтажных склеек производит впечатление абсолютной цельности. Годар показывает мир с разных углов, выявляет его скрытые значения, предлагая зрителю смотреть и думать по-новому. В соответствии с дискретной природой современности в результате выходит не последовательный рассказ, а нечто наподобие кубистской мозаики. == Մշակույթում == Ֆիլմի համար Ժորժ Դելերյուի գրած երաժշտությունը հետագայում օգտագործվել է նաև այլ ռեժիսորների ֆիլմերում (օրինակ՝ Մարտին Սկորսեզեի «Կազինո» ֆիլմում)։ https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B5 '''«Ակատոնե»''' ({{Lang-it|Accattone}}), Պիեռ Պաոլո Պազոլինիի դեբյուտային ֆիլմը նկարահանված 1961 թվականին՝ սեփական «Una vita violenta» վեպի հիման վրա։ Ֆիլմը նշանակալի ստեղծագործություն է, որն արտացոլում է Հռոմի հետպատերազմյան աղքատ թաղամասերի գենդերային բարդ հարաբերություններն ու մշակութային առանձնահատկությունները։ Պազոլինին դեմ էր արագորեն փոփոխվող սպառողական հասարակությանը և կենտրոնանում էր հռոմեական լումպեն-պրոլետարիատի պատկերման վրա։ == Սյուժե == Վիտորիո Ակատոնեն կավատ է ով բնակվում է Հռոմում։ Նրա գումար աշխատելու միակ միջոցը մարմնավաճառուհի Մադդալենան է։ Սակայն շուտով Մադդալենան ձեռբակալվում է և Վիտորիոյի կյանքում սև գիծ է սկսում։ Սկզբում նա վաճառում է իր ունեցվածքը՝ իր «ոսկին» և մեքենան։ Բայց նույնիսկ դա բավարար չէ. նա վերածվում է ծայրահեղ աղքատ մուրացկանի՝ թափառականի։ Վիտորիոն ստիպված է լինում դիմել խորամանկությունների՝ միայն թե ազատվի սովից։ Շուտով Ակատոնեն ծանոթանում է երիտասարդ և անմեղ Ստելլայի հետ, ով կարող էր հիանալի կերպով փոխարինել Մադդալենային։ Նա գործի է դնում իր ողջ հմայքը և Ստելլան սիրահարվում է նրան։ Ակատոնեն ցականալով վերադառնալ իր նախկին կյանքին, Ստելլային դրդում է փողոցային մարմնավաճառության։ Այդուհանդերձ, Ստելլան, չնայած իր անձնազոհությանը, չի կարողանում իրեն նվիրել մեկ ուրիշ տղամարդու։ Բանտում գտնվելու ընթացքում Մադդալենան իմանում է իր մրցակցուհու մասին և ոստիկանությանը հայտնում Ակատոնեի մասին։ Ակատոնեին սկսում են հետևել։ Շուտով Ակատոնեն որոշում է հրաժարվել Ստելլային մարմնավաճառուհի դարձնելու իր պլանից։ Նա փորձում է աշխատանքով գումար վաստակել, սակայն ծանր աշխատանքը նրա համար չէ։ Հասարակությունը, որի մեջ մեծացել է Ակատոնեն, ծաղրում է ծանր աշխատանքը հանուն մի քանի գրոշի։ Օրվա հոգնությամբ Ակատոնեն քուն է մտնում և ֆիլմն ավարտվում է հերոսի երազով։ Ակատոնեն երազում գողություն է կատարում, փորձում փախուստ կատարել մոտոցիկլով և վթարի ենթարկվելով մահանում է։ == Դերերում == * Ֆրանկո Չիտտի – ''Վիտորիո Ակատոնե'' * Ֆրանկա Պասուտ – ''Ստելլա'' * Սիլվանա Կորսինի – ''Մադալենա'' * Պաոլա Գիդի – ''Ասկենզա'' * Ադրիանա Աստի – ''Ամորե'' * Էլզա Մորանտե – ''կին բանտարկյալ'' * Պոլիդոր – ''գերեզմանափոր'' * Սերժո Չիտտի – ''մատուցող'' == Ստեղծման պատմություն == Провинциал Пазолини знал римские трущобы (боргате) не понаслышке. Уже его первый роман «Шпана» ({{lang-it|«Ragazzi di vita»}}''«Ragazzi di vita»''), 1955) живописал жизнь улиц и закоулков столицы. Вышедшая через четыре года «Жестокая жизнь» ({{lang-it|«Una vita violenta»}}''«Una vita violenta»'') была основана на том же материале. Этот роман и послужил основой для фильма, а на образе главного героя романа Томмазо и основан образ Витторио по прозванию «Аккатоне». Предполагалось, что в съёмках примет участие Федерико Феллини, но, увидев пробный материал, он отказался. Помимо общей стилистики фильма, Феллини не устроило место съёмок — римские трущобы. Кроме прочего, он не верил в актёрские способности Франко Читти. Франко был младшим братом {{нп5|Читти, Серджо|Серджо Читти|it|Sergio Citti}}, сценариста и большого специалиста по римскому диалекту (сотрудничавшему в этом качестве не только с Феллини и Пазолини, но с Мауро Болоньини). Именно Болоньини разглядел в отснятых пробниках смысл будущего кинопослания и привлёк к проекту продюсера Альфредо Бини. Впоследствии Франко Читти стал звездой, а Пазолини к славе литератора добавил славу режиссёра. Пазолини сознательно жил и общался с люмпенпролетариатом, и его произведения, включая «Аккатоне», были созданы для представления их жизни изнутри. В фильме преобладает использование актёров не из круга профессионалов, что подчёркивает непривычное для фильма «качество». Например, зубы некоторых актёров в плохом состоянии, что является частью стиля Пазолини, а не только сюжетной необязательностью. Пазолини вкладывал в свои работы личные переживания, особенно связанные с его отношениями с матерью и его видением молодёжи. Женские персонажи «Аккатоне» демонстрируют сложные идентичности, сочетающие материнство, проституцию и женственность, и эти идентичности играют важную роль в повествовании фильма. == Անվանակարգ == Ֆրանկո Չիտտին առաջադրվել է BAFTA մրցանակի՝ լավագույն օտարերկրացի դերասան անվանակարգում։ Ֆիլմի երաժշտական ​​ուղեկցությունը ներառում է Յոհան Սեբաստիան Բախի երաժշտությունը (արիա թիվ 3 նվագախմբային սյուիտից և հատվածներ այլ ստեղծագործություններից)։ Ֆիլմում որպես ռեժիսորի օգնական աշխատել է Բեռնարդո Բերտոլուչչին։ == Քննադատների արձագանք == «Ակկատոնեի» արձագանքները միանման չէին։ Ֆելինին կասկածում էր ընտրված միջավայրի նպատակահարմարության և գլխավոր դերակատարի դերասանական կարողությունների վրա։ Ֆիլմը բախվել է իտալական գրաքննության հետ կապված խնդիրների. էկրան բարձրանալուց հետո իտալացի նեոֆաշիստները բռնի գործողություններով են արձագանքել կինոթատրոններում։ Սակայն Բեռնարդո Բերտոլուչչին ոգեշնչվում էր «Ակկատոնեի» նկարահանումների ժամանակ Պազոլինիի գործադրած մեթոդներով։ Ֆիլմը սկանդալային արձագանքներ է ստացել Վենետիկի կինոփառատոնում․ այն քննադատվում էր ինչպես ավելորդ ռեալիստիկության, այնպես էլ անպարկեշտ խոսելաոճի համար։ Գրաքննադատները դժգոհություն արտահայտեցին ֆիլմից, որից հետո ֆիլմը արգելվում էր 18–ից ցածր անձանց դիտման համար։ Ձախերի արձագանքը նույնպես կտրուկ էր. Պազոլինիի վեպերը «կոմունիստ մտավորականների կողմից դատապարտվում էին որպես գաղափարապես անհիմն»։ Պազոլինիի առաջին ֆիլմը նույնպես նմանատիպ քննադատության է արժանացել. ձախակողմյան մեկնաբանները դժգոհում էին, որ ֆիլմը «հռչակում էր սոցիալական կամ քաղաքական պայքարի անիմաստությունը»։ Ավանդական գիտական ​​մեկնաբանության մեջ «Ակատոնեն» (Accattone) դիտարկվում է որպես գլխավորապես պատրիարխալ բնույթի ստեղծագործություն. սակայն պատմության ամենադինամիկ և կենսունակ կերպարները կանայք են, որոնց բարդ ինքնության մեջ միահյուսվում են մայրությունը (լինի դա կենսաբանական, թե խորհրդանշական), մարմնավաճառությունն ու կանացիությունը։ Այն պատճառով, որ Պազոլինին «ոչ ավանդական մարքսիստ էր, հոմոսեքսուալ և կաթոլիկության մեջ չխորասուզված անհավատ», նրա աշխատանքը «Իտալական մշակույթում մեծ իրարանցում առաջացրեց»։ Թեև կարող է թվալ, որ «Ակատոնեն» իր թեմատիկայով և նկարահանման ոճով իտալական նեոռեալիզմի շարունակությունն է, Պազոլինին այն միտումնավոր կերպով ստեղծել է որպես այդ ավանդույթի հակադրություն՝ ձգտելով կյանքի իրապաշտական ​​պատկերմանը էպիկական և դիցաբանական տեսանկյունից։ https://en.wikipedia.org/wiki/Mexican_burrowing_toad '''Մեքսիկական փորող դոդոշը''' ('''''Ռինոֆրինուս դորսալիս''''') Ռինոֆրինադ ընտանիքի միակ կենդանի ներկայացուցիչն է։ Իր տաքսոնոմիայով և ձևաբանությամբ սա յուրահատուկ տեսակ է, որն օժտված է հատուկ հարմարանքներով՝ նպաստելու այնպիսի բների փորմանը, որտեղ դոդոշներն անց են կացնում իրենց ժամանակի մեծ մասը։ Այդ հարմարանքներից են փոքր, սրածայր դունչն ու դեմքը, եղջերացած գոյացությունները, առջևի վերջույթների վրա լողաթաղանթների բացակայությունը, ինչպես նաև լեզվի մասնագիտացված կառուցվածքը, որը նպաստում է ստորգետնյա պայմաններում մրջյուններով և տերմիտներով սնվելուն։ Մարմինը լայնությամբ և երկարությամբ գրեթե հավասար է։ Այն մուգ շագանակագույն, գրեթե սև գույնի է՝ մեջքի երկայնքով ձգվող կարմրավուն-նարնջագույն շերտով և մարմնի վրա առկա գունավոր բծերով։ ''Ռինոֆրինուս'' ցեղանունը նշանակում է «քթավոր դոդոշ»․ այն կազմված է ''ռինո'' (հին հունարենից՝ «քիթ») և ''ֆրուն'' (հին հունարենից՝ «դոդոշ») արմատներից։ Մեքսիկական փորող դոդոշը մյուս երկկենցաղներից առանձնացել է ավելի քան 190 միլիոն տարի առաջ և էվոլյուցիայի ենթարկվել ինքնուրույն՝ ավելի երկար ժամանակահատվածում, քան այն ժամանակահատվածը, որը պահանջվել է մարդկանց, մրգային չղջիկների, սպիտակ արջերի և օրկաների նման կաթնասունների միջև էվոլյուցիոն տարբերությունների ձևավորման համար։ Նրա ամենամոտ ազգակից խումբը Պիպիդայներն են՝ ջրային ճանկավոր գորտերը։ == Նկարագրություն == Մեքսիկական փորող դոդոշը յուրահատուկ արտաքին ունի, որը հեշտ է դարձնում նրա տարբերակումը այլ օրգանիզմներից։ Այս տեսակի մարմինը տափակ է, իսկ լայնությունն ու երկարությունը՝ գրեթե հավասար։ Այն պատված է ազատ նստած, կնճռոտ մաշկով, որը ձգվում և փայլուն է դառնում, երբ գորտի մարմինն ուռչում է զուգավորման կանչի ժամանակ։ Գլուխը փոքր է, եռանկյունաձև և մարմնից դուրս է ցցվում փոքրիկ ելուստի տեսքով՝ շատ մանր աչքերով։ Նրանք զուրկ են վզից և չունեն տեսանելի ականջի անցքեր կամ թմբկաթաղանթ։ Վերջույթները կարճ են, մկանուտ և հարմարեցված են փորելուն, ինչի մասին վկայում է նաև կենդանու անվանումը։ Թաթերը նույնպես հարմարեցված են փորելուն՝ մասնավորապես յուրաքանչյուր մատի ծայրին առկա եղունգանման եղջերացած գոյացությունների շնորհիվ։ Առջևի թաթերի մատների միջև լողաթաղանթներ չկան, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի արդյունավետորեն փորել, մինչդեռ հետին թաթերը կարճ են և ունեն լայն լողաթաղանթներ։ Դոդոշի գունավորումը տատանվում է մուգ շագանակագույնի և սևի միջև։ Նրա մեջքի երկայնքով՝ գլխից մինչև պոչ, ձգվում է վառ կարմրավուն-նարնջագույն շերտ, իսկ մարմինը պատված է տարբեր նախշերով դասավորված կարմրավուն-նարնջագույն այլ բծերով։ Փորային հատվածը մոխրագույնից մինչև մուգ շագանակագույն է և, ի տարբերություն մարմնի մնացած մասի, չունի կարմիր բծեր։ Այս դոդոշին բնորոշ է սեռական երկձևությունը՝ էգերն ավելի խոշոր են, քան արուները։ Մեքսիկական փորող դոդոշի հասուն առանձնյակների մարմնի երկարությունը (դնչից մինչև կոակա) հասնում է 75–88 մմ-ի (կամ մոտավորապես 3,0–3,3 դյույմի)։ === Սնման հարմարանքներ === Դոդոշի դնչկալը պատված է մանր եղջերային փշերից կազմված զրահով, իսկ շուրթերը փակված են ստորին ծնոտի տակ գտնվող գեղձերի արտազատուկներով։ Վերին ծնոտի աղեղի երկայնքով շուրթերն ունեն կրկնակի փակվածք, որն ամրապնդվում է ծնոտի տակ գտնվող գեղձերի միջոցով։ Ձևաբանական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ այս գորտի մոտ լեզվի դուրսմղումն իրականացվում է այլ գորտերից տարբերվող եղանակով։ Գորտերի շատ այլ տեսակներ իրենց լեզուն դուրս են մղում «լեզվի շրջադարձի» ''({{Lang-en|lingual flip}})'' միջոցով՝ գործողություն, որի ընթացքում լեզուն կտրուկ շրջադարձով անցնում է շրթունքների միջով և դուրս գալիս բերանից։ Այս տեսակի դեպքում, սակայն, լեզուն կարծրանում և բերանից դուրս է մղվում ծնոտը դեպի հետ տեղաշարժելու միջոցով։ Այս մեխանիզմը հարմարեցված է ստորգետնյա թաքստոցներում մանր միջատներ որսալուն։ == Բաշխում == Մեքսիկական փորող դոդոշը հայտնաբերվել է արևադարձային և մերձարևադարձային չոր լայնատերև անտառներում, սավաննաներում և փշոտ թփուտներում (օրինակ՝ Տամաուլիպայի մեսկիտային թփուտները) Կենտրոնական Ամերիկայի, Մեքսիկայի և ԱՄՆ-ի Տեխաս նահանգի ծայր հարավի ցածրադիր վայրերում։ Տարածման լայն արեալի պատճառով [[Բնության պահպանության միջազգային միություն|Բնության պահպանության միջազգային միությունը]] այս տեսակը դասակարգում է որպես «նվազագույն մտահոգություն» առաջացնող, սակայն դրա տարածման արեալում գտնվող որոշ երկրների կառավարություններ պաշտպանում են տեղական և տարածաշրջանային պոպուլյացիաները՝ դրանք դասելով վտանգվածների շարքին։ ''Ռինոֆրինուս դորսալիսը'' հանդիպում է ԱՄՆ-ի հարավային Տեխասի՝ Ռիո Գրանդեի ստորին հովտում, տարածվելով դեպի հարավ՝ Մեքսիկայի արևելյան հատվածի Մեքսիկական ծոցի և Կարիբյան ծովի ափամերձ հարթավայրերով (ներառյալ Յուկատան թերակղզու մեծ մասը) մինչև Գվատեմալայի հյուսիսային շրջաններ, Բելիզ և Հոնդուրասի ծայր հյուսիս-արևմուտք, նաև արձանագրվել է մեկ մեկուսացված դեպք Նիկարագուայի հյուսիս-արևելքում։ Մեկ այլ աշխարհագրական դիրքով մեկուսաած պոպուլյացիա գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի ափի ցածրադիր վայրերում, ծայրահեղ հարավային Միչոականից Մեքսիկա, դեպի հարավ՝ Գվատեմալայի, Էլ Սալվադորի, Նիկարագուայի, Հոնդուրասի և Կոստա Ռիկայի հյուսիս-արևմուտքի ափամերձ տարածքները: === Էվոլյուցիոն պատմություն === Այս ցեղի ամենահին բրածոն ''Ռինոֆրինուս կանադենսիսն'' է, որը հայտնի է Կանադայի Սասկաչևան նահանգի ուշ էոցենի շրջանի նստվածքներից։ Այլ բրածոներ հայտնի են Ֆլորիդայի օլիգոցենի շրջանից։ == Բնակավայր == Մեքսիկական փորող դոդոշների բնական ապրելավայրերն են անտառները, սավաննաները, թփուտային տարածքները, խոտածածկ տարածքները և ցամաքային ջրաճահճային տարածքները։ Դրանք հիմնականում բնակվում են արևադարձային չոր և խոնավ անտառների ցածրադիր շրջաններում։ Այս տեսակի դոդոշները սովորաբար կապված են սեզոնային ջրհեղեղների ենթարկվող տարածքների հետ, քանի որ բազմացման համար կախված են ժամանակավոր ջրավազաններից։ Բազմացման շրջանին հաջորդող չոր եղանակին նրանք սովորաբար մնում են գետնի տակ։ Դրանց ձվերն ու թրթուրները զարգանում են հորդառատ անձրևների հետևանքով գոյացած ժամանակավոր ջրավազաններում, իսկ հասուն առանձնյակները մնում են համեմատաբար փոքր տարածքներում։ == Վարք == Այս տեսակները գիշերային են։ Այս գորտերը ստորգետնյա բներ են փորում՝ չոր եղանակին գոյատևելու և ջրի պակասից չտուժելու համար։ Նրանք օգտագործում են իրենց կարճ ու ամուր վերջույթներն ու ճանկերը՝ հողը փորելու և բներ ստեղծելու նպատակով։ Այդ բնի մեջ գորտը կարող է գոյատևել երկարատև երաշտի պայմաններում։ Երբ գորտը ձայն է արձակում կամ վտանգ է զգում, նրա մարմինը փքվում և օդապարիկի տեսք է ստանում, իսկ առանց այն էլ կարճ գլուխն ու վերջույթները գրեթե անհետանում են։ Այս մեխանիզմը դեռևս խորությամբ ուսումնասիրված չէ, և դրա ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունները պարզելու համար կարող են լրացուցիչ հետազոտություններ պահանջվել։ == Սննդակարգ == Մեքսիկական փորող դոդոշը հիմնականում սնվում է մրջյուններով և տերմիտներով, որոնց նա որսում է գետնի տակից։ Նրանց արտաքին առանձնահատկությունները հարմարեցված են ստորգետնյա սննունդ որսալու համար, հատկապես ուշագրավ է լեզվի կիրառման եղանակը՝ այն առաջ տեղափոխելու միջոցով, ի տարբերություն այլ գորտերի մոտ դիտվող՝ լեզվի շրջադարձային շարժման։ Այս մեխանիզմը եզակի է անպոչ երկկենցաղների շրջանում և խիստ մասնագիտացված է ստորգետնյա անցքերում մանր միջատներ որսալու համար։ == Վերարտադրություն և կյանքի ցիկլ == Այս տեսակին պատկանող դոդոշներին բնորոշ է կարճ և բուռն բազմացման շրջան, որը հաճախ մեկից երեք օր է տևում։ Բազմացման բուռն ընթացքը, որը զուգորդվում է չոր սեզոնային անտառների էկոլոգիական պայմաններով, ազդեցություն է ունեցել դոդոշների զուգընտրության վարքագծի և արուների ու էգերի միջև փոխհարաբերությունների էվոլյուցիայի վրա։ Այս տեսակներին հատուկ է [[Սեռական երկձևություն|սեռական երկձևությունը]], ինչի արդյունքում էգերը չափերով մեծ են արուներից, իսկ արուների միջև մրցակցությունը լիովին բացակայում է բազմացման կարճատև շրջանում։ Քանի որ արուների միջև մրցակցություն և տարածքային պահվածք առկա չեն, էգերը զուգընկերոջն ընտրում են՝ հիմնվելով զուգավորման կանչերի հաճախականության և տոնայնության վրա։ Այդ կանչերի բնութագրերը էգերին տեղեկություն են տալիս արուի չափսերի մասին, ինչն ազդում է ընտրության վրա. ավելի խոշոր էգերը նախապատվությունը տալիս են ավելի խոշոր արուներին՝ փոքրերի փոխարեն։ === Բազմացում === Breeding in this species occurs after heavy rains in small temporary pools. Based on Costa Rican populations, clutch sizes range from 2,000 to 8,000 eggs. The Mexican burrowing toads are considered explosive breeders, and reproduce in a way where many individuals exit burrows at the same time to gather at temporary pools of water for breeding to occur. The males then float on the surface of the water and inflate their bodies while making a characteristic call that attracts females. The toad's mating periods is between one and three days, one of the shortest seasons among amphibians, and after this period they burrow back into the ground and remain there until the next breeding season. === Սեռահասունություն === Sexual maturity in the Mexican burrowing toad is determined by examining testes size in males and ovarian stages in females. The presence of enlarged testes and a larger body size is used to determine maturity in males, and various ovarian characteristics including oviduct size and shape are used in females. Females are most likely to be carrying eggs during May and June, but reproduction can occur in October and January as well. In one study the clutch size ranged from 1,000 to around 8,000 eggs, with larger females carrying proportionally more eggs. ''R. dorsalis'' will live underground for most of the year and emerges with heavy rains. The males then float on the surface of water and call to females which results in amplexus. After mating and laying eggs in the water, the environment dries and they will burrow back into the ground. Tadpoles hatch in a few days and transform into adults after one to three months of metamorphosis. === էգերի և արուների փոխազդեցություններ === Competition between males for females relies primarily on acoustic communication, with males depending on the impressive calls they make to attract females. The short breeding season imposes constraints on their courtship behavior and breeding formations. Because the breeding season is so short, there is more incentive to spend time breeding rather than competing with other males. Therefore, there are few antagonistic interactions between the males of this species and female choice is based on acoustic displays rather than physical competition or territory defense. Males produce two types of mating calls during the breeding season to attract females. These calls are the pre-advertisement and advertisement calls. In one observational study of the reproductive behavior of The Mexican burrowing toad, the pre-advertisement call was often produced just before the advertisement call. The advertisement call is a single tone with an upward tone, with a duration of about 1.36 seconds. The pre-advertisement call was a single short sound without modulation, and was of higher frequency than the advertisement calls. The calls attract females, after which the male and female will participate in amplexus. In all the mating pairs of ''R. dorsalis'', females mate with smaller males but large females often mate with the larger males present. Females will inflate their bodies during breeding season which allows them to reduce the ability of smaller males to maintain amplexus. == Պահպանություն == Մեքսիկական փորող դոդոշի բնակչության թվաքանակի փոփոխության միտումը գնահատվում է կայուն, և 2019 թվականի դրությամբ այն [[Բնության պահպանության միջազգային միություն|Բնության պահպանության միջազգային միության]] կողմից դասակարգվել է որպես «նվազագույն մտահոգություն» առաջացնող տեսակ։ Այն լայնորեն տարածված է Մեքսիկայում և Կենտրոնական Ամերիկայում՝ իր արեալի բազմաթիվ հատվածներում տեղ-տեղ հանդիպելով մեծ քանակությամբ։ Տեսակը պաշտպանված է Մեքսիկայի օրենսդրությամբ՝ «հատուկ պաշտպանության» կարգավիճակով։ [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների]] [[Տեխաս|Տեխաս նահանգում]] այն ​​գրանցված է որպես վտանգված տեսակ՝ իր սահմանափակ տարածման գոտում բնակության միջավայրի ընդարձակ հատվածների՝ գյուղատնտեսական նպատակներով և քաղաքաշինական կառուցապատմամբ օգտագործման նպատակով վերափոխման պատճառով։ tdvojgrcyojwoh12tm46nbsaxaearre 0 1132845 10940382 10897901 2026-10-11T18:42:19Z JackyM59 162612 Photographs updated 10940382 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Դուե''' ({{lang-fr|Douai}} {{Audio-IPA|Fr-Douai.ogg|[dwɛ]}}, {{lang-nl|Dowaai}}, {{lang-la|Duacum}}), քաղաք և համայնք [[Ֆրանսիա]]յի հյուսիսում՝ [[Օ դը Ֆրանս]] երկրամասի Նոր (Nord - Հյուսիս) դեպարտամենտում, որի կազմի մեջ մտնող նույնանուն շրջանի և կանտոնի վարչական կենտրոնն է։ Ընկած է Սկարպ գետի ափին, [[Ֆրանսիական Ֆլանդրիա]] անվանումով հայտնի պատմական մարզում, [[Բելգիա]]յի հետ Ֆրանսիայի ունեցած պետական սահմանից 13 կիլոմետր դեպի արևմուտք, [[Լիլ]] քաղաքից 32 կիլոմետր դեպի հարավ, А21 ավտոմայրուղու հարևանությամբ։ Տնտեսության հիմքը կազմում են Հյուսիսային Ֆրանսիայում խոշորագույնը համարվող ու հնուց ի վեր շահագործվող քարածխի հանքերը և [[Renault]] ընկերության խոշոր գործարանը։ Զբաղեցնում է մոտավորապես 17 քառակուսի կիլոմետր տարածք։ 2017 թվականի տվյալներով բնակչության թվաքանակը եղել է 39 700: == Պատմություն == Ներկայիս Դուեի տեղում [[Հին Հռոմ|հռոմեացիներ]]ը IV դարում կառուցել են Դուակում ամրոցը։ [[Միջնադար]]ում ֆլանդրիական կոմսերի տիրապետության տակ գտնված, Դովայ անվանումով հայտնի քաղաքը դարձել է տեքստիլ արտադրության կենտրոն։ 1384 թվականին անցել է [[Բուրգունդիա|բուրգունդ]]յան կոմսերի, 1477 թվականից՝ [[Հաբսբուրգներ]]ի ձեռքը։ [[XVI դար]]ում այստեղ կուտակվել են [[Անգլիա]]յից հալածված [[Կաթոլիկություն|կաթոլիկ]]ների բազմաթիվ խմբեր, որոնց առաջադեմ ներկայացուցիչների ջանքերով քաղաքը վերածվել է կաթոլիկ աշխարհի կրթական խոշոր կենտրոնի։ 1562 թվականին հիմնադրվել է կաթոլիկ համալսարան (1887 թվականին այն տեղափոխվել է Լիլ)։ 1667 թվականին՝ [[Դևոլյուցիոն պատերազմ]]ի ընթացքում, [[Լյուդովիկոս XIV]]-ի զորքը գրավել է քաղաքը, որը 1668 թ. Աախենյան հաշտության պայմանագրով հանձնվել է Ֆրանսիային։ [[Իսպանական ժառանգության համար պատերազմ|Իսպանական ժառանգությ]]ան համար մղված պատերազմի ընթացքում՝ 1710-1712 թվականներին Դուեն մի քանի անգամ ձեռքից ձեռք է անցել և գրեթե ամբողջովին ավերվել է<ref>ВТ-ВЭС|Дуэ (город)</ref>։ 1713 թվականից վերջնականապես մտել է Ֆրանսիայի կազմի մեջ։ [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ՝ 1918 թվականին համարյա լրիվ հրո ճարակ է դարձել։ Լրջորեն վնասվել է նաև [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ աշխարհամարտ]]ի ընթացքում։ Պատերազմից հետո Դուեն աստիճանաբար դարձել է տարածաշրջանի տրանսպորտային կարևոր հանգույց և առևտրային ու արդյունաբերական խոշոր կենտրոն։ == Ժողովրդագրություն == {{Historical populations | align = none | cols = 2 | percentages = pagr | source = EHESS<ref name=ehess>Cassini-Ehess|12105|Douai</ref> and INSEE (1968–2017)<ref name=pophist>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/4515315?geo=COM-59178#ancre-POP_T1 Population en historique depuis 1968], INSEE</ref> | graph-pos = bottom |1793 |17855 |1800 |18230 |1806 |18461 |1821 |18854 |1831 |18793 |1836 |19173 |1841 |23203 |1846 |20483 |1851 |20528 |1856 |22819 |1861 |24486 |1866 |24105 |1872 |23841 |1876 |26999 |1881 |29172 |1886 |30030 |1891 |29909 |1896 |31397 |1901 |33649 |1906 |33247 |1911 |36314 |1921 |34131 |1926 |38627 |1931 |41598 |1936 |42021 |1946 |37258 |1954 |43380 |1962 |47639 |1968 |49187 |1975 |45239 |1982 |42576 |1990 |42175 |1999 |42796 |2007 |42621 |2012 |41732 |2017 |39700 }} == Տեսարժան վայրեր == Քաղաքի գլխավոր տեսարժանությունը 80 մետր բարձրությամբ, 62 զանգերի յուրօրինակ համադրությամբ բեֆրուան՝ զանգակատուն-աշտարակն է, որ գեղաշուք ուշ գոթիկա ոճով կառուցվել է 1380 թվականին։ Պատմա-մշակութային այս հուշարձանը ներառված է [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ]]-ի [[Համաշխարհային ժառանգություն|Համաշխարհային ժառանգության]] ցանկում։ Զբոսաշրջիկների առանձնահատուկ ուշադրությանն են արժանանում նաև Վալենսիենյան դարպասը (1453), ետպատերազմյան տարիներին վերակականգնված Նոտր Դամ եկեղեցին (կառուցվել է XIII դարում) և նախկին կարտուզիանական վանքում տեղակայված Շարտրյոզ թանգարանը, որտեղ ցուցադրված են XVI—XVII դարերի նկարներ։ == Պատկերասրահ == <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> Պատկեր:Beffroi de Douai (26343).jpg Պատկեր:Église Notre-Dame-de-l'Annonciation - Douai.jpg|Նոտր Դամ եկեղեցին Պատկեր:Douai - Église du Sacré-Coeur-et-Notre-Dame-de-Pellevoisin (01).JPG|Sacré-Coeur-et-Notre-Dame-de-Pellevoisin եկեղեցին Պատկեր:Johannes Schreiter stained glass choir windows, Église Notre-Dame de Douai.jpg|Նոտր Դամ եկեղեցին Պատկեր:Maison des Templiers de Douai.jpg|Տամպլիերների ([[Տաճարականների միաբանություն|տաճարականների]]) տունը Պատկեր:Porte de Valenciennes de Douai.jpg|Վալանսիենյան դարպասը Պատկեր:Mairie de Douai (53812).jpg|Քաղաքապետարանը և բելֆրին Պատկեր:Église Saint-Jacques de Douai.jpg|Սուրբ Ժակ եկեղեցին Պատկեր:Musée de la Chartreuse - Douai.jpg|Շարտրյոզ թանգարանը (Musée de la Chartreuse de Douai) </gallery> == Քույր քաղաքներ == *{{դրոշավորում|Մեծ Բրիտանիա}}, [[Հարրոու]]<ref name="Archant twinning 3">{{Cite web |title=British towns twinned with French towns ''[via WaybackMachine.com]'' |url=http://www.completefrance.com/language-culture/twin-towns |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705094933/http://www.completefrance.com/language-culture/twin-towns |archive-date=2013 թ․ հուլիսի 5 |access-date=2013 թ․ հուլիսի 20 |work=Archant Community Media Ltd}}</ref> *{{դրոշավորում|Գերմանիա}}, [[Ռեկլինգհաուզեն]] *{{դրոշավորում|ԱՄՆ}}, [[Կենոշա|Քենոշա]], [[Վիսկոնսին]] նահանգ *{{դրոշավորում|Բուրկինա Ֆասո}}, [[Դեդուգու]] *{{դրոշավորում|Բելգիա}}, [[Սերեն]] *{{դրոշավորում|Լեհաստան}}, [[Պուլավի]]<ref>Maria Frankowska, [https://oko.press/francuskie-douai-zawiesza-wspolprace-z-pulawami-za-strefe-anty-lgbt-mer-przemoc-zaczyna-sie-od-slow/Francuskie Douai zawiesza współpracę z Puławami za strefę anty LGBT. Mer: „Przemoc zaczyna się od słów”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220921195730/https://oko.press/francuskie-douai-zawiesza-wspolprace-z-pulawami-za-strefe-anty-lgbt-mer-przemoc-zaczyna-sie-od-slow/ |date=2022-09-21 }} (March 2, 2020), retrieved July 16, 2020 (Polish).</ref> == Կլիմա == Դուեին բնորոշ է օվկիանոսային կլիման (Köppen climate classification-ի դասակարգմամբ՝ ''Cfb''): Միջին տարեկան ջերմաստիճանը 11.0 C է, տեղումների միջին տարեկան քանակը՝ 729,2 միլիմետր։ Ամենախոնավ ամիսը դեկտեմբերն է, ամենատաքը՝ հուլիսը (միջին ամսական ջերմաստիճանը՝ 18.6 C), ամենասառը՝ հունվարը (4.0|C): Ամենաբարձր ջերմաստիճանը արձանագրվել է 2019 թ. հուլիսի 25-ին՝ 40.8|C, ամենացածրը՝ 2019 թ. հունվարի 8-ին՝ -20.5|C: {{Եղանակի Աղյուսակ|width=auto |location = Դուե (1991−2020 normals, extremes 1962−present) |single line = Y |metric first = Y |Jan record high C = 15.0 |Feb record high C = 19.5 |Mar record high C = 24.8 |Apr record high C = 28.0 |May record high C = 31.3 |Jun record high C = 36.0 |Jul record high C = 40.8 |Aug record high C = 36.6 |Sep record high C = 35.5 |Oct record high C = 29.0 |Nov record high C = 20.5 |Dec record high C = 15.0 |Jan record low C = -20.5 |Feb record low C = -12.5 |Mar record low C = -11.0 |Apr record low C = -4.5 |May record low C = -1.5 |Jun record low C = 1.0 |Jul record low C = 4.1 |Aug record low C = 0.8 |Sep record low C = 0.0 |Oct record low C = -6.0 |Nov record low C = -9.5 |Dec record low C = -12.5 |Jan high C = 6.4 |Feb high C = 7.4 |Mar high C = 11.2 |Apr high C = 15.1 |May high C = 18.5 |Jun high C = 21.6 |Jul high C = 23.9 |Aug high C = 23.9 |Sep high C = 20.1 |Oct high C = 15.2 |Nov high C = 10.1 |Dec high C = 6.9 |year high C = 15.0 |Jan mean C = 4.0 |Feb mean C = 4.5 |Mar mean C = 7.2 |Apr mean C = 10.1 |May mean C = 13.5 |Jun mean C = 16.5 |Jul mean C = 18.6 |Aug mean C = 18.4 |Sep mean C = 15.3 |Oct mean C = 11.5 |Nov mean C = 7.3 |Dec mean C = 4.5 |year mean C = 11.0 |Jan low C = 1.5 |Feb low C = 1.5 |Mar low C = 3.3 |Apr low C = 5.1 |May low C = 8.5 |Jun low C = 11.4 |Jul low C = 13.2 |Aug low C = 13.0 |Sep low C = 10.4 |Oct low C = 7.8 |Nov low C = 4.5 |Dec low C = 2.1 |year low C = 6.9 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 57.8 |Feb precipitation mm = 51.4 |Mar precipitation mm = 52.5 |Apr precipitation mm = 41.9 |May precipitation mm = 56.6 |Jun precipitation mm = 63.3 |Jul precipitation mm = 68.1 |Aug precipitation mm = 68.1 |Sep precipitation mm = 60.9 |Oct precipitation mm = 64.4 |Nov precipitation mm = 71.0 |Dec precipitation mm = 73.2 |year precipitation mm = 729.2 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 11.8 |Feb precipitation days = 10.6 |Mar precipitation days = 10.5 |Apr precipitation days = 9.0 |May precipitation days = 9.7 |Jun precipitation days = 9.1 |Jul precipitation days = 9.2 |Aug precipitation days = 9.3 |Sep precipitation days = 9.1 |Oct precipitation days = 11.1 |Nov precipitation days = 13.1 |Dec precipitation days = 13.3 |year precipitation days = 125.8 |source 1 = [[Météo-France]]<ref>{{Cite web |title=Fiche Climatologique Statistiques 1991-2020 et records |url=https://donneespubliques.meteofrance.fr/FichesClim/FICHECLIM_59178001.pdf |access-date=2022 թ․ սեպտեմբերի 7 |publisher=[[Météo-France]] |language=fr}}</ref>}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.ville-douai.fr/ Դուեի պաշտոնական կայքէջը] {{fr}} *{{Cite EB1911|wstitle=Douai}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն]] [[Կատեգորիա:Պատմական քաղաքներ]] [[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ]] [[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ]] b8ndt95vm06dpjf6lj85b00qg6ukf96 102 1145368 10940477 10901010 2026-10-12T07:39:36Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10940477 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" !Հղումներ!!Հոդված |- |75||[[Անալիտիկ թվերի տեսություն]] |- |74||[[Հանրահաշվական թվերի տեսություն]] |- |74||[[Դիոֆանտյան երկրաչափություն]] |- |66||[[Խմբերի տեսություն]] |- |64||[[Իրական անալիզ]] |- |63||[[Կոմուտատիվ հանրահաշիվ]] |- |63||[[Չափի տեսություն]] |- |63||[[Կառավարման տեսություն]] |- |62||[[Կարգերի տեսություն]] |- |62||[[Դիսկրետ երկրաչափություն]] |- |62||[[Տիպերի տեսություն]] |- |61||[[Մաթեմատիկայի ճյուղեր]] |- |61||[[Computer algebra]] |- |61||[[Մաթեմատիկայի ուսուցում]] |- |61||[[Կարգընթացության տեսություն]] |- |61||[[Հաշվողական մաթեմատիկա]] |- |61||[[Մաթեմատիկա և արվեստ]] |- |61||[[Բազմագծային հանրահաշիվ]] |- |61||[[Դիֆերենցիալ տոպոլոգիա]] |- |61||[[Վերջավոր երկրաչափություն]] |- |61||[[Երկրաչափական տոպոլոգիա]] |- |61||[[Ժամանցային մաթեմատիկա]] |- |54||[[MR (identifier)]] |- |43||[[299 (թիվ)]] |- |42||[[287 (թիվ)]] |- |42||[[211 (թիվ)]] |- |42||[[223 (թիվ)]] |- |42||[[251 (թիվ)]] |- |42||[[263 (թիվ)]] |- |42||[[277 (թիվ)]] |- |42||[[290 (թիվ)]] |- |42||[[239 (թիվ)]] |- |42||[[280 (թիվ)]] |- |42||[[293 (թիվ)]] |- |42||[[281 (թիվ)]] |- |42||[[229 (թիվ)]] |- |42||[[241 (թիվ)]] |- |42||[[257 (թիվ)]] |- |42||[[269 (թիվ)]] |- |42||[[283 (թիվ)]] |- |42||[[271 (թիվ)]] |- |42||[[73 (թիվ)]] |- |42||[[298 (թիվ)]] |- |41||[[220 (թիվ)]] |- |41||[[234 (թիվ)]] |- |41||[[247 (թիվ)]] |- |41||[[286 (թիվ)]] |- |41||[[210 (թիվ)]] |- |41||[[221 (թիվ)]] |- |41||[[248 (թիվ)]] |- |41||[[260 (թիվ)]] |- |41||[[273 (թիվ)]] |- |41||[[222 (թիվ)]] |- |41||[[235 (թիվ)]] |- |41||[[249 (թիվ)]] |- |41||[[274 (թիվ)]] |- |41||[[288 (թիվ)]] |- |41||[[236 (թիվ)]] |- |41||[[261 (թիվ)]] |- |41||[[275 (թիվ)]] |- |41||[[317 (թիվ)]] |- |41||[[373 (թիվ)]] |- |41||[[212 (թիվ)]] |- |41||[[250 (թիվ)]] |- |41||[[262 (թիվ)]] |- |41||[[276 (թիվ)]] |- |41||[[289 (թիվ)]] |- |41||[[389 (թիվ)]] |- |41||[[213 (թիվ)]] |- |41||[[224 (թիվ)]] |- |41||[[237 (թիվ)]] |- |41||[[330 (թիվ)]] |- |41||[[359 (թիվ)]] |- |41||[[202 (թիվ)]] |- |41||[[225 (թիվ)]] |- |41||[[238 (թիվ)]] |- |41||[[252 (թիվ)]] |- |41||[[264 (թիվ)]] |- |41||[[278 (թիվ)]] |- |41||[[291 (թիվ)]] |- |41||[[360 (թիվ)]] |- |41||[[203 (թիվ)]] |- |41||[[204 (թիվ)]] |- |41||[[214 (թիվ)]] |- |41||[[226 (թիվ)]] |- |41||[[253 (թիվ)]] |- |41||[[265 (թիվ)]] |- |41||[[279 (թիվ)]] |- |41||[[292 (թիվ)]] |- |41||[[331 (թիվ)]] |- |41||[[215 (թիվ)]] |- |41||[[227 (թիվ)]] |- |41||[[240 (թիվ)]] |- |41||[[254 (թիվ)]] |- |41||[[266 (թիվ)]] |- |41||[[307 (թիվ)]] |- |41||[[320 (թիվ)]] |- |41||[[205 (թիվ)]] |- |41||[[216 (թիվ)]] |- |41||[[228 (թիվ)]] |- |41||[[255 (թիվ)]] |- |41||[[294 (թիվ)]] |- |41||[[347 (թիվ)]] |- |41||[[379 (թիվ)]] |- |41||[[206 (թիվ)]] |- |41||[[217 (թիվ)]] |- |41||[[256 (թիվ)]] |- |41||[[267 (թիվ)]] |- |41||[[282 (թիվ)]] |- |41||[[295 (թիվ)]] |- |41||[[207 (թիվ)]] |- |41||[[218 (թիվ)]] |- |41||[[230 (թիվ)]] |- |41||[[242 (թիվ)]] |- |41||[[268 (թիվ)]] |- |41||[[296 (թիվ)]] |- |41||[[349 (թիվ)]] |- |41||[[208 (թիվ)]] |- |41||[[243 (թիվ)]] |- |41||[[310 (թիվ)]] |- |41||[[397 (թիվ)]] |- |41||[[209 (թիվ)]] |- |41||[[219 (թիվ)]] |- |41||[[231 (թիվ)]] |- |41||[[244 (թիվ)]] |- |41||[[258 (թիվ)]] |- |41||[[270 (թիվ)]] |- |41||[[284 (թիվ)]] |- |41||[[297 (թիվ)]] |- |41||[[311 (թիվ)]] |- |41||[[337 (թիվ)]] |- |41||[[367 (թիվ)]] |- |41||[[232 (թիվ)]] |- |41||[[245 (թիվ)]] |- |41||[[383 (թիվ)]] |- |41||[[399 (թիվ)]] |- |41||[[233 (թիվ)]] |- |41||[[246 (թիվ)]] |- |41||[[259 (թիվ)]] |- |41||[[272 (թիվ)]] |- |41||[[285 (թիվ)]] |- |41||[[313 (թիվ)]] |- |41||[[353 (թիվ)]] |- |40||[[314 (թիվ)]] |- |40||[[326 (թիվ)]] |- |40||[[339 (թիվ)]] |- |40||[[354 (թիվ)]] |- |40||[[370 (թիվ)]] |- |40||[[385 (թիվ)]] |- |40||[[315 (թիվ)]] |- |40||[[355 (թիվ)]] |- |40||[[371 (թիվ)]] |- |40||[[386 (թիվ)]] |- |40||[[316 (թիվ)]] |- |40||[[327 (թիվ)]] |- |40||[[340 (թիվ)]] |- |40||[[356 (թիվ)]] |- |40||[[372 (թիվ)]] |- |40||[[387 (թիվ)]] |- |40||[[328 (թիվ)]] |- |40||[[341 (թիվ)]] |- |40||[[357 (թիվ)]] |- |40||[[388 (թիվ)]] |- |40||[[318 (թիվ)]] |- |40||[[329 (թիվ)]] |- |40||[[342 (թիվ)]] |- |40||[[358 (թիվ)]] |- |40||[[374 (թիվ)]] |- |40||[[343 (թիվ)]] |- |40||[[375 (թիվ)]] |- |40||[[390 (թիվ)]] |- |40||[[306 (թիվ)]] |- |40||[[319 (թիվ)]] |- |40||[[344 (թիվ)]] |- |40||[[376 (թիվ)]] |- |40||[[391 (թիվ)]] |- |40||[[345 (թիվ)]] |- |40||[[361 (թիվ)]] |- |40||[[377 (թիվ)]] |- |40||[[392 (թիվ)]] |- |40||[[332 (թիվ)]] |- |40||[[346 (թիվ)]] |- |40||[[362 (թիվ)]] |- |40||[[378 (թիվ)]] |- |40||[[393 (թիվ)]] |- |40||[[308 (թիվ)]] |- |40||[[333 (թիվ)]] |- |40||[[363 (թիվ)]] |- |40||[[394 (թիվ)]] |- |40||[[309 (թիվ)]] |- |40||[[321 (թիվ)]] |- |40||[[334 (թիվ)]] |- |40||[[348 (թիվ)]] |- |40||[[364 (թիվ)]] |- |40||[[395 (թիվ)]] |- |40||[[322 (թիվ)]] |- |40||[[335 (թիվ)]] |- |40||[[365 (թիվ)]] |- |40||[[380 (թիվ)]] |- |40||[[396 (թիվ)]] |- |40||[[323 (թիվ)]] |- |40||[[336 (թիվ)]] |- |40||[[350 (թիվ)]] |- |40||[[366 (թիվ)]] |- |40||[[381 (թիվ)]] |- |40||[[324 (թիվ)]] |- |40||[[351 (թիվ)]] |- |40||[[382 (թիվ)]] |- |40||[[398 (թիվ)]] |- |40||[[312 (թիվ)]] |- |40||[[338 (թիվ)]] |- |40||[[352 (թիվ)]] |- |40||[[368 (թիվ)]] |- |40||[[325 (թիվ)]] |- |40||[[369 (թիվ)]] |- |40||[[384 (թիվ)]] |- |17||[[Առաքելովի տեսություն]] |- |17||[[Историко-математические исследования]] |- |17||[[Բազմությունների տեսության պարադոքսներ]] |- |17||[[Թվաբանական երկրաչափություն]] |- |17||[[Թվերի երկրաչափություն]] |- |16||[[Պատրաստվածության պարադոքս]] |- |16||[[Իվասավայի տեսություն]] |- |16||[[Տան միապաղաղություն]] |- |16||[[P-ադիկ Հոջի տեսություն]] |- |16||[[Ֆրեդկինի պարադոքս]] |- |16||[[Ծառայությունների վերականգնման պարադոքս]] |- |16||[[Դասի դաշտի տեսություն]] |- |16||[[Վիճակախաղի պարադոքս]] |- |16||[[Հեդոնիզմի պարադոքս]] |- |16||[[Իսթերլինի պարադոքս]] |- |16||[[Թվաբանական տոպոլոգիա]] |- |16||[[P-ադիկ անալիզ]] |- |16||[[Բուրալի Ֆորտիի պարադոքս]] |- |16||[[Մեյֆիլդի պարադոքս]] |- |16||[[Բարգավաճման պարադոքս]] |- |16||[[Ադիտիվ թվերի տեսություն]] |- |16||[[Մեցլերի պարադոքս]] |- |16||[[Իկարուս պարադոքս]] |- |16||[[Հակամենաշնորհային պարադոքս]] |- |16||[[Երազանքի վեճ]] |- |16||[[Թվաբանական ֆունկցիաներ]] |- |16||[[P-ադիկ թվեր]] |- |16||[[Հաշվողական թվերի տեսություն]] |- |16||[[Քուինի պարադոքս]] |- |16||[[Բերրիի պարադոքս]] |- |16||[[Էջևորթի պարադոքս]] |- |16||[[Մորտոնի պատառաքաղ]] |- |16||[[Բանտարկյալի երկընտրանք]] |- |16||[[Ազատական պարադոքս]] |- |16||[[Քատակուսային ձևեր]] |- |16||[[Հակառակ օր]] |- |16||[[Կանաչ պարադոքս]] |- |16||[[L-ֆունկցաիներ]] |- |16||[[Բաժնեմասի պարադոքս]] |- |16||[[Մրցակցության պարադոքս]] |- |16||[[Գրանտ հոթելիի Հիլբերտի պարադոքս]] |- |16||[[Ֆեննոյի պարադոքս]] |- |16||[[Նախաբանի պարադոքս]] |- |16||[[Նիհիլիզմի պարադոքս]] |- |16||[[Լուկասի պարադոքս]] |- |16||[[Ամենազորության պարադոքս]] |- |16||[[Փաստարկ ազատ կամքից]] |- |16||[[Ֆիթչի իմացության պարադոքս]] |- |16||[[Ռոսի պարադոքս]] |- |16||[[Ոչ աբելյան դասի դաշտի տեսություն]] |- |16||[[L-ֆունկցիաներ]] |- |16||[[Թվաբանական դինամիկա]] |- |16||[[Յաբլոյի պարադոքս]] |- |16||[[Հավանականական թվերի տեսություն]] |- |16||[[Նավարկության պարադոքս]] |- |16||[[Նետի անհնարինության թեորեմ]] |- |16||[[Միրիմանովի պարադոքս]] |- |16||[[Տրանսցենդենտալ թվերի տեսություն]] |- |16||[[Օլբերսի պարադոքս]] |- |16||[[Սցիտովսկու պարադոքս]] |- |16||[[Պետություն-բնակչության միապաղաղություն]] |- |16||[[Կարրիի պարադոքս]] |- |16||[[Ջերմային մահվան պարադոքս]] |- |16||[[Անաբելյան երկրաչափություն]] |- |16||[[Քարտի պարադոքս]] |- |16||[[Աշխատանքի պարադոքս]] |- |16||[[Ջերմաստիճանի պարադոքս]] |- |16||[[Կումերի տեսություն]] |- |16||[[Միայն ավելացման պարադոքս]] |- |16||[[Գեղարվեստական գրականության պարադոքս]] |- |16||[[Ոզնու երկընտրանք]] |- |16||[[Թվաբանական կոմբինատորիկա]] |- |16||[[Որոշումների կայացման պարադոքս]] |- |16||[[Մուրի պարադոքս]] |- |16||[[Խմիչքի պարադոքս]] |- |16||[[Էպիկուրյան պարադոքս]] |- |16||[[Պարոնդոյի պարադոքս]] |- |16||[[Նյուքոմբի պարադոքս]] |- |16||[[Բրեսսի պարադոքս]] |- |16||[[Վերլուծության պարադոքս]] |- |16||[[Ինդուկցիայի նոր հանելուկ]] |- |16||[[Եկամուտ և բերրիություն]] |- |16||[[Արտադրողականության պարադոքս]] |- |16||[[Կանխարգելման պարադոքս]] |- |16||[[Եվրոպական պարադոքս]] |- |16||[[Նյութական ենթատեքստի պարադոքսներ]] |- |16||[[Կավկայի տոքսինների գլուխկոտրուկ]] |- |16||[[Նյուքոմի պարադոքս]] |- |16||[[Դաունս–Թոմսոնի պարադոքս]] |- |16||[[Մանդևիլի պարադոքս]] |- |16||[[Գիբսոնի պարադոքս]] |- |16||[[Մոդուլային ձևեր]] |- |16||[[Հոջ-Առաքելովի տեսություն]] |- |16||[[Ոչ–ոչ պարադոքս]] |- |16||[[Դիոֆանտյան մոտարկում]] |- |16||[[Կլինի Ռոզերի պարադոքս]] |- |16||[[Լեոնտյևի պարադոքս]] |- |16||[[Մաղերի տեսություն]] |- |16||[[Թեսևսի նավ]] |- |16||[[Իվասավա-Թեյթի տեսություն]] |- |16||[[Էպիմենիդեսի պարադոքս]] |- |16||[[Գրելինգ–Նելսոն պարադոքս]] |- |15||[[Արիաբհատա]] |- |15||[[Выгодский, Марк Яковлевич]] |- |14||[[Computational geometry]] |- |14||[[Տասնորդական հաշվման համակարգեր]] |- |14||[[Լագրանժի մեխանիկա]] |- |14||[[Չինական թվեր]] |- |14||[[Կիրառական մեխանիկա]] |- |13||[[Բաբելոնյան թվեր]] |- |13||[[Ռոյ Կեռ]] |- |13||[[Ibn al-Yasamin]] |- |13||[[Աբրահամ Հասկել Տաուբ]] |- |13||[[Հատուկ հարաբերականության տեսության ներածություն]] |- |13||[[Հնդկական թվեր]] |- |13||[[Բիրմայական թվեր]] |- |13||[[Vertex (geometry)]] |- |13||[[Baudhayana]] |- |13||[[Discrete geometry]] |- |13||[[Խարոսթի թվեր]] |- |13||[[Ատտիկայի թվեր]] |- |13||[[Յասուակի Աիդա]] |- |13||[[Synthetic geometry]] |- |13||[[Արյաբհաթա numeration]] |- |13||[[Վիլլեմ վան Ստոկում]] |- |13||[[Cuboid]] |- |13||[[Kātyāyana]] |- |13||[[Անալիտիկ մեխանիկա]] |- |13||[[Էդվարդ Արտուր Միլն]] |- |13||[[Մայաների թվեր]] |- |13||[[Քհմերական թվեր]] |- |13||[[Գեոդեզիա (ընդհանուր հարաբերականություն)]] |- |13||[[Տաուբ-ԸՆԹի տիեզերք]] |- |13||[[Springer-Verlag]] |- |13||[[Վան Ստոքումի փոշի]] |- |13||[[Ռասելլ Ալան Հալս]] |- |13||[[Լենս-Տիրինգի էֆեկտ]] |- |13||[[Finite geometry]] |- |13||[[Գեեզի գիր]] |- |13||[[Սուժոու թվեր]] |- |13||[[Մոնղոլական թվեր]] |- |13||[[Ցիո Չամ Թոնգ]] |- |13||[[Գուննար Նորդստրեմ]] |- |13||[[Թամիլական թվեր]] |- |13||[[Չորսական համակարգ]] |- |13||[[Վեցական համակարգ]] |- |13||[[Դասական մեխանիկայի պատմություն]] |- |13||[[Հարաբերական սկավառակ]] |- |13||[[Համիլտոն-Յակոբի-Այնշտայն հավասարում]] |- |13||[[Ջերեմի Հորոքս]] |- |13||[[Virasena]] |- |13||[[Երկու մարմնի խնդիր (հարաբերականության ընդհանուր տեսություն)]] |- |13||[[Manava]] |- |13||[[Tesseract]] |- |13||[[Affine geometry]] |- |13||[[Միլնի մոդել]] |- |13||[[Կյուրեղյան թվեր]] |- |13||[[Արտուր Ջեֆրի Վակեր]] |- |13||[[Հարաբերականության ընդհանուր մաթեմատիկական ձևակերպումներ]] |- |13||[[Ջոն Արչիբադ Ուիլեր]] |- |13||[[Դիսկրետ դիֆերենցիալ երկրաչափություն]] |- |13||[[Բալիական թվեր]] |- |13||[[Springer Science+Business Media]] |- |13||[[Էտրուսկյան թվեր]] |- |13||[[Աբջադիայի թվեր]] |- |13||[[Yang Hui]] |- |13||[[Գալիլեյի ինվարիանտություն]] |- |13||[[Ռեյսներ–Նորդստրեմի մետրիկա]] |- |13||[[Circumference]] |- |13||[[Area of a circle]] |- |13||[[Թոմասի պրեցեսիա]] |- |13||[[Հոքիեն թվեր]] |- |13||[[Sijzi]] |- |13||[[Ձոնգխա թվեր]] |- |13||[[Գոդելի մետրիկա]] |- |13||[[Congruence (geometry)]] |- |13||[[Հարոլդ Քոքսեդեր]] |- |13||[[Վրացական թվեր]] |- |13||[[Parameshvara]] |- |13||[[Տարածական մեխանիկա]] |- |13||[[Ճապոնական թվեր]] |- |13||[[Քալուզա-Քլայնի տեսություն]] |- |13||[[Նախապատմական թվեր]] |- |13||[[Հարաբերականության ընդհանուր տեսության ներածություն]] |- |13||[[Քսանական համակարգ]] |- |13||[[Kite (geometry)]] |- |13||[[Գծայնացված գրավիտացիա]] |- |13||[[Hypersphere]] |- |13||[[ԱԴՄ ձևակերպում]] |- |13||[[Ինուիտ թվեր]] |- |13||[[Արևելյան արաբական թվեր]] |- |13||[[Jyeṣṭhadeva]] |- |13||[[Ջեյմս Մաքսվել Բարդին]] |- |13||[[Similarity (geometry)]] |- |13||[[List of geometers]] |- |13||[[Pp-ալիքներ]] |- |13||[[Հաշվողական փայտիկներ]] |- |13||[[Կազների մետրիկա]] |- |13||[[Թայլանդական թվեր]] |- |13||[[Բենգալյան թվեր]] |- |13||[[Minggatu]] |- |13||[[Sakabe Kōhan]] |- |13||[[Հանս Ռեյսներ]] |- |13||[[Երկրաչափների ցանկ]] |- |13||[[Ջորջ Լեմետր]] |- |13||[[Գուրմուխի թվեր]] |- |13||[[Իբն ալ Հայթամ]] |- |13||[[Միխայել Աթիյահ]] |- |13||[[Հետնյուտոնյան ֆորմալիզմ]] |- |13||[[Կարլի մետրիկա]] |- |13||[[Բրահմայական թվեր]] |- |13||[[Հաուարդ Փրսի Ռոբերտսոն]] |- |13||[[Հինգական համակարգ]] |- |13||[[Rhomboid]] |- |13||[[Ջավայական թվեր]] |- |13||[[Համիլտոնի մեխանիկա]] |- |13||[[Երեքական համակարգ]] |- |13||[[Digital geometry]] |- |13||[[Տասկերկուական համակարգ]] |- |13||[[Երկրաչափության բաժիններ]] |- |13||[[Ֆրից Ցվիկի]] |- |13||[[Կորեական թվեր]] |- |13||[[Կեր-Նյումենի մետրիկա]] |- |13||[[Սինհալա թվեր]] |- |13||[[Compass-and-straightedge construction]] |- |13||[[ԲՍՍՆ ձևակերպում]] |- |13||[[Ահմես]] |- |13||[[Ընդհանուր հարաբերականության ճշգրիտ լուծումներ]] |- |13||[[Դոպլերի ռելյատիվիստական էֆեկտ]] |- |13||[[Վիետնամական թվեր]] |- |13||[[Երկրաչափության շրջանառություն]] |- |13||[[Sphere]] |- |13||[[Symplectic geometry]] |- |12||[[Էվկլիդեսյան տարածություն]] |- |12||[[Լաոսական այբուբեն]] |- |12||[[Թվաբանության պատմություն]] |- |11||[[American Mathematical Monthly]] |- |11||[[Իսլամական Միջնադարի մաթեմատիկան]] |- |11||[[Մաթեմատիկայի պատմությունը Ռուսաստանում]] |- |11||[[Թվային ֆունկցիա]] |- |11||[[Էվկլիդեսի զուգահեռության աքսիոմը]] |- |11||[[Նախապատմական շրջանի մաթեմատիկա]] |- |11||[[Ինկերի մաթեմատիկան]] |- |11||[[Zbl (identifier)]] |- |10||[[Դաշտ (մաթեմատիկա)]] |- |10||[[MathWorld]] |- |9||[[Квант (журнал)]] |- |9||[[Mathematical Association of America]] |- |8||[[Իկոսաեդր]] |- |8||[[American Mathematical Society]] |- |8||[[Հաջորդականության սահման]] |- |8||[[Էվկլիդյան տարածություն]] |- |8||[[Դիֆերենցիալ]] |- |7||[[Դեկարտյան արտադրյալ]] |- |7||[[Տետրաեդր]] |- |7||[[Օրդինատ]] |- |7||[[Հավասարակողմ եռանկյուն]] |- |6||[[Կոսինուս]] |- |6||[[Բարձրագույն մաթեմատիկա]] |- |6||[[WMAP]] |- |6||[[Գալուայի տեսություն]] |- |6||[[Մատրիցային մեխանիկա]] |- |6||[[Քվանտային մեխանիկայի մեկնաբանություններ]] |- |6||[[Բելի անհավասարության ստուգում]] |- |6||[[Քվանտային ոչ տեղայնություն]] |- |6||[[Էռենֆեստի թեորեմ]] |- |6||[[Կոտորակներ]] |- |6||[[Վերջավոր բազմություն]] |- |6||[[Հենրիկ Կրամերս]] |- |6||[[Princeton University Press]] |- |6||[[Գագաթ]] |- |6||[[Աֆշարի փորձ]] |- |6||[[Համարժեքություն]] |- |6||[[Չափումները քվանտային մեխանիկայում]] |- |6||[[Հին քվանտային տեսություն]] |- |6||[[Annals of Mathematics]] |- |6||[[Մասնակի ածանցյալ]] |- |6||[[Մաթեմատիկոսների միջազգային կոնգրես]] |- |6||[[Պաուլ Էռենֆեստ]] |- |6||[[Քվանտային դեկոհերենտություն]] |- |6||[[Prentice Hall]] |- |6||[[Բևեռային կոորդինատային համակարգ]] |- |6||[[Անհակասական պատմություններ]] |- |6||[[Ռիմանի հիպոթեզ]] |- |6||[[Խումբ]] |- |6||[[Ալգորիթմների տեսություն]] |- |6||[[Դեյվիդ Բոմ]] |- |6||[[Փակագծային նշանակումներ]] |- |6||[[Ջոն Ստյուարտ Բել]] |- |6||[[Պոպերի փորձ]] |- |5||[[Կատալանի հաստատուն]] |- |5||[[Տիեզերական ֆոնի հետազոտիչ]] |- |5||[[The Mathematical Gazette]] |- |5||[[Արաթ Սոլեցի]] |- |5||[[Քառակուսի (հանրահաշիվ)]] |- |5||[[Ալեքսանդրիական աստվածաբանության դպրոց]] |- |5||[[Academic Press]] |- |5||[[Cut-the-knot]] |- |5||[[Արիստոֆան Բյուզանդացի]] |- |5||[[400 (թիվ)]] |- |5||[[Տասնորդական կոտորակներ]] |- |5||[[Բրունի հաստատուն]] |- |5||[[Որոշյալ ինտեգրալ]] |- |5||[[Արծաթե հատում]] |- |5||[[1729 (թիվ)]] |- |5||[[Մասերով ինտեգրում]] |- |5||[[Թվանշան]] |- |5||[[Արտադրյալ (մաթեմատիկա)]] |- |5||[[Մոդելների տեսություն]] |- |5||[[David Eugene Smith]] |- |5||[[Օլիմպոդորոս Կրտսեր]] |- |5||[[Ճարտարագետ]] |- |5||[[Նորապլատոնություն]] |- |5||[[Addison-Wesley]] |- |5||[[Հերոֆիլ]] |- |5||[[Սկյուզի թիվ]] |- |5||[[Միջնագիծ]] |- |5||[[Սուր անկյուն]] |- |5||[[Dover Publications]] |- |5||[[Նվազագույն քառակուսիների մեթոդ]] |} 1ytn6upqfng4uyerp49xwdpwxey5ap6 4 1158512 10940428 10940170 2026-10-12T02:42:35Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10940428 wikitext text/x-wiki # [[$Libra կրիպտոարժույթի սկանդալ]] # [[(..)իբրա]] # [[.adult]] # [[.aero]] # [[.gc.ca]] # [[.internal]] # [[.monster]] # [[.persiangulf]] # [[.tel]] # [[1-800-GOT-JUNK]] # [[17-րդ դարի փիլիսոփայություն]] # [[1800 թվականի ընտրությունները]] # [[1П78 (նշանոց)]] # [[2017 թվականին մահացածների ցանկ]] # [[2022-2023 թվականների Բրազիլիայում ​​հեղաշրջման ժամանակագրություն]] # [[2022 թվականի ապրիլին մահացածներ]] # [[2022 թվականի մարտին մահացածներ]] # [[2023 թվականի դեկտեմբերին մահացածներ]] # [[2023 թվականի հոկտեմբերին մահացածներ]] # [[2023 թվականի հունվարին մահացածներ]] # [[2023 թվականի նոյեմբերին մահացածներ]] # [[2023 թվականի սեպտեմբերին մահացածներ]] # [[2023 թվականին մահացածների ցանկ]] # [[2024 թվականի ապրիլին մահացածներ]] # [[2024 թվականի հունվարին մահացածներ]] # [[2024 թվականի մայիսին մահացածներ]] # [[2024 թվականի մարտին մահացածներ]] # [[2024 թվականի փետրվարին մահացածներ]] # [[2024 թվականին մահացածների ցանկ]] # [[2026 թվականի Լոս Անջելեսի ընտրություններ]] # [[2026 թվականի Սան Դիեգոյի քաղաքային խորհրդի ընտրություններ]] # [[274 մմ/45 Մոդել 1893]] # [[2C2P]] # [[2XS]] # [[2А70]] # [[2Б14]] # [[2К6 Լունա]] # [[2К8 Ֆալանգա]] # [[2С12]] # [[3-դյույմանոց հետևակային ականանետ]] # [[3.33]] # [[330 մմ/50 Մոդել 1931]] # [[340 մմ/28 Մոդել 1881]] # [[381 մմ/50 Ansaldo մոդել 1934]] # [[3DM]] # [[3М8]] # [[3М9]] # [[405]] # [[7-Eleven]] # [[ABG Shipyard վարկային խարդախություն]] # [[ARMA: Armed Assault]] # [[ASCII արվեստ]] # [[A Night at the Symphony]] # [[Accuracy International AWM]] # [[Adidas Europass]] # [[Adidas Roteiro]] # [[Adidas Telstar]] # [[AdventHealth]] # [[Adventist Health]] # [[Adventist Health International]] # [[AdvisorShares]] # [[Aesthetics of Hate]] # [[Agent (տեսախաղ)]] # [[AirNet Express]] # [[Air Arabia]] # [[Air Cairo]] # [[Air Italy]] # [[Air One]] # [[Air Seychelles]] # [[Alfa 5]] # [[Alitalia CityLiner]] # [[Allica Bank]] # [[Anthropic]] # [[Arduino]] # [[ArmIGF]] # [[ArmSIG]] # [[Audio deepfake]] # [[Avaloq]] # [[BB Talk]] # [[Bandicam]] # [[Barnes & Noble]] # [[Bean-to-bar]] # [[Beautiful Mess]] # [[Berlin Chemie]] # [[Berlitz ընկերություն]] # [[Better than You]] # [[Bilt Rewards]] # [[Bingo Industries]] # [[Bio Force Ape]] # [[Bitcoin Magazine]] # [[Bitmain]] # [[Black Hippy]] # [[Blender]] # [[Body Pump]] # [[Brigade Media]] # [[British Airways-ի տվյալների խախտում]] # [[Build Finance DAO]] # [[Burn the Witch]] # [[Bushido Zho]] # [[CAIS խումբ]] # [[CAN (խումբ)]] # [[Cadbury Fingers]] # [[Cafe Central]] # [[Cahiers du cinéma]] # [[Catholic-Hierarchy.org]] # [[Central Cee]] # [[Change of Heart]] # [[Channel coordination]] # [[Chia Network]] # [[Chinggis Khaan սուվերեն հարստության հիմնադրամ]] # [[Claude Mythos]] # [[Club Med]] # [[Club Milk]] # [[Colnect]] # [[Computer Games Magazine]] # [[Constantine (տեսախաղ, 2005)]] # [[Counter-Strike: Condition Zero]] # [[Creditcall]] # [[Crushcrushcrush]] # [[Cryengine]] # [[Cuarto Azul]] # [[Cyprus Airways]] # [[C՝ շրջանագծի մեջ]] # [[D'Gary]] # [[DMZ (համակարգչային ցանցեր)]] # [[DNS սերվերի ծրագրաշարի համեմատություն]] # [[Daylight (Դեյվիդ Քուշների երգը)]] # [[Dedicated portfolio theory]] # [[Defender (խաղ)]] # [[Disney Television Animation]] # [[Docus]] # [[Doom 3]] # [[Doom engine]] # [[Driver (տեսախաղ, 1999)]] # [[EBA Clearing]] # [[ESIM]] # [[EZ TAG]] # [[Eagle (երգ)]] # [[Earnest (ընկերություն)]] # [[Eater]] # [[Ecocash]] # [[Enom]] # [[Equitable Bank]] # [[Etherrock]] # [[Eulenspiegel]] # [[Everglow (երգ)]] # [[Everything We Need]] # [[Farrer & Co]] # [[FasTrak]] # [[Fishrot Files]] # [[Flooz.com]] # [[Fly Air41 Airways]] # [[Frantic]] # [[Fraps]] # [[Freetrade]] # [[Freiheit]] # [[Fulenn]] # [[GFCE]] # [[GOT7 խմբի սկավառակագրություն]] # [[GSC Game World]] # [[G սպիտակուցներ]] # [[GameSpy]] # [[Gamergate]] # [[GamesRadar]] # [[Gangstar: Crime City]] # [[Gangstar 2: Kings of L.A.]] # [[Garry’s Mod]] # [[Gazgolder]] # [[Gearbox Software]] # [[Gee Bee]] # [[Gemini (ծրագիր)]] # [[Get Happy (երգ)]] # [[Ghost Story Games]] # [[Give It to Me (երգ, Թիմբալենդ)]] # [[Global Finance & Technology Network]] # [[Global X ETFs]] # [[Global X Investments Canada Inc.]] # [[GoDaddy Inc.]] # [[GoTyme Bank (Հարավային Աֆրիկա)]] # [[GoldSrc]] # [[GoodLeap]] # [[Google Checkout]] # [[Google DeepMind]] # [[Google Keep]] # [[Google Pay Send]] # [[Gran Turismo 3: A-Spec]] # [[Grand Theft Auto: Liberty City Stories]] # [[Grand Theft Auto: London 1961]] # [[Grand Theft Auto: London 1969]] # [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] # [[Grand Theft Auto (տեսախաղ, 1997)]] # [[Grand Theft Auto 2]] # [[Grand Theft Auto Advance]] # [[Green Day խմբի ձայնագրած երգերի ցանկ]] # [[Green Dot Corporation]] # [[Greyhound Recycling]] # [[HGS (էլեկտրոնային վճարային համակարգի գանձում)]] # [[HMS York]] # [[Half-Life: Opposing Force]] # [[Half-Life 2]] # [[Handle System]] # [[Harry Potter and the Philosopher’s Stone (տեսախաղ, 2001)]] # [[Havok]] # [[Hellfire]] # [[HeroCraft]] # [[Hitman: Codename 47]] # [[Honda Clarity]] # [[Hubtel]] # [[Hydrogenics]] # [[Hype House]] # [[I'll Wait]] # [[ICANN հաշվետվողականություն]] # [[ICapital]] # [[IMacros]] # [[IPhone (առաջին սերունդ)]] # [[IPhone 14 Pro]] # [[IPhone SE (2-րդ սերունդ)]] # [[IPv4]] # [[I Want to Know What Love Is]] # [[I Won’t Give In]] # [[I motif կառուցվածք]] # [[ImClone stock trading case]] # [[Impressions Games]] # [[In Dreams]] # [[Island Records]] # [[JuicyFields]] # [[K-Lite Codec Pack]] # [[KTurtle]] # [[Ketchapp]] # [[Kinder Happy Hippo]] # [[Kinder Pingui]] # [[Kingston Corporation]] # [[Koi No Yokan]] # [[Kuda Bank]] # [[La muñeca menor]] # [[Lalala]] # [[Lazarus Group]] # [[Li Auto L9]] # [[Liberty Reserve]] # [[Lockheed C-130 Hercules]] # [[Lotta Sea Lice]] # [[Lowney շոկոլադի գործարան]] # [[MacBook Neo]] # [[Maison Margiela]] # [[Mama Said]] # [[Mangopay]] # [[Manhunt]] # [[Max Payne (տեսախաղ, 2001)]] # [[Medtronic]] # [[Mempool.space]] # [[Mendeley]] # [[Mercedes-Benz EQS]] # [[MiHoYo]] # [[Microsoft Copilot]] # [[Milestone S.r.l.]] # [[Minecraft-ի մոդիֆիկացիաներ]] # [[Miss Independent]] # [[Mnet]] # [[Mod DB]] # [[Mojaloop]] # [[Momints]] # [[Moneo]] # [[Monetae cudendae ratio]] # [[Moneycorp]] # [[Moroccanoil]] # [[NAV lending]] # [[NEB-84]] # [[National Financial Switch]] # [[Nevermore 2023/2024]] # [[Nieuport]] # [[Nokia 2700 classic]] # [[Nokia 3310]] # [[Nokia 6300]] # [[Nokia 6700 Դասական]] # [[Nookazon]] # [[Nothing Happens]] # [[ORCID]] # [[Occidental Petroleum]] # [[Onewe]] # [[Onimusha 3: Demon Siege]] # [[OpenEdge]] # [[OpenSea]] # [[Open Broadcaster Software]] # [[Orange Moldova]] # [[Orange Money]] # [[Our Love]] # [[Pacific Press (հրատարակչական ասոցիացիա)]] # [[Pak'nSave]] # [[PandaMR]] # [[Papers, Please (տեսախաղ, 2013)]] # [[Pay to fly]] # [[Payactiv]] # [[Paytm վճարումների բանկ]] # [[Peer-to-peer վարկավորում]] # [[Peppermint Crisp]] # [[Piëch Automotive]] # [[Playing God (երգ)]] # [[Polandball (կերպար)]] # [[Poly Network-ի շահագործում]] # [[Postal (տեսախաղ, 1997)]] # [[Postal 2]] # [[Prime World]] # [[ProFeModule]] # [[Procedural knowledge]] # [[Protégé (software)]] # [[PyCharm]] # [[Quadriga Fintech Solutions]] # [[Quake II]] # [[RIPE NCC]] # [[RSAC]] # [[Radio Չաչա]] # [[Rain (կրիպտոարժույթի փոխանակում)]] # [[Ralf Ringer]] # [[Ramp (ընկերություն)]] # [[Realme]] # [[Red Special]] # [[Reebok insider trading case]] # [[RenderWare]] # [[Retrieval-augmented generation]] # [[Review and Herald (հրատարակչական ասոցիացիա)]] # [[Right Now (Na Na Na)]] # [[Ripple]] # [[Room on Fire]] # [[Rush!]] # [[S.T.A.L.K.E.R. Clear Sky]] # [[SK8 the Infinity]] # [[SPDR]] # [[Sad But True]] # [[SafeCharge]] # [[Safe with Me]] # [[Samourai Wallet]] # [[Samsung Galaxy A56 5G]] # [[Samsung Wallet]] # [[Sanzaru Games]] # [[Sass]] # [[Schema.org]] # [[Schneider Electric]] # [[Sendwave]] # [[Settle Group]] # [[Sex.com]] # [[Shadow Fight 2]] # [[Signs]] # [[SketchUp]] # [[Slither.io]] # [[SmartAsset]] # [[So Far Gone]] # [[Soldier of Fortune (տեսախաղ, 2000)]] # [[Sometimes I Sit and Think, and Sometimes I Just Sit]] # [[Source]] # [[Source 2]] # [[Source Filmmaker]] # [[South African Airways]] # [[Southwest Airlines]] # [[Spacewar!]] # [[Spicy Horse]] # [[St. Anger]] # [[Staff.am]] # [[Star Ocean: The Second Stores]] # [[Steam]] # [[Steemit]] # [[Stray Kids-ի սկավառակագրություն]] # [[Surviv.io]] # [[Sympho-Nick (խումբ)]] # [[SystemSpecs]] # [[T-70]] # [[Table Tennis Touch]] # [[Tajik Air]] # [[Tchibo]] # [[Team Fortress 2]] # [[Team Fortress Classic]] # [[Thank Me Later]] # [[The8]] # [[The Bell]] # [[The Best of Rouben Hakhvderdyan]] # [[The Birthday Party]] # [[The Darkness (տեսախաղ, 2007)]] # [[The Legend of Zelda (տեսախաղ, 1986)]] # [[The Line (Սաուդյան Արաբիա)]] # [[The Nutcracker Suite]] # [[The Spectator (1711)]] # [[The Thing (տեսախաղ, 2002)]] # [[The Trouble with Love Is]] # [[This Love]] # [[Ticketer]] # [[Tipalti]] # [[Toll Group]] # [[Tom Clancy's Splinter Cell]] # [[Toyota Corolla (E170)]] # [[Toys for Bob]] # [[Travel Service]] # [[True Crime: New York City]] # [[True Crime: Streets of LA]] # [[Trust & Will]] # [[Tsuritama]] # [[Undertale Soundtrack]] # [[Unibail-Rodamco-Westfield SE]] # [[Uniform Resource Identifier]] # [[Uniregistry]] # [[Unreal Engine]] # [[Upside Down]] # [[Video Phone]] # [[Vix Technology]] # [[WAMP]] # [[Wait for U]] # [[We Wish You a Merry Christmas]] # [[WebWork Time Tracker]] # [[White Birds Productions]] # [[Wikibase]] # [[Willow Wealth]] # [[Windows 2000]] # [[Windows 9x]] # [[Windows XP Professional x64 Edition]] # [[Wings of Alaska]] # [[Work (երգ, Քելլի Ռոուլենդ)]] # [[X402]] # [[XML]] # [[XO Team]] # [[XxxՀոլիք]] # [[Yere1]] # [[Yuri on Ice]] # [[ZEN.COM]] # [[Zafin]] # [[Zavacephale]] # [[ZenBusiness]] # [[Zenodo]] # [[Zombie Revenge]] # [[Zombo.com]] # [[ZombsRoyale.io]] # [[«All Time Low» խմբի սկավառակագրություն]] # [[«Ամերիկյան սարսափ պատմություն» հեռուստասերիալի էպիզոդների ցանկ]] # [[«Գրաֆ Բերգ» ամրոց]] # [[«Լենինգրադի պաշտպանության համար» մեդալ]] # [[«Խեղճ մարդիկ» վեպի ստեղծման պատմություն]] # [[«Կոստա Կոնկորդիայի» խորտակում]] # [[«Միջոցների շրջանառություն» սխեմա]] # [[«Պատանի երկրապահ» ճամբար]] # [[«Պարի Սեն-Ժերմենը» 2021/2022 մրցաշրջանում]] # [[«Սիմֆոնիկ ԴասА» կրթական ծրագիր]] # [[«Սպիտակ լիճ» առողջարանի ավան]] # [[ԱՄՆ-ն ընդդեմ «Էլկոմսոֆթի»]] # [[ԱՄՆ գանձապետական արժեթղթեր]] # [[ԱՐԻ գրական և տաղանդի գործակալություն]] # [[ԱՖՀ ֆրանկ]] # [[Աբդուլլահ բին Մոհամմեդ Ալ Թանի]] # [[Աբդուլմալիք Ռիգի]] # [[Աբդուռախման Ավտորխանով]] # [[Աբիսկու]] # [[Աբովյանի անվան մեդալ]] # [[Աբորտը Խորվաթիայում]] # [[Աբորտը և հոգեկան առողջությունը]] # [[Աբու Դաբիի միջազգային օդանավակայան]] # [[Աբու Մուսա]] # [[Ագադիրյան ճգնաժամ]] # [[Ագնես Առնոլդ]] # [[Ագրոհոլդինգ Հայաստան]] # [[Ադապտիվ ներդրումային մոտեցում]] # [[Ադել (լեզու)]] # [[Ադերալ]] # [[Ադըղեայի դրոշ]] # [[Ադվենտիստական ժառանգության պահպանման ծառայություն]] # [[Աերոպարկ]] # [[Ազատ Շերենցի փողոց (Երևան)]] # [[Ազատ մուտք]] # [[Ազգային զարգացման և բարեփոխումների հանձնաժողով]] # [[Ազգային տնտեսական խորհուրդ (ԱՄՆ)]] # [[Աթենքի ֆոնդային բորսա]] # [[Աթերոմատոզ]] # [[Ալադին (մուլտֆիլմ Golden Films)]] # [[Ալան Գրանտ (Յուրայան ժամանակաշրջանի այգի)]] # [[Ալբերտ Ֆալսան]] # [[Ալբումիններ]] # [[Ալգորիթմային արմատականացում]] # [[Ալեգրիա]] # [[Ալեն Ֆոն]] # [[Ալեքս Վալյե]] # [[Ալեքս Քոլվիլ]] # [[Ալեքսանդր Վիկա]] # [[Ալեքսանդր Ֆաուլանդ]] # [[Ալեքսանդրա Սմիլյանիչ]] # [[Ալեքսանդրյան աստվածաբանական դպրոց]] # [[Ալժիրի բանկ]] # [[Ալինե Պելեգրինո]] # [[Ալիռեզա Ֆաղանի]] # [[Ալիսա Լյու]] # [[Ալիսոն դոս Սանտոս]] # [[Ալկոհոլային կոկտեյլ]] # [[Ալյա ալ-Հուսեյն]] # [[Ալոգիներ]] # [[Ալփան]] # [[Ալֆա գրանցման համակարգ]] # [[Ախիլիա]] # [[Ախտիարաթ]] # [[Ածուխ կոնֆետ]] # [[Ակիլե Լաուրո (երգիչ)]] # [[Ակիհիկո Կոնդո]] # [[Ակնթարթային պուդինգ]] # [[Ակումբում (Տիմատիի երգը)]] # [[Ակսու (շրջան)]] # [[Ակրամ Պեդրամնիա]] # [[Ահաբեկչություն Բուրգասում]] # [[Ահմադ Ռեզա Փահլավի]] # [[Ահմեդ Հարքան]] # [[Աղաբույսեր]] # [[Աղանդերի թանձրուկների ցանկ]] # [[Աղբյուրի երգը չի մարել]] # [[Աղիքային խմորման համախտանիշ]] # [[Աղջրտափ]] # [[Աղքատի պատիվը (կինոնկար)]] # [[Աղքատությունը Ալժիրում]] # [[Աղքատությունը Եթովպիայում]] # [[Աղքատությունը Կիպրոսում]] # [[Աղքատությունը Կոլումբիայում]] # [[Աղքատությունը Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում]] # [[Աղքատությունը Քենիայում]] # [[Աճուրդի ծրագրակազմ]] # [[Ամանտադին]] # [[Ամառային Ասիական խաղեր]] # [[Ամառը պիոներական փողկապով]] # [[Ամարաս (գիտահրատարակչական համալիր)]] # [[Ամբիլուբե]] # [[Ամեն ինչ լավ է (2011 ֆիլմ)]] # [[Ամետիստ Ազորդեգան]] # [[Ամերիկա: Ֆիլմ]] # [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Սենատի կապելլան]] # [[Ամիդազներ]] # [[Ամինոգլիկոզիդներ]] # [[Ամոնկա]] # [[Ամուսնու կար]] # [[Ամպային մայնինգ]] # [[Ամրադիլ]] # [[Ամրոց-Աստաֆյան առանցք]] # [[Ամրոց II (Բրեստ-Լիտովսկ)]] # [[Ամֆոտերիցին-B]] # [[Այամ-փոփ]] # [[Այգեստան (Վան)]] # [[Այդին Խաթաեյ]] # [[Այծի երգը]] # [[Այն Ռենդը և աշխարհը, որը նա ստեղծել է]] # [[Այնբո. Ամազոնի սիրտը]] # [[Այնզիդելն]] # [[Այովայի ընտրություններ (2026)]] # [[Այսպես են դասավորվել աստղերը]] # [[Այստեղ է ծագում արևը (գիրք)]] # [[Այրարատ]] # [[Այրվող սեր]] # [[Անա Դեբելիչ]] # [[Անաբել Դեքսթեր-Ջոնս]] # [[Անագե Անտառահատ]] # [[Անաերոբային դիզենտերիա]] # [[Անանդա Մարգա]] # [[Անանուխային կոնֆետներ]] # [[Անասնաբուժական տեղամաս]] # [[Անասնաֆերմա (մուլտֆիլմ)]] # [[Անաստաս Միկոյան փողոց (Երևան)]] # [[Անաստասիա Սիվաևա]] # [[Անատոլ]] # [[Անատոլի Բելոուսով]] # [[Անատոլի Կրեմենեցկի]] # [[Անարդար մրցակցություն]] # [[Անգելինա Տոպիչ]] # [[Անդյան համայնք]] # [[Անդրանիկ Ղոնյան]] # [[Անդրե Աղասու և Փիթ Սամփրասի մրցակցություն]] # [[Անդրեյ Շուգարով]] # [[Անդրեյ Սվիսլոցկի]] # [[Անդրկովկասի ԽՖՍՀ դրոշ]] # [[Անեկդոտային արժեք]] # [[Անզատա Ուատտարա]] # [[Անժամանդրոս (վեպ)]] # [[Անժելա Թովմասյան]] # [[Անի Մաղաքյան]] # [[Անկարգություններ «Դինամո»-«Ցրվենա Զվեզդա» խաղի ժամանակ]] # [[Անձնական հարց (գիրք)]] # [[Անյա Յուլ Անդերսեն]] # [[Աննա Դանիացի]] # [[Աննա Մաքսիմ]] # [[Աննեմիկե Կիսել]] # [[Անշարժ գույքի չափագրում]] # [[Անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստր]] # [[Անսասան Հյուսիս]] # [[Անսովոր մահերի ցանկ]] # [[Անվտանգ էլեկտրոնային գրանցման և քվեարկության փորձ]] # [[Անվտանգության և տեղեկատվության ապահովում]] # [[Անտառային բուսականություն]] # [[Անտառային հրդեհներ Ռուսաստանում (2021)]] # [[Անտիոքյան աստվածաբանական դպրոց]] # [[Անտոն Նաֆիլյան փաշա]] # [[Անտոնիո Մոլինո Ռոխո]] # [[Անտոնիո Սիկուրեցա]] # [[Անօդակյաց օրգանիզմներ]] # [[Աշխատանքային կենսաթոշակային ֆոնդ]] # [[Աշխատանքային պոզիտիվ]] # [[Աշխատանքի բաժանման կառուցվածք]] # [[Աշխարհի երկրների բնակչություն (կանխատեսում)]] # [[Աշոտ Ասատրյան]] # [[Աշտյակո Փուրքարիմ]] # [[Աու քեռին]] # [[Աուլիեբաստաու]] # [[Ապահովագրական ռիսկերի մոդելավորում]] # [[Ապատե (աստվածություն)]] # [[Ապոլին Տրաորե]] # [[Ապուշի կյանքը]] # [[Առանցքային հաճախորդների կառավարում]] # [[Առաջարկ (բիզնես)]] # [[Առաջարկի և պահանջարկի հարաբերակցության գործակից]] # [[Առաքել Սիվասլյան]] # [[Առը շրջող գութան]] # [[Առոգանության արվեստ]] # [[Առողջապահական կետ]] # [[Առողջապահիկ]] # [[Առողջության համընդհանուր ապահովագրության հիմնադրամ]] # [[Ասադխուժա Մույդինխուժաև]] # [[Ասատուր և Կլեոպատրա (Վահան Թոթովենց)]] # [[Ասգար Զեյնալով]] # [[Ասիայի հիվանդ մարդ]] # [[Ասլանդուզի ճակատամարտ]] # [[Ասորատյացություն]] # [[Աստղաինֆորմատիկա]] # [[Աստված և թագավորը]] # [[Աստվածաշնչյան պատմությունը]] # [[Աստրախանի պետական բժշկական համալսարան]] # [[Ավագ շաբաթվա երգասացություններ]] # [[Ավանգարդ (ֆուտբոլային ակումբ, Կուրսկ)]] # [[Ավանգարդ 1]] # [[Ավանդական բժշկություն]] # [[Ավանդական մշակաբույս]] # [[Ավասկուլյար նեկրոզ]] # [[Ավելի արագ վճարումների ծառայություն]] # [[Ավետ]] # [[Ավետիս (գրիչ)]] # [[Ավիացիոն գնդացիր]] # [[Ավստրալիայի ազգային գույներ]] # [[Ավտոբուսի հրդեհ Բուլղարիայում (2021)]] # [[Ավտոբուսի պայթյուն Բալիգոլիում]] # [[Ավտոմատացված դատողություն]] # [[Ավտոֆինանսավորում]] # [[Ատամի հեռացում]] # [[Ատելության խոսքի դեմ օրենսդրությունը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում]] # [[Ատելության խոսքի դեմ օրենսդրությունը Լեհաստանում]] # [[Ատոմ (էլեկտրամեքենա)]] # [[Ատչաֆալայա (գետ)]] # [[Արա Ամիրյան]] # [[Արալ (Չինաստան)]] # [[Արամ Թահթաջյան]] # [[Արամիս Նայթ]] # [[Արայիկ Օհանյան]] # [[Արապիլես (1868)]] # [[Արաս (հրատարակչատուն)]] # [[Արարատ (ամսագիր, Էջմիածին)]] # [[Արարատ Ալեքսանյան]] # [[Արաքս համայնք (Արմավիրի մարզ)]] # [[Արաքս հանդեսի մատենագիտություն]] # [[Արաքսի պատերազմ]] # [[Արբալետ ԴՄ]] # [[Արբիտրաժային համաձայնություն]] # [[Արբորիցիդներ]] # [[Արգենտինայի կենտրոնական բանկ]] # [[Արդարության համաշխարհային տուն]] # [[Արդյունավետ խոնավության պաշար հողում]] # [[Արենա դե Ամազոնիա]] # [[Արթին Դադյան փաշա]] # [[Արթուր Գորոյան]] # [[Արթուր Հոլանդ]] # [[Արթուր Մոլիտվին]] # [[Արթուր Նադել]] # [[Արթուր Սարգսյան (գինու փորձագետ)]] # [[Արժեքային դատողություն]] # [[Արժեքի շղթայի կառավարման կարողություն]] # [[Արիստամբուլոս I]] # [[Արիստոքսենոս]] # [[Արծաթե կենտրոնով ցենտ]] # [[Արհեստական բանականությունը կինոինդուստրիայում]] # [[Արհեստական բանականությունը հոգեբանությունում]] # [[Արհեստական բանականություն․ ժամանակակից մոտեցում]] # [[Արհեստական ենթաստամոքսային գեղձ]] # [[Արմ (համայնք)]] # [[Արմազիկ]] # [[Արման Սարոյան]] # [[Արմավիր ՖԱ]] # [[Արմավիրի պետական մանակավարժական համալսարան]] # [[Արմեն Բոյախչյան]] # [[Արմեն Հայրապետյան (Միկրոբ)]] # [[Արմեն Մարտիրոսյան (զինվոր)]] # [[Արմենակ Բեդևյան]] # [[Արմյանկա-60]] # [[Արյան գլյուկոզի կարգավորում]] # [[Արյան շաքարի մակարդակ]] # [[Արոն Յաակոբիշվիլի]] # [[Արուտ]] # [[Արջունա]] # [[Արտադրանքի տարբերակում]] # [[Արտակ Համբարձումյան]] # [[Արտակարգ կոմիսար]] # [[Արտահայտման ազատությունը Հնդկաստանում]] # [[Արտահայտվելու ազատություն]] # [[Արտաշատի ավագ դպրոց]] # [[Արտաշեսյանների դրոշ]] # [[Արտարժութային վկայական]] # [[Արտեմիս Ֆաուլ]] # [[Արտիճուկով դիփ]] # [[Արտյոմ Ամիրջանով]] # [[Արցախի Հանրապետության կենդանական աշխարհ]] # [[Արցախի Հանրապետության կերպարվեստ]] # [[Արփինե Վարդանյան]] # [[Արքայադուստր Ավրորան]] # [[Արքայադուստր Դոքհե]] # [[Արքայադուստր Հոենլո-Լանգենբուրգցի]] # [[Արևելյան Սարաևոյի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետ]] # [[Արևմտյան Աֆրիկայի ԱՖՀ ֆրանկ]] # [[Արևմտյան Հայաստան պետության դրոշ]] # [[Արևմտյան Հայաստան պետության զինանշան]] # [[Արևմտյան Հայաստան պետության օրհներգ]] # [[Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողով]] # [[Արևմտյան Հայաստանի հայերի ազգային խորհուրդ]] # [[Արևների կարտել]] # [[Աքերմանի դաշտերում (Թումանյանի թարգմանություն)]] # [[Աֆթեր]] # [[Աֆրիկայի հպարտությունը (գնացք)]] # [[Աֆրոամերիկյան անգլերեն]] # [[Աֆրոդիտե, Պան և Էրոս]] # [[Աֆրոսամուրայ]] # [[Բաբ (կրոնական գործիչ)]] # [[Բագրատունիներ]] # [[Բադեն բանկ]] # [[Բազագրան]] # [[Բազմատիրաժ թերթ]] # [[Բաթիալ նստվածքներ]] # [[Բաթլ Քրիկի սանիտարիում]] # [[Բալթասար ֆոն Դերնբախ]] # [[Բալի ապուր]] # [[Բալի կարկանդակ]] # [[Բալկանա]] # [[Բահամյան ֆունտ]] # [[Բահարիա]] # [[Բահիանո դե Թենիս]] # [[Բահրամ բեկ Ախունդով]] # [[Բաղդադի պաշարում (1821)]] # [[Բաճկոնակ]] # [[Բամբակի լեռ]] # [[Բամփի Ջոնսոն]] # [[Բայա Բակարի]] # [[Բայրամ խան]] # [[Բանբեր Հայաստանի գիտական ինստիտուտի]] # [[Բանգկոկի պատմություն]] # [[Բանդտ տորթ]] # [[Բանկային գործունեությունը որպես ծառայություն]] # [[Բանկոր]] # [[Բառագիրք հայոց]] # [[Բառգիրք հայկազյան լեզվի]] # [[Բասկետբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2019 (կանայք, եզրափակիչ փուլ)]] # [[Բասկետբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2019 (կանայք, խումբ A)]] # [[Բասկետբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2019 (կանայք, խումբ C)]] # [[Բասկետբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2019 (կանայք, խումբ D)]] # [[Բատիրբեկ Ցակուլով]] # [[Բատտ (դիցաբանություն)]] # [[Բարանտեա]] # [[Բարաք Օբամայի «Հույս» պաստառ]] # [[Բարբարա Վիլյերս]] # [[Բարդաղ]] # [[Բարդերի ակումբ]] # [[Բարեգործական աճուրդ]] # [[Բարեգործական վինետկա]] # [[Բարերար և որդեգիր]] # [[Բարի Լամար Բոնդս]] # [[Բարիեր հակատանկային հրթիռային համակարգ]] # [[Բարձր Հայք]] # [[Բարձրագույն դասարան (հեռուստասերիալ)]] # [[Բարոցցի]] # [[Բաց ֆոնդային ընկերություն]] # [[Բացահայտում]] # [[Բացիլներ]] # [[Բեգեմոտ (սահանք)]] # [[Բեզնոիտիոզ]] # [[Բեթի Բրյուսել]] # [[Բել Դելֆին]] # [[Բելառուսի Հանրապետության Նախարարների խորհուրդ]] # [[Բելառուսի գիտությունների ազգային ակադեմիայի Կենտրոնական բուսաբանական այգի]] # [[Բելգորոդի դրոշ]] # [[Բելինդա Ռայթ]] # [[Բելոգրադչիկի աստղադիտարան]] # [[Բելոռուսական ԽՍՀ դրոշ]] # [[Բեկորներ]] # [[Բեհբութ Մուստաֆաև]] # [[Բեհրուզ Քարիմով]] # [[Բեյրդի տապիր]] # [[Բեն 10: Այլմոլորակայինների պարս]] # [[Բեն 10։ Մրցավազք ժամանակի հետ]] # [[Բեն Էնվոնվու]] # [[Բենզիմիդազոլ]] # [[Բենզոդիազեպիններ]] # [[Բենլաթ]] # [[Բենկյանի կամուրջ]] # [[Բենյամին Եղոյան]] # [[Բեննի Անդերշոն]] # [[Բենսհայմ]] # [[Բենտ-Անատ]] # [[Բեռնալ Դիաս դել Կաստիլյո]] # [[Բեսկիդներ]] # [[Բերգերի թխվածքաբլիթ]] # [[Բերենիսե Կեսադա]] # [[Բերեշիտ-2]] # [[Բերի-բերի]] # [[Բերինգիա]] # [[Բզոուդաղ]] # [[Բժշկական գնդակ]] # [[Բիբլոս Բանկ Արմենիա]] # [[Բիդիրգի]] # [[Բիզնեսի շարունակականություն]] # [[Բիզնեսի օպերացիոն համակարգ (կառավարում)]] # [[Բիթքաբ]] # [[Բիթքոյն և քաղաքականություն]] # [[Բիթքոյնի պատմություն]] # [[Բիթքոյնով ռումբի սպառնալիքներ]] # [[Բիլ Մար]] # [[Բիլալ Սկաֆ]] # [[Բիսարա]] # [[Բիվա]] # [[Բիրդաշու]] # [[Բիրջու Մահարաջ]] # [[Բիևր (գետ)]] # [[Բլանկա Պադիլյա]] # [[Բլեք-Լիթերմանի մոդել]] # [[Բլեքլիսթինգ]] # [[Բնական փիլիսոփայության Ջեքսոնյան պրոֆեսոր]] # [[Բնակչության քաղաքական զտում]] # [[Բնապահպանական իրավունք]] # [[Բոբան Նիկոլով]] # [[Բոգդան Գալստյան]] # [[Բոլդուին Լոնսդեյլ]] # [[Բոլոնեզե]] # [[Բողոքականությունը Վրաստանում]] # [[Բողոքի ցույցեր Նոր Կալեդոնիայում (2024)]] # [[Բոուլ Կլիֆ]] # [[Բոռնել]] # [[Բոսնիա և Հերցեգովինայի պատմություն]] # [[Բոսվորտի ճակատամարտ]] # [[Բոստոնի մարաթոն]] # [[Բովերին]] # [[Բորային պարարտանյութեր]] # [[Բորբոսասնկեր]] # [[Բորդետելլա]] # [[Բորիս Բաղդասարով]] # [[Բորիս Շատվերյան]] # [[Բորիսով-Արենա]] # [[Բորոտների գաղութ]] # [[Բորչալա (լեռ)]] # [[Բուզուկի (երաժշտական գործիք)]] # [[Բութանի երաժշտություն]] # [[Բուլինգը բժշկական մասնագիտական համայնքում]] # [[Բուլղարիան և եվրոն]] # [[Բուխարեստի ազգային մարզադաշտ]] # [[Բուկա (ընկերություն)]] # [[Բուկովինա (ստադիոն)]] # [[Բուղատենես]] # [[Բույսեր]] # [[Բույսերի արագաճեցում]] # [[Բույսերի կանաչազրկություն]] # [[Բույսերի հասունացում]] # [[Բույսերի ջերմաստիճան]] # [[Բունյուելո]] # [[Բուշիդո]] # [[Բուսական մթերքի զանգվածի բնական կորուստ]] # [[Բուսականության աստվածություններ]] # [[Բուսե Թոսուն]] # [[Բջջային հավելվածների դասակարգում]] # [[Բջջային ձեռնարկություն]] # [[Բռնության զոհերի հուշարձան]] # [[Բռնցքամարտի Եվրոպայի առաջնություն]] # [[Բռնցքամարտի համաշխարհային ասոցիացիա]] # [[Բրազիլիայի պողոտա (հեռուստանովել, 2)]] # [[Բրահա Ֆուլդ]] # [[Բրայան ՄակԳինիս]] # [[Բրայան Մբեմո]] # [[Բրայան Ռաբելյո]] # [[Բրայան Քուին (գործարար)]] # [[Բրանխիոմիկոզ]] # [[Բրաուլյոզ]] # [[Բրդաձորի քարակոթող]] # [[Բրեդլի Բյուքեր]] # [[Բրեմենյան բանկ]] # [[Բրիտանական Կոլումբիայի դրոշ]] # [[Բրոդհերստ Պարկ]] # [[Բրոդսկին պոետ չէ]] # [[Բրուբանկ]] # [[Բրուգիոզ]] # [[Բրունելի համալսարան]] # [[Գաբոնի ընդհանուր ընտրություններ (2023)]] # [[Գաբրիել Շապինգարահիսարցի]] # [[Գագարին (մուլտֆիլմ)]] # [[Գադա Ալի]] # [[Գաթոչ Պանոմ Յիեխ]] # [[Գալայի հնաոճ իրերի թանգարան]] # [[Գալիլեյի ջերմաչափ]] # [[Գալլիենոս]] # [[Գալուստ Ամասիացի]] # [[Գաղթից մինչև Նոր Խարբերդ]] # [[Գաղտնի ալիք]] # [[Գամալ ալ-Բաննա]] # [[Գայանե Բրեիովա]] # [[Գայդարի անվան տնտեսական քաղաքականության ինստիտուտ]] # [[Գայոս Հռոմեացի]] # [[Գանայի նավթային ֆոնդեր]] # [[Գանգի հիմ]] # [[Գառնու պաշարում]] # [[Գելային գրիչ]] # [[Գելարե Ջաբարի]] # [[Գեղարվեստական գրականության կանանց մրցանակ]] # [[Գեղարվեստի դպրոց (Մանհեթեն)]] # [[Գենադի Գորբենկո]] # [[Գենադի Լյուտինսկի]] # [[Գենետաներ]] # [[Գեներատիվ արհեստական ​​բանականություն]] # [[Գեներատիվ նախապատրաստված տրանսֆորմեր]] # [[Գետնանուշի կարագով բաժակ]] # [[Գերաս]] # [[Գերզգայունություն]] # [[Գերմանա-թուրքական հարաբերություններ]] # [[Գերմանաֆոբիա]] # [[Գերմանիայի կողմից եվրոյի ընդունում]] # [[Գերսոն Գու-Կոնու]] # [[Գիդեոնը ապստամբում է]] # [[Գիթ]] # [[Գիշատիչ սնկեր]] # [[Գիշերալամպ]] # [[Գիտելիքի միջնորդ]] # [[Գիտելիքի ներկայացում և դատողություն]] # [[Գիտելիքների գրաֆ]] # [[Գիտուն կատու (քանդակ, Կալուգա)]] # [[Գիտուն կատու (քանդակ, Օբնինսկ)]] # [[Գիրք տարածողների ազգային ընկերակցություն]] # [[Գլիկա Ներա]] # [[Գլխատուն (կառույց)]] # [[Գլոբալ արեգակնային ատլաս]] # [[Գլոբբինգ]] # [[Գլորիա Բեժարանո Ալմադա]] # [[Գծատարում]] # [[Գյուզել Բաբա Դաղ]] # [[Գյուղական-քաղաքային համամասնական ներկայացուցչություն]] # [[Գյուղատնտեսական բույսերի և փայտացողուն ծառերի ու թփերի այրվածքներ]] # [[Գյուղատնտեսական կենդանիների գենետիկա]] # [[Գնահատականային քվեարկություն]] # [[Գնդակի արձան (Խարկով)]] # [[Գնդի որդին]] # [[Գնորդի հաջորդ գործողություն]] # [[Գնումների քարտ]] # [[Գոգնոց]] # [[Գոհար Հարությունյան]] # [[Գոշքար Թահմազլի]] # [[Գոռ Էլբակյան]] # [[Գովք հիմարության]] # [[Գործակալ Քարթեր (ֆիլմ)]] # [[Գործամոլ]] # [[Գործարկման նախազգուշացում (ֆիլմ)]] # [[Գորոշիխայի գյուղական խորհուրդ]] # [[Գուանյինի արձան (Նանշան)]] # [[Գունպհո]] # [[Գուստավո Կարուլի]] # [[Գուրու Արջան Դև]] # [[Գուրտուկ]] # [[Գվադիանա Մենոր]] # [[Գվանջու (Գյոնգիդո)]] # [[Գվինեա-Բիսաուի նախագահական ընտրություններ (2012)]] # [[Գվինեթ Հորդեր-Փեյթոն]] # [[Գրան Կուրաժ]] # [[Գրանդ Կուրոն]] # [[Գրաննայա (գետ, Սամարայի մարզ)]] # [[Գրասիելա Կալդերոն]] # [[Գրավել]] # [[Գրեյսի Աբրամս]] # [[Գրիգոր Աղաբաբյան փողոց (Երևան)]] # [[Գրիգոր Ավետիսյան (հեռուստալրագրող)]] # [[Գրոդնոյի պետական բժշկական համալսարան]] # [[Գրքաբուժություն]] # [[Գրևենա]] # [[Գևորգ Բ Քերեսթեճյան Կոստանդնուպոլսեցի]] # [[Դ'Արտանյան]] # [[Դալեկների նախօրեն]] # [[Դալիդայի երգերի ցանկ]] # [[Դալնաշ]] # [[Դայնա Սկադմանե]] # [[Դանակահարություններ Բոնդի Ջանքշընում]] # [[Դանդին]] # [[Դանիել Դանիելյան]] # [[Դանիել Սուելո]] # [[Դառնալ Կարլ Լագերֆելդ]] # [[Դասարանի կահավորանք]] # [[Դավանություն հավատո]] # [[Դատական ակտերի իրավաբանական բնույթը վարչական դատավարությունում]] # [[Դատար-Մեթյուզի մեթոդ]] # [[Դատողությունների մոդել]] # [[Դարուցինտե]] # [[Դարտմուտի քոլեջ]] # [[Դարֆուրի հակամարտություն]] # [[Դեգուի մետրոպոլիտենի հրդեհ]] # [[Դեդալոս]] # [[Դեդուկտիվ-նոմոլոգիական մոդել]] # [[Դեկոտորա]] # [[Դեկտեմբերի 17]] # [[Դեղամիջոցների վերամշակում]] # [[Դեղերի հասանելիություն]] # [[Դեղին շլոր]] # [[Դեմագոգոս]] # [[Դեմիրդաղ (բլրաշարք)]] # [[Դեմոդեկոզ]] # [[Դեմոկրատական այլընտրանք կուսակցություն]] # [[Դեմքի ճանաչումը առողջապահության ոլորտում]] # [[Դեյզի Էշֆորդ]] # [[Դեյվիդ Արտել]] # [[Դեյվիդ Գասկոյն]] # [[Դեն Ադամեսկու]] # [[Դեն Սյաոպինի տեսություն]] # [[Դենդրիտային բջիջ]] # [[Դենիս Լ․ Ֆերոն]] # [[Դենիս Խրոմենկով]] # [[Դենիս Չեռնով]] # [[Դեոնտեյ Ուայլդեր-Բերմեյն Սթիվերն (2017)]] # [[Դեսիկացիա]] # [[Դեքսթեր ցեղի խոշոր եղջերավոր անասուններ]] # [[Դեքսիթ]] # [[Դեֆաունացիա]] # [[Դժոխք բացյալ]] # [[Դիարբեքիրի օդանավակայան]] # [[Դիեգո դե Ալմագրո (Չիլի)]] # [[Դիզակ պլյուս]] # [[Դիլիջան ՖԱ]] # [[Դիլնոզախոն Կատախոնովա]] # [[Դիմադրելու իրավունք]] # [[Դիոմիդիս Կոմնինոս]] # [[Դիսնեյի անիմացիոն ֆիլմերի խաղարկային ռիմեյքերի ցանկ]] # [[Դիսոցիատիվ ամնեզիա]] # [[Դիսպարեունիա]] # [[Դիսպենսացիոնալիզմ]] # [[Դիրան Թավիջյան]] # [[Դիրաջա]] # [[Դիֆայ]] # [[Դոգեն]] # [[Դողէրոցք]] # [[Դոմենի գաղտնիություն (Whois գաղտնիություն)]] # [[Դոմենի չարաշահման գործողությունների մասին հաշվետվություն]] # [[Դոն-Վոլգայի ռայխսկոմիսարիատ]] # [[Դոտ-քոմ ընկերություն]] # [[Դորին Ուելս]] # [[Դորինա Բյոցոգիո]] # [[Դորիս Ֆիչեն]] # [[Դորսա Դերախշանի]] # [[Դուարնենե]] # [[Դուբայի շոկոլադ]] # [[Դուգլաս Ֆերբենքս Կրտսեր]] # [[Դուքս Ալեքսանդր Սոդերմանլանդացի]] # [[Դոքս]] # [[Դպրոցական համազգեստ]] # [[Դպրության գիրք և տաղարան]] # [[Դվինի ճակատամարտ (484)]] # [[Դրոտավերին]] # [[Եգիպտա-իսրայելական հարաբերություններ]] # [[Եգիպտացորենի հաց]] # [[Եգիպտոսի ազգային բանկ]] # [[Եգիպտոսի ռազմաօդային ուժեր]] # [[Ելենա Վերեյսկայա]] # [[Ելենա Վլադիմիրովնա]] # [[Ելիզավետա, Հարավսլավիայի արքայադուստր]] # [[Ելիզավետա Յարոսլավնա]] # [[Ելիզավետա Վասիլենկո]] # [[Եկամտի հոսք]] # [[Եկատերինա Գելաձե]] # [[Եկատերինա Կերն]] # [[Եկատերինա Շերեմետևա]] # [[Եկատերինա Սվանիձե]] # [[Եղբայր 2: Վերադարձ դեպի Ամերիկա (տեսախաղ, 2000)]] # [[Ենթամթերքներ]] # [[Ենիջե]] # [[Ենս Բերգենսթեն]] # [[Ես Գայանեն եմ Թիֆլիսից (ֆիլմ)]] # [[Ես բեռլինցի եմ]] # [[Ես սպասում եմ ճուտիկին]] # [[Ես՝ թագավոր, ես՝ ստրուկ, ես՝ որդ, ես՝ Աստված (ֆիլմ, 1915)]] # [[Եվա Բեգլարյան]] # [[Եվպրաքսիա Վսեվոլոդովնա Կիևից]] # [[Եվրագոտու ճգնաժամի համար առաջարկվող երկարաժամկետ լուծումներ]] # [[Եվրագոտու ճգնաժամի պատճառներ]] # [[Եվրատեսիլ երգի մրցույթի լավագույն հիթերը]] # [[Եվրիոնի համաստեղություն]] # [[Եվրո 2024 Խումբ A-ի խաղեր]] # [[Եվրոպական խորհրդարանի ընտրություններ Չեխիայում (2024)]] # [[Եվրոպական պարտքային ճգնաժամի տարածում]] # [[Երազանքների երկիր]] # [[Երաժշտագետ Կոմիտասը]] # [[Երաժշտական ընկերություններ]] # [[Երախտագիտության բերքի փառատոն (Միացյալ Թագավորություն)]] # [[Երակային թրոմբոզ]] # [[Երեխաների հիշատակի առողջության ինստիտուտ]] # [[Երեսուներկու Փրոդաքշն]] # [[Երեք հաստլիկները (մուլտֆիլմ)]] # [[Երիտասարդ չափահաս]] # [[Երլան Կոժասբայ]] # [[Երկար Վապեր]] # [[Երկար տաքդեղ]] # [[Երկինք։ Լույսի երեխաներ]] # [[Երկիր ավետյաց (քարտեզ)]] # [[Երկկողմանի հատուկ ավտոմատ]] # [[Երկնագույն օգոնյոկ]] # [[Երկրաշարժ Հայիթիում (2021)]] # [[Երկրների ցանկ ըստ ավտոմոբիլային տրանսպորտային միջոցների արտադրության]] # [[Երկրների ցանկ ըստ միլիոնանոց քաղաքների թվի]] # [[Երկրների ցանկ ըստ պաշտոնական լեզուների]] # [[Երկրների ցանկ ըստ պողպատի արտադրության]] # [[Երկրների ցանկ՝ ըստ էլեկտրաէներգիայի արտադրության]] # [[Երկրների ցուցակն ըստ աղքատության մեջ ապրող բնակչության տոկոսի]] # [[Երկրորդ արտադրանքի սինդրոմ]] # [[Երկրորդ գլուխ (Ամերիկյան սարսափ պատմություն)]] # [[Երմոնիա]] # [[Երշիկով աղցան]] # [[Երվանդաշատ]] # [[Երրորդ գլուխ (Ամերիկյան սարսափ պատմություն)]] # [[Երևանի Ալեքսանդր Բլոկի անվան №122 դպրոց]] # [[Երևանի Ֆ. Նանսենի անվան N 150 հիմնական դպրոց]] # [[Երևանի նուրբ բրդյա գործվածքների կոմբինատ]] # [[Եֆիմ Մինին]] # [[Զանգակ (հարսնախոտի սորտ)]] # [[Զանգվածային սպանություն Յոկելայում]] # [[Զաուր Նուդիրալիև]] # [[Զառա Յաքոբ]] # [[Զարգացման ֆինանսավորման հաստատություն]] # [[Զարդապատկեր (գիրք)]] # [[Զարեչնոյե (գյուղ, Օկտյաբրսկի շրջան)]] # [[Զդեժելե]] # [[Զդենեկ Կեպակ]] # [[Զենգիբաբա]] # [[Զեֆիր և Ֆլորա (բալետ)]] # [[Զիգմունդ Կարիբուտովիչ]] # [[Զիգոմատուրուսներ]] # [[Զիմբաբվեի հիպերինֆլյացիա]] # [[Զիվար բեկ Ահմեդբեկով]] # [[Զմրուխտե քաղաքի կախարդը։ Դեղին աղյուսով ճանապարհը]] # [[Զոմբի ապոկալիպսիս (ֆիլմ)]] # [[Զոմբի ընկերություն]] # [[Զոմբի ընտրական դիտորդներ]] # [[Զոյա Լորիե]] # [[Զոյչ]] # [[Զորակոչ Հայաստանում]] # [[Զուգահեռ քվեարկություն]] # [[Զուգարանի աստվածներ]] # [[Զուլֆատ Գարաև]] # [[Զուկո]] # [[Զուղուլբա (գյուղ)]] # [[Զուտ բանականության քննադատություն]] # [[Զստոսկրի շրջադարձ խորանիստ զարկերակ]] # [[Զրինսկի]] # [[Էբիրիպո]] # [[Էդգար Ալարկոն]] # [[Էդուարդ Ալեքսանյան]] # [[Էդուարդ Չիչյան]] # [[Էդուարդա Օ’Բարա]] # [[Էդուարդո Ֆախարդո]] # [[Էդվարդ Ալթման]] # [[Էդվարդ Բարի Օ'Միրա]] # [[Էդվարդ Ստախուրա]] # [[Էթնիկ անկլավ]] # [[Էլ-Պենոն-դե-Գուատապե]] # [[Էլ Օխո]] # [[Էլեկտրական բաշխիչ հարմարանք]] # [[Էլեկտրոնային թուղթ]] # [[Էլեկտրոնային փողերի ասոցիացիա]] # [[Էլեյն Բենես]] # [[Էլենա Կացուլանի]] # [[Էլիս Էշլին Թրոու]] # [[Էլիսոն Քրաուս]] # [[Էլլի Սաթլեր (Յուրայան ժամանակաշրջանի այգի)]] # [[Էլլի Քամ]] # [[Էլոդի Տոմի]] # [[Էխիդո]] # [[Էկոնոմիկայի, առևտրի և արդյունաբերության նախարարություն (Ճապոնիա)]] # [[Էկուրու]] # [[Էկրանապահ]] # [[Էմանուել Փոլադյան]] # [[Էմանուել Օռլեանցի]] # [[Էմեթ Լուի Թիլ]] # [[Էմի Ռոդրիգես]] # [[Էմիլ Լերե]] # [[Էմիլիա Մըրդոք]] # [[Էմիլիո Բալդոնեդո]] # [[Էմոջիների համաշխարհային օր]] # [[Էյմի Թըրներ]] # [[Էյրլանգա համալսարան]] # [[Էյփրիլ Հեյնրիքս]] # [[Էնեիդա (Կոտլյարևսկի)]] # [[Էնենրա]] # [[Էներգաաշտարակ]] # [[Էնն Սոֆի Ռևենթլոու]] # [[Էնոլա Հոլմսի առեղծվածները]] # [[Էնջի Ցան]] # [[Էնրիկե Սան Ֆրանսիսկո]] # [[Էշա Դեոլ]] # [[Էշլի Լոուրենս]] # [[Էոժեն Փափազյան]] # [[Էռնեստ Վ. Պրուսման]] # [[Էսվատինիի տնտեսություն]] # [[Էստոնիայի Էներգետիկա]] # [[Էստրեմադուրայի խոհանոց]] # [[Էստրոգենային դեղամիջոցներ]] # [[Էվթանազիան Ավստրալիայում]] # [[Էվոկաբանկ]] # [[Էվրան]] # [[Էվրի]] # [[Էտ-Տաիֆ]] # [[Էրավան (ջրվեժ)]] # [[Էրթոն Քյոլլեր]] # [[Էրիթրեայի պատմություն]] # [[Էրիկ Դարա]] # [[Էրկին Օնգարբաև]] # [[Էրջին]] # [[Էրվին Ամիրյան]] # [[Էքստրասիստոլա]] # [[Ընդլայնված վավերացման վկայական]] # [[Ընթացիկ հարաբերակցության գործակից]] # [[Ընկճվածություն]] # [[Ընձառյուծանախշ]] # [[Ընտրողների ցուցակ]] # [[Թագավորական մարդասպան]] # [[Թաիլանդի բանկ]] # [[Թաիլանդի ընդհանուր ընտրություններ (2006)]] # [[Թալալ Իբն Աբդուլազիզ Ալ Սաուդ]] # [[Թալասոֆոբիա]] # [[Թալիբանի հարձակում (2021)]] # [[Թահեր Մովասաղյան]] # [[Թաղում]] # [[Թամազ Սոմխիշվիլի]] # [[Թայդուն]] # [[Թայթըս Դեյ]] # [[Թայվանի վարչական բաժանում]] # [[Թայփի]] # [[Թանահատի վանք (Արևիս)]] # [[Թասակ (սանրվածք)]] # [[Թավան Դուչանի]] # [[Թատրոն կամ Թշվառներ]] # [[Թեթրի Ծղարոյի շրջանային մամուլ]] # [[Թեթֆորդ]] # [[Թեթև մտավոր հետամնացություն]] # [[Թեհրան Մանսիմով]] # [[Թեյմուր Մուսաև]] # [[Թենիոզ]] # [[Թեո Բրաուն]] # [[Թեոդոր Գյոյոկ]] # [[Թեոդորիխ Մեծ]] # [[Թեոդորիկ I]] # [[Թեոնոմիա]] # [[Թերեզա (հեռուստասերիալ)]] # [[Թերթերի համաշխարհային ասոցիացիա]] # [[Թերի Լ. Բենչինի]] # [[Թզով պուդինգ]] # [[Թիենծինի աչք]] # [[Թիմի կառավարում]] # [[Թիմոթի Թրեդվել]] # [[Թիրափոնգ Սիլաչայ]] # [[Թղթե տուն. Կորեա՝ համատեղ տնտեսական տարածք]] # [[Թղթի վերամշակում]] # [[Թմբկապնակ]] # [[Թյուրքան Ֆայզուլլայի սպանություն]] # [[Թոմ Լոքյեր]] # [[Թոմաշ Կլոչեկ]] # [[Թոմաս Գրեյ, Դորսեթի 1-ին մարկիզ]] # [[Թոմաս Լինքոլն]] # [[Թոմաս Լովել Բեդդոուս]] # [[Թոմաս Քելլեր]] # [[Թոմաս Քելներ]] # [[Թոմարզա]] # [[Թոնի Շաֆրազի]] # [[Թոռնիկե Ղիփիանի]] # [[Թործում]] # [[Թորոս Վահկացի]] # [[Թորոս Փիլիսոփա]] # [[Թուղչե Ալբայրաքի սպանություն]] # [[Թունավոր աբորտ]] # [[Թունավորություն]] # [[Թունավորում]] # [[Թունիսի խոհանոց]] # [[Թոփշոփ]] # [[Թվային դետոքս]] # [[Թրապոչեր]] # [[Թրիպտի]] # [[Ժաիմե Քրանդալ]] # [[Ժամ եկեղեցի]] # [[Ժամանակացույց]] # [[Ժան-Կևեն Դյուվեռն]] # [[Ժան-Մարի Լը Բրի]] # [[Ժան Գրավ]] # [[Ժան Պլիյա]] # [[Ժանայնա]] # [[Ժաննա Վոլկովա]] # [[Ժելե մանուկներ (կոնֆետ)]] # [[Ժերմինալ]] # [[Ժիլբեր Վան Բինստ]] # [[Ժիյինգ Զենգ]] # [[Ժիրայր Աղաջանյան]] # [[Ժոել Լոտիե]] # [[Ժոզեֆ Պելադան]] # [[Ժողովածու]] # [[Ժողովականություն]] # [[Ժողովրդավարության աստվածուհի]] # [[Ժորժ Բոկուր]] # [[Իան Մալքոլմ (Յուրայան ժամանակաշրջանի այգի)]] # [[Իբրահիմ Գանեմ]] # [[Իբրահիմ Տրաորե]] # [[Իգնա Սարըասլան]] # [[Իգնասիո Պենյա Դել Ռիո]] # [[Իգոր Դիչենկո]] # [[Իգոր Վոյտենկո]] # [[Իերապետրա (դիմոս)]] # [[Իզաբելա դե Կլերմոն]] # [[Իզաբելլա Արագոնացի]] # [[Իզաբելլա Նարդոնիի սպանություն]] # [[Իզաբելլա Տորոնացի]] # [[Իզերնիա]] # [[Իզումի Կատո]] # [[Իզոֆլուրան]] # [[Իթան Ալեն]] # [[Իլարիա Մաուրո]] # [[Իլհամ Մեհտիև]] # [[Իկարոս]] # [[Իմ ընկեր Մարտինը]] # [[Իմ խաչը]] # [[Իմունոգլոբուլիններ]] # [[Իմպուլսային համակարգ]] # [[Իմպուլսի վերահսկողության խանգարում]] # [[Ինա Վրոլդսեն]] # [[Ինդոնեզիայի համալսարան]] # [[Ինդոնեզիայի պետական ​​ներդրումների բաժին]] # [[Ինդոնեզիայի տնտեսություն]] # [[Ինդուստրիալ երաժշտություն]] # [[Ինկուբացիա]] # [[Ինյա լիճ]] # [[Ինչպես Ջիրթդանը փրկեց երեխաներին սարսափելի դևից]] # [[Ինտելեկտուալ գործակալ]] # [[Ինտերնետի ենթակառուցվածքների զարգացումը Հայաստանում]] # [[Ինտերնետի ֆրագմենտացիա]] # [[Ինտոնացիա]] # [[Ինքնասպանների Ջոկատ. Սպանեք Արդարության լիգային]] # [[Իշի]] # [[Իոնացման ազդեցությունը բջիջների վրա]] # [[Իոսիֆ Կուկոլևսկի]] # [[Իպ Ման]] # [[Իռեն Դիատա]] # [[Իսաֆյորդուր]] # [[Իսիդոր Բականժա]] # [[Իսլամ Քարիմովի անվան միջազգային օդանավակայան]] # [[Իսլամական օլիմպիական խաղեր]] # [[Իսկանդար Մուդա]] # [[Իսոնցոյի ճակատամարտեր]] # [[Իսպանական անշարժ գույքի պղպջակ]] # [[Իսպանիայի Պատգամավորների կոնգրեսի նախագահ]] # [[Իվակունի]] # [[Իվան Բոլոտնիկով]] # [[Իվան Եֆանով]] # [[Իվան Իգնատև]] # [[Իվան Լխովսկի]] # [[Իվան Յուրիչ]] # [[Իվան Սկորոբոգատովի գործ]] # [[Իվան Սուսանին]] # [[Իվան Ֆիլիպ Վեզդին]] # [[Իվան բեյը]] # [[Իվետ Գորանովա]] # [[Իտալիայի Թագավորության ազգային բանկ]] # [[Իտալիայի եղբայրներ]] # [[Իրադա Ալիևա]] # [[Իրան-կոնտրաս]] # [[Իրաքի Քրդստանի տարածաշրջանի Շտաբային քոլեջ]] # [[Իրինա Գլեբովա]] # [[Իրինա Զինովևա]] # [[Իրմա Աճեմյան]] # [[Իփիգենիա]] # [[ԼԳԲՏՔ անձանց պատկանող բիզնեսներ]] # [[Լաբետալոլ]] # [[Լաբորատոր մկան արձան]] # [[Լագերտա]] # [[Լագունա միգամածություն]] # [[Լադախի կենդանական աշխարհը]] # [[Լազար Դրլյաչա]] # [[Լաիմա]] # [[Լակսա]] # [[Լամբերտի W ֆունկցիա]] # [[Լաուրա Ջուլիանի]] # [[Լաուրա Քումբս]] # [[Լավ Ռադիո]] # [[Լատինական Ամերիկայի մշակույթ]] # [[Լատինական արժութային միություն]] # [[Լատվիական ԽՍՀ ժողովրդական պոետ]] # [[Լատվիայի նախարարների կաբինետ]] # [[Լարի Այգներ]] # [[Լարինյան գիմնազիա]] # [[Լարիսա Վոլպերտ]] # [[Լարս Կորվալդ]] # [[Լեբյաժևսկի շրջան]] # [[Լեգհոռն]] # [[Լեդի Մակբեթի էֆեկտ]] # [[Լեզվի կենսունակության աստիճան]] # [[Լեզվի մոդել]] # [[Լեզվի տեղայնացում]] # [[Լեհաստանը և եվրոն]] # [[Լեմանգ]] # [[Լեյլա Յոզեֆովիչ]] # [[Լեյներ Պալասիոս]] # [[Լենա Պետերման]] # [[Լենա Քրիստ]] # [[Լեոնարդ Ռոուզ]] # [[Լեոքարես]] # [[Լեռնագնացի ճանկեր]] # [[Լեսոթոյի կենտրոնական բանկ]] # [[Լի Ճի]] # [[Լիանա Մանուկյան]] # [[Լիբանանի ճգնաժամ (1958)]] # [[Լիբերտարիանիզմ]] # [[Լիբիայի թագավորություն]] # [[Լիդո Վիերի]] # [[Լիզ Ֆեկետե]] # [[Լիլ Փիփի մահ]] # [[Լիլիան Ստայլզ-Ալեն]] # [[Լիլիաննա Լյուտինսկայա]] # [[Լիլիենստերն]] # [[Լիխտենշտայնի ազգային բանկ]] # [[Լիխտենշտայնի տնտեսություն]] # [[Լիմոնով բեզե]] # [[Լինա Մագուլ]] # [[Լինա Նիլսոն]] # [[Լիշտ]] # [[Լյուբերոնի վալդեսացիներ]] # [[Լյուբով Գեորգիևա]] # [[Լյուդովիկ Մեծ]] # [[Լյուդովիկոս X (Ֆրանսիայի թագավոր)]] # [[Լյուդվիգ Ավետիսյան]] # [[Լյութեին]] # [[Լյուսի Ռայթ]] # [[Լոկառնոյի կինոփառատոն]] # [[Լողակտցարներ]] # [[Լոմա Լինդա]] # [[Լոմա Լինդայի համալսարանի բժշկական կենտրոն]] # [[Լոյմաա]] # [[Լովատի Սիմոն Ֆրեյզեր]] # [[Լոտտա Էկվիստ]] # [[Լոտտե Լազերշտեյն]] # [[Լորա Ժորժ]] # [[Լորա Փալմեր]] # [[Լորեն Հեմփ]] # [[Լորետա Կուլաշի]] # [[Լորի Էրիկա Ռաֆ]] # [[Լորիկ (ֆիլմ)]] # [[Լու Ճաոլին]] # [[Լուան (երգչուհի)]] # [[Լուբյանա Պիովեսանա]] # [[Լուբոշ Բարտոն]] # [[Լուի Դոֆին Ֆրանսիացի]] # [[Լուի Վեստենենկ]] # [[Լուիզա Նեսիբ]] # [[Լուիզա Շիլգարդ]] # [[Լուիզիադա կղզիներ]] # [[Լուիս Տոսար]] # [[Լուկրեցիա]] # [[Լուչո Կորսի]] # [[Լուսավորման տեղակայանք]] # [[Լուսացույցի մարդուկ (Արևելյան Գերմանիա)]] # [[Լուսնային դեսպանատուն]] # [[Լուսնի ներքին կառուցվածք]] # [[Լրացված իրականության ապագան]] # [[Լրացված իրականության կիրառումը սպասարկման ոլորտում]] # [[Լևկաս]] # [[Խալիլ Իբրահիմ]] # [[Խաղալիքների պատմություն 5]] # [[Խաղաղ Դոն (բալետ)]] # [[Խաղաղության հուշարձան. մեր հույսը՝ հանուն երեխաների]] # [[Խաղային հարթակներ]] # [[Խաղային ցիկլ]] # [[Խաղերի տեսություն]] # [[Խաղի մեխանիկա]] # [[Խայմե Պրիետո Մենդես]] # [[Խայտատերևություն]] # [[Խաչատուր Վարդանյան (գրականագետ)]] # [[Խաչենի հովտի հուշարձաններ]] # [[Խառը ցանքեր]] # [[Խավիեր Միլեյի երդմնակալություն]] # [[Խարդախության կենտրոններ Մյանմայում]] # [[Խելացի դիզայն]] # [[Խիզախորդ (հեռուստասերիալ)]] # [[Խիլոդոնելոզ]] # [[Խյուս-ապուր]] # [[Խնամակալություն]] # [[Խնձորենու ժանգ]] # [[Խնձորենու ցեց]] # [[Խոզի պատերազմ (1906-1908)]] # [[Խոլահավ Աբբոտի]] # [[Խոհանոց Փարիզում]] # [[Խոսե Ասունսիոն Սիլվա]] # [[Խոսե Գոնսալվո]] # [[Խոսե Լուիս Կոստա]] # [[Խոսե Կալվո Սոտելո]] # [[Խոսե Կոնրադո]] # [[Խոսե Մարիա Արգեդաս]] # [[Խոսե Սանտամարիա]] # [[Խոսե Վեգա]] # [[Խոսքի զարգացում]] # [[Խոսքի թարգմանություն]] # [[Խորանարդիկ (մուլտֆիլմ)]] # [[Խորվաթիայի անկախ պետություն]] # [[Խորվաթիայի սկաուտական ասոցիացիա]] # [[Խորքային ուսուցում (Հարավային այգի)]] # [[Խուան Ինսյեն]] # [[Խուզման կետ]] # [[Խուլիան Ռուետե]] # [[Խումիլյա]] # [[Ծագումնագրություն]] # [[Ծածկարան]] # [[Ծաղիկների ուժը]] # [[Ծիծեռնակ (հրատարակչություն)]] # [[Ծինթիեն]] # [[Ծինին]] # [[Ծիսամատյան]] # [[Ծիրանավոր Ծաղկավանք]] # [[Ծննդաբերության դիրքեր]] # [[Ծննդօգնություն (անասնաբուժություն)]] # [[Ծովերի տիրակալը]] # [[Ծոփք]] # [[Ծրագրակազմի անվտանգության էթիկա]] # [[Ծրագրակազմի փորձարկում]] # [[Ծրագրային ապահովման ինժեներիա]] # [[ԿԴՎ գրուպ]] # [[Կազակներ։ Ֆուտբոլ]] # [[Կազմակերպչական կապիտալ]] # [[Կազուհա]] # [[Կաթից կտրում]] # [[Կաթնուկ (հիվանդություն)]] # [[Կաթոլիկ Առաքելական Եկեղեցի]] # [[Կաթող պեկի փորձ]] # [[Կաիետեուր ջրվեժ]] # [[Կաիրի]] # [[Կալենի հանձնաժողով]] # [[Կալիֆոռնիայի հովիտ]] # [[Կալմունայ]] # [[Կախարդական սրինգ (մուլտֆիլմ)]] # [[Կախարդի ավելներ]] # [[Կախվող բույսեր]] # [[Կակաոյի արտադրության ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա]] # [[Կակաոյի արտադրությունը Կոտ դ՚Իվուարում]] # [[Կակաոյի ճգնաժամ (2024)]] # [[Կակաչների հեղափոխություն]] # [[Կահի]] # [[Կաղամբով աղցան]] # [[Կաղանդ պապ]] # [[Կամբիոն]] # [[Կամեհամեհա IV]] # [[Կամիլ Ագալարով]] # [[Կամֆորա (դեղանյութ)]] # [[Կայսր Նորթոն]] # [[Կանանց ազգային կազմակերպություն]] # [[Կանանց կայանատեղեր]] # [[Կանանց սեփականության իրավունք]] # [[Կանաչ գանգուր]] # [[Կանաչ կարրի]] # [[Կանաչ պարարտանյութ]] # [[Կանգ Դոնգվոն]] # [[Կապիտալ բյուջետավորում]] # [[Կապիտալի կառուցվածքի փոխարինման տեսություն]] # [[Կապիտալի համարժեքության գործակից]] # [[Կապկան]] # [[Կապտոպրիլ]] # [[Կառավարման խորհրդատվություն]] # [[Կառավարչական շահաբաժին]] # [[Կառլ Էմանուել Մեծ]] # [[Կառուցվածքային տվյալներ]] # [[Կասկածելիների մասին օրենք]] # [[Կատարի պատմություն]] # [[Կատարողական արվեստ]] # [[Կատենստուտ]] # [[Կատերինա Կամպոդոնիկո]] # [[Կատյա (ֆուտբոլիստուհի)]] # [[Կար չկար Կոզյավին]] # [[Կարաման-բեյ]] # [[Կարամիլկ]] # [[Կարատե (քիմիական պատրաստուկ)]] # [[Կարգախոս]] # [[Կարգավորման սխեմա]] # [[Կարել Ապպել]] # [[Կարեն Դուրինյան]] # [[Կարեն Թումանյան]] # [[Կարլուշ դու Կարմու]] # [[Կարմեն Տորտոլա Վալենսիա]] # [[Կարմիր ահաբեկչության նահատակների հուշահամալիր-թանգարան]] # [[Կարմիր չիպային բաժնետոմսեր]] # [[Կարմիր ռազմաճակատին]] # [[Կարմրափորիկ կարմրատուտ]] # [[Կարովինի ինքնաձիգ]] # [[Կարպաս]] # [[Կարպո Աչիմովիչ-Գոդինա]] # [[Կարտոֆիլամաքրիչ]] # [[Կարտոֆիլատեսակավորիչ մեքենա]] # [[Կեղծ դեղեր]] # [[Կեյլա (ջրվեժ)]] # [[Կեյձյո կայսերական համալսարան]] # [[Կենդանանման կրեկեր]] # [[Կենդանիներ]] # [[Կենդանիների հիգիենա]] # [[Կենդանիների նկատմամբ էթիկական վերաբերմունքի համար պայքարող մարդիկ ընդդեմ Դաունիի]] # [[Կենզա Ֆոուրաթի]] # [[Կենշի]] # [[Կենսաբազմազանության էկոլոգիական ազդեցություններ]] # [[Կենսաբազմազանության միասնական չեզոք տեսություն]] # [[Կենսաթոշակային պարտավորությունների փոխանցում]] # [[Կենսակլիմայագիտություն]] # [[Կենտրոն- Լուարայի հովիտ]] # [[Կենտրոնական Աֆրիկայի պետությունների բանկ]] # [[Կենտրոնական Աֆրիկայի պետությունների տնտեսական համայնք]] # [[Կենտրոնական Թուրքիայի քոլեջ]] # [[Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի խաղերի մրցանակաբաշխություն]] # [[Կեսարիանի]] # [[Կետային օրագիր]] # [[Կետը (ֆիլմ)]] # [[Կերինթոս]] # [[Կիարա Ապենդինո]] # [[Կիթ-կաթնային կառուցամաս]] # [[Կիի (նեղուց)]] # [[Կիմ Իլ Սոնգի անվան հրապարակ]] # [[Կիմ Իր Սենի անվան համալսարան]] # [[Կիմ Յոն Իլ]] # [[Կիմ Օկ]] # [[Կինը Հին Եգիպտոսում]] # [[Կինը հինդուիզմում]] # [[Կինոկո նո յամա]] # [[Կինջիրո Աշիվարա]] # [[Կիսումու]] # [[Կիվի սոխի թաթախուկ]] # [[Կիտո Տերմոնսի]] # [[Կիտրոնի հյութ]] # [[Կիտրոնների շուկա]] # [[Կիրիլ Արնշտամ]] # [[Կիրիլ Բոլյուխ]] # [[ԿիևՄուզիկՖեստ]] # [[Կլարա (ընկերություն)]] # [[Կլարա Նայթ (դայակ)]] # [[Կլեման Գրենիե]] # [[Կլիմայական փոփոխության դեմ անհատական գործողություններ]] # [[Կլիմայի փոփոխությունը և բնիկ ժողովուրդները]] # [[Կլոդ]] # [[Կլոր սեղանի ասպետներ]] # [[Կղզի (մուլտֆիլմ)]] # [[Կյանքը երազ է]] # [[Կյանքի սրբություն]] # [[Կյանքից դեպի կյանք]] # [[Կյոպենիկի կապիտան]] # [[Կնոջ և քաղաքացուհու իրավունքների հռչակագիր]] # [[Կոգնիտիվ ճարտարապետություն]] # [[Կոգնիտիվ մոդել]] # [[Կոզիմո II Մեդիչի]] # [[Կոլայով հավ]] # [[Կոլաչկի]] # [[Կոլլո Դանիել Սանու]] # [[Կոլոդեզնայա (գյուղ, Մեժևսկոյ շրջան)]] # [[Կոլոմբո յոգուրտ]] # [[Կոլորադոյի բաց փաստաթղթերի օրենք]] # [[Կոլումբիայի տնտեսություն]] # [[Կոլչանե]] # [[Կոխլեար իմպլանտ]] # [[Կոկոսի կարագ]] # [[Կոկտեյլային սոուս]] # [[Կողմնակալություն]] # [[Կոմբինատորային մասնակցային բյուջետավորում]] # [[Կոմինֆորմ]] # [[Կոմիսար Ռեքս]] # [[Կոմորյան կղզիների կենտրոնական բանկ]] # [[Կոմունիզմի զոհերի հուշահամալիր (Վաշինգտոն)]] # [[Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարում]] # [[Կոմսուհի Մոնիկա ցու Սոլմս-Լաուբախ]] # [[Կոնդոր գործողություն]] # [[Կոնստանդինա (Բյուզանդիայի կայսրուհի)]] # [[Կոնստանցա Կրաչուն]] # [[Կոնստանցիա Մարկևիչ]] # [[Կոնվոլյուցիոն նեյրոնային ցանց]] # [[Կոնրադ Ադենաուեր հիմնադրամ]] # [[Կոնֆլիկտի գոտի (ֆիլմ)]] # [[Կոշտուկ]] # [[Կոռնետ]] # [[Կոսովոյի միջազգային կառավարական խումբ]] # [[Կոսովոյի նախագահական ընտրություններ (2011)]] # [[Կոստա Ռիկայի զինված ուժեր]] # [[Կոստա Ռիկայի տնտեսություն]] # [[Կոստանդուպոլսի պաշարում (626 թվական)]] # [[Կովկասյան ընձառյուծի տարի]] # [[Կոտլովինա]] # [[Կոտորած Պիրգիում]] # [[Կոտորակային արժույթ]] # [[Կորդելիա Չեյզ]] # [[Կորդիլլերա]] # [[Կորեական պալատական պար]] # [[Կորեերենի ազգային ինստիտուտ]] # [[Կորին Ֆրանկո]] # [[Կորոնավիրուսային համավարակով պայմանավորված տնտեսական ցնցումները]] # [[Կորոնե (քաղցր հաց)]] # [[Կորպորատիվ իրավահարաբերություններից բխող վեճեր]] # [[Կուբայի կենտրոնական բանկ]] # [[Կուգելմուգել]] # [[Կուերնավակա]] # [[Կուկուտա]] # [[Կուղբի որջ]] # [[Կումարագուպտա I]] # [[Կույր Հարրի]] # [[Կույր փորձ]] # [[Կուն Ջին]] # [[Կունեդա ապ Էդերն]] # [[Կունլավութ Վիթիդսարն]] # [[Կուշտոգան]] # [[Կուռ Թարխանյան]] # [[Կուրացում]] # [[Կուրու]] # [[Կրակոցներ Լենգլիում 2022]] # [[Կրակոցներ Կիևում (2026)]] # [[Կրասնոբորսկի գործողություն (1943)]] # [[Կրասնոդարի բալետի թատրոն]] # [[Կրավցովո (լիճ)]] # [[Կրատտ եղբայրներ]] # [[Կրեատինին]] # [[Կրեոն (Թեբեի իշխան)]] # [[Կրթությունը Գանայում]] # [[Կրթությունը Հորդանանում]] # [[Կրթությունը Սենեգալում]] # [[Կրթությունը Սինգապուրում]] # [[Կրթությունը Սուդանում]] # [[Կրիաներ (շոկոլադ)]] # [[Կրիպտոարժույթների թամբլեր]] # [[Կրիպտոգրաֆիկ արձանագրություն]] # [[Կրծքավանդակի ռենտգեն հետազոտություն]] # [[Կրծքով կերակրում և դեղամիջոցներ]] # [[Կրծքով կերակրումը և ՄԻԱՎ-ը]] # [[Կրկնակի մեծամասնություն]] # [[Կրոնական բռնություն]] # [[Կրոնական բռնություն Նիգերիայում]] # [[Կրոնեկերյան արտադրյալ]] # [[Կրոնը Բելառուսում]] # [[Կրոնը Բրազիլիայում]] # [[Կրոնը Չեռնոգորիայում]] # [[Կրոնի պատմություն]] # [[Կրոնոս (վնասակար ծրագիր)]] # [[Կրուշինիանի մզկիթ]] # [[Կրուպկի]] # [[Հ. Սամուելյան արևելյան գրախանութ]] # [[ՀԲԸՄ Արարատ Նիկոսիա]] # [[ՀԹԳՄ ԼՄ թատերական ստուդիա]] # [[ՀՀ ԱԺ 3-րդ գումարման պատգամավորների ցանկ]] # [[ՀՀ ռազմական գիտություն և կրթություն]] # [[ՀՀ տարածքային կառավարում և տեղական ինքնակառավարում]] # [[Հալիվենդ բարակ անանուխով շոկոլադներ]] # [[Հակաավտորիտարիզմ]] # [[Հակաինտելեկտուալականություն]] # [[Հակատարիքային շարժում]] # [[Հակատրինիտարիզմ]] # [[Հակաօքսիդանտ]] # [[Հակոբ Կոտոյան]] # [[Հակոբ Շահինյան փաշա]] # [[Հակոբ Պապիկյան (իրավաբան)]] # [[Հաղթանակի մեդալ (Մեծ Բրիտանիա)]] # [[Համակարգչային խաղերի մշակում]] # [[Համակցված տպագրություն]] # [[Համաձայնության տարիք]] # [[Համայնք (հեռուստասերիալ)]] # [[Համապետական քվեների կանխատեսվող մասնաբաժին]] # [[Համատեղ վարկածի խնդիր]] # [[Համատեղ վերահսկողության և համակարգման կենտրոն]] # [[Համբավաբեր (թերթ, Մոսկվա)]] # [[Համգյոն]] # [[Համեմատական առավելություն]] # [[Համեմատական կենսագրություններ]] # [[Համերաշխություն]] # [[Համզա ալ-Ղամդի]] # [[Համզաթ-բեկ]] # [[Համիդ Միրզա]] # [[Համիլթոն - Հայթս]] # [[Համիլկար Առաջին]] # [[Համլետավան]] # [[Հայ-չու]] # [[Հայ ազգային երիտասարդական միություն (ՀԱԵՄ)]] # [[Հայ ամերիկյան քաղաքական գործողությունների հանձնաժողով]] # [[Հայ զինվորականությունը Սարիղամիշյան ռազմագործողություններում]] # [[Հայ կանանց միջազգային միավորում]] # [[Հայ մամուլ (շտեմարան)]] # [[Հայ նոր գրականության պատմություն]] # [[Հայասա ֆոլկ բենդ (խումբ)]] # [[Հայաստանի Հանրապետության պետական-քաղաքական կառուցվածք]] # [[Հայաստանի ազգային անվտանգության մարմիններ]] # [[Հայաստանի բահայիների Ազգային Հոգևոր Ժողովը]] # [[Հայաստանի բարեգործական կազմակերպություններ]] # [[Հայաստանի կանաչների կուսակցություն]] # [[Հայաստանի կենտրոնական դեպոզիտարիա]] # [[Հայաստանի պաուերլիֆտինգի ֆեդերացիա]] # [[Հայաստանի պետական սահման]] # [[Հայաստանի վերահսկիչ պալատ]] # [[Հայաստանի քննչական կոմիտե]] # [[Հայաստանի ֆիզիկական և մարդկային ռեսուրսներ]] # [[Հայատառ թուրքերեն գրականություն]] # [[Հայերը Գորիում]] # [[Հայիթիի ազգային բանկ]] # [[Հայկ Աջապահյան]] # [[Հայկ Ղուլյան]] # [[Հայկական Փի Ար ասոցիացիա]] # [[Հայկական աստղագիտական ընկերություն]] # [[Հայկական խաչմերուկ (Կիև)]] # [[Հայոց ազգագրական ընկերություն]] # [[Հայրենական մեծ պատերազմի զոհերի հուշահամալիր]] # [[Հայրենիք (մատենաշար)]] # [[Հայ–իռլանդական հնագույն կապեր]] # [[Հան դինաստիայի տնտեսություն]] # [[Հանաֆուդա]] # [[Հանելուկների հարմարվողականություն]] # [[Հաննա Արենդտի մրցանակ]] # [[Հաննա Յունգբերգ]] # [[Հանոյի Գրականության տաճար]] # [[Հանրային շահ]] # [[Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Ուկրաինայում]] # [[Հանրորեն վտանգավոր հետևանք]] # [[Հանցագործության նախապատրաստություն]] # [[Հաշիմոտո Կանսեցու]] # [[Հաշվապահական աութսորսինգ]] # [[Հաշվապահական հաշվետվություն]] # [[Հասան աղա]] # [[Հասարակ ապրելակերպ]] # [[Հաստակտուց երաշտահավեր]] # [[Հասրաթ Ջաֆարով]] # [[Հավալա և հանցագործություն]] # [[Հավայան խոհանոց]] # [[Հավայան կղզիների դրոշ]] # [[Հավատ]] # [[Հավատարիմ և ազատ յոթերորդ օրվա ադվենտիստներ]] # [[Հավատարմություն]] # [[Հավիք]] # [[Հարաբերական գերբնակչություն]] # [[Հարականջային թքագեղձ]] # [[Հարակցում]] # [[Հարավային Անցումային Խորհուրդ]] # [[Հարավային Կորեայի վարչապետ]] # [[Հարավային Յորքշիրի Ժողովրդական Հանրապետություն]] # [[Հարավային Ջորջիա]] # [[Հարավաֆրիկյան Միություն (Առաջին համաշխարհային պատերազմ)]] # [[Հարավաֆրիկյան ֆունտ]] # [[Հարբուխ (վեպ)]] # [[Հարդքոր տեխնո]] # [[Հարթատերև ձնծաղիկ]] # [[Հարի Ավելինգ]] # [[Հարկաբյուջետային քաղաքականության փոխանցումային մեխանիզմը նորքեյնսյան ենթադրություններով DSGE մոդելներում]] # [[Հարկահավաքները]] # [[Հարկումը Հյուսիսային Կորեայում]] # [[Հարկումը Ջիբրալթարում]] # [[Հարյուր հազար միլիարդ բանաստեղծություն]] # [[Հարություն Հակոբյան (գրող, նկարիչ)]] # [[Հարությունյան Ալեքսանդր Գարեգինի]] # [[Հարսանիք թիկունքում (ֆիլմ)]] # [[Հարցազրույց վամպիրի հետ (վեպ)]] # [[Հարցման լեզու]] # [[Հարևանները դժոխքից]] # [[Հացի թանգարան]] # [[Հացունե Միկու]] # [[Հեգեմոնիկ առնականություն]] # [[Հելլենիստական աստղագուշակություն]] # [[Հեծանվավազքի պատմություն]] # [[Հեղաշրջում Իրանում (1953)]] # [[Հեղինակային իրավունքը Բելառուսում]] # [[Հեղինակային իրավունքը Բրազիլիայում]] # [[Հեղինակային իրավունքը Եգիպտոսում]] # [[Հեղինակային իրավունքը Պանամայում]] # [[Հեմանտ Գոսվամի]] # [[Հեյզել Մայներ]] # [[Հենթայ]] # [[Հենրի Նորիս]] # [[Հենրի Վու («Յուրայան ժամանակաշրջանի»)]] # [[Հենրի Օռլեանցի]] # [[Հենրիխ Դանիելյան]] # [[Հեռակա ավանդ]] # [[Հեռուստատեսությունը Լատվիայում]] # [[Հեռուստատեսությունը Լիտվայում]] # [[Հեռուստատեսությունը Ռուսաստանում]] # [[Հեռուստատեսությունը Վրաստանում]] # [[Հեռուստատեսությունն Ադրբեջանում]] # [[Հեռուստատեսությունն Էստոնիայում]] # [[Հեսթոնի մոդել]] # [[Հերձում]] # [[Հերոս]] # [[Հերսա]] # [[Հիասքանչ օրեր]] # [[Հիբիս տաճար]] # [[Հիլզբորո (մարզադաշտ)]] # [[Հիմենոլեպիդոզ]] # [[Հինգ աստղերի շարժում]] # [[Հիպերինֆլյացիա Վայմարյան Հանրապետությունում]] # [[Հիպերմնեստրա]] # [[Հիպոֆիզիտ]] # [[Հիսուսի սեքսուալ կողմնորոշումը]] # [[Հիսպանոֆոբիա]] # [[Հիստրիոն]] # [[Հիրամ Էդսոն]] # [[Հյուգու Սալմելա]] # [[Հյուսիսային Ամերիկայի արժութային միություն]] # [[Հյուսիսային Իռլանդիայի թղթադրամներ]] # [[Հյուսիսային Կարոլինայի 9-րդ կոնգրեսական շրջանի ընտրություններ (2018)]] # [[Հյուսիսային Մակեդոնիայի կղզիների ցանկ]] # [[Հյուսիսային Ցի]] # [[Հյուսիսային նավատորմի կրտսեր նավաստիների հուշարձան]] # [[Հյուրասենյակ]] # [[Հնագույն մարդկանց կողմից կրակի յուրացում]] # [[Հնարագետ ջուլհակը]] # [[Հնդկական կեղծ թղթադրամ]] # [[Հոգ տար մայրիկի մասին]] # [[Հոլոքոստի ժխտումը քրեականացնող Բելգիայի օրենք]] # [[Հոնկոնգի դոլարի թղթադրամներ]] # [[Հոնկոնգի պատմության ժամանակագրություն]] # [[Հոպոպ (Նար-Դոս)]] # [[Հոսքի էներգիայի մարիչ]] # [[Հովանոցային բրենդինգ]] # [[Հովհաննես Գիշյան]] # [[Հորաս Սիլվեր]] # [[Հորատի՛ր, փոքրիկ, հորատի՛ր]] # [[Հունաստանի կապիտալի շուկայի հանձնաժողով]] # [[Հունաստանի տնտեսական կարգավորման երկրորդ ծրագիր]] # [[Հուսիներ]] # [[Հոքս Բեյ]] # [[Հսկողություն]] # [[Հրաշագործ (ֆենտեզի)]] # [[Հրաշագործի գլխարկը]] # [[Հրատարակությունների միջազգային չափորոշիչ համարներ]] # [[Հրդեհ Գաոսյուն քաղաքի բնակելի տանը]] # [[Հրեական արձագանք «Մուսա լեռան քառասուն օրը» գրքին]] # [[Հրթիռային զենք]] # [[Ձախ լիբերտարիանիզմ]] # [[Ձեռագիր մատյան]] # [[Ձկան չորացում]] # [[Ձմեռային Ասիական խաղեր 2011]] # [[Ձուլաթերթավորներ]] # [[Ձուլակտոր]] # [[Ձևավորող գնահատում]] # [[Ղազախստանի տնտեսություն]] # [[Ղարիբ մշեցին]] # [[Ղոդս (քաղաք)]] # [[Ճակատագրի մասին]] # [[Ճան Ցիան]] # [[Ճանապարհ (վեպ)]] # [[Ճանապարհաամբարձիչ]] # [[Ճապոնիայի քաղաքացիական ազատությունների միություն]] # [[Ճավշիր]] # [[Ճարպ-սեռական սնուցախանգարում]] # [[Մ-46 130-մմ հրանոթ]] # [[Մ.թ.ա. 16-րդ դար]] # [[ՄԱԿ-ի կլիմայի փոփոխության համաժողով (2021)]] # [[ՄԱԿ-ի մոնիտորինգի առաքելությունը Ուկրաինայում մարդու իրավունքների վերաբերյալ]] # [[Մագավա]] # [[Մադագասկարի կենտրոնական բանկ]] # [[Մադակինա]] # [[Մալանիա (տոն)]] # [[Մալիի տնտեսություն]] # [[Մալինյան ծով]] # [[Մակարավանք (Պեմզաշեն)]] # [[Մակեթաթոն]] # [[Մակրի Յալոս (դիմոս)]] # [[Մահա բլանկա]] # [[Մահապատիժ նույնասեռականության համար]] # [[Մահապատիժը Մյանմայում]] # [[Մահացության թվի զգալի աճ]] # [[Մամլամայր]] # [[Մայրեհավեր]] # [[Մանգոպեյ]] # [[Մանեկավոր գունդ]] # [[Մանիի ծնողները]] # [[Մանյա Բարեդո]] # [[Մանուել Էստիարտե]] # [[Մանուել Պրեսիադո]] # [[Մանուշակագույն միջուկ]] # [[Մանրապատում]] # [[Մաշակայունություն]] # [[Մասիմո Դե Սանտիս]] # [[Մասինիսսա]] # [[Մասնագիտացված թարգմանություն]] # [[Մասնակցային բյուջետավորում ըստ երկրի]] # [[Մավկա. անտառային երգ]] # [[Մավրիտանիայի տնտեսություն]] # [[Մատիաս Գալլաս]] # [[Մատրյոնա Նոգովիցինա]] # [[Մարաթհի (լեզու)]] # [[Մարատ Ամանկուլով]] # [[Մարգագետնաբուծություն]] # [[Մարգարեթ Դեզենֆանս]] # [[Մարգարիտ Քեթրին Պերեյ]] # [[Մարդկային կոմպոստացում]] # [[Մարդու աչքը]] # [[Մարդու իրավունքները Եգիպտոսում]] # [[Մարդու իրավունքները Լիտվայում]] # [[Մարդու իրավունքները Պորտուգալիայում]] # [[Մարի Արենա]] # [[Մարի ալ-Ատրաշ]] # [[Մարիամ Հակոբյան (դերասանուհի)]] # [[Մարիամ Նաբատանզի]] # [[Մարիան Յանկու]] # [[Մարիելիստ]] # [[Մարիետայի ավագ դպրոց]] # [[Մարիսա Դիք]] # [[Մարկ Հոֆֆման]] # [[Մարկ Սկիներ]] # [[Մարկ Սոլոուեյ]] # [[Մարկ Վալիենտե]] # [[Մարկետմեյքեր]] # [[Մարմնամարզության միջազգային ֆեդերացիա]] # [[Մարջա-է թաղլիդի սկզբունքը շիայական գաղափարախոսության մեջ]] # [[Մարսելո Էռնանդես]] # [[Մարսելո Օտերո]] # [[Մարտա Ֆեռնանդես Վասկես]] # [[Մարտական հետախուզության մեքենա]] # [[Մարտական ռոբոտ Քսաբունգլ]] # [[Մարտի իրադարձություններ Բաքվում (1918)]] # [[Մարտինի (Շվեյցարիա)]] # [[Մաքրում]] # [[Մեդիա նվագարկչի ծրագրային ապահովում]] # [[Մեդին (կոմպոզիտոր եղբայրներ)]] # [[Մեդիսոն գետ]] # [[Մեթ Սինգհ]] # [[Մեթիլամին]] # [[Մեթիլֆենիդատ]] # [[Մեթոդաբանական անհատապաշտություն]] # [[Մեթոդիստական եպիսկոպոսական եկեղեցի]] # [[Մելանի Ֆլորենս]] # [[Մելանյա Բադալյան]] # [[Մելեքխանըմ Էյուբովա]] # [[Մելիք-Թանգի Բ]] # [[Մեխանիկական ձայնագրում]] # [[Մեծ Բրիտանիայի լիբերալ կուսակցություն]] # [[Մեծ Բրիտանիայի մանկական նպաստի տվյալների արտահոսք]] # [[Մեծ Սեյիմ (հանքակուտակ)]] # [[Մեծ ավազանի անապատ]] # [[Մեծամասնական բոնուսային համակարգ]] # [[Մեկ Հայաստան կուսակցություն]] # [[Մեկ Չինաստան]] # [[Մեկուսարան]] # [[Մեղադրական եզրակացություն Գաուտամ Ադանիի և այլոց դեմ]] # [[Մեղմոց]] # [[Մեղվաթուփ]] # [[Մենավոր ծառը]] # [[Մենյու (ֆիլմ, 2022)]] # [[Մենք պարտավոր չենք հավատարիմ լինել որևէ թագի]] # [[Մեսիական հուդայականություն]] # [[Մեսիս վանք]] # [[Մեսրոպ արքեպիսկոպոս Աշճյան (մատենաշար)]] # [[Մետաղածնական դարաշրջան]] # [[Մետաղափորձական վերլուծություն]] # [[Մետեոր (Օրենբուրգի մարզ)]] # [[Մետրոբանկ]] # [[Մետրոպոլիս]] # [[Մետրոպոլիտենի արեալ]] # [[Մեր քաղաքապետը (ֆիլմ)]] # [[Մերգիր Պարտիզպանյան]] # [[Մերի Բասմաջյան]] # [[Մերի Մորիսի (հեղինակ)]] # [[Մերի Ֆրենսիս Գերեթի]] # [[Մերկուր Շպիլ-Արենա]] # [[Մերվին Փիք]] # [[Մեքենաժամանակ]] # [[Մեքենայական ընկալում]] # [[Մեքսիկական Ջոկեր]] # [[Մի մինոր]] # [[Մի պայքարի նկարագրություն]] # [[Միաձուլման պայմանագիր]] # [[Միասին երջանիկ (հեռուստասերիալ)]] # [[Միասնական հաղորդակցություններ]] # [[Միասնական պետական քննություն]] # [[Միացյալ Նահանգների առաջին բանկ]] # [[Միգել Անխել Մարտինես]] # [[Միգել Անխել Մունյոս]] # [[Միդազոլամ]] # [[Միդիաներ]] # [[Միլտինո]] # [[Միլտուրում]] # [[Միխայիլ Խոզին]] # [[Միխայիլ Կորակաս]] # [[Միխայիլ Կուլակով]] # [[Միկի 17]] # [[Միկո Օլավի Նուսիայնեն]] # [[Միհրդատյան առաջին պատերազմ]] # [[Միհրիմահ սուլթան]] # [[Մինամոտո նո Յոշիցունե]] # [[Մինաս Մկրտիչ Զորաբ]] # [[Մինդելու (Կաբո Վերդե)]] # [[Մինեսոտայի դրոշ]] # [[Մինսկի Ալեքսեյ Գլեբովի անվան պետական գեղարվեստական քոլեջ]] # [[Միշել Պույոլ]] # [[Միության բանակ]] # [[Միջազգային Կանաչ խաչ]] # [[Միջազգային արձագանքներ 2024 թվականի Վենեսուելայի նախագահական ընտրություններին]] # [[Միջազգային պատանեկան գիտական ​​օլիմպիադա]] # [[Միջաձիգ հաստոց]] # [[Միջգերատեսչական հետախուզություն]] # [[Միջին դաս]] # [[Միջհարկային ծածկ]] # [[Միջնադարյան ֆրանսիական գրականություն]] # [[Միջսերնդային ընդհատման ընդլայնված աստիճանակարգված սանդղակ]] # [[Միջփակեղային համախտանիշ]] # [[Միսակ Էփրիկյան]] # [[Միսս Տիեզերք 2005]] # [[Միսսուրիի նախագահական ընտրություններ]] # [[Միտք-մարմին դուալիզմ]] # [[Միքելե Գրեկո դա Վալոնա]] # [[Միքսոբակտերիաներ]] # [[Մլակներ]] # [[Մխիթար Տաթևացի]] # [[Մկնափուշ]] # [[Մկունդ]] # [[Մյանմայի տնտեսություն]] # [[Մյու (պոկեմոն)]] # [[Մյուբորնի երկրի և էներգիայի քոլեջ]] # [[Մոբինգ]] # [[Մոլդովայի տնտեսություն]] # [[Մոլդովայում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկ]] # [[Մոլեգին հողմերի դարավանդ (ֆիլմ, 2026)]] # [[Մոլեգնություն (ֆիլմ, 2025)]] # [[Մոլլա Փանահ Վագիհի և Մոլլա Վալի Վիդադիի հիշատակի թանգարան]] # [[Մոլորությունների ցուցակ]] # [[Մոխրագույն գլխարկ]] # [[Մոհամմադ Հասան Միրզա]] # [[Մոմե արձանների թանգարան]] # [[Մոյեն կղզի]] # [[Մոնղոլ Շուուդան]] # [[Մոնտսերատ (լեռ)]] # [[Մոնրեալի սիմֆոնիկ երաժշտության տուն]] # [[Մոսկովյան ժամանակ]] # [[Մոսկովյան հռչակագիր]] # [[Մոսկվայի միջբանկային արժույթի բորսա]] # [[Մոսկվայի վիրտուոզներ]] # [[Մոստաֆա Խամենեի]] # [[Մորիա Գոսավի]] # [[Մորմոնականություն]] # [[Մուհամմադ Ալաա]] # [[Մուհամմադ Բաշար Կիվան]] # [[Մուհամմադ Դեյֆ]] # [[Մուհամմադ Շահ]] # [[Մումթազ Մահալ]] # [[Մումի դոլ (մուլտֆիլմերի շարք)]] # [[Մուշի Ազգային Կենտրոնական վարժարան]] # [[Մուսուլմանների ապստամբությունները Կարսում և Շարուր-Նախիջևանում]] # [[Մուստաֆա Համշո]] # [[Մուրաջա Օսսոն]] # [[Մրջյունների գաղութ]] # [[Յան Էռնստ Մատցելիգեր]] # [[Յան Հանվոլդ]] # [[Յանի Օտոկ]] # [[Յաշար Հասանով]] # [[Յասնա Կոտեսկա]] # [[Յարոսլավ Լավրենյուկ]] # [[Յոլա Ռամիրես]] # [[Յոնաս Լաուվիներ]] # [[Յոնջու]] # [[Յուժնո-Սախալինսկ]] # [[Յուլիա Եգերևա]] # [[Յուկո Ցուշիմա]] # [[Յունիբանկ]] # [[Յուպիտեր-Ավիա]] # [[Յուպիտերի մթնոլորտ]] # [[Յուջին Փոլի]] # [[Յուջին Քլայն (ֆիլատելիստ)]] # [[Յուրայի ափ]] # [[Յուրի Աբրամոչկին]] # [[Յուրի Երզնկյան փողոց (Երևան)]] # [[Յուրի Կլեպացկի]] # [[Յուրիկ Բարսեղյան]] # [[Յստադ]] # [[Նաբուգոդոնոսոր I]] # [[Նագինատա]] # [[Նադեժդա (հեռուստասերիալ)]] # [[Նադեժդա Պոլովցովա]] # [[Նադին Ֆեսթ]] # [[Նազիկ Բաղդասարյան]] # [[Նազիմ Բեյքիշիև]] # [[Նազլի Տաբաթաբայ-Խաթամբախշ]] # [[Նազրան]] # [[Նաթան Անդերսոն]] # [[Նաիրա Շահիրյան]] # [[Նաիրի Սարգսյան]] # [[Նախագահի տուն]] # [[Նախընտրական խոստում]] # [[Նախիջևանի արվեստի պետական պատկերասրահ]] # [[Նախիջևանի դրոշի հրապարակ թանգարան]] # [[Նախիջևանի ճակատամարտ (1919)]] # [[Նահատակների հիշատակի թանգարան]] # [[Նամակ համագումարին]] # [[Նամիք Իսլամզադե]] # [[Նապոլեոնի դամբարան]] # [[Նաջաֆի մարզ]] # [[Նաջրան]] # [[Նասիր Իմանկուլիև]] # [[Նավաշինարան]] # [[Նավաորդ]] # [[Նատալյա Նարիշկինա]] # [[Նատաշա Բոկալ]] # [[Նարգիս (մուլտֆիլմ)]] # [[Նարե Ղազարյան]] # [[Նարեկ («Մատյան ողբերգության»)]] # [[Նարցիսիստական առաջնորդություն]] # [[Նեապոլյան պիցցա]] # [[Նեգատիվ ազատություն]] # [[Նելա]] # [[Նելլի Քերշոու]] # [[Նեկտոն]] # [[Նեմատիկ հեղուկ բյուրեղ]] # [[Նեյտրոպենիա]] # [[Նեյրոբլաստոմա]] # [[Նեյրոլեպտիկ դեղամիջոցներ]] # [[Նեյրոսիմվոլիկ ԱԲ]] # [[Նեյրոֆիբրոմին]] # [[Նեն Իշիհարա]] # [[Նեշվիլ (ֆիլմ)]] # [[Ներարգանդային պղնձե պարույր]] # [[Ներդրման հասունության մոդել]] # [[Ներետվա]] # [[Ներքնակ]] # [[Նեֆրուրա]] # [[Նիգգա]] # [[Նիգերիայի նախագահական ընտրություններ (1993)]] # [[Նիգերիայի պատմություն]] # [[Նիգերիայի տնտեսություն]] # [[Նիգյար հանըմ]] # [[Նիդերլանդներ - Ռուսաստան ֆուտբոլային խաղ (2008)]] # [[Նիկ Ջելիլայ]] # [[Նիկոլ Շմիդհոֆեր]] # [[Նիկոլայ Ակուլով]] # [[Նիկոլայ Լուկաշենկո]] # [[Նիկոլայ Հոֆ]] # [[Նիկոլայ Փաուս]] # [[Նիկոս Վետուլաս]] # [[Նիկուլինո (գյուղ, Վլադիմիրի մարզ)]] # [[Նիհոնգո]] # [[Նիմր ան-Նիմր]] # [[Նիպահ (վիրուս)]] # [[Նիսի ջազ փառատոն]] # [[Նիտի Թեյլոր]] # [[Նյա]] # [[Նյարդազարգացման խանգարումներ]] # [[Նյոման (ապակեգործարան)]] # [[Նյու Յորքի մեծ հրդեհ (1845)]] # [[Նյու Յորքի քաղաքային խորհրդի ընտրություններ]] # [[Նյոֆ-Բրիզակ]] # [[Նո Սուհի]] # [[Նոբի]] # [[Նոելիա Կաստիլյո Ռամոս]] # [[Նոնսան]] # [[Նովակ Ջոկովիչի և Ռաֆայել Նադալի մրցակցություն]] # [[Նովոչերկասկի խռովություն]] # [[Նոր Զելանդիայի փոստի և նամականիշների պատմություն]] # [[Նորերից մեկը]] # [[Նորթոն Սաունդ]] # [[Նորի]] # [[Նույնասեռականության քրեականացում]] # [[Նուշ]] # [[Նուպար (գրադարան)]] # [[Նուսրեթ Չոլփան]] # [[Շագանակով պուդինգ]] # [[Շախմատ նամակագրությամբ]] # [[Շահաբաժնի ծածկույթ]] # [[Շամպայնի շրջանի դեմ Մադիգանի գործ]] # [[Շամրամ Քելեճյան]] # [[Շանհայի Հունցյաո միջազգային օդանավակայան]] # [[Շանս (ֆիլմ, 2010)]] # [[Շավարշ Բադալյան (շախմատիստ)]] # [[Շավարշ Գրիգորյան]] # [[Շավարշ Մուրադյան]] # [[Շարոց]] # [[Շաքիր Ջալալի]] # [[Շելդա]] # [[Շեխլեր]] # [[Շենունցզյա]] # [[Շետլանդյան կղզիների դրոշ]] # [[Շերի Սամբա]] # [[Շերիլ Լի]] # [[Շերտավոր խմորեղեն]] # [[Շեքիի պատմության թանգարան]] # [[Շիճուկային հիվանդություն]] # [[Շինարարական կառույցների մոնտաժ]] # [[Շինզոու օ Սասագեյո!]] # [[Շիվա Ահմադի]] # [[Շիրակ (հրատարակչատուն)]] # [[Շղթայական փոխանցումներ]] # [[Շմավոն (գրիչ)]] # [[Շյոգրենի համախտանիշ]] # [[Շնագայլի օրը (հեռուստասերիալ)]] # [[Շնող (համայնք)]] # [[Շո (լիճ)]] # [[Շոկոլադե ձուկ]] # [[Շոկոլադե մահ]] # [[Շոկոլադե նապաստակ]] # [[Շոկոլադե տարտ]] # [[Շոկոլադի արտադրությունը Գանայում]] # [[Շողակաթ Սուրբ Աստվածածին վանք]] # [[Շոու-ռումինգ]] # [[Շուշան Սարգսյան]] # [[Շուվալան]] # [[Շվեդական կամավորական վաշտ]] # [[Շվեյցարիայի ներխուժումը Լիխտենշտայն]] # [[Շրթներկի ինդեքս]] # [[Շրի Մուլանի Ինդրավաթի]] # [[Ոչ կատարյալ մրցակցություն]] # [[Ոչ հիմնական համակցված ներդրումային գործիք]] # [[Ոչխարների թոքերի ադենոմատոզ]] # [[Ոռնոց]] # [[Ոսկե տաճարը (վեպ)]] # [[Ոսկրակակղանք]] # [[Որակազրկում]] # [[Ու Դունյի]] # [[Ուգադի]] # [[Ուգանդայի ժողովրդական պաշտպանության ուժեր]] # [[Ուենսդեյ (երկրորդ եթերաշրջան)]] # [[Ուզբեկական ԽՍՀ դրոշ]] # [[Ուժեղ արժույթ]] # [[Ուժիցե]] # [[Ուիլիամ Սաբեն]] # [[Ուիլիս Օ'Բրայեն]] # [[Ուիլյամ Դևիս Էվանս]] # [[Ուիլյամ Էվարտ Բերի, 1-ին վիկոնտ Քեմրոուզ]] # [[Ուիլյամ Թոմասսո]] # [[Ուիլյամ Շեքսպիրի կյանքը]] # [[Ուիլյամ Քասլոն]] # [[Ուղեղ-համակարգիչ ինտերֆեյս]] # [[Ուշաթռիչք մաշկեղ չղջիկ]] # [[Ուշանկա]] # [[Ուոլթ Լլոյդ]] # [[Ուոլթեր Ուինչել]] # [[Ուոլքամին]] # [[Ուռուցք ներթափանցող լիմֆոցիտներ]] # [[Ուսապարկերի աճուրդ]] # [[Ուրոբորոս (արձանագրություն)]] # [[Ուրոսկոպիա]] # [[Ուրուգվայական խոհանոց]] # [[Չալերմչայի Կոսիտպիպատ]] # [[Չաղրի բեկ]] # [[Չանգ Յուի]] # [[Չանգ և Էնգ Բանկերներ]] # [[Չանդրե Օրամ]] # [[Չանշու]] # [[Չան–Կարոլի–Լոնգսթաֆ–Սանդերսի գործընթաց]] # [[Չապատի]] # [[Չարլզ Բլաունթ]] # [[Չարլզ Ուիլիամ Փոստ]] # [[Չափ (տաղաչափություն)]] # [[Չեխական ծովահենների կուսակցություն]] # [[Չեկան (զինատեսակ)]] # [[Չեկերի և վարկերի քլիրինգային ընկերություն]] # [[Չեչենական առաջին պատերազմ]] # [[Չեչիլիա Գալլերանի]] # [[Չեռնոգորիայի բանկ]] # [[Չեսմեի ճակատամարտի հիշատակին նվիրված մեդալ]] # [[Չերեմշինա]] # [[Չժաո Չանձզին]] # [[Չժոու Ցզըյու]] # [[Չժուան Չժուանին]] # [[Չժունշան (քաղաք)]] # [[Չիա Թեք Լենգ]] # [[Չիլագո]] # [[Չիկլայո]] # [[Չինական աճուրդ]] # [[Չինական արագընթաց մայրուղիներ]] # [[Չինաստանի էներգիայի վերամշակման ընկերություն]] # [[Չինաստանի հանրապետություն (1912–1949)]] # [[Չինաստանի վասալական համակարգ]] # [[Չիպի նույնականացման ծրագիր]] # [[Չհանվոն]] # [[Չո Գիչոն]] # [[Չոբանկարա]] # [[Չորաքիթ պրիմատներ]] # [[Չորս մուրացիկ]] # [[Չորրորդ գլուխ (Ամերիկյան սարսափ պատմություն)]] # [[Չուպակաբրա]] # [[Չվե Ինսոկ]] # [[Պադովայի համալսարան]] # [[Պալեկաստրոն]] # [[Պալեոպրոտերոզոյան դարաշրջան]] # [[Պալլադիականություն]] # [[Պակ Սո Յոն]] # [[Պակիստանի անվտանգության տպագրության կորպորացիա]] # [[Պակիստանի ֆոնդային բորսա]] # [[Պակսե]] # [[Պաղեստին (պատմական մարզ)]] # [[Պայթյուններ Բատա քաղաքում (2021)]] # [[Պանագիա Խալկեոն]] # [[Պանամայի փաստաթղթեր (Ասիա)]] # [[Պանամայի փաստաթղթեր (Եվրոպա)]] # [[Պանամայի փաստաթղթեր (Հյուսիսային Ամերիկա)]] # [[Պանդիոն]] # [[Պանկիսի կիրճ]] # [[Պանկոստի ուռուցք]] # [[Պանքրոմային լուսանկարչական նյութեր]] # [[Պաշտոնական տեղեկատվության մասին օրենք]] # [[Պաշտոնասեր]] # [[Պաշտպանության պետական կոմիտե]] # [[Պաոծը]] # [[Պաուլա Հիտլեր]] # [[Պաչակուտեկ Յուպանկի]] # [[Պապադոպուլոս Տասսոս]] # [[Պաստիսետ]] # [[Պավել Բերգ]] # [[Պատահական քվեաթերթիկ կամ պատահական բռնապետություն]] # [[Պատանեկան ստեղծագործության թատրոն]] # [[Պատերազմ Բատա դպրոցում]] # [[Պատերազմի արվեստ և խաղաղության արվեստ]] # [[Պատկեր (թերթ)]] # [[Պատկերակալ]] # [[Պատկերների ճանաչում]] # [[Պատկերուսույց գիրք]] # [[Պատճառ (ժանր)]] # [[Պատմող (Մարտական ակումբ)]] # [[Պատմություն Թելամաքի որդվո հուլիսի]] # [[Պատմություն Ճենկիզ Խանի]] # [[Պատմություն Մարիանե կուսին]] # [[Պատմություն կայսերն Փոնցիանոսի]] # [[Պատշաճ արտադրական գործունեություն (ՊԱԳ)]] # [[Պատրանքային ճշմարտության էֆեկտ]] # [[Պարագվայական գուարանի]] # [[Պարադոքսալ մտադրություն]] # [[Պարադոքսալ պուլս]] # [[Պարզատումար]] # [[Պարկ Պատրիսիոս]] # [[Պարկային պուդինգ]] # [[Պարկեն (մարզադաշտ)]] # [[Պարտավորություն]] # [[Պարտիզանական այգեգործություն]] # [[Պեդրո I (Արագոնի թագավոր)]] # [[Պելագրա]] # [[Պելգուլին]] # [[Պեղիոն]] # [[Պենտոբարբիտալ]] # [[Պետական զինանշանների ցանկ]] # [[Պետրոս Ա Սարաճյան]] # [[Պետրոսյան (ընկերություն)]] # [[Պերմի պետական մանկավարժական համալսարան]] # [[Պերուական խոհանոց]] # [[Պիեռ-Օգյուստ Շարդինյի]] # [[Պիետարսաարի]] # [[Պինգվին (բիսկվիթ)]] # [[Պիոմբինո]] # [[Պիպին Լանդենացի]] # [[Պիսկո Սոուր]] # [[Պիտա Տաուֆատոֆուա]] # [[Պիտեր Պաու]] # [[Պիրաբադիլի պատմության թանգարան]] # [[Պիրանյա սովորական]] # [[Պլայա դել Կարմեն]] # [[Պլիմուտյան եղբայրներ]] # [[Պյատիգորսկի բժշկակադեղագործական ինստիտուտ]] # [[Պյոտր Զավադսկի]] # [[Պշչինա]] # [[Պոզիտիվ հոգեթերապիա]] # [[Պոզո Ալմոնտե]] # [[Պոլ Կարասոն]] # [[Պոլ Ռեբեյռոլ]] # [[Պոլիգինիա]] # [[Պոլիմերային թղթադրամ]] # [[Պոլիստիլիստիկա]] # [[Պոլյուցիա]] # [[Պոլովինոյ (գետ, Պոլովինսկի շրջան)]] # [[Պողոս Պետրոսյան]] # [[Պոմարե II]] # [[Պոնչո]] # [[Պոնտչարտրեյն (լիճ)]] # [[Պորտ Բելլ]] # [[Պորտֆելի օպտիմալացում]] # [[Պուրի (հաց)]] # [[Պսամետիհ II]] # [[Պսամետիհ III]] # [[Պտղատու այգի]] # [[Պրահլադ Ջանի]] # [[Պրեմիլենարիզմ]] # [[Պրետորական կոհորտա]] # [[Պրիմորսկ (Դաղստան)]] # [[Պրիսկոյի աբբայի պուդինգ]] # [[Պրոմբոր (գյուղ, Բիրիլյուսսկի շրջան)]] # [[Պրորա]] # [[Պֆայզեր]] # [[Ջաբիր իբն Զեյդ]] # [[Ջալիլ Մամեդկուլիզադեի տուն-թանգարան (Նախիջևան)]] # [[Ջակոմո Սատալինո]] # [[Ջանգ Գյե Հյանգ]] # [[Ջանեթ Բանանա]] # [[Ջանք]] # [[Ջարբա]] # [[Ջեդբուրգ]] # [[Ջեյ Լիգայի առաջին դիվիզիոն]] # [[Ջեյմս Դեյվիդ Վենսի ելույթը Մյունխենում]] # [[Ջեյմս Օջիլվի, Էյրլիի 1-ին կոմս]] # [[Ջեյքոբին պաշտպանելով]] # [[Ջեսահ (արձակագիր)]] # [[Ջեսսի Ջեյմս]] # [[Ջերմային այրվածք]] # [[Ջեքը տուփում]] # [[Ջեֆ Գորդոն]] # [[Ջիանոտտ-Կրոստի համախտանիշ]] # [[Ջիգիթ]] # [[Ջո Չավկի]] # [[Ջոան Ջուլյան]] # [[Ջոաննա Լամլի]] # [[Ջոել Ն. Ուորդ]] # [[Ջոզեֆ Բեյթս]] # [[Ջոզեֆ Կոնի]] # [[Ջոզեֆ Քրոմելիս]] # [[Ջոկո Վիլինկ]] # [[Ջոհոր]] # [[Ջոյս Վինսենթ]] # [[Ջոն Ալեն Մուհամմադ]] # [[Ջոն Բայինգթոն]] # [[Ջոն Բիլեզիկյան]] # [[Ջոն Բուշել]] # [[Ջոն Գեյթինս]] # [[Ջոն Լաֆբորո]] # [[Ջոն Կրամեր]] # [[Ջոն Համոնդ (Յուրայան ժամանակաշրջանի այգի)]] # [[Ջոն Հոքվուդ]] # [[Ջոն Մեյման]] # [[Ջոն Միդլթոն, Միդլթոնի 1-ին կոմս]] # [[Ջոն Ռումբիակ]] # [[Ջոն Ռուֆֆո]] # [[Ջոն Վոյտովիչ]] # [[Ջոնա Լոմու]] # [[Ջորջ Դոնիկյան]] # [[Ջորջ Սեթոն, 6-րդ լորդ Սեթոն]] # [[Ջորջ Սթորս]] # [[Ջորջ Քլեյն]] # [[Ջորջ Քորթնի]] # [[Ջուբալենդ]] # [[Ջուբլետա]] # [[Ջուզեպպե Մասսերիա]] # [[Ջուլիետ Կապուլետ]] # [[Ջուլիետ Վուդ]] # [[Ջուն Էդիթ Սմիթ]] # [[Ջուստինիանո Պարտեչիպացիո]] # [[Ջրային ծնունդ]] # [[Ջրային սղարան]] # [[Ջրի աղազերծում]] # [[Ջրի որակի մասին օրենքներ]] # [[Ջրհեղեղ Չեխիայում (2024)]] # [[Ռաբոտնիչկի]] # [[Ռադհա Պաուդել]] # [[Ռադչենկո]] # [[Ռազմական քաղաք]] # [[Ռազմավարական աղբյուրների որոշում]] # [[Ռազու]] # [[Ռակադա]] # [[Ռահիմ Յար Խան]] # [[Ռամոն Մելկոն]] # [[Ռամոն Ֆեռնանդես]] # [[Ռայան Արմսթրոնգ]] # [[Ռայան Ֆոգլ]] # [[Ռայխենբախ (ջրվեժ)]] # [[Ռայման (բժիշկ)]] # [[Ռայմոնդաս Տումենաս]] # [[Ռանչի]] # [[Ռաշել Մվանզա]] # [[Ռաուլ Ամարիլյա]] # [[Ռաուլ դե Կրեկի]] # [[Ռաջ Ռաջարաթնամի, Galleon Group-ի, Անիլ Կումարի և Ռաջատ Գուպտայի ինսայդերական առևտրի գործեր]] # [[Ռաջարհատ]] # [[Ռասյոմոնի դարպասները]] # [[Ռացիոնալ գործակալ]] # [[Ռաֆայել Պույյանա]] # [[Ռեկետիր (ֆիլմ)]] # [[Ռեյկյավիկի զինանշան]] # [[Ռեյնոսա]] # [[Ռեյչել Օուքս Պրեստոն]] # [[Ռեյվենսհո]] # [[Ռեստորատոր]] # [[Ռեֆորմատական շարժման յոթերորդ օրվա ադվենտիստներ]] # [[Ռիալդա]] # [[Ռիաչուելոյի ճակատամարտ]] # [[Ռիթա Որբերեան]] # [[Ռիկարդյան պայմանագիր]] # [[Ռիկարդո Ագիռե Մարտինես-Վալդիվիեսո]] # [[Ռիկիսա Բիրգերսդոթթեր]] # [[Ռիկսա Լոթարինգացի]] # [[Ռիո-Սալադո]] # [[Ռիչարդ Դալթոն]] # [[Ռիսկային արբիտրաժ]] # [[Ռիսկային սեռական վարքագիծ]] # [[Ռիվ Գոշ]] # [[Ռիվարոքսաբան]] # [[Ռիք Հասբանդ]] # [[Ռյո Յամամատո]] # [[Ռյոմեն Սուկունա]] # [[Ռոբերտ Իդս]] # [[Ռոբերտ Խաչատրյան]] # [[Ռոբերտ Կիպչումբա]] # [[Ռոբերտ Փիրս]] # [[Ռոբերտո Կանի]] # [[Ռոբերտո Կոզակ]] # [[Ռոբերտո Մարսելո Լևինգստոն]] # [[Ռոբերտո Ֆեռնանդես Բոնիլյո]] # [[Ռոբոտային վիրաբուժություն]] # [[Ռոման Շտենբերգ]] # [[Ռոն Ռևալդ]] # [[Ռոն ընդդեմ Ուեյդի]] # [[Ռոնալդ Ա. Վայնբերգ]] # [[Ռոնին]] # [[Ռոուզի ուրվական գորտ]] # [[Ռոջեր Ուիլյամս]] # [[Ռոստբիֆ]] # [[Ռովշան Ջավադով]] # [[Ռուա (լիճ)]] # [[Ռուդոլֆ Իսրայելյան]] # [[Ռուլ Բումստրա]] # [[Ռուս-մոլդովական հարաբերություններ]] # [[Ռուսական ազգային միասնություն (1990)]] # [[Ռուսական բանակի ճապոնացի կամավորականներ]] # [[Ռուսական կայսերական շարժում]] # [[Ռուսական կիթառ]] # [[Ռուսական համայնք (կազմակերպություն)]] # [[Ռուսաստան - Անգլիա ֆուտբոլային խաղ (2007)]] # [[Ռուսաստանի գյուղատնտեսության նախարարություն]] # [[Ռուսաստանի պատերազմների ցանկ]] # [[Ռուսլան և Լյուդմիլա (բալետ)]] # [[Սաբինուհու առևանգումը (Ջամբոլոնիա)]] # [[Սաբուր]] # [[Սագի խաղ]] # [[Սագի փետուր]] # [[Սադիղջան]] # [[Սադհգուրու]] # [[Սաիդ Նաջաֆզադե]] # [[Սալեհ Մոհամմադի]] # [[Սալտո (գեղասահք)]] # [[Սախալինի մարզի դրոշ]] # [[Սակագների և առևտրի ընդհանուր համաձայնագիր]] # [[Սակավա]] # [[Սամատան]] # [[Սամարայի պետական բժշկական համալսարան]] # [[Սամբալ (սոուս)]] # [[Սամիր Աբդուլով]] # [[Սամիր Վինսենթ]] # [[Սամուել Ասաբիա]] # [[Սամսունի տեղահանություններ]] # [[Սամվել Պիպոյան]] # [[Սայմոն Քեյ]] # [[Սան-Ֆրանսիսկո-դե-Մակորիս]] # [[Սան Անդրեսի բարձրագույն համալսարան]] # [[Սանդի Սայլենս]] # [[Սանդուխտ (ողբերգություն)]] # [[Սանդրո Տոնալի]] # [[Սանկտ Պետերբուրգի թատրոններ]] # [[Սանշայն Քոսթ]] # [[Սանչո IV (Նավարրայի թագավոր)]] # [[Սանտա Կլաուսն ու ծախսերի գիրքը]] # [[Սանտոն]] # [[Սաշա Այս]] # [[Սառա Մ. Փրիթչարդ]] # [[Սառցե թագավոր]] # [[Սասակի Կոջիրո]] # [[Սասկաչևանի պատմություն]] # [[Սատոսի Տաձիրի]] # [[Սարգիս Գասպարյան]] # [[Սարգիս Րաբունապետ]] # [[Սաֆետ Զեց]] # [[Սաֆիե սուլթան]] # [[Սեզոնի եզրափակիչ (Հարավային այգի)]] # [[Սելենա Գոմեսի սկավառակագրություն]] # [[Սելին Դոմինգո]] # [[Սեհմետ]] # [[Սեղան (կրոն)]] # [[Սեղանի աղջիկներ]] # [[Սեմանտիկ վեբ]] # [[Սեյկիլի տապանագիրը]] # [[Սեն Կլոդ (շրջան)]] # [[Սեն Պիեռ (Սեն Պիեռ և Միքելոն)]] # [[Սենդրոֆ Քոուֆաքս]] # [[Սենեգալի տնտեսություն]] # [[Սենտ Հելինա Բեյ]] # [[Սենֆորդ և որդի]] # [[Սեուտայի դրոշ]] # [[Սեպտեմբերյան հաշվեհարդարներ]] # [[Սեսնոք]] # [[Սետեպենրա]] # [[Սերբական Հանրապետության բնակչություն]] # [[Սերբական անուն]] # [[Սերբիայի գիտությունների և արվեստի ակադեմիայի նախագահների ցուցակ]] # [[Սերգեյ Դոլբիլով]] # [[Սերգեյ Սիրոմյատնիկով]] # [[Սերգեյ Տերյան]] # [[Սերգեյ Տուչկով]] # [[Սերժ Առուշանյան]] # [[Սերիդո էկոլոգիական կայան]] # [[Սերիցիտ]] # [[Սերմնաբջջի ներցիտոպլազմային ներարկում]] # [[Սերրո Լարգո]] # [[Սեքս աշխատանքի ապաքրեականացում]] # [[Սթաշ (ընկերություն)]] # [[Սթեյթլայն]] # [[Սթենլի Վեբեր]] # [[Սթենֆորդի փիլիսոփայության հանրագիտարան]] # [[Սթինգ (ԱԹՍ)]] # [[Սթիչ]] # [[Սթիվեն Ուոլշ]] # [[Սիբրին]] # [[Սիգրիդ Հպարտ]] # [[Սիդհիրգանջ]] # [[Սիդնի Օմար]] # [[Սիդքափ]] # [[Սիիդա]] # [[Սիլիա Սավադոգո]] # [[Սիլվա Շահակյան]] # [[Սիմեոն Ա Զեյթունցի]] # [[Սիմո Հյայուհյա]] # [[Սիմոնա դե Բովուարը Չիկագոյում (լուսանկար)]] # [[Սիմոնետա Վեսպուչի]] # [[Սինգապուրի պատմություն]] # [[Սինժու շրջան]] # [[Սինոբու Օրիգուտի]] # [[Սիոն արքեպիսկոպոս Ադամյան]] # [[Սիսկալ]] # [[Սիրիական հակամարտություն (2024-ներկա)]] # [[Սիրիայի տնտեսություն]] # [[Սիցիլիայի բանկ]] # [[Սիփան (տարեգիրք)]] # [[Սիփան Պետրոսյան]] # [[Սլովակյան կրոնա]] # [[Սխտորով հաց]] # [[Սկանդինավյան արժութային միություն]] # [[Սկյուռիկ (կոնֆետ)]] # [[Սկոպեցներ]] # [[Սկուբի-Դու և կիբեր հետապնդում]] # [[Սղինանետ]] # [[Սմարթիզ (դեղահատաձև կոնֆետ)]] # [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ]] # [[Սյոտիկո]] # [[Սյու Մինգ]] # [[Սյու Սինչու]] # [[Սյուգերի]] # [[Սյուզան Լենգլեն]] # [[Սյուզաննա Շահբազյան]] # [[Սյուզեն Քելվին]] # [[Սյումեյե Բոյաջի]] # [[Սյուննյովա Սուլեմդալ]] # [[Սյուրբրակ]] # [[Սյուրռեալիստական կոմպոզիցիա]] # [[Սնդիկի հանքանյութեր]] # [[Սննդային տոքսիկոինֆեկցիաներ]] # [[Սոլանժ Կոուտու]] # [[Սոլապուր]] # [[Սոլջեր Ֆիլդ]] # [[Սոլվեյգ Քրեյ]] # [[Սոկուելյամոս]] # [[Սոկչո]] # [[Սոկրատեսական հեգնանք]] # [[Սողոմոնյան Կղզիների տնտեսություն]] # [[Սոմբր]] # [[Սոյայի սոուս]] # [[Սոյոն]] # [[Սոնյա Լաֆուենտե]] # [[Սոննամ]] # [[Սոչիի ծովային առևտրային նավահանգիստ]] # [[Սոպկա]] # [[Սոս Նուրիջանյան]] # [[Սոսի հայ]] # [[Սոսիզմ]] # [[Սոսնովեցի գետտո]] # [[Սոտիրիա Վասիլակոպուլու]] # [[Սոցիալական իրավունքներ]] # [[Սոցիալական կարգավիճակ]] # [[Սոցիալական մեդիան որպես լրատվության աղբյուր]] # [[Սոցիալիստական սեփականության գողության դեմ պայքարի վարչություն]] # [[Սու Իմին]] # [[Սուբեդեյ]] # [[Սուբլիմում]] # [[Սուդանի խոտ]] # [[Սուզաֆոն]] # [[Սուլեյման Նուրի]] # [[Սուխո կղզի]] # [[Սունկ]] # [[Սուսեդգրադ]] # [[Սուվա Պլանինա]] # [[Սուրամադուի կամուրջ]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Թելավ)]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Լալիսղուր)]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Ծինանդալ)]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Ղվարել)]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Նափառեուլ)]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Սանավարդո)]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Սանիորե)]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Փշավել)]] # [[Սուրբ Աստվածածին վանք (Կարմրավոր)]] # [[Սուրբ Բարաղամ վանք]] # [[Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (Վեսելի Տերնի)]] # [[Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի տաճար (Նիկոլաև)]] # [[Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Թելավ)]] # [[Սուրբ Ծննդյան տաճար (Վոլգոդոնսկ)]] # [[Սուրբ Ծնունդ և տոնական սեզոն]] # [[Սուրբ Հակոբի տոն]] # [[Սուրբ Հեղինեի կղզու դրոշ]] # [[Սուրբ Հրեշտակապետաց եկեղեցի (Ծիրա գյուղ)]] # [[Սուրբ Ղազարոս եկեղեցի]] # [[Սուրբ Յոհանի հիվանդանոց]] # [[Սուրբ Նիկողայոսի հին եկեղեցի]] # [[Սուրբ Ստեփանոս հայկական տարրական դպրոց]] # [[Սուրբ Ֆինա]] # [[Սուրբ երրորդություն եկեղեցի (Թելավ)]] # [[Սուրեն Գրիգորյան (անասնաբույժ)]] # [[Սուրինամի տնտեսություն]] # [[Սոֆի Թեթչեր]] # [[Սոֆի Հոլստեն]] # [[Սոֆի Պեդերսեն]] # [[Սոֆիա Բրիտանացի]] # [[Սոֆյա Հասմիկ]] # [[Սոֆյա Յակոբսոն]] # [[Սոֆյա Պոմերանիացի]] # [[Սոֆյա Տոլստայա-Եսենինա]] # [[Սպանված պատերազմում]] # [[Սպիտակ (լիճ)]] # [[Սպիտակ Արքա (Ալիսը հայելու աշխարհում)]] # [[Սպիտակ ՖԱ]] # [[Սպիտակ վիշապը]] # [[Սպիտակ քայլողներ (կերպար)]] # [[Սպիտակուցի կառուցվածք]] # [[Սպիրոխետներ]] # [[Սվիչքրաֆթ]] # [[Սվյատոպոլկ I (Մեծ Մորավիայի իշխան)]] # [[Ստանիսլավ Կրավչինսկի]] # [[Ստեփան Ասատրյան]] # [[Ստեֆանի Փիքոք]] # [[Ստեֆանո Դոմենիկալի]] # [[Ստյուարտ Բեբիջ]] # [[Ստյուարտ Մեյս]] # [[Ստուպոր]] # [[Ստրովոլոս]] # [[Ստրուկների աճուրդ]] # [[Սրետեն Ասանովիչ]] # [[Սրճեփ]] # [[Սֆակիա]] # [[Սևակ Ղուկասյան]] # [[Սևդա Վալիևա]] # [[ՎԱԶ-2103]] # [[Վադիմ Բասին]] # [[Վադիմ Դեմչոգ]] # [[Վազորդի պտուկ]] # [[Վալենտինա Տերեշկովա (ալմաստ)]] # [[Վալերի Ռոզով]] # [[Վալերիա Մարկեսի սպանություն]] # [[Վախկոտ կատուն]] # [[Վահանչերազ Իշխանյան]] # [[Վահե Ենգիբարյան]] # [[Վահե Սեթյան (հրատարակչություն)]] # [[Վահիդ Հաղանիան]] # [[Վահիդ Ջալալզադե]] # [[Վաղր]] # [[Վայսաքհի]] # [[Վայտիմ]] # [[Վան Չժոչեն]] # [[Վանի թագավորության արվեստ]] # [[Վաչագան Գրիգորյան (գրականագետ)]] # [[Վաչե Հարությունյան]] # [[Վասիլի Լոմաչենկո - Էնթոնի Քրոլա]] # [[Վասիլի Ստեֆանովիչ (եպիսկոպոս)]] # [[Վասն հայության]] # [[Վասպուրական]] # [[Վավերագրեր հայ եկեղեցու պատմության]] # [[Վարակի գործակից]] # [[Վարբա (կղզի)]] # [[Վարդագույնի և շագանակագույնի ծննդյան օրը]] # [[Վարդան Բախշյան]] # [[Վարդգես Հովսեփյան]] # [[Վարեսինոբու]] # [[Վարիացիոն ինքնակոդավորիչ]] # [[Վարկային միությունները Միացյալ Թագավորությունում]] # [[Վարո բանկ]] # [[Վարուժան Խաստուր]] # [[Վարունա]] # [[Վարչական կառույց Զարյադիեում]] # [[Վարչարարության և կառավարման ֆրանկոֆոնիայի մասնագիտացված հաստատություն]] # [[Վարվառա Դոբրոսելովա]] # [[Վեբթուն]] # [[Վեբստերի կանոն]] # [[Վելիսցիխե գյուղի դպրոց]] # [[Վենեսուելացիներ]] # [[Վեստարկտիկա]] # [[Վերա Պաուվ]] # [[Վերականգնողական շարժում]] # [[Վերականգնողականություն]] # [[Վերելք կուսակցություն]] # [[Վերջին ունիվերսալ ընդհանուր նախնի]] # [[Վերջնական արտադրանք]] # [[Վեցերորդ գլուխ (Ամերիկյան սարսափ պատմություն)]] # [[Վիգեն Աբրահամյանցի սպանություն]] # [[Վիդեոբանկ]] # [[Վիետնամի պատմություն]] # [[Վիժեցնող]] # [[Վիժում]] # [[Վիիմսի (թերակղզի)]] # [[Վիլհելմ Բուրգսմյուլլեր]] # [[Վիլյամ Բուլոկար]] # [[Վիկի Վետտե]] # [[Վիկտոր Կուկ]] # [[Վիկտոր Մալյուկ]] # [[Վիկտոր Օնիսկո]] # [[Վիկտոր Օստորոգորսկի]] # [[Վիկտորիա (դիցաբանություն)]] # [[Վիկտորյա Էմ]] # [[Վիկտորյա Փինթեր]] # [[Վիմ Կուվերմանս]] # [[Վիշվաշ Կումար Ռամեշ]] # [[Վիորիկա Ագարիչ]] # [[Վիջենիցա]] # [[Վիսարիոն Ջուղաշվիլի]] # [[Վիսենտե Գիլյոտ]] # [[Վիվ Անդերսոն]] # [[Վիտամին B12 պակասորդային սակավարյունություն]] # [[Վիտելո տոնատո]] # [[Վիրգինիա Տոռեսիլյա]] # [[Վիրենդելի հեծան]] # [[Վիրուսային մարքեթինգ]] # [[Վիքի կրթություն հիմնադրամ]] # [[Վիքիպեդիայի վրա հիմնված կրթություն]] # [[Վիքիպեդիայում տեղ գտած գիտական տեղեկատվություն]] # [[Վլադիմիր Բարովիչ]] # [[Վլադիմիր Կադուլին]] # [[Վլադիմիր Կլիչկո - Քելվին Բրոք]] # [[Վլադիմիր Շամանով]] # [[Վլադիմիր Վիննիչևսկի]] # [[Վլադիսլավ Դեյնեգո]] # [[Վլադլեն Տատարսկու սպանություն]] # [[Վճարովի ճանապարհների հավաքագրում]] # [[Վոլգա-Դոն նավարկելի ջրանցք]] # [[Վոլտ Բանկ]] # [[Վոյերիստները]] # [[Վոնջու (Հարավային Կորեա)]] # [[Վուդի Էրդման]] # [[Վուլկան ճագար]] # [[Վուքիպեդիա]] # [[Վրաստանի խորհրդարանական ընտրություններ (2024)]] # [[Վրաստանի տոներ]] # [[ՏՈԶ-57]] # [[ՏՓԽ շենք]] # [[Տաբալոնգ]] # [[Տաիկիչիրո Մորի]] # [[Տաիսիա Մարչենկո]] # [[Տալայի հիդրոէլեկտրակայան]] # [[Տակայասուի արտերիտ]] # [[Տաղ անձնական]] # [[Տամագոյակի]] # [[Տամեգա]] # [[Տամմե-Լաուրի կաղնի]] # [[Տանը մենակ (ֆիլմ, 2021)]] # [[Տանժերյան ճգնաժամ]] # [[Տանտիա Տոպի]] # [[Տարա Գրինստեդի սպանությունը]] # [[Տարանտուլ միգամածություն]] # [[Տարբեր քաշային կարգերում բռնցքամարտի աշխարհի չեմպիոնների ցանկ]] # [[Տարբերակում]] # [[Տարեկան հրատարակված գրքերի քանակ ըստ երկրների]] # [[Տարսոնի ժողով]] # [[Տարօրինակ դեպքեր (1-ի եթերաշրջան)]] # [[Տափակաթաթություն]] # [[Տաֆորալտ]] # [[Տեխնիկական աջակցություն]] # [[Տեխնոլոգիական սարքավորումների մոնտաժ]] # [[Տեմպերս]] # [[Տետր (պոլիգրաֆիա)]] # [[Տերպինհիդրատ]] # [[Տեքստիլ վերամշակում]] # [[Տիարա]] # [[Տիգրան Պողոսյան]] # [[Տիխվինի Աստվածամոր Վերափոխման վանք]] # [[Տիմոթեոս (նկար, Վան Էյկ)]] # [[Տիմֆի]] # [[Տին Լուչին]] # [[Տինգինիս]] # [[Տիտանի օքսիդ(II)]] # [[Տիրո]] # [[Տիքոնիոս]] # [[Տնտեսական ազգայնականություն]] # [[Տնտեսական հարցերի և Կլիմայական գործողությունների դաշնային նախարարություն]] # [[Տնտեսական և արժութային միություն]] # [[Տոմոե Գոզեն]] # [[Տոմոյուկի Յամասիտա]] # [[Տոն Կոնսուլ]] # [[Տոնկացու]] # [[Տոսիվո Նակայամա]] # [[Տորթի հեղինակային իրավունք]] # [[Տու Շի]] # [[Տուլիարա]] # [[Տուհալայի վհուկի ջրհոր]] # [[Տուն ծառի վրա]] # [[Տունլյաո]] # [[Տուն–դպրոց]] # [[Տվյալներ]] # [[Տրանսմիգրացիոն ծրագիր]] # [[Տրանսպորտը Մարոկկոյում]] # [[Տրանսպորտը Նիդերլանդներում]] # [[Տրանսֆեր (ֆուտբոլ)]] # [[Տրանսֆորմեր (խոր ուսուցում)]] # [[Տրիսուր]] # [[Տրոլ տիկնիկը]] # [[Տրոյական քաշ]] # [[Տևտատես]] # [[Ցայ Մինլյան]] # [[Ցանցային Պետություն]] # [[Ցանցային ծրագրավորում]] # [[Ցանցային չեզոքություն]] # [[Ցարիցնո]] # [[Ցեյա Ստոյկա]] # [[Ցեֆալեքսին]] # [[Ցիանոբակտերիաներ]] # [[Ցինխոֆեն]] # [[Ցինուարդի]] # [[Ցորենի արտադրության միջազգային վիճակագրություն]] # [[Ցուզումի]] # [[Ցուկեմեն]] # [[Ցուկույոմի-նո-Միկոտո]] # [[Ցտեսություն, Մերի Փոփինս]] # [[Փախիր, այծյամ (երգ)]] # [[Փակ Չոա]] # [[Փակագիր]] # [[Փակաղակի շրջանակ]] # [[Փայլաքարերի սարը]] # [[Փաուերս սթրիթի մզկիթ]] # [[Փառատոն 84]] # [[Փասեյն հալավա]] # [[Փաստերի ստուգման հարթակ]] # [[Փարիզի հաշտության պայմանագրեր (1947)]] # [[Փարիզի սկզբունքներ (Մարդու իրավունքների ստանդարտներ)]] # [[Փարսման I]] # [[Փարվանե Մասումի]] # [[Փեննի Մարշալ]] # [[Փիլաստրիոս]] # [[Փլավիոս Դիոսկորոս]] # [[Փոթորիկ տղան]] # [[Փոլ Գրինվուդ]] # [[Փոլ Լոմամի-Տշիբամբա]] # [[Փոլ Մոթյան]] # [[Փոլլի վաֆլի]] # [[Փոխադարձ ֆոնդերի վճարներն և ծախսեր]] # [[Փոխակերպիչ էլեկտրակայան]] # [[Փոխըմբռնման հուշագիր]] # [[Փողերի լվացման սկանդալ Danske Bank-ում]] # [[Փողերի լվացման վերահսկման ակտ]] # [[Փողոցային ոտնձգություններ]] # [[Փոյնթ Բրիջ Քեփիթալ]] # [[Փորթլենդի ազատության զանգ]] # [[Փոքր Նոր տարի]] # [[Փոքրիկի շուրթերով]] # [[Քաբուլ (օդանավակայան)]] # [[Քաղաքական բողոք]] # [[Քաղաքական հետախույզ]] # [[Քաղաքային գիտություն]] # [[Քաղաքի կենտրոն]] # [[Քայլ օֆ Լոխալշի]] # [[Քանան Սեյիդով]] # [[Քաշի կորուստ]] # [[Քասթարդ աղանդերների ցանկ]] # [[Քաստարդ տարտ]] # [[Քարավազի հին կամուրջ]] # [[Քեմ Բեդրոսիան]] # [[Քեյ-քար]] # [[Քեյ-օն]] # [[Քեյթ Էյդի]] # [[Քեյթ Պերուջինի]] # [[Քենիայի կենտրոնական բանկ]] # [[Քեննեթ Բեդնարեկ]] # [[Քեռի Սիմոնը]] # [[Քիթ Ալեն Ռանիեր]] # [[Քիթչ Քրիստի]] # [[Քիլիան Մըրֆիի մրցանակներ և անվանակարգեր]] # [[Քիմ Հյոն Սիկ]] # [[Քիմ Փոսըբըլ. Ողբերգություն չէ]] # [[Քլարկ Քենտ]] # [[Քլեր Դիրինգ]] # [[Քյումարս Հեյդարի]] # [[Քնի դեպրիվացիա]] # [[Քննադատ]] # [[Քննադատություն]] # [[Քոլեջի ուսման վարձը ԱՄՆ-ում]] # [[Քոլեջների և համալսարանների հյուսիսարևմտյան հանձնաժողով]] # [[Քոնտո (նեոբանկ)]] # [[Քոուլի Պատվաստանյութ]] # [[Քոչարի ազգային վերածնունդ և ազգի զարթոնք կուսակցություն]] # [[Քուե ասիդա]] # [[Քուքթաուն]] # [[Քվեարկության հասանելիության նորություններ]] # [[Քվոն Ընբի]] # [[Քրեական աստիճանակարգության բարձրագույն կարգավիճակ տալը կամ ստանալը կամ պահպանելը]] # [[Քրեյ երկվորյակներ]] # [[Քրեյգ Թոմսոն (քաղաքական գործիչ)]] # [[Քրեստոմատիա (մատենաշար)]] # [[Քրիս Ռեկարդի]] # [[Քրիսթիան Վոլփաթո]] # [[Քրիստա Փայք]] # [[Քրիստեն Ֆրենչի սպանություն]] # [[Քրիստիան Չեհ]] # [[Քրիստինա Բրյուս]] # [[Քրիստոնեական գիտություն]] # [[Քրիստոֆեր Քրաֆթ]] # [[Օգոնկի (գյուղ, Սախալինի շրջան)]] # [[Օգտակար հանածոների երկրաբանությունը և երկրաքիմիան Հայաստանում]] # [[Օգտատերերի վարքագծի վերլուծություն]] # [[Օդդո ճամբար]] # [[Օզոնացում]] # [[Օիրան]] # [[Օլգա Բենարիո Պրեստես]] # [[Օլգա Սպեսիվցևա]] # [[Օլգա Օրբան]] # [[Օլիվեր Լանգ]] # [[Օլստերի կամավորական ուժեր]] # [[Օկտյաբրիստներ]] # [[Օձամանուկ և Արևահատ]] # [[Օմար Աբդ ալ-Ռահման]] # [[Օմարների պատերազմ]] # [[Օնեսիմոս Նեսիբ]] # [[Օնիխիա]] # [[Օնիխոֆորներ]] # [[Օուեն Գրեյդի]] # [[Օռլեանի պաշարում (1563)]] # [[Օսակայի ամենաբարձր շենքերի ցանկ]] # [[Օսման Թակայի պար]] # [[Օվերեյսելի դրոշ]] # [[Օտակու]] # [[Օտեմ դե Ֆորեստ]] # [[Օտոկոնոկո]] # [[Օրալ ռեհիդրատացիոն թերապիա]] # [[Օրինական վճար]] # [[Օրինո (Լեսիթիոն)]] # [[Օրհնություն]] # [[Օրչատա]] # [[Ֆան-արտ]] # [[Ֆանդի (ծոց)]] # [[Ֆարիդ Ջաֆարով]] # [[Ֆարմինգ]] # [[Ֆեմինիստական աստվածաբանություն]] # [[Ֆենիտոին]] # [[Ֆերմին Մուգուրուսա]] # [[Ֆիզիկական պայքարը վնասակար օրգանիզմների դեմ]] # [[Ֆիլատելիստական աճուրդ]] # [[Ֆիլիպի երկրորդ կառավարություն]] # [[Ֆիլիպինյան սփյուռք]] # [[Ֆիլիպինների պատմություն]] # [[Ֆիլոպոմեն]] # [[Ֆինանսական առողջացումը սնանկության վարույթում]] # [[Ֆինանսական ծառայությունների համարժեքություն]] # [[Ֆինանսական կայունության ինստիտուտ]] # [[Ֆինանսական ճարտարագիտություն]] # [[Ֆիննատյացություն]] # [[Ֆլորենս Չեդվիկ]] # [[Ֆու Մին]] # [[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 2026, խումբ K]] # [[Ֆրանչայզինգի հարկ]] # [[Ֆրանսիական սինեմատեկա]] # [[Ֆրանսիսկո Ռաբալ]] l2jmswb4q6dl3vwdckirjms2xjdnryi 4 1158520 10940420 10940115 2026-10-11T22:29:47Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10940420 wikitext text/x-wiki Տես նաև՝ [[Վիքիպեդիա:Ցանկեր/ամենաշատ բազմիմաստ հղում ունեցող հոդվածներ]] {| class="wikitable sortable" !Հոդված!!Քանակ |- |[[Լոռի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոռի|հղումներ]])||340 |- |[[Խնկոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խնկոյան|հղումներ]])||300 |- |[[Շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շրջան|հղումներ]])||272 |- |[[Մարիներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարիներ|հղումներ]])||265 |- |[[Տրիպոլի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տրիպոլի|հղումներ]])||237 |- |[[Արագածոտն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արագածոտն|հղումներ]])||232 |- |[[Տեսակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տեսակ|հղումներ]])||217 |- |[[Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հակոբյան|հղումներ]])||209 |- |[[Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդանյան|հղումներ]])||188 |- |[[Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգորյան|հղումներ]])||182 |- |[[MBC]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/MBC|հղումներ]])||179 |- |[[Շիրակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շիրակ|հղումներ]])||171 |- |[[Պրեմիեր Լիգա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրեմիեր Լիգա|հղումներ]])||168 |- |[[Նալբանդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նալբանդյան|հղումներ]])||155 |- |[[Ռեալիզմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեալիզմ|հղումներ]])||155 |- |[[Սպիտակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպիտակ|հղումներ]])||147 |- |[[Մարտունու շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտունու շրջան|հղումներ]])||144 |- |[[Կիլիկյան Հայաստան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կիլիկյան Հայաստան|հղումներ]])||137 |- |[[Արմատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմատ|հղումներ]])||131 |- |[[Կոնգրես]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնգրես|հղումներ]])||130 |- |[[Պետրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պետրոսյան|հղումներ]])||130 |- |[[Հունուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հունուտ|հղումներ]])||122 |- |[[Գեղարքունիք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղարքունիք|հղումներ]])||116 |- |[[Էմմի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էմմի|հղումներ]])||116 |- |[[Տոմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տոմ|հղումներ]])||116 |- |[[Իշխան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իշխան|հղումներ]])||114 |- |[[Հայոց ձորի գավառ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայոց ձորի գավառ|հղումներ]])||114 |- |[[Այգեկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այգեկ|հղումներ]])||107 |- |[[Անապատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անապատ|հղումներ]])||103 |- |[[Սահակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սահակյան|հղումներ]])||102 |- |[[Միշկինսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միշկինսկի շրջան|հղումներ]])||101 |- |[[Բերդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերդ|հղումներ]])||100 |- |[[Գևորգյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գևորգյան|հղումներ]])||97 |- |[[Խաչատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաչատրյան|հղումներ]])||95 |- |[[Թուղթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թուղթ|հղումներ]])||94 |- |[[Խնձորեկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խնձորեկ|հղումներ]])||93 |- |[[Արո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արո|հղումներ]])||90 |- |[[Ռացիոնալիզմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռացիոնալիզմ|հղումներ]])||90 |- |[[Ակտիվ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակտիվ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||88 |- |[[Մարտիրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտիրոսյան|հղումներ]])||88 |- |[[Ուրան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուրան|հղումներ]])||88 |- |[[Դավթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավթյան|հղումներ]])||87 |- |[[Ղարաբաղ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղարաբաղ|հղումներ]])||87 |- |[[Աբրահամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբրահամյան|հղումներ]])||86 |- |[[Առաքելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առաքելյան|հղումներ]])||86 |- |[[ԳԴՀ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ԳԴՀ|հղումներ]])||84 |- |[[Կանտոն (աշխարհագրություն)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կանտոն (աշխարհագրություն)|հղումներ]])||83 |- |[[Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգսյան|հղումներ]])||83 |- |[[Կոտայք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոտայք|հղումներ]])||82 |- |[[Ստեփանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստեփանյան|հղումներ]])||82 |- |[[Ղազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղազարյան|հղումներ]])||79 |- |[[Գառնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գառնի|հղումներ]])||78 |- |[[Իվանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իվանյան|հղումներ]])||78 |- |[[Կրասնոկամսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կրասնոկամսկի շրջան|հղումներ]])||78 |- |[[Ավետիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավետիսյան|հղումներ]])||77 |- |[[Հղիություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հղիություն|հղումներ]])||77 |- |[[Կանտոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կանտոն|հղումներ]])||75 |- |[[Պողոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պողոսյան|հղումներ]])||75 |- |[[Խառնարան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խառնարան|հղումներ]])||74 |- |[[Սարք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարք|հղումներ]])||74 |- |[[Հայրենիք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայրենիք|հղումներ]])||72 |- |[[Կոմսություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմսություն|հղումներ]])||71 |- |[[Մուրադյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուրադյան|հղումներ]])||70 |- |[[Աբովյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբովյան|հղումներ]])||69 |- |[[Մինասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մինասյան|հղումներ]])||68 |- |[[Հարություն Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հարություն Հարությունյան|հղումներ]])||67 |- |[[Մամիկոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մամիկոնյան|հղումներ]])||67 |- |[[Սիմոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիմոնյան|հղումներ]])||66 |- |[[Դեֆիցիտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեֆիցիտ|հղումներ]])||65 |- |[[Մարտունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտունի|հղումներ]])||65 |- |[[Բաբայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաբայան|հղումներ]])||64 |- |[[Խոյ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խոյ|հղումներ]])||64 |- |[[Մարս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարս|հղումներ]])||64 |- |[[Շուշիի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շուշիի շրջան|հղումներ]])||64 |- |[[Բոլշևիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոլշևիկ|հղումներ]])||63 |- |[[Կոմպոզիցիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմպոզիցիա|հղումներ]])||63 |- |[[Ակտիվ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակտիվ|հղումներ]])||62 |- |[[Ավագյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավագյան|հղումներ]])||62 |- |[[Զաքարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զաքարյան|հղումներ]])||62 |- |[[Կարմիր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարմիր|հղումներ]])||62 |- |[[Համբարձումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Համբարձումյան|հղումներ]])||62 |- |[[Թումանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թումանյան|հղումներ]])||61 |- |[[Օռլովսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օռլովսկի շրջան|հղումներ]])||61 |- |[[Դեղին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեղին|հղումներ]])||60 |- |[[Հնչյուն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հնչյուն|հղումներ]])||60 |- |[[Ուտրեխտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուտրեխտ|հղումներ]])||60 |- |[[Ուսա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուսա|հղումներ]])||59 |- |[[ABC]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ABC|հղումներ]])||58 |- |[[Մուլեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուլեն|հղումներ]])||58 |- |[[Ապրանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ապրանք|հղումներ]])||57 |- |[[Կապույտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կապույտ|հղումներ]])||57 |- |[[Հայրապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայրապետյան|հղումներ]])||57 |- |[[Սոնա Ղազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոնա Ղազարյան|հղումներ]])||56 |- |[[Այվազյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այվազյան|հղումներ]])||55 |- |[[Ագարակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ագարակ|հղումներ]])||54 |- |[[Արթուր Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արթուր Հովհաննիսյան|հղումներ]])||54 |- |[[Յուպիտեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յուպիտեր|հղումներ]])||54 |- |[[Սլոբոդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սլոբոդա|հղումներ]])||54 |- |[[Սովետսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սովետսկի շրջան|հղումներ]])||54 |- |[[Ալեքսանդր Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Հարությունյան|հղումներ]])||53 |- |[[Տիգրանակերտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրանակերտ|հղումներ]])||53 |- |[[Պորտալ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պորտալ|հղումներ]])||52 |- |[[Բրոդվեյ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրոդվեյ|հղումներ]])||51 |- |[[Ցուլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ցուլ|հղումներ]])||50 |- |[[Աղաջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղաջանյան|հղումներ]])||49 |- |[[Եղիազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եղիազարյան|հղումներ]])||49 |- |[[Մխիթարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մխիթարյան|հղումներ]])||49 |- |[[Գալստյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալստյան|հղումներ]])||48 |- |[[Կարապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարապետյան|հղումներ]])||48 |- |[[Հայկական տոմար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկական տոմար|հղումներ]])||48 |- |[[Մասիս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մասիս|հղումներ]])||48 |- |[[Ադամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ադամյան|հղումներ]])||47 |- |[[Բարի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բարի|հղումներ]])||47 |- |[[Խաեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաեն|հղումներ]])||47 |- |[[Կերպար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կերպար|հղումներ]])||47 |- |[[Միքայելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միքայելյան|հղումներ]])||47 |- |[[Մնացականյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մնացականյան|հղումներ]])||47 |- |[[Սաֆարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սաֆարյան|հղումներ]])||47 |- |[[Ֆիզուլի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆիզուլի|հղումներ]])||47 |- |[[Դանիելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դանիելյան|հղումներ]])||46 |- |[[Արձանագրություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արձանագրություն|հղումներ]])||45 |- |[[Դոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոն|հղումներ]])||45 |- |[[Կուբան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուբան|հղումներ]])||45 |- |[[Ակսայ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակսայ|հղումներ]])||44 |- |[[Բանաձև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բանաձև|հղումներ]])||44 |- |[[Եսայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եսայան|հղումներ]])||44 |- |[[Ծար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծար|հղումներ]])||44 |- |[[Կիրակոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կիրակոսյան|հղումներ]])||44 |- |[[ՀԿԿ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ՀԿԿ|հղումներ]])||44 |- |[[Հովհաննես Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Հովհաննիսյան|հղումներ]])||44 |- |[[Միրզոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրզոյան|հղումներ]])||44 |- |[[Մովսիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մովսիսյան|հղումներ]])||44 |- |[[Բաղդասարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաղդասարյան|հղումներ]])||43 |- |[[Կարմիր բլուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարմիր բլուր|հղումներ]])||43 |- |[[C]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/C|հղումներ]])||42 |- |[[Ամասիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամասիա|հղումներ]])||42 |- |[[Կոնստանտինովսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնստանտինովսկի շրջան|հղումներ]])||42 |- |[[Նազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նազարյան|հղումներ]])||42 |- |[[Ներբող]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ներբող|հղումներ]])||42 |- |[[Սաբա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սաբա|հղումներ]])||42 |- |[[Բևեռ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բևեռ|հղումներ]])||41 |- |[[Լաչինի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լաչինի շրջան|հղումներ]])||40 |- |[[Կորդովա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կորդովա|հղումներ]])||40 |- |[[Ճառագայթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ճառագայթ|հղումներ]])||40 |- |[[Մակեդոնացիներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մակեդոնացիներ|հղումներ]])||40 |- |[[Մելքոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մելքոնյան|հղումներ]])||40 |- |[[Յայջի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յայջի|հղումներ]])||40 |- |[[Օթելլո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օթելլո|հղումներ]])||40 |- |[[Կոմունիստ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմունիստ|հղումներ]])||39 |- |[[Մանուկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանուկյան|հղումներ]])||39 |- |[[Բադալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բադալյան|հղումներ]])||38 |- |[[Բոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոր|հղումներ]])||38 |- |[[Ոսկանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ոսկանյան|հղումներ]])||38 |- |[[Եռաբլուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եռաբլուր|հղումներ]])||37 |- |[[Ծավալք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծավալք|հղումներ]])||37 |- |[[Մաթևոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մաթևոսյան|հղումներ]])||37 |- |[[Գաբրիելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գաբրիելյան|հղումներ]])||36 |- |[[Գյալինկայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գյալինկայա|հղումներ]])||36 |- |[[Թուրք-պարսկական պատերազմներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թուրք-պարսկական պատերազմներ|հղումներ]])||36 |- |[[Լիմբուրխ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիմբուրխ|հղումներ]])||36 |- |[[Մարգարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարգարյան|հղումներ]])||36 |- |[[Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մկրտչյան|հղումներ]])||36 |- |[[Ջորջ Բուշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջորջ Բուշ|հղումներ]])||36 |- |[[Քոչարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քոչարյան|հղումներ]])||36 |- |[[Գյուլիստան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գյուլիստան|հղումներ]])||35 |- |[[Շահումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շահումյան|հղումներ]])||35 |- |[[Վիկտորիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիկտորիա|հղումներ]])||35 |- |[[Դաշտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաշտ|հղումներ]])||34 |- |[[Հովսեփյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովսեփյան|հղումներ]])||34 |- |[[Մատու Գրոսու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մատու Գրոսու|հղումներ]])||34 |- |[[Ալեքսանդր Դյումա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Դյումա|հղումներ]])||33 |- |[[Աճեմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աճեմյան|հղումներ]])||33 |- |[[Անկախություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անկախություն|հղումներ]])||33 |- |[[Բուրգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բուրգ|հղումներ]])||33 |- |[[Գասպարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գասպարյան|հղումներ]])||33 |- |[[Գետաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գետաշեն|հղումներ]])||33 |- |[[Շոտլանդերեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շոտլանդերեն|հղումներ]])||33 |- |[[Պայքար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պայքար|հղումներ]])||33 |- |[[Սեզար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեզար|հղումներ]])||33 |- |[[Սեն Դենի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեն Դենի|հղումներ]])||33 |- |[[Ֆրանկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆրանկ|հղումներ]])||33 |- |[[Արզումանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արզումանյան|հղումներ]])||32 |- |[[Հովհաննես]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես|հղումներ]])||32 |- |[[Ղարիբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղարիբյան|հղումներ]])||32 |- |[[Ուրմիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուրմիա|հղումներ]])||32 |- |[[Դեղ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեղ|հղումներ]])||31 |- |[[Թադևոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թադևոսյան|հղումներ]])||31 |- |[[Ներսիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ներսիսյան|հղումներ]])||31 |- |[[ՊԱԿ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ՊԱԿ|հղումներ]])||31 |- |[[Ջուղա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջուղա|հղումներ]])||31 |- |[[Ասլանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ասլանյան|հղումներ]])||30 |- |[[Ավանեսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավանեսյան|հղումներ]])||30 |- |[[Արդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արդա|հղումներ]])||30 |- |[[Գուլդեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուլդեն|հղումներ]])||30 |- |[[Երնջակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երնջակ|հղումներ]])||30 |- |[[Կուտակում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուտակում|հղումներ]])||30 |- |[[Թովմասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թովմասյան|հղումներ]])||29 |- |[[Լիմբուրգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիմբուրգ|հղումներ]])||29 |- |[[Հաղպատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հաղպատ|հղումներ]])||29 |- |[[Շահինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շահինյան|հղումներ]])||29 |- |[[Սուրմալու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրմալու|հղումներ]])||29 |- |[[Տարաբնակեցում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տարաբնակեցում|հղումներ]])||29 |- |[[Ալավերդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալավերդյան|հղումներ]])||28 |- |[[Նախապաշարմունք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նախապաշարմունք|հղումներ]])||28 |- |[[Վահրամ Փափազյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահրամ Փափազյան|հղումներ]])||28 |- |[[Դաստակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաստակ|հղումներ]])||27 |- |[[Թորոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թորոսյան|հղումներ]])||27 |- |[[Լեյտմոտիվ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լեյտմոտիվ|հղումներ]])||27 |- |[[Հովակիմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովակիմյան|հղումներ]])||27 |- |[[Վահան Մամիկոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահան Մամիկոնյան|հղումներ]])||27 |- |[[Թագուհի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թագուհի|հղումներ]])||26 |- |[[Հայոց ձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայոց ձոր|հղումներ]])||26 |- |[[Մանկիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանկիկ|հղումներ]])||26 |- |[[Մարգարե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարգարե|հղումներ]])||26 |- |[[Պարաիբա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարաիբա|հղումներ]])||26 |- |[[Ստեփան Զորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստեփան Զորյան|հղումներ]])||26 |- |[[Վարանդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարանդա|հղումներ]])||26 |- |[[Օքլենդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օքլենդ|հղումներ]])||26 |- |[[Բալայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բալայան|հղումներ]])||25 |- |[[Երասխ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երասխ|հղումներ]])||25 |- |[[Խաչիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաչիկյան|հղումներ]])||25 |- |[[Խրոնինգեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խրոնինգեն|հղումներ]])||25 |- |[[Մարտիրոս (գյուղ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտիրոս (գյուղ)|հղումներ]])||25 |- |[[Մերիդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մերիդա|հղումներ]])||25 |- |[[Մերինգ (Բավարիա)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մերինգ (Բավարիա)|հղումներ]])||25 |- |[[Ջրաբերդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջրաբերդ|հղումներ]])||25 |- |[[Առուշանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առուշանյան|հղումներ]])||24 |- |[[Ասատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ասատրյան|հղումներ]])||24 |- |[[Ատլաս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ատլաս|հղումներ]])||24 |- |[[Բագրատունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բագրատունի|հղումներ]])||24 |- |[[Բեգլարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բեգլարյան|հղումներ]])||24 |- |[[Դելտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դելտա|հղումներ]])||24 |- |[[Լան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լան|հղումներ]])||24 |- |[[Հայկական ավիաուղիներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկական ավիաուղիներ|հղումներ]])||24 |- |[[Մոնտաժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մոնտաժ|հղումներ]])||24 |- |[[Օկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օկա|հղումներ]])||24 |- |[[Դեպարտամենտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեպարտամենտ|հղումներ]])||23 |- |[[Հայկական անուն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկական անուն|հղումներ]])||23 |- |[[Ճամբար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ճամբար|հղումներ]])||23 |- |[[Մակագիր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մակագիր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||23 |- |[[Մերինգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մերինգ|հղումներ]])||23 |- |[[Նամականիշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նամականիշ|հղումներ]])||23 |- |[[Սուքիասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուքիասյան|հղումներ]])||23 |- |[[Ագրեգատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ագրեգատ|հղումներ]])||22 |- |[[Ակնարկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակնարկ|հղումներ]])||22 |- |[[Դինամիկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դինամիկա|հղումներ]])||22 |- |[[Իսահակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսահակյան|հղումներ]])||22 |- |[[Կարաս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարաս|հղումներ]])||22 |- |[[Կոնդակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնդակ|հղումներ]])||22 |- |[[Հազար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հազար|հղումներ]])||22 |- |[[Մուրսիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուրսիա|հղումներ]])||22 |- |[[Նուխի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նուխի|հղումներ]])||22 |- |[[Շաքի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շաքի|հղումներ]])||22 |- |[[Անանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անանյան|հղումներ]])||21 |- |[[Բլուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բլուր|հղումներ]])||21 |- |[[Թեբե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թեբե|հղումներ]])||21 |- |[[Թերզյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թերզյան|հղումներ]])||21 |- |[[Կենտրոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կենտրոն|հղումներ]])||21 |- |[[Հարություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հարություն|հղումներ]])||21 |- |[[Սարգիս Աբովյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգիս Աբովյան|հղումներ]])||21 |- |[[Ցոկոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ցոկոլ|հղումներ]])||21 |- |[[Ամբերդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամբերդ|հղումներ]])||20 |- |[[Ավանգարդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավանգարդ|հղումներ]])||20 |- |[[Գրիգոր Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր Գրիգորյան|հղումներ]])||20 |- |[[Դեմիրճյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեմիրճյան|հղումներ]])||20 |- |[[Դուբրովսկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դուբրովսկի|հղումներ]])||20 |- |[[Թեմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թեմ|հղումներ]])||20 |- |[[Ճակատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ճակատ|հղումներ]])||20 |- |[[Շահնազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շահնազարյան|հղումներ]])||20 |- |[[Շատլե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շատլե|հղումներ]])||20 |- |[[Ռշտունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռշտունի|հղումներ]])||20 |- |[[Տուն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տուն|հղումներ]])||20 |- |[[Աբգարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբգարյան|հղումներ]])||19 |- |[[Ալթունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալթունյան|հղումներ]])||19 |- |[[Անդրեասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անդրեասյան|հղումներ]])||19 |- |[[Աստիճան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աստիճան|հղումներ]])||19 |- |[[Բալասանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բալասանյան|հղումներ]])||19 |- |[[Բելայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բելայա|հղումներ]])||19 |- |[[Դիաբետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիաբետ|հղումներ]])||19 |- |[[Լայմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լայմ|հղումներ]])||19 |- |[[Լոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոր|հղումներ]])||19 |- |[[Կոնդենսատոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնդենսատոր|հղումներ]])||19 |- |[[Հաթերք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հաթերք|հղումներ]])||19 |- |[[Մելիքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մելիքյան|հղումներ]])||19 |- |[[Շամխոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շամխոր|հղումներ]])||19 |- |[[Շերամ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շերամ|հղումներ]])||19 |- |[[Պարամետր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարամետր|հղումներ]])||19 |- |[[Տուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տուր|հղումներ]])||19 |- |[[Փորձ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փորձ|հղումներ]])||19 |- |[[Ազատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազատ|հղումներ]])||18 |- |[[Արամ Մանուկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արամ Մանուկյան|հղումներ]])||18 |- |[[Արծրունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արծրունի|հղումներ]])||18 |- |[[Երիցյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երիցյան|հղումներ]])||18 |- |[[Լուկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լուկա|հղումներ]])||18 |- |[[Կարեն Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարեն Վարդանյան|հղումներ]])||18 |- |[[Կուրգան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուրգան|հղումներ]])||18 |- |[[Հովհաննես Աբելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Աբելյան|հղումներ]])||18 |- |[[Մանիտոբա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանիտոբա|հղումներ]])||18 |- |[[Ներկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ներկա|հղումներ]])||18 |- |[[Շահվերդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շահվերդյան|հղումներ]])||18 |- |[[Պոմպ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոմպ|հղումներ]])||18 |- |[[Ջուլֆա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջուլֆա|հղումներ]])||18 |- |[[Ռենտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռենտա|հղումներ]])||18 |- |[[Ստուդիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստուդիա|հղումներ]])||18 |- |[[Սևան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սևան|հղումներ]])||18 |- |[[Տիգրան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրան|հղումներ]])||18 |- |[[Ազատյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազատյան|հղումներ]])||17 |- |[[Աղաբաբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղաբաբյան|հղումներ]])||17 |- |[[Արմեն Տիգրանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Տիգրանյան|հղումներ]])||17 |- |[[Գորկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գորկի|հղումներ]])||17 |- |[[Կամենկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կամենկա|հղումներ]])||17 |- |[[Կուրիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուրիա|հղումներ]])||17 |- |[[Հիմք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հիմք|հղումներ]])||17 |- |[[Մադոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մադոյան|հղումներ]])||17 |- |[[Պապիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պապիկյան|հղումներ]])||17 |- |[[Պարսկական արշավանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարսկական արշավանք|հղումներ]])||17 |- |[[Վնուկովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վնուկովո|հղումներ]])||17 |- |[[Տրոստյանեցի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տրոստյանեցի շրջան|հղումներ]])||17 |- |[[Փյունիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փյունիկ|հղումներ]])||17 |- |[[Փուլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փուլ|հղումներ]])||17 |- |[[Քաշաթաղ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քաշաթաղ|հղումներ]])||17 |- |[[Ֆուկուոկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆուկուոկա|հղումներ]])||17 |- |[[Ահարոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ահարոնյան|հղումներ]])||16 |- |[[Աղեղ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղեղ|հղումներ]])||16 |- |[[Այգեստան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այգեստան|հղումներ]])||16 |- |[[Անտոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անտոնյան|հղումներ]])||16 |- |[[Բայկալ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բայկալ|հղումներ]])||16 |- |[[Գնդակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գնդակ|հղումներ]])||16 |- |[[Դավիթ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||16 |- |[[Դիաբետ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիաբետ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||16 |- |[[Զորավար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զորավար|հղումներ]])||16 |- |[[Ինտեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինտեր|հղումներ]])||16 |- |[[Լիման]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիման|հղումներ]])||16 |- |[[Հայ Եկեղեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայ Եկեղեցի|հղումներ]])||16 |- |[[Մանասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանասյան|հղումներ]])||16 |- |[[Մովսեսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մովսեսյան|հղումներ]])||16 |- |[[Սեյմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեյմ|հղումներ]])||16 |- |[[Վինիպեգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վինիպեգ|հղումներ]])||16 |- |[[Տիգրան Մեծի հուշարձան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրան Մեծի հուշարձան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||16 |- |[[Քեշիշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քեշիշյան|հղումներ]])||16 |- |[[ԱՀԿ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ԱՀԿ|հղումներ]])||15 |- |[[Առաջաձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առաջաձոր|հղումներ]])||15 |- |[[Առուստամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առուստամյան|հղումներ]])||15 |- |[[Արամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արամյան|հղումներ]])||15 |- |[[Աքվիտանիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աքվիտանիա|հղումներ]])||15 |- |[[Բուդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բուդա|հղումներ]])||15 |- |[[Բռնապետ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բռնապետ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||15 |- |[[Գավառ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գավառ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||15 |- |[[Գրիգոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր|հղումներ]])||15 |- |[[Զանզիբար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զանզիբար|հղումներ]])||15 |- |[[Թև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թև|հղումներ]])||15 |- |[[Իսրայելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսրայելյան|հղումներ]])||15 |- |[[Մարկոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարկոսյան|հղումներ]])||15 |- |[[Մելիքսեթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մելիքսեթյան|հղումներ]])||15 |- |[[Որոշում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Որոշում|հղումներ]])||15 |- |[[Ռեալիզմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեալիզմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||15 |- |[[Ռուս-վրացական պատերազմներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռուս-վրացական պատերազմներ|հղումներ]])||15 |- |[[Ստեփանոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստեփանոս|հղումներ]])||15 |- |[[Վոլին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վոլին|հղումներ]])||15 |- |[[Տիգրան Բարսեղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրան Բարսեղյան|հղումներ]])||15 |- |[[Աբելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբելյան|հղումներ]])||14 |- |[[Ազարյան (ազգանուն)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազարյան (ազգանուն)|հղումներ]])||14 |- |[[ԲԿՄԱ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ԲԿՄԱ|հղումներ]])||14 |- |[[Բանանց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բանանց|հղումներ]])||14 |- |[[Գալֆայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալֆայան|հղումներ]])||14 |- |[[Գավազան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գավազան|հղումներ]])||14 |- |[[Դիսպերսիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիսպերսիա|հղումներ]])||14 |- |[[Զոհրաբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զոհրաբյան|հղումներ]])||14 |- |[[Կապելլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կապելլա|հղումներ]])||14 |- |[[Կապիտոլիում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կապիտոլիում|հղումներ]])||14 |- |[[Կառուցվածք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառուցվածք|հղումներ]])||14 |- |[[Կատուն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կատուն|հղումներ]])||14 |- |[[Կարապետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարապետ|հղումներ]])||14 |- |[[Հախվերդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հախվերդյան|հղումներ]])||14 |- |[[Հինդու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հինդու|հղումներ]])||14 |- |[[Հունանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հունանյան|հղումներ]])||14 |- |[[Մարության]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարության|հղումներ]])||14 |- |[[Մեկենաս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեկենաս|հղումներ]])||14 |- |[[Միկոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միկոյան|հղումներ]])||14 |- |[[Ներսեսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ներսեսյան|հղումներ]])||14 |- |[[Շահապոնք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շահապոնք|հղումներ]])||14 |- |[[Շենգավիթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շենգավիթ|հղումներ]])||14 |- |[[Ուրիշ աշխարհ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուրիշ աշխարհ|հղումներ]])||14 |- |[[Ռացիոնալիզմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռացիոնալիզմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||14 |- |[[Սամվելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվելյան|հղումներ]])||14 |- |[[Սեփականազրկում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեփականազրկում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||14 |- |[[Սոթք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոթք|հղումներ]])||14 |- |[[Սոմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոմա|հղումներ]])||14 |- |[[Վահան Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահան Հովհաննիսյան|հղումներ]])||14 |- |[[Վարդապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդապետյան|հղումներ]])||14 |- |[[Վիլլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիլլա|հղումներ]])||14 |- |[[Քարամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քարամյան|հղումներ]])||14 |- |[[Ֆանտազիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆանտազիա|հղումներ]])||14 |- |[[Աթաբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աթաբեկյան|հղումներ]])||13 |- |[[Ամատունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամատունի|հղումներ]])||13 |- |[[Այգեձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այգեձոր|հղումներ]])||13 |- |[[Արարատյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արարատյան|հղումներ]])||13 |- |[[Բալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բալյան|հղումներ]])||13 |- |[[Բոյաջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոյաջյան|հղումներ]])||13 |- |[[Բռնապետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բռնապետ|հղումներ]])||13 |- |[[Դեկան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեկան|հղումներ]])||13 |- |[[Դուբնա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դուբնա|հղումներ]])||13 |- |[[Զեյվա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զեյվա|հղումներ]])||13 |- |[[Զրո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զրո|հղումներ]])||13 |- |[[Թոնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոնի|հղումներ]])||13 |- |[[Իշխանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իշխանյան|հղումներ]])||13 |- |[[Լեմյու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լեմյու|հղումներ]])||13 |- |[[Մանվելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանվելյան|հղումներ]])||13 |- |[[Շաքարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շաքարյան|հղումներ]])||13 |- |[[Պապոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պապոյան|հղումներ]])||13 |- |[[Պատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պատ|հղումներ]])||13 |- |[[Պարոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարոնյան|հղումներ]])||13 |- |[[Պինդ ընկույզ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պինդ ընկույզ|հղումներ]])||13 |- |[[Պոլիմորֆիզմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոլիմորֆիզմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||13 |- |[[Պրավդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրավդա|հղումներ]])||13 |- |[[Ջին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջին|հղումներ]])||13 |- |[[Սաղաթելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սաղաթելյան|հղումներ]])||13 |- |[[Սանտա Բարբարա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սանտա Բարբարա|հղումներ]])||13 |- |[[Սեգովիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեգովիա|հղումներ]])||13 |- |[[Սեղան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեղան|հղումներ]])||13 |- |[[Սորբիտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սորբիտ|հղումներ]])||13 |- |[[Տրանսկրիպցիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տրանսկրիպցիա|հղումներ]])||13 |- |[[Աբդուլ Համիդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբդուլ Համիդ|հղումներ]])||12 |- |[[Արսեն Բագրատունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արսեն Բագրատունի|հղումներ]])||12 |- |[[Բարխուդարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բարխուդարյան|հղումներ]])||12 |- |[[Բրաբանտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրաբանտ|հղումներ]])||12 |- |[[Ենգիբարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ենգիբարյան|հղումներ]])||12 |- |[[Էդուարդ Աղաջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էդուարդ Աղաջանյան|հղումներ]])||12 |- |[[Թեղուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թեղուտ|հղումներ]])||12 |- |[[Թոփչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոփչյան|հղումներ]])||12 |- |[[Իլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իլ|հղումներ]])||12 |- |[[Լինքոլն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լինքոլն|հղումներ]])||12 |- |[[Լևոն Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Մկրտչյան|հղումներ]])||12 |- |[[Խրամ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խրամ|հղումներ]])||12 |- |[[Ծատուրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծատուրյան|հղումներ]])||12 |- |[[Կարախանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարախանյան|հղումներ]])||12 |- |[[Համբարձում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Համբարձում|հղումներ]])||12 |- |[[Հիդրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հիդրա|հղումներ]])||12 |- |[[Մեդալիոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեդալիոն|հղումներ]])||12 |- |[[Մեսրոպյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեսրոպյան|հղումներ]])||12 |- |[[Միրաքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրաքյան|հղումներ]])||12 |- |[[Մկրտումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մկրտումյան|հղումներ]])||12 |- |[[Նանտյուա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նանտյուա|հղումներ]])||12 |- |[[Պարտիզանսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարտիզանսկի շրջան|հղումներ]])||12 |- |[[Պիոներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պիոներ|հղումներ]])||12 |- |[[Սասկաչևան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սասկաչևան|հղումներ]])||12 |- |[[Սարգիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգիսյան|հղումներ]])||12 |- |[[Սարուխանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարուխանյան|հղումներ]])||12 |- |[[Սմբատյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սմբատյան|հղումներ]])||12 |- |[[Սոդք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոդք|հղումներ]])||12 |- |[[Վլադիմիր Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վլադիմիր Հակոբյան|հղումներ]])||12 |- |[[Օրիոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օրիոն|հղումներ]])||12 |- |[[Ֆես]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆես|հղումներ]])||12 |- |[[Աթոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աթոյան|հղումներ]])||11 |- |[[Ակոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակոս|հղումներ]])||11 |- |[[Ակունք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակունք|հղումներ]])||11 |- |[[Ամիրխանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամիրխանյան|հղումներ]])||11 |- |[[Անդրանիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անդրանիկ|հղումներ]])||11 |- |[[Ապրեսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ապրեսյան|հղումներ]])||11 |- |[[Առաքելոց վանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առաքելոց վանք|հղումներ]])||11 |- |[[Ասիստենտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ասիստենտ|հղումներ]])||11 |- |[[Ասպիրացիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ասպիրացիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||11 |- |[[Ավրորա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավրորա|հղումներ]])||11 |- |[[Արամայիս Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արամայիս Սարգսյան|հղումներ]])||11 |- |[[Բոլցանո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոլցանո|հղումներ]])||11 |- |[[Բունիաթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բունիաթյան|հղումներ]])||11 |- |[[Գայանյան օրիորդաց դպրոց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գայանյան օրիորդաց դպրոց|հղումներ]])||11 |- |[[Դերբի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դերբի|հղումներ]])||11 |- |[[Երեմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երեմյան|հղումներ]])||11 |- |[[Զենոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զենոն|հղումներ]])||11 |- |[[Զորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զորյան|հղումներ]])||11 |- |[[Թեքեյան մշակութային միություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թեքեյան մշակութային միություն|հղումներ]])||11 |- |[[Ժուկովսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժուկովսկի շրջան|հղումներ]])||11 |- |[[Լազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լազարյան|հղումներ]])||11 |- |[[Լեգատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լեգատ|հղումներ]])||11 |- |[[Ծղուկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծղուկ|հղումներ]])||11 |- |[[Կալինինսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կալինինսկի շրջան|հղումներ]])||11 |- |[[Կայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կայան|հղումներ]])||11 |- |[[Հակոբ Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հակոբ Հակոբյան|հղումներ]])||11 |- |[[Հակոբ Ջուղայեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հակոբ Ջուղայեցի|հղումներ]])||11 |- |[[Հենրի IV]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հենրի IV|հղումներ]])||11 |- |[[Ղազանչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղազանչյան|հղումներ]])||11 |- |[[Մաղաքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մաղաքյան|հղումներ]])||11 |- |[[Մայիլյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մայիլյան|հղումներ]])||11 |- |[[Մավրեր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մավրեր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||11 |- |[[Նավասարդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նավասարդյան|հղումներ]])||11 |- |[[Նիկոլաև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիկոլաև|հղումներ]])||11 |- |[[Նիկոպոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիկոպոլ|հղումներ]])||11 |- |[[Պարանա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարանա|հղումներ]])||11 |- |[[Պերպերյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պերպերյան|հղումներ]])||11 |- |[[Ջիլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջիլ|հղումներ]])||11 |- |[[Ռոտոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոտոր|հղումներ]])||11 |- |[[Սայադյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սայադյան|հղումներ]])||11 |- |[[Վետերան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վետերան|հղումներ]])||11 |- |[[Վլադիմիր Սոլովյով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վլադիմիր Սոլովյով|հղումներ]])||11 |- |[[Տոնոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տոնոյան|հղումներ]])||11 |- |[[Տրանսլյացիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տրանսլյացիա|հղումներ]])||11 |- |[[Փիրուզ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փիրուզ|հղումներ]])||11 |- |[[Քալանթարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քալանթարյան|հղումներ]])||11 |- |[[Քասախ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քասախ|հղումներ]])||11 |- |[[Օլգա Խոխլովա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օլգա Խոխլովա|հղումներ]])||11 |- |[[Ֆրունզե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆրունզե|հղումներ]])||11 |- |[[Bon Jovi]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Bon Jovi|հղումներ]])||10 |- |[[Ալեքսանդր Գոլովին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Գոլովին|հղումներ]])||10 |- |[[Ակտիվություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակտիվություն|հղումներ]])||10 |- |[[Աղաբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղաբեկյան|հղումներ]])||10 |- |[[Անդրանիկ Մանուկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անդրանիկ Մանուկյան|հղումներ]])||10 |- |[[Անոմալիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անոմալիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||10 |- |[[Աշոտ Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Հովհաննիսյան|հղումներ]])||10 |- |[[Ապրանք (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ապրանք (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||10 |- |[[Ասրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ասրյան|հղումներ]])||10 |- |[[Բաբաջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաբաջանյան|հղումներ]])||10 |- |[[Բոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոլ|հղումներ]])||10 |- |[[Բոռ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոռ|հղումներ]])||10 |- |[[Գանձա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գանձա|հղումներ]])||10 |- |[[Երզնկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երզնկյան|հղումներ]])||10 |- |[[Լենինսկոե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լենինսկոե|հղումներ]])||10 |- |[[Լուար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լուար|հղումներ]])||10 |- |[[Խառատյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խառատյան|հղումներ]])||10 |- |[[Խոռոչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խոռոչ|հղումներ]])||10 |- |[[Կիրանց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կիրանց|հղումներ]])||10 |- |[[Հ. Թումանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հ. Թումանյան|հղումներ]])||10 |- |[[Հայոց Ձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայոց Ձոր|հղումներ]])||10 |- |[[Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հարությունյան|հղումներ]])||10 |- |[[Հովանոց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովանոց|հղումներ]])||10 |- |[[Ղահրամանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղահրամանյան|հղումներ]])||10 |- |[[Ղևոնդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղևոնդյան|հղումներ]])||10 |- |[[Մագիստրատուրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մագիստրատուրա|հղումներ]])||10 |- |[[Մակեդոնացիներ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մակեդոնացիներ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||10 |- |[[Մանուչարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանուչարյան|հղումներ]])||10 |- |[[Մատյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մատյան|հղումներ]])||10 |- |[[Մարքս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարքս|հղումներ]])||10 |- |[[Մուշեղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուշեղյան|հղումներ]])||10 |- |[[Նեմրութ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նեմրութ|հղումներ]])||10 |- |[[Նիկողոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիկողոսյան|հղումներ]])||10 |- |[[Պրիմորսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրիմորսկի շրջան|հղումներ]])||10 |- |[[Ջրհոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջրհոր|հղումներ]])||10 |- |[[Սարոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարոյան|հղումներ]])||10 |- |[[Սուբստրատ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուբստրատ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||10 |- |[[Տաքսի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տաքսի|հղումներ]])||10 |- |[[Փարիզի կոմունա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փարիզի կոմունա|հղումներ]])||10 |- |[[Ֆագոտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆագոտ|հղումներ]])||10 |- |[[Աբաջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբաջյան|հղումներ]])||9 |- |[[Ալբա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալբա|հղումներ]])||9 |- |[[Ալոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալոյան|հղումներ]])||9 |- |[[Աղասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղասյան|հղումներ]])||9 |- |[[Ավետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավետյան|հղումներ]])||9 |- |[[Ատակամա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ատակամա|հղումներ]])||9 |- |[[Աֆրիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աֆրիկյան|հղումներ]])||9 |- |[[Բարսում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բարսում|հղումներ]])||9 |- |[[Գալոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալոյան|հղումներ]])||9 |- |[[Գանձ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գանձ|հղումներ]])||9 |- |[[Գերան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գերան|հղումներ]])||9 |- |[[Դոլուխանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոլուխանյան|հղումներ]])||9 |- |[[Զելանդիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զելանդիա|հղումներ]])||9 |- |[[Զուգորդություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զուգորդություն|հղումներ]])||9 |- |[[Զուրաբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զուրաբյան|հղումներ]])||9 |- |[[Թամրազյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թամրազյան|հղումներ]])||9 |- |[[Ինտերվալ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինտերվալ|հղումներ]])||9 |- |[[Իո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իո|հղումներ]])||9 |- |[[Լևոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոնյան|հղումներ]])||9 |- |[[Կալինին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կալինին|հղումներ]])||9 |- |[[Կոլպինո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոլպինո|հղումներ]])||9 |- |[[Կոնցենտրացիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնցենտրացիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||9 |- |[[Հաղարծին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հաղարծին|հղումներ]])||9 |- |[[Համբարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Համբարյան|հղումներ]])||9 |- |[[Հանգույց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հանգույց|հղումներ]])||9 |- |[[Հերհեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հերհեր|հղումներ]])||9 |- |[[Հեքիմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հեքիմյան|հղումներ]])||9 |- |[[Հրաչյա Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հրաչյա Հովհաննիսյան|հղումներ]])||9 |- |[[Ղարիբջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղարիբջանյան|հղումներ]])||9 |- |[[Մեդալիոն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեդալիոն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||9 |- |[[Յուկոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յուկոն|հղումներ]])||9 |- |[[Յունկեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յունկեր|հղումներ]])||9 |- |[[Նորշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նորշեն|հղումներ]])||9 |- |[[Շուլավեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շուլավեր|հղումներ]])||9 |- |[[Ուխտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուխտա|հղումներ]])||9 |- |[[Չարիշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չարիշ|հղումներ]])||9 |- |[[Չոբանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չոբանյան|հղումներ]])||9 |- |[[Պալի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պալի|հղումներ]])||9 |- |[[Ջրաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջրաշեն|հղումներ]])||9 |- |[[Ռազմիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռազմիկ|հղումներ]])||9 |- |[[Սան Լուիս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սան Լուիս|հղումներ]])||9 |- |[[Սան Պեդրո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սան Պեդրո|հղումներ]])||9 |- |[[Սարգիս Հովսեփյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգիս Հովսեփյան|հղումներ]])||9 |- |[[Սուս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուս|հղումներ]])||9 |- |[[Վո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վո|հղումներ]])||9 |- |[[Տիպ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիպ|հղումներ]])||9 |- |[[Փեբե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փեբե|հղումներ]])||9 |- |[[Քամալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քամալյան|հղումներ]])||9 |- |[[Քաջ Նազար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քաջ Նազար|հղումներ]])||9 |- |[[A]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/A|հղումներ]])||8 |- |[[B]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/B|հղումներ]])||8 |- |[[FOX]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/FOX|հղումներ]])||8 |- |[[V]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/V|հղումներ]])||8 |- |[[Անսահմանություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անսահմանություն|հղումներ]])||8 |- |[[Առագաստ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առագաստ|հղումներ]])||8 |- |[[Առու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առու|հղումներ]])||8 |- |[[Արայիկ Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արայիկ Հարությունյան|հղումներ]])||8 |- |[[Արմաշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմաշ|հղումներ]])||8 |- |[[Արմենիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմենիա|հղումներ]])||8 |- |[[Արսենյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արսենյան|հղումներ]])||8 |- |[[Բակունց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բակունց|հղումներ]])||8 |- |[[Բերեզնիկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերեզնիկի|հղումներ]])||8 |- |[[Գարագաշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գարագաշյան|հղումներ]])||8 |- |[[Գեղամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղամյան|հղումներ]])||8 |- |[[Գույումճյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գույումճյան|հղումներ]])||8 |- |[[Գրիգոր Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր Հակոբյան|հղումներ]])||8 |- |[[Էլբակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էլբակյան|հղումներ]])||8 |- |[[Թանահատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թանահատ|հղումներ]])||8 |- |[[Ժասմին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժասմին|հղումներ]])||8 |- |[[Ինվերսիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինվերսիա|հղումներ]])||8 |- |[[Իվանգորոդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իվանգորոդ|հղումներ]])||8 |- |[[Լիճք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիճք|հղումներ]])||8 |- |[[Լիմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիմ|հղումներ]])||8 |- |[[Խալաթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խալաթյան|հղումներ]])||8 |- |[[Խանոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խանոյան|հղումներ]])||8 |- |[[Խանջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խանջյան|հղումներ]])||8 |- |[[Խառնարան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խառնարան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||8 |- |[[Խուրշուդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խուրշուդյան|հղումներ]])||8 |- |[[Կալինինո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կալինինո|հղումներ]])||8 |- |[[Կոնսիստորիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնսիստորիա|հղումներ]])||8 |- |[[Կռունկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կռունկ|հղումներ]])||8 |- |[[Հայկ Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկ Հարությունյան|հղումներ]])||8 |- |[[Հարություն Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հարություն Մկրտչյան|հղումներ]])||8 |- |[[Ձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ձոր|հղումներ]])||8 |- |[[Ճախարակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ճախարակ|հղումներ]])||8 |- |[[Ճահուկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ճահուկ|հղումներ]])||8 |- |[[Մատինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մատինյան|հղումներ]])||8 |- |[[Նազարեթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նազարեթյան|հղումներ]])||8 |- |[[Նավակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նավակ|հղումներ]])||8 |- |[[Նորաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նորաշեն|հղումներ]])||8 |- |[[Շաղատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շաղատ|հղումներ]])||8 |- |[[Չիր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չիր|հղումներ]])||8 |- |[[Պատկանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պատկանյան|հղումներ]])||8 |- |[[Պատվի համար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պատվի համար|հղումներ]])||8 |- |[[Պետրովսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պետրովսկի շրջան|հղումներ]])||8 |- |[[Պինոկիո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պինոկիո|հղումներ]])||8 |- |[[Ռոնդո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոնդո|հղումներ]])||8 |- |[[Ռոստոմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոստոմյան|հղումներ]])||8 |- |[[Սալեմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սալեմ|հղումներ]])||8 |- |[[Սահման]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սահման|հղումներ]])||8 |- |[[Սառցե դարաշրջան (մուլտֆիլմ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սառցե դարաշրջան (մուլտֆիլմ)|հղումներ]])||8 |- |[[Սերգեյ Ավագյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերգեյ Ավագյան|հղումներ]])||8 |- |[[Սմբատ Բագրատունի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սմբատ Բագրատունի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||8 |- |[[Սուլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուլա|հղումներ]])||8 |- |[[Սուրբ Խաչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Խաչ|հղումներ]])||8 |- |[[Վալի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վալի|հղումներ]])||8 |- |[[Վարդազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդազարյան|հղումներ]])||8 |- |[[Վիզ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիզ|հղումներ]])||8 |- |[[Վլադիմիր Նաումով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վլադիմիր Նաումով|հղումներ]])||8 |- |[[R]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/R|հղումներ]])||7 |- |[[The Animals]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/The Animals|հղումներ]])||7 |- |[[Աժդահակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աժդահակ|հղումներ]])||7 |- |[[Ակնաղբյուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակնաղբյուր|հղումներ]])||7 |- |[[Այգեշատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այգեշատ|հղումներ]])||7 |- |[[Արմեն Մարտիրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Մարտիրոսյան|հղումներ]])||7 |- |[[Արևշատ Ավագյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արևշատ Ավագյան|հղումներ]])||7 |- |[[Բաբախանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաբախանյան|հղումներ]])||7 |- |[[Բերյոզովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերյոզովկա|հղումներ]])||7 |- |[[Բիստրիցա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բիստրիցա|հղումներ]])||7 |- |[[ԳԴՀ (հապավում) (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ԳԴՀ (հապավում) (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||7 |- |[[Գարեգին Հովսեփյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գարեգին Հովսեփյան|հղումներ]])||7 |- |[[Դասակարգում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դասակարգում|հղումներ]])||7 |- |[[Դունայ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դունայ|հղումներ]])||7 |- |[[Եղոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եղոյան|հղումներ]])||7 |- |[[Ենոքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ենոքյան|հղումներ]])||7 |- |[[Երամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երամյան|հղումներ]])||7 |- |[[Երկանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երկանյան|հղումներ]])||7 |- |[[Էննի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էննի|հղումներ]])||7 |- |[[Թարխանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թարխանյան|հղումներ]])||7 |- |[[Թոսունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոսունյան|հղումներ]])||7 |- |[[Թորգոմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թորգոմյան|հղումներ]])||7 |- |[[Իմ սիրտը լեռներում է]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իմ սիրտը լեռներում է|հղումներ]])||7 |- |[[Լաբրադոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լաբրադոր|հղումներ]])||7 |- |[[Լենա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լենա|հղումներ]])||7 |- |[[Լյուի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լյուի|հղումներ]])||7 |- |[[Խաչիկ Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաչիկ Հարությունյան|հղումներ]])||7 |- |[[Խնձորուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խնձորուտ|հղումներ]])||7 |- |[[Կալիստո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կալիստո|հղումներ]])||7 |- |[[Կար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կար|հղումներ]])||7 |- |[[Կեչուա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կեչուա|հղումներ]])||7 |- |[[Կիչի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կիչի|հղումներ]])||7 |- |[[Կոմպիլյացիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմպիլյացիա|հղումներ]])||7 |- |[[Կոմպոզիցիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմպոզիցիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||7 |- |[[Կուսակցականություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուսակցականություն|հղումներ]])||7 |- |[[Հաբանդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հաբանդ|հղումներ]])||7 |- |[[Հայկ Մարտիրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկ Մարտիրոսյան|հղումներ]])||7 |- |[[Ղանդիլյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղանդիլյան|հղումներ]])||7 |- |[[Մակեևկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մակեևկա|հղումներ]])||7 |- |[[Մարիամ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարիամ|հղումներ]])||7 |- |[[Մեծշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեծշեն|հղումներ]])||7 |- |[[Միքայել Մանուկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միքայել Մանուկյան|հղումներ]])||7 |- |[[Մուշեղ Մամիկոնյան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուշեղ Մամիկոնյան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||7 |- |[[Նամականիշ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նամականիշ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||7 |- |[[Պիժմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պիժմա|հղումներ]])||7 |- |[[Պուկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պուկա|հղումներ]])||7 |- |[[Ռեցիդիվ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեցիդիվ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||7 |- |[[Սան Մարտին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սան Մարտին|հղումներ]])||7 |- |[[Սիլլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիլլա|հղումներ]])||7 |- |[[Սոկոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոկոլ|հղումներ]])||7 |- |[[Սուրեն Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրեն Սարգսյան|հղումներ]])||7 |- |[[Սրապյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սրապյան|հղումներ]])||7 |- |[[Վահե Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահե Հակոբյան|հղումներ]])||7 |- |[[Վարդումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդումյան|հղումներ]])||7 |- |[[Վոլխով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վոլխով|հղումներ]])||7 |- |[[Վոլտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վոլտա|հղումներ]])||7 |- |[[Տամբովսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տամբովսկի շրջան|հղումներ]])||7 |- |[[Տեր-Ղազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տեր-Ղազարյան|հղումներ]])||7 |- |[[Տեր-Մինասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տեր-Մինասյան|հղումներ]])||7 |- |[[Տեր-Պետրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տեր-Պետրոսյան|հղումներ]])||7 |- |[[Ցենտրիֆուգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ցենտրիֆուգ|հղումներ]])||7 |- |[[Ցենտրիֆուգ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ցենտրիֆուգ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||7 |- |[[Քալանթար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քալանթար|հղումներ]])||7 |- |[[Քելբաջարի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քելբաջարի շրջան|հղումներ]])||7 |- |[[Օրանժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օրանժ|հղումներ]])||7 |- |[[D]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/D|հղումներ]])||6 |- |[[Fun]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Fun|հղումներ]])||6 |- |[[N]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/N|հղումներ]])||6 |- |[[Orange]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Orange|հղումներ]])||6 |- |[[Shine]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Shine|հղումներ]])||6 |- |[[Π]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Π|հղումներ]])||6 |- |[[Աբեղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբեղյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ադոնց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ադոնց|հղումներ]])||6 |- |[[Ազգանունների հայկականացում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազգանունների հայկականացում|հղումներ]])||6 |- |[[Ազոխ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազոխ|հղումներ]])||6 |- |[[Ալեյ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեյ|հղումներ]])||6 |- |[[Ալեքսանդր Զայցև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Զայցև|հղումներ]])||6 |- |[[Ախտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ախտա|հղումներ]])||6 |- |[[Աղավնո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղավնո|հղումներ]])||6 |- |[[Ամեն ինչի տեսություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամեն ինչի տեսություն|հղումներ]])||6 |- |[[Ամիրջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամիրջանյան|հղումներ]])||6 |- |[[Այնթափ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այնթափ|հղումներ]])||6 |- |[[Այրի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այրի|հղումներ]])||6 |- |[[Անալոգիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անալոգիա|հղումներ]])||6 |- |[[Անդրանիկ Անդրեասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անդրանիկ Անդրեասյան|հղումներ]])||6 |- |[[Անդրաշ Ադորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անդրաշ Ադորյան|հղումներ]])||6 |- |[[Աշոտ Խաչատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Խաչատրյան|հղումներ]])||6 |- |[[Աշոտ Մարտիրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Մարտիրոսյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ավագյանց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավագյանց|հղումներ]])||6 |- |[[Արգումենտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արգումենտ|հղումներ]])||6 |- |[[Արթուրը և Ուրդալակի վրեժը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արթուրը և Ուրդալակի վրեժը|հղումներ]])||6 |- |[[Արլինգտոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արլինգտոն|հղումներ]])||6 |- |[[Արսեն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արսեն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Արփի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արփի|հղումներ]])||6 |- |[[Բայրամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բայրամյան|հղումներ]])||6 |- |[[Բեյլերյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բեյլերյան|հղումներ]])||6 |- |[[Բերդաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերդաշեն|հղումներ]])||6 |- |[[Բրան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրան|հղումներ]])||6 |- |[[Բրոդվեյ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրոդվեյ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Գագիկ Խաչատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գագիկ Խաչատրյան|հղումներ]])||6 |- |[[Գալուստյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալուստյան|հղումներ]])||6 |- |[[Գլինկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գլինկա|հղումներ]])||6 |- |[[Գրիգոր Վ. Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր Վ. Գրիգորյան|հղումներ]])||6 |- |[[Գևորգ Պետրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գևորգ Պետրոսյան|հղումներ]])||6 |- |[[Դարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դարյան|հղումներ]])||6 |- |[[Դովլաթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դովլաթյան|հղումներ]])||6 |- |[[Դուրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դուրյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ելովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ելովկա|հղումներ]])||6 |- |[[Երանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երանյան|հղումներ]])||6 |- |[[Զարյա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զարյա|հղումներ]])||6 |- |[[Թամազյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թամազյան|հղումներ]])||6 |- |[[Թևոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թևոսյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ժամանակակից արվեստի թանգարան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժամանակակից արվեստի թանգարան|հղումներ]])||6 |- |[[Ժամկոչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժամկոչյան|հղումներ]])||6 |- |[[Լադոգա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լադոգա|հղումներ]])||6 |- |[[Լալայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լալայան|հղումներ]])||6 |- |[[Լոգո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոգո|հղումներ]])||6 |- |[[Լունա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լունա|հղումներ]])||6 |- |[[Լուսարձակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լուսարձակ|հղումներ]])||6 |- |[[Լևոն Քոչարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Քոչարյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ծովք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծովք|հղումներ]])||6 |- |[[Կառլ I (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ I (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Կարակոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարակոլ|հղումներ]])||6 |- |[[Կյուրոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կյուրոս|հղումներ]])||6 |- |[[Կոմիներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմիներ|հղումներ]])||6 |- |[[Կոմունիստ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմունիստ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Կոմսություն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմսություն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Կուլոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուլոն|հղումներ]])||6 |- |[[Կուտակիչ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուտակիչ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Հակոբջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հակոբջանյան|հղումներ]])||6 |- |[[Հայաստանի կոմունիստական կուսակցություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայաստանի կոմունիստական կուսակցություն|հղումներ]])||6 |- |[[Հայրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայրյան|հղումներ]])||6 |- |[[Հին աստվածներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հին աստվածներ|հղումներ]])||6 |- |[[Հնչյունաշար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հնչյունաշար|հղումներ]])||6 |- |[[Հովհաննես Դավթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Դավթյան|հղումներ]])||6 |- |[[Հովհաննես Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Հարությունյան|հղումներ]])||6 |- |[[Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննիսյան|հղումներ]])||6 |- |[[Հովվի եկեղեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովվի եկեղեցի|հղումներ]])||6 |- |[[Ձորակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ձորակ|հղումներ]])||6 |- |[[Մազուրկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մազուրկա|հղումներ]])||6 |- |[[Մակետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մակետ|հղումներ]])||6 |- |[[Մարտիրոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտիրոս|հղումներ]])||6 |- |[[Շրջափակում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շրջափակում|հղումներ]])||6 |- |[[Ուտոպիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուտոպիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Պոժյոգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոժյոգ|հղումներ]])||6 |- |[[Պրոլետար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրոլետար|հղումներ]])||6 |- |[[Ջանիբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջանիբեկյան|հղումներ]])||6 |- |[[Սահակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սահակ|հղումներ]])||6 |- |[[Սամվել Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Հարությունյան|հղումներ]])||6 |- |[[Սամվել Պետրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Պետրոսյան|հղումներ]])||6 |- |[[Սանոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սանոյան|հղումներ]])||6 |- |[[Սեյմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեյմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Սեպ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեպ|հղումներ]])||6 |- |[[Սիմեոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիմեոն|հղումներ]])||6 |- |[[Սիսակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիսակյան|հղումներ]])||6 |- |[[Սիրունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիրունյան|հղումներ]])||6 |- |[[Սոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոլ|հղումներ]])||6 |- |[[Սուրբ Նիկողայոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Նիկողայոս|հղումներ]])||6 |- |[[Ստերեո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստերեո|հղումներ]])||6 |- |[[Ստեփան Կուրտիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստեփան Կուրտիկյան|հղումներ]])||6 |- |[[Վարդան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդան|հղումներ]])||6 |- |[[Վիշերա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիշերա|հղումներ]])||6 |- |[[Վուկտիլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վուկտիլ|հղումներ]])||6 |- |[[Տանձատափ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տանձատափ|հղումներ]])||6 |- |[[Տառամայր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տառամայր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Տափօղակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տափօղակ|հղումներ]])||6 |- |[[Տեր-Սահակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տեր-Սահակյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ցասում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ցասում|հղումներ]])||6 |- |[[Ցղնա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ցղնա|հղումներ]])||6 |- |[[Փիլոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փիլոյան|հղումներ]])||6 |- |[[Օպերայի ուրվականը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օպերայի ուրվականը|հղումներ]])||6 |- |[[Ֆերդինանդ I]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆերդինանդ I|հղումներ]])||6 |- |[[Ֆուտբոլ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆուտբոլ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Ֆրիդրիխ I]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆրիդրիխ I|հղումներ]])||6 |- |[[Fortune]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Fortune|հղումներ]])||5 |- |[[Աբալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբալյան|հղումներ]])||5 |- |[[Աբդալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբդալյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ազոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազոյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ալեքսանդր Վասիլև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Վասիլև|հղումներ]])||5 |- |[[Ալեքսանդր Ֆադեև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Ֆադեև|հղումներ]])||5 |- |[[Ալի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալի|հղումներ]])||5 |- |[[Ակնա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակնա|հղումներ]])||5 |- |[[Աղբակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղբակ|հղումներ]])||5 |- |[[Աղի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղի|հղումներ]])||5 |- |[[Այսեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այսեն|հղումներ]])||5 |- |[[Անոմալիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անոմալիա|հղումներ]])||5 |- |[[Աշոտ Արծրունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Արծրունի|հղումներ]])||5 |- |[[Ապարատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ապարատ|հղումներ]])||5 |- |[[Արթուր Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արթուր Մկրտչյան|հղումներ]])||5 |- |[[Արթուր Պետրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արթուր Պետրոսյան|հղումներ]])||5 |- |[[Արմեն Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Մկրտչյան|հղումներ]])||5 |- |[[Բախ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բախ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Բախշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բախշյան|հղումներ]])||5 |- |[[Բախչինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բախչինյան|հղումներ]])||5 |- |[[Բանգոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բանգոր|հղումներ]])||5 |- |[[Բանտու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բանտու|հղումներ]])||5 |- |[[Բաշինջաղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաշինջաղյան|հղումներ]])||5 |- |[[Բաս (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաս (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Բելայա Ցերկով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բելայա Ցերկով|հղումներ]])||5 |- |[[Բեշիկթաշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բեշիկթաշ|հղումներ]])||5 |- |[[Բոնիտու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոնիտու|հղումներ]])||5 |- |[[Բրեյգել]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրեյգել|հղումներ]])||5 |- |[[Բրոդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրոդ|հղումներ]])||5 |- |[[Գաբրիել Տեր-Միքելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գաբրիել Տեր-Միքելյան|հղումներ]])||5 |- |[[Գասապյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գասապյան|հղումներ]])||5 |- |[[Գարդմանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գարդմանք|հղումներ]])||5 |- |[[Գեղաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղաշեն|հղումներ]])||5 |- |[[Գոհար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գոհար|հղումներ]])||5 |- |[[Գորոդեց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գորոդեց|հղումներ]])||5 |- |[[Գուրգեն Գաբրիելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուրգեն Գաբրիելյան|հղումներ]])||5 |- |[[Գևորգ Կարապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գևորգ Կարապետյան|հղումներ]])||5 |- |[[Դաբաղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաբաղյան|հղումներ]])||5 |- |[[Դավիթ Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Հակոբյան|հղումներ]])||5 |- |[[Դավիթ Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Հովհաննիսյան|հղումներ]])||5 |- |[[Դատարան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դատարան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Դիլանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիլանյան|հղումներ]])||5 |- |[[Դիվան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիվան|հղումներ]])||5 |- |[[Դիքլորէթան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիքլորէթան|հղումներ]])||5 |- |[[Դրախմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դրախմա|հղումներ]])||5 |- |[[Դրախմա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դրախմա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Եդիգարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եդիգարյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ելենովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ելենովկա|հղումներ]])||5 |- |[[Ելնյա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ելնյա|հղումներ]])||5 |- |[[Եղիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եղիկյան|հղումներ]])||5 |- |[[Եղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եղյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ենգոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ենգոյան|հղումներ]])||5 |- |[[Եփրեմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եփրեմյան|հղումներ]])||5 |- |[[Էլոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էլոյան|հղումներ]])||5 |- |[[Թազաքենդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թազաքենդ|հղումներ]])||5 |- |[[Թալալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թալալյան|հղումներ]])||5 |- |[[Թախտաջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թախտաջյան|հղումներ]])||5 |- |[[Թահմիզյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թահմիզյան|հղումներ]])||5 |- |[[Թավադյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թավադյան|հղումներ]])||5 |- |[[Թերլեմեզյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թերլեմեզյան|հղումներ]])||5 |- |[[Թոնդրակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոնդրակ|հղումներ]])||5 |- |[[Թոփալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոփալյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ինյա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինյա|հղումներ]])||5 |- |[[Իսկանդարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսկանդարյան|հղումներ]])||5 |- |[[Լոպ Յու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոպ Յու|հղումներ]])||5 |- |[[Լևոն Բարսեղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Բարսեղյան|հղումներ]])||5 |- |[[Լևոն Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Սարգսյան|հղումներ]])||5 |- |[[Խաթաբալա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաթաբալա|հղումներ]])||5 |- |[[Խանզադյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խանզադյան|հղումներ]])||5 |- |[[Խարիսխ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խարիսխ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Խնածախ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խնածախ|հղումներ]])||5 |- |[[Խոսնակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խոսնակ|հղումներ]])||5 |- |[[Ծոբոփոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծոբոփոր|հղումներ]])||5 |- |[[Կաթնատու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կաթնատու|հղումներ]])||5 |- |[[Կաթողիկե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կաթողիկե|հղումներ]])||5 |- |[[Կամենեց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կամենեց|հղումներ]])||5 |- |[[Կանտոն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կանտոն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Կապելա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կապելա|հղումներ]])||5 |- |[[Կառլոս I]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլոս I|հղումներ]])||5 |- |[[Կարախանբեյլի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարախանբեյլի|հղումներ]])||5 |- |[[Կարեն Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարեն Գրիգորյան|հղումներ]])||5 |- |[[Կարմիր վանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարմիր վանք|հղումներ]])||5 |- |[[Կիլիկյան Հայաստան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կիլիկյան Հայաստան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Կիվի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կիվի|հղումներ]])||5 |- |[[Կլավիր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կլավիր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Կլին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կլին|հղումներ]])||5 |- |[[Կծու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կծու|հղումներ]])||5 |- |[[Կոլիմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոլիմա|հղումներ]])||5 |- |[[Կոռելյացիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոռելյացիա|հղումներ]])||5 |- |[[Կույս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կույս|հղումներ]])||5 |- |[[ՀԱԿ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ՀԱԿ|հղումներ]])||5 |- |[[Համայնք (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Համայնք (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Հայրումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայրումյան|հղումներ]])||5 |- |[[Հենրի III]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հենրի III|հղումներ]])||5 |- |[[Հովհաննես Լազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Լազարյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ղարաբաղ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղարաբաղ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Մալայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մալայա|հղումներ]])||5 |- |[[Մանասերյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանասերյան|հղումներ]])||5 |- |[[Մարգարե (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարգարե (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Մարտիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտիկ|հղումներ]])||5 |- |[[Մարտիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտիկյան|հղումներ]])||5 |- |[[Մելոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մելոյան|հղումներ]])||5 |- |[[Մերի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մերի|հղումներ]])||5 |- |[[Միլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միլա|հղումներ]])||5 |- |[[Մինաս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մինաս|հղումներ]])||5 |- |[[Մոդուլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մոդուլ|հղումներ]])||5 |- |[[Մոնտաժ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մոնտաժ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Նորագյուղ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նորագյուղ|հղումներ]])||5 |- |[[Նուար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նուար|հղումներ]])||5 |- |[[Շառոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շառոյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ոսկեհատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ոսկեհատ|հղումներ]])||5 |- |[[Չապնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չապնի|հղումներ]])||5 |- |[[Պլաստիկություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պլաստիկություն|հղումներ]])||5 |- |[[Պոպովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոպովկա|հղումներ]])||5 |- |[[Պրուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրուտ|հղումներ]])||5 |- |[[Ջանփոլադյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջանփոլադյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ջեքսոնվիլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջեքսոնվիլ|հղումներ]])||5 |- |[[Ռեգիստր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեգիստր|հղումներ]])||5 |- |[[Ռեմբրանդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեմբրանդ|հղումներ]])||5 |- |[[Ռուբեն Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռուբեն Գրիգորյան|հղումներ]])||5 |- |[[Սամվել Մուրադյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Մուրադյան|հղումներ]])||5 |- |[[Սառնաղբյուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սառնաղբյուր|հղումներ]])||5 |- |[[Սարգիս Մարտիրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգիս Մարտիրոսյան|հղումներ]])||5 |- |[[Սարիբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարիբեկյան|հղումներ]])||5 |- |[[Սեմերջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեմերջյան|հղումներ]])||5 |- |[[Սերգեյ Գերասիմով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերգեյ Գերասիմով|հղումներ]])||5 |- |[[Սիդրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիդրա|հղումներ]])||5 |- |[[Սինան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սինան|հղումներ]])||5 |- |[[Սիրետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիրետ|հղումներ]])||5 |- |[[Սմբատ Բագրատունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սմբատ Բագրատունի|հղումներ]])||5 |- |[[Սողոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սողոյան|հղումներ]])||5 |- |[[Սուբստրատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուբստրատ|հղումներ]])||5 |- |[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Սուրբ Թորոս (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Թորոս (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Սպիով դեմքը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպիով դեմքը|հղումներ]])||5 |- |[[Վալենսիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վալենսիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Վահանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահանյան|հղումներ]])||5 |- |[[Վարդաբլուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդաբլուր|հղումներ]])||5 |- |[[Վարդան Բաղիշեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդան Բաղիշեցի|հղումներ]])||5 |- |[[Վարդան Խաչատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդան Խաչատրյան|հղումներ]])||5 |- |[[Վարիացիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարիացիա|հղումներ]])||5 |- |[[Վերադարձ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վերադարձ|հղումներ]])||5 |- |[[Վերամարմնավորում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վերամարմնավորում|հղումներ]])||5 |- |[[Վոյ Վոժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վոյ Վոժ|հղումներ]])||5 |- |[[Տանձուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տանձուտ|հղումներ]])||5 |- |[[Տեր-Գաբրիելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տեր-Գաբրիելյան|հղումներ]])||5 |- |[[Տիգրան Դավթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրան Դավթյան|հղումներ]])||5 |- |[[Տղամարդիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տղամարդիկ|հղումներ]])||5 |- |[[Տրոիցկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տրոիցկ|հղումներ]])||5 |- |[[Քաղցած խաղեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քաղցած խաղեր|հղումներ]])||5 |- |[[Քարագլուխ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քարագլուխ|հղումներ]])||5 |- |[[Օկտյաբրսկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օկտյաբրսկի|հղումներ]])||5 |- |[[Օրեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օրեր|հղումներ]])||5 |- |[[Օրջոնիկիձե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օրջոնիկիձե|հղումներ]])||5 |- |[[Ֆուա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆուա|հղումներ]])||5 |- |[[Heroes]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Heroes|հղումներ]])||4 |- |[[Stay]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Stay|հղումներ]])||4 |- |[[Wings]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Wings|հղումներ]])||4 |- |[[Աբգարիոսներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբգարիոսներ|հղումներ]])||4 |- |[[Ադալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ադալյան|հղումներ]])||4 |- |[[Աթանեսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աթանեսյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ալբերտ Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալբերտ Մկրտչյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ալեքսանդր Լևոնի Միքայելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Լևոնի Միքայելյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ալեքսանդր Մելիք-Փաշայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Մելիք-Փաշայան|հղումներ]])||4 |- |[[Ակներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակներ|հղումներ]])||4 |- |[[Աղամալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղամալյան|հղումներ]])||4 |- |[[Աղասարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղասարյան|հղումներ]])||4 |- |[[Աղբուլաղ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղբուլաղ|հղումներ]])||4 |- |[[Ամարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամարյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ամիրյան (ազգանուն)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամիրյան (ազգանուն)|հղումներ]])||4 |- |[[Անկախության հրապարակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անկախության հրապարակ|հղումներ]])||4 |- |[[Անտառաբուծություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անտառաբուծություն|հղումներ]])||4 |- |[[Անտոֆագաստա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անտոֆագաստա|հղումներ]])||4 |- |[[Աշոտ Բագրատունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Բագրատունի|հղումներ]])||4 |- |[[Աշոտ Բագրատունի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Բագրատունի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Առաքել]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առաքել|հղումներ]])||4 |- |[[Առե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առե|հղումներ]])||4 |- |[[Աստարա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աստարա|հղումներ]])||4 |- |[[Աստվածածին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աստվածածին|հղումներ]])||4 |- |[[Ասք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ասք|հղումներ]])||4 |- |[[Ավանգարդ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավանգարդ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Արթուր Մանուկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արթուր Մանուկյան|հղումներ]])||4 |- |[[Արմեն Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Գրիգորյան|հղումներ]])||4 |- |[[Արմեն Գևորգյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Գևորգյան|հղումներ]])||4 |- |[[Արմեն Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Հովհաննիսյան|հղումներ]])||4 |- |[[Արմենյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմենյան|հղումներ]])||4 |- |[[Արտագերս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտագերս|հղումներ]])||4 |- |[[Արտաշես Աբրահամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտաշես Աբրահամյան|հղումներ]])||4 |- |[[Արևիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արևիկ|հղումներ]])||4 |- |[[Բաբա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաբա|հղումներ]])||4 |- |[[Բաբալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաբալյան|հղումներ]])||4 |- |[[Բազիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բազիկյան|հղումներ]])||4 |- |[[Բավրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բավրա|հղումներ]])||4 |- |[[Բլուր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բլուր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Բոգդանովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոգդանովկա|հղումներ]])||4 |- |[[Բորոդինո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բորոդինո|հղումներ]])||4 |- |[[Բուդաղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բուդաղյան|հղումներ]])||4 |- |[[Բույ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բույ|հղումներ]])||4 |- |[[Բուշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բուշ|հղումներ]])||4 |- |[[Բրենո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրենո|հղումներ]])||4 |- |[[Գալար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալար|հղումներ]])||4 |- |[[Գալիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալիկյան|հղումներ]])||4 |- |[[Գայլաձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գայլաձոր|հղումներ]])||4 |- |[[Գեղարդավանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղարդավանք|հղումներ]])||4 |- |[[Գոյա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գոյա|հղումներ]])||4 |- |[[Դա Վինչիի ծածկագիրը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դա Վինչիի ծածկագիրը|հղումներ]])||4 |- |[[Դահնա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դահնա|հղումներ]])||4 |- |[[Դավիթ Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Հարությունյան|հղումներ]])||4 |- |[[Դավիթ Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Վարդանյան|հղումներ]])||4 |- |[[Դերիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դերիկ|հղումներ]])||4 |- |[[Դոստոևսկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոստոևսկի|հղումներ]])||4 |- |[[Դորոգոբուժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դորոգոբուժ|հղումներ]])||4 |- |[[Դրախտիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դրախտիկ|հղումներ]])||4 |- |[[Եկավյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եկավյան|հղումներ]])||4 |- |[[Եղեգնուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եղեգնուտ|հղումներ]])||4 |- |[[Եղիյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եղիյան|հղումներ]])||4 |- |[[Եպիսկոպոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եպիսկոպոսյան|հղումներ]])||4 |- |[[Երանոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երանոս|հղումներ]])||4 |- |[[Զանգակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զանգակ|հղումներ]])||4 |- |[[Զանգեզուր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զանգեզուր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Զաքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զաքյան|հղումներ]])||4 |- |[[Զեյթունի ապստամբություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զեյթունի ապստամբություն|հղումներ]])||4 |- |[[Էդուարդ Միրզոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էդուարդ Միրզոյան|հղումներ]])||4 |- |[[Էլիբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էլիբեկյան|հղումներ]])||4 |- |[[Էմմի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էմմի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Թամանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թամանյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թառայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թառայան|հղումներ]])||4 |- |[[Թարվերդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թարվերդյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թերզիբաշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թերզիբաշյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թեքեյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թեքեյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թորոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թորոյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թութունջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թութունջյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թունյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թուրք-պարսկական պատերազմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թուրք-պարսկական պատերազմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Թոփուզյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոփուզյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թոքմաջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոքմաջյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ժամհարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժամհարյան|հղումներ]])||4 |- |[[Իմպերիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իմպերիա|հղումներ]])||4 |- |[[Իսաբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսաբեկյան|հղումներ]])||4 |- |[[Իսայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսայան|հղումներ]])||4 |- |[[Իսկրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսկրա|հղումներ]])||4 |- |[[Իսպիրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսպիրյան|հղումներ]])||4 |- |[[Իրպեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իրպեն|հղումներ]])||4 |- |[[Լադոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լադոն|հղումներ]])||4 |- |[[Լուսաղբյուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լուսաղբյուր|հղումներ]])||4 |- |[[Ծաղկաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծաղկաշեն|հղումներ]])||4 |- |[[Ծաղկավան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծաղկավան|հղումներ]])||4 |- |[[Ծովինար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծովինար|հղումներ]])||4 |- |[[Կաթնաղբյուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կաթնաղբյուր|հղումներ]])||4 |- |[[Կամեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կամեն|հղումներ]])||4 |- |[[Կայծ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կայծ|հղումներ]])||4 |- |[[Կանչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կանչ|հղումներ]])||4 |- |[[Կապիկների մոլորակը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կապիկների մոլորակը|հղումներ]])||4 |- |[[Կատյուշա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կատյուշա|հղումներ]])||4 |- |[[Կարմիր վանք (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարմիր վանք (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Կարմրաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարմրաշեն|հղումներ]])||4 |- |[[Կոնտինուում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնտինուում|հղումներ]])||4 |- |[[Կոնտինուում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնտինուում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Կորի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կորի|հղումներ]])||4 |- |[[Կրասնոգվարդեյսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կրասնոգվարդեյսկի շրջան|հղումներ]])||4 |- |[[Հայոց ազգային խորհուրդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայոց ազգային խորհուրդ|հղումներ]])||4 |- |[[Հաշվարկման համակարգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հաշվարկման համակարգ|հղումներ]])||4 |- |[[Հատիս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հատիս|հղումներ]])||4 |- |[[Հարթաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հարթաշեն|հղումներ]])||4 |- |[[Հինդու (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հինդու (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Ղազան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղազան|հղումներ]])||4 |- |[[Մակագիր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մակագիր|հղումներ]])||4 |- |[[Մանարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանարյան|հղումներ]])||4 |- |[[Մանտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանտա|հղումներ]])||4 |- |[[Մարմարա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարմարա|հղումներ]])||4 |- |[[Մարուխյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարուխյան|հղումներ]])||4 |- |[[Մարջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարջանյան|հղումներ]])||4 |- |[[Մեժլումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեժլումյան|հղումներ]])||4 |- |[[Մեծն Գեթսբին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեծն Գեթսբին|հղումներ]])||4 |- |[[Մեկենաս (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեկենաս (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Միաբանություն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միաբանություն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Միրիմանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրիմանյան|հղումներ]])||4 |- |[[Մուշեղ Մամիկոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուշեղ Մամիկոնյան|հղումներ]])||4 |- |[[Մսրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մսրյան|հղումներ]])||4 |- |[[Յասնայա Պոլյանա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յասնայա Պոլյանա|հղումներ]])||4 |- |[[Յուկատան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յուկատան|հղումներ]])||4 |- |[[Նաղաշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նաղաշյան|հղումներ]])||4 |- |[[Նարեկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նարեկ|հղումներ]])||4 |- |[[Նեոռեալիզմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նեոռեալիզմ|հղումներ]])||4 |- |[[Ներդաշնակություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ներդաշնակություն|հղումներ]])||4 |- |[[Ներկարար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ներկարար|հղումներ]])||4 |- |[[Նորաշեն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նորաշեն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Շանթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շանթ|հղումներ]])||4 |- |[[Շեքի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շեքի|հղումներ]])||4 |- |[[Շույա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շույա|հղումներ]])||4 |- |[[Չաքրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չաքրյան|հղումներ]])||4 |- |[[Չոլաքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չոլաքյան|հղումներ]])||4 |- |[[Պավել Ալեքսանդրով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պավել Ալեքսանդրով|հղումներ]])||4 |- |[[Պատանի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պատանի|հղումներ]])||4 |- |[[Պարտեզ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարտեզ|հղումներ]])||4 |- |[[Պերեկոպ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պերեկոպ|հղումներ]])||4 |- |[[Պերվոմայսկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պերվոմայսկ|հղումներ]])||4 |- |[[Պոլիմորֆիզմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոլիմորֆիզմ|հղումներ]])||4 |- |[[Պոնսեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոնսեն|հղումներ]])||4 |- |[[Պուշկինո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պուշկինո|հղումներ]])||4 |- |[[Ջեջու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջեջու|հղումներ]])||4 |- |[[Ջրահարսը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջրահարսը|հղումներ]])||4 |- |[[Ռաֆայելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռաֆայելյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ռեաբիլիտացում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեաբիլիտացում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Ռեգթայմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեգթայմ|հղումներ]])||4 |- |[[Ռեգթայմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեգթայմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Ռեգիստր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեգիստր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Ռենտա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռենտա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Ռեչիցա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեչիցա|հղումներ]])||4 |- |[[Ռուբեն Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռուբեն Վարդանյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ռուզվելտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռուզվելտ|հղումներ]])||4 |- |[[Սալաթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սալաթ|հղումներ]])||4 |- |[[Սամվել Բաբայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Բաբայան|հղումներ]])||4 |- |[[Սանտա Ռոսա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սանտա Ռոսա|հղումներ]])||4 |- |[[Սասովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սասովո|հղումներ]])||4 |- |[[Սարալանջ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարալանջ|հղումներ]])||4 |- |[[Սարգիս Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգիս Սարգսյան|հղումներ]])||4 |- |[[Սերենադ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերենադ|հղումներ]])||4 |- |[[Սլավգորոդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սլավգորոդ|հղումներ]])||4 |- |[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի|հղումներ]])||4 |- |[[Սուրհանդակ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրհանդակ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Սպենդիարյան փողոց (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպենդիարյան փողոց (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Սպիրիտուալիզմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպիրիտուալիզմ|հղումներ]])||4 |- |[[Սպիրիտուալիզմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպիրիտուալիզմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Ստատուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստատուտ|հղումներ]])||4 |- |[[Ստերիլացում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստերիլացում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Ստուդիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստուդիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Սևքար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սևքար|հղումներ]])||4 |- |[[Վարազ-Տիրոց Բագրատունի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարազ-Տիրոց Բագրատունի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Վարդան Ղուկասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդան Ղուկասյան|հղումներ]])||4 |- |[[Վարիացիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարիացիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Վարիոմետր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարիոմետր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Վենետներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վենետներ|հղումներ]])||4 |- |[[Վետերան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վետերան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Վիկտորիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիկտորիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Վոստոկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վոստոկ|հղումներ]])||4 |- |[[Տամբուրին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տամբուրին|հղումներ]])||4 |- |[[Տան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տան|հղումներ]])||4 |- |[[Տիգրան Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրան Հովհաննիսյան|հղումներ]])||4 |- |[[Տոնապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տոնապետյան|հղումներ]])||4 |- |[[Րաֆֆի Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Րաֆֆի Հովհաննիսյան|հղումներ]])||4 |- |[[Փորձ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փորձ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Քոչինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քոչինյան|հղումներ]])||4 |- |[[Օկտյաբրսկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օկտյաբրսկ|հղումներ]])||4 |- |[[Օտյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օտյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ֆատիմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆատիմա|հղումներ]])||4 |- |[[Ֆլեշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆլեշ|հղումներ]])||4 |- |[[300 սպարտացիներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/300 սպարտացիներ|հղումներ]])||3 |- |[[ATV]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ATV|հղումներ]])||3 |- |[[Animals]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Animals|հղումներ]])||3 |- |[[Problem]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Problem|հղումներ]])||3 |- |[[The Game]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/The Game|հղումներ]])||3 |- |[[Աբայ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբայ|հղումներ]])||3 |- |[[Աբաջիև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբաջիև|հղումներ]])||3 |- |[[Աբուլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբուլ|հղումներ]])||3 |- |[[Ագրակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ագրակ|հղումներ]])||3 |- |[[Ադա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ադա|հղումներ]])||3 |- |[[Ադդարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ադդարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ազդարար (թերթ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազդարար (թերթ)|հղումներ]])||3 |- |[[Ազնաուրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազնաուրյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ալգոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալգոլ|հղումներ]])||3 |- |[[Ալտերացիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալտերացիա|հղումներ]])||3 |- |[[Ակսու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակսու|հղումներ]])||3 |- |[[Աղավնաձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղավնաձոր|հղումներ]])||3 |- |[[Աղեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղեկյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ամալթեա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամալթեա|հղումներ]])||3 |- |[[Անապատ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անապատ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Անասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անասյան|հղումներ]])||3 |- |[[Անգլո-աֆղանական պատերազմներ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անգլո-աֆղանական պատերազմներ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Անդրանիկ Կարապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անդրանիկ Կարապետյան|հղումներ]])||3 |- |[[Անտագոնիզմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անտագոնիզմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Աշոտ Ադամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Ադամյան|հղումներ]])||3 |- |[[Աշոտ Մելքոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Մելքոնյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ապշերոնի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ապշերոնի շրջան|հղումներ]])||3 |- |[[Առաքել Առաքելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առաքել Առաքելյան|հղումներ]])||3 |- |[[Աստվածատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աստվածատրյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արաբա-իսրայելական պատերազմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արաբա-իսրայելական պատերազմ|հղումներ]])||3 |- |[[Արաբեսկ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արաբեսկ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Արամ Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արամ Գրիգորյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արեշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արեշյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արիստակես Գրիչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արիստակես Գրիչ|հղումներ]])||3 |- |[[Արմեն Համբարձումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Համբարձումյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արմեն Նազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Նազարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արշալույս Մարգարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արշալույս Մարգարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արսեն Մելիքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արսեն Մելիքյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արտաշես Առաքելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտաշես Առաքելյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արտաշես Հովսեփյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտաշես Հովսեփյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արտյոմովսկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտյոմովսկ|հղումներ]])||3 |- |[[Բագրատյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բագրատյան|հղումներ]])||3 |- |[[Բալատոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բալատոն|հղումներ]])||3 |- |[[Բալոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բալոյան|հղումներ]])||3 |- |[[Բայաթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բայաթյան|հղումներ]])||3 |- |[[Բանիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բանիկ|հղումներ]])||3 |- |[[Բերեզինա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերեզինա|հղումներ]])||3 |- |[[Բերոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերոյան|հղումներ]])||3 |- |[[Բեքարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բեքարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Բլդան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բլդան|հղումներ]])||3 |- |[[Բոյախչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոյախչյան|հղումներ]])||3 |- |[[Բորիսով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բորիսով|հղումներ]])||3 |- |[[Բորովիչի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բորովիչի|հղումներ]])||3 |- |[[Բուշ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բուշ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Գամպուրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գամպուրյան|հղումներ]])||3 |- |[[Գառնի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գառնի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Գեղասար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղասար|հղումներ]])||3 |- |[[Գեորգի Ծերեթելի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեորգի Ծերեթելի|հղումներ]])||3 |- |[[Գիքոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գիքոր|հղումներ]])||3 |- |[[Գնդաձև կայծակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գնդաձև կայծակ|հղումներ]])||3 |- |[[Գոլովինո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գոլովինո|հղումներ]])||3 |- |[[Գոմցյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գոմցյան|հղումներ]])||3 |- |[[Գուսյատին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուսյատին|հղումներ]])||3 |- |[[Գրիգոր Առաքելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր Առաքելյան|հղումներ]])||3 |- |[[Գրիգոր Մամիկոնյան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր Մամիկոնյան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Գրիգոր Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր Մկրտչյան|հղումներ]])||3 |- |[[Գևորգ Գևորգյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գևորգ Գևորգյան|հղումներ]])||3 |- |[[Դադար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դադար|հղումներ]])||3 |- |[[Դաշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաշյան|հղումներ]])||3 |- |[[Դաշտադեմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաշտադեմ|հղումներ]])||3 |- |[[Դաշտաքար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաշտաքար|հղումներ]])||3 |- |[[Դավիթ Սաֆարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Սաֆարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Դեսնա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեսնա|հղումներ]])||3 |- |[[Դյուրտյուլի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դյուրտյուլի|հղումներ]])||3 |- |[[Դոնեցկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոնեցկի|հղումներ]])||3 |- |[[Դու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դու|հղումներ]])||3 |- |[[Դպրություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դպրություն|հղումներ]])||3 |- |[[Եզեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եզեկյան|հղումներ]])||3 |- |[[Եկմալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եկմալյան|հղումներ]])||3 |- |[[Երանոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երանոսյան|հղումներ]])||3 |- |[[Եփրիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եփրիկյան|հղումներ]])||3 |- |[[Զավեն Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զավեն Վարդանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Զաքոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զաքոյան|հղումներ]])||3 |- |[[Զբրուչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զբրուչ|հղումներ]])||3 |- |[[Զգայունակություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զգայունակություն|հղումներ]])||3 |- |[[Զեյթունցյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զեյթունցյան|հղումներ]])||3 |- |[[Էդուարդ Աբրահամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էդուարդ Աբրահամյան|հղումներ]])||3 |- |[[Էդուարդ Ղազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էդուարդ Ղազարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Էմինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էմինյան|հղումներ]])||3 |- |[[Էսպերանսա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էսպերանսա|հղումներ]])||3 |- |[[Էրոզիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էրոզիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Թագուհի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թագուհի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Թաթիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թաթիկյան|հղումներ]])||3 |- |[[Թահմազյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թահմազյան|հղումներ]])||3 |- |[[Թամամշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թամամշյան|հղումներ]])||3 |- |[[Թավրիզյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թավրիզյան|հղումներ]])||3 |- |[[Թարխան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թարխան|հղումներ]])||3 |- |[[Թարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Թեստ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թեստ|հղումներ]])||3 |- |[[Թիրյաքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թիրյաքյան|հղումներ]])||3 |- |[[Թորամանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թորամանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Թուղթ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թուղթ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Թրյանց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թրյանց|հղումներ]])||3 |- |[[Ժակ Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժակ Հակոբյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ժայռը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժայռը|հղումներ]])||3 |- |[[Ժիրայր Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժիրայր Վարդանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Իդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իդա|հղումներ]])||3 |- |[[Իսախանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսախանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Իվանով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իվանով|հղումներ]])||3 |- |[[Իր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իր|հղումներ]])||3 |- |[[Լազարև (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լազարև (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Լամար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լամար|հղումներ]])||3 |- |[[Լայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լայա|հղումներ]])||3 |- |[[Լանդստինգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լանդստինգ|հղումներ]])||3 |- |[[Լիպա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիպա|հղումներ]])||3 |- |[[Լիստվենիչնայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիստվենիչնայա|հղումներ]])||3 |- |[[Լիտորալ Սուլի գավառ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիտորալ Սուլի գավառ|հղումներ]])||3 |- |[[Լոզովայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոզովայա|հղումներ]])||3 |- |[[Լևոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն|հղումներ]])||3 |- |[[Լևոն Աբրահամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Աբրահամյան|հղումներ]])||3 |- |[[Լևոն Հայրապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Հայրապետյան|հղումներ]])||3 |- |[[Խաղաղօվկիանոսյան դիվիզիոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաղաղօվկիանոսյան դիվիզիոն|հղումներ]])||3 |- |[[Խարս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խարս|հղումներ]])||3 |- |[[Խոր Վիրապ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խոր Վիրապ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Կազումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կազումյան|հղումներ]])||3 |- |[[Կաթնառատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կաթնառատ|հղումներ]])||3 |- |[[Կառուցվածք (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառուցվածք (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Կասիոպեա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կասիոպեա|հղումներ]])||3 |- |[[Կարասու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարասու|հղումներ]])||3 |- |[[Կարավան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարավան|հղումներ]])||3 |- |[[Կարեն Խաչատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարեն Խաչատրյան|հղումներ]])||3 |- |[[Կարեն Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարեն Հակոբյան|հղումներ]])||3 |- |[[Կարեն Մաթևոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարեն Մաթևոսյան|հղումներ]])||3 |- |[[Կարլ I]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարլ I|հղումներ]])||3 |- |[[Կարմրաքար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարմրաքար|հղումներ]])||3 |- |[[Կլինկեր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կլինկեր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Կոլապս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոլապս|հղումներ]])||3 |- |[[Կոլչուգինո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոլչուգինո|հղումներ]])||3 |- |[[Կոմանդոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմանդոր|հղումներ]])||3 |- |[[Կոմսոմոլսկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմսոմոլսկ|հղումներ]])||3 |- |[[Կոյ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոյ|հղումներ]])||3 |- |[[Կոնստանտինովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնստանտինովկա|հղումներ]])||3 |- |[[Կոտովսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոտովսկի շրջան|հղումներ]])||3 |- |[[Կորյուն Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կորյուն Հակոբյան|հղումներ]])||3 |- |[[Կուզնեցովսկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուզնեցովսկ|հղումներ]])||3 |- |[[Կուտակիչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուտակիչ|հղումներ]])||3 |- |[[Կրոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կրոս|հղումներ]])||3 |- |[[Հախինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հախինյան|հղումներ]])||3 |- |[[Հայկ Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկ Հակոբյան|հղումներ]])||3 |- |[[Հայկ Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկ Սարգսյան|հղումներ]])||3 |- |[[Հավուց Թառ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հավուց Թառ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Հարություն Խաչատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հարություն Խաչատրյան|հղումներ]])||3 |- |[[Հղիություն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հղիություն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Հնաբերդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հնաբերդ|հղումներ]])||3 |- |[[Հովեյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովեյան|հղումներ]])||3 |- |[[Հովհաննես Ղուկասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Ղուկասյան|հղումներ]])||3 |- |[[Հրաման]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հրաման|հղումներ]])||3 |- |[[Ձերժինսկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ձերժինսկ|հղումներ]])||3 |- |[[Ղարաջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղարաջյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ղուշչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղուշչյան|հղումներ]])||3 |- |[[ՄՏԿ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ՄՏԿ|հղումներ]])||3 |- |[[Մագիստրատուրա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մագիստրատուրա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Մադաթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մադաթյան|հղումներ]])||3 |- |[[Մահտեսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մահտեսյան|հղումներ]])||3 |- |[[Մամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մամյան|հղումներ]])||3 |- |[[Մանասարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանասարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Մարալիխա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարալիխա|հղումներ]])||3 |- |[[Մարդուկ-Ջարդուկը (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարդուկ-Ջարդուկը (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Մարտինի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտինի|հղումներ]])||3 |- |[[Մենավոր ընկուզենի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մենավոր ընկուզենի|հղումներ]])||3 |- |[[Մթածմինդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մթածմինդա|հղումներ]])||3 |- |[[Միխայիլ Եֆրեմով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միխայիլ Եֆրեմով|հղումներ]])||3 |- |[[Միրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրա|հղումներ]])||3 |- |[[Միքայել]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միքայել|հղումներ]])||3 |- |[[Միքայել Հայրապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միքայել Հայրապետյան|հղումներ]])||3 |- |[[Մխիթար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մխիթար|հղումներ]])||3 |- |[[Մխոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մխոյան|հղումներ]])||3 |- |[[Մուկաչևո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուկաչևո|հղումներ]])||3 |- |[[Մստա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մստա|հղումներ]])||3 |- |[[Յավրույան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յավրույան|հղումներ]])||3 |- |[[Նախերգանք (երաժշտություն)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նախերգանք (երաժշտություն)|հղումներ]])||3 |- |[[Նախիջևան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նախիջևան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Նահապետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նահապետ|հղումներ]])||3 |- |[[Նավակ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նավակ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Նելլի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նելլի|հղումներ]])||3 |- |[[Նիկիտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիկիտա|հղումներ]])||3 |- |[[Նիկոլայ Կուզնեցով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիկոլայ Կուզնեցով|հղումներ]])||3 |- |[[Նիկոլայ Պետրով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիկոլայ Պետրով|հղումներ]])||3 |- |[[Նիկոլսկոե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիկոլսկոե|հղումներ]])||3 |- |[[Նոր կյանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նոր կյանք|հղումներ]])||3 |- |[[Նորշեն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նորշեն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Նորք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նորք|հղումներ]])||3 |- |[[Նուտացիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նուտացիա|հղումներ]])||3 |- |[[Շաթիրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շաթիրյան|հղումներ]])||3 |- |[[Շաղափ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շաղափ|հղումներ]])||3 |- |[[Շարիպովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շարիպովո|հղումներ]])||3 |- |[[Շարվածք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շարվածք|հղումներ]])||3 |- |[[Շևչենկո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շևչենկո|հղումներ]])||3 |- |[[Ուժային դաշտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուժային դաշտ|հղումներ]])||3 |- |[[Ուղտասար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուղտասար|հղումներ]])||3 |- |[[Չեկիստ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չեկիստ|հղումներ]])||3 |- |[[Չերնուշկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չերնուշկա|հղումներ]])||3 |- |[[Պանսիոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պանսիոն|հղումներ]])||3 |- |[[Պանսիոն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պանսիոն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Պավլով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պավլով|հղումներ]])||3 |- |[[Պավլովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պավլովո|հղումներ]])||3 |- |[[Պարաիբա (գետ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարաիբա (գետ)|հղումներ]])||3 |- |[[Պարամետր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարամետր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Պեզճյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պեզճյան|հղումներ]])||3 |- |[[Պետրովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պետրովո|հղումներ]])||3 |- |[[Պի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Պինգվին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պինգվին|հղումներ]])||3 |- |[[Պիրիտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պիրիտա|հղումներ]])||3 |- |[[Պոնտե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոնտե|հղումներ]])||3 |- |[[Ջաղացպանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջաղացպանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ջաղինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջաղինյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ջո Ջոնսոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջո Ջոնսոն|հղումներ]])||3 |- |[[Ռահվիրա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռահվիրա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Ռայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռայա|հղումներ]])||3 |- |[[Ռեդքլիֆ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեդքլիֆ|հղումներ]])||3 |- |[[Ռեցիդիվ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեցիդիվ|հղումներ]])||3 |- |[[Ռոբերտ Արզումանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոբերտ Արզումանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ռոմանով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոմանով|հղումներ]])||3 |- |[[Ռուխկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռուխկյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սամվել Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Հովհաննիսյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սամվել Մարգարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Մարգարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սանամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սանամյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սարգիս Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգիս Հովհաննիսյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սարինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարինյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սերգեյ Գալստյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերգեյ Գալստյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սերգեյ Շահվերդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերգեյ Շահվերդյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սերենադ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերենադ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Սեքվենցիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեքվենցիա|հղումներ]])||3 |- |[[Սիլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիլա|հղումներ]])||3 |- |[[Սիմեոն Աբամելիք–Լազարև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիմեոն Աբամելիք–Լազարև|հղումներ]])||3 |- |[[Սկոլկովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սկոլկովո|հղումներ]])||3 |- |[[Սղնախ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սղնախ|հղումներ]])||3 |- |[[Սմբատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սմբատ|հղումներ]])||3 |- |[[Սոնդրիո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոնդրիո|հղումներ]])||3 |- |[[Սոսնովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոսնովկա|հղումներ]])||3 |- |[[Սուլու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուլու|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրբ Կարապետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Կարապետ|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրբ Կարապետ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Կարապետ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրբ Նիկողայոս (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Նիկողայոս (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրբ Նշան եկեղեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Նշան եկեղեցի|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրբ Օհան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Օհան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրեն Ստեփանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրեն Ստեփանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրհանդակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրհանդակ|հղումներ]])||3 |- |[[Սպիտակ Տուն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպիտակ Տուն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Սվետլայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սվետլայա|հղումներ]])||3 |- |[[Ստերիլացում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստերիլացում|հղումներ]])||3 |- |[[Ստեփան Գալստյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստեփան Գալստյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ստեփան Մնացականյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստեփան Մնացականյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սրբոց Վարդանանց եկեղեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սրբոց Վարդանանց եկեղեցի|հղումներ]])||3 |- |[[Վահան Արծրունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահան Արծրունի|հղումներ]])||3 |- |[[Վահան Միրաքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահան Միրաքյան|հղումներ]])||3 |- |[[Վահան Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահան Վարդանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Վայոց Ձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վայոց Ձոր|հղումներ]])||3 |- |[[Վաշինգտոն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վաշինգտոն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Վարդաջուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդաջուր|հղումներ]])||3 |- |[[Վարդաջուր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդաջուր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Վարդևանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդևանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Վիբրատոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիբրատոր|հղումներ]])||3 |- |[[Վյատկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վյատկա|հղումներ]])||3 |- |[[Վոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վոլ|հղումներ]])||3 |- |[[Տաղանդ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տաղանդ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Տարաբնակեցում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տարաբնակեցում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Տիգրան արքա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրան արքա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Տոբիս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տոբիս|հղումներ]])||3 |- |[[Տողանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տողանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Տրալ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տրալ|հղումներ]])||3 |- |[[Ցենզ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ցենզ|հղումներ]])||3 |- |[[Փափազյան Վահրամ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փափազյան Վահրամ|հղումներ]])||3 |- |[[Քանքանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քանքանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Քարդաշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քարդաշյան|հղումներ]])||3 |- |[[Քարոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քարոն|հղումներ]])||3 |- |[[Օլիմպիական մարզադաշտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օլիմպիական մարզադաշտ|հղումներ]])||3 |- |[[Օտեպյաե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օտեպյաե|հղումներ]])||3 |- |[[Օտյաններ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օտյաններ|հղումներ]])||3 |- |[[Օրլովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օրլովկա|հղումներ]])||3 |- |[[Ֆանտազիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆանտազիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Ֆերդինանդ II]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆերդինանդ II|հղումներ]])||3 |- |[[Ֆրոլովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆրոլովո|հղումներ]])||3 |- |[[10 Years]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/10 Years|հղումներ]])||2 |- |[[ABC (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ABC (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Americana]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Americana|հղումներ]])||2 |- |[[Believe]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Believe|հղումներ]])||2 |- |[[C (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/C (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Moses]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Moses|հղումներ]])||2 |- |[[See You Again]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/See You Again|հղումներ]])||2 |- |[[Աբազյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբազյան|հղումներ]])||2 |- |[[Աբալակով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբալակով|հղումներ]])||2 |- |[[Աբաղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբաղյան|հղումներ]])||2 |- |[[Աբաս Բագրատունի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբաս Բագրատունի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Աբիսողոմոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբիսողոմոնյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ագուլյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ագուլյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ագրոնոմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ագրոնոմ|հղումներ]])||2 |- |[[Ազատ խոսք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազատ խոսք|հղումներ]])||2 |- |[[Ազատության հրապարակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազատության հրապարակ|հղումներ]])||2 |- |[[Ազիբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազիբեկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ալբերտ Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալբերտ Սարգսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ալգա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալգա|հղումներ]])||2 |- |[[Ալե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալե|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեգրո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեգրո|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Գրիգորյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Խաչատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Խաչատրյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Կուզմին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Կուզմին|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Հակոբյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Միքայելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Միքայելյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Նևսկու մատուռ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Նևսկու մատուռ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Նևսկու տաճար|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Վասիլյև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Վասիլյև|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսեևսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսեևսկի շրջան|հղումներ]])||2 |- |[[Ալիխանյան եղբայրներ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալիխանյան եղբայրներ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ալիսը հրաշքների աշխարհում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալիսը հրաշքների աշխարհում|հղումներ]])||2 |- |[[Ախտիրկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ախտիրկա|հղումներ]])||2 |- |[[Ականադաշտ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ականադաշտ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ակսակովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակսակովո|հղումներ]])||2 |- |[[Աղաբալյանց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղաբալյանց|հղումներ]])||2 |- |[[Աղախանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղախանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Աղամիրզյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղամիրզյան|հղումներ]])||2 |- |[[Աղասար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղասար|հղումներ]])||2 |- |[[Աղասի Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղասի Սարգսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Աղթամար (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղթամար (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Աղինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղինյան|հղումներ]])||2 |- |[[Աղսու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղսու|հղումներ]])||2 |- |[[Ամատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամատ|հղումներ]])||2 |- |[[Ամբար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամբար|հղումներ]])||2 |- |[[Այտասկա (լիճ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այտասկա (լիճ)|հղումներ]])||2 |- |[[Անիի ազատագրում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անիի ազատագրում|հղումներ]])||2 |- |[[Անկախության հռչակագիր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անկախության հռչակագիր|հղումներ]])||2 |- |[[Անկախություն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անկախություն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Անձավ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անձավ|հղումներ]])||2 |- |[[Անվերջություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անվերջություն|հղումներ]])||2 |- |[[Անտառապաշտպանություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անտառապաշտպանություն|հղումներ]])||2 |- |[[Անտինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անտինյան|հղումներ]])||2 |- |[[Աշոտ Կարապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Կարապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Առևանգել 60 վայրկյանում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առևանգել 60 վայրկյանում|հղումներ]])||2 |- |[[Ասիվ Վոժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ասիվ Վոժ|հղումներ]])||2 |- |[[Աստվածատուրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աստվածատուրյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ավետիքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավետիքյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ավշարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավշարյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ավչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավչյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արաբեսկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արաբեսկ|հղումներ]])||2 |- |[[Արամ Կարապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արամ Կարապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արամ Տեր-Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արամ Տեր-Հովհաննիսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արան|հղումներ]])||2 |- |[[Արեգ Գալստյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արեգ Գալստյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արեգին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արեգին|հղումներ]])||2 |- |[[Արթուր Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արթուր Հակոբյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արթուր Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արթուր Վարդանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արիոն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արիոն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Արկանզաս (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արկանզաս (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Արմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմա|հղումներ]])||2 |- |[[Արմաշ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմաշ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Արմեն Դանիելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Դանիելյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արմեն Դարբինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Դարբինյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արմեն Հայրապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Հայրապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արմեն Մելիքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Մելիքյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արմեն Օհանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Օհանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արուք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արուք|հղումներ]])||2 |- |[[Արսեն Ավետիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արսեն Ավետիսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արսեն Գալստյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արսեն Գալստյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արսեն Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արսեն Գրիգորյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արտաշես Մաթևոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտաշես Մաթևոսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արտյոմովսկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտյոմովսկի|հղումներ]])||2 |- |[[Արևմտահայերի համագումար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արևմտահայերի համագումար|հղումներ]])||2 |- |[[Ափինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ափինյան|հղումներ]])||2 |- |[[Բագրատ Ավագյան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բագրատ Ավագյան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Բալտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բալտա|հղումներ]])||2 |- |[[Բաղլու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաղլու|հղումներ]])||2 |- |[[Բաղրամյան (ազգանուն)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաղրամյան (ազգանուն)|հղումներ]])||2 |- |[[Բայադյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բայադյան|հղումներ]])||2 |- |[[Բան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բան|հղումներ]])||2 |- |[[Բանյո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բանյո|հղումներ]])||2 |- |[[Բասենի ճակատամարտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բասենի ճակատամարտ|հղումներ]])||2 |- |[[Բար (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բար (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Բարանովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բարանովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Բդոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բդոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Բելի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բելի|հղումներ]])||2 |- |[[Բելոուսովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բելոուսովո|հղումներ]])||2 |- |[[Բերեգովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերեգովո|հղումներ]])||2 |- |[[Բերլինգտոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերլինգտոն|հղումներ]])||2 |- |[[Բերյոզովայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերյոզովայա|հղումներ]])||2 |- |[[Բզիբ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բզիբ|հղումներ]])||2 |- |[[Բոլշայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոլշայա|հղումներ]])||2 |- |[[Բոն Ժարդին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոն Ժարդին|հղումներ]])||2 |- |[[Բոսնիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոսնիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Բոսնիա և Հերցեգովինա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոսնիա և Հերցեգովինա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Բոստանջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոստանջյան|հղումներ]])||2 |- |[[Բոր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Բորիսովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բորիսովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Բորովայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բորովայա|հղումներ]])||2 |- |[[Բորովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բորովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Բրի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրի|հղումներ]])||2 |- |[[Բրոդի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրոդի|հղումներ]])||2 |- |[[Բրովարի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրովարի|հղումներ]])||2 |- |[[Բևեռ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բևեռ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Բևեռացում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բևեռացում|հղումներ]])||2 |- |[[Բևեռացում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բևեռացում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Գաբուզյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գաբուզյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գագիկ Կարապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գագիկ Կարապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գագիկ Պողոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գագիկ Պողոսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գալեմքյարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալեմքյարյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գալլե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալլե|հղումներ]])||2 |- |[[Գալուստ Գալստյան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալուստ Գալստյան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Գայվորոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գայվորոն|հղումներ]])||2 |- |[[Գանթարճյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գանթարճյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գառնիկ Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գառնիկ Սարգսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գար|հղումներ]])||2 |- |[[Գարգալոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գարգալոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գարուն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գարուն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Գեղադիր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղադիր|հղումներ]])||2 |- |[[Գեղամա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղամա|հղումներ]])||2 |- |[[Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիա|հղումներ]])||2 |- |[[Գժել]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գժել|հղումներ]])||2 |- |[[Գիգանտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գիգանտ|հղումներ]])||2 |- |[[Գիլոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գիլոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գոմեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գոմեր|հղումներ]])||2 |- |[[Գորոդոկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գորոդոկ|հղումներ]])||2 |- |[[Գուգարաց աշխարհ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուգարաց աշխարհ|հղումներ]])||2 |- |[[Գուգլ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուգլ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Գուլյայպոլե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուլյայպոլե|հղումներ]])||2 |- |[[Գուկովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուկովո|հղումներ]])||2 |- |[[Գուրգեն Միրզոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուրգեն Միրզոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գրիգոր Բադալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր Բադալյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գրուն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրուն|հղումներ]])||2 |- |[[Գևորգ Ալթունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գևորգ Ալթունյան|հղումներ]])||2 |- |[[Դադալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դադալյան|հղումներ]])||2 |- |[[Դանիել (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դանիել (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Դաշտ Ագուլիս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաշտ Ագուլիս|հղումներ]])||2 |- |[[Դաստակ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաստակ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Դավիդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիդյան|հղումներ]])||2 |- |[[Դավիթ Բեջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Բեջանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Դավիթ Պետրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Պետրոսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Դավիթ Սեդրակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Սեդրակյան|հղումներ]])||2 |- |[[Դարման]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դարման|հղումներ]])||2 |- |[[Դեբյուսի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեբյուսի|հղումներ]])||2 |- |[[Դեկան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեկան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Դեղին (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեղին (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Դիոդոտոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիոդոտոս|հղումներ]])||2 |- |[[Դիսպերսիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիսպերսիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Դիվերգենտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիվերգենտ|հղումներ]])||2 |- |[[Դոբրյանկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոբրյանկա|հղումներ]])||2 |- |[[Դոմեն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոմեն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Դոնեց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոնեց|հղումներ]])||2 |- |[[Դոնսկոյ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոնսկոյ|հղումներ]])||2 |- |[[Դոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոր|հղումներ]])||2 |- |[[Դուբրովիցա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դուբրովիցա|հղումներ]])||2 |- |[[Դուբրովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դուբրովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Դպրապետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դպրապետ|հղումներ]])||2 |- |[[Դվինի եկեղեցական ժողով (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դվինի եկեղեցական ժողով (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Դրուժինա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դրուժինա|հղումներ]])||2 |- |[[Եգիպտական թանգարան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եգիպտական թանգարան|հղումներ]])||2 |- |[[Եկատերինա Վասիլևա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եկատերինա Վասիլևա|հղումներ]])||2 |- |[[Եկմալ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եկմալ|հղումներ]])||2 |- |[[Եռյակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եռյակ|հղումներ]])||2 |- |[[Երեցփոխյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երեցփոխյան|հղումներ]])||2 |- |[[Երզինկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երզինկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Երկաթե դիմակով մարդը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երկաթե դիմակով մարդը|հղումներ]])||2 |- |[[Երկրորդ ալիք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երկրորդ ալիք|հղումներ]])||2 |- |[[Երնջակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երնջակյան|հղումներ]])||2 |- |[[Երվանդունիք (Մարաստան)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երվանդունիք (Մարաստան)|հղումներ]])||2 |- |[[Երևանի համալսարան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երևանի համալսարան|հղումներ]])||2 |- |[[Զառա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զառա|հղումներ]])||2 |- |[[Զարթոնք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զարթոնք|հղումներ]])||2 |- |[[Զբարաժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զբարաժ|հղումներ]])||2 |- |[[Զիլֆյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զիլֆյան|հղումներ]])||2 |- |[[Զիրոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զիրոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Զոլյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զոլյան|հղումներ]])||2 |- |[[Էդիլյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էդիլյան|հղումներ]])||2 |- |[[Էտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էտա|հղումներ]])||2 |- |[[Թաթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թաթ|հղումներ]])||2 |- |[[Թաթուլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թաթուլ|հղումներ]])||2 |- |[[Թավաքալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թավաքալյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թարգյուլյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թարգյուլյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թելիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թելիկ|հղումներ]])||2 |- |[[Թելունց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թելունց|հղումներ]])||2 |- |[[Թեմուրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թեմուրյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թերեքեմեներ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թերեքեմեներ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Թթուջուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թթուջուր|հղումներ]])||2 |- |[[Թոթոլյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոթոլյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թոլայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոլայան|հղումներ]])||2 |- |[[Թոխունց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոխունց|հղումներ]])||2 |- |[[Թոնունց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոնունց|հղումներ]])||2 |- |[[Թոշիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոշիկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թովմաճանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թովմաճանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թորանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թորանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թումյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թուրք-իրանական պատերազմներ (XVI-XVIII դարեր)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թուրք-իրանական պատերազմներ (XVI-XVIII դարեր)|հղումներ]])||2 |- |[[Թուրք-պարսկական պատերազմներ (XVI-XVIII դարեր)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թուրք-պարսկական պատերազմներ (XVI-XVIII դարեր)|հղումներ]])||2 |- |[[Ժարդին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժարդին|հղումներ]])||2 |- |[[Ժդանովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժդանովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Ժուկով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժուկով|հղումներ]])||2 |- |[[Ժուկովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժուկովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Իժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իժ|հղումներ]])||2 |- |[[Իմամաթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իմամաթ|հղումներ]])||2 |- |[[Իմամություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իմամություն|հղումներ]])||2 |- |[[Ինա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինա|հղումներ]])||2 |- |[[Ինդուկտոր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինդուկտոր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ինճիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինճիկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ինվարիանտներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինվարիանտներ|հղումներ]])||2 |- |[[Ինտենսիվություն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինտենսիվություն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ինտրոդուկցիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինտրոդուկցիա|հղումներ]])||2 |- |[[Իսակովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսակովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Իսաջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսաջանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Իսկիտիմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսկիտիմ|հղումներ]])||2 |- |[[Իսոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Լենինաբադ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լենինաբադ|հղումներ]])||2 |- |[[Լենինի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լենինի|հղումներ]])||2 |- |[[Լեպտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լեպտա|հղումներ]])||2 |- |[[Լետնիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լետնիկ|հղումներ]])||2 |- |[[Լիգատուրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիգատուրա|հղումներ]])||2 |- |[[Լիգատուրա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիգատուրա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Լիթուրգիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիթուրգիա|հղումներ]])||2 |- |[[Լինդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լինդա|հղումներ]])||2 |- |[[Լոգո (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոգո (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Լոկնյա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոկնյա|հղումներ]])||2 |- |[[Լոկոմոտիվ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոկոմոտիվ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Լուկիոս Կալպուրնիոս Պիզոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լուկիոս Կալպուրնիոս Պիզոն|հղումներ]])||2 |- |[[Լևոն III]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն III|հղումներ]])||2 |- |[[Լևոն Ասլանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Ասլանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Լևոն Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Գրիգորյան|հղումներ]])||2 |- |[[Լևոն Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Հարությունյան|հղումներ]])||2 |- |[[Խաչաղբյուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաչաղբյուր|հղումներ]])||2 |- |[[Խասապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խասապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Խարա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խարա|հղումներ]])||2 |- |[[Խոսրովիդուխտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խոսրովիդուխտ|հղումներ]])||2 |- |[[Խորենյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խորենյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ծաղկագիր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծաղկագիր|հղումներ]])||2 |- |[[Կալա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կալա|հղումներ]])||2 |- |[[Կալանա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կալանա|հղումներ]])||2 |- |[[Կալինովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կալինովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Կամիշլի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կամիշլի|հղումներ]])||2 |- |[[Կամպու Գրանդի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կամպու Գրանդի|հղումներ]])||2 |- |[[Կայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կայա|հղումներ]])||2 |- |[[Կայան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կայան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կանաչ մղոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կանաչ մղոն|հղումներ]])||2 |- |[[Կաննադա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կաննադա|հղումներ]])||2 |- |[[Կանցոն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կանցոն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կապելլա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կապելլա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կառլ I]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ I|հղումներ]])||2 |- |[[Կաստրո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կաստրո|հղումներ]])||2 |- |[[Կարակուլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարակուլ|հղումներ]])||2 |- |[[Կարապետ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարապետ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կարեն Աբրահամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարեն Աբրահամյան|հղումներ]])||2 |- |[[Կարմրի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարմրի|հղումներ]])||2 |- |[[Կարո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարո|հղումներ]])||2 |- |[[Կարտագո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարտագո|հղումներ]])||2 |- |[[Կեյմադաս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կեյմադաս|հղումներ]])||2 |- |[[Կենտրոնական գործադիր կոմիտե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կենտրոնական գործադիր կոմիտե|հղումներ]])||2 |- |[[Կենտրոնական կոմիտե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կենտրոնական կոմիտե|հղումներ]])||2 |- |[[Կետ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կետ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կիմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կիմ|հղումներ]])||2 |- |[[Կյուրճյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կյուրճյան|հղումներ]])||2 |- |[[Կոբստան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոբստան|հղումներ]])||2 |- |[[Կոդոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոդոր|հղումներ]])||2 |- |[[Կոզլով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոզլով|հղումներ]])||2 |- |[[Կոլկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոլկի|հղումներ]])||2 |- |[[Կոլումբիա շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոլումբիա շրջան|հղումներ]])||2 |- |[[Կոչանի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոչանի|հղումներ]])||2 |- |[[Կոստիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոստիկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Կոտովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոտովո|հղումներ]])||2 |- |[[Կորոնադո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կորոնադո|հղումներ]])||2 |- |[[Կուբան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուբան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կուտակում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուտակում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կռոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կռոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Կռունկ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կռունկ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կրասնի Կուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կրասնի Կուտ|հղումներ]])||2 |- |[[Կրեշչատիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կրեշչատիկ|հղումներ]])||2 |- |[[Կրիվայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կրիվայա|հղումներ]])||2 |- |[[Կրոսս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կրոսս|հղումներ]])||2 |- |[[Հալ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հալ|հղումներ]])||2 |- |[[Հակոբ Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հակոբ Հովհաննիսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Հաճախականության փոխակերպիչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հաճախականության փոխակերպիչ|հղումներ]])||2 |- |[[Հայ Եկեղեցի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայ Եկեղեցի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Հայկական լեգիոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկական լեգիոն|հղումներ]])||2 |- |[[Հերցեգովինա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հերցեգովինա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Հյուսիսային մարզ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հյուսիսային մարզ|հղումներ]])||2 |- |[[Հոլբայն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հոլբայն|հղումներ]])||2 |- |[[Հովհաննես Աճեմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Աճեմյան|հղումներ]])||2 |- |[[Հովհաննես Ավագյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Ավագյան|հղումներ]])||2 |- |[[Հրաչյա Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հրաչյա Հարությունյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ղալաչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղալաչյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ղզղալա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղզղալա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ճամբար (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ճամբար (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Մազմանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մազմանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Մամոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մամոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Մայսկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մայսկի|հղումներ]])||2 |- |[[Մանիչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանիչ|հղումներ]])||2 |- |[[Մասսա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մասսա|հղումներ]])||2 |- |[[Մատա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մատա|հղումներ]])||2 |- |[[Մարաթուկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարաթուկ|հղումներ]])||2 |- |[[Մարաղա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարաղա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Մարինո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարինո|հղումներ]])||2 |- |[[Մարլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարլ|հղումներ]])||2 |- |[[Մարմարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարմարյան|հղումներ]])||2 |- |[[Մարտական ակումբ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտական ակումբ|հղումներ]])||2 |- |[[Մաքսապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մաքսապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Մաֆիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մաֆիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Մելիք-Շահնազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մելիք-Շահնազարյան|հղումներ]])||2 |- |[[Մեղավոր են աստղերը (վեպ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեղավոր են աստղերը (վեպ)|հղումներ]])||2 |- |[[Մեն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Միաբանություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միաբանություն|հղումներ]])||2 |- |[[Միիսակյուլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միիսակյուլա|հղումներ]])||2 |- |[[Միլիտոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միլիտոնյան|հղումներ]])||2 |- |[[Միխայլովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միխայլովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Միսակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միսակյան|հղումներ]])||2 |- |[[Միրամբո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրամբո|հղումներ]])||2 |- |[[Միրանդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրանդա|հղումներ]])||2 |- |[[Միրնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրնի|հղումներ]])||2 |- |[[Միրոնովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրոնովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Մշակույթի տուն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մշակույթի տուն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Մոժգա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մոժգա|հղումներ]])||2 |- |[[Մոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մոն|հղումներ]])||2 |- |[[Մորիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մորիկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Մուլք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուլք|հղումներ]])||2 |- |[[Մուղնեցյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուղնեցյան|հղումներ]])||2 |- |[[Մունդու Նովու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մունդու Նովու|հղումներ]])||2 |- |[[Յալտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յալտա|հղումներ]])||2 |- |[[Յուպիտեր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յուպիտեր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Յուրի Հայրապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յուրի Հայրապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Նադոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նադոր|հղումներ]])||2 |- |[[Նազարե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նազարե|հղումներ]])||2 |- |[[Նիվա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիվա|հղումներ]])||2 |- |[[Նոյնկիրխեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նոյնկիրխեն|հղումներ]])||2 |- |[[Նովոնիկոլաևսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նովոնիկոլաևսկի շրջան|հղումներ]])||2 |- |[[Նովոսելիցա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նովոսելիցա|հղումներ]])||2 |- |[[Նովոտրոիցկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նովոտրոիցկ|հղումներ]])||2 |- |[[Նոր ուղի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նոր ուղի|հղումներ]])||2 |- |[[Նորգյուղ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նորգյուղ|հղումներ]])||2 |- |[[Նուխա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նուխա|հղումներ]])||2 |- |[[Շալամոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շալամոն|հղումներ]])||2 |- |[[Շենավան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շենավան|հղումներ]])||2 |- |[[Շերլոկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շերլոկ|հղումներ]])||2 |- |[[Շիրոկայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շիրոկայա|հղումներ]])||2 |- |[[Շլամ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շլամ|հղումներ]])||2 |- |[[Շոտլանդերեն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շոտլանդերեն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Շումիխա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շումիխա|հղումներ]])||2 |- |[[Շուրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շուրա|հղումներ]])||2 |- |[[Շտոկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շտոկ|հղումներ]])||2 |- |[[Շտոկներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շտոկներ|հղումներ]])||2 |- |[[Շրջան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շրջան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Շրջափակում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շրջափակում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ոլորում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ոլորում|հղումներ]])||2 |- |[[Ոսխայի ճակատամարտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ոսխայի ճակատամարտ|հղումներ]])||2 |- |[[Ունիվերսիտարիո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ունիվերսիտարիո|հղումներ]])||2 |- |[[Ուվարովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուվարովո|հղումներ]])||2 |- |[[Ուտրեխտ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուտրեխտ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ուրալ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուրալ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Չափնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չափնի|հղումներ]])||2 |- |[[Չելենջեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չելենջեր|հղումներ]])||2 |- |[[Չելենջեր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չելենջեր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Չերգա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չերգա|հղումներ]])||2 |- |[[Չերնովսկոե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չերնովսկոե|հղումներ]])||2 |- |[[Չիվիչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չիվիչյան|հղումներ]])||2 |- |[[Չուլիմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չուլիմ|հղումներ]])||2 |- |[[Պապինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պապինյան|հղումներ]])||2 |- |[[Պարիժ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարիժ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Պեսկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պեսկի|հղումներ]])||2 |- |[[Պեստովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պեստովո|հղումներ]])||2 |- |[[Պետրովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պետրովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Պերեկոպ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պերեկոպ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Պոդոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոդոլ|հղումներ]])||2 |- |[[Պոնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոնի|հղումներ]])||2 |- |[[Պոտենցիոմետր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոտենցիոմետր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Պրեմիեր Լիգա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրեմիեր Լիգա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Պրիլուկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրիլուկի|հղումներ]])||2 |- |[[Պրիմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրիմա|հղումներ]])||2 |- |[[Ջանիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջանիկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ջեյմս Մեդիսոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջեյմս Մեդիսոն|հղումներ]])||2 |- |[[Ջին Սիմոնս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջին Սիմոնս|հղումներ]])||2 |- |[[Ջուլհակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջուլհակյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ռազմիկ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռազմիկ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ռազմիկ Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռազմիկ Գրիգորյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ռասվոժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռասվոժ|հղումներ]])||2 |- |[[Ռաֆիկ Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռաֆիկ Հովհաննիսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ռեկոմբինացիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեկոմբինացիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ռեկուպերացում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեկուպերացում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ռիալտո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռիալտո|հղումներ]])||2 |- |[[Ռիդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռիդ|հղումներ]])||2 |- |[[Ռիթմիկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռիթմիկա|հղումներ]])||2 |- |[[Ռոգոզնա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոգոզնա|հղումներ]])||2 |- |[[Ռոդենի թանգարան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոդենի թանգարան|հղումներ]])||2 |- |[[Ռոմա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոմա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ռոսսոշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոսսոշ|հղումներ]])||2 |- |[[Ռուբեն Ադալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռուբեն Ադալյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ռուբեն Սահակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռուբեն Սահակյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սալաիր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սալաիր|հղումներ]])||2 |- |[[Սակատեկաս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սակատեկաս|հղումներ]])||2 |- |[[Սամվել Ավետիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Ավետիսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սամվել Դանիելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Դանիելյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սամվել Դարբինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Դարբինյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սամվել Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Մկրտչյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սամվել Սաֆարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Սաֆարյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սան Դոմինգուս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սան Դոմինգուս|հղումներ]])||2 |- |[[Սանասարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սանասարյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սասուն Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սասուն Գրիգորյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սարգիս Մանուկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգիս Մանուկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սաֆոնովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սաֆոնովո|հղումներ]])||2 |- |[[Սաֆրազբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սաֆրազբեկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սելմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սելմա|հղումներ]])||2 |- |[[Սեղբոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեղբոսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սենեքերիմ Արծրունի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սենեքերիմ Արծրունի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սերգեյ Առաքելյան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերգեյ Առաքելյան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սերգեյ Դանիելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերգեյ Դանիելյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սերգեյ Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերգեյ Սարգսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սերեբրյանկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերեբրյանկա|հղումներ]])||2 |- |[[Սիմոնիդես]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիմոնիդես|հղումներ]])||2 |- |[[Սիմոնոսեկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիմոնոսեկի|հղումներ]])||2 |- |[[Սինելնիկովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սինելնիկովո|հղումներ]])||2 |- |[[Սլավյանկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սլավյանկա|հղումներ]])||2 |- |[[Սլավուտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սլավուտա|հղումներ]])||2 |- |[[Սկավառակ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սկավառակ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սնապյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սնապյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սոխ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոխ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սոկիրյանի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոկիրյանի|հղումներ]])||2 |- |[[Սոկոլով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոկոլով|հղումներ]])||2 |- |[[Սողոմոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սողոմոնյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սոսնովի Բոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոսնովի Բոր|հղումներ]])||2 |- |[[Սովրեմեննիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սովրեմեննիկ|հղումներ]])||2 |- |[[Սոտք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոտք|հղումներ]])||2 |- |[[Սուահիլի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուահիլի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սուբլիմացիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուբլիմացիա|հղումներ]])||2 |- |[[Սուխոյ Լոգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուխոյ Լոգ|հղումներ]])||2 |- |[[Սույդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սույդա|հղումներ]])||2 |- |[[Սունդուկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սունդուկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սուվորովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուվորովո|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրա|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրբ Գևորգ եկեղեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Գևորգ եկեղեցի|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրբ Թադևոս (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Թադևոս (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրբ Նիկողայոսի վանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Նիկողայոսի վանք|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրբ Սարգիս (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Սարգիս (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրբ Ստեփանոսի վանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Ստեփանոսի վանք|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրեն Անտոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրեն Անտոնյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրեն Առաքելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրեն Առաքելյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սպանված աղավնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպանված աղավնի|հղումներ]])||2 |- |[[Սպիտակ օձիք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպիտակ օձիք|հղումներ]])||2 |- |[[Սվերդլովսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սվերդլովսկի շրջան|հղումներ]])||2 |- |[[Ստիպլ-չեյս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստիպլ-չեյս|հղումներ]])||2 |- |[[Ստրուգա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստրուգա|հղումներ]])||2 |- |[[Վ. Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վ. Հովհաննիսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Վալենսա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վալենսա|հղումներ]])||2 |- |[[Վանոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վանոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Վանքուվեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վանքուվեր|հղումներ]])||2 |- |[[Վասիլևկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վասիլևկա|հղումներ]])||2 |- |[[Վարանդա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարանդա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Վարդան Առաքելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդան Առաքելյան|հղումներ]])||2 |- |[[Վարդան Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդան Սարգսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Վարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարյան|հղումներ]])||2 |- |[[Վեներա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վեներա|հղումներ]])||2 |- |[[Վեպրիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վեպրիկ|հղումներ]])||2 |- |[[Վերին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վերին|հղումներ]])||2 |- |[[Վիլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիլա|հղումներ]])||2 |- |[[Վիլլա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիլլա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Վլադիմիրովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վլադիմիրովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Վորոժբա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վորոժբա|հղումներ]])||2 |- |[[Տալկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տալկա|հղումներ]])||2 |- |[[Տայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տայան|հղումներ]])||2 |- |[[Տապան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տապան|հղումներ]])||2 |- |[[Տառամայր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տառամայր|հղումներ]])||2 |- |[[Տարոն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տարոն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Տելուրիդներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տելուրիդներ|հղումներ]])||2 |- |[[Տեր-Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տեր-Գրիգորյան|հղումներ]])||2 |- |[[Տիգրան Մարտիրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրան Մարտիրոսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Տրանսկրիպցիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տրանսկրիպցիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Փամբուխչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փամբուխչյան|հղումներ]])||2 |- |[[Փարիզի կոմունա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փարիզի կոմունա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Փուլ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փուլ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Փսոու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փսոու|հղումներ]])||2 |- |[[Քալհուն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քալհուն|հղումներ]])||2 |- |[[Քամբերլենդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քամբերլենդ|հղումներ]])||2 |- |[[Քամերոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քամերոն|հղումներ]])||2 |- |[[Քարհանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քարհանք|հղումներ]])||2 |- |[[Քնար (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քնար (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Օզերնիցա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օզերնիցա|հղումներ]])||2 |- |[[Օլշանկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օլշանկա|հղումներ]])||2 |- |[[Օմելնիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օմելնիկ|հղումներ]])||2 |- |[[Օտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օտա|հղումներ]])||2 |- |[[Օտրադնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օտրադնի|հղումներ]])||2 |- |[[Ֆիլտրում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆիլտրում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ֆրանսիական կայսրություն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆրանսիական կայսրություն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |} g2trjmx377jv5p3cpgf9llwjlhv24k7 4 1158523 10940483 10940212 2026-10-12T07:55:19Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10940483 wikitext text/x-wiki 2026-10-12 դրությամբ ամենաշատ միջլեզվային հղումներն ունեցող հոդվածները, որոնք չկան Հայերեն Վիքիպեդիայում {| class="wikitable sortable" !մլհ-ների քանակ!!Հոդվածն Անգլերեն Վիքիպեդիայում!!Հոդվածը Ռուսերեն Վիքիպեդիայում |- |183||[[:en:Bat]]||[[:ru:Рукокрылые]] |- |177||[[:en:Interlingue]]||[[:ru:Окциденталь]] |- |172||[[:en:Village]]||[[:ru:Село]] |- |171||[[:en:Wheat]]||[[:ru:Пшеница]] |- |155||[[:en:Cotton]]||[[:ru:Хлопок]] |- |142||[[:en:Tobacco]]||[[:ru:Табак (сырьё)]] |- |140||[[:en:Foot]]||[[:ru:Стопа]] |- |139||[[:en:Lingua Franca Nova]]||[[:ru:Лингва франка нова]] |- |136||[[:en:Carrot]]||[[:ru:Морковь]] |- |133||[[:en:Boat]]||[[:ru:Лодка]] |- |132||[[:en:Common sunflower]]||[[:ru:Подсолнечник однолетний]] |- |132||[[:en:Corvus]]||[[:ru:Вороны]] |- |130||[[:en:Eastern Orthodox Church]]||[[:ru:Православная церковь]] |- |129||[[:en:Northern giraffe]]||[[:ru:Жираф]] |- |127||[[:en:Brown]]||[[:ru:Коричневый цвет]] |- |127||[[:en:Coronavirus]]||[[:ru:Коронавирусы (подсемейство)]] |- |126||[[:en:Water buffalo]]||[[:ru:Азиатский буйвол]] |- |125||[[:en:Woodpecker]]||[[:ru:Дятловые]] |- |124||[[:en:Binomial nomenclature]]||[[:ru:Биномиальная номенклатура]] |- |124||[[:en:Radish]]||[[:ru:Редька посевная]] |- |122||[[:en:2000s]]||[[:ru:2000-е годы]] |- |122||[[:en:Protist]]||[[:ru:Протисты]] |- |122||[[:en:Uttarakhand]]||[[:ru:Уттаракханд]] |- |121||[[:en:Biological classification]]||[[:ru:Биологическая классификация]] |- |121||[[:en:Date palm]]||[[:ru:Финик пальчатый]] |- |121||[[:en:Māori language]]||[[:ru:Маори (язык)]] |- |121||[[:en:Romansh language]]||[[:ru:Романшский язык]] |- |121||[[:en:Shoulder]]||[[:ru:Плечо (часть тела)]] |- |121||[[:en:Turmeric]]||[[:ru:Куркума длинная]] |- |120||[[:en:King]]||[[:ru:Король]] |- |120||[[:en:Malayalam]]||[[:ru:Малаялам]] |- |119||[[:en:Orchid]]||[[:ru:Орхидные]] |- |118||[[:en:Book of Mormon]]||[[:ru:Книга Мормона]] |- |118||[[:en:Electric battery]]||[[:ru:Батарея (электротехника)]] |- |118||[[:en:Mountain range]]||[[:ru:Горный хребет]] |- |118||[[:en:Mus (genus)]]||[[:ru:Домовые мыши]] |- |117||[[:en:Port]]||[[:ru:Порт]] |- |116||[[:en:Andaman and Nicobar Islands]]||[[:ru:Андаманские и Никобарские острова]] |- |116||[[:en:Building]]||[[:ru:Здание]] |- |116||[[:en:Inner Mongolia]]||[[:ru:Внутренняя Монголия]] |- |116||[[:en:Municipality]]||[[:ru:Муниципалитет]] |- |116||[[:en:Nail (fastener)]]||[[:ru:Гвоздь]] |- |116||[[:en:Zulu language]]||[[:ru:Зулу]] |- |115||[[:en:Hausa language]]||[[:ru:Хауса (язык)]] |- |115||[[:en:Reindeer]]||[[:ru:Северный олень]] |- |115||[[:en:Sickle]]||[[:ru:Серп]] |- |115||[[:en:Vehicle]]||[[:ru:Транспортное средство]] |- |114||[[:en:Cassava]]||[[:ru:Маниок]] |- |114||[[:en:Chandigarh]]||[[:ru:Чандигарх]] |- |114||[[:en:Khmer language]]||[[:ru:Кхмерский язык]] |- |114||[[:en:Uralic languages]]||[[:ru:Уральские языки]] |- |114||[[:en:Walrus]]||[[:ru:Морж]] |- |113||[[:en:Chickpea]]||[[:ru:Нут бараний]] |- |113||[[:en:Mandarin Chinese]]||[[:ru:Севернокитайский язык]] |- |113||[[:en:Old World sparrow]]||[[:ru:Воробьиные]] |- |113||[[:en:Research]]||[[:ru:Исследование]] |- |112||[[:en:Candle]]||[[:ru:Свеча]] |- |112||[[:en:Caucasus Mountains]]||[[:ru:Кавказские горы]] |- |112||[[:en:Court]]||[[:ru:Суд]] |- |112||[[:en:Shrub]]||[[:ru:Кустарник]] |- |111||[[:en:Austronesian languages]]||[[:ru:Австронезийские языки]] |- |111||[[:en:Name]]||[[:ru:Имя]] |- |111||[[:en:Vesoul]]||[[:ru:Везуль]] |- |110||[[:en:1940s]]||[[:ru:1940-е годы]] |- |110||[[:en:Anger]]||[[:ru:Гнев]] |- |110||[[:en:Feces]]||[[:ru:Кал]] |- |109||[[:en:1920s]]||[[:ru:1920-е годы]] |- |109||[[:en:1950s]]||[[:ru:1950-е годы]] |- |109||[[:en:Clitoris]]||[[:ru:Клитор]] |- |109||[[:en:El Niño]]||[[:ru:Эль-Ниньо]] |- |109||[[:en:Eurasian golden oriole]]||[[:ru:Обыкновенная иволга]] |- |109||[[:en:Guarani language]]||[[:ru:Гуарани (язык)]] |- |109||[[:en:Hu Jintao]]||[[:ru:Ху Цзиньтао]] |- |109||[[:en:Kamchatka Krai]]||[[:ru:Камчатский край]] |- |109||[[:en:Kite]]||[[:ru:Воздушный змей]] |- |109||[[:en:Manx language]]||[[:ru:Мэнский язык]] |- |109||[[:en:Phong Nha–Kẻ Bàng National Park]]||[[:ru:Фонгня-Кебанг]] |- |109||[[:en:Snail]]||[[:ru:Улитка (жизненная форма)]] |- |109||[[:en:Truck]]||[[:ru:Грузовой автомобиль]] |- |108||[[:en:1930s]]||[[:ru:1930-е годы]] |- |108||[[:en:Camera]]||[[:ru:Съёмочная камера]] |- |108||[[:en:Malagasy language]]||[[:ru:Малагасийский язык]] |- |108||[[:en:Somali language]]||[[:ru:Сомалийский язык]] |- |108||[[:en:Taro]]||[[:ru:Таро (растение)]] |- |107||[[:en:1910s]]||[[:ru:1910-е годы]] |- |107||[[:en:Golden eagle]]||[[:ru:Беркут]] |- |107||[[:en:Pali]]||[[:ru:Пали]] |- |107||[[:en:Sardinian language]]||[[:ru:Сардинский язык]] |- |106||[[:en:Doraemon]]||[[:ru:]] |- |106||[[:en:Governor]]||[[:ru:Губернатор]] |- |106||[[:en:Kashubian language]]||[[:ru:Кашубский язык]] |- |106||[[:en:Toilet]]||[[:ru:Туалетное оборудование]] |- |105||[[:en:Edgar de Wahl]]||[[:ru:Валь, Эдгар де]] |- |105||[[:en:Fern]]||[[:ru:Папоротники]] |- |105||[[:en:Mapudungun]]||[[:ru:Арауканский язык]] |- |105||[[:en:Mount Bazardüzü]]||[[:ru:Базардюзю]] |- |105||[[:en:Nahuatl]]||[[:ru:Ацтекская группа языков]] |- |105||[[:en:Raccoon]]||[[:ru:Енот-полоскун]] |- |105||[[:en:Train station]]||[[:ru:Железнодорожная станция]] |- |105||[[:en:York University]]||[[:ru:Йоркский университет (Канада)]] |- |104||[[:en:Brassica oleracea]]||[[:ru:Капуста огородная]] |- |104||[[:en:Centipede]]||[[:ru:Губоногие]] |- |104||[[:en:Common cuckoo]]||[[:ru:Обыкновенная кукушка]] |- |104||[[:en:Hanshin Tigers]]||[[:ru:Хансин Тайгерс]] |- |104||[[:en:Sindhi language]]||[[:ru:Синдхи (язык)]] |- |104||[[:en:Stoat]]||[[:ru:Горностай]] |- |104||[[:en:Vrahovice]]||[[:ru:Враговице]] |- |103||[[:en:1900s]]||[[:ru:1900-е годы]] |- |103||[[:en:Aardvark]]||[[:ru:Трубкозуб]] |- |103||[[:en:Bumblebee]]||[[:ru:Шмели]] |- |103||[[:en:Calculus]]||[[:ru:Математический анализ]] |- |103||[[:en:Lao language]]||[[:ru:Лаосский язык]] |- |103||[[:en:Pan (genus)]]||[[:ru:Шимпанзе]] |- |103||[[:en:Red squirrel]]||[[:ru:Обыкновенная белка]] |- |102||[[:en:Al-Fatiha]]||[[:ru:Аль-Фатиха]] |- |102||[[:en:Extinction]]||[[:ru:Вымирание]] |- |102||[[:en:Motto]]||[[:ru:Девиз]] |- |102||[[:en:Prophet]]||[[:ru:Пророк]] |- |102||[[:en:Sindh]]||[[:ru:Синд]] |- |101||[[:en:1840s]]||[[:ru:1840-е годы]] |- |101||[[:en:1880s]]||[[:ru:1880-е годы]] |- |101||[[:en:Chinese Communist Party]]||[[:ru:Коммунистическая партия Китая]] |- |101||[[:en:Dragonfly]]||[[:ru:Разнокрылые стрекозы]] |- |101||[[:en:Federal University of Science and Innovation of Rio de Janeiro]]||[[:ru:Федеральный центр технического образования Рио-де-Жанейро]] |- |101||[[:en:Hominidae]]||[[:ru:Гоминиды]] |- |101||[[:en:Indian Premier League]]||[[:ru:Индийская премьер-лига]] |- |101||[[:en:Minas Gerais State University]]||[[:ru:Университет штата Минас-Жерайс]] |- |101||[[:en:Romani language]]||[[:ru:Цыганский язык]] |- |101||[[:en:Scientific method]]||[[:ru:Научный метод]] |- |101||[[:en:State University of Feira de Santana]]||[[:ru:Государственный университет Фейра-ди-Сантана]] |- |101||[[:en:Sámi people]]||[[:ru:Саамы]] |- |101||[[:en:Wonder Woman]]||[[:ru:Чудо-женщина]] |- |101||[[:en:Zichyújfalu]]||[[:ru:Зичиуйфалу]] |- |100||[[:en:1860s]]||[[:ru:1860-е годы]] |- |100||[[:en:Apennine Mountains]]||[[:ru:Апеннины]] |- |100||[[:en:Aymara language]]||[[:ru:Аймара (язык)]] |- |100||[[:en:Cathedral]]||[[:ru:Собор (храм)]] |- |100||[[:en:Gryllidae]]||[[:ru:Настоящие сверчки]] |- |100||[[:en:Human back]]||[[:ru:Спина]] |- |100||[[:en:Imam]]||[[:ru:Имам]] |- |100||[[:en:Inductor]]||[[:ru:Катушка индуктивности]] |- |100||[[:en:Mahayana]]||[[:ru:Махаяна]] |- |100||[[:en:Nelumbo nucifera]]||[[:ru:Лотос орехоносный]] |- |100||[[:en:Puducherry (union territory)]]||[[:ru:Пондичерри]] |- |100||[[:en:Taxi]]||[[:ru:Такси]] |- |100||[[:en:Theravada]]||[[:ru:Тхеравада]] |- |99||[[:en:1820s]]||[[:ru:1820-е годы]] |- |99||[[:en:1830s]]||[[:ru:1830-е годы]] |- |99||[[:en:1870s]]||[[:ru:1870-е годы]] |- |99||[[:en:1890s]]||[[:ru:1890-е годы]] |- |99||[[:en:Cam Ranh International Airport]]||[[:ru:Камрань (аэропорт)]] |- |99||[[:en:Corsican language]]||[[:ru:Корсиканский язык]] |- |99||[[:en:Federal Institute of Bahia]]||[[:ru:Федеральный институт штата Баия]] |- |99||[[:en:Homo erectus]]||[[:ru:Человек прямоходящий]] |- |99||[[:en:Latin alphabet]]||[[:ru:Латинский алфавит]] |- |99||[[:en:Mustelidae]]||[[:ru:Куньи]] |- |99||[[:en:Northern pintail]]||[[:ru:Шилохвость]] |- |99||[[:en:Railroad]]||[[:ru:Железная дорога]] |- |98||[[:en:Aviation]]||[[:ru:Авиация]] |- |98||[[:en:Engineer]]||[[:ru:Инженер]] |- |98||[[:en:Ganesha]]||[[:ru:Ганеша]] |- |98||[[:en:Heaven]]||[[:ru:Небеса]] |- |98||[[:en:Jimmie Johnson]]||[[:ru:Джонсон, Джимми]] |- |98||[[:en:Lakshadweep]]||[[:ru:Лакшадвип]] |- |98||[[:en:Lentil]]||[[:ru:Чечевица пищевая]] |- |98||[[:en:Metalloid]]||[[:ru:Полуметаллы]] |- |98||[[:en:Noon]]||[[:ru:Полдень]] |- |98||[[:en:Town]]||[[:ru:Малый город]] |- |98||[[:en:Uthman]]||[[:ru:Усман ибн Аффан]] |- |98||[[:en:Washing machine]]||[[:ru:Стиральная машина]] |- |98||[[:en:Western barn owl]]||[[:ru:Обыкновенная сипуха]] |- |97||[[:en:1850s]]||[[:ru:1850-е годы]] |- |97||[[:en:2029]]||[[:ru:2029 год]] |- |97||[[:en:Architect]]||[[:ru:Архитектор]] |- |97||[[:en:Benetice (Světlá nad Sázavou)]]||[[:ru:Бенетице]] |- |97||[[:en:Ca Mau Airport]]||[[:ru:Камау (аэропорт)]] |- |97||[[:en:Euclidean vector]]||[[:ru:Вектор (геометрия)]] |- |97||[[:en:Garfield]]||[[:ru:Гарфилд (комикс)]] |- |97||[[:en:Interslavic]]||[[:ru:Межславянский язык]] |- |97||[[:en:Jacob]]||[[:ru:Иаков]] |- |97||[[:en:Lublin Voivodeship]]||[[:ru:Люблинское воеводство]] |- |97||[[:en:Sint-Truiden]]||[[:ru:Синт-Трёйден]] |- |97||[[:en:Sundanese language]]||[[:ru:Сунданский язык]] |- |97||[[:en:Tortoise]]||[[:ru:Сухопутные черепахи]] |- |97||[[:en:URL]]||[[:ru:URL]] |- |97||[[:en:Video]]||[[:ru:Видео]] |- |96||[[:en:1800s (decade)]]||[[:ru:1800-е годы]] |- |96||[[:en:1810s]]||[[:ru:1810-е годы]] |- |96||[[:en:3rd millennium]]||[[:ru:3-е тысячелетие]] |- |96||[[:en:Airbus A380]]||[[:ru:Airbus A380]] |- |96||[[:en:Australasia]]||[[:ru:Австралазия (география)]] |- |96||[[:en:Common kingfisher]]||[[:ru:Обыкновенный зимородок]] |- |96||[[:en:Cumin]]||[[:ru:Зира (растение)]] |- |96||[[:en:Dari]]||[[:ru:Дари]] |- |96||[[:en:List of heads of state of India]]||[[:ru:Список глав государств Индии]] |- |96||[[:en:Motherboard]]||[[:ru:Материнская плата]] |- |96||[[:en:Otter]]||[[:ru:Выдровые]] |- |96||[[:en:Purple]]||[[:ru:Пурпурный цвет]] |- |96||[[:en:Shaka]]||[[:ru:Чака]] |- |96||[[:en:Tequixquiac]]||[[:ru:Текискьяк]] |- |95||[[:en:1780s]]||[[:ru:1780-е годы]] |- |95||[[:en:Albatross]]||[[:ru:Альбатросовые]] |- |95||[[:en:Ape]]||[[:ru:Человекообразные обезьяны]] |- |95||[[:en:Caelifera]]||[[:ru:Короткоусые прямокрылые]] |- |95||[[:en:Crane (bird)]]||[[:ru:Журавлиные]] |- |95||[[:en:Federal University of Recôncavo da Bahia]]||[[:ru:Федеральный университет Реконкаву-да-Баия]] |- |95||[[:en:Geologic time scale]]||[[:ru:Геохронологическая шкала]] |- |95||[[:en:Guinea fowl]]||[[:ru:Цесарковые]] |- |95||[[:en:Guru Nanak]]||[[:ru:Нанак]] |- |95||[[:en:Isaac]]||[[:ru:Исаак]] |- |95||[[:en:Kanji]]||[[:ru:Кандзи]] |- |95||[[:en:Karakalpakstan]]||[[:ru:Каракалпакстан]] |- |95||[[:en:Lesser Sunda Islands]]||[[:ru:Малые Зондские острова]] |- |95||[[:en:Pontifical Catholic University of Minas Gerais]]||[[:ru:Папский католический университет Минас-Жерайс]] |- |95||[[:en:Rifle]]||[[:ru:Винтовка]] |- |95||[[:en:Shovel]]||[[:ru:Лопата]] |- |95||[[:en:Sus (genus)]]||[[:ru:Кабаны]] |- |95||[[:en:Upper Normandy]]||[[:ru:Верхняя Нормандия]] |- |94||[[:en:1660s]]||[[:ru:1660-е годы]] |- |94||[[:en:1710s]]||[[:ru:1710-е годы]] |- |94||[[:en:1st millennium]]||[[:ru:1-е тысячелетие]] |- |94||[[:en:Anseriformes]]||[[:ru:Гусеобразные]] |- |94||[[:en:Colony]]||[[:ru:Колония]] |- |94||[[:en:Devon]]||[[:ru:Девон (графство)]] |- |94||[[:en:Ichirou Mizuki]]||[[:ru:Мидзуки, Итиро]] |- |94||[[:en:Island country]]||[[:ru:Островное государство]] |- |94||[[:en:Learning]]||[[:ru:Научение]] |- |94||[[:en:Mapuche]]||[[:ru:Арауканы]] |- |94||[[:en:Max Verstappen]]||[[:ru:Ферстаппен, Макс]] |- |94||[[:en:Saransk]]||[[:ru:Саранск]] |- |94||[[:en:Song dynasty]]||[[:ru:Империя Сун]] |- |94||[[:en:Tigrinya language]]||[[:ru:Тигринья]] |- |94||[[:en:West Pomeranian Voivodeship]]||[[:ru:Западно-Поморское воеводство]] |- |94||[[:en:Ágreda]]||[[:ru:Агреда]] |- |93||[[:en:1590s]]||[[:ru:1590-е годы]] |- |93||[[:en:1770s]]||[[:ru:1770-е годы]] |- |93||[[:en:1790s]]||[[:ru:1790-е годы]] |- |93||[[:en:Abejar]]||[[:ru:Абехар]] |- |93||[[:en:Accipitridae]]||[[:ru:Ястребиные]] |- |93||[[:en:Body (biology)]]||[[:ru:Тело (биология)]] |- |93||[[:en:Dadra and Nagar Haveli district]]||[[:ru:Дадра и Нагар-Хавели]] |- |93||[[:en:Fuzhou]]||[[:ru:Фучжоу]] |- |93||[[:en:Indian peafowl]]||[[:ru:Обыкновенный павлин]] |- |93||[[:en:Kali]]||[[:ru:Кали (богиня)]] |- |93||[[:en:Lesser Poland Voivodeship]]||[[:ru:Малопольское воеводство]] |- |93||[[:en:Momordica charantia]]||[[:ru:Момордика харанция]] |- |93||[[:en:Neapolitan language]]||[[:ru:Неаполитанский язык]] |- |93||[[:en:Palace]]||[[:ru:Дворец]] |- |93||[[:en:Podlaskie Voivodeship]]||[[:ru:Подляское воеводство]] |- |93||[[:en:Pseudoscience]]||[[:ru:Псевдонаука]] |- |93||[[:en:Screwdriver]]||[[:ru:Отвёртка]] |- |93||[[:en:Silesian Voivodeship]]||[[:ru:Силезское воеводство]] |- |93||[[:en:Tanakh]]||[[:ru:Танах]] |- |93||[[:en:Udmurt language]]||[[:ru:Удмуртский язык]] |- |92||[[:en:'s-Hertogenbosch]]||[[:ru:Хертогенбос]] |- |92||[[:en:1550s]]||[[:ru:1550-е годы]] |- |92||[[:en:1620s]]||[[:ru:1620-е годы]] |- |92||[[:en:1640s]]||[[:ru:1640-е годы]] |- |92||[[:en:1650s]]||[[:ru:1650-е годы]] |- |92||[[:en:1670s]]||[[:ru:1670-е годы]] |- |92||[[:en:1680s]]||[[:ru:1680-е годы]] |- |92||[[:en:1740s]]||[[:ru:1740-е годы]] |- |92||[[:en:1760s]]||[[:ru:1760-е годы]] |- |92||[[:en:All Saints' Day]]||[[:ru:Собор Всех Святых]] |- |92||[[:en:Altai Mountains]]||[[:ru:Алтайские горы]] |- |92||[[:en:Conservation status]]||[[:ru:Охранный статус]] |- |92||[[:en:Da Lat]]||[[:ru:Далат]] |- |92||[[:en:Debian]]||[[:ru:Debian]] |- |92||[[:en:Dynasty]]||[[:ru:Династия]] |- |92||[[:en:Geophysics]]||[[:ru:Геофизика]] |- |92||[[:en:Lombard language]]||[[:ru:Ломбардский язык]] |- |92||[[:en:Nomad]]||[[:ru:Кочевники]] |- |92||[[:en:Nowy Dwór Królewski]]||[[:ru:Новы-Двур-Крулевски]] |- |92||[[:en:Pomeranian Voivodeship]]||[[:ru:Поморское воеводство]] |- |92||[[:en:St. Petersburg, Florida]]||[[:ru:Сент-Питерсберг (Флорида)]] |- |92||[[:en:Tuvan language]]||[[:ru:Тувинский язык]] |- |92||[[:en:Wildebeest]]||[[:ru:Гну]] |- |92||[[:en:Yamaha Motor Company]]||[[:ru:Yamaha Motor Company]] |- |91||[[:en:1560s]]||[[:ru:1560-е годы]] |- |91||[[:en:1610s]]||[[:ru:1610-е годы]] |- |91||[[:en:1630s]]||[[:ru:1630-е годы]] |- |91||[[:en:1690s]]||[[:ru:1690-е годы]] |- |91||[[:en:1700s (decade)]]||[[:ru:1700-е годы]] |- |91||[[:en:1720s]]||[[:ru:1720-е годы]] |- |91||[[:en:1730s]]||[[:ru:1730-е годы]] |- |91||[[:en:1750s]]||[[:ru:1750-е годы]] |- |91||[[:en:Aryabhata]]||[[:ru:Ариабхата]] |- |91||[[:en:Axilla]]||[[:ru:Подмышка]] |- |91||[[:en:Camellia sinensis]]||[[:ru:Чай (растение)]] |- |91||[[:en:Chicory]]||[[:ru:Цикорий обыкновенный]] |- |91||[[:en:Eskaleut languages]]||[[:ru:Эскимосско-алеутские языки]] |- |91||[[:en:Eurasian teal]]||[[:ru:Чирок-свистунок]] |- |91||[[:en:Fiji Hindi]]||[[:ru:Фиджийский хинди]] |- |91||[[:en:Flensburg]]||[[:ru:Фленсбург]] |- |91||[[:en:Ibn al-Haytham]]||[[:ru:Ибн аль-Хайсам]] |- |91||[[:en:Kurdistan Region]]||[[:ru:Регион Курдистан]] |- |91||[[:en:Leonese language]]||[[:ru:Леонский язык]] |- |91||[[:en:Mangrove]]||[[:ru:Мангры]] |- |91||[[:en:Quezon City]]||[[:ru:Кесон-Сити]] |- |91||[[:en:Sitting Bull]]||[[:ru:Сидящий Бык]] |- |91||[[:en:Surrey]]||[[:ru:Суррей]] |- |90||[[:en:1520s]]||[[:ru:1520-е годы]] |- |90||[[:en:1530s]]||[[:ru:1530-е годы]] |- |90||[[:en:1540s]]||[[:ru:1540-е годы]] |- |90||[[:en:Arancón]]||[[:ru:Аранкон]] |- |90||[[:en:Buddha (title)]]||[[:ru:Будда]] |- |90||[[:en:Colo-Colo]]||[[:ru:Коло-Коло]] |- |90||[[:en:Controlled-access highway]]||[[:ru:Автомагистраль]] |- |90||[[:en:Cuckoo]]||[[:ru:Кукушковые]] |- |90||[[:en:Erzya language]]||[[:ru:Эрзянский язык]] |- |90||[[:en:Ferry]]||[[:ru:Паром]] |- |90||[[:en:Field (agriculture)]]||[[:ru:Поле (сельское хозяйство)]] |- |90||[[:en:Heard Island and McDonald Islands]]||[[:ru:Остров Херд и острова Макдональд]] |- |90||[[:en:Husayn ibn Ali]]||[[:ru:Хусейн ибн Али]] |- |90||[[:en:Kuyavian–Pomeranian Voivodeship]]||[[:ru:Куявско-Поморское воеводство]] |- |90||[[:en:Ladakh]]||[[:ru:Ладакх]] |- |90||[[:en:Lower Silesian Voivodeship]]||[[:ru:Нижнесилезское воеводство]] |- |90||[[:en:Mountain pass]]||[[:ru:Перевал]] |- |90||[[:en:Palo Alto, California]]||[[:ru:Пало-Алто]] |- |90||[[:en:Piedmontese language]]||[[:ru:Пьемонтский язык]] |- |90||[[:en:Podkarpackie Voivodeship]]||[[:ru:Подкарпатское воеводство]] |- |90||[[:en:Regions of Italy]]||[[:ru:Области Италии]] |- |90||[[:en:Rusyn language]]||[[:ru:Русинский язык]] |- |90||[[:en:Samba]]||[[:ru:Самба (музыка)]] |- |90||[[:en:Shang dynasty]]||[[:ru:Шан (династия)]] |- |90||[[:en:Tetrapod]]||[[:ru:Четвероногие]] |- |90||[[:en:Warmian–Masurian Voivodeship]]||[[:ru:Варминьско-Мазурское воеводство]] |- |90||[[:en:Yoruba language]]||[[:ru:Йоруба (язык)]] |- |90||[[:en:Łódź Voivodeship]]||[[:ru:Лодзинское воеводство]] |- |89||[[:en:"Weird Al" Yankovic]]||[[:ru:Странный Эл Янкович]] |- |89||[[:en:1510s]]||[[:ru:1510-е годы]] |- |89||[[:en:1570s]]||[[:ru:1570-е годы]] |- |89||[[:en:1580s]]||[[:ru:1580-е годы]] |- |89||[[:en:2030]]||[[:ru:2030 год]] |- |89||[[:en:Ash]]||[[:ru:Зола]] |- |89||[[:en:Civil engineering]]||[[:ru:Гражданское строительство]] |- |89||[[:en:Cnidaria]]||[[:ru:Стрекающие]] |- |89||[[:en:East–West Schism]]||[[:ru:Разделение Католической и Православной церквей]] |- |89||[[:en:Fiqh]]||[[:ru:Фикх]] |- |89||[[:en:Greater Poland Voivodeship]]||[[:ru:Великопольское воеводство]] |- |89||[[:en:Hedgehog]]||[[:ru:Настоящие ежи]] |- |89||[[:en:Lubusz Voivodeship]]||[[:ru:Любушское воеводство]] |- |89||[[:en:Phasianidae]]||[[:ru:Фазановые]] |- |89||[[:en:Primary school]]||[[:ru:Начальная школа]] |- |89||[[:en:Province of Soria]]||[[:ru:Сория (провинция)]] |- |89||[[:en:Speed]]||[[:ru:]] |- |88||[[:en:1450s]]||[[:ru:1450-е годы]] |- |88||[[:en:1500s (decade)]]||[[:ru:1500-е годы]] |- |88||[[:en:1600s (decade)]]||[[:ru:1600-е годы]] |- |88||[[:en:Airbus Commercial Aircraft]]||[[:ru:Airbus]] |- |88||[[:en:Bambuseae]]||[[:ru:Бамбуковые (триба)]] |- |88||[[:en:Blacksmith]]||[[:ru:Кузнец]] |- |88||[[:en:Church of England]]||[[:ru:Церковь Англии]] |- |88||[[:en:East Java]]||[[:ru:Восточная Ява]] |- |88||[[:en:Eschweiler]]||[[:ru:Эшвайлер]] |- |88||[[:en:Greenhouse gas]]||[[:ru:Парниковые газы]] |- |88||[[:en:Homeopathy]]||[[:ru:Гомеопатия]] |- |88||[[:en:Maithili language]]||[[:ru:Майтхили]] |- |88||[[:en:Osteichthyes]]||[[:ru:Костные рыбы]] |- |88||[[:en:Parvati]]||[[:ru:Парвати]] |- |88||[[:en:Pope Julius II]]||[[:ru:Юлий II]] |- |88||[[:en:Router (computing)]]||[[:ru:Маршрутизатор]] |- |88||[[:en:Sebastian Vettel]]||[[:ru:Феттель, Себастьян]] |- |88||[[:en:Sotho language]]||[[:ru:Сесото]] |- |88||[[:en:Surah]]||[[:ru:Сура Корана]] |- |88||[[:en:São Paulo FC]]||[[:ru:Сан-Паулу (футбольный клуб)]] |- |88||[[:en:Turnip]]||[[:ru:Репа (овощ)]] |- |88||[[:en:Vehicle registration plate]]||[[:ru:Автомобильный номер]] |- |88||[[:en:Świętokrzyskie Voivodeship]]||[[:ru:Свентокшиское воеводство]] |- |87||[[:en:1410s]]||[[:ru:1410-е годы]] |- |87||[[:en:1430s]]||[[:ru:1430-е годы]] |- |87||[[:en:1440s]]||[[:ru:1440-е годы]] |- |87||[[:en:1490s]]||[[:ru:1490-е годы]] |- |87||[[:en:Adradas]]||[[:ru:Адрадас]] |- |87||[[:en:Application software]]||[[:ru:Прикладное программное обеспечение]] |- |87||[[:en:Ayurveda]]||[[:ru:Аюрведа]] |- |87||[[:en:BASIC]]||[[:ru:Бейсик]] |- |87||[[:en:Bird-of-paradise]]||[[:ru:Райские птицы]] |- |87||[[:en:CR Flamengo]]||[[:ru:Фламенго]] |- |87||[[:en:Cantonese]]||[[:ru:Стандартный кантонский язык]] |- |87||[[:en:Cockatoo]]||[[:ru:Какаду]] |- |87||[[:en:Column]]||[[:ru:Колонна]] |- |87||[[:en:Douglas, Isle of Man]]||[[:ru:Дуглас (остров Мэн)]] |- |87||[[:en:Fresh water]]||[[:ru:Пресная вода]] |- |87||[[:en:Gymnosperm]]||[[:ru:Голосеменные]] |- |87||[[:en:Jiang Zemin]]||[[:ru:Цзян Цзэминь]] |- |87||[[:en:John de Lancie]]||[[:ru:Де Ланси, Джон]] |- |87||[[:en:Komi language]]||[[:ru:Коми язык]] |- |87||[[:en:Ladin language]]||[[:ru:Ладинский язык]] |- |87||[[:en:Little egret]]||[[:ru:Малая белая цапля]] |- |87||[[:en:Musa (plant)]]||[[:ru:Банан (род)]] |- |87||[[:en:Naoto Kan]]||[[:ru:Кан, Наото]] |- |87||[[:en:Oryza sativa]]||[[:ru:Рис посевной]] |- |87||[[:en:Park Chung Hee]]||[[:ru:Пак Чон Хи]] |- |87||[[:en:Pope Gregory XIII]]||[[:ru:Григорий XIII]] |- |87||[[:en:Pratibha Patil]]||[[:ru:Патил, Пратибха]] |- |87||[[:en:Prefectures of Japan]]||[[:ru:Префектуры Японии]] |- |87||[[:en:Sesame Street]]||[[:ru:Улица Сезам]] |- |87||[[:en:Snowy owl]]||[[:ru:Белая сова]] |- |87||[[:en:Sorghum]]||[[:ru:Сорго двуцветное]] |- |87||[[:en:Tswana language]]||[[:ru:Тсвана (язык)]] |- |87||[[:en:Vulture]]||[[:ru:Птицы-падальщики]] |- |87||[[:en:Wetzlar]]||[[:ru:Вецлар]] |- |87||[[:en:Wolof language]]||[[:ru:Волоф (язык)]] |- |87||[[:en:École nationale de l'aviation civile]]||[[:ru:Национальная школа гражданской авиации]] |- |86||[[:en:1420s]]||[[:ru:1420-е годы]] |- |86||[[:en:1460s]]||[[:ru:1460-е годы]] |- |86||[[:en:1470s]]||[[:ru:1470-е годы]] |- |86||[[:en:1480s]]||[[:ru:1480-е годы]] |- |86||[[:en:2031]]||[[:ru:2031 год]] |- |86||[[:en:Aaron]]||[[:ru:Аарон]] |- |86||[[:en:Ankle]]||[[:ru:Голеностопный сустав]] |- |86||[[:en:Austroasiatic languages]]||[[:ru:Австроазиатские языки]] |- |86||[[:en:Azadirachta indica]]||[[:ru:Ним (дерево)]] |- |86||[[:en:Cicadidae]]||[[:ru:Певчие цикады]] |- |86||[[:en:County]]||[[:ru:Графство]] |- |86||[[:en:Experiment]]||[[:ru:Эксперимент]] |- |86||[[:en:Eyelash]]||[[:ru:Ресницы]] |- |86||[[:en:Freestyle Script]]||[[:ru:Freestyle Script]] |- |86||[[:en:French Southern and Antarctic Lands]]||[[:ru:Французские Южные и Антарктические территории]] |- |86||[[:en:Glosa]]||[[:ru:Глоса]] |- |86||[[:en:Great Rift Valley]]||[[:ru:Восточно-Африканская рифтовая долина]] |- |86||[[:en:Haitian Creole]]||[[:ru:Гаитянский креольский язык]] |- |86||[[:en:Hanuman]]||[[:ru:Хануман]] |- |86||[[:en:Iqaluit]]||[[:ru:Икалуит]] |- |86||[[:en:Joshua Bassett]]||[[:ru:Бассетт, Джошуа]] |- |86||[[:en:Konkani language]]||[[:ru:Конкани (язык)]] |- |86||[[:en:Lent]]||[[:ru:Великий пост в римско-католической традиции]] |- |86||[[:en:Mail]]||[[:ru:Почта]] |- |86||[[:en:Mawlid]]||[[:ru:Мавлид]] |- |86||[[:en:Millipede]]||[[:ru:Двупарноногие]] |- |86||[[:en:Minister (government)]]||[[:ru:Министр]] |- |86||[[:en:OpenStreetMap]]||[[:ru:OpenStreetMap]] |- |86||[[:en:Otto Hahn]]||[[:ru:Ган, Отто]] |- |86||[[:en:Papaver rhoeas]]||[[:ru:Мак самосейка]] |- |86||[[:en:Property]]||[[:ru:Имущество]] |- |86||[[:en:Prunus domestica]]||[[:ru:Слива домашняя]] |- |86||[[:en:Sirenia]]||[[:ru:Сирены (млекопитающие)]] |- |86||[[:en:Venetian language]]||[[:ru:Венетский язык (современный)]] |- |86||[[:en:Voivodeships of Poland]]||[[:ru:Воеводства Польши]] |- |86||[[:en:Wedge]]||[[:ru:Клин (механика)]] |- |85||[[:en:1090s]]||[[:ru:1090-е годы]] |- |85||[[:en:1240s]]||[[:ru:1240-е годы]] |- |85||[[:en:1350s]]||[[:ru:1350-е годы]] |- |85||[[:en:2032]]||[[:ru:2032 год]] |- |85||[[:en:Adansonia]]||[[:ru:Адансония]] |- |85||[[:en:Al-Baqarah]]||[[:ru:Аль-Бакара]] |- |85||[[:en:Azawad]]||[[:ru:Азавад]] |- |85||[[:en:Bag]]||[[:ru:Сумка]] |- |85||[[:en:Cell biology]]||[[:ru:Клеточная биология]] |- |85||[[:en:Datura stramonium]]||[[:ru:Дурман обыкновенный]] |- |85||[[:en:Deutschlandlied]]||[[:ru:Песнь немцев]] |- |85||[[:en:Eau Claire, Wisconsin]]||[[:ru:О-Клэр (Висконсин)]] |- |85||[[:en:Ghil'ad Zuckermann]]||[[:ru:Цукерман, Гилад]] |- |85||[[:en:Homo]]||[[:ru:Люди (род)]] |- |85||[[:en:Homo habilis]]||[[:ru:Человек умелый]] |- |85||[[:en:Hornbill]]||[[:ru:Птицы-носороги]] |- |85||[[:en:Human settlement]]||[[:ru:Населённый пункт]] |- |85||[[:en:Ibn Saud]]||[[:ru:Абдул-Азиз ибн Абдуррахман Аль Сауд]] |- |85||[[:en:Kevin Rudd]]||[[:ru:Радд, Кевин]] |- |85||[[:en:Manchu language]]||[[:ru:Маньчжурский язык]] |- |85||[[:en:Mandalay]]||[[:ru:Мандалай]] |- |85||[[:en:Mangifera indica]]||[[:ru:Манго индийское]] |- |85||[[:en:Microwave oven]]||[[:ru:Микроволновая печь]] |- |85||[[:en:Muharram]]||[[:ru:Мухаррам]] |- |85||[[:en:Navajo language]]||[[:ru:Навахо (язык)]] |- |85||[[:en:Oranjestad]]||[[:ru:Ораньестад (Аруба)]] |- |85||[[:en:Republics of Russia]]||[[:ru:Республика (Россия)]] |- |85||[[:en:Rust]]||[[:ru:Ржавчина]] |- |85||[[:en:Samoan language]]||[[:ru:Самоанский язык]] |- |85||[[:en:Sylheti language]]||[[:ru:Силхетский язык]] |- |85||[[:en:Tongan language]]||[[:ru:Тонганский язык]] |- |85||[[:en:Zhou Enlai]]||[[:ru:Чжоу Эньлай]] |- |84||[[:en:1050s]]||[[:ru:1050-е годы]] |- |84||[[:en:1110s]]||[[:ru:1110-е годы]] |- |84||[[:en:1150s]]||[[:ru:1150-е годы]] |- |84||[[:en:1220s]]||[[:ru:1220-е годы]] |- |84||[[:en:1230s]]||[[:ru:1230-е годы]] |- |84||[[:en:1250s]]||[[:ru:1250-е годы]] |- |84||[[:en:1260s]]||[[:ru:1260-е годы]] |- |84||[[:en:1290s]]||[[:ru:1290-е годы]] |- |84||[[:en:1310s]]||[[:ru:1310-е годы]] |- |84||[[:en:1320s]]||[[:ru:1320-е годы]] |- |84||[[:en:1340s]]||[[:ru:1340-е годы]] |- |84||[[:en:1360s]]||[[:ru:1360-е годы]] |- |84||[[:en:1370s]]||[[:ru:1370-е годы]] |- |84||[[:en:1380s]]||[[:ru:1380-е годы]] |- |84||[[:en:1978 FIFA World Cup]]||[[:ru:Чемпионат мира по футболу 1978]] |- |84||[[:en:Afar language]]||[[:ru:Афарский язык]] |- |84||[[:en:African National Congress]]||[[:ru:Африканский национальный конгресс]] |- |84||[[:en:Annapurna (mountain range)]]||[[:ru:Аннапурна]] |- |84||[[:en:Book of Daniel]]||[[:ru:Книга пророка Даниила]] |- |84||[[:en:Budgerigar]]||[[:ru:Волнистый попугайчик]] |- |84||[[:en:Daucus carota]]||[[:ru:Морковь дикая]] |- |84||[[:en:Emperor of Japan]]||[[:ru:Император Японии]] |- |84||[[:en:Eurasian wigeon]]||[[:ru:Свиязь]] |- |84||[[:en:Golden Temple]]||[[:ru:Хармандир-Сахиб]] |- |84||[[:en:Larva]]||[[:ru:Личинка]] |- |84||[[:en:Marjoram]]||[[:ru:Майоран]] |- |84||[[:en:Maundy Thursday]]||[[:ru:Великий четверг]] |- |84||[[:en:Microwave]]||[[:ru:Микроволновое излучение]] |- |84||[[:en:Montehermoso]]||[[:ru:Монтеэрмосо]] |- |84||[[:en:Newar language]]||[[:ru:Неварский язык]] |- |84||[[:en:Persepolis F.C.]]||[[:ru:Персеполис (футбольный клуб)]] |- |84||[[:en:Pope Pius VII]]||[[:ru:Пий VII]] |- |84||[[:en:Secretarybird]]||[[:ru:Птица-секретарь]] |- |84||[[:en:Sheikh Mujibur Rahman]]||[[:ru:Муджибур Рахман]] |- |84||[[:en:Toki Pona]]||[[:ru:Токи пона]] |- |84||[[:en:Wetland]]||[[:ru:Водно-болотные угодья]] |- |84||[[:en:Wrist]]||[[:ru:Лучезапястный сустав]] |- |83||[[:en:1060s]]||[[:ru:1060-е годы]] |- |83||[[:en:10s]]||[[:ru:10-е годы]] |- |83||[[:en:1120s]]||[[:ru:1120-е годы]] |- |83||[[:en:1130s]]||[[:ru:1130-е годы]] |- |83||[[:en:1180s]]||[[:ru:1180-е годы]] |- |83||[[:en:1210s]]||[[:ru:1210-е годы]] |- |83||[[:en:1270s]]||[[:ru:1270-е годы]] |- |83||[[:en:1280s]]||[[:ru:1280-е годы]] |- |83||[[:en:1330s]]||[[:ru:1330-е годы]] |- |83||[[:en:1390s]]||[[:ru:1390-е годы]] |- |83||[[:en:1400s (decade)]]||[[:ru:1400-е годы]] |- |83||[[:en:1972 Summer Olympics]]||[[:ru:Летние Олимпийские игры 1972]] |- |83||[[:en:Buryat language]]||[[:ru:Бурятский язык]] |- |83||[[:en:Chives]]||[[:ru:Лук скорода]] |- |83||[[:en:Cumbria]]||[[:ru:Камбрия]] |- |83||[[:en:Dasypodidae]]||[[:ru:Броненосцевые]] |- |83||[[:en:Droupadi Murmu]]||[[:ru:Мурму, Драупади]] |- |83||[[:en:Giza Necropolis]]||[[:ru:Некрополь Гизы]] |- |83||[[:en:Hay]]||[[:ru:Сено]] |- |83||[[:en:Joke]]||[[:ru:Шутка]] |- |83||[[:en:Jomo Kenyatta]]||[[:ru:Кениата, Джомо]] |- |83||[[:en:Mercury (mythology)]]||[[:ru:Меркурий (мифология)]] |- |83||[[:en:Moringa oleifera]]||[[:ru:Моринга масличная]] |- |83||[[:en:Mung bean]]||[[:ru:Маш]] |- |83||[[:en:Nonprofit organization]]||[[:ru:Некоммерческая организация]] |- |83||[[:en:Patent]]||[[:ru:Патент]] |- |83||[[:en:Pete Seeger]]||[[:ru:Сигер, Пит]] |- |83||[[:en:Second Sino-Japanese War]]||[[:ru:Японо-китайская война (1937—1945)]] |- |83||[[:en:Tarnobrzeg]]||[[:ru:Тарнобжег]] |- |83||[[:en:Upper Sorbian language]]||[[:ru:Верхнелужицкий язык]] |- |83||[[:en:Vapor]]||[[:ru:Пар]] |- |83||[[:en:Weasel]]||[[:ru:Хорьки]] |- |83||[[:en:Wet season]]||[[:ru:Сезон дождей]] |- |83||[[:en:Yoweri Museveni]]||[[:ru:Мусевени, Йовери Кагута]] |- |82||[[:en:1010s]]||[[:ru:1010-е годы]] |- |82||[[:en:1020s]]||[[:ru:1020-е годы]] |- |82||[[:en:1030s]]||[[:ru:1030-е годы]] |- |82||[[:en:1070s]]||[[:ru:1070-е годы]] |- |82||[[:en:1080s]]||[[:ru:1080-е годы]] |- |82||[[:en:1160s]]||[[:ru:1160-е годы]] |- |82||[[:en:1170s]]||[[:ru:1170-е годы]] |- |82||[[:en:1190s]]||[[:ru:1190-е годы]] |- |82||[[:en:1300s (decade)]]||[[:ru:1300-е годы]] |- |82||[[:en:1924 Summer Olympics]]||[[:ru:Летние Олимпийские игры 1924]] |- |82||[[:en:1982 FIFA World Cup]]||[[:ru:Чемпионат мира по футболу 1982]] |- |82||[[:en:2004 Indian Ocean earthquake and tsunami]]||[[:ru:Землетрясение в Индийском океане (2004)]] |- |82||[[:en:860s]]||[[:ru:860-е годы]] |- |82||[[:en:Alconaba]]||[[:ru:Альконаба]] |- |82||[[:en:Ambulance]]||[[:ru:Автомобиль скорой помощи]] |- |82||[[:en:Bastia]]||[[:ru:Бастия]] |- |82||[[:en:Book of Isaiah]]||[[:ru:Книга пророка Исаии]] |- |82||[[:en:Cannibalism]]||[[:ru:Каннибализм (зоология)]] |- |82||[[:en:Channel Tunnel]]||[[:ru:Евротоннель]] |- |82||[[:en:Chinese Civil War]]||[[:ru:Гражданская война в Китае]] |- |82||[[:en:Cliff]]||[[:ru:Клиф]] |- |82||[[:en:Darjeeling]]||[[:ru:Дарджилинг (город)]] |- |82||[[:en:Decapod]]||[[:ru:Десятиногие ракообразные]] |- |82||[[:en:Derbyshire]]||[[:ru:Дербишир]] |- |82||[[:en:Diesel fuel]]||[[:ru:Дизельное топливо]] |- |82||[[:en:Film producer]]||[[:ru:Кинопродюсер]] |- |82||[[:en:Half-life]]||[[:ru:Период полураспада]] |- |82||[[:en:Heel]]||[[:ru:Пятка]] |- |82||[[:en:ISO 3166]]||[[:ru:ISO 3166]] |- |82||[[:en:Islamic Golden Age]]||[[:ru:Золотой век ислама]] |- |82||[[:en:Joao Grimaldo]]||[[:ru:Гримальдо, Хоао]] |- |82||[[:en:Kaiserslautern]]||[[:ru:Кайзерслаутерн]] |- |82||[[:en:Kākāpō]]||[[:ru:Какапо]] |- |82||[[:en:Ladder]]||[[:ru:Стремянка]] |- |82||[[:en:Light-emitting diode]]||[[:ru:Светодиод]] |- |82||[[:en:Lower Sorbian language]]||[[:ru:Нижнелужицкий язык]] |- |82||[[:en:Meitei language]]||[[:ru:Манипури (язык)]] |- |82||[[:en:Millet]]||[[:ru:Просо (культура)]] |- |82||[[:en:North Sumatra]]||[[:ru:Северная Суматра]] |- |82||[[:en:Percy Liza]]||[[:ru:Лиса, Перси]] |- |82||[[:en:Pope Leo XII]]||[[:ru:Лев XII]] |- |82||[[:en:Pope Paul III]]||[[:ru:Павел III]] |- |82||[[:en:Province of Barcelona]]||[[:ru:Барселона (провинция)]] |- |82||[[:en:Province of Granada]]||[[:ru:Гранада (провинция)]] |- |82||[[:en:Psidium guajava]]||[[:ru:Гуайява]] |- |82||[[:en:Recklinghausen]]||[[:ru:Рекклингхаузен]] |- |82||[[:en:Rohingya people]]||[[:ru:Рохинджа]] |- |82||[[:en:Saint Martin (island)]]||[[:ru:Сен-Мартен (остров)]] |- |82||[[:en:Sorrel]]||[[:ru:Щавель кислый]] |- |82||[[:en:Swazi language]]||[[:ru:Свати]] |- |82||[[:en:Tok Pisin]]||[[:ru:Ток-писин]] |- |82||[[:en:UTC+05:30]]||[[:ru:UTC+5:30]] |- |81||[[:en:0s]]||[[:ru:0-е годы]] |- |81||[[:en:1000s (decade)]]||[[:ru:1000-е годы]] |- |81||[[:en:1040s]]||[[:ru:1040-е годы]] |- |81||[[:en:1140s]]||[[:ru:1140-е годы]] |- |81||[[:en:1932 Summer Olympics]]||[[:ru:Летние Олимпийские игры 1932]] |- |81||[[:en:870s]]||[[:ru:870-е годы]] |- |81||[[:en:880s]]||[[:ru:880-е годы]] |- |81||[[:en:890s]]||[[:ru:890-е годы]] |- |81||[[:en:910s]]||[[:ru:910-е годы]] |- |81||[[:en:950s]]||[[:ru:950-е годы]] |- |81||[[:en:970s]]||[[:ru:970-е годы]] |- |81||[[:en:980s]]||[[:ru:980-е годы]] |- |81||[[:en:Albertville]]||[[:ru:Альбервиль]] |- |81||[[:en:Alentisque]]||[[:ru:Алентиске]] |- |81||[[:en:Altar]]||[[:ru:Алтарь]] |- |81||[[:en:Amsterdam Airport Schiphol]]||[[:ru:Схипхол]] |- |81||[[:en:Artemisia vulgaris]]||[[:ru:Полынь обыкновенная]] |- |81||[[:en:Asterix]]||[[:ru:Астерикс (комикс)]] |- |81||[[:en:Aurora, Colorado]]||[[:ru:Орора (Колорадо)]] |- |81||[[:en:Beluga whale]]||[[:ru:Белуха (млекопитающее)]] |- |81||[[:en:Biscay]]||[[:ru:Бискайя]] |- |81||[[:en:Catamarca Province]]||[[:ru:Катамарка]] |- |81||[[:en:Chewa language]]||[[:ru:Ньянджа]] |- |81||[[:en:Cloud computing]]||[[:ru:Облачные вычисления]] |- |81||[[:en:Curtain]]||[[:ru:Шторы]] |- |81||[[:en:FK Žalgiris]]||[[:ru:Жальгирис (футбольный клуб)]] |- |81||[[:en:Federal University of Goiás]]||[[:ru:Федеральный университет Гояса]] |- |81||[[:en:Felis]]||[[:ru:Кошки (род)]] |- |81||[[:en:Flagstaff, Arizona]]||[[:ru:Флагстафф (Аризона)]] |- |81||[[:en:George II of Great Britain]]||[[:ru:Георг II (король Великобритании)]] |- |81||[[:en:Gruiformes]]||[[:ru:Журавлеобразные]] |- |81||[[:en:Hemiptera]]||[[:ru:Полужесткокрылые]] |- |81||[[:en:Jodhpur]]||[[:ru:Джодхпур]] |- |81||[[:en:Judaeo-Spanish]]||[[:ru:Сефардский язык]] |- |81||[[:en:Julius Nyerere]]||[[:ru:Ньерере, Джулиус]] |- |81||[[:en:Laurus nobilis]]||[[:ru:Лавр благородный]] |- |81||[[:en:Microprocessor]]||[[:ru:Микропроцессор]] |- |81||[[:en:Narrative]]||[[:ru:Нарратив]] |- |81||[[:en:Norfolk]]||[[:ru:Норфолк]] |- |81||[[:en:North Vietnam]]||[[:ru:Демократическая Республика Вьетнам]] |- |81||[[:en:Paris Charles de Gaulle Airport]]||[[:ru:Париж — Шарль-де-Голль]] |- |81||[[:en:Paulínia]]||[[:ru:Паулиния]] |- |81||[[:en:Pelecaniformes]]||[[:ru:Пеликанообразные]] |- |81||[[:en:Pope Pius V]]||[[:ru:Пий V]] |- |81||[[:en:Province of A Coruña]]||[[:ru:Ла-Корунья (провинция)]] |- |81||[[:en:Santa Fe Province]]||[[:ru:Санта-Фе (провинция)]] |- |81||[[:en:Siegen]]||[[:ru:Зиген]] |- |81||[[:en:Talcahuano]]||[[:ru:Талькауано]] |- |81||[[:en:Thomas & Friends]]||[[:ru:Томас и его друзья]] |- |81||[[:en:Toucan]]||[[:ru:Тукановые]] |- |81||[[:en:Tufted duck]]||[[:ru:Хохлатая чернеть]] |- |81||[[:en:Xining]]||[[:ru:Синин]] |- |81||[[:en:Zulfikar Ali Bhutto]]||[[:ru:Бхутто, Зульфикар Али]] |- |80||[[:en:1100s (decade)]]||[[:ru:1100-е годы]] |- |80||[[:en:1200s (decade)]]||[[:ru:1200-е годы]] |- |80||[[:en:1952 Summer Olympics]]||[[:ru:Летние Олимпийские игры 1952]] |- |80||[[:en:1st millennium BC]]||[[:ru:1-е тысячелетие до н. э.]] |- |80||[[:en:20s]]||[[:ru:20-е годы]] |- |80||[[:en:30s]]||[[:ru:30-е годы]] |- |80||[[:en:920s]]||[[:ru:920-е годы]] |- |80||[[:en:930s]]||[[:ru:930-е годы]] |- |80||[[:en:940s]]||[[:ru:940-е годы]] |- |80||[[:en:960s]]||[[:ru:960-е годы]] |- |80||[[:en:Admiral]]||[[:ru:Адмирал]] |- |80||[[:en:Aldealafuente]]||[[:ru:Альдеалафуэнте]] |- |80||[[:en:Aromanian language]]||[[:ru:Арумынский язык]] |- |80||[[:en:Badakhshan Province]]||[[:ru:Бадахшан (провинция)]] |- |80||[[:en:Balinese language]]||[[:ru:Балийский язык]] |- |80||[[:en:Balochistan]]||[[:ru:Белуджистан]] |- |80||[[:en:Bavarian language]]||[[:ru:Баварский диалект]] |- |80||[[:en:Biên Hòa (city)]]||[[:ru:Бьенхоа]] |- |80||[[:en:Card game]]||[[:ru:Карточная игра]] |- |80||[[:en:Cassini–Huygens]]||[[:ru:Кассини — Гюйгенс]] |- |80||[[:en:Chamois]]||[[:ru:Серна]] |- |80||[[:en:Colugo]]||[[:ru:Шерстокрылы]] |- |80||[[:en:Eurasian spoonbill]]||[[:ru:Обыкновенная колпица]] |- |80||[[:en:Francis I of France]]||[[:ru:Франциск I]] |- |80||[[:en:Heligoland]]||[[:ru:Гельголанд]] |- |80||[[:en:Huế]]||[[:ru:Хюэ]] |- |80||[[:en:Jaynagar Majilpur]]||[[:ru:Джайнагар-Маджилпур]] |- |80||[[:en:John Michael Talbot]]||[[:ru:Талбот, Джон Майкл]] |- |80||[[:en:Kirundi]]||[[:ru:Рунди (язык)]] |- |80||[[:en:Mica]]||[[:ru:Слюды]] |- |80||[[:en:Moers]]||[[:ru:Мёрс]] |- |80||[[:en:Nottinghamshire]]||[[:ru:Ноттингемшир]] |- |80||[[:en:Nyíregyháza]]||[[:ru:Ньиредьхаза]] |- |80||[[:en:Oromo language]]||[[:ru:Оромо (язык)]] |- |80||[[:en:Pope Benedict XIV]]||[[:ru:Бенедикт XIV]] |- |80||[[:en:Pope Pius VI]]||[[:ru:Пий VI]] |- |80||[[:en:Province of Segovia]]||[[:ru:Сеговия (провинция)]] |- |80||[[:en:Rhythm]]||[[:ru:Ритм]] |- |80||[[:en:San Bernardino, California]]||[[:ru:Сан-Бернардино (Калифорния)]] |- |80||[[:en:Skåne County]]||[[:ru:Сконе (лен)]] |- |80||[[:en:Tarantula]]||[[:ru:Пауки-птицееды]] |- |80||[[:en:Tucumán Province]]||[[:ru:Тукуман (провинция)]] |- |80||[[:en:United States Navy]]||[[:ru:Военно-морские силы США]] |- |80||[[:en:Veps language]]||[[:ru:Вепсский язык]] |- |80||[[:en:VietJet Air]]||[[:ru:VietJet Air]] |- |80||[[:en:West Java]]||[[:ru:Западная Ява]] |- |80||[[:en:Wind wave]]||[[:ru:Ветровые волны]] |- |80||[[:en:Zine El Abidine Ben Ali]]||[[:ru:Зин аль-Абидин Бен Али]] |- |80||[[:en:Świnoujście]]||[[:ru:Свиноуйсьце]] |- |79||[[:en:110s]]||[[:ru:110-е годы]] |- |79||[[:en:70s]]||[[:ru:70-е годы]] |- |79||[[:en:80s]]||[[:ru:80-е годы]] |- |79||[[:en:840s]]||[[:ru:840-е годы]] |- |79||[[:en:90s]]||[[:ru:90-е годы]] |- |79||[[:en:Acronym]]||[[:ru:Акроним]] |- |79||[[:en:Aldealpozo]]||[[:ru:Альдеальпосо]] |- |79||[[:en:Allium]]||[[:ru:Лук (растение)]] |- |79||[[:en:Alternative for Germany]]||[[:ru:Альтернатива для Германии]] |- |79||[[:en:Arenillas]]||[[:ru:Аренильяс]] |- |79||[[:en:Body of water]]||[[:ru:Водный объект]] |- |79||[[:en:Book of Ezekiel]]||[[:ru:Книга пророка Иезекииля]] |- |79||[[:en:Bowl]]||[[:ru:Миска]] |- |79||[[:en:Brahmi script]]||[[:ru:Брахми]] |- |79||[[:en:Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands]]||[[:ru:Шарлотта-Амалия]] |- |79||[[:en:Chemical engineering]]||[[:ru:Химическая технология]] |- |79||[[:en:Corrientes Province]]||[[:ru:Корриентес (провинция)]] |- |79||[[:en:Dieppe]]||[[:ru:Дьеп]] |- |79||[[:en:Eisenach]]||[[:ru:Айзенах]] |- |79||[[:en:Equus (genus)]]||[[:ru:Лошади]] |- |79||[[:en:European polecat]]||[[:ru:Лесной хорёк]] |- |79||[[:en:Ewe language]]||[[:ru:Эве (язык)]] |- |79||[[:en:FK Kauno Žalgiris]]||[[:ru:Кауно Жальгирис]] |- |79||[[:en:FK Panevėžys]]||[[:ru:Паневежис (футбольный клуб)]] |- |79||[[:en:FK Sūduva]]||[[:ru:Судува]] |- |79||[[:en:Fula language]]||[[:ru:Фула (язык)]] |- |79||[[:en:Glendale, Arizona]]||[[:ru:Глендейл (Аризона)]] |- |79||[[:en:Gravel]]||[[:ru:Гравий]] |- |79||[[:en:Huell Howser]]||[[:ru:Хаузер, Хьюэлл]] |- |79||[[:en:Ingush language]]||[[:ru:Ингушский язык]] |- |79||[[:en:Institut polytechnique des sciences avancées]]||[[:ru:Политехнический институт передовой науки]] |- |79||[[:en:International Air Transport Association]]||[[:ru:Международная ассоциация воздушного транспорта]] |- |79||[[:en:Internet Archive]]||[[:ru:Архив Интернета]] |- |79||[[:en:Inuit]]||[[:ru:Инуиты]] |- |79||[[:en:Kernel (operating system)]]||[[:ru:Ядро операционной системы]] |- |79||[[:en:Khyber Pakhtunkhwa]]||[[:ru:Хайбер-Пахтунхва]] |- |79||[[:en:Lock and key]]||[[:ru:Замок (устройство)]] |- |79||[[:en:Mangaluru]]||[[:ru:Мангалур]] |- |79||[[:en:Mari language]]||[[:ru:Марийский язык]] |- |79||[[:en:Mayfly]]||[[:ru:Подёнки]] |- |79||[[:en:Modem]]||[[:ru:Модем]] |- |79||[[:en:Muay Thai]]||[[:ru:Тайский бокс]] |- |79||[[:en:Norrbotten County]]||[[:ru:Норрботтен (лен)]] |- |79||[[:en:Novial]]||[[:ru:Новиаль]] |- |79||[[:en:Occitania]]||[[:ru:Окситания (историческая область)]] |- |79||[[:en:Old Norse]]||[[:ru:Древнескандинавский язык]] |- |79||[[:en:Panaji]]||[[:ru:Панаджи]] |- |79||[[:en:Parsnip]]||[[:ru:Пастернак посевной]] |- |79||[[:en:Pilgrimage]]||[[:ru:Паломничество]] |- |79||[[:en:Pope Leo X]]||[[:ru:Лев X]] |- |79||[[:en:Pope Paul V]]||[[:ru:Павел V]] |- |79||[[:en:Prešov]]||[[:ru:Прешов]] |- |79||[[:en:Province of Badajoz]]||[[:ru:Бадахос (провинция)]] |- |79||[[:en:Province of Córdoba (Spain)]]||[[:ru:Кордова (провинция, Испания)]] |- |79||[[:en:Province of Ávila]]||[[:ru:Авила (провинция)]] |- |79||[[:en:Quraysh]]||[[:ru:Курайшиты]] |- |79||[[:en:Santa Clara, California]]||[[:ru:Санта-Клара (Калифорния)]] |- |79||[[:en:Santali language]]||[[:ru:Сантали]] |- |79||[[:en:Scorpio (astrology)]]||[[:ru:Скорпион (знак зодиака)]] |- |79||[[:en:Sensor]]||[[:ru:Датчик]] |- |79||[[:en:Shona language]]||[[:ru:Шона (язык)]] |- |79||[[:en:Soursop]]||[[:ru:Сметанное яблоко]] |- |79||[[:en:Standard deviation]]||[[:ru:Среднеквадратическое отклонение]] |- |79||[[:en:Swordfish]]||[[:ru:Меч-рыба]] |- |79||[[:en:Toy Story 3]]||[[:ru:История игрушек: Большой побег]] |- |79||[[:en:University of Versailles Saint-Quentin-en-Yvelines]]||[[:ru:Университет Версаль-Сен-Кантен-ан-Ивелин]] |- |79||[[:en:Vajrayana]]||[[:ru:Ваджраяна]] |- |78||[[:en:100s (decade)]]||[[:ru:100-е годы]] |- |78||[[:en:130s]]||[[:ru:130-е годы]] |- |78||[[:en:140s]]||[[:ru:140-е годы]] |- |78||[[:en:150s]]||[[:ru:150-е годы]] |- |78||[[:en:170s]]||[[:ru:170-е годы]] |- |78||[[:en:190s]]||[[:ru:190-е годы]] |- |78||[[:en:40s]]||[[:ru:40-е годы]] |- |78||[[:en:50s]]||[[:ru:50-е годы]] |- |78||[[:en:60s]]||[[:ru:60-е годы]] |- |78||[[:en:820s]]||[[:ru:820-е годы]] |- |78||[[:en:830s]]||[[:ru:830-е годы]] |- |78||[[:en:850s]]||[[:ru:850-е годы]] |- |78||[[:en:900s (decade)]]||[[:ru:900-е годы]] |- |78||[[:en:Abjad]]||[[:ru:Консонантное письмо]] |- |78||[[:en:Ahmadiyya]]||[[:ru:Ахмадие]] |- |78||[[:en:Almarza]]||[[:ru:Альмарса]] |- |78||[[:en:Areca catechu]]||[[:ru:Бетелевая пальма]] |- |78||[[:en:Article (grammar)]]||[[:ru:Артикль]] |- |78||[[:en:Betel]]||[[:ru:Бетель]] |- |78||[[:en:Bharatiya Janata Party]]||[[:ru:Бхаратия джаната парти]] |- |78||[[:en:Book of Jeremiah]]||[[:ru:Книга пророка Иеремии]] |- |78||[[:en:Book of Micah]]||[[:ru:Книга пророка Михея]] |- |78||[[:en:Brahman]]||[[:ru:Брахман]] |- |78||[[:en:Brown rat]]||[[:ru:Серая крыса]] |- |78||[[:en:Canada goose]]||[[:ru:Канадская казарка]] |- |78||[[:en:Cancer (astrology)]]||[[:ru:Рак (знак зодиака)]] |- |78||[[:en:Central Java]]||[[:ru:Центральная Ява]] |- |78||[[:en:Crab Nebula]]||[[:ru:Крабовидная туманность]] |- |78||[[:en:East Slavic languages]]||[[:ru:Восточнославянские языки]] |- |78||[[:en:Electromagnetic interaction]]||[[:ru:Электромагнитное взаимодействие]] |- |78||[[:en:Emir]]||[[:ru:Эмир]] |- |78||[[:en:Falconidae]]||[[:ru:Соколиные]] |- |78||[[:en:GNU General Public License]]||[[:ru:GNU General Public License]] |- |78||[[:en:Greifswald]]||[[:ru:Грайфсвальд]] |- |78||[[:en:Intergovernmental Panel on Climate Change]]||[[:ru:Межправительственная группа экспертов по изменению климата]] |- |78||[[:en:Jiddu Krishnamurti]]||[[:ru:Джидду Кришнамурти]] |- |78||[[:en:Leo (astrology)]]||[[:ru:Лев (знак зодиака)]] |- |78||[[:en:Ligurian language]]||[[:ru:Лигурийский язык]] |- |78||[[:en:Midnight]]||[[:ru:Полночь]] |- |78||[[:en:Misiones Province]]||[[:ru:Мисьонес (провинция)]] |- |78||[[:en:Navigation]]||[[:ru:Навигация]] |- |78||[[:en:Neolithic Revolution]]||[[:ru:Неолитическая революция]] |- |78||[[:en:Parish]]||[[:ru:Приход]] |- |78||[[:en:Piciformes]]||[[:ru:Дятлообразные]] |- |78||[[:en:Pope Adrian VI]]||[[:ru:Адриан VI]] |- |78||[[:en:Pope Benedict XIII]]||[[:ru:Бенедикт XIII]] |- |78||[[:en:Pope Callixtus III]]||[[:ru:Каликст III]] |- |78||[[:en:Pope Gregory VII]]||[[:ru:Григорий VII (папа римский)]] |- |78||[[:en:Pope Pius IV]]||[[:ru:Пий IV]] |- |78||[[:en:Pope Urban VII]]||[[:ru:Урбан VII]] |- |78||[[:en:Province of Valencia]]||[[:ru:Валенсия (провинция)]] |- |78||[[:en:Province of Zaragoza]]||[[:ru:Сарагоса (провинция)]] |- |78||[[:en:Rubiaceae]]||[[:ru:Мареновые]] |- |78||[[:en:Scranton, Pennsylvania]]||[[:ru:Скрантон (Пенсильвания)]] |- |78||[[:en:Seljuk dynasty]]||[[:ru:Сельджукиды]] |- |78||[[:en:Supreme Court of the United States]]||[[:ru:Верховный суд США]] |- |78||[[:en:Tendon]]||[[:ru:Сухожилие]] |- |78||[[:en:Three Kingdoms]]||[[:ru:Эпоха Троецарствия]] |- |78||[[:en:Tikrit]]||[[:ru:Тикрит]] |- |78||[[:en:Trans-Siberian Railway]]||[[:ru:Транссибирская магистраль]] |- |78||[[:en:United States Army]]||[[:ru:Армия США]] |- |78||[[:en:University of the Bío Bío]]||[[:ru:Университет Био-Био]] |- |78||[[:en:Västra Götaland County]]||[[:ru:Вестра-Гёталанд]] |- |78||[[:en:Warwickshire]]||[[:ru:Уорикшир]] |- |78||[[:en:West Sumatra]]||[[:ru:Западная Суматра]] |- |78||[[:en:Yonkers, New York]]||[[:ru:Йонкерс]] |- |78||[[:en:Évreux]]||[[:ru:Эврё]] |- |77||[[:en:120s]]||[[:ru:120-е годы]] |- |77||[[:en:180s]]||[[:ru:180-е годы]] |- |77||[[:en:2033]]||[[:ru:2033 год]] |- |77||[[:en:2nd millennium BC]]||[[:ru:2-е тысячелетие до н. э.]] |- |77||[[:en:300 BC]]||[[:ru:300 год до н. э.]] |- |77||[[:en:480s]]||[[:ru:480-е годы]] |- |77||[[:en:490s]]||[[:ru:490-е годы]] |- |77||[[:en:710s]]||[[:ru:710-е годы]] |- |77||[[:en:73 (number)]]||[[:ru:73 (число)]] |- |77||[[:en:810s]]||[[:ru:810-е годы]] |- |77||[[:en:Accipitriformes]]||[[:ru:Ястребообразные]] |- |77||[[:en:Amish]]||[[:ru:Амиши]] |- |77||[[:en:Anna Maria Jopek]]||[[:ru:Йопек, Анна Мария]] |- |77||[[:en:Baleen whale]]||[[:ru:Усатые киты]] |- |77||[[:en:Battle of Badr]]||[[:ru:Битва при Бадре]] |- |77||[[:en:Black grouse]]||[[:ru:Тетерев-косач]] |- |77||[[:en:Blekinge County]]||[[:ru:Блекинге (лен)]] |- |77||[[:en:Book of Ezra]]||[[:ru:Первая книга Ездры]] |- |77||[[:en:Bourg-la-Reine]]||[[:ru:Бур-ла-Рен]] |- |77||[[:en:Cambridgeshire]]||[[:ru:Кембриджшир]] |- |77||[[:en:Camelidae]]||[[:ru:Верблюдовые]] |- |77||[[:en:China (region)]]||[[:ru:]] |- |77||[[:en:Chisel]]||[[:ru:Зубило]] |- |77||[[:en:Coraciiformes]]||[[:ru:Ракшеобразные]] |- |77||[[:en:County Durham]]||[[:ru:Дарем (графство)]] |- |77||[[:en:Dalarna County]]||[[:ru:Даларна (лен)]] |- |77||[[:en:Early modern period]]||[[:ru:Раннее Новое время]] |- |77||[[:en:Eartha Kitt]]||[[:ru:Китт, Эрта]] |- |77||[[:en:Eduard Buchner]]||[[:ru:Бухнер, Эдуард]] |- |77||[[:en:Electromagnetic spectrum]]||[[:ru:Электромагнитный спектр]] |- |77||[[:en:Evansville, Indiana]]||[[:ru:Эвансвилл]] |- |77||[[:en:Formosa Province]]||[[:ru:Формоса (провинция)]] |- |77||[[:en:Francis Xavier]]||[[:ru:Франциск Ксаверий]] |- |77||[[:en:Group theory]]||[[:ru:Теория групп]] |- |77||[[:en:Homo sapiens]]||[[:ru:Человек разумный]] |- |77||[[:en:Judea]]||[[:ru:Иудея]] |- |77||[[:en:Kotka]]||[[:ru:Котка]] |- |77||[[:en:Kurgan, Kurgan Oblast]]||[[:ru:Курган (город)]] |- |77||[[:en:Moksha language]]||[[:ru:Мокшанский язык]] |- |77||[[:en:Mount St. Helens]]||[[:ru:Сент-Хеленс]] |- |77||[[:en:Muhammad al-Bukhari]]||[[:ru:Мухаммад аль-Бухари]] |- |77||[[:en:Norman language]]||[[:ru:Нормандский язык]] |- |77||[[:en:Normandy (administrative region)]]||[[:ru:Нормандия]] |- |77||[[:en:Particle accelerator]]||[[:ru:Ускоритель заряженных частиц]] |- |77||[[:en:Penang]]||[[:ru:Пинанг]] |- |77||[[:en:Pope Adrian I]]||[[:ru:Адриан I]] |- |77||[[:en:Pope Clement XII]]||[[:ru:Климент XII]] |- |77||[[:en:Pope Innocent XI]]||[[:ru:Иннокентий XI]] |- |77||[[:en:Province of Albacete]]||[[:ru:Альбасете (провинция)]] |- |77||[[:en:Province of Alicante]]||[[:ru:Аликанте (провинция)]] |- |77||[[:en:Province of Burgos]]||[[:ru:Бургос (провинция)]] |- |77||[[:en:Province of Girona]]||[[:ru:Жирона (провинция)]] |- |77||[[:en:Province of León]]||[[:ru:Леон (провинция)]] |- |77||[[:en:Province of Toledo]]||[[:ru:Толедо (провинция)]] |- |77||[[:en:Province of Zamora]]||[[:ru:Самора (провинция)]] |- |77||[[:en:Périgueux]]||[[:ru:Перигё]] |- |77||[[:en:Retina]]||[[:ru:Сетчатка]] |- |77||[[:en:Roh Moo-hyun]]||[[:ru:Но Му Хён]] |- |77||[[:en:Rotation]]||[[:ru:Вращение]] |- |77||[[:en:Río Negro Province]]||[[:ru:Рио-Негро (провинция)]] |- |77||[[:en:Safflower]]||[[:ru:Сафлор красильный]] |- |77||[[:en:Santiago del Estero Province]]||[[:ru:Сантьяго-дель-Эстеро (провинция)]] |- |77||[[:en:Scientology]]||[[:ru:Саентология]] |- |77||[[:en:Sermon on the Mount]]||[[:ru:Нагорная проповедь]] |- |77||[[:en:Space exploration]]||[[:ru:Освоение космоса]] |- |77||[[:en:Stamford, Connecticut]]||[[:ru:Стамфорд (Коннектикут)]] |- |77||[[:en:Sui dynasty]]||[[:ru:Суй]] |- |77||[[:en:Tawhid]]||[[:ru:Таухид]] |- |77||[[:en:Virtual private network]]||[[:ru:VPN]] |- |77||[[:en:Wu Chinese]]||[[:ru:У (язык)]] |- |77||[[:en:Yoruba people]]||[[:ru:Йоруба (народ)]] |- |77||[[:en:Yun Ch'iho]]||[[:ru:Юн Чхи Хо]] |- |76||[[:en:210s]]||[[:ru:210-е годы]] |- |76||[[:en:220s]]||[[:ru:220-е годы]] |- |76||[[:en:230s]]||[[:ru:230-е годы]] |- |76||[[:en:240s]]||[[:ru:240-е годы]] |- |76||[[:en:260s]]||[[:ru:260-е годы]] |- |76||[[:en:290s]]||[[:ru:290-е годы]] |- |76||[[:en:350s]]||[[:ru:350-е годы]] |- |76||[[:en:360s]]||[[:ru:360-е годы]] |- |76||[[:en:400s (decade)]]||[[:ru:400-е годы]] |- |76||[[:en:410s]]||[[:ru:410-е годы]] |- |76||[[:en:450s]]||[[:ru:450-е годы]] |- |76||[[:en:470s]]||[[:ru:470-е годы]] |- |76||[[:en:510s]]||[[:ru:510-е годы]] |- |76||[[:en:540s]]||[[:ru:540-е годы]] |- |76||[[:en:670s]]||[[:ru:670-е годы]] |- |76||[[:en:680s]]||[[:ru:680-е годы]] |- |76||[[:en:750s]]||[[:ru:750-е годы]] |- |76||[[:en:760s]]||[[:ru:760-е годы]] |- |76||[[:en:780s]]||[[:ru:780-е годы]] |- |76||[[:en:790s]]||[[:ru:790-е годы]] |- |76||[[:en:Abugida]]||[[:ru:Абугида]] |- |76||[[:en:Agra Fort]]||[[:ru:Агра-форт]] |- |76||[[:en:Airline]]||[[:ru:Авиакомпания]] |- |76||[[:en:Ali Abdullah Saleh]]||[[:ru:Салех, Али Абдалла]] |- |76||[[:en:Almazul]]||[[:ru:Альмасуль]] |- |76||[[:en:Ana Mena]]||[[:ru:Мена, Ана]] |- |76||[[:en:Arcos de Jalón]]||[[:ru:Аркос-де-Халон]] |- |76||[[:en:Atyrau]]||[[:ru:Атырау]] |- |76||[[:en:Balkh Province]]||[[:ru:Балх (провинция)]] |- |76||[[:en:Banda Aceh]]||[[:ru:Банда-Ачех]] |- |76||[[:en:Bislama]]||[[:ru:Бислама]] |- |76||[[:en:Book of Amos]]||[[:ru:Книга пророка Амоса]] |- |76||[[:en:Book of Lamentations]]||[[:ru:Плач Иеремии]] |- |76||[[:en:Borage]]||[[:ru:Бурачник лекарственный]] |- |76||[[:en:Boxer Rebellion]]||[[:ru:Ихэтуаньское восстание]] |- |76||[[:en:Brown trout]]||[[:ru:Кумжа]] |- |76||[[:en:Bến Tre (city)]]||[[:ru:Бенче]] |- |76||[[:en:COVID-19 vaccine]]||[[:ru:Вакцина против COVID-19]] |- |76||[[:en:Cabinda Province]]||[[:ru:Кабинда]] |- |76||[[:en:Carob]]||[[:ru:Рожковое дерево]] |- |76||[[:en:Chain]]||[[:ru:Цепь]] |- |76||[[:en:Citron]]||[[:ru:Цитрон]] |- |76||[[:en:Courage]]||[[:ru:Мужество]] |- |76||[[:en:Emden]]||[[:ru:Эмден]] |- |76||[[:en:FK Riteriai]]||[[:ru:Ритеряй]] |- |76||[[:en:Fluid]]||[[:ru:Флюид (физика)]] |- |76||[[:en:Gilgit-Baltistan]]||[[:ru:Гилгит-Балтистан]] |- |76||[[:en:Graphical user interface]]||[[:ru:Графический интерфейс пользователя]] |- |76||[[:en:Gulf of Suez]]||[[:ru:Суэцкий залив]] |- |76||[[:en:Kiyomizu-dera]]||[[:ru:Киёмидзу-дэра]] |- |76||[[:en:Kristiansand Municipality]]||[[:ru:Кристиансанн]] |- |76||[[:en:Kronoberg County]]||[[:ru:Крунуберг]] |- |76||[[:en:Lourdes]]||[[:ru:Лурд]] |- |76||[[:en:Martin of Tours]]||[[:ru:Мартин Турский]] |- |76||[[:en:Marxism–Leninism]]||[[:ru:Марксизм-ленинизм]] |- |76||[[:en:Middelburg, Zeeland]]||[[:ru:Мидделбург]] |- |76||[[:en:Møre og Romsdal]]||[[:ru:Мёре-ог-Ромсдал]] |- |76||[[:en:Naomi Osaka]]||[[:ru:Осака, Наоми]] |- |76||[[:en:Nautical mile]]||[[:ru:Морская миля]] |- |76||[[:en:North Yorkshire]]||[[:ru:Норт-Йоркшир]] |- |76||[[:en:Nuristan Province]]||[[:ru:Нуристан]] |- |76||[[:en:Nymphaeaceae]]||[[:ru:Кувшинковые]] |- |76||[[:en:Odor]]||[[:ru:Запах]] |- |76||[[:en:Omnivore]]||[[:ru:Всеядные]] |- |76||[[:en:Paris-Saclay University]]||[[:ru:Университет Париж-Сакле]] |- |76||[[:en:Passiflora edulis]]||[[:ru:Страстоцвет съедобный]] |- |76||[[:en:Pond]]||[[:ru:]] |- |76||[[:en:Pope Alexander III]]||[[:ru:Александр III (папа римский)]] |- |76||[[:en:Pope Benedict V]]||[[:ru:Бенедикт V]] |- |76||[[:en:Pope Innocent X]]||[[:ru:Иннокентий X]] |- |76||[[:en:Pope John VIII]]||[[:ru:Иоанн VIII (папа римский)]] |- |76||[[:en:Pope Paul I]]||[[:ru:Павел I (папа римский)]] |- |76||[[:en:Pope Paul II]]||[[:ru:Павел II]] |- |76||[[:en:Pornographic film]]||[[:ru:Порнофильм]] |- |76||[[:en:Prince]]||[[:ru:Принц]] |- |76||[[:en:Province of Málaga]]||[[:ru:Малага (провинция)]] |- |76||[[:en:Qibla]]||[[:ru:Кибла]] |- |76||[[:en:Quedlinburg]]||[[:ru:Кведлинбург]] |- |76||[[:en:Rhodesia]]||[[:ru:Родезия]] |- |76||[[:en:Riau Islands]]||[[:ru:Кепулауан-Риау]] |- |76||[[:en:Rutaceae]]||[[:ru:Рутовые]] |- |76||[[:en:San Juan Province, Argentina]]||[[:ru:Сан-Хуан (провинция, Аргентина)]] |- |76||[[:en:Sarlat-la-Canéda]]||[[:ru:Сарла-ла-Канеда]] |- |76||[[:en:Sexology]]||[[:ru:Сексология]] |- |76||[[:en:Sheikh]]||[[:ru:Шейх]] |- |76||[[:en:Subspecies]]||[[:ru:Подвид]] |- |76||[[:en:Teresa of Ávila]]||[[:ru:Тереза Авильская]] |- |76||[[:en:Tern]]||[[:ru:Крачковые]] |- |76||[[:en:Thionville]]||[[:ru:Тьонвиль]] |- |76||[[:en:Torso]]||[[:ru:Туловище]] |- |76||[[:en:Triceratops]]||[[:ru:Трицератопс]] |- |76||[[:en:Tuba]]||[[:ru:Туба]] |- |76||[[:en:Turbine]]||[[:ru:Турбина]] |- |76||[[:en:Vaishnavism]]||[[:ru:Вишнуизм]] |- |76||[[:en:Värmland County]]||[[:ru:Вермланд (лен)]] |- |76||[[:en:Västerbotten County]]||[[:ru:Вестерботтен (лен)]] |- |76||[[:en:West Slavic languages]]||[[:ru:Западнославянские языки]] |- |76||[[:en:Wire]]||[[:ru:Проволока]] |- |76||[[:en:Xena: Warrior Princess]]||[[:ru:Зена — королева воинов]] |- |76||[[:en:Yun Hyon-seok]]||[[:ru:Юн Хен Сок]] |- |75||[[:en:2034]]||[[:ru:2034 год]] |- |75||[[:en:2035]]||[[:ru:2035 год]] |- |75||[[:en:250s]]||[[:ru:250-е годы]] |- |75||[[:en:270s]]||[[:ru:270-е годы]] |- |75||[[:en:280s]]||[[:ru:280-е годы]] |- |75||[[:en:310s]]||[[:ru:310-е годы]] |- |75||[[:en:320s]]||[[:ru:320-е годы]] |- |75||[[:en:330s]]||[[:ru:330-е годы]] |- |75||[[:en:340s]]||[[:ru:340-е годы]] |- |75||[[:en:380s]]||[[:ru:380-е годы]] |- |75||[[:en:390s]]||[[:ru:390-е годы]] |- |75||[[:en:440s]]||[[:ru:440-е годы]] |- |75||[[:en:460s]]||[[:ru:460-е годы]] |- |75||[[:en:520s]]||[[:ru:520-е годы]] |- |75||[[:en:530s]]||[[:ru:530-е годы]] |- |75||[[:en:550s]]||[[:ru:550-е годы]] |- |75||[[:en:560s]]||[[:ru:560-е годы]] |- |75||[[:en:570s]]||[[:ru:570-е годы]] |- |75||[[:en:590s]]||[[:ru:590-е годы]] |- |75||[[:en:610s]]||[[:ru:610-е годы]] |- |75||[[:en:650s]]||[[:ru:650-е годы]] |- |75||[[:en:660s]]||[[:ru:660-е годы]] |- |75||[[:en:690s]]||[[:ru:690-е годы]] |- |75||[[:en:720s]]||[[:ru:720-е годы]] |- |75||[[:en:730s]]||[[:ru:730-е годы]] |- |75||[[:en:740s]]||[[:ru:740-е годы]] |- |75||[[:en:770s]]||[[:ru:770-е годы]] |- |75||[[:en:800s (decade)]]||[[:ru:800-е годы]] |- |75||[[:en:Anglesey]]||[[:ru:Англси]] |- |75||[[:en:Araceae]]||[[:ru:Ароидные]] |- |75||[[:en:Artichoke]]||[[:ru:Артишок настоящий]] |- |75||[[:en:Ashkelon]]||[[:ru:Ашкелон]] |- |75||[[:en:Atlantic puffin]]||[[:ru:Тупик (птица)]] |- |75||[[:en:Axolotl]]||[[:ru:Мексиканская амбистома]] |- |75||[[:en:Bagpipes]]||[[:ru:Волынка]] |- |75||[[:en:Bambara language]]||[[:ru:Бамана]] |- |75||[[:en:Bamyan Province]]||[[:ru:Бамиан (провинция)]] |- |75||[[:en:Banten]]||[[:ru:Бантен]] |- |75||[[:en:Bohemian waxwing]]||[[:ru:Свиристель]] |- |75||[[:en:Book of Joel]]||[[:ru:Книга пророка Иоиля]] |- |75||[[:en:Boudica]]||[[:ru:Боудикка]] |- |75||[[:en:Central Kalimantan]]||[[:ru:Центральный Калимантан]] |- |75||[[:en:Covaleda]]||[[:ru:Коваледа]] |- |75||[[:en:Cynodon dactylon]]||[[:ru:Свинорой пальчатый]] |- |75||[[:en:Decius]]||[[:ru:Деций Траян]] |- |75||[[:en:Drill]]||[[:ru:Дрель]] |- |75||[[:en:Equestrianism]]||[[:ru:Верховая езда]] |- |75||[[:en:Ethnologue]]||[[:ru:Ethnologue]] |- |75||[[:en:Eurasian oystercatcher]]||[[:ru:Кулик-сорока]] |- |75||[[:en:European eel]]||[[:ru:Речной угорь]] |- |75||[[:en:FK Banga Gargždai]]||[[:ru:Банга (футбольный клуб)]] |- |75||[[:en:Fagaceae]]||[[:ru:Буковые]] |- |75||[[:en:Fence]]||[[:ru:Забор]] |- |75||[[:en:Firewall (computing)]]||[[:ru:Межсетевой экран]] |- |75||[[:en:Franco-Provençal]]||[[:ru:Франкопровансальский язык]] |- |75||[[:en:GNU]]||[[:ru:GNU]] |- |75||[[:en:Gorno-Altaysk]]||[[:ru:Горно-Алтайск]] |- |75||[[:en:Helmand Province]]||[[:ru:Гильменд (провинция)]] |- |75||[[:en:Herefordshire]]||[[:ru:Херефордшир]] |- |75||[[:en:Jambi]]||[[:ru:Джамби (провинция)]] |- |75||[[:en:Johor]]||[[:ru:Джохор]] |- |75||[[:en:Kalmar County]]||[[:ru:Кальмар (лен)]] |- |75||[[:en:Khanty languages]]||[[:ru:Хантыйский язык]] |- |75||[[:en:Klingon language]]||[[:ru:Клингонский язык]] |- |75||[[:en:Kohima]]||[[:ru:Кохима]] |- |75||[[:en:Lamiales]]||[[:ru:Ясноткоцветные]] |- |75||[[:en:Liquid-crystal display]]||[[:ru:Жидкокристаллический дисплей]] |- |75||[[:en:List of languages by number of native speakers]]||[[:ru:Список языков по количеству носителей]] |- |75||[[:en:Marsh]]||[[:ru:Болото]] |- |75||[[:en:Mass in the Catholic Church]]||[[:ru:Месса]] |- |75||[[:en:Metonymy]]||[[:ru:Метонимия]] |- |75||[[:en:Mswati III]]||[[:ru:Мсвати III]] |- |75||[[:en:Nickname]]||[[:ru:Прозвище]] |- |75||[[:en:Nigella sativa]]||[[:ru:Чернушка посевная]] |- |75||[[:en:Oda Nobunaga]]||[[:ru:Ода Нобунага]] |- |75||[[:en:Passer]]||[[:ru:Настоящие воробьи]] |- |75||[[:en:Piranha]]||[[:ru:Пиранья (общее название хищных рыб)]] |- |75||[[:en:Pope Alexander VIII]]||[[:ru:Александр VIII]] |- |75||[[:en:Pope Benedict II]]||[[:ru:Бенедикт II]] |- |75||[[:en:Pope Clement IX]]||[[:ru:Климент IX]] |- |75||[[:en:Province of Lleida]]||[[:ru:Льейда (провинция)]] |- |75||[[:en:Province of Salamanca]]||[[:ru:Саламанка (провинция)]] |- |75||[[:en:Provo, Utah]]||[[:ru:Прово]] |- |75||[[:en:Pump]]||[[:ru:Насос]] |- |75||[[:en:Quantum]]||[[:ru:Квант]] |- |75||[[:en:Rashidun Caliphate]]||[[:ru:Праведный халифат]] |- |75||[[:en:Read-only memory]]||[[:ru:Постоянное запоминающее устройство]] |- |75||[[:en:Retail]]||[[:ru:Розничная торговля]] |- |75||[[:en:Saint-Lô]]||[[:ru:Сен-Ло]] |- |75||[[:en:Sephardic Jews]]||[[:ru:Сефарды]] |- |75||[[:en:Seth]]||[[:ru:Сиф]] |- |75||[[:en:Shaivism]]||[[:ru:Шиваизм]] |- |75||[[:en:Shingles]]||[[:ru:Опоясывающий лишай]] |- |75||[[:en:Sternum]]||[[:ru:Грудина]] |- |75||[[:en:Tacloban]]||[[:ru:Таклобан]] |- |75||[[:en:Tench]]||[[:ru:Линь]] |- |75||[[:en:Tetun language]]||[[:ru:Тетум]] |- |75||[[:en:Tire]]||[[:ru:Шина транспортного средства]] |- |75||[[:en:Tobolsk]]||[[:ru:Тобольск]] |- |75||[[:en:Tsonga language]]||[[:ru:Тсонга (язык)]] |- |75||[[:en:Ujjain]]||[[:ru:Удджайн]] |- |75||[[:en:Wheelbarrow]]||[[:ru:Тачка]] |- |75||[[:en:Yinchuan]]||[[:ru:Иньчуань]] |- |75||[[:en:Yorkshire]]||[[:ru:Йоркшир]] |- |75||[[:en:Zhe (Cyrillic)]]||[[:ru:Ж]] |- |75||[[:en:Świętochłowice]]||[[:ru:Свентохловице]] |- |74||[[:en:2030s]]||[[:ru:2030-е годы]] |- |74||[[:en:370s]]||[[:ru:370-е годы]] |- |74||[[:en:420s]]||[[:ru:420-е годы]] |- |74||[[:en:430s]]||[[:ru:430-е годы]] |- |74||[[:en:580s]]||[[:ru:580-е годы]] |- |74||[[:en:620s]]||[[:ru:620-е годы]] |- |74||[[:en:630s]]||[[:ru:630-е годы]] |- |74||[[:en:640s]]||[[:ru:640-е годы]] |- |74||[[:en:Aalen]]||[[:ru:Ален (Баден-Вюртемберг)]] |- |74||[[:en:Ahmed Ben Bella]]||[[:ru:Белла, Ахмед бен]] |- |74||[[:en:Alcubilla de las Peñas]]||[[:ru:Алькубилья-де-лас-Пеньяс]] |- |74||[[:en:Aliud]]||[[:ru:Альюд]] |- |74||[[:en:Almajano]]||[[:ru:Альмахано]] |- |74||[[:en:Alnus glutinosa]]||[[:ru:Ольха чёрная]] |- |74||[[:en:Annona squamosa]]||[[:ru:Сахарное яблоко]] |- |74||[[:en:Aphid]]||[[:ru:Тли]] |- |74||[[:en:Apocynaceae]]||[[:ru:Кутровые]] |- |74||[[:en:Baraona]]||[[:ru:Бараона (Испания)]] |- |74||[[:en:Battle of Britain]]||[[:ru:Битва за Британию]] |- |74||[[:en:Biobío River]]||[[:ru:Био-Био (река)]] |- |74||[[:en:Book of Jonah]]||[[:ru:Книга пророка Ионы]] |- |74||[[:en:Boro language (India)]]||[[:ru:Бодо (язык)]] |- |74||[[:en:Brook (stream)]]||[[:ru:Ручей]] |- |74||[[:en:Catfish]]||[[:ru:Сомообразные]] |- |74||[[:en:Claude Lévi-Strauss]]||[[:ru:Леви-Стросс, Клод]] |- |74||[[:en:Colon (punctuation)]]||[[:ru:Двоеточие]] |- |74||[[:en:Companions of the Prophet]]||[[:ru:Сахаба]] |- |74||[[:en:Coyhaique]]||[[:ru:Койайке]] |- |74||[[:en:Darfur]]||[[:ru:Дарфур (регион)]] |- |74||[[:en:De (Cyrillic)]]||[[:ru:Д]] |- |74||[[:en:Dharamshala]]||[[:ru:Дхарамсала]] |- |74||[[:en:Dhu'l-Hijja]]||[[:ru:Зу-ль-хиджа]] |- |74||[[:en:Djoser]]||[[:ru:Джосер]] |- |74||[[:en:Donbas]]||[[:ru:Донбасс]] |- |74||[[:en:East Kalimantan]]||[[:ru:Восточный Калимантан]] |- |74||[[:en:European perch]]||[[:ru:Речной окунь]] |- |74||[[:en:Fedora Linux]]||[[:ru:Fedora Linux]] |- |74||[[:en:Firewood]]||[[:ru:Дрова]] |- |74||[[:en:Gotland County]]||[[:ru:Готланд (лен)]] |- |74||[[:en:Halland County]]||[[:ru:Халланд (лен)]] |- |74||[[:en:Handicraft]]||[[:ru:Народные художественные промыслы]] |- |74||[[:en:Hastings Banda]]||[[:ru:Банда, Хастингс]] |- |74||[[:en:Herat Province]]||[[:ru:Герат (провинция)]] |- |74||[[:en:Humayun]]||[[:ru:Хумаюн]] |- |74||[[:en:Hyundai Motor Company]]||[[:ru:Hyundai Motor]] |- |74||[[:en:I (Cyrillic)]]||[[:ru:И]] |- |74||[[:en:Inclined plane]]||[[:ru:Наклонная плоскость]] |- |74||[[:en:Juanes]]||[[:ru:Хуанес]] |- |74||[[:en:Jämtland County]]||[[:ru:Емтланд (лен)]] |- |74||[[:en:Jönköping County]]||[[:ru:Йёнчёпинг (лен)]] |- |74||[[:en:Kalimantan]]||[[:ru:Индонезийский Калимантан]] |- |74||[[:en:Kedah]]||[[:ru:Кедах]] |- |74||[[:en:Kufa]]||[[:ru:Эль-Куфа]] |- |74||[[:en:Kurt Georg Kiesinger]]||[[:ru:Кизингер, Курт Георг]] |- |74||[[:en:Laredo, Texas]]||[[:ru:Ларедо (Техас)]] |- |74||[[:en:Las Aldehuelas]]||[[:ru:Лас-Альдеуэлас]] |- |74||[[:en:Leinster]]||[[:ru:Ленстер]] |- |74||[[:en:Lingala]]||[[:ru:Лингала]] |- |74||[[:en:Louis XI]]||[[:ru:Людовик XI]] |- |74||[[:en:Lovebird]]||[[:ru:Неразлучники]] |- |74||[[:en:Manilkara zapota]]||[[:ru:Саподилла]] |- |74||[[:en:Modesto, California]]||[[:ru:Модесто]] |- |74||[[:en:Mountain View, California]]||[[:ru:Маунтин-Вью (Калифорния)]] |- |74||[[:en:Munster]]||[[:ru:Манстер]] |- |74||[[:en:New Zealand dollar]]||[[:ru:Новозеландский доллар]] |- |74||[[:en:Newton]]||[[:ru:Ньютон]] |- |74||[[:en:Night of Power]]||[[:ru:Ночь аль-Кадр]] |- |74||[[:en:Pantelleria]]||[[:ru:Пантеллерия (коммуна)]] |- |74||[[:en:Paterson, New Jersey]]||[[:ru:Патерсон (Нью-Джерси)]] |- |74||[[:en:Phosphate]]||[[:ru:Фосфаты]] |- |74||[[:en:Phuket province]]||[[:ru:Пхукет]] |- |74||[[:en:Pope Benedict I]]||[[:ru:Бенедикт I (папа римский)]] |- |74||[[:en:Pope Benedict IX]]||[[:ru:Бенедикт IX]] |- |74||[[:en:Pope Clement VIII]]||[[:ru:Климент VIII]] |- |74||[[:en:Pope Eugene IV]]||[[:ru:Евгений IV]] |- |74||[[:en:Pope Formosus]]||[[:ru:Формоз]] |- |74||[[:en:Pope Gregory IX]]||[[:ru:Григорий IX]] |- |74||[[:en:Pope Innocent XII]]||[[:ru:Иннокентий XII]] |- |74||[[:en:Pope John XII]]||[[:ru:Иоанн XII (папа римский)]] |- |74||[[:en:Pope Leo V]]||[[:ru:Лев V (папа римский)]] |- |74||[[:en:Pope Sixtus V]]||[[:ru:Сикст V]] |- |74||[[:en:Province of Ourense]]||[[:ru:Оренсе (провинция)]] |- |74||[[:en:Province of Tarragona]]||[[:ru:Таррагона (провинция)]] |- |74||[[:en:Province of Teruel]]||[[:ru:Теруэль (провинция)]] |- |74||[[:en:Provinces of Turkey]]||[[:ru:Иль Турции]] |- |74||[[:en:Puncak Jaya]]||[[:ru:Джая]] |- |74||[[:en:Red Fort]]||[[:ru:Лал-Кила]] |- |74||[[:en:Robert H. Goddard]]||[[:ru:Годдард, Роберт]] |- |74||[[:en:Rutland]]||[[:ru:Ратленд (графство)]] |- |74||[[:en:Search engine (computing)]]||[[:ru:Поисковая машина]] |- |74||[[:en:Siemens]]||[[:ru:Siemens]] |- |74||[[:en:Spotted hyena]]||[[:ru:Пятнистая гиена]] |- |74||[[:en:Syzygium cumini]]||[[:ru:Джамболан]] |- |74||[[:en:Taiga bean goose]]||[[:ru:Гуменник]] |- |74||[[:en:Temple Institute]]||[[:ru:Институт Храма]] |- |74||[[:en:The Smurfs]]||[[:ru:Смурфики]] |- |74||[[:en:Three Kingdoms of Korea]]||[[:ru:Три корейских государства]] |- |74||[[:en:Transpiration]]||[[:ru:Транспирация]] |- |74||[[:en:Ural Federal District]]||[[:ru:Уральский федеральный округ]] |- |74||[[:en:Velociraptor]]||[[:ru:Велоцираптор]] |- |74||[[:en:Vestfold]]||[[:ru:Вестфолл]] |- |74||[[:en:Wen Jiabao]]||[[:ru:Вэнь Цзябао]] |- |74||[[:en:Wilhelmus]]||[[:ru:Гимн Нидерландов]] |- |74||[[:en:Willem Einthoven]]||[[:ru:Эйнтховен, Виллем]] |- |74||[[:en:Windows Phone]]||[[:ru:Windows Phone]] |- |74||[[:en:Word processor]]||[[:ru:Текстовый процессор]] |- |74||[[:en:Yacht]]||[[:ru:Яхта]] |- |74||[[:en:Yu (Cyrillic)]]||[[:ru:Ю]] |- |74||[[:en:Yukio Hatoyama]]||[[:ru:Хатояма, Юкио]] |- |74||[[:en:Ústí nad Labem]]||[[:ru:Усти-над-Лабем]] |- |73||[[:en:1980 Winter Olympics]]||[[:ru:Зимние Олимпийские игры 1980]] |- |73||[[:en:1992 Winter Olympics]]||[[:ru:Зимние Олимпийские игры 1992]] |- |73||[[:en:2036]]||[[:ru:2036 год]] |- |73||[[:en:2038]]||[[:ru:2038 год]] |- |73||[[:en:500s (decade)]]||[[:ru:500-е годы]] |- |73||[[:en:Al-Ikhlas]]||[[:ru:Аль-Ихляс]] |- |73||[[:en:Aldealseñor]]||[[:ru:Альдеальсеньор]] |- |73||[[:en:Almaluez]]||[[:ru:Альмалуэс]] |- |73||[[:en:Amaranthaceae]]||[[:ru:Амарантовые]] |- |73||[[:en:Annual plant]]||[[:ru:Однолетние растения]] |- |73||[[:en:Auch]]||[[:ru:Ош (город, Франция)]] |- |73||[[:en:Auk]]||[[:ru:Чистиковые]] |- |73||[[:en:Ayatollah]]||[[:ru:Аятолла]] |- |73||[[:en:Ayodhya]]||[[:ru:Айодхья]] |- |73||[[:en:Ayyubid dynasty]]||[[:ru:Айюбиды]] |- |73||[[:en:Ben Gurion Airport]]||[[:ru:Аэропорт имени Бен-Гуриона]] |- |73||[[:en:Bodhisattva]]||[[:ru:Бодхисаттва]] |- |73||[[:en:Book of Habakkuk]]||[[:ru:Книга пророка Аввакума]] |- |73||[[:en:Book of Hosea]]||[[:ru:Книга пророка Осии]] |- |73||[[:en:Book of Malachi]]||[[:ru:Книга пророка Малахии]] |- |73||[[:en:Book of Nahum]]||[[:ru:Книга пророка Наума]] |- |73||[[:en:Book of Obadiah]]||[[:ru:Книга пророка Авдия]] |- |73||[[:en:Chamorro language]]||[[:ru:Чаморро (язык)]] |- |73||[[:en:Club Atlético River Plate]]||[[:ru:Ривер Плейт]] |- |73||[[:en:Coronel Fabriciano]]||[[:ru:Коронел-Фабрисиану]] |- |73||[[:en:Daniel (biblical figure)]]||[[:ru:Даниил (пророк)]] |- |73||[[:en:Diesel engine]]||[[:ru:Дизельный двигатель]] |- |73||[[:en:Drum kit]]||[[:ru:Ударная установка]] |- |73||[[:en:Eighty Years' War]]||[[:ru:Восьмидесятилетняя война]] |- |73||[[:en:El (Cyrillic)]]||[[:ru:Л]] |- |73||[[:en:Falconiformes]]||[[:ru:Соколообразные]] |- |73||[[:en:Fatah]]||[[:ru:ФАТХ]] |- |73||[[:en:Folk dance]]||[[:ru:Народный танец]] |- |73||[[:en:Giurtelecu Șimleului]]||[[:ru:Джуртелеку-Шимлеулуй]] |- |73||[[:en:Gran Colombia]]||[[:ru:Великая Колумбия]] |- |73||[[:en:Gävleborg County]]||[[:ru:Евлеборг]] |- |73||[[:en:Hakka Chinese]]||[[:ru:Хакка (язык)]] |- |73||[[:en:Head of government]]||[[:ru:Глава правительства]] |- |73||[[:en:High-definition television]]||[[:ru:Телевидение высокой чёткости]] |- |73||[[:en:Honorius]]||[[:ru:Гонорий]] |- |73||[[:en:Hui people]]||[[:ru:Хуэй (народ)]] |- |73||[[:en:Ilocano language]]||[[:ru:Илоканский язык]] |- |73||[[:en:Integumentary system]]||[[:ru:Покровная система]] |- |73||[[:en:Jack snipe]]||[[:ru:Гаршнеп]] |- |73||[[:en:Jew's harp]]||[[:ru:Варган]] |- |73||[[:en:Ka (Cyrillic)]]||[[:ru:К (кириллица)]] |- |73||[[:en:Lacuna Coil]]||[[:ru:Lacuna Coil]] |- |73||[[:en:Lampung]]||[[:ru:Лампунг]] |- |73||[[:en:Long-tailed duck]]||[[:ru:Морянка]] |- |73||[[:en:Magenta]]||[[:ru:Маджента (цвет)]] |- |73||[[:en:Mansi languages]]||[[:ru:Мансийский язык]] |- |73||[[:en:Meander]]||[[:ru:Меандр]] |- |73||[[:en:Medinaceli]]||[[:ru:Мединасели]] |- |73||[[:en:Nana Akufo-Addo]]||[[:ru:Акуфо-Аддо, Нана]] |- |73||[[:en:Oil painting]]||[[:ru:Масляная живопись]] |- |73||[[:en:Phonograph]]||[[:ru:Фонограф]] |- |73||[[:en:Pigeon pea]]||[[:ru:Голубиный горох]] |- |73||[[:en:Pope Adrian II]]||[[:ru:Адриан II]] |- |73||[[:en:Pope Adrian III]]||[[:ru:Адриан III]] |- |73||[[:en:Pope Alexander VII]]||[[:ru:Александр VII]] |- |73||[[:en:Pope Boniface V]]||[[:ru:Бонифаций V]] |- |73||[[:en:Pope Boniface VI]]||[[:ru:Бонифаций VI]] |- |73||[[:en:Pope Boniface VIII]]||[[:ru:Бонифаций VIII]] |- |73||[[:en:Pope Clement XIII]]||[[:ru:Климент XIII]] |- |73||[[:en:Pope Clement XIV]]||[[:ru:Климент XIV]] |- |73||[[:en:Pope Eugene II]]||[[:ru:Евгений II]] |- |73||[[:en:Pope Gregory V]]||[[:ru:Григорий V (папа римский)]] |- |73||[[:en:Pope Gregory XII]]||[[:ru:Григорий XII]] |- |73||[[:en:Pope Gregory XIV]]||[[:ru:Григорий XIV]] |- |73||[[:en:Pope Innocent IV]]||[[:ru:Иннокентий IV]] |- |73||[[:en:Pope Innocent VI]]||[[:ru:Иннокентий VI]] |- |73||[[:en:Pope Innocent VIII]]||[[:ru:Иннокентий VIII]] |- |73||[[:en:Pope Leo VI]]||[[:ru:Лев VI (папа римский)]] |- |73||[[:en:Pope Paul IV]]||[[:ru:Павел IV]] |- |73||[[:en:Present]]||[[:ru:Настоящее]] |- |73||[[:en:Production (economics)]]||[[:ru:Производство]] |- |73||[[:en:Province of Pontevedra]]||[[:ru:Понтеведра (провинция)]] |- |73||[[:en:Province of Prato]]||[[:ru:Прато (провинция)]] |- |73||[[:en:Pubic hair]]||[[:ru:Лобковые волосы]] |- |73||[[:en:Raft]]||[[:ru:Плот]] |- |73||[[:en:Railway track]]||[[:ru:Железнодорожный путь]] |- |73||[[:en:Riau]]||[[:ru:Риау]] |- |73||[[:en:San Pedro de la Paz]]||[[:ru:Сан-Педро-де-ла-Пас]] |- |73||[[:en:Scientific Revolution]]||[[:ru:Революция в науке]] |- |73||[[:en:Telemark]]||[[:ru:Телемарк]] |- |73||[[:en:Tibia]]||[[:ru:Большеберцовая кость]] |- |73||[[:en:Tribe (taxonomy)]]||[[:ru:Триба (биология)]] |- |73||[[:en:Ulama]]||[[:ru:Улем]] |- |73||[[:en:Voice over IP]]||[[:ru:IP-телефония]] |- |73||[[:en:Ye (Cyrillic)]]||[[:ru:Е (кириллица)]] |- |73||[[:en:École polytechnique]]||[[:ru:Политехническая школа (Париж)]] |- |73||[[:en:Örebro County]]||[[:ru:Эребру (лен)]] |- |72||[[:en:18th century BC]]||[[:ru:XVIII век до н. э.]] |- |72||[[:en:200s (decade)]]||[[:ru:200-е годы]] |- |72||[[:en:700s (decade)]]||[[:ru:700-е годы]] |- |72||[[:en:Alfonso XIII]]||[[:ru:Альфонсо XIII]] |- |72||[[:en:Alliance 90/The Greens]]||[[:ru:Союз 90/Зелёные]] |- |72||[[:en:American English]]||[[:ru:Американский вариант английского языка]] |- |72||[[:en:Anders Fogh Rasmussen]]||[[:ru:Расмуссен, Андерс Фог]] |- |72||[[:en:Andijan]]||[[:ru:Андижан]] |- |72||[[:en:Arlington County, Virginia]]||[[:ru:Арлингтон (округ)]] |- |72||[[:en:Asterales]]||[[:ru:Астроцветные]] |- |72||[[:en:Auvergne (administrative region)]]||[[:ru:Овернь]] |- |72||[[:en:Avalokiteśvara]]||[[:ru:Авалокитешвара]] |- |72||[[:en:Bar-le-Duc]]||[[:ru:Бар-ле-Дюк]] |- |72||[[:en:Beaufort scale]]||[[:ru:Шкала Бофорта]] |- |72||[[:en:Caryophyllaceae]]||[[:ru:Гвоздичные]] |- |72||[[:en:Casarejos]]||[[:ru:Касарехос]] |- |72||[[:en:Chaos theory]]||[[:ru:Теория хаоса]] |- |72||[[:en:Charles VIII of France]]||[[:ru:Карл VIII (король Франции)]] |- |72||[[:en:Chimney]]||[[:ru:Дымовая труба]] |- |72||[[:en:Cidones]]||[[:ru:Сидонес]] |- |72||[[:en:Circassians]]||[[:ru:Адыги]] |- |72||[[:en:Citroën]]||[[:ru:Citroën]] |- |72||[[:en:Cockburn Town]]||[[:ru:Коберн-Таун]] |- |72||[[:en:Council of Trent]]||[[:ru:Тридентский собор]] |- |72||[[:en:Deuterostome]]||[[:ru:Вторичноротые]] |- |72||[[:en:Dogri language]]||[[:ru:Догри]] |- |72||[[:en:Eumetazoa]]||[[:ru:Эуметазои]] |- |72||[[:en:Eurasian whimbrel]]||[[:ru:Средний кроншнеп]] |- |72||[[:en:FA Šiauliai]]||[[:ru:ФА Шяуляй]] |- |72||[[:en:FC Džiugas Telšiai]]||[[:ru:Джюгас (футбольный клуб)]] |- |72||[[:en:FC Hegelmann]]||[[:ru:Хегельманн]] |- |72||[[:en:Far-right politics]]||[[:ru:Ультраправые]] |- |72||[[:en:Farah Province]]||[[:ru:Фарах (провинция)]] |- |72||[[:en:Fax]]||[[:ru:Факс]] |- |72||[[:en:Ghor Province]]||[[:ru:Гор (провинция)]] |- |72||[[:en:Gnathostomata]]||[[:ru:Челюстноротые]] |- |72||[[:en:Harold Godwinson]]||[[:ru:Гарольд II Годвинсон]] |- |72||[[:en:Hawaiʻi (island)]]||[[:ru:Гавайи (остров)]] |- |72||[[:en:Hämeenlinna]]||[[:ru:Хямеэнлинна]] |- |72||[[:en:Indigo]]||[[:ru:Индиго (цвет)]] |- |72||[[:en:Ipomoea aquatica]]||[[:ru:Ипомея водяная]] |- |72||[[:en:Isaiah]]||[[:ru:Исаия]] |- |72||[[:en:Key West]]||[[:ru:Ки-Уэст]] |- |72||[[:en:Lester B. Pearson]]||[[:ru:Пирсон, Лестер]] |- |72||[[:en:Lumbini]]||[[:ru:Лумбини]] |- |72||[[:en:Meissen]]||[[:ru:Майсен]] |- |72||[[:en:Mercenary]]||[[:ru:Наёмник]] |- |72||[[:en:Monitor lizard]]||[[:ru:Вараны]] |- |72||[[:en:Myrtaceae]]||[[:ru:Миртовые]] |- |72||[[:en:Nangarhar Province]]||[[:ru:Нангархар]] |- |72||[[:en:Neumünster]]||[[:ru:Ноймюнстер]] |- |72||[[:en:Oligocene]]||[[:ru:Олигоцен]] |- |72||[[:en:Pannonia]]||[[:ru:Паннония]] |- |72||[[:en:People's Liberation Army]]||[[:ru:Народно-освободительная армия Китая]] |- |72||[[:en:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]||[[:ru:Математические начала натуральной философии]] |- |72||[[:en:Phlegraean Fields]]||[[:ru:Флегрейские поля]] |- |72||[[:en:Pope Adeodatus I]]||[[:ru:Адеодат I]] |- |72||[[:en:Pope Adeodatus II]]||[[:ru:Адеодат II]] |- |72||[[:en:Pope Benedict III]]||[[:ru:Бенедикт III]] |- |72||[[:en:Pope Benedict VIII]]||[[:ru:Бенедикт VIII]] |- |72||[[:en:Pope Clement V]]||[[:ru:Климент V]] |- |72||[[:en:Pope Clement VI]]||[[:ru:Климент VI]] |- |72||[[:en:Pope Gregory VIII]]||[[:ru:Григорий VIII (папа римский)]] |- |72||[[:en:Pope John III]]||[[:ru:Иоанн III (папа римский)]] |- |72||[[:en:Pope John V]]||[[:ru:Иоанн V (папа римский)]] |- |72||[[:en:Pope John VII]]||[[:ru:Иоанн VII (папа римский)]] |- |72||[[:en:Pope Lando]]||[[:ru:Ландон (папа римский)]] |- |72||[[:en:Pope Leo IV]]||[[:ru:Лев IV (папа римский)]] |- |72||[[:en:Pope Leo VIII]]||[[:ru:Лев VIII]] |- |72||[[:en:Pope Marinus I]]||[[:ru:Марин I]] |- |72||[[:en:Pope Martin V]]||[[:ru:Мартин V]] |- |72||[[:en:Pope Pelagius II]]||[[:ru:Пелагий II]] |- |72||[[:en:Pope Sergius III]]||[[:ru:Сергий III]] |- |72||[[:en:Pope Urban III]]||[[:ru:Урбан III]] |- |72||[[:en:Province of Guadalajara]]||[[:ru:Гвадалахара (провинция)]] |- |72||[[:en:Rhesus macaque]]||[[:ru:Макак-резус]] |- |72||[[:en:Salicaceae]]||[[:ru:Ивовые]] |- |72||[[:en:Salinas, California]]||[[:ru:Салинас (Калифорния)]] |- |72||[[:en:Salvia officinalis]]||[[:ru:Шалфей лекарственный]] |- |72||[[:en:Sauna]]||[[:ru:Сауна]] |- |72||[[:en:Semicolon]]||[[:ru:Точка с запятой]] |- |72||[[:en:Shinkansen]]||[[:ru:Синкансэн]] |- |72||[[:en:Short I (Cyrillic)]]||[[:ru:Й]] |- |72||[[:en:South Sumatra]]||[[:ru:Южная Суматра]] |- |72||[[:en:Symptom]]||[[:ru:Симптом]] |- |72||[[:en:Södermanland County]]||[[:ru:Сёдерманланд (лен)]] |- |72||[[:en:Tyne and Wear]]||[[:ru:Тайн-энд-Уир]] |- |72||[[:en:Umberto I of Italy]]||[[:ru:Умберто I]] |- |72||[[:en:Uppsala County]]||[[:ru:Уппсала (лен)]] |- |72||[[:en:Uruzgan Province]]||[[:ru:Урузган]] |- |72||[[:en:Vejle]]||[[:ru:Вайле]] |- |72||[[:en:Volterra]]||[[:ru:Вольтерра]] |- |72||[[:en:Västernorrland County]]||[[:ru:Вестерноррланд]] |- |72||[[:en:Warring States period]]||[[:ru:Период Сражающихся царств]] |- |72||[[:en:West Kazakhstan Region]]||[[:ru:Западно-Казахстанская область]] |- |72||[[:en:West Yorkshire]]||[[:ru:Уэст-Йоркшир]] |- |72||[[:en:Ya (Cyrillic)]]||[[:ru:Я]] |- |72||[[:en:Ze (Cyrillic)]]||[[:ru:З]] |- |72||[[:en:Östergötland County]]||[[:ru:Эстергётланд (лен)]] |- |71||[[:en:1948 Winter Olympics]]||[[:ru:Зимние Олимпийские игры 1948]] |- |71||[[:en:1968 Winter Olympics]]||[[:ru:Зимние Олимпийские игры 1968]] |- |71||[[:en:300s (decade)]]||[[:ru:300-е годы]] |- |71||[[:en:4th millennium BC]]||[[:ru:4-е тысячелетие до н. э.]] |- |71||[[:en:600s (decade)]]||[[:ru:600-е годы]] |- |71||[[:en:Abilene, Texas]]||[[:ru:Абилин (Техас)]] |- |71||[[:en:Adultery]]||[[:ru:Супружеская измена]] |- |71||[[:en:Afternoon]]||[[:ru:После полудня]] |- |71||[[:en:Al-Nassr FC]]||[[:ru:Ан-Наср (футбольный клуб, Эр-Рияд)]] |- |71||[[:en:Ali Bongo]]||[[:ru:Бонго Ондимба, Али]] |- |71||[[:en:All Souls' Day]]||[[:ru:День всех усопших верных]] |- |71||[[:en:Almenar de Soria]]||[[:ru:Альменар-де-Сория]] |- |71||[[:en:Alpanseque]]||[[:ru:Альпансеке]] |- |71||[[:en:Altenburg]]||[[:ru:Альтенбург]] |- |71||[[:en:Baghlan Province]]||[[:ru:Баглан (провинция)]] |- |71||[[:en:Banjarmasin]]||[[:ru:Банджармасин]] |- |71||[[:en:Bengkulu]]||[[:ru:Бенкулу (провинция)]] |- |71||[[:en:Bhutanese ngultrum]]||[[:ru:Нгултрум]] |- |71||[[:en:Biafra]]||[[:ru:Биафра]] |- |71||[[:en:Biological anthropology]]||[[:ru:Физическая антропология]] |- |71||[[:en:Blackbuck]]||[[:ru:Гарна]] |- |71||[[:en:Book of Zephaniah]]||[[:ru:Книга пророка Софонии]] |- |71||[[:en:Bovinae]]||[[:ru:Бычьи]] |- |71||[[:en:Brachiosaurus]]||[[:ru:Брахиозавр]] |- |71||[[:en:Brahvi language]]||[[:ru:Брауи]] |- |71||[[:en:Brazilian National Anthem]]||[[:ru:Гимн Бразилии]] |- |71||[[:en:Buddhist canons]]||[[:ru:Трипитака]] |- |71||[[:en:Cahors]]||[[:ru:Каор]] |- |71||[[:en:Ceiba pentandra]]||[[:ru:Сейба пятитычинковая]] |- |71||[[:en:Cerbón]]||[[:ru:Сербон]] |- |71||[[:en:Chilean Spanish]]||[[:ru:Чилийский испанский]] |- |71||[[:en:Cholet]]||[[:ru:Шоле]] |- |71||[[:en:Common goldeneye]]||[[:ru:Обыкновенный гоголь]] |- |71||[[:en:County Cork]]||[[:ru:Корк (графство)]] |- |71||[[:en:Cultural anthropology]]||[[:ru:Культурная антропология]] |- |71||[[:en:DFK Dainava]]||[[:ru:ДФК Дайнава]] |- |71||[[:en:Dan Quayle]]||[[:ru:Куэйл, Дэн]] |- |71||[[:en:Delmenhorst]]||[[:ru:Дельменхорст]] |- |71||[[:en:Detmold]]||[[:ru:Детмольд]] |- |71||[[:en:Digne-les-Bains]]||[[:ru:Динь-ле-Бен]] |- |71||[[:en:Disco]]||[[:ru:Диско]] |- |71||[[:en:Driver's license]]||[[:ru:Водительское удостоверение]] |- |71||[[:en:ENIAC]]||[[:ru:ЭНИАК]] |- |71||[[:en:Eared seal]]||[[:ru:Ушастые тюлени]] |- |71||[[:en:Electron configuration]]||[[:ru:Электронная конфигурация]] |- |71||[[:en:Elisha]]||[[:ru:Елисей]] |- |71||[[:en:Emperor Taishō]]||[[:ru:Император Тайсё]] |- |71||[[:en:Ericaceae]]||[[:ru:Вересковые]] |- |71||[[:en:Faryab Province]]||[[:ru:Фарьяб]] |- |71||[[:en:Flores]]||[[:ru:Флорес (остров)]] |- |71||[[:en:Garmisch-Partenkirchen]]||[[:ru:Гармиш-Партенкирхен]] |- |71||[[:en:Ghazni Province]]||[[:ru:Газни (провинция)]] |- |71||[[:en:Ghee]]||[[:ru:Гхи]] |- |71||[[:en:Goidelic languages]]||[[:ru:Гойдельские языки]] |- |71||[[:en:Harold Lloyd]]||[[:ru:Ллойд, Гарольд]] |- |71||[[:en:Hayreddin Barbarossa]]||[[:ru:Хайреддин Барбаросса]] |- |71||[[:en:Hazaras]]||[[:ru:Хазарейцы]] |- |71||[[:en:Hazel grouse]]||[[:ru:Рябчик]] |- |71||[[:en:Hoof]]||[[:ru:Копыто]] |- |71||[[:en:Horseshoe]]||[[:ru:Подкова]] |- |71||[[:en:Hypertext]]||[[:ru:Гипертекст]] |- |71||[[:en:Ionian Islands]]||[[:ru:Ионические острова]] |- |71||[[:en:Irving Langmuir]]||[[:ru:Ленгмюр, Ирвинг]] |- |71||[[:en:Jade]]||[[:ru:Жад]] |- |71||[[:en:John Atta Mills]]||[[:ru:Миллс, Джон Эванс Атта]] |- |71||[[:en:Joseph II, Holy Roman Emperor]]||[[:ru:Иосиф II]] |- |71||[[:en:Kaziranga National Park]]||[[:ru:Казиранга]] |- |71||[[:en:Krill]]||[[:ru:Эвфаузиевые]] |- |71||[[:en:Kunar Province]]||[[:ru:Кунар]] |- |71||[[:en:Kunduz Province]]||[[:ru:Кундуз (провинция)]] |- |71||[[:en:Kupang]]||[[:ru:Купанг]] |- |71||[[:en:Local Group]]||[[:ru:Местная группа галактик]] |- |71||[[:en:Madhuri Dixit]]||[[:ru:Дикшит, Мадхури]] |- |71||[[:en:Major (rank)]]||[[:ru:Майор]] |- |71||[[:en:Malus domestica]]||[[:ru:Яблоня домашняя]] |- |71||[[:en:Mangystau Region]]||[[:ru:Мангистауская область]] |- |71||[[:en:Mercedes-Benz Group]]||[[:ru:Mercedes-Benz Group]] |- |71||[[:en:Methodology]]||[[:ru:Методология науки]] |- |71||[[:en:Minaret of Jam]]||[[:ru:Джамский минарет]] |- |71||[[:en:Mirandese language]]||[[:ru:Мирандский язык]] |- |71||[[:en:Momoko Kōchi]]||[[:ru:Коти, Момоко]] |- |71||[[:en:Multicellular organism]]||[[:ru:Многоклеточный организм]] |- |71||[[:en:Nylon]]||[[:ru:Нейлон]] |- |71||[[:en:Oblasts of Russia]]||[[:ru:Область (Россия)]] |- |71||[[:en:Office]]||[[:ru:Офис]] |- |71||[[:en:Oświęcim]]||[[:ru:Освенцим (город)]] |- |71||[[:en:Panjshir Province]]||[[:ru:Панджшер (провинция)]] |- |71||[[:en:Patient]]||[[:ru:Пациент]] |- |71||[[:en:Pe (Cyrillic)]]||[[:ru:П]] |- |71||[[:en:Pitchfork]]||[[:ru:Вилы]] |- |71||[[:en:Pope Alexander II]]||[[:ru:Александр II (папа римский)]] |- |71||[[:en:Pope Celestine III]]||[[:ru:Целестин III]] |- |71||[[:en:Pope Honorius III]]||[[:ru:Гонорий III]] |- |71||[[:en:Pope John IV]]||[[:ru:Иоанн IV (папа римский)]] |- |71||[[:en:Pope John IX]]||[[:ru:Иоанн IX (папа римский)]] |- |71||[[:en:Pope Leo II]]||[[:ru:Лев II (папа римский)]] |- |71||[[:en:Pope Leo VII]]||[[:ru:Лев VII]] |- |71||[[:en:Pope Martin I]]||[[:ru:Мартин I (папа римский)]] |- |71||[[:en:Pope Pelagius I]]||[[:ru:Пелагий I]] |- |71||[[:en:Pope Sergius I]]||[[:ru:Сергий I]] |- |71||[[:en:Pope Sisinnius]]||[[:ru:Сизинний]] |- |71||[[:en:Pope Stephen III]]||[[:ru:Стефан III (IV)]] |- |71||[[:en:Pope Stephen IV]]||[[:ru:Стефан IV (V)]] |- |71||[[:en:Pope Stephen VI]]||[[:ru:Стефан VI (VII)]] |- |71||[[:en:Pope Urban VI]]||[[:ru:Урбан VI]] |- |71||[[:en:Pope Vitalian]]||[[:ru:Виталий (папа римский)]] |- |71||[[:en:Province of Cuenca]]||[[:ru:Куэнка (провинция)]] |- |71||[[:en:SE Palmeiras]]||[[:ru:Палмейрас]] |- |71||[[:en:Safar]]||[[:ru:Сафар]] |- |71||[[:en:Saint Peter Port]]||[[:ru:Сент-Питер-Порт]] |- |71||[[:en:Samangan Province]]||[[:ru:Саманган]] |- |71||[[:en:Sark]]||[[:ru:Сарк]] |- |71||[[:en:Sega]]||[[:ru:Sega]] |- |71||[[:en:Simian]]||[[:ru:Обезьянообразные]] |- |71||[[:en:South Asian Association for Regional Cooperation]]||[[:ru:Ассоциация регионального сотрудничества Южной Азии]] |- |71||[[:en:South Moravian Region]]||[[:ru:Южноморавский край]] |- |71||[[:en:Springfield, Missouri]]||[[:ru:Спрингфилд (Миссури)]] |- |71||[[:en:St Helier]]||[[:ru:Сент-Хелиер]] |- |71||[[:en:Striped hyena]]||[[:ru:Полосатая гиена]] |- |71||[[:en:Subotica]]||[[:ru:Суботица]] |- |71||[[:en:Sugarcane]]||[[:ru:]] |- |71||[[:en:Tahitian language]]||[[:ru:Таитянский язык]] |- |71||[[:en:The X-Files]]||[[:ru:Секретные материалы]] |- |71||[[:en:Traian Băsescu]]||[[:ru:Бэсеску, Траян]] |- |71||[[:en:Uncyclopedia]]||[[:ru:Uncyclopedia]] |- |71||[[:en:Viborg, Denmark]]||[[:ru:Виборг (город)]] |- |71||[[:en:Vukovar]]||[[:ru:Вуковар]] |- |71||[[:en:Västmanland County]]||[[:ru:Вестманланд (лен)]] |- |71||[[:en:West Kalimantan]]||[[:ru:Западный Калимантан]] |- |71||[[:en:Yery]]||[[:ru:Ы]] |- |71||[[:en:Zlín]]||[[:ru:Злин]] |- |71||[[:en:Zugspitze]]||[[:ru:Цугшпитце]] |- |71||[[:en:İznik]]||[[:ru:Изник]] |- |70||[[:en:1960 Winter Olympics]]||[[:ru:Зимние Олимпийские игры 1960]] |- |70||[[:en:19th century BC]]||[[:ru:XIX век до н. э.]] |- |70||[[:en:2037]]||[[:ru:2037 год]] |- |70||[[:en:2039]]||[[:ru:2039 год]] |- |70||[[:en:2040]]||[[:ru:2040 год]] |- |70||[[:en:Adolf Butenandt]]||[[:ru:Бутенандт, Адольф]] |- |70||[[:en:Aktobe Region]]||[[:ru:Актюбинская область]] |- |70||[[:en:Aldehuela de Periáñez]]||[[:ru:Альдеуэла-де-Перианьес]] |- |70||[[:en:Angelique Rockas]]||[[:ru:Рокас, Анжелик]] |- |70||[[:en:Arabic script]]||[[:ru:Арабское письмо]] |- |70||[[:en:Armentières]]||[[:ru:Армантьер]] |- |70||[[:en:Atlantic mackerel]]||[[:ru:Атлантическая скумбрия]] |- |70||[[:en:B. J. Habibie]]||[[:ru:Хабиби, Бухаруддин Юсуф]] |- |70||[[:en:Bangka Belitung Islands]]||[[:ru:Банка-Белитунг]] |- |70||[[:en:Bar-tailed godwit]]||[[:ru:Малый веретенник]] |- |70||[[:en:Barcones]]||[[:ru:Барконес]] |- |70||[[:en:Bedroom]]||[[:ru:Спальня]] |- |70||[[:en:Beratón]]||[[:ru:Бератон]] |- |70||[[:en:Book of Haggai]]||[[:ru:Книга пророка Аггея]] |- |70||[[:en:Book of Zechariah]]||[[:ru:Книга пророка Захарии]] |- |70||[[:en:Bougainvillea]]||[[:ru:Бугенвиллея]] |- |70||[[:en:Brampton]]||[[:ru:Брамптон (Онтарио)]] |- |70||[[:en:Brassica]]||[[:ru:Капуста (род)]] |- |70||[[:en:Brigade]]||[[:ru:Бригада]] |- |70||[[:en:Bulbul]]||[[:ru:Бюльбюлевые]] |- |70||[[:en:Calatañazor]]||[[:ru:Калатаньясор]] |- |70||[[:en:Calf (animal)]]||[[:ru:Телёнок]] |- |70||[[:en:Caniformia]]||[[:ru:Собакообразные]] |- |70||[[:en:Cantharellus cibarius]]||[[:ru:Лисичка обыкновенная]] |- |70||[[:en:Caryophyllales]]||[[:ru:Гвоздичноцветные]] |- |70||[[:en:Charles Louis Alphonse Laveran]]||[[:ru:Лаверан, Шарль Луи Альфонс]] |- |70||[[:en:Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure]]||[[:ru:Паутина Шарлотты 2: Великое приключение Уилбура]] |- |70||[[:en:Chayote]]||[[:ru:Чайот съедобный]] |- |70||[[:en:Che (Cyrillic)]]||[[:ru:Ч]] |- |70||[[:en:Chrzanów]]||[[:ru:Хшанув]] |- |70||[[:en:Claus von Stauffenberg]]||[[:ru:Штауффенберг, Клаус Шенк фон]] |- |70||[[:en:Clergy]]||[[:ru:Духовенство]] |- |70||[[:en:Common bottlenose dolphin]]||[[:ru:Афалина]] |- |70||[[:en:Common myna]]||[[:ru:Обыкновенная майна]] |- |70||[[:en:Connacht]]||[[:ru:Коннахт]] |- |70||[[:en:Cultural heritage]]||[[:ru:Культурное наследие]] |- |70||[[:en:Cupid]]||[[:ru:Купидон]] |- |70||[[:en:Daikundi Province]]||[[:ru:Дайкунди]] |- |70||[[:en:Decimetre]]||[[:ru:Дециметр]] |- |70||[[:en:Dormouse]]||[[:ru:Соневые]] |- |70||[[:en:Dubna]]||[[:ru:Дубна]] |- |70||[[:en:Duruelo de la Sierra]]||[[:ru:Дуруэло-де-ла-Сьерра]] |- |70||[[:en:East Nusa Tenggara]]||[[:ru:Восточная Нуса-Тенгара]] |- |70||[[:en:Electrophorus electricus]]||[[:ru:Электрический угорь]] |- |70||[[:en:European Free Trade Association]]||[[:ru:Европейская ассоциация свободной торговли]] |- |70||[[:en:Fabales]]||[[:ru:Бобовоцветные]] |- |70||[[:en:Flathead grey mullet]]||[[:ru:Лобан]] |- |70||[[:en:Fred Rogers]]||[[:ru:Роджерс, Фред]] |- |70||[[:en:Gaulish]]||[[:ru:Галльский язык]] |- |70||[[:en:George Town, Penang]]||[[:ru:Джорджтаун (Пинанг)]] |- |70||[[:en:Geranium]]||[[:ru:Герань]] |- |70||[[:en:Goose]]||[[:ru:]] |- |70||[[:en:Gubbio]]||[[:ru:Губбио]] |- |70||[[:en:Habib Bourguiba]]||[[:ru:Бургиба, Хабиб]] |- |70||[[:en:Hemichordate]]||[[:ru:Полухордовые]] |- |70||[[:en:Huntington Beach, California]]||[[:ru:Хантингтон-Бич]] |- |70||[[:en:Illicium verum]]||[[:ru:Бадьян настоящий]] |- |70||[[:en:Internet service provider]]||[[:ru:Интернет-провайдер]] |- |70||[[:en:Jesus in Islam]]||[[:ru:Иса ибн Марьям]] |- |70||[[:en:Joseph Kabila]]||[[:ru:Кабила, Жозеф]] |- |70||[[:en:Juan Manuel Fangio]]||[[:ru:Фанхио, Хуан Мануэль]] |- |70||[[:en:Juzjan Province]]||[[:ru:Джаузджан]] |- |70||[[:en:Kabul Province]]||[[:ru:Кабул (провинция)]] |- |70||[[:en:Kapisa Province]]||[[:ru:Каписа]] |- |70||[[:en:Kennedy Space Center]]||[[:ru:Космический центр Кеннеди]] |- |70||[[:en:Khoisan languages]]||[[:ru:Койсанские языки]] |- |70||[[:en:Koine Greek]]||[[:ru:Койне]] |- |70||[[:en:Leatherback sea turtle]]||[[:ru:Кожистая черепаха]] |- |70||[[:en:List of centuries]]||[[:ru:Хронологическая таблица]] |- |70||[[:en:Macedonia (region)]]||[[:ru:Македония (область)]] |- |70||[[:en:Macropodidae]]||[[:ru:Кенгуровые]] |- |70||[[:en:Maglev]]||[[:ru:Маглев]] |- |70||[[:en:Malpighiales]]||[[:ru:Мальпигиецветные]] |- |70||[[:en:Mayan languages]]||[[:ru:Майяские языки]] |- |70||[[:en:Mazanderani language]]||[[:ru:Мазандеранский язык]] |- |70||[[:en:Missionary position]]||[[:ru:Миссионерская позиция]] |- |70||[[:en:Moa]]||[[:ru:Моа]] |- |70||[[:en:Molasses]]||[[:ru:Меласса]] |- |70||[[:en:Montbéliard]]||[[:ru:Монбельяр]] |- |70||[[:en:Nepas]]||[[:ru:Непас]] |- |70||[[:en:Normandy landings]]||[[:ru:Высадка в Нормандии]] |- |70||[[:en:O (Cyrillic)]]||[[:ru:О (кириллица)]] |- |70||[[:en:Ombudsman]]||[[:ru:Омбудсмен]] |- |70||[[:en:Perak]]||[[:ru:Перак]] |- |70||[[:en:Pioneer 10]]||[[:ru:Пионер-10]] |- |70||[[:en:Pope Anastasius III]]||[[:ru:Анастасий III]] |- |70||[[:en:Pope Benedict IV]]||[[:ru:Бенедикт IV]] |- |70||[[:en:Pope Benedict XI]]||[[:ru:Бенедикт XI]] |- |70||[[:en:Pope Boniface III]]||[[:ru:Бонифаций III]] |- |70||[[:en:Pope Boniface IX]]||[[:ru:Бонифаций IX]] |- |70||[[:en:Pope Conon]]||[[:ru:Конон (папа римский)]] |- |70||[[:en:Pope Constantine]]||[[:ru:Константин (папа римский)]] |- |70||[[:en:Pope Eugene I]]||[[:ru:Евгений I (папа римский)]] |- |70||[[:en:Pope Innocent IX]]||[[:ru:Иннокентий IX]] |- |70||[[:en:Pope Innocent VII]]||[[:ru:Иннокентий VII]] |- |70||[[:en:Pope John X]]||[[:ru:Иоанн X (папа римский)]] |- |70||[[:en:Pope John XIV]]||[[:ru:Иоанн XIV (папа римский)]] |- |70||[[:en:Pope Marcellus II]]||[[:ru:Марцелл II]] |- |70||[[:en:Pope Nicholas I]]||[[:ru:Николай I (папа римский)]] |- |70||[[:en:Pope Sergius II]]||[[:ru:Сергий II]] |- |70||[[:en:Pope Stephen V]]||[[:ru:Стефан V (VI)]] |- |70||[[:en:Pope Theodore I]]||[[:ru:Теодор I (папа римский)]] |- |70||[[:en:President of Germany]]||[[:ru:Федеральный президент Германии]] |- |70||[[:en:Province of Castellón]]||[[:ru:Кастельон (провинция)]] |- |70||[[:en:Quinoa]]||[[:ru:Киноа]] |- |70||[[:en:Roman Herzog]]||[[:ru:Херцог, Роман]] |- |70||[[:en:Rosetta (spacecraft)]]||[[:ru:Розетта (космический аппарат)]] |- |70||[[:en:Rumex]]||[[:ru:Щавель]] |- |70||[[:en:Salva Kiir]]||[[:ru:Киир, Сальваторе]] |- |70||[[:en:San Andrés and Providencia]]||[[:ru:Сан-Андрес и Провиденсия]] |- |70||[[:en:Sanderling]]||[[:ru:Песчанка (птица)]] |- |70||[[:en:Sapindales]]||[[:ru:Сапиндоцветные]] |- |70||[[:en:Sarcopterygii]]||[[:ru:Лопастепёрые рыбы]] |- |70||[[:en:Selangor]]||[[:ru:Селангор]] |- |70||[[:en:Shahrisabz]]||[[:ru:Шахрисабз]] |- |70||[[:en:Sid Vicious]]||[[:ru:Сид Вишес]] |- |70||[[:en:Social work]]||[[:ru:Социальная работа]] |- |70||[[:en:South Slavic languages]]||[[:ru:Южнославянские языки]] |- |70||[[:en:Spider web]]||[[:ru:Ловчая сеть]] |- |70||[[:en:Stress (linguistics)]]||[[:ru:Ударение]] |- |70||[[:en:Sun Microsystems]]||[[:ru:Sun Microsystems]] |- |70||[[:en:Sundsvall]]||[[:ru:Сундсвалль]] |- |70||[[:en:Tokugawa shogunate]]||[[:ru:Сёгунат Токугава]] |- |70||[[:en:Treeshrew]]||[[:ru:Тупайи]] |- |70||[[:en:Trenčín]]||[[:ru:Тренчин]] |- |70||[[:en:Triathlon]]||[[:ru:Триатлон]] |- |70||[[:en:Warehouse]]||[[:ru:Склад]] |- |70||[[:en:West Nusa Tenggara]]||[[:ru:Западная Нуса-Тенгара]] |- |70||[[:en:William II of England]]||[[:ru:Вильгельм II (король Англии)]] |- |69||[[:en:17th century BC]]||[[:ru:XVII век до н. э.]] |- |69||[[:en:5G]]||[[:ru:5G]] |- |69||[[:en:AKB48]]||[[:ru:AKB48]] |- |69||[[:en:Abies alba]]||[[:ru:Пихта белая]] |- |69||[[:en:Aix-les-Bains]]||[[:ru:Экс-ле-Бен]] |- |69||[[:en:Al Imran]]||[[:ru:Аль Имран]] |- |69||[[:en:Allvar Gullstrand]]||[[:ru:Гульстранд, Альвар]] |- |69||[[:en:Angolan kwanza]]||[[:ru:Ангольская кванза]] |- |69||[[:en:Antioquia Department]]||[[:ru:Антьокия]] |- |69||[[:en:Apodiformes]]||[[:ru:Стрижеобразные]] |- |69||[[:en:As-salamu alaykum]]||[[:ru:Ас-саляму алейкум]] |- |69||[[:en:Atlantic cod]]||[[:ru:Атлантическая треска]] |- |69||[[:en:Atyrau Region]]||[[:ru:Атырауская область]] |- |69||[[:en:Banská Bystrica Region]]||[[:ru:Банска-Бистрицкий край]] |- |69||[[:en:Bench (furniture)]]||[[:ru:Скамья]] |- |69||[[:en:Black people]]||[[:ru:Чёрные (расовая классификация)]] |- |69||[[:en:Brussels sprout]]||[[:ru:Брюссельская капуста]] |- |69||[[:en:Bryozoa]]||[[:ru:Мшанки]] |- |69||[[:en:Caddisfly]]||[[:ru:Ручейники]] |- |69||[[:en:Cartoon]]||[[:ru:Истории в картинках]] |- |69||[[:en:Castration]]||[[:ru:Кастрация]] |- |69||[[:en:Cephalochordate]]||[[:ru:Бесчерепные]] |- |69||[[:en:Chagatai language]]||[[:ru:Чагатайский язык]] |- |69||[[:en:Charles the Fat]]||[[:ru:Карл III Толстый]] |- |69||[[:en:Claudius Gothicus]]||[[:ru:Клавдий II Готский]] |- |69||[[:en:Club de Gimnasia y Esgrima La Plata]]||[[:ru:Химнасия и Эсгрима (футбольный клуб, Ла-Плата)]] |- |69||[[:en:County Donegal]]||[[:ru:Донегол (графство)]] |- |69||[[:en:Cymbopogon]]||[[:ru:Цимбопогон]] |- |69||[[:en:Dalit]]||[[:ru:Неприкасаемые]] |- |69||[[:en:Durian]]||[[:ru:]] |- |69||[[:en:Er (Cyrillic)]]||[[:ru:Р (кириллица)]] |- |69||[[:en:Es (Cyrillic)]]||[[:ru:С (кириллица)]] |- |69||[[:en:Feliformia]]||[[:ru:Кошкообразные]] |- |69||[[:en:Foreskin]]||[[:ru:Крайняя плоть]] |- |69||[[:en:FreeBSD]]||[[:ru:FreeBSD]] |- |69||[[:en:Garland, Texas]]||[[:ru:Гарленд (Техас)]] |- |69||[[:en:Geʽez]]||[[:ru:Геэз]] |- |69||[[:en:Gilbertese language]]||[[:ru:Кирибати (язык)]] |- |69||[[:en:Greater Sunda Islands]]||[[:ru:Большие Зондские острова]] |- |69||[[:en:Guru Granth Sahib]]||[[:ru:Гуру Грантх Сахиб]] |- |69||[[:en:Harbor seal]]||[[:ru:Обыкновенный тюлень]] |- |69||[[:en:Jammu]]||[[:ru:Джамму (город)]] |- |69||[[:en:Jonah]]||[[:ru:Иона (пророк)]] |- |69||[[:en:Junglefowl]]||[[:ru:Джунглевые куры]] |- |69||[[:en:Katerini, Greece]]||[[:ru:Катерини]] |- |69||[[:en:Khalid ibn al-Walid]]||[[:ru:Халид ибн аль-Валид]] |- |69||[[:en:Khost Province]]||[[:ru:Хост (провинция)]] |- |69||[[:en:Kuban (river)]]||[[:ru:Кубань (река)]] |- |69||[[:en:Leh]]||[[:ru:Лех (Индия)]] |- |69||[[:en:Lighter]]||[[:ru:Зажигалка]] |- |69||[[:en:Logar Province]]||[[:ru:Логар (провинция)]] |- |69||[[:en:Lord Howe Island]]||[[:ru:Лорд-Хау]] |- |69||[[:en:Lymphocyte]]||[[:ru:Лимфоциты]] |- |69||[[:en:MDMA]]||[[:ru:MDMA]] |- |69||[[:en:Menıñ Qazaqstanym]]||[[:ru:Гимн Казахстана]] |- |69||[[:en:Minot, North Dakota]]||[[:ru:Майнот (Северная Дакота)]] |- |69||[[:en:Monosodium glutamate]]||[[:ru:Глутамат натрия]] |- |69||[[:en:Moravian-Silesian Region]]||[[:ru:Моравско-Силезский край]] |- |69||[[:en:Morinda citrifolia]]||[[:ru:Моринда цитрусолистная]] |- |69||[[:en:Mount Tambora]]||[[:ru:Тамбора]] |- |69||[[:en:Nalanda mahavihara]]||[[:ru:Наланда]] |- |69||[[:en:Neuroptera]]||[[:ru:Сетчатокрылые]] |- |69||[[:en:Norman, Oklahoma]]||[[:ru:Норман (Оклахома)]] |- |69||[[:en:Order of the British Empire]]||[[:ru:Орден Британской империи]] |- |69||[[:en:Pebble]]||[[:ru:Галька]] |- |69||[[:en:Picard language]]||[[:ru:Пикардский язык]] |- |69||[[:en:Planetary nebula]]||[[:ru:Планетарная туманность]] |- |69||[[:en:Pope Alexander IV]]||[[:ru:Александр IV (папа римский)]] |- |69||[[:en:Pope Benedict VI]]||[[:ru:Бенедикт VI]] |- |69||[[:en:Pope Boniface IV]]||[[:ru:Бонифаций IV]] |- |69||[[:en:Pope Celestine IV]]||[[:ru:Целестин IV]] |- |69||[[:en:Pope Clement II]]||[[:ru:Климент II]] |- |69||[[:en:Pope Clement III]]||[[:ru:Климент III]] |- |69||[[:en:Pope Damasus II]]||[[:ru:Дамасий II]] |- |69||[[:en:Pope Eugene III]]||[[:ru:Евгений III]] |- |69||[[:en:Pope Gregory VI]]||[[:ru:Григорий VI (папа римский)]] |- |69||[[:en:Pope John XIX]]||[[:ru:Иоанн XIX]] |- |69||[[:en:Pope Sabinian]]||[[:ru:Сабиниан (папа римский)]] |- |69||[[:en:Pope Severinus]]||[[:ru:Северин (папа римский)]] |- |69||[[:en:Pope Stephen II]]||[[:ru:Стефан II (III)]] |- |69||[[:en:Pope Theodore II]]||[[:ru:Теодор II (папа римский)]] |- |69||[[:en:Pope Zachary]]||[[:ru:Захария (папа римский)]] |- |69||[[:en:Poprad]]||[[:ru:Попрад]] |- |69||[[:en:Province of Ciudad Real]]||[[:ru:Сьюдад-Реаль (провинция)]] |- |69||[[:en:Przemyśl]]||[[:ru:Пшемысль]] |- |69||[[:en:Rafah]]||[[:ru:Рафах]] |- |69||[[:en:Rams Park]]||[[:ru:Рамс Парк]] |- |69||[[:en:Revolutions of 1848]]||[[:ru:Революции 1848—1849 годов]] |- |69||[[:en:Ruddy turnstone]]||[[:ru:Камнешарка]] |- |69||[[:en:Saul]]||[[:ru:Саул]] |- |69||[[:en:Scholarship]]||[[:ru:Стипендия]] |- |69||[[:en:Shallot]]||[[:ru:Лук-шалот]] |- |69||[[:en:Shcha]]||[[:ru:Щ]] |- |69||[[:en:Sine]]||[[:ru:Синус]] |- |69||[[:en:Social network]]||[[:ru:Социальная сеть (социология)]] |- |69||[[:en:Sogn og Fjordane]]||[[:ru:Согн-ог-Фьюране]] |- |69||[[:en:Solanales]]||[[:ru:Паслёноцветные]] |- |69||[[:en:South Kalimantan]]||[[:ru:Южный Калимантан]] |- |69||[[:en:Space Race]]||[[:ru:Космическая гонка]] |- |69||[[:en:Summit]]||[[:ru:Вершина местности]] |- |69||[[:en:Sunbird]]||[[:ru:Нектарницевые]] |- |69||[[:en:Tata Motors]]||[[:ru:Tata Motors]] |- |69||[[:en:Te (Cyrillic)]]||[[:ru:Т (кириллица)]] |- |69||[[:en:Tetraodontidae]]||[[:ru:Иглобрюхие]] |- |69||[[:en:The Valley, Anguilla]]||[[:ru:Валли (Ангилья)]] |- |69||[[:en:Thrash metal]]||[[:ru:Трэш-метал]] |- |69||[[:en:Tiburon, California]]||[[:ru:Тибьюрон (Калифорния)]] |- |69||[[:en:Tiruchirappalli]]||[[:ru:Тируччираппалли]] |- |69||[[:en:Urticaceae]]||[[:ru:Крапивные]] |- |69||[[:en:Uusimaa]]||[[:ru:Уусимаа (область)]] |- |69||[[:en:Whey]]||[[:ru:Молочная сыворотка]] |- |69||[[:en:Wilhelmina of the Netherlands]]||[[:ru:Вильгельмина]] |- |69||[[:en:Wing]]||[[:ru:]] |- |69||[[:en:Wood sandpiper]]||[[:ru:Фифи]] |- |69||[[:en:Yam (vegetable)]]||[[:ru:Ямс]] |- |69||[[:en:Yo (Cyrillic)]]||[[:ru:Ё]] |- |68||[[:en:69 (sex position)]]||[[:ru:Поза 69]] |- |68||[[:en:Aboriginal Australians]]||[[:ru:Австралийские аборигены]] |- |68||[[:en:Alpine ibex]]||[[:ru:Альпийский горный козёл]] |- |68||[[:en:Arad County]]||[[:ru:Арад (жудец)]] |- |68||[[:en:Bamboo Airways]]||[[:ru:Bamboo Airways]] |- |68||[[:en:Berlanga de Duero]]||[[:ru:Берланга-де-Дуэро]] |- |68||[[:en:Berlin Conference]]||[[:ru:Берлинская конференция (1884)]] |- |68||[[:en:Bikaner]]||[[:ru:Биканер]] |- |68||[[:en:Bilateria]]||[[:ru:Двусторонне-симметричные]] |- |68||[[:en:Binary operation]]||[[:ru:Бинарная операция]] |- |68||[[:en:Bratislava Region]]||[[:ru:Братиславский край]] |- |68||[[:en:Brașov County]]||[[:ru:Брашов (жудец)]] |- |68||[[:en:Bud Spencer]]||[[:ru:Бад Спенсер]] |- |68||[[:en:Bus (computing)]]||[[:ru:Шина (компьютер)]] |- |68||[[:en:Chancellor of Germany]]||[[:ru:Канцлер Германии]] |- |68||[[:en:Chola dynasty]]||[[:ru:Чола]] |- |68||[[:en:Cigudosa]]||[[:ru:Сигудоса]] |- |68||[[:en:Common toad]]||[[:ru:Обыкновенная жаба]] |- |68||[[:en:Commonwealth Games]]||[[:ru:Игры Содружества]] |- |68||[[:en:Conservatoire national des arts et métiers]]||[[:ru:Консерватория искусств и ремёсел]] |- |68||[[:en:County (United States)]]||[[:ru:Округ (США)]] |- |68||[[:en:County Galway]]||[[:ru:Голуэй (графство)]] |- |68||[[:en:Crown Dependencies]]||[[:ru:Коронные земли]] |- |68||[[:en:Dwarfism]]||[[:ru:Карлик]] |- |68||[[:en:Dévanos]]||[[:ru:Деванос]] |- |68||[[:en:East Kazakhstan Region]]||[[:ru:Восточно-Казахстанская область]] |- |68||[[:en:Ef (Cyrillic)]]||[[:ru:Ф]] |- |68||[[:en:Field (mathematics)]]||[[:ru:Поле (алгебра)]] |- |68||[[:en:Flemish dialects]]||[[:ru:Фламандские диалекты]] |- |68||[[:en:Fort Collins, Colorado]]||[[:ru:Форт-Коллинс]] |- |68||[[:en:Giessen]]||[[:ru:Гисен]] |- |68||[[:en:Giro d'Italia]]||[[:ru:Джиро д’Италия]] |- |68||[[:en:Goodluck Jonathan]]||[[:ru:Джонатан, Гудлак]] |- |68||[[:en:Greater scaup]]||[[:ru:Морская чернеть]] |- |68||[[:en:Hadean]]||[[:ru:Катархей]] |- |68||[[:en:Hard sign]]||[[:ru:Ъ]] |- |68||[[:en:Helena, mother of Constantine I]]||[[:ru:Елена Равноапостольная]] |- |68||[[:en:Hiri Motu]]||[[:ru:Хири-моту]] |- |68||[[:en:Hoboken, New Jersey]]||[[:ru:Хобокен (Нью-Джерси)]] |- |68||[[:en:Ingrian language]]||[[:ru:Ижорский язык]] |- |68||[[:en:Institution]]||[[:ru:Социальный институт]] |- |68||[[:en:Jenna Jameson]]||[[:ru:Джеймсон, Дженна]] |- |68||[[:en:Jin dynasty (266–420)]]||[[:ru:Цзинь (265—420)]] |- |68||[[:en:John Bosco]]||[[:ru:Боско, Иоанн]] |- |68||[[:en:Kingdom of Ireland]]||[[:ru:Королевство Ирландия]] |- |68||[[:en:Kolding]]||[[:ru:Коллинг]] |- |68||[[:en:Kostanay Region]]||[[:ru:Костанайская область]] |- |68||[[:en:Krasnogorsk, Moscow Oblast]]||[[:ru:Красногорск]] |- |68||[[:en:Laghman Province]]||[[:ru:Лагман (провинция)]] |- |68||[[:en:Liberland]]||[[:ru:Либерленд]] |- |68||[[:en:Ligament]]||[[:ru:Связка (анатомия)]] |- |68||[[:en:Likud]]||[[:ru:Ликуд]] |- |68||[[:en:Lot (biblical person)]]||[[:ru:Лот (Библия)]] |- |68||[[:en:Magadha]]||[[:ru:Магадха]] |- |68||[[:en:Maidan Wardak Province]]||[[:ru:Вардак]] |- |68||[[:en:Maluku (province)]]||[[:ru:Малуку]] |- |68||[[:en:Messier object]]||[[:ru:Каталог Мессье]] |- |68||[[:en:Mississippi (disambiguation)]]||[[:ru:Миссисипи (значения)]] |- |68||[[:en:Morlaix]]||[[:ru:Морле]] |- |68||[[:en:Morphology]]||[[:ru:Морфология]] |- |68||[[:en:Mount Kinabalu]]||[[:ru:Кинабалу]] |- |68||[[:en:Mucus]]||[[:ru:Слизь]] |- |68||[[:en:Mölnlycke]]||[[:ru:Мёльнлюкке]] |- |68||[[:en:New Taipei City]]||[[:ru:Новый Тайбэй]] |- |68||[[:en:North Kalimantan]]||[[:ru:Северный Калимантан]] |- |68||[[:en:Olomouc Region]]||[[:ru:Оломоуцкий край]] |- |68||[[:en:Onomastics]]||[[:ru:Ономастика]] |- |68||[[:en:Oskemen]]||[[:ru:Усть-Каменогорск]] |- |68||[[:en:Overland Park, Kansas]]||[[:ru:Оверленд-Парк]] |- |68||[[:en:Oyster]]||[[:ru:Устрица]] |- |68||[[:en:Particle]]||[[:ru:Частица]] |- |68||[[:en:Parwan Province]]||[[:ru:Парван]] |- |68||[[:en:Peafowl]]||[[:ru:]] |- |68||[[:en:Plauen]]||[[:ru:Плауэн]] |- |68||[[:en:Polar coordinate system]]||[[:ru:Полярная система координат]] |- |68||[[:en:Pope Clement IV]]||[[:ru:Климент IV]] |- |68||[[:en:Pope John XVII]]||[[:ru:Иоанн XVII]] |- |68||[[:en:Pope John XVIII]]||[[:ru:Иоанн XVIII]] |- |68||[[:en:Pope Lucius II]]||[[:ru:Луций II]] |- |68||[[:en:Pope Nicholas III]]||[[:ru:Николай III (папа римский)]] |- |68||[[:en:Pope Paschal II]]||[[:ru:Пасхалий II]] |- |68||[[:en:Pope Stephen VII]]||[[:ru:Стефан VII (VIII)]] |- |68||[[:en:Principality]]||[[:ru:Княжество]] |- |68||[[:en:Procellariiformes]]||[[:ru:Буревестникообразные]] |- |68||[[:en:Ritual]]||[[:ru:Ритуал]] |- |68||[[:en:Roswell, New Mexico]]||[[:ru:Розуэлл (Нью-Мексико)]] |- |68||[[:en:Salinity]]||[[:ru:Солёность]] |- |68||[[:en:Sar-e-Pol Province]]||[[:ru:Сари-Пуль (провинция)]] |- |68||[[:en:Sha (Cyrillic)]]||[[:ru:Ш]] |- |68||[[:en:Shania Twain]]||[[:ru:Шанайя Твейн]] |- |68||[[:en:Silla]]||[[:ru:Силла]] |- |68||[[:en:Sling (weapon)]]||[[:ru:Праща]] |- |68||[[:en:Slug]]||[[:ru:Слизень]] |- |68||[[:en:Snow bunting]]||[[:ru:Пуночка]] |- |68||[[:en:Soft sign]]||[[:ru:Ь]] |- |68||[[:en:South Yemen]]||[[:ru:Народная Демократическая Республика Йемен]] |- |68||[[:en:Spratly Islands]]||[[:ru:Спратли]] |- |68||[[:en:Srivijaya]]||[[:ru:Шривиджая]] |- |68||[[:en:Tempe, Arizona]]||[[:ru:Темпе (Аризона)]] |- |68||[[:en:Traffic]]||[[:ru:Дорожное движение]] |- |68||[[:en:Trnava Region]]||[[:ru:Трнавский край]] |- |68||[[:en:Tropical rainforest]]||[[:ru:Влажный тропический лес]] |- |68||[[:en:Umberto II of Italy]]||[[:ru:Умберто II]] |- |68||[[:en:University of Pula]]||[[:ru:Университет Пулы]] |- |68||[[:en:Vulgar Latin]]||[[:ru:Народная латынь]] |- |68||[[:en:Warta]]||[[:ru:Варта]] |- |68||[[:en:West Sulawesi]]||[[:ru:Западный Сулавеси]] |- |68||[[:en:Zabul Province]]||[[:ru:Забуль]] |- |68||[[:en:Zingiberaceae]]||[[:ru:Имбирные]] |- |68||[[:en:École normale supérieure (Paris)]]||[[:ru:Высшая нормальная школа (Париж)]] |- |67||[[:en:Agde]]||[[:ru:Агд]] |- |67||[[:en:Al-Shafi'i]]||[[:ru:Мухаммад аш-Шафии]] |- |67||[[:en:Alba County]]||[[:ru:Алба (жудец)]] |- |67||[[:en:Alba Iulia]]||[[:ru:Алба-Юлия]] |- |67||[[:en:Aleut language]]||[[:ru:Алеутский язык]] |- |67||[[:en:Almaty Region]]||[[:ru:Алматинская область]] |- |67||[[:en:Altitude]]||[[:ru:Абсолютная высота]] |- |67||[[:en:Antlion]]||[[:ru:Муравьиные львы]] |- |67||[[:en:Artemis program]]||[[:ru:Артемида (космическая программа)]] |- |67||[[:en:Asparagales]]||[[:ru:Спаржецветные]] |- |67||[[:en:BIOS]]||[[:ru:BIOS]] |- |67||[[:en:Bacău County]]||[[:ru:Бакэу (жудец)]] |- |67||[[:en:Bali]]||[[:ru:Бали (провинция)]] |- |67||[[:en:Baroque music]]||[[:ru:Музыка эпохи барокко]] |- |67||[[:en:Basmala]]||[[:ru:Басмала]] |- |67||[[:en:Bihor County]]||[[:ru:Бихор (жудец)]] |- |67||[[:en:Bird migration]]||[[:ru:Миграция птиц]] |- |67||[[:en:Blacos]]||[[:ru:Блакос]] |- |67||[[:en:Borobia]]||[[:ru:Боробия]] |- |67||[[:en:Bács-Kiskun County]]||[[:ru:Бач-Кишкун]] |- |67||[[:en:Carlsbad, California]]||[[:ru:Карлсбад (Калифорния)]] |- |67||[[:en:Celle]]||[[:ru:Целле]] |- |67||[[:en:Chagos Archipelago]]||[[:ru:Чагос]] |- |67||[[:en:Chainsaw]]||[[:ru:Цепная пила]] |- |67||[[:en:Charles III of Spain]]||[[:ru:Карл III (король Испании)]] |- |67||[[:en:Cockatiel]]||[[:ru:Корелла]] |- |67||[[:en:Crassulaceae]]||[[:ru:Толстянковые]] |- |67||[[:en:Cundinamarca Department]]||[[:ru:Кундинамарка]] |- |67||[[:en:Diprotodontia]]||[[:ru:Двурезцовые сумчатые]] |- |67||[[:en:Dunlin]]||[[:ru:Чернозобик]] |- |67||[[:en:Dziecinów, Otwock County]]||[[:ru:Дзецинув (Отвоцкий повет)]] |- |67||[[:en:East Prussia]]||[[:ru:Восточная Пруссия]] |- |67||[[:en:Edo period]]||[[:ru:Период Эдо]] |- |67||[[:en:Electric potential]]||[[:ru:Электростатический потенциал]] |- |67||[[:en:Em (Cyrillic)]]||[[:ru:М (кириллица)]] |- |67||[[:en:En (Cyrillic)]]||[[:ru:Н (кириллица)]] |- |67||[[:en:Ericales]]||[[:ru:Верескоцветные]] |- |67||[[:en:FK Jonava]]||[[:ru:Ионава (футбольный клуб)]] |- |67||[[:en:Fagales]]||[[:ru:Букоцветные]] |- |67||[[:en:Felipe Massa]]||[[:ru:Масса, Фелипе]] |- |67||[[:en:Ficus religiosa]]||[[:ru:Фикус священный]] |- |67||[[:en:Free Democratic Party]]||[[:ru:Свободная демократическая партия (Германия)]] |- |67||[[:en:Functional group]]||[[:ru:Функциональная группа]] |- |67||[[:en:Futurama]]||[[:ru:Футурама]] |- |67||[[:en:Gerhard Domagk]]||[[:ru:Домагк, Герхард]] |- |67||[[:en:Ghalib]]||[[:ru:Галиб, Мирза Асадулла-хан]] |- |67||[[:en:Gordian III]]||[[:ru:Гордиан III]] |- |67||[[:en:Gozo]]||[[:ru:Гоцо]] |- |67||[[:en:Guava]]||[[:ru:Гуава]] |- |67||[[:en:Hamelin]]||[[:ru:Хамельн]] |- |67||[[:en:Hampi]]||[[:ru:Хампи]] |- |67||[[:en:Harpy eagle]]||[[:ru:Южноамериканская гарпия]] |- |67||[[:en:Heptagon]]||[[:ru:Семиугольник]] |- |67||[[:en:Horned owl]]||[[:ru:Филины]] |- |67||[[:en:House of Windsor]]||[[:ru:Виндзоры]] |- |67||[[:en:Hovercraft]]||[[:ru:Судно на воздушной подушке]] |- |67||[[:en:ISO 639-1]]||[[:ru:ISO 639-1]] |- |67||[[:en:Ipswich Town F.C.]]||[[:ru:Ипсвич Таун]] |- |67||[[:en:Iridaceae]]||[[:ru:Ирисовые]] |- |67||[[:en:Karakol]]||[[:ru:Каракол]] |- |67||[[:en:Kelantan]]||[[:ru:Келантан]] |- |67||[[:en:Kharijites]]||[[:ru:Хариджиты]] |- |67||[[:en:Košice Region]]||[[:ru:Кошицкий край]] |- |67||[[:en:Landform]]||[[:ru:Форма рельефа]] |- |67||[[:en:Leopold II, Holy Roman Emperor]]||[[:ru:Леопольд II (император Священной Римской империи)]] |- |67||[[:en:Linux distribution]]||[[:ru:Дистрибутив Linux]] |- |67||[[:en:List of Wikipedias]]||[[:ru:Языковые разделы Википедии]] |- |67||[[:en:Lojban]]||[[:ru:Ложбан]] |- |67||[[:en:Long Thanh International Airport]]||[[:ru:Лонгтхань (аэропорт)]] |- |67||[[:en:Main sequence]]||[[:ru:Главная последовательность]] |- |67||[[:en:Mainland China]]||[[:ru:Континентальный Китай]] |- |67||[[:en:Majapahit]]||[[:ru:Маджапахит]] |- |67||[[:en:Maján]]||[[:ru:Махан (Сория)]] |- |67||[[:en:Maywood, Illinois]]||[[:ru:Мейвуд (Иллинойс)]] |- |67||[[:en:Mediterranean basin]]||[[:ru:Средиземноморье]] |- |67||[[:en:Monterey, California]]||[[:ru:Монтерей (Калифорния)]] |- |67||[[:en:Muezzin]]||[[:ru:Муэдзин]] |- |67||[[:en:Multiculturalism]]||[[:ru:Мультикультурализм]] |- |67||[[:en:Mytishchi]]||[[:ru:Мытищи]] |- |67||[[:en:Naperville, Illinois]]||[[:ru:Нейпервилл]] |- |67||[[:en:Nashua, New Hampshire]]||[[:ru:Нашуа (Нью-Гэмпшир)]] |- |67||[[:en:National Diet Library]]||[[:ru:Национальная парламентская библиотека (Япония)]] |- |67||[[:en:North Korean won]]||[[:ru:Северокорейская вона]] |- |67||[[:en:Nyon]]||[[:ru:Ньон (Швейцария)]] |- |67||[[:en:Onager]]||[[:ru:Кулан]] |- |67||[[:en:Open-source software]]||[[:ru:Открытое программное обеспечение]] |- |67||[[:en:Pahang]]||[[:ru:Паханг]] |- |67||[[:en:Paktia Province]]||[[:ru:Пактия]] |- |67||[[:en:Peripheral]]||[[:ru:Периферийное устройство]] |- |67||[[:en:Permutation]]||[[:ru:Перестановка]] |- |67||[[:en:Phú Quốc]]||[[:ru:Фукуок]] |- |67||[[:en:Pirkanmaa]]||[[:ru:Пирканмаа]] |- |67||[[:en:Pleurotus ostreatus]]||[[:ru:Вёшенка обыкновенная]] |- |67||[[:en:Plymouth, Montserrat]]||[[:ru:Плимут (Монтсеррат)]] |- |67||[[:en:Polish–Soviet War]]||[[:ru:Советско-польская война]] |- |67||[[:en:Polymath]]||[[:ru:Универсальный человек]] |- |67||[[:en:Pope Anastasius IV]]||[[:ru:Анастасий IV]] |- |67||[[:en:Pope Benedict VII]]||[[:ru:Бенедикт VII]] |- |67||[[:en:Pope Donus]]||[[:ru:Домн]] |- |67||[[:en:Pope John XIII]]||[[:ru:Иоанн XIII (папа римский)]] |- |67||[[:en:Pope John XV]]||[[:ru:Иоанн XV]] |- |67||[[:en:Pope John XXI]]||[[:ru:Иоанн XXI]] |- |67||[[:en:Pope Lucius III]]||[[:ru:Луций III]] |- |67||[[:en:Pope Marinus II]]||[[:ru:Марин II]] |- |67||[[:en:Pope Nicholas IV]]||[[:ru:Николай IV]] |- |67||[[:en:Pope Sergius IV]]||[[:ru:Сергий IV]] |- |67||[[:en:Prešov Region]]||[[:ru:Прешовский край]] |- |67||[[:en:Rabi I]]||[[:ru:Раби аль-авваль]] |- |67||[[:en:Red knot]]||[[:ru:Исландский песочник]] |- |67||[[:en:Remote control]]||[[:ru:Пульт дистанционного управления]] |- |67||[[:en:Royal Navy]]||[[:ru:Королевский военно-морской флот Великобритании]] |- |67||[[:en:Satu Mare]]||[[:ru:Сату-Маре]] |- |67||[[:en:Scooby-Doo]]||[[:ru:Скуби-Ду]] |- |67||[[:en:Seashell]]||[[:ru:Раковина]] |- |67||[[:en:Seinäjoki]]||[[:ru:Сейняйоки]] |- |67||[[:en:Shawwal]]||[[:ru:Шавваль]] |- |67||[[:en:Silverfish]]||[[:ru:Обыкновенная чешуйница]] |- |67||[[:en:South Bohemian Region]]||[[:ru:Южночешский край]] |- |67||[[:en:Sturmabteilung]]||[[:ru:Штурмовые отряды]] |- |67||[[:en:Suceava County]]||[[:ru:Сучава (жудец)]] |- |67||[[:en:Suhl]]||[[:ru:Зуль]] |- |67||[[:en:Surface tension]]||[[:ru:Поверхностное натяжение]] |- |67||[[:en:Surya]]||[[:ru:Сурья]] |- |67||[[:en:Syllabary]]||[[:ru:Слоговое письмо]] |- |67||[[:en:Takhar Province]]||[[:ru:Тахар]] |- |67||[[:en:Tanganyika (1961–1964)]]||[[:ru:Республика Танганьика]] |- |67||[[:en:Tim Curry]]||[[:ru:Карри, Тим]] |- |67||[[:en:Toothed whale]]||[[:ru:Зубатые киты]] |- |67||[[:en:Treaty of Rome]]||[[:ru:Римский договор]] |- |67||[[:en:Trojan horse (computing)]]||[[:ru:Троянская программа]] |- |67||[[:en:Trollhättan]]||[[:ru:Тролльхеттан]] |- |67||[[:en:Tse (Cyrillic)]]||[[:ru:Ц]] |- |67||[[:en:UTC+06:30]]||[[:ru:UTC+6:30]] |- |67||[[:en:Ursus (mammal)]]||[[:ru:Медведи]] |- |67||[[:en:Vegetation]]||[[:ru:Растительность]] |- |67||[[:en:Vijayanagara Empire]]||[[:ru:Виджаянагарская империя]] |- |67||[[:en:Walnut]]||[[:ru:Грецкий орех (плод)]] |- |67||[[:en:Watermill]]||[[:ru:Водяная мельница]] |- |67||[[:en:Western Macedonia]]||[[:ru:Западная Македония]] |- |67||[[:en:Zlín Region]]||[[:ru:Злинский край]] |- |67||[[:en:Ólvega]]||[[:ru:Ольвега]] |- |67||[[:en:Žilina Region]]||[[:ru:Жилинский край]] |- |66||[[:en:1. FC Union Berlin]]||[[:ru:Унион (футбольный клуб, Берлин)]] |- |66||[[:en:A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada]]||[[:ru:Бхактиведанта Свами Прабхупада]] |- |66||[[:en:Abdullah I of Jordan]]||[[:ru:Абдаллах ибн Хусейн]] |- |66||[[:en:Abia State]]||[[:ru:Абиа (штат)]] |- |66||[[:en:Aegle marmelos]]||[[:ru:Айва бенгальская]] |- |66||[[:en:Alexis Carrel]]||[[:ru:Каррель, Алексис]] |- |66||[[:en:Amazonas Department, Colombia]]||[[:ru:Амасонас (департамент)]] |- |66||[[:en:Americana, São Paulo]]||[[:ru:Американа (Бразилия)]] |- |66||[[:en:Angry Birds]]||[[:ru:Angry Birds]] |- |66||[[:en:Antonov An-225 Mriya]]||[[:ru:Ан-225]] |- |66||[[:en:Apache HTTP Server]]||[[:ru:Apache HTTP Server]] |- |66||[[:en:Asian golden cat]]||[[:ru:Кошка Темминка]] |- |66||[[:en:Asparagaceae]]||[[:ru:Спаржевые]] |- |66||[[:en:Atlántico Department]]||[[:ru:Атлантико]] |- |66||[[:en:Aust-Agder]]||[[:ru:Эуст-Агдер]] |- |66||[[:en:Austro-Prussian War]]||[[:ru:Австро-прусско-итальянская война]] |- |66||[[:en:Ayub Khan]]||[[:ru:Айюб Хан, Мухаммед]] |- |66||[[:en:Beijing Capital International Airport]]||[[:ru:Шоуду (аэропорт)]] |- |66||[[:en:Bergerac, Dordogne]]||[[:ru:Бержерак]] |- |66||[[:en:Bilabial consonant]]||[[:ru:Губно-губные согласные]] |- |66||[[:en:BitTorrent]]||[[:ru:BitTorrent]] |- |66||[[:en:Black rat]]||[[:ru:Чёрная крыса]] |- |66||[[:en:Blue-and-yellow macaw]]||[[:ru:Сине-жёлтый ара]] |- |66||[[:en:Bodø Municipality]]||[[:ru:Будё]] |- |66||[[:en:Borno State]]||[[:ru:Борно (штат)]] |- |66||[[:en:Botoșani County]]||[[:ru:Ботошани (жудец)]] |- |66||[[:en:Boyacá Department]]||[[:ru:Бояка]] |- |66||[[:en:Bukhara Region]]||[[:ru:Бухарская область]] |- |66||[[:en:Burgundians]]||[[:ru:Бургунды]] |- |66||[[:en:Cartesian product]]||[[:ru:Прямое произведение]] |- |66||[[:en:Castelsardo]]||[[:ru:Кастельсардо]] |- |66||[[:en:Cephalonia]]||[[:ru:Кефалиния]] |- |66||[[:en:Chord (geometry)]]||[[:ru:Хорда (геометрия)]] |- |66||[[:en:Christology]]||[[:ru:Христология]] |- |66||[[:en:Clarksville, Tennessee]]||[[:ru:Кларксвилл (Теннесси)]] |- |66||[[:en:Common loon]]||[[:ru:Черноклювая гагара]] |- |66||[[:en:Conversation]]||[[:ru:Разговор]] |- |66||[[:en:Die Linke]]||[[:ru:Левая (партия, Германия)]] |- |66||[[:en:Diglossia]]||[[:ru:Диглоссия]] |- |66||[[:en:Diospyros]]||[[:ru:Хурма]] |- |66||[[:en:Districts of Germany]]||[[:ru:Районы Германии]] |- |66||[[:en:Drizzle]]||[[:ru:Морось]] |- |66||[[:en:Du gamla, du fria]]||[[:ru:Гимн Швеции]] |- |66||[[:en:Eddy Merckx]]||[[:ru:Меркс, Эдди]] |- |66||[[:en:Emperor Wu of Han]]||[[:ru:У-ди]] |- |66||[[:en:Empire of Brazil]]||[[:ru:Бразильская империя]] |- |66||[[:en:Eudicots]]||[[:ru:Эвдикоты]] |- |66||[[:en:Evanston, Illinois]]||[[:ru:Эванстон (Иллинойс)]] |- |66||[[:en:Fehmarn]]||[[:ru:Фемарн]] |- |66||[[:en:Fontana, California]]||[[:ru:Фонтана (Калифорния)]] |- |66||[[:en:Fourier transform]]||[[:ru:Преобразование Фурье]] |- |66||[[:en:Frigate]]||[[:ru:Фрегат]] |- |66||[[:en:GMM Grammy]]||[[:ru:GMM Grammy]] |- |66||[[:en:Galvanometer]]||[[:ru:Гальванометр]] |- |66||[[:en:Gandhara]]||[[:ru:Гандхара]] |- |66||[[:en:Gate]]||[[:ru:Ворота]] |- |66||[[:en:Gay]]||[[:ru:Геи]] |- |66||[[:en:Georgia]]||[[:ru:Джорджия (значения)]] |- |66||[[:en:Grapheme]]||[[:ru:Графема]] |- |66||[[:en:Great Famine (Ireland)]]||[[:ru:Голод в Ирландии (1845—1849)]] |- |66||[[:en:Guano]]||[[:ru:Гуано]] |- |66||[[:en:Guéret]]||[[:ru:Гере (город)]] |- |66||[[:en:Hajdú–Bihar County]]||[[:ru:Хайду-Бихар]] |- |66||[[:en:Hand fan]]||[[:ru:Веер]] |- |66||[[:en:Heat wave]]||[[:ru:Жара]] |- |66||[[:en:Hunter-gatherer]]||[[:ru:Охотники-собиратели]] |- |66||[[:en:Ibis]]||[[:ru:Ибисы]] |- |66||[[:en:Ibn Taymiyya]]||[[:ru:Ибн Таймия]] |- |66||[[:en:Immaculate Conception]]||[[:ru:Непорочное зачатие Девы Марии]] |- |66||[[:en:Incense]]||[[:ru:Благовония]] |- |66||[[:en:Ishimbay]]||[[:ru:Ишимбай]] |- |66||[[:en:Ishmael]]||[[:ru:Измаил (Библия)]] |- |66||[[:en:Isopoda]]||[[:ru:Равноногие]] |- |66||[[:en:Jacques Lacan]]||[[:ru:Лакан, Жак]] |- |66||[[:en:Jenny Slate]]||[[:ru:Слейт, Дженни]] |- |66||[[:en:Jules Bordet]]||[[:ru:Борде, Жюль]] |- |66||[[:en:Kainuu]]||[[:ru:Кайнуу]] |- |66||[[:en:Kanuri language]]||[[:ru:Канури (язык)]] |- |66||[[:en:Kha (Cyrillic)]]||[[:ru:Х (кириллица)]] |- |66||[[:en:Kra–Dai languages]]||[[:ru:Тай-кадайские языки]] |- |66||[[:en:Lake Peipus]]||[[:ru:Чудско-Псковское озеро]] |- |66||[[:en:Lars Onsager]]||[[:ru:Онсагер, Ларс]] |- |66||[[:en:Lee Myung-bak]]||[[:ru:Ли Мён Бак]] |- |66||[[:en:Licinius]]||[[:ru:Лициний]] |- |66||[[:en:Linux kernel]]||[[:ru:Ядро Linux]] |- |66||[[:en:Little stint]]||[[:ru:Кулик-воробей]] |- |66||[[:en:Luanda Province]]||[[:ru:Луанда (провинция)]] |- |66||[[:en:Maitreya]]||[[:ru:Майтрея]] |- |66||[[:en:Marianna Madia]]||[[:ru:Мадиа, Мария Анна]] |- |66||[[:en:Marketplace]]||[[:ru:Рынок (место торговли)]] |- |66||[[:en:Martin, Slovakia]]||[[:ru:Мартин (город)]] |- |66||[[:en:Material]]||[[:ru:Материал]] |- |66||[[:en:McDonnell Douglas F-15 Eagle]]||[[:ru:McDonnell Douglas F-15 Eagle]] |- |66||[[:en:Metamorphoses]]||[[:ru:Метаморфозы (Овидий)]] |- |66||[[:en:Mohammad Zahir Shah]]||[[:ru:Захир-шах]] |- |66||[[:en:Mount Carmel]]||[[:ru:Кармель]] |- |66||[[:en:Mufti]]||[[:ru:Муфтий]] |- |66||[[:en:Nad Tatrou sa blýska]]||[[:ru:Гимн Словакии]] |- |66||[[:en:Nape]]||[[:ru:Затылок]] |- |66||[[:en:Narmer]]||[[:ru:Нармер]] |- |66||[[:en:Negeri Sembilan]]||[[:ru:Негери-Сембилан]] |- |66||[[:en:Nenets languages]]||[[:ru:Ненецкий язык]] |- |66||[[:en:Nilgai]]||[[:ru:Нильгау]] |- |66||[[:en:Nintendo DS]]||[[:ru:Nintendo DS]] |- |66||[[:en:Nippur]]||[[:ru:Ниппур]] |- |66||[[:en:Nitra Region]]||[[:ru:Нитранский край]] |- |66||[[:en:Nordhausen, Thuringia]]||[[:ru:Нордхаузен]] |- |66||[[:en:North Maluku]]||[[:ru:Северное Малуку]] |- |66||[[:en:Nutrient]]||[[:ru:Питательное вещество]] |- |66||[[:en:Nyköping]]||[[:ru:Нючёпинг]] |- |66||[[:en:Ocean sunfish]]||[[:ru:Обыкновенная луна-рыба]] |- |66||[[:en:Oceania Football Confederation]]||[[:ru:Конфедерация футбола Океании]] |- |66||[[:en:Oncala]]||[[:ru:Онкала]] |- |66||[[:en:Opava]]||[[:ru:Опава]] |- |66||[[:en:OpenOffice.org]]||[[:ru:OpenOffice.org]] |- |66||[[:en:Paktika Province]]||[[:ru:Пактика]] |- |66||[[:en:Paul Sabatier (chemist)]]||[[:ru:Сабатье, Поль (химик)]] |- |66||[[:en:Pavlodar Region]]||[[:ru:Павлодарская область]] |- |66||[[:en:Phloem]]||[[:ru:Флоэма]] |- |66||[[:en:Pioneer 11]]||[[:ru:Пионер-11]] |- |66||[[:en:Plantago lanceolata]]||[[:ru:Подорожник ланцетный]] |- |66||[[:en:Poales]]||[[:ru:Злакоцветные]] |- |66||[[:en:Polder]]||[[:ru:Польдер]] |- |66||[[:en:Pope Gelasius II]]||[[:ru:Геласий II]] |- |66||[[:en:Pope Honorius II]]||[[:ru:Гонорий II (папа римский)]] |- |66||[[:en:Pope Innocent II]]||[[:ru:Иннокентий II]] |- |66||[[:en:Pope Victor III]]||[[:ru:Виктор III]] |- |66||[[:en:Prince Henry the Navigator]]||[[:ru:Генрих Мореплаватель]] |- |66||[[:en:Province of Las Palmas]]||[[:ru:Лас-Пальмас (провинция)]] |- |66||[[:en:Pueblo, Colorado]]||[[:ru:Пуэбло (город)]] |- |66||[[:en:Puri (city)]]||[[:ru:Пури (город)]] |- |66||[[:en:Richard Neal]]||[[:ru:Нил, Ричард]] |- |66||[[:en:Robert Bárány]]||[[:ru:Барани, Роберт]] |- |66||[[:en:Salafi movement]]||[[:ru:Салафия]] |- |66||[[:en:Salduero]]||[[:ru:Сальдуэро]] |- |66||[[:en:Salgótarján]]||[[:ru:Шальготарьян]] |- |66||[[:en:Samaritans]]||[[:ru:Самаритяне]] |- |66||[[:en:San Leonardo de Yagüe]]||[[:ru:Сан-Леонардо-де-Ягуэ]] |- |66||[[:en:Sarin]]||[[:ru:Зарин]] |- |66||[[:en:Saud of Saudi Arabia]]||[[:ru:Сауд ибн Абдул-Азиз Аль Сауд]] |- |66||[[:en:Second Vatican Council]]||[[:ru:Второй Ватиканский собор]] |- |66||[[:en:Selman Waksman]]||[[:ru:Ваксман, Зельман]] |- |66||[[:en:Serengeti National Park]]||[[:ru:Серенгети (национальный парк)]] |- |66||[[:en:Sha'ban]]||[[:ru:Шабан]] |- |66||[[:en:Shot put]]||[[:ru:Толкание ядра]] |- |66||[[:en:Skien Municipality]]||[[:ru:Шиен]] |- |66||[[:en:Solidarity (Polish trade union)]]||[[:ru:Солидарность (профсоюз)]] |- |66||[[:en:South Sulawesi]]||[[:ru:Южный Сулавеси]] |- |66||[[:en:Southeast Sulawesi]]||[[:ru:Юго-Восточный Сулавеси]] |- |66||[[:en:Special Region of Yogyakarta]]||[[:ru:Джокьякарта (особый округ)]] |- |66||[[:en:Standard temperature and pressure]]||[[:ru:Стандартные условия]] |- |66||[[:en:Starlink]]||[[:ru:Starlink]] |- |66||[[:en:Subhas Chandra Bose]]||[[:ru:Бос, Субхас Чандра]] |- |66||[[:en:Sukhoi Su-27]]||[[:ru:Су-27]] |- |66||[[:en:Sunny Leone]]||[[:ru:Санни Леоне]] |- |66||[[:en:Sør-Trøndelag]]||[[:ru:Сёр-Трёнделаг]] |- |66||[[:en:Słupsk]]||[[:ru:Слупск]] |- |66||[[:en:Tadeusz Reichstein]]||[[:ru:Рейхштейн, Тадеуш]] |- |66||[[:en:Tap (valve)]]||[[:ru:Трубопроводный кран]] |- |66||[[:en:Taroda]]||[[:ru:Тарода]] |- |66||[[:en:Thermal conductivity and resistivity]]||[[:ru:Теплопроводность]] |- |66||[[:en:Thorns, spines, and prickles]]||[[:ru:Колючки]] |- |66||[[:en:Tupolev Tu-154]]||[[:ru:Ту-154]] |- |66||[[:en:UTC+05:45]]||[[:ru:UTC+5:45]] |- |66||[[:en:Valmiki]]||[[:ru:Вальмики]] |- |66||[[:en:Velamazán]]||[[:ru:Веламасан]] |- |66||[[:en:Venus of Willendorf]]||[[:ru:Венера Виллендорфская]] |- |66||[[:en:Visegrád Group]]||[[:ru:Вишеградская группа]] |- |66||[[:en:Votic language]]||[[:ru:Водский язык]] |- |66||[[:en:Wardrobe]]||[[:ru:Шкаф для одежды]] |- |66||[[:en:Workers' Party of Korea]]||[[:ru:Трудовая партия Кореи]] |- |66||[[:en:World Athletics]]||[[:ru:World Athletics]] |- |66||[[:en:Xuanzang]]||[[:ru:Сюаньцзан]] |- |66||[[:en:YouTuber]]||[[:ru:Ютубер]] |- |66||[[:en:Zia-ul-Haq]]||[[:ru:Зия-уль-Хак, Мухаммед]] |- |65||[[:en:0s BC]]||[[:ru:0-е годы до н. э.]] |- |65||[[:en:5th millennium BC]]||[[:ru:5-е тысячелетие до н. э.]] |- |65||[[:en:67P/Churyumov–Gerasimenko]]||[[:ru:67P/Чурюмова — Герасименко]] |- |65||[[:en:ARPANET]]||[[:ru:ARPANET]] |- |65||[[:en:African sacred ibis]]||[[:ru:Священный ибис]] |- |65||[[:en:Al-Ma'idah]]||[[:ru:Аль-Маида]] |- |65||[[:en:Albert Hofmann]]||[[:ru:Хофман, Альберт]] |- |65||[[:en:Allophone]]||[[:ru:Аллофон]] |- |65||[[:en:An-Nisa]]||[[:ru:Ан-Ниса]] |- |65||[[:en:Anchovy]]||[[:ru:Анчоусовые]] |- |65||[[:en:Angarsk]]||[[:ru:Ангарск]] |- |65||[[:en:Arnsberg]]||[[:ru:Арнсберг]] |- |65||[[:en:Arzamas]]||[[:ru:Арзамас]] |- |65||[[:en:Asian palm civet]]||[[:ru:Мусанг]] |- |65||[[:en:Assassination]]||[[:ru:Аттентат]] |- |65||[[:en:Aston Martin]]||[[:ru:Aston Martin]] |- |65||[[:en:Avranches]]||[[:ru:Авранш]] |- |65||[[:en:Back to the Future Part II]]||[[:ru:Назад в будущее 2]] |- |65||[[:en:Bagheria]]||[[:ru:Багерия]] |- |65||[[:en:Barnacle goose]]||[[:ru:Белощёкая казарка]] |- |65||[[:en:Battleship Potemkin]]||[[:ru:Броненосец «Потёмкин» (фильм)]] |- |65||[[:en:Bikini Atoll]]||[[:ru:Бикини (атолл)]] |- |65||[[:en:Biloxi, Mississippi]]||[[:ru:Билокси (город)]] |- |65||[[:en:Bistrița-Năsăud County]]||[[:ru:Бистрица-Нэсэуд]] |- |65||[[:en:Bob Saget]]||[[:ru:Сагет, Боб]] |- |65||[[:en:Boraginaceae]]||[[:ru:Бурачниковые]] |- |65||[[:en:Brentford F.C.]]||[[:ru:Брентфорд (футбольный клуб)]] |- |65||[[:en:Buginese language]]||[[:ru:Бугийский язык]] |- |65||[[:en:Cabrejas del Pinar]]||[[:ru:Кабрехас-дель-Пинар]] |- |65||[[:en:Campanulaceae]]||[[:ru:Колокольчиковые]] |- |65||[[:en:Catherine of Alexandria]]||[[:ru:Екатерина Александрийская]] |- |65||[[:en:Catherine of Siena]]||[[:ru:Екатерина Сиенская]] |- |65||[[:en:Chandrayaan-3]]||[[:ru:Чандраян-3]] |- |65||[[:en:Chelicerata]]||[[:ru:Хелицеровые]] |- |65||[[:en:Chris Evert]]||[[:ru:Эверт, Крис]] |- |65||[[:en:Christiaan Eijkman]]||[[:ru:Эйкман, Христиан]] |- |65||[[:en:Clichy, Hauts-de-Seine]]||[[:ru:Клиши-ла-Гаренн]] |- |65||[[:en:Compton, California]]||[[:ru:Комптон (Калифорния)]] |- |65||[[:en:Congo]]||[[:ru:]] |- |65||[[:en:Constantine II (emperor)]]||[[:ru:Константин II]] |- |65||[[:en:Crested tit]]||[[:ru:Хохлатая синица]] |- |65||[[:en:Cultivar]]||[[:ru:Сорт]] |- |65||[[:en:Cyperus papyrus]]||[[:ru:Папирус (растение)]] |- |65||[[:en:Daimyo]]||[[:ru:Даймё]] |- |65||[[:en:Daytime]]||[[:ru:День]] |- |65||[[:en:Dearborn, Michigan]]||[[:ru:Дирборн (Мичиган)]] |- |65||[[:en:Denisovan]]||[[:ru:Денисовский человек]] |- |65||[[:en:Diploma]]||[[:ru:Диплом]] |- |65||[[:en:Dragon Ball Z]]||[[:ru:Жемчуг дракона Z]] |- |65||[[:en:Drama (film and television)]]||[[:ru:Драматический фильм]] |- |65||[[:en:Drupe]]||[[:ru:Костянка]] |- |65||[[:en:Düren]]||[[:ru:Дюрен]] |- |65||[[:en:Eastern European Time]]||[[:ru:Восточноевропейское время]] |- |65||[[:en:Elettaria cardamomum]]||[[:ru:Кардамон настоящий]] |- |65||[[:en:Elliptical galaxy]]||[[:ru:Эллиптическая галактика]] |- |65||[[:en:Euclidean space]]||[[:ru:Евклидово пространство]] |- |65||[[:en:Eurasian plate]]||[[:ru:Евразийская плита]] |- |65||[[:en:Excavator]]||[[:ru:Экскаватор]] |- |65||[[:en:Fayetteville, Arkansas]]||[[:ru:Фейетвилл (Арканзас)]] |- |65||[[:en:Felt]]||[[:ru:Войлок]] |- |65||[[:en:Flag of Honduras]]||[[:ru:Флаг Гондураса]] |- |65||[[:en:Forcalquier]]||[[:ru:Форкалькье]] |- |65||[[:en:Fuerteventura]]||[[:ru:Фуэртевентура]] |- |65||[[:en:Fukushima nuclear accident]]||[[:ru:Авария на АЭС Фукусима-1]] |- |65||[[:en:Fuse (electrical)]]||[[:ru:Электрический предохранитель]] |- |65||[[:en:Galaxy cluster]]||[[:ru:Скопление галактик]] |- |65||[[:en:Győr–Moson–Sopron County]]||[[:ru:Дьёр-Мошон-Шопрон]] |- |65||[[:en:Hammerhead shark]]||[[:ru:Молотоголовые акулы]] |- |65||[[:en:Haneda Airport]]||[[:ru:Токио (аэропорт)]] |- |65||[[:en:Hank Williams]]||[[:ru:Уильямс, Хэнк]] |- |65||[[:en:Havel]]||[[:ru:Хафель]] |- |65||[[:en:Hedmark]]||[[:ru:Хедмарк]] |- |65||[[:en:Historical materialism]]||[[:ru:Исторический материализм]] |- |65||[[:en:IRC]]||[[:ru:IRC]] |- |65||[[:en:ISO 639-3]]||[[:ru:]] |- |65||[[:en:Iranian peoples]]||[[:ru:Иранские народы]] |- |65||[[:en:Jacques Monod]]||[[:ru:Моно, Жак]] |- |65||[[:en:Jambyl Region]]||[[:ru:Жамбылская область]] |- |65||[[:en:Jenson Button]]||[[:ru:Баттон, Дженсон]] |- |65||[[:en:John II of France]]||[[:ru:Иоанн II (король Франции)]] |- |65||[[:en:John Leguizamo]]||[[:ru:Легуизамо, Джон]] |- |65||[[:en:Joshua]]||[[:ru:Иисус Навин]] |- |65||[[:en:Jouy-en-Josas]]||[[:ru:]] |- |65||[[:en:KDE]]||[[:ru:KDE]] |- |65||[[:en:Karabük]]||[[:ru:Карабюк]] |- |65||[[:en:Kavaratti]]||[[:ru:Каваратти]] |- |65||[[:en:Knot]]||[[:ru:Узел]] |- |65||[[:en:Kongo]]||[[:ru:Конго]] |- |65||[[:en:Kouvola]]||[[:ru:Коувола]] |- |65||[[:en:Lagos State]]||[[:ru:Лагос (штат)]] |- |65||[[:en:Land Rover]]||[[:ru:Land Rover]] |- |65||[[:en:Loggerhead sea turtle]]||[[:ru:Логгерхед]] |- |65||[[:en:Longan]]||[[:ru:Лонган (растение)]] |- |65||[[:en:Manis]]||[[:ru:Ящеры (род)]] |- |65||[[:en:Marine biology]]||[[:ru:Биология океана]] |- |65||[[:en:Markhor]]||[[:ru:Винторогий козёл]] |- |65||[[:en:Mary, Turkmenistan]]||[[:ru:Мары]] |- |65||[[:en:Maubeuge]]||[[:ru:Мобёж]] |- |65||[[:en:Maximian]]||[[:ru:Максимиан]] |- |65||[[:en:Mecca Province]]||[[:ru:Мекка (административный округ)]] |- |65||[[:en:Mende, Lozère]]||[[:ru:Манд (Лозер)]] |- |65||[[:en:Mullet (fish)]]||[[:ru:Кефалевые]] |- |65||[[:en:Nariño Department]]||[[:ru:Нариньо]] |- |65||[[:en:Neon Genesis Evangelion]]||[[:ru:Евангелион]] |- |65||[[:en:Nico Rosberg]]||[[:ru:Росберг, Нико]] |- |65||[[:en:Nicotiana tabacum]]||[[:ru:Табак обыкновенный]] |- |65||[[:en:North Sulawesi]]||[[:ru:Северный Сулавеси]] |- |65||[[:en:Ontario, California]]||[[:ru:Онтэрио (Калифорния)]] |- |65||[[:en:Original sin]]||[[:ru:Первородный грех]] |- |65||[[:en:Palauan language]]||[[:ru:Палауский язык]] |- |65||[[:en:Papaveraceae]]||[[:ru:Маковые]] |- |65||[[:en:Pardubice Region]]||[[:ru:Пардубицкий край]] |- |65||[[:en:Patron saint]]||[[:ru:Святой покровитель]] |- |65||[[:en:Paul Karrer]]||[[:ru:Каррер, Пауль]] |- |65||[[:en:Phyllanthus emblica]]||[[:ru:Филлантус эмблика]] |- |65||[[:en:Physical object]]||[[:ru:Физическое тело]] |- |65||[[:en:Pole vault]]||[[:ru:Прыжок с шестом]] |- |65||[[:en:Pope Adrian V]]||[[:ru:Адриан V]] |- |65||[[:en:Pope Agapetus II]]||[[:ru:Агапит II]] |- |65||[[:en:Pope Stephen IX]]||[[:ru:Стефан IX (X)]] |- |65||[[:en:Pope Sylvester III]]||[[:ru:Сильвестр III]] |- |65||[[:en:Popeye]]||[[:ru:Моряк Попай]] |- |65||[[:en:Pravda]]||[[:ru:Правда (газета)]] |- |65||[[:en:Primula]]||[[:ru:Первоцвет]] |- |65||[[:en:Primulaceae]]||[[:ru:Первоцветные]] |- |65||[[:en:Privacy]]||[[:ru:Неприкосновенность частной жизни]] |- |65||[[:en:Ptah]]||[[:ru:Птах]] |- |65||[[:en:Pterygota]]||[[:ru:Крылатые насекомые]] |- |65||[[:en:Puteaux]]||[[:ru:Пюто]] |- |65||[[:en:Rakhine State]]||[[:ru:Ракхайн]] |- |65||[[:en:Red-backed shrike]]||[[:ru:Обыкновенный жулан]] |- |65||[[:en:Rello]]||[[:ru:Рельо]] |- |65||[[:en:Richard Adolf Zsigmondy]]||[[:ru:Зигмонди, Рихард]] |- |65||[[:en:Saccharomyces cerevisiae]]||[[:ru:Saccharomyces cerevisiae]] |- |65||[[:en:Saint Lucy]]||[[:ru:Луция Сиракузская]] |- |65||[[:en:Sam Altman]]||[[:ru:Альтман, Сэм]] |- |65||[[:en:Sango language]]||[[:ru:Санго]] |- |65||[[:en:Santa Rosa, California]]||[[:ru:Санта-Роза (Калифорния)]] |- |65||[[:en:Scrabble]]||[[:ru:Скрэббл]] |- |65||[[:en:Severodvinsk]]||[[:ru:Северодвинск]] |- |65||[[:en:Siem Reap]]||[[:ru:Сиемреап (город)]] |- |65||[[:en:Sita]]||[[:ru:Сита]] |- |65||[[:en:Ska]]||[[:ru:Ска]] |- |65||[[:en:Space Shuttle Challenger]]||[[:ru:Челленджер (шаттл)]] |- |65||[[:en:Spotted redshank]]||[[:ru:Щёголь (птица)]] |- |65||[[:en:Strepsirrhini]]||[[:ru:Мокроносые приматы]] |- |65||[[:en:Sunnyvale, California]]||[[:ru:Саннивейл (Калифорния)]] |- |65||[[:en:Taichung]]||[[:ru:Тайчжун]] |- |65||[[:en:Tatra Mountains]]||[[:ru:Татры]] |- |65||[[:en:Tear gas]]||[[:ru:Слезоточивый газ]] |- |65||[[:en:Temminck's stint]]||[[:ru:Белохвостый песочник]] |- |65||[[:en:Thiên Đường Cave]]||[[:ru:Тхьендыонг]] |- |65||[[:en:Thonon-les-Bains]]||[[:ru:Тонон-ле-Бен]] |- |65||[[:en:Tobacco pipe]]||[[:ru:Курительная трубка]] |- |65||[[:en:Traffic collision]]||[[:ru:Дорожно-транспортное происшествие]] |- |65||[[:en:Trenčín Region]]||[[:ru:Тренчинский край]] |- |65||[[:en:UEFA Cup Winners' Cup]]||[[:ru:Кубок обладателей кубков УЕФА]] |- |65||[[:en:Uhuru Kenyatta]]||[[:ru:Кениата, Ухуру]] |- |65||[[:en:Umaru Musa Yar'Adua]]||[[:ru:Яр-Адуа, Умару]] |- |65||[[:en:Uncle]]||[[:ru:Дядя]] |- |65||[[:en:United States Secretary of State]]||[[:ru:Государственный секретарь США]] |- |65||[[:en:Velar consonant]]||[[:ru:Заднеязычные согласные]] |- |65||[[:en:Vest-Agder]]||[[:ru:Вест-Агдер]] |- |65||[[:en:Waist]]||[[:ru:Талия (часть тела)]] |- |65||[[:en:Walking]]||[[:ru:Ходьба человека]] |- |65||[[:en:Whip]]||[[:ru:Плеть]] |- |65||[[:en:Wide area network]]||[[:ru:Глобальная вычислительная сеть]] |- |65||[[:en:Wieluń]]||[[:ru:Велюнь (город)]] |- |65||[[:en:Willow ptarmigan]]||[[:ru:Белая куропатка]] |- |65||[[:en:Yasuhiro Nakasone]]||[[:ru:Накасонэ, Ясухиро]] |- |65||[[:en:Zamzam Well]]||[[:ru:Замзам]] |- |65||[[:en:Zoonosis]]||[[:ru:Зоонозы]] |- |65||[[:en:Ústí nad Labem Region]]||[[:ru:Устецкий край]] |- |64||[[:en:2050]]||[[:ru:2050 год]] |- |64||[[:en:Abbey Road]]||[[:ru:Abbey Road]] |- |64||[[:en:Acanthocephala]]||[[:ru:Скребни]] |- |64||[[:en:Air Canada]]||[[:ru:Air Canada]] |- |64||[[:en:Akranes]]||[[:ru:Акранес]] |- |64||[[:en:Al Hilal SFC]]||[[:ru:Аль-Хиляль (футбольный клуб, Эр-Рияд)]] |- |64||[[:en:Alytus County]]||[[:ru:Алитусский уезд]] |- |64||[[:en:Andijan Region]]||[[:ru:Андижанская область]] |- |64||[[:en:Apollo 13]]||[[:ru:Аполлон-13]] |- |64||[[:en:Argeș County]]||[[:ru:Арджеш (жудец)]] |- |64||[[:en:Ausejo de la Sierra]]||[[:ru:Аусехо-де-ла-Сьерра]] |- |64||[[:en:Autun]]||[[:ru:Отён]] |- |64||[[:en:Bagan]]||[[:ru:Паган (город)]] |- |64||[[:en:Banjarese language]]||[[:ru:Банджарский язык]] |- |64||[[:en:Barbary macaque]]||[[:ru:Магот]] |- |64||[[:en:Batavian Republic]]||[[:ru:Батавская республика]] |- |64||[[:en:Battle of Midway]]||[[:ru:Битва за Мидуэй]] |- |64||[[:en:Beaumont, Texas]]||[[:ru:Бомонт (Техас)]] |- |64||[[:en:Bellevue, Washington]]||[[:ru:Белвью (Вашингтон)]] |- |64||[[:en:Bhopal disaster]]||[[:ru:Бхопальская катастрофа]] |- |64||[[:en:Bistrița]]||[[:ru:Бистрица (Румыния)]] |- |64||[[:en:Black-legged kittiwake]]||[[:ru:Обыкновенная моевка]] |- |64||[[:en:Bolívar Department]]||[[:ru:Боливар (департамент)]] |- |64||[[:en:Borsod–Abaúj–Zemplén County]]||[[:ru:Боршод-Абауй-Земплен]] |- |64||[[:en:Bosch (company)]]||[[:ru:Bosch]] |- |64||[[:en:Bromeliaceae]]||[[:ru:Бромелиевые]] |- |64||[[:en:Bulldozer]]||[[:ru:Бульдозер]] |- |64||[[:en:Buoyancy]]||[[:ru:Плавучесть]] |- |64||[[:en:CITES]]||[[:ru:Конвенция о международной торговле видами дикой фауны и флоры, находящимися под угрозой исчезновения]] |- |64||[[:en:Cable television]]||[[:ru:Кабельное телевидение]] |- |64||[[:en:Cadillac]]||[[:ru:Cadillac]] |- |64||[[:en:Cannabaceae]]||[[:ru:Коноплёвые]] |- |64||[[:en:Castres]]||[[:ru:Кастр (Тарн)]] |- |64||[[:en:Cebu]]||[[:ru:Себу (провинция)]] |- |64||[[:en:Central Sulawesi]]||[[:ru:Центральный Сулавеси]] |- |64||[[:en:Charadriidae]]||[[:ru:Ржанковые]] |- |64||[[:en:Chelyabinsk meteor]]||[[:ru:Падение метеорита Челябинск]] |- |64||[[:en:Chilpancingo]]||[[:ru:Чильпансинго-де-лос-Браво]] |- |64||[[:en:Christian IV of Denmark]]||[[:ru:Кристиан IV]] |- |64||[[:en:Christian Social Union in Bavaria]]||[[:ru:Христианско-социальный союз]] |- |64||[[:en:Ciria]]||[[:ru:Сирия (Сория)]] |- |64||[[:en:Common eider]]||[[:ru:Обыкновенная гага]] |- |64||[[:en:Constanța County]]||[[:ru:Констанца (жудец)]] |- |64||[[:en:Corona, California]]||[[:ru:Корона (Калифорния)]] |- |64||[[:en:County Carlow]]||[[:ru:Карлоу (графство)]] |- |64||[[:en:County Mayo]]||[[:ru:Мейо (графство)]] |- |64||[[:en:County Meath]]||[[:ru:Мит]] |- |64||[[:en:Coursera]]||[[:ru:Coursera]] |- |64||[[:en:Cucurbita pepo]]||[[:ru:Тыква обыкновенная]] |- |64||[[:en:Cumans]]||[[:ru:Половцы]] |- |64||[[:en:Curlew sandpiper]]||[[:ru:Краснозобик]] |- |64||[[:en:Cuttack]]||[[:ru:Каттак]] |- |64||[[:en:Damselfly]]||[[:ru:Равнокрылые стрекозы]] |- |64||[[:en:Dessau]]||[[:ru:Дессау]] |- |64||[[:en:E (Cyrillic)]]||[[:ru:Э]] |- |64||[[:en:Eagle Nebula]]||[[:ru:Туманность Орёл]] |- |64||[[:en:Eurofighter Typhoon]]||[[:ru:Eurofighter Typhoon]] |- |64||[[:en:Evangelicalism]]||[[:ru:Евангельские христиане]] |- |64||[[:en:FK Nevėžis]]||[[:ru:Невежис (футбольный клуб)]] |- |64||[[:en:Factorization]]||[[:ru:Факторизация]] |- |64||[[:en:Fergana Region]]||[[:ru:Ферганская область]] |- |64||[[:en:Firmware]]||[[:ru:Встроенное программное обеспечение]] |- |64||[[:en:First Indochina War]]||[[:ru:Индокитайская война]] |- |64||[[:en:Flame]]||[[:ru:Пламя]] |- |64||[[:en:Flint, Michigan]]||[[:ru:Флинт (Мичиган)]] |- |64||[[:en:Funnel]]||[[:ru:Воронка]] |- |64||[[:en:Gallon]]||[[:ru:Галлон]] |- |64||[[:en:Gentianales]]||[[:ru:Горечавкоцветные]] |- |64||[[:en:Gerridae]]||[[:ru:Водомерки]] |- |64||[[:en:Ghadames]]||[[:ru:Гадамес]] |- |64||[[:en:Glagolitic script]]||[[:ru:Глаголица]] |- |64||[[:en:Great Khan]]||[[:ru:Каган]] |- |64||[[:en:Great auk]]||[[:ru:Бескрылая гагарка]] |- |64||[[:en:Gujranwala]]||[[:ru:Гуджранвала]] |- |64||[[:en:Guru Gobind Singh]]||[[:ru:Сингх, Гобинд]] |- |64||[[:en:Gustavia]]||[[:ru:Густавия]] |- |64||[[:en:Half-Life (video game)]]||[[:ru:Half-Life]] |- |64||[[:en:Hialeah, Florida]]||[[:ru:Хайалиа]] |- |64||[[:en:Homo ergaster]]||[[:ru:Человек работающий]] |- |64||[[:en:Homo floresiensis]]||[[:ru:Человек флоресский]] |- |64||[[:en:Hubert Humphrey]]||[[:ru:Хамфри, Хьюберт]] |- |64||[[:en:I Ching]]||[[:ru:Книга Перемен]] |- |64||[[:en:Iguanodon]]||[[:ru:Игуанодон]] |- |64||[[:en:International Standard Name Identifier]]||[[:ru:Международный идентификатор стандартных наименований]] |- |64||[[:en:Intranet]]||[[:ru:Интранет]] |- |64||[[:en:Jack LaLanne]]||[[:ru:Лалэйн, Джек]] |- |64||[[:en:Jawi script]]||[[:ru:Джави]] |- |64||[[:en:Jhelum River]]||[[:ru:Джелам (река)]] |- |64||[[:en:Jihlava]]||[[:ru:Йиглава]] |- |64||[[:en:Joliet, Illinois]]||[[:ru:Джолиет (Иллинойс)]] |- |64||[[:en:Joseph von Fraunhofer]]||[[:ru:Фраунгофер, Йозеф]] |- |64||[[:en:Kamakura]]||[[:ru:Камакура]] |- |64||[[:en:Kana]]||[[:ru:Кана]] |- |64||[[:en:Kasimov]]||[[:ru:Касимов]] |- |64||[[:en:Ketchikan, Alaska]]||[[:ru:Кетчикан]] |- |64||[[:en:Kiritimati]]||[[:ru:Остров Рождества (Кирибати)]] |- |64||[[:en:Komárom-Esztergom County]]||[[:ru:Комаром-Эстергом]] |- |64||[[:en:Krais of Russia]]||[[:ru:Край (Россия)]] |- |64||[[:en:Kırklareli]]||[[:ru:Кыркларели]] |- |64||[[:en:Labuan]]||[[:ru:Лабуан]] |- |64||[[:en:Langres]]||[[:ru:Лангр]] |- |64||[[:en:Liliʻuokalani]]||[[:ru:Лилиуокалани]] |- |64||[[:en:Liquefied petroleum gas]]||[[:ru:Сжиженные углеводородные газы]] |- |64||[[:en:List of cities and towns in Poland]]||[[:ru:Города Польши]] |- |64||[[:en:Locust]]||[[:ru:Саранча]] |- |64||[[:en:Lunisolar calendar]]||[[:ru:Лунно-солнечный календарь]] |- |64||[[:en:Maamme]]||[[:ru:Гимн Финляндии]] |- |64||[[:en:Magdalena Department]]||[[:ru:Магдалена (департамент)]] |- |64||[[:en:Malbork]]||[[:ru:Мальборк]] |- |64||[[:en:Marajó]]||[[:ru:Маражо]] |- |64||[[:en:Markup language]]||[[:ru:Язык разметки]] |- |64||[[:en:Marsh sandpiper]]||[[:ru:Поручейник]] |- |64||[[:en:Mary McAleese]]||[[:ru:Макэлис, Мэри Патрисия]] |- |64||[[:en:Meiji era]]||[[:ru:Мэйдзи]] |- |64||[[:en:Metre per second]]||[[:ru:Метр в секунду]] |- |64||[[:en:Middle English]]||[[:ru:Среднеанглийский язык]] |- |64||[[:en:Mongolian tögrög]]||[[:ru:Тугрик]] |- |64||[[:en:Montecatini Terme]]||[[:ru:Монтекатини-Терме]] |- |64||[[:en:Montélimar]]||[[:ru:Монтелимар]] |- |64||[[:en:Myrtales]]||[[:ru:Миртоцветные]] |- |64||[[:en:Navaleno]]||[[:ru:Навалено]] |- |64||[[:en:Norn language]]||[[:ru:Норн]] |- |64||[[:en:North Frisian language]]||[[:ru:Севернофризский язык]] |- |64||[[:en:North Las Vegas, Nevada]]||[[:ru:Норт-Лас-Вегас]] |- |64||[[:en:North West England]]||[[:ru:Северо-Западная Англия]] |- |64||[[:en:Northern hawk-owl]]||[[:ru:Ястребиная сова]] |- |64||[[:en:Olusegun Obasanjo]]||[[:ru:Обасанджо, Олусегун]] |- |64||[[:en:Outer Hebrides]]||[[:ru:Внешние Гебридские острова]] |- |64||[[:en:Palearctic realm]]||[[:ru:Палеарктика]] |- |64||[[:en:Peccary]]||[[:ru:Пекариевые]] |- |64||[[:en:Pennsylvania Dutch language]]||[[:ru:Пенсильванско-немецкий диалект]] |- |64||[[:en:Perth, Scotland]]||[[:ru:Перт (Шотландия)]] |- |64||[[:en:Phasmatodea]]||[[:ru:Привиденьевые]] |- |64||[[:en:Picts]]||[[:ru:Пикты]] |- |64||[[:en:Pigazzano]]||[[:ru:Пигаццано]] |- |64||[[:en:Plecoptera]]||[[:ru:Веснянки]] |- |64||[[:en:Plumeria]]||[[:ru:Плюмерия]] |- |64||[[:en:Pope Honorius IV]]||[[:ru:Гонорий IV]] |- |64||[[:en:Pope Martin IV]]||[[:ru:Мартин IV]] |- |64||[[:en:Pope Stephen VIII]]||[[:ru:Стефан VIII (IX)]] |- |64||[[:en:Pozalmuro]]||[[:ru:Посальмуро]] |- |64||[[:en:Proboscis monkey]]||[[:ru:Носач]] |- |64||[[:en:Päijät-Häme]]||[[:ru:Пяйят-Хяме]] |- |64||[[:en:Rage Against the Machine]]||[[:ru:Rage Against the Machine]] |- |64||[[:en:Reef]]||[[:ru:Риф]] |- |64||[[:en:Regions of England]]||[[:ru:Регионы Англии]] |- |64||[[:en:Rock ptarmigan]]||[[:ru:Тундряная куропатка]] |- |64||[[:en:Rose-ringed parakeet]]||[[:ru:Индийский кольчатый попугай]] |- |64||[[:en:Roundabout]]||[[:ru:Круговой перекрёсток]] |- |64||[[:en:Royal Air Force]]||[[:ru:Королевские военно-воздушные силы Великобритании]] |- |64||[[:en:Ruhr (river)]]||[[:ru:Рур (приток Рейна)]] |- |64||[[:en:Salvation Army]]||[[:ru:Армия спасения]] |- |64||[[:en:Samaveda]]||[[:ru:Самаведа]] |- |64||[[:en:Samuel]]||[[:ru:Самуил]] |- |64||[[:en:San Pedro Manrique]]||[[:ru:Сан-Педро-Манрике]] |- |64||[[:en:Santa Clarita, California]]||[[:ru:Санта-Кларита]] |- |64||[[:en:Scuderia Ferrari]]||[[:ru:Феррари (команда Формулы-1)]] |- |64||[[:en:Serravalle, San Marino]]||[[:ru:Серравалле]] |- |64||[[:en:Sewing]]||[[:ru:Шитьё]] |- |64||[[:en:Shaktism]]||[[:ru:Шактизм]] |- |64||[[:en:Silicate mineral]]||[[:ru:Силикаты (минералы)]] |- |64||[[:en:Sinhalese people]]||[[:ru:Сингалы]] |- |64||[[:en:Socialist Party (France)]]||[[:ru:Социалистическая партия (Франция)]] |- |64||[[:en:Softball]]||[[:ru:Софтбол]] |- |64||[[:en:Sonoran Desert]]||[[:ru:Сонора (пустыня)]] |- |64||[[:en:South Karelia]]||[[:ru:Южная Карелия]] |- |64||[[:en:South West England]]||[[:ru:Юго-Западная Англия]] |- |64||[[:en:Standard Chinese]]||[[:ru:]] |- |64||[[:en:Standard Liège]]||[[:ru:Стандард (футбольный клуб)]] |- |64||[[:en:Steampunk]]||[[:ru:Стимпанк]] |- |64||[[:en:Sunlight]]||[[:ru:]] |- |64||[[:en:Suwałki]]||[[:ru:Сувалки]] |- |64||[[:en:Swabia]]||[[:ru:Швабия]] |- |64||[[:en:Swedish Social Democratic Party]]||[[:ru:Социал-демократическая рабочая партия Швеции]] |- |64||[[:en:Szabolcs–Szatmár–Bereg County]]||[[:ru:Сабольч-Сатмар-Берег]] |- |64||[[:en:Södertälje]]||[[:ru:Сёдертелье]] |- |64||[[:en:TGV]]||[[:ru:TGV]] |- |64||[[:en:Tainan]]||[[:ru:Тайнань]] |- |64||[[:en:Temple menorah]]||[[:ru:Менора]] |- |64||[[:en:Teplice]]||[[:ru:Теплице]] |- |64||[[:en:Theropoda]]||[[:ru:Тероподы]] |- |64||[[:en:Tinamou]]||[[:ru:Тинаму]] |- |64||[[:en:Tobago]]||[[:ru:Тобаго]] |- |64||[[:en:Torrance, California]]||[[:ru:Торранс (Калифорния)]] |- |64||[[:en:Track gauge]]||[[:ru:Ширина колеи]] |- |64||[[:en:Tulle, France]]||[[:ru:Тюль (Франция)]] |- |64||[[:en:UTC+13:00]]||[[:ru:UTC+13:00]] |- |64||[[:en:UTC−01:00]]||[[:ru:UTC−1:00]] |- |64||[[:en:Ukhta]]||[[:ru:Ухта]] |- |64||[[:en:Villasayas]]||[[:ru:Вильясаяс]] |- |64||[[:en:Waco, Texas]]||[[:ru:Уэйко]] |- |64||[[:en:WorldCat]]||[[:ru:WorldCat]] |- |64||[[:en:World Intellectual Property Organization]]||[[:ru:Всемирная организация интеллектуальной собственности]] |- |64||[[:en:Yajurveda]]||[[:ru:Яджурведа]] |- |64||[[:en:Zoophilia]]||[[:ru:Зоофилия]] |- |63||[[:en:A Christmas Carol]]||[[:ru:Рождественская песнь в прозе]] |- |63||[[:en:Aemilianus]]||[[:ru:Марк Эмилий Эмилиан]] |- |63||[[:en:Air India]]||[[:ru:Air India]] |- |63||[[:en:Akkad (city)]]||[[:ru:Аккад (город)]] |- |63||[[:en:Al-Nas]]||[[:ru:Ан-Нас]] |- |63||[[:en:Al Ahly SC]]||[[:ru:Аль-Ахли (футбольный клуб, Каир)]] |- |63||[[:en:Albrecht Kossel]]||[[:ru:Коссель, Альбрехт]] |- |63||[[:en:Alfred Dreyfus]]||[[:ru:Дрейфус, Альфред]] |- |63||[[:en:Algerian dinar]]||[[:ru:Алжирский динар]] |- |63||[[:en:Aliens (film)]]||[[:ru:Чужие (фильм, 1986)]] |- |63||[[:en:Ancestor]]||[[:ru:Предок]] |- |63||[[:en:Anglican Communion]]||[[:ru:Англиканское сообщество]] |- |63||[[:en:Ankylosaurus]]||[[:ru:Анкилозавр]] |- |63||[[:en:Apiales]]||[[:ru:Зонтикоцветные]] |- |63||[[:en:Arauca Department]]||[[:ru:Араука (департамент)]] |- |63||[[:en:Atharvaveda]]||[[:ru:Атхарваведа]] |- |63||[[:en:AutoCAD]]||[[:ru:AutoCAD]] |- |63||[[:en:Averrhoa bilimbi]]||[[:ru:Билимби]] |- |63||[[:en:Bangladesh Liberation War]]||[[:ru:Война за независимость Бангладеш]] |- |63||[[:en:Baranya County]]||[[:ru:Баранья (вармедье)]] |- |63||[[:en:Bauchi State]]||[[:ru:Баучи (штат)]] |- |63||[[:en:Bedford]]||[[:ru:Бедфорд]] |- |63||[[:en:Beetroot]]||[[:ru:Столовая свекла]] |- |63||[[:en:Beji Caid Essebsi]]||[[:ru:Эс-Себси, Беджи Каид]] |- |63||[[:en:Bell pepper]]||[[:ru:Перец сладкий]] |- |63||[[:en:Belt and Road Initiative]]||[[:ru:Пояс и путь]] |- |63||[[:en:Bicameralism]]||[[:ru:Двухпалатный парламент]] |- |63||[[:en:Blaise Compaoré]]||[[:ru:Компаоре, Блез]] |- |63||[[:en:Bolesław I the Brave]]||[[:ru:Болеслав I Храбрый]] |- |63||[[:en:Brest]]||[[:ru:Брест (значения)]] |- |63||[[:en:Brăila County]]||[[:ru:Брэила (жудец)]] |- |63||[[:en:Buberos]]||[[:ru:Буберос]] |- |63||[[:en:Bugs Bunny]]||[[:ru:Багз Банни]] |- |63||[[:en:Caltagirone]]||[[:ru:Кальтаджироне]] |- |63||[[:en:Camera obscura]]||[[:ru:Камера-обскура]] |- |63||[[:en:Candilichera]]||[[:ru:Кандиличера]] |- |63||[[:en:Cantons of France]]||[[:ru:Кантоны Франции]] |- |63||[[:en:Carl von Ossietzky]]||[[:ru:Осецкий, Карл фон]] |- |63||[[:en:Carrascosa de Abajo]]||[[:ru:Карраскоса-де-Абахо]] |- |63||[[:en:Carrascosa de la Sierra]]||[[:ru:Карраскоса-де-ла-Сьерра]] |- |63||[[:en:Castillejo de Robledo]]||[[:ru:Кастильехо-де-Робледо]] |- |63||[[:en:Castilruiz]]||[[:ru:Кастильруис]] |- |63||[[:en:Cauca Department]]||[[:ru:Каука]] |- |63||[[:en:Cerignola]]||[[:ru:Чериньола]] |- |63||[[:en:Champa]]||[[:ru:Тямпа]] |- |63||[[:en:Chari River]]||[[:ru:Шари]] |- |63||[[:en:Charles Leclerc]]||[[:ru:Леклер, Шарль]] |- |63||[[:en:Chileans]]||[[:ru:]] |- |63||[[:en:Cistercians]]||[[:ru:Цистерцианцы]] |- |63||[[:en:Città di Castello]]||[[:ru:Читта-ди-Кастелло]] |- |63||[[:en:Cluj County]]||[[:ru:Клуж (жудец)]] |- |63||[[:en:Coat of arms of Germany]]||[[:ru:Герб Германии]] |- |63||[[:en:Common wheat]]||[[:ru:Пшеница мягкая]] |- |63||[[:en:Commonwealth realm]]||[[:ru:Королевства Содружества]] |- |63||[[:en:Continental drift]]||[[:ru:Теория дрейфа материков]] |- |63||[[:en:Corps]]||[[:ru:Корпус (военное дело)]] |- |63||[[:en:Counties of Norway]]||[[:ru:Фюльке]] |- |63||[[:en:County Limerick]]||[[:ru:Лимерик (графство)]] |- |63||[[:en:County Roscommon]]||[[:ru:Роскоммон (графство)]] |- |63||[[:en:Critically endangered]]||[[:ru:Виды, находящиеся на грани полного исчезновения]] |- |63||[[:en:Córdoba Department]]||[[:ru:Кордова (департамент)]] |- |63||[[:en:Deciduous]]||[[:ru:Листопадные растения]] |- |63||[[:en:Doda (singer)]]||[[:ru:Дода (певица)]] |- |63||[[:en:Doping in sport]]||[[:ru:Допинг]] |- |63||[[:en:Děčín]]||[[:ru:Дечин]] |- |63||[[:en:ECOWAS]]||[[:ru:Экономическое сообщество стран Западной Африки]] |- |63||[[:en:Electron shell]]||[[:ru:Электронная оболочка]] |- |63||[[:en:Eurasian pygmy owl]]||[[:ru:Воробьиный сыч]] |- |63||[[:en:Feng shui]]||[[:ru:Фэншуй]] |- |63||[[:en:Ferret]]||[[:ru:Фретка]] |- |63||[[:en:Filling station]]||[[:ru:Автомобильная заправочная станция]] |- |63||[[:en:Fingering (sexual act)]]||[[:ru:Фингеринг]] |- |63||[[:en:First Book of Kings]]||[[:ru:Третья книга Царств]] |- |63||[[:en:Fountain pen]]||[[:ru:Перьевая ручка]] |- |63||[[:en:Friedrich Bergius]]||[[:ru:Бергиус, Фридрих]] |- |63||[[:en:Fuentestrún]]||[[:ru:Фуэнтеструн]] |- |63||[[:en:Geiger counter]]||[[:ru:Счётчик Гейгера]] |- |63||[[:en:Gentianaceae]]||[[:ru:Горечавковые]] |- |63||[[:en:Gorontalo]]||[[:ru:Горонтало]] |- |63||[[:en:Grand Prairie, Texas]]||[[:ru:Гранд-Прери (Техас)]] |- |63||[[:en:Grey-headed woodpecker]]||[[:ru:Седой дятел]] |- |63||[[:en:Guanajuato (city)]]||[[:ru:Гуанахуато (город)]] |- |63||[[:en:Guilin]]||[[:ru:Гуйлинь]] |- |63||[[:en:Gulf of Naples]]||[[:ru:Неаполитанский залив]] |- |63||[[:en:Gulfport, Mississippi]]||[[:ru:Галфпорт (Миссисипи)]] |- |63||[[:en:Hamilton]]||[[:ru:Гамильтон]] |- |63||[[:en:Hartsfield–Jackson Atlanta International Airport]]||[[:ru:Атланта (аэропорт)]] |- |63||[[:en:Hayward, California]]||[[:ru:Хейвард (Калифорния)]] |- |63||[[:en:Historical linguistics]]||[[:ru:Историческая лингвистика]] |- |63||[[:en:Hoplite]]||[[:ru:Гоплит]] |- |63||[[:en:Iași County]]||[[:ru:Яссы (жудец)]] |- |63||[[:en:Iberians]]||[[:ru:Иберы]] |- |63||[[:en:Italian Social Republic]]||[[:ru:Итальянская социальная республика]] |- |63||[[:en:Jan Peter Balkenende]]||[[:ru:Балкененде, Ян Петер]] |- |63||[[:en:Jannik Sinner]]||[[:ru:Синнер, Янник]] |- |63||[[:en:Java (disambiguation)]]||[[:ru:Ява (значения)]] |- |63||[[:en:Javelin throw]]||[[:ru:Метание копья]] |- |63||[[:en:Jochi]]||[[:ru:Джучи]] |- |63||[[:en:Jumada I]]||[[:ru:Джумада аль-уля]] |- |63||[[:en:Jura Mountains]]||[[:ru:Юра (горы)]] |- |63||[[:en:Kartikeya]]||[[:ru:Сканда]] |- |63||[[:en:Kingston]]||[[:ru:Кингстон]] |- |63||[[:en:Kitchener, Ontario]]||[[:ru:Китченер (Канада)]] |- |63||[[:en:Kumbh Mela]]||[[:ru:Кумбха Мела]] |- |63||[[:en:Langa de Duero]]||[[:ru:Ланга-де-Дуэро]] |- |63||[[:en:Lateran Treaty]]||[[:ru:Латеранские соглашения]] |- |63||[[:en:Lemuridae]]||[[:ru:Лемуровые]] |- |63||[[:en:Libourne]]||[[:ru:Либурн]] |- |63||[[:en:Los Angeles International Airport]]||[[:ru:Лос-Анджелес (аэропорт)]] |- |63||[[:en:Los Ángeles, Chile]]||[[:ru:Лос-Анхелес (Чили)]] |- |63||[[:en:Ludwig II of Bavaria]]||[[:ru:Людвиг II (король Баварии)]] |- |63||[[:en:Macon, Georgia]]||[[:ru:Мейкон]] |- |63||[[:en:Mamnoon Hussain]]||[[:ru:Хусейн, Мамнун]] |- |63||[[:en:Maui]]||[[:ru:Мауи]] |- |63||[[:en:McLaren]]||[[:ru:Макларен (автогоночная команда)]] |- |63||[[:en:Microcontroller]]||[[:ru:Микроконтроллер]] |- |63||[[:en:Milton Obote]]||[[:ru:Оботе, Милтон]] |- |63||[[:en:Minbar]]||[[:ru:Минбар]] |- |63||[[:en:Molde Municipality]]||[[:ru:Молде]] |- |63||[[:en:Molinos de Duero]]||[[:ru:Молинос-де-Дуэро]] |- |63||[[:en:Muscovy duck]]||[[:ru:Мускусная утка]] |- |63||[[:en:Nasal consonant]]||[[:ru:Носовые согласные]] |- |63||[[:en:Neftekamsk]]||[[:ru:Нефтекамск]] |- |63||[[:en:Newport Beach, California]]||[[:ru:Ньюпорт-Бич]] |- |63||[[:en:Nolay, Soria]]||[[:ru:Нолай]] |- |63||[[:en:Northern Sotho]]||[[:ru:Северный сото]] |- |63||[[:en:Nowy Sącz]]||[[:ru:Новы-Сонч]] |- |63||[[:en:Nógrád County]]||[[:ru:Ноград (вармедье)]] |- |63||[[:en:OGC Nice]]||[[:ru:Ницца (футбольный клуб)]] |- |63||[[:en:Oymyakon]]||[[:ru:Оймякон]] |- |63||[[:en:Palmdale, California]]||[[:ru:Палмдейл]] |- |63||[[:en:Passenger pigeon]]||[[:ru:Странствующий голубь]] |- |63||[[:en:Perlis]]||[[:ru:Перлис (штат)]] |- |63||[[:en:Peter III of Portugal]]||[[:ru:Педру III]] |- |63||[[:en:Phase (matter)]]||[[:ru:Термодинамическая фаза]] |- |63||[[:en:Pinilla del Campo]]||[[:ru:Пинилья-дель-Кампо]] |- |63||[[:en:Pinwheel Galaxy]]||[[:ru:Вертушка (галактика)]] |- |63||[[:en:Pomona, California]]||[[:ru:Помона (Калифорния)]] |- |63||[[:en:Portland]]||[[:ru:Портленд]] |- |63||[[:en:Pragmatics]]||[[:ru:Прагматика]] |- |63||[[:en:Pridi Banomyong]]||[[:ru:Паномионг, Приди]] |- |63||[[:en:Probus (emperor)]]||[[:ru:Проб]] |- |63||[[:en:Province of Naples]]||[[:ru:Неаполь (провинция)]] |- |63||[[:en:Prudnik]]||[[:ru:Прудник]] |- |63||[[:en:Quantity]]||[[:ru:Количество]] |- |63||[[:en:Quintana Redonda]]||[[:ru:Кинтана-Редонда]] |- |63||[[:en:Rajab]]||[[:ru:Раджаб]] |- |63||[[:en:Robert Kubica]]||[[:ru:Кубица, Роберт]] |- |63||[[:en:Rollamienta]]||[[:ru:Рольямьента]] |- |63||[[:en:Runway]]||[[:ru:Взлётно-посадочная полоса]] |- |63||[[:en:Sarpsborg]]||[[:ru:Сарпсборг]] |- |63||[[:en:Satakunta]]||[[:ru:Сатакунта]] |- |63||[[:en:Serón de Nágima]]||[[:ru:Серон-де-Нахима]] |- |63||[[:en:Shah Alam]]||[[:ru:Шах-Алам]] |- |63||[[:en:Siberian crane]]||[[:ru:Стерх]] |- |63||[[:en:Sibiu County]]||[[:ru:Сибиу (жудец)]] |- |63||[[:en:Smew]]||[[:ru:Луток]] |- |63||[[:en:Songhai Empire]]||[[:ru:Сонгай (государство)]] |- |63||[[:en:Sony Mobile]]||[[:ru:Sony Mobile]] |- |63||[[:en:South Savo]]||[[:ru:Южное Саво]] |- |63||[[:en:Southern Ndebele language]]||[[:ru:Южный ндебеле]] |- |63||[[:en:Southwest Finland]]||[[:ru:Варсинайс-Суоми]] |- |63||[[:en:Spelt]]||[[:ru:Спельта]] |- |63||[[:en:Stargard]]||[[:ru:Старгард]] |- |63||[[:en:Statelessness]]||[[:ru:Апатрид]] |- |63||[[:en:Tauranga]]||[[:ru:Тауранга]] |- |63||[[:en:Terengganu]]||[[:ru:Тренгану]] |- |63||[[:en:The Hurt Locker]]||[[:ru:Повелитель бури]] |- |63||[[:en:The Sound of Music (film)]]||[[:ru:Звуки музыки (фильм)]] |- |63||[[:en:Thessaly Periphery]]||[[:ru:Фессалия (периферия)]] |- |63||[[:en:Timiș County]]||[[:ru:Тимиш (жудец)]] |- |63||[[:en:Tolima Department]]||[[:ru:Толима]] |- |63||[[:en:Trần Đại Quang]]||[[:ru:Чан Дай Куанг]] |- |63||[[:en:Turaco]]||[[:ru:Тураковые]] |- |63||[[:en:U (Cyrillic)]]||[[:ru:У]] |- |63||[[:en:Unicameralism]]||[[:ru:Однопалатный парламент]] |- |63||[[:en:United States Electoral College]]||[[:ru:Коллегия выборщиков США]] |- |63||[[:en:Ussuriysk]]||[[:ru:Уссурийск]] |- |63||[[:en:Van]]||[[:ru:Фургон (автомобиль)]] |- |63||[[:en:Vas County]]||[[:ru:Ваш (вармедье)]] |- |63||[[:en:Vaslui County]]||[[:ru:Васлуй (жудец)]] |- |63||[[:en:Ventura, California]]||[[:ru:Вентура (Калифорния)]] |- |63||[[:en:Verbenaceae]]||[[:ru:Вербеновые]] |- |63||[[:en:Veszprém County]]||[[:ru:Веспрем (вармедье)]] |- |63||[[:en:Vicia]]||[[:ru:Горошек]] |- |63||[[:en:Vine]]||[[:ru:Лоза]] |- |63||[[:en:Waleed Al-Husseini]]||[[:ru:Валид аль-Хусейни]] |- |63||[[:en:Waterbury, Connecticut]]||[[:ru:Уотербери (Коннектикут)]] |- |63||[[:en:Wax gourd]]||[[:ru:Восковая тыква]] |- |63||[[:en:Wild horse]]||[[:ru:Дикая лошадь]] |- |63||[[:en:Yahya Sinwar]]||[[:ru:Синвар, Яхья]] |- |63||[[:en:Yasuhito Endō]]||[[:ru:Эндо, Ясухито]] |- |63||[[:en:Yelo, Spain]]||[[:ru:Ело (Испания)]] |- |63||[[:en:Yorkshire and the Humber]]||[[:ru:Йоркшир и Хамбер]] |- |63||[[:en:Zala County]]||[[:ru:Зала (вармедье)]] |- |63||[[:en:Zhuhai]]||[[:ru:Чжухай]] |- |63||[[:en:Zingiberales]]||[[:ru:Имбирецветные]] |- |63||[[:en:Šiauliai County]]||[[:ru:Шяуляйский уезд]] |- |62||[[:en:500 (number)]]||[[:ru:]] |- |62||[[:en:Abraham Ortelius]]||[[:ru:Ортелий, Абрахам]] |- |62||[[:en:Abrus precatorius]]||[[:ru:Чёточник молитвенный]] |- |62||[[:en:Adrar Province]]||[[:ru:Адрар (вилайет)]] |- |62||[[:en:Africa (Roman province)]]||[[:ru:Африка (римская провинция)]] |- |62||[[:en:Agadez]]||[[:ru:Агадес (город)]] |- |62||[[:en:Ahimsa]]||[[:ru:Ахимса]] |- |62||[[:en:Air India Flight 171]]||[[:ru:Катастрофа Boeing 787 в Ахмадабаде]] |- |62||[[:en:Akwa Ibom State]]||[[:ru:Аква-Ибом]] |- |62||[[:en:Al-A'raf (surah)]]||[[:ru:Аль-Араф]] |- |62||[[:en:Al-Anfal]]||[[:ru:Аль-Анфаль]] |- |62||[[:en:Alberto Contador]]||[[:ru:Контадор, Альберто]] |- |62||[[:en:Alderney]]||[[:ru:Олдерни]] |- |62||[[:en:Alfonso XII]]||[[:ru:Альфонсо XII]] |- |62||[[:en:Amadora]]||[[:ru:Амадора]] |- |62||[[:en:Amitābha]]||[[:ru:Амитабха]] |- |62||[[:en:Anas]]||[[:ru:Речные утки]] |- |62||[[:en:Ancien régime]]||[[:ru:Старый порядок]] |- |62||[[:en:Arcadia (regional unit)]]||[[:ru:Аркадия (ном)]] |- |62||[[:en:Arch Linux]]||[[:ru:Arch Linux]] |- |62||[[:en:Arne Tiselius]]||[[:ru:Тиселиус, Арне]] |- |62||[[:en:Arthur Harden]]||[[:ru:Гарден, Артур]] |- |62||[[:en:At-Tawbah]]||[[:ru:Ат-Тавба]] |- |62||[[:en:Autonomous Region of Bougainville]]||[[:ru:Автономный регион Бугенвиль]] |- |62||[[:en:Axial tilt]]||[[:ru:Наклон оси вращения]] |- |62||[[:en:Battle of Iwo Jima]]||[[:ru:Битва за Иводзиму]] |- |62||[[:en:Bayelsa State]]||[[:ru:Байэлса]] |- |62||[[:en:Bayes' theorem]]||[[:ru:Теорема Байеса]] |- |62||[[:en:Bayeux Tapestry]]||[[:ru:Гобелен из Байё]] |- |62||[[:en:Belgaum]]||[[:ru:Белгаум]] |- |62||[[:en:Bergamot orange]]||[[:ru:Бергамот]] |- |62||[[:en:Bohol]]||[[:ru:Бохоль (провинция)]] |- |62||[[:en:Brassicales]]||[[:ru:Капустоцветные]] |- |62||[[:en:Bruce Dickinson]]||[[:ru:Дикинсон, Брюс]] |- |62||[[:en:Bugatti Veyron]]||[[:ru:Bugatti Veyron]] |- |62||[[:en:Bulgars]]||[[:ru:Булгары]] |- |62||[[:en:Burgess Meredith]]||[[:ru:Мередит, Бёрджесс]] |- |62||[[:en:Buzău County]]||[[:ru:Бузэу (жудец)]] |- |62||[[:en:Békés County]]||[[:ru:Бекеш (вармедье)]] |- |62||[[:en:CAS Registry Number]]||[[:ru:Регистрационный номер CAS]] |- |62||[[:en:Cabrejas del Campo]]||[[:ru:Кабрехас-дель-Кампо]] |- |62||[[:en:Caldas Department]]||[[:ru:Кальдас]] |- |62||[[:en:Capsella bursa-pastoris]]||[[:ru:Пастушья сумка обыкновенная]] |- |62||[[:en:Caquetá Department]]||[[:ru:Какета (департамент)]] |- |62||[[:en:Carassius]]||[[:ru:Караси]] |- |62||[[:en:Catharanthus roseus]]||[[:ru:Катарантус розовый]] |- |62||[[:en:Centenera de Andaluz]]||[[:ru:Сентенера-де-Андалус]] |- |62||[[:en:Ceres]]||[[:ru:Церера (значения)]] |- |62||[[:en:Charles Richet]]||[[:ru:Рише, Шарль]] |- |62||[[:en:Chin State]]||[[:ru:Чин (штат)]] |- |62||[[:en:Chlothar I]]||[[:ru:Хлотарь I]] |- |62||[[:en:Coccyx]]||[[:ru:Копчик]] |- |62||[[:en:Coeur d'Alene, Idaho]]||[[:ru:Кер-д’Ален (Айдахо)]] |- |62||[[:en:Columbus]]||[[:ru:Колумбус]] |- |62||[[:en:Computer worm]]||[[:ru:Сетевой червь]] |- |62||[[:en:Congo Free State]]||[[:ru:Свободное государство Конго]] |- |62||[[:en:Coscurita]]||[[:ru:Коскурита]] |- |62||[[:en:County Clare]]||[[:ru:Клэр (графство)]] |- |62||[[:en:County Kildare]]||[[:ru:Килдэр (графство)]] |- |62||[[:en:County Offaly]]||[[:ru:Оффали]] |- |62||[[:en:County Waterford]]||[[:ru:Уотерфорд (графство)]] |- |62||[[:en:Cretaceous–Paleogene extinction event]]||[[:ru:Мел-палеогеновое вымирание]] |- |62||[[:en:Cryosphere]]||[[:ru:Криосфера]] |- |62||[[:en:Călărași County]]||[[:ru:Кэлэраши (жудец)]] |- |62||[[:en:DOS]]||[[:ru:DOS]] |- |62||[[:en:Darwin]]||[[:ru:Дарвин (значения)]] |- |62||[[:en:Dassault Mirage 2000]]||[[:ru:Dassault Mirage 2000]] |- |62||[[:en:Der Spiegel]]||[[:ru:Der Spiegel]] |- |62||[[:en:Dhu'l-Qa'da]]||[[:ru:Зу-ль-када]] |- |62||[[:en:Dictatorship of the proletariat]]||[[:ru:Диктатура пролетариата]] |- |62||[[:en:Digamma]]||[[:ru:Дигамма]] |- |62||[[:en:Disney+]]||[[:ru:Disney+]] |- |62||[[:en:Drawer]]||[[:ru:Выдвижной ящик]] |- |62||[[:en:Dream Theater]]||[[:ru:Dream Theater]] |- |62||[[:en:Drosophila melanogaster]]||[[:ru:Дрозофила фруктовая]] |- |62||[[:en:East Midlands]]||[[:ru:Восточный Мидленд]] |- |62||[[:en:East Pakistan]]||[[:ru:Восточный Пакистан]] |- |62||[[:en:East of England]]||[[:ru:Восточная Англия]] |- |62||[[:en:Edelweiss]]||[[:ru:Эдельвейс альпийский]] |- |62||[[:en:Edvard Beneš]]||[[:ru:Бенеш, Эдвард]] |- |62||[[:en:Egyptian goose]]||[[:ru:Нильский гусь]] |- |62||[[:en:Eleanor of Aquitaine]]||[[:ru:Алиенора Аквитанская]] |- |62||[[:en:Elektrostal]]||[[:ru:Электросталь]] |- |62||[[:en:Erie Canal]]||[[:ru:Эри (канал)]] |- |62||[[:en:European seabass]]||[[:ru:Обыкновенный лаврак]] |- |62||[[:en:Extinction event]]||[[:ru:Массовое вымирание]] |- |62||[[:en:First Punic War]]||[[:ru:Первая Пуническая война]] |- |62||[[:en:Five Dynasties and Ten Kingdoms period]]||[[:ru:Эпоха пяти династий и десяти царств]] |- |62||[[:en:Fomalhaut]]||[[:ru:Фомальгаут]] |- |62||[[:en:Ford Model T]]||[[:ru:Ford Model T]] |- |62||[[:en:Frederik IX]]||[[:ru:Фредерик IX]] |- |62||[[:en:French Second Republic]]||[[:ru:Вторая Французская республика]] |- |62||[[:en:Galley]]||[[:ru:Галера]] |- |62||[[:en:Geert Wilders]]||[[:ru:Вилдерс, Герт]] |- |62||[[:en:George Cukor]]||[[:ru:Кьюкор, Джордж]] |- |62||[[:en:Georgi Parvanov]]||[[:ru:Пырванов, Георгий]] |- |62||[[:en:Gilbert, Arizona]]||[[:ru:Гилберт (Аризона)]] |- |62||[[:en:Grey seal]]||[[:ru:Длинномордый тюлень]] |- |62||[[:en:Group 3 element]]||[[:ru:Подгруппа скандия]] |- |62||[[:en:Guingamp]]||[[:ru:Генган]] |- |62||[[:en:Gustav Heinemann]]||[[:ru:Хайнеман, Густав]] |- |62||[[:en:Gütersloh]]||[[:ru:Гютерсло]] |- |62||[[:en:HTTP cookie]]||[[:ru:Cookie]] |- |62||[[:en:Hausa people]]||[[:ru:Хауса (народ)]] |- |62||[[:en:Hevea brasiliensis]]||[[:ru:Гевея бразильская]] |- |62||[[:en:Hun Sen]]||[[:ru:Хун Сен]] |- |62||[[:en:Hénin-Beaumont]]||[[:ru:Энен-Бомон]] |- |62||[[:en:Indo-Greek Kingdom]]||[[:ru:Индо-Греческое царство]] |- |62||[[:en:Jackie Stewart]]||[[:ru:Стюарт, Джеки]] |- |62||[[:en:James Sie]]||[[:ru:Си, Джеймс]] |- |62||[[:en:Jamnagar]]||[[:ru:Джамнагар]] |- |62||[[:en:Japonic languages]]||[[:ru:Японо-рюкюские языки]] |- |62||[[:en:Jens Lehmann]]||[[:ru:Леманн, Йенс (футболист)]] |- |62||[[:en:Jovian (emperor)]]||[[:ru:Иовиан]] |- |62||[[:en:Juno (spacecraft)]]||[[:ru:Юнона (космический аппарат)]] |- |62||[[:en:Jász–Nagykun–Szolnok County]]||[[:ru:Яс-Надькун-Сольнок (вармедье)]] |- |62||[[:en:Kaleidoscope]]||[[:ru:Калейдоскоп]] |- |62||[[:en:Kansai International Airport]]||[[:ru:Международный аэропорт Кансай]] |- |62||[[:en:Karl Carstens]]||[[:ru:Карстенс, Карл]] |- |62||[[:en:Kauaʻi]]||[[:ru:Кауаи]] |- |62||[[:en:Kaunas County]]||[[:ru:Каунасский уезд]] |- |62||[[:en:Kaveri]]||[[:ru:Кавери]] |- |62||[[:en:Kazuyoshi Miura]]||[[:ru:Миура, Кадзуёси]] |- |62||[[:en:Khanate of Sibir]]||[[:ru:Сибирское ханство]] |- |62||[[:en:Killed in action]]||[[:ru:Погиб в бою]] |- |62||[[:en:King vulture]]||[[:ru:Королевский гриф]] |- |62||[[:en:Kingdom of Serbia]]||[[:ru:Королевство Сербия]] |- |62||[[:en:Kizlyar]]||[[:ru:Кизляр]] |- |62||[[:en:Komi-Permyak language]]||[[:ru:Коми-пермяцкий язык]] |- |62||[[:en:Koppa]]||[[:ru:Коппа (буква греческого алфавита)]] |- |62||[[:en:Korean Empire]]||[[:ru:Корейская империя]] |- |62||[[:en:Kymenlaakso]]||[[:ru:Кюменлааксо]] |- |62||[[:en:Lahn]]||[[:ru:Лан (река)]] |- |62||[[:en:Land]]||[[:ru:Суша]] |- |62||[[:en:Lannion]]||[[:ru:Ланьон]] |- |62||[[:en:Leskovac]]||[[:ru:Лесковац]] |- |62||[[:en:Leyte]]||[[:ru:Лейте]] |- |62||[[:en:Liberal Democratic Party (Japan)]]||[[:ru:Либерально-демократическая партия (Япония)]] |- |62||[[:en:List of cities in Afghanistan]]||[[:ru:Города Афганистана]] |- |62||[[:en:Liturgy]]||[[:ru:Литургия]] |- |62||[[:en:Liévin]]||[[:ru:Льевен]] |- |62||[[:en:Low Countries]]||[[:ru:Исторические Нидерланды]] |- |62||[[:en:Lucy Lawless]]||[[:ru:Лоулесс, Люси]] |- |62||[[:en:Lyubertsy]]||[[:ru:Люберцы]] |- |62||[[:en:Magaña]]||[[:ru:Маганья]] |- |62||[[:en:McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]]||[[:ru:McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]] |- |62||[[:en:Media (communication)]]||[[:ru:Медиа]] |- |62||[[:en:Menlo Park, California]]||[[:ru:Менло-Парк (Калифорния)]] |- |62||[[:en:Messier 2]]||[[:ru:M 2]] |- |62||[[:en:Ministry (government department)]]||[[:ru:Министерство]] |- |62||[[:en:Miño de Medinaceli]]||[[:ru:Миньо-де-Мединасели]] |- |62||[[:en:Momblona]]||[[:ru:Момблона]] |- |62||[[:en:Monreale]]||[[:ru:Монреале]] |- |62||[[:en:Muntjac]]||[[:ru:Мунтжаки]] |- |62||[[:en:Muriel Viejo]]||[[:ru:Мурьель-Вьехо]] |- |62||[[:en:Musaceae]]||[[:ru:Банановые]] |- |62||[[:en:Neamț County]]||[[:ru:Нямц (жудец)]] |- |62||[[:en:Ngo Dinh Diem]]||[[:ru:Нго Динь Зьем]] |- |62||[[:en:Nitrogen cycle]]||[[:ru:Круговорот азота]] |- |62||[[:en:Nizhnekamsk]]||[[:ru:Нижнекамск]] |- |62||[[:en:Noida]]||[[:ru:Ноида]] |- |62||[[:en:Norte de Santander Department]]||[[:ru:Северный Сантандер]] |- |62||[[:en:North Savo]]||[[:ru:Северное Саво]] |- |62||[[:en:Okavango Delta]]||[[:ru:Дельта Окаванго]] |- |62||[[:en:Ondo State]]||[[:ru:Ондо (штат)]] |- |62||[[:en:Paul Martin]]||[[:ru:Мартин, Пол Эдгар Филипп]] |- |62||[[:en:Perseids]]||[[:ru:Персеиды]] |- |62||[[:en:Perseverance (rover)]]||[[:ru:Персеверанс (марсоход)]] |- |62||[[:en:Philip Reeve]]||[[:ru:Рив, Филип]] |- |62||[[:en:Phu Quoc International Airport]]||[[:ru:Международный аэропорт Фукуок]] |- |62||[[:en:Pickaxe]]||[[:ru:Кирка]] |- |62||[[:en:Placozoa]]||[[:ru:Пластинчатые]] |- |62||[[:en:Pygmy hippopotamus]]||[[:ru:Карликовый бегемот]] |- |62||[[:en:Python (genus)]]||[[:ru:Настоящие питоны]] |- |62||[[:en:Rambouillet]]||[[:ru:Рамбуйе (город)]] |- |62||[[:en:Ranunculales]]||[[:ru:Лютикоцветные]] |- |62||[[:en:Red Bull Racing]]||[[:ru:Ред Булл (команда Формулы-1)]] |- |62||[[:en:Richard Kuhn]]||[[:ru:Кун, Рихард]] |- |62||[[:en:Riksdag]]||[[:ru:Риксдаг]] |- |62||[[:en:Riyadh Province]]||[[:ru:Эр-Рияд (административный округ)]] |- |62||[[:en:Sacavém]]||[[:ru:Сакавен]] |- |62||[[:en:Saint-Omer]]||[[:ru:Сент-Омер]] |- |62||[[:en:Saint Lawrence]]||[[:ru:Лаврентий Римский]] |- |62||[[:en:Samarinda]]||[[:ru:Самаринда]] |- |62||[[:en:Sambar deer]]||[[:ru:Индийский замбар]] |- |62||[[:en:Samora Machel]]||[[:ru:Машел, Самора]] |- |62||[[:en:Second Book of Kings]]||[[:ru:Четвёртая книга Царств]] |- |62||[[:en:Sect]]||[[:ru:Секта]] |- |62||[[:en:Sens]]||[[:ru:Санс]] |- |62||[[:en:Sentinelese]]||[[:ru:Сентинельцы]] |- |62||[[:en:Sepal]]||[[:ru:Чашелистик]] |- |62||[[:en:Sergeant]]||[[:ru:Сержант]] |- |62||[[:en:Serpukhov]]||[[:ru:Серпухов]] |- |62||[[:en:Seven Summits]]||[[:ru:Семь вершин]] |- |62||[[:en:Sidewalk]]||[[:ru:Тротуар]] |- |62||[[:en:Socialist realism]]||[[:ru:Социалистический реализм]] |- |62||[[:en:Soundgarden]]||[[:ru:Soundgarden]] |- |62||[[:en:Sovetsk, Kaliningrad Oblast]]||[[:ru:Советск (Калининградская область)]] |- |62||[[:en:Stable]]||[[:ru:Стайня]] |- |62||[[:en:StarCraft (video game)]]||[[:ru:StarCraft]] |- |62||[[:en:Stjepan Mesić]]||[[:ru:Месич, Степан]] |- |62||[[:en:Tacitus (emperor)]]||[[:ru:Тацит (император)]] |- |62||[[:en:The Penguins of Madagascar]]||[[:ru:Пингвины из Мадагаскара (мультсериал)]] |- |62||[[:en:Torreblacos]]||[[:ru:Торреблакос]] |- |62||[[:en:Tracy Chapman]]||[[:ru:Чепмен, Трейси]] |- |62||[[:en:Transfiguration of Jesus]]||[[:ru:Преображение Господне]] |- |62||[[:en:Trebonianus Gallus]]||[[:ru:Требониан Галл]] |- |62||[[:en:Tupelo, Mississippi]]||[[:ru:Тьюпело (Миссисипи)]] |- |62||[[:en:Valdeprado]]||[[:ru:Вальдепрадо]] |- |62||[[:en:Valle del Cauca Department]]||[[:ru:Валье-дель-Каука]] |- |62||[[:en:Valtajeros]]||[[:ru:Вальтахерос]] |- |62||[[:en:Vineyard]]||[[:ru:Виноградник]] |- |62||[[:en:Visual Studio]]||[[:ru:Microsoft Visual Studio]] |- |62||[[:en:Vladimir-Suzdal]]||[[:ru:Великое княжество Владимирское]] |- |62||[[:en:Vrancea County]]||[[:ru:Вранча (жудец)]] |- |62||[[:en:West Palm Beach, Florida]]||[[:ru:Уэст-Палм-Бич]] |- |62||[[:en:Willie Nelson]]||[[:ru:Нельсон, Вилли]] |- |62||[[:en:Yair Lapid]]||[[:ru:Лапид, Яир]] |- |62||[[:en:Zagreb County]]||[[:ru:Загребачка]] |- |62||[[:en:Zaydism]]||[[:ru:Зейдиты]] |- |61||[[:en:2041]]||[[:ru:2041 год]] |- |61||[[:en:ADSL]]||[[:ru:ADSL]] |- |61||[[:en:Abbottabad]]||[[:ru:Абботтабад]] |- |61||[[:en:Adamawa State]]||[[:ru:Адамава (штат)]] |- |61||[[:en:Ahmednagar]]||[[:ru:Ахмаднагар]] |- |61||[[:en:Al-An'am]]||[[:ru:Аль-Анам]] |- |61||[[:en:Alamogordo, New Mexico]]||[[:ru:Аламогордо]] |- |61||[[:en:Algarve]]||[[:ru:Алгарви]] |- |61||[[:en:Anu]]||[[:ru:Ану]] |- |61||[[:en:Araliaceae]]||[[:ru:Аралиевые]] |- |61||[[:en:Arctic hare]]||[[:ru:Арктический беляк]] |- |61||[[:en:August Krogh]]||[[:ru:Крог, Август]] |- |61||[[:en:Autonomous okrugs of Russia]]||[[:ru:Автономный округ (Россия)]] |- |61||[[:en:Baltiysk]]||[[:ru:Балтийск]] |- |61||[[:en:Barakaldo]]||[[:ru:Баракальдо]] |- |61||[[:en:Battle of Uhud]]||[[:ru:Битва при Ухуде]] |- |61||[[:en:Berkane]]||[[:ru:Беркан]] |- |61||[[:en:Bixa orellana]]||[[:ru:Бикса орельяна]] |- |61||[[:en:Bliecos]]||[[:ru:Бльекос]] |- |61||[[:en:Blondie (band)]]||[[:ru:Blondie]] |- |61||[[:en:Bluey (TV series)]]||[[:ru:Блуи]] |- |61||[[:en:Boca Raton, Florida]]||[[:ru:Бока-Ратон]] |- |61||[[:en:Bodh Gaya]]||[[:ru:Бодх-Гая]] |- |61||[[:en:Boeing B-17 Flying Fortress]]||[[:ru:Boeing B-17 Flying Fortress]] |- |61||[[:en:Cache (computing)]]||[[:ru:Кэш]] |- |61||[[:en:Cathode ray tube]]||[[:ru:Электронно-лучевые приборы]] |- |61||[[:en:Charles XV]]||[[:ru:Карл XV]] |- |61||[[:en:Chelsea Manning]]||[[:ru:Мэннинг, Челси]] |- |61||[[:en:Chevrotain]]||[[:ru:Оленьковые]] |- |61||[[:en:Chogha Zanbil]]||[[:ru:Дур-Унташ]] |- |61||[[:en:Christian de Duve]]||[[:ru:Дюв, Кристиан де]] |- |61||[[:en:Cirsium arvense]]||[[:ru:Бодяк полевой]] |- |61||[[:en:Clare of Assisi]]||[[:ru:Клара Ассизская]] |- |61||[[:en:Coccinella septempunctata]]||[[:ru:Семиточечная коровка]] |- |61||[[:en:Cochabamba Department]]||[[:ru:Кочабамба (департамент)]] |- |61||[[:en:County Sligo]]||[[:ru:Слайго (графство)]] |- |61||[[:en:Cree language]]||[[:ru:Кри (языки)]] |- |61||[[:en:Csongrád-Csanád County]]||[[:ru:Чонград-Чанад]] |- |61||[[:en:Cubilla, Soria]]||[[:ru:Кубилья]] |- |61||[[:en:Culver City, California]]||[[:ru:Калвер-Сити]] |- |61||[[:en:Danny Jacobs (actor)]]||[[:ru:Джейкобс, Дэнни (актёр)]] |- |61||[[:en:Danube Delta]]||[[:ru:Дельта Дуная]] |- |61||[[:en:Desktop computer]]||[[:ru:Настольный компьютер]] |- |61||[[:en:Deza, Soria]]||[[:ru:Деса]] |- |61||[[:en:Diana Rigg]]||[[:ru:Ригг, Дайана]] |- |61||[[:en:Dieterich Buxtehude]]||[[:ru:Букстехуде, Дитрих]] |- |61||[[:en:Discus throw]]||[[:ru:Метание диска]] |- |61||[[:en:Divination]]||[[:ru:Предсказание]] |- |61||[[:en:Dolj County]]||[[:ru:Долж (жудец)]] |- |61||[[:en:Donnie Yen]]||[[:ru:Йен, Донни]] |- |61||[[:en:Dr. Strangelove]]||[[:ru:Доктор Стрейнджлав, или Как я перестал бояться и полюбил бомбу]] |- |61||[[:en:Duel]]||[[:ru:Дуэль]] |- |61||[[:en:Enoch]]||[[:ru:Енох (сын Иареда)]] |- |61||[[:en:Enthalpy of vaporization]]||[[:ru:Удельная теплота парообразования и конденсации]] |- |61||[[:en:Estepa de San Juan]]||[[:ru:Эстепа-де-Сан-Хуан]] |- |61||[[:en:European mantis]]||[[:ru:Обыкновенный богомол]] |- |61||[[:en:European pilchard]]||[[:ru:Европейская сардина]] |- |61||[[:en:FC Red Bull Salzburg]]||[[:ru:Ред Булл (футбольный клуб, Зальцбург)]] |- |61||[[:en:FK Partizan]]||[[:ru:Партизан (футбольный клуб, Белград)]] |- |61||[[:en:Ferdinand VI]]||[[:ru:Фердинанд VI]] |- |61||[[:en:Fertility]]||[[:ru:Фертильность]] |- |61||[[:en:Flywheel]]||[[:ru:Маховик]] |- |61||[[:en:Fort Smith, Arkansas]]||[[:ru:Форт-Смит (Арканзас)]] |- |61||[[:en:Frankfurt (disambiguation)]]||[[:ru:Франкфурт (значения)]] |- |61||[[:en:François Arago]]||[[:ru:Араго, Франсуа Жан Доминик]] |- |61||[[:en:Freddie Ljungberg]]||[[:ru:Юнгберг, Фредрик]] |- |61||[[:en:Frederick III, Holy Roman Emperor]]||[[:ru:Фридрих III (император Священной Римской империи)]] |- |61||[[:en:Freezing]]||[[:ru:Отвердевание]] |- |61||[[:en:Freiberg]]||[[:ru:Фрайберг]] |- |61||[[:en:Fuentes de Magaña]]||[[:ru:Фуэнтес-де-Маганья]] |- |61||[[:en:Fédération Internationale de l'Automobile]]||[[:ru:Международная автомобильная федерация]] |- |61||[[:en:Galena]]||[[:ru:Галенит]] |- |61||[[:en:Galileo project]]||[[:ru:Галилео (космический аппарат)]] |- |61||[[:en:Garden Grove, California]]||[[:ru:Гарден-Гров]] |- |61||[[:en:Georgetown]]||[[:ru:Джорджтаун (значения)]] |- |61||[[:en:Gorakhpur]]||[[:ru:Горакхпур]] |- |61||[[:en:Grumman F-14 Tomcat]]||[[:ru:Grumman F-14 Tomcat]] |- |61||[[:en:Gustaf VI Adolf]]||[[:ru:Густав VI Адольф]] |- |61||[[:en:Górnik Zabrze]]||[[:ru:Гурник (футбольный клуб, Забже)]] |- |61||[[:en:Halberstadt]]||[[:ru:Хальберштадт]] |- |61||[[:en:Hamar Municipality]]||[[:ru:Хамар]] |- |61||[[:en:Herceg Novi]]||[[:ru:Херцег-Нови]] |- |61||[[:en:Hip]]||[[:ru:]] |- |61||[[:en:History of atomic theory]]||[[:ru:Атомная теория]] |- |61||[[:en:Hong Kong International Airport]]||[[:ru:Гонконг (аэропорт)]] |- |61||[[:en:Huila Department]]||[[:ru:Уила (департамент)]] |- |61||[[:en:Igor Sikorsky]]||[[:ru:Сикорский, Игорь Иванович]] |- |61||[[:en:Islamic world]]||[[:ru:Исламский мир]] |- |61||[[:en:Jaffna]]||[[:ru:Джафна (город)]] |- |61||[[:en:Juliana of the Netherlands]]||[[:ru:Юлиана (королева Нидерландов)]] |- |61||[[:en:Jumada II]]||[[:ru:Джумада аль-ахира]] |- |61||[[:en:Kangxi Emperor]]||[[:ru:Канси]] |- |61||[[:en:Kanta-Häme]]||[[:ru:Канта-Хяме]] |- |61||[[:en:Khat]]||[[:ru:Кат съедобный]] |- |61||[[:en:Kite (geometry)]]||[[:ru:Дельтоид]] |- |61||[[:en:Koh-i-Noor]]||[[:ru:Кохинур]] |- |61||[[:en:Kolhapur]]||[[:ru:Колхапур]] |- |61||[[:en:Kollam]]||[[:ru:Коллам]] |- |61||[[:en:Komodo (island)]]||[[:ru:Комодо]] |- |61||[[:en:Kotlas]]||[[:ru:Котлас]] |- |61||[[:en:Kėdainiai]]||[[:ru:Кедайняй]] |- |61||[[:en:Kırıkkale]]||[[:ru:Кырыккале]] |- |61||[[:en:La Póveda de Soria]]||[[:ru:Ла-Поведа-де-Сория]] |- |61||[[:en:Left- and right-hand traffic]]||[[:ru:Левостороннее и правостороннее движение]] |- |61||[[:en:Linum]]||[[:ru:Лён]] |- |61||[[:en:Lockheed F-117 Nighthawk]]||[[:ru:Lockheed F-117 Nighthawk]] |- |61||[[:en:Luganda]]||[[:ru:Луганда]] |- |61||[[:en:Lust]]||[[:ru:Похоть]] |- |61||[[:en:M. Night Shyamalan]]||[[:ru:Шьямалан, М. Найт]] |- |61||[[:en:Mahdi]]||[[:ru:Махди]] |- |61||[[:en:Mammalogy]]||[[:ru:Териология]] |- |61||[[:en:Mandrill]]||[[:ru:Мандрил]] |- |61||[[:en:Manizales]]||[[:ru:Манисалес]] |- |61||[[:en:Marigot, Saint Martin]]||[[:ru:Мариго]] |- |61||[[:en:Marijampolė County]]||[[:ru:Мариямпольский уезд]] |- |61||[[:en:Max Theiler]]||[[:ru:Тейлер, Макс]] |- |61||[[:en:Maxentius]]||[[:ru:Максенций]] |- |61||[[:en:Medina Province, Saudi Arabia]]||[[:ru:Медина (административный округ)]] |- |61||[[:en:Meliaceae]]||[[:ru:Мелиевые]] |- |61||[[:en:Memory card]]||[[:ru:Карта памяти]] |- |61||[[:en:Meroë]]||[[:ru:Мероэ]] |- |61||[[:en:Messier 3]]||[[:ru:M 3 (звёздное скопление)]] |- |61||[[:en:Messier 87]]||[[:ru:M 87 (галактика)]] |- |61||[[:en:Meta Department]]||[[:ru:Мета (департамент)]] |- |61||[[:en:Middle Kingdom of Egypt]]||[[:ru:Среднее царство]] |- |61||[[:en:Midwestern United States]]||[[:ru:Средний Запад]] |- |61||[[:en:Milo Đukanović]]||[[:ru:Джуканович, Мило]] |- |61||[[:en:Miranda (state)]]||[[:ru:Миранда (штат)]] |- |61||[[:en:Monégasque dialect]]||[[:ru:Монегасский диалект]] |- |61||[[:en:Mortality rate]]||[[:ru:Смертность]] |- |61||[[:en:Mullah]]||[[:ru:Мулла]] |- |61||[[:en:Muslim ibn al-Hajjaj]]||[[:ru:Муслим ибн аль-Хаджжадж]] |- |61||[[:en:Myristica fragrans]]||[[:ru:Мускатник душистый]] |- |61||[[:en:Nantucket]]||[[:ru:Нантакет]] |- |61||[[:en:Narros]]||[[:ru:Наррос]] |- |61||[[:en:Navoiy Region]]||[[:ru:Навоийская область]] |- |61||[[:en:Nintendo 64]]||[[:ru:Nintendo 64]] |- |61||[[:en:North East England]]||[[:ru:Северо-Восточная Англия]] |- |61||[[:en:North German Confederation]]||[[:ru:Северогерманский союз]] |- |61||[[:en:O'Hare International Airport]]||[[:ru:О’Хара (аэропорт)]] |- |61||[[:en:Obninsk]]||[[:ru:Обнинск]] |- |61||[[:en:Ocimum tenuiflorum]]||[[:ru:Туласи]] |- |61||[[:en:Ode to Joy]]||[[:ru:Ода к радости]] |- |61||[[:en:Organ system]]||[[:ru:Системы органов животных]] |- |61||[[:en:Ornithischia]]||[[:ru:Птицетазовые]] |- |61||[[:en:Oscar I of Sweden]]||[[:ru:Оскар I]] |- |61||[[:en:Otto Heinrich Warburg]]||[[:ru:Варбург, Отто Генрих]] |- |61||[[:en:Paekche]]||[[:ru:Пэкче]] |- |61||[[:en:Paetongtarn Shinawatra]]||[[:ru:Чиннават, Пхэтхонгтхан]] |- |61||[[:en:Palawan]]||[[:ru:Палаван (провинция)]] |- |61||[[:en:Piperaceae]]||[[:ru:Перечные]] |- |61||[[:en:Piran]]||[[:ru:Пиран]] |- |61||[[:en:Proso millet]]||[[:ru:Просо обыкновенное]] |- |61||[[:en:Provinces of Indonesia]]||[[:ru:Провинции Индонезии]] |- |61||[[:en:Punjab (disambiguation)]]||[[:ru:Пенджаб (значения)]] |- |61||[[:en:Qaumi Taranah]]||[[:ru:Гимн Пакистана]] |- |61||[[:en:Racine, Wisconsin]]||[[:ru:Расин (Висконсин)]] |- |61||[[:en:Radio-frequency identification]]||[[:ru:RFID]] |- |61||[[:en:Rancho Cucamonga, California]]||[[:ru:Ранчо-Кукамонга (Калифорния)]] |- |61||[[:en:Rectangular cuboid]]||[[:ru:Прямоугольный параллелепипед]] |- |61||[[:en:Richard Schiff]]||[[:ru:Шифф, Ричард]] |- |61||[[:en:Rioseco de Soria]]||[[:ru:Риосеко-де-Сория]] |- |61||[[:en:Risaralda Department]]||[[:ru:Рисаральда]] |- |61||[[:en:Roman province]]||[[:ru:Римская провинция]] |- |61||[[:en:Roseville, California]]||[[:ru:Розвилл (Калифорния)]] |- |61||[[:en:Sailor]]||[[:ru:Моряк]] |- |61||[[:en:Samarkand Region]]||[[:ru:Самаркандская область]] |- |61||[[:en:Santalum album]]||[[:ru:Сантал белый]] |- |61||[[:en:Santander Department]]||[[:ru:Сантандер (департамент)]] |- |61||[[:en:Sapindaceae]]||[[:ru:Сапиндовые]] |- |61||[[:en:Sasha Clements]]||[[:ru:Клементс, Саша]] |- |61||[[:en:Sinsheim]]||[[:ru:Зинсхайм]] |- |61||[[:en:Sioux]]||[[:ru:Сиу]] |- |61||[[:en:Soliedra]]||[[:ru:Сольедра]] |- |61||[[:en:Solna]]||[[:ru:Сольна]] |- |61||[[:en:Southern Min]]||[[:ru:Южноминьские языки]] |- |61||[[:en:Speleology]]||[[:ru:Спелеология]] |- |61||[[:en:Spider-Man 2]]||[[:ru:Человек-паук 2]] |- |61||[[:en:Spitzer Space Telescope]]||[[:ru:Спитцер (космический телескоп)]] |- |61||[[:en:Sputnik 2]]||[[:ru:Спутник-2]] |- |61||[[:en:Stoma]]||[[:ru:Устьице]] |- |61||[[:en:Subduction]]||[[:ru:Зона субдукции]] |- |61||[[:en:Suebi]]||[[:ru:Свевы]] |- |61||[[:en:Suellacabras]]||[[:ru:Суэльякабрас]] |- |61||[[:en:Sumbawa]]||[[:ru:Сумбава]] |- |61||[[:en:Suvarnabhumi Airport]]||[[:ru:Суварнабхуми]] |- |61||[[:en:Switch]]||[[:ru:Ключ (электротехника)]] |- |61||[[:en:Szekszárd]]||[[:ru:Сексард]] |- |61||[[:en:Tannin]]||[[:ru:Танины]] |- |61||[[:en:Tashkent Region]]||[[:ru:Ташкентская область]] |- |61||[[:en:Terek sandpiper]]||[[:ru:Мородунка]] |- |61||[[:en:Tergu]]||[[:ru:Тергу]] |- |61||[[:en:The Legend of Zelda]]||[[:ru:The Legend of Zelda]] |- |61||[[:en:The Pussycat Dolls]]||[[:ru:Pussycat Dolls]] |- |61||[[:en:The World Factbook]]||[[:ru:Всемирная книга фактов ЦРУ]] |- |61||[[:en:Tolna County]]||[[:ru:Тольна (вармедье)]] |- |61||[[:en:Transsexuality]]||[[:ru:Транссексуальность]] |- |61||[[:en:Trogon]]||[[:ru:Трогоновые]] |- |61||[[:en:Tumulus]]||[[:ru:Тумулус]] |- |61||[[:en:Tupolev Tu-144]]||[[:ru:Ту-144]] |- |61||[[:en:UTC+08:30]]||[[:ru:UTC+8:30]] |- |61||[[:en:Usedom]]||[[:ru:Узедом]] |- |61||[[:en:Ushant]]||[[:ru:Уэсан]] |- |61||[[:en:V-2 rocket]]||[[:ru:Фау-2]] |- |61||[[:en:Valdeavellano de Tera]]||[[:ru:Вальдеавельяно-де-Тера]] |- |61||[[:en:Valdegeña]]||[[:ru:Вальдехенья]] |- |61||[[:en:Valdelagua del Cerro]]||[[:ru:Вальделагуа-дель-Серро]] |- |61||[[:en:Valentino Rossi]]||[[:ru:Росси, Валентино]] |- |61||[[:en:Velilla de los Ajos]]||[[:ru:Велилья-де-лос-Ахос]] |- |61||[[:en:Vespidae]]||[[:ru:Настоящие осы]] |- |61||[[:en:Viana de Duero]]||[[:ru:Вьяна-де-Дуэро]] |- |61||[[:en:Villar del Ala]]||[[:ru:Вильяр-дель-Ала]] |- |61||[[:en:Villar del Río]]||[[:ru:Вильяр-дель-Рио]] |- |61||[[:en:Volkswagen Beetle]]||[[:ru:Volkswagen Käfer]] |- |61||[[:en:Wenzhou]]||[[:ru:Вэньчжоу]] |- |61||[[:en:Wesel]]||[[:ru:Везель]] |- |61||[[:en:West Francia]]||[[:ru:Западно-Франкское королевство]] |- |61||[[:en:Western Christianity]]||[[:ru:Западное христианство]] |- |61||[[:en:Wildfire]]||[[:ru:]] |- |61||[[:en:Wilkes-Barre, Pennsylvania]]||[[:ru:Уилкс-Барре]] |- |61||[[:en:Yersinia pestis]]||[[:ru:Чумная палочка]] |} t391hrbedwk3wnjznpo5la21okomfmu 10 1163220 10940384 10839460 2026-10-11T18:46:11Z Armineaghayan 25187 10940384 wikitext text/x-wiki <div style="margin-left: 27px; margin-right: 27px"> <div style="background-color:#C71585; font-size:320%; border-bottom:1px solid #ccc; text-align: center; color:white; height:110px; font-weight: 100; padding-top:8px; -webkit-border-top-left-radius:7px; -webkit-border-top-right-radius:7px; -moz-border-radius-topleft:7px; -moz-border-radius-topright:7px; font-variant: small-caps; border-top-left-radius:7px; border-top-right-radius:7px">Կանայք Վիքիպեդիայում [[Պատկեր:Collage of famous women (cropped).jpg|90px]] </div> <div style="border:1px solid #ccc; border-top:0; margin-bottom:7ex; -webkit-border-bottom-right-radius:7px; -webkit-border-bottom-left-radius:7px; -moz-border-radius-bottomright:7px; -moz-border-radius-bottomleft:7px; border-bottom-right-radius:7px; border-bottom-left-radius:7px"> <div style="overflow:visible; z-index:1; font-weight: 100; font-family: 'Segoe UI', 'Arial AMU', DejaVu, 'Tahoma', sans-serif; font-size: 1.3em;"> <div style="float:left; width:20%"> <div class="mw-customtoggle-1" style="background-color:#FFC0CB; cursor:pointer; text-align:center; font-size:130%; border-right:1px solid white; color:#FFFAFA; height: 2em">[[:Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2024|<span style="color:white;">2024</span>]]</div> </div> <div style="float:left; width:20%"> <div class="mw-customtoggle-1" style="background-color:#FFC0CB; cursor:pointer; text-align:center; font-size:130%; border-right:1px solid white; color:#FFFAFA; height: 2em">[[:Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2025|<span style="color:white;">2025</span>]]</div> </div> <div style="float:left; width:20%"> <div class="mw-customtoggle-1" style="background-color:#FFC0CB; cursor:pointer; text-align:center; font-size:130%; border-right:1px solid white; color:#FFFAFA; height: 2em">[[:Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026|<span style="color:white;">2026</span>]]</div> </div> <div style="float:left; width:20%"> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-7"> <div class="z-index:-1; toccolours mw-collapsible-content" style="border:0; background:#EDEDED"> [[Կատեգորիա:Կանայք Վիքիպեդիայում նախագիծ]]<br /> </div> </div> </div> </div> <div style="padding:10px 12px 8px;"> <br /> <br /> </div> </div> </div> <noinclude>[[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Տեղեկաքարտերի ենթաէջեր]]</noinclude> qdo41pup27m821fgtxq3fbkgia5z2ak 4 1164105 10940591 10940251 2026-10-12T11:58:14Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10940591 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" !Հոդված!!Տարբ!!IP!!Ամսաթիվ |- |[[Գլուտելիններ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934852 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:28:54Z |- |[[Կուլտուրալ Լեոնեսա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935890 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:56:40Z |- |[[Գրավիտացիոն պոտենցիալ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937268 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T09:57:04Z |- |[[Լուվիացիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940518 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54961-47|~2026-54961-47]]||2026-10-12T09:32:25Z |- |[[Սրտային գլիկոզիդներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936050 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T10:12:07Z |- |[[Ֆեոֆիլ Բաբիենկո]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10939612 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-45023-94|~2026-45023-94]]||2026-10-10T13:52:10Z |- |[[Ֆեոֆիլ Բաբիենկո]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10939611 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-45023-94|~2026-45023-94]]||2026-10-10T13:50:58Z |- |[[Կոկոսի ջուր]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934850 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:28:28Z |- |[[Առնանդամի քաղցկեղ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934869 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:39:35Z |- |[[Առնանդամի քաղցկեղ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934867 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:38:35Z |- |[[Քռասնի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934566 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T07:36:21Z |- |[[Մուլտիպոլ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937230 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T09:27:24Z |- |[[Լիթոլ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934735 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T10:59:50Z |- |[[Սարդուրի Բ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940291 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54845-65|~2026-54845-65]]||2026-10-11T14:34:28Z |- |[[Սեֆյան Պարսկաստան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935693 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53819-01|~2026-53819-01]]||2026-10-07T05:29:04Z |- |[[Քվանտային վիճակագրություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938442 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-09T07:18:16Z |- |[[Քվանտային վիճակագրություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937488 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T12:31:53Z |- |[[Շավարշ Ա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936031 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:52:35Z |- |[[Բորոդինոյի ճակատամարտ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935333 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53851-31|~2026-53851-31]]||2026-10-06T19:36:58Z |- |[[Բորոդինոյի ճակատամարտ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935330 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53851-31|~2026-53851-31]]||2026-10-06T19:34:47Z |- |[[Տեղակալման կանոնն արոմատիկ օղակում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937188 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T08:27:57Z |- |[[Երկրորդային քվանտացում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940559 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T10:58:27Z |- |[[Երկրորդային քվանտացում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940555 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T10:50:26Z |- |[[Արոմատիկ ածխաջրածիններ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937179 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T08:22:21Z |- |[[Դիէլեկտրիկներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940501 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T08:37:54Z |- |[[Պանինի (բուտերբրոդ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935844 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:34:11Z |- |[[Գրաֆիտ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934729 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T10:57:01Z |- |[[Նահապետ Քուչակ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936054 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53930-44|~2026-53930-44]]||2026-10-07T10:21:06Z |- |[[Քսանթագ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934576 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T07:43:31Z |- |[[Manhunt]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936719 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53849-88|~2026-53849-88]]||2026-10-07T19:15:02Z |- |[[Ռոք (հրուշակեղեն)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935780 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:03:33Z |- |[[Քվանտային թվեր]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937447 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T11:39:40Z |- |[[Պիրազինամիդ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935978 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T08:54:04Z |- |[[Կոհակ (Ճարտար)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934385 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-52249-44|~2026-52249-44]]||2026-10-06T01:18:16Z |- |[[Թեյարան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935885 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:54:40Z |- |[[Ձիաձետ ճահճային]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936036 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T10:00:20Z |- |[[Արթուր Դրյուրի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935922 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T08:11:23Z |- |[[Նուցելիուս]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934829 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:14:53Z |- |[[Ամանորյա թխվածքաբլիթ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935784 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:05:40Z |- |[[Օրթո․․․, մետա․․․, պարա․․․]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937185 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T08:26:00Z |- |[[Յուրի Ռոժկով]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935874 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:44:58Z |- |[[Կոպրա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934822 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:10:33Z |- |[[Շիրվանշահերի պետություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935702 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53819-01|~2026-53819-01]]||2026-10-07T05:32:27Z |- |[[Ալաբալանիցա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935600 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54045-87|~2026-54045-87]]||2026-10-07T04:08:34Z |- |[[Ալաբալանիցա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935590 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54045-87|~2026-54045-87]]||2026-10-07T03:48:20Z |- |[[Դրիմ (շոկոլադե սալիկ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935799 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:10:05Z |- |[[Շոգեխաշում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935884 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:53:05Z |- |[[Grand Theft Auto: Vice City]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937481 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53849-88|~2026-53849-88]]||2026-10-08T12:21:54Z |- |[[Հինգերորդ կոալիցիոն պատերազմ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938528 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-09T08:39:34Z |- |[[Անուշա Նազարի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937209 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T08:59:56Z |- |[[Կծոխուրազգիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934811 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:05:50Z |- |[[Բամբակենի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934813 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:06:23Z |- |[[Սպորներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934819 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:09:22Z |- |[[Սեֆյաններ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935704 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53819-01|~2026-53819-01]]||2026-10-07T05:34:25Z |- |[[Քվախվրելի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937334 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T10:27:52Z |- |[[Քնաբեր խաշխաշ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934856 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:30:32Z |- |[[Միտոքսանտրոն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935961 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T08:40:21Z |- |[[Ինտրա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938673 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-45023-94|~2026-45023-94]]||2026-10-09T17:30:53Z |- |[[Ինտրա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938672 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-45023-94|~2026-45023-94]]||2026-10-09T17:24:29Z |- |[[Ինտրա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938670 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-45023-94|~2026-45023-94]]||2026-10-09T17:01:16Z |- |[[Ինտրա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938669 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-45023-94|~2026-45023-94]]||2026-10-09T16:52:17Z |- |[[Ինտրա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936219 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-45023-94|~2026-45023-94]]||2026-10-07T12:20:31Z |- |[[Ինտրա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936218 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-45023-94|~2026-45023-94]]||2026-10-07T12:19:45Z |- |[[Քսիլոլ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937170 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T08:00:13Z |- |[[Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (Ռև)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934379 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-52249-44|~2026-52249-44]]||2026-10-06T01:12:17Z |- |[[Քսանթոֆիլներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934692 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T10:04:59Z |- |[[Մոնոսախարիդներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936048 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T10:10:03Z |- |[[Պասիվ ծխել]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934882 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:49:12Z |- |[[Էժենի Բրազիե]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935869 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:44:10Z |- |[[Ֆրիտյոֆ Նանսեն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940277 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54924-52|~2026-54924-52]]||2026-10-11T13:52:59Z |- |[[Աննիկա Սորենստամ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935912 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T08:10:37Z |- |[[Պահեստային վնասատուներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934839 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:21:03Z |- |[[Քսիլոզ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937126 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T06:45:39Z |- |[[Քսիլոզ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937124 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T06:38:04Z |- |[[Պիցեա գլաուկա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936000 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:09:40Z |- |[[Մարինկա Խաչատրյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938668 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54529-17|~2026-54529-17]]||2026-10-09T16:51:04Z |- |[[Բուրկա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940546 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54823-69|~2026-54823-69]]||2026-10-12T10:24:13Z |- |[[Կեչազգիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934817 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:08:27Z |- |[[Հրանուկազգիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934814 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:07:07Z |- |[[Քսերքսես (օպերա)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936030 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:51:05Z |- |[[Քոփ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934564 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T07:33:33Z |- |[[Նիտրացնող խառնուրդ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937158 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T07:40:52Z |- |[[Քսենոն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936019 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:42:51Z |- |[[Քսենոն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936018 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:42:28Z |- |[[Կարգին Ստուդիա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938570 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54319-24|~2026-54319-24]]||2026-10-09T10:06:37Z |- |[[Քվազար]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937299 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T10:10:23Z |- |[[Դիհիդրոէրգոտամին]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935952 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T08:32:59Z |- |[[Կանաչ մամուռներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934590 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T07:53:02Z |- |[[Ջոն Սինա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940205 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54483-47|~2026-54483-47]]||2026-10-11T06:39:34Z |- |[[Ասիական առյուծ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940558 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54769-03|~2026-54769-03]]||2026-10-12T10:57:57Z |- |[[Ասիական առյուծ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940556 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54769-03|~2026-54769-03]]||2026-10-12T10:50:58Z |- |[[Լյութեին]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934688 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T09:56:38Z |- |[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Քարագլուխ, Արցախ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934383 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-52249-44|~2026-52249-44]]||2026-10-06T01:17:28Z |- |[[Շաքարի փոխարինիչ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936051 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T10:12:34Z |- |[[Փարթոններ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940537 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T10:06:35Z |- |[[Փարթոններ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940535 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T10:05:46Z |- |[[Սննդային մանրաթելեր]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936052 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T10:13:25Z |- |[[Կենդանի մոլորակի ինդեքս]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934864 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:35:30Z |- |[[Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940235 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-45023-94|~2026-45023-94]]||2026-10-11T09:46:39Z |- |[[Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940234 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-45023-94|~2026-45023-94]]||2026-10-11T09:35:58Z |- |[[Տարօրինակ նյութ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940533 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T10:00:08Z |- |[[Հեսթոն Մարկ Բլումենտալ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935876 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:46:42Z |- |[[Լոբազգիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934836 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:18:09Z |- |[[Ինդան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937169 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T07:58:45Z |- |[[Ինդան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937160 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T07:50:01Z |- |[[Ալբասետե ՖԱ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935888 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:55:30Z |- |[[Ռադիոֆիզիկա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937344 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T10:35:14Z |- |[[Քվանտային հեղուկ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937451 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T11:44:27Z |- |[[Ձիագի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934810 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:05:24Z |- |[[Քվանտային մեխանիկա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937468 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T12:05:00Z |- |[[Քվանտային մեխանիկա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937458 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T11:55:01Z |- |[[Վիզիգա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934545 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T06:46:27Z |- |[[Ռեալ Ունիոն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935891 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:57:37Z |- |[[Սորգո]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934843 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:22:49Z |- |[[Քվանտային էլեկտրոնիկա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937384 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T11:16:42Z |- |[[Քսանյութեր (ավտոմեքենա)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934751 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T11:08:38Z |- |[[Քսանյութեր (ավտոմեքենա)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934721 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T10:49:13Z |- |[[Քվանտային համակարգիչ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937355 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T10:48:58Z |- |[[Ռադիկ Մարտիրոսյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940498 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T08:32:31Z |- |[[Ֆերմի-Դիրակի վիճակագրություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937477 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T12:17:29Z |- |[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Մեծ Շեն)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934388 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-52249-44|~2026-52249-44]]||2026-10-06T01:18:44Z |- |[[Սուրբ Կարապետ եկեղեցի (Թուզհիսար)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934395 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-52249-44|~2026-52249-44]]||2026-10-06T01:24:20Z |- |[[Աերոպարկ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934374 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53583-80|~2026-53583-80]]||2026-10-06T00:55:18Z |- |[[Աերոպարկ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934372 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53583-80|~2026-53583-80]]||2026-10-06T00:52:39Z |- |[[Աերոպարկ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934370 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53583-80|~2026-53583-80]]||2026-10-06T00:46:48Z |- |[[Աերոպարկ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934369 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53583-80|~2026-53583-80]]||2026-10-06T00:46:18Z |- |[[Բուսական բջիջներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934594 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T07:57:19Z |- |[[Grand Theft Auto III]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937960 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53849-88|~2026-53849-88]]||2026-10-08T19:20:15Z |- |[[Դոնեցկ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936502 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53849-88|~2026-53849-88]]||2026-10-07T15:57:49Z |- |[[Էնդոսպերմ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936014 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:34:10Z |- |[[Զադուր Բահարյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934968 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-45023-94|~2026-45023-94]]||2026-10-06T15:00:13Z |- |[[Դափնազգիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934808 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:04:34Z |- |[[Grand Theft Auto VI]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938655 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53849-88|~2026-53849-88]]||2026-10-09T14:52:14Z |- |[[Հայաստանի զինանշան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936573 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53961-24|~2026-53961-24]]||2026-10-07T16:50:26Z |- |[[Սաղմ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934860 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:32:52Z |- |[[Էլեկտրոնային միացում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937336 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T10:30:40Z |- |[[Սիմարուբազգիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934818 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:08:52Z |- |[[Թունիսյան տորթ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935803 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:13:01Z |- |[[Սննդային ալերգիա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935772 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T06:52:19Z |- |[[Թուրք-պարսկական պատերազմ (1578-1590)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935712 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53819-01|~2026-53819-01]]||2026-10-07T05:37:54Z |- |[[Սանահինի վանական համալիր]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940534 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54643-38|~2026-54643-38]]||2026-10-12T10:04:01Z |- |[[Երևանի կուսակալություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935720 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53819-01|~2026-53819-01]]||2026-10-07T05:41:59Z |- |[[Երևանի կուսակալություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935719 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53819-01|~2026-53819-01]]||2026-10-07T05:41:31Z |- |[[Երևանի կուսակալություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935701 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53819-01|~2026-53819-01]]||2026-10-07T05:32:02Z |- |[[Արծրուն Հովհաննիսյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940522 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54707-01|~2026-54707-01]]||2026-10-12T09:43:54Z |- |[[Հարկադրական ճառագայթում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940502 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T08:38:35Z |- |[[Ծննդյան տորթ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935802 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:12:15Z |- |[[Ամիտոզ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934823 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:11:10Z |- |[[Ջերմադինամիկայի երրորդ օրենք]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938455 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-09T07:35:54Z |- |[[Թիֆին (հրուշակեղեն)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935781 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:04:02Z |- |[[Բաբիտ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934740 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T11:02:55Z |- |[[Կանաչ ջրիմուռներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934593 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T07:54:44Z |- |[[Քռել]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934568 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T07:36:51Z |- |[[Ուժեղ փոխազդեցություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940529 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T09:59:15Z |- |[[Գլիկոպրոտեիններ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936049 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T10:11:05Z |- |[[Ցիմթշտեռն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935786 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:06:32Z |- |[[Մեբենդազոլ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935981 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T08:56:41Z |- |[[Քռնա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934573 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T07:41:07Z |- |[[Քռնա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934570 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T07:38:16Z |- |[[Կանոնիկ բաշխում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938451 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-09T07:33:17Z |- |[[Ալստրեոմերիա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934853 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:29:23Z |- |[[Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Ակն)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934394 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-52249-44|~2026-52249-44]]||2026-10-06T01:24:00Z |- |[[Քվանտային քիմիա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940520 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T09:38:32Z |- |[[Լի Կուան Յու]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936055 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54096-87|~2026-54096-87]]||2026-10-07T10:23:29Z |- |[[Ղարաբաղի կուսակալություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935718 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53819-01|~2026-53819-01]]||2026-10-07T05:41:10Z |- |[[Ղարաբաղի կուսակալություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935716 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53819-01|~2026-53819-01]]||2026-10-07T05:40:54Z |- |[[Ղարաբաղի կուսակալություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935705 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53819-01|~2026-53819-01]]||2026-10-07T05:34:51Z |- |[[Քսենոփանես]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936023 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:45:47Z |- |[[Նիկոլաս Բլոմբերգեն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940493 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T08:18:49Z |- |[[Քսերոֆիտներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936024 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:47:16Z |- |[[Մաքսվել-Բոլցմանի վիճակագրություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938541 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-09T09:03:36Z |- |[[Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Աստղաշեն)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934387 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-52249-44|~2026-52249-44]]||2026-10-06T01:18:31Z |- |[[Կրեզոլներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937189 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T08:29:35Z |- |[[Նաուրուի պատմություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935999 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:07:40Z |- |[[Լայնուս Փոլինգ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940512 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T09:16:34Z |- |[[Մազեր (ուժեղացուցիչ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940500 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T08:36:28Z |- |[[Հյուսվածաբանություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937197 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T08:40:08Z |- |[[Պաուլ Էրենֆեստ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940450 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T06:17:16Z |- |[[Արևապաշտպան քսուք]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935940 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T08:29:22Z |- |[[Պարադոքս]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940454 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T06:25:27Z |- |[[Քվատերնիոններ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940582 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T11:42:07Z |- |[[Արտենի (լեռ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940261 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54502-38|~2026-54502-38]]||2026-10-11T12:40:18Z |- |[[Արտենի (լեռ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940259 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54502-38|~2026-54502-38]]||2026-10-11T12:38:09Z |- |[[Ֆրանսուա Վաթել]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935882 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:49:45Z |- |[[Ցորեն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934841 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:21:38Z |- |[[ՀՀ ԳԱԱ նախագահներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940499 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T08:33:59Z |- |[[Արոմատացում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937159 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T07:46:34Z |- |[[Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Հիրիկ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934392 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-52249-44|~2026-52249-44]]||2026-10-06T01:23:24Z |- |[[Նիտրատոլուոլներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937186 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T08:27:02Z |- |[[Քսիլոֆոն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937215 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T09:09:07Z |- |[[Քվանտային պարամագնիսական ուժեղացուցիչներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940503 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T08:50:18Z |- |[[Շաքիլներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934831 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:15:55Z |- |[[Կարոտին]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934699 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T10:10:15Z |- |[[Այծատերևազգիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934842 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:22:13Z |- |[[Քսերքսես I]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936025 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:47:59Z |- |[[Պլազմինոգեն ակտիվացնող]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934879 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:47:47Z |- |[[Կանեփ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10939091 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54385-66|~2026-54385-66]]||2026-10-10T06:42:16Z |- |[[Կանեփ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938631 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54491-67|~2026-54491-67]]||2026-10-09T13:22:32Z |- |[[Կանեփ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938630 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54491-67|~2026-54491-67]]||2026-10-09T13:01:47Z |- |[[Կանեփ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938627 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54491-67|~2026-54491-67]]||2026-10-09T12:57:21Z |- |[[Կանեփ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938626 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54491-67|~2026-54491-67]]||2026-10-09T12:53:51Z |- |[[Քսենիաներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934792 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T11:49:56Z |- |[[Ունաբ սովորական]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936038 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T10:02:39Z |- |[[Գարեգին Նժդեհի հուշարձան (Կապան)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10939015 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54453-34|~2026-54453-34]]||2026-10-10T05:18:50Z |- |[[Բուսական նյութերի հիդրոլիզ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936035 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:59:50Z |- |[[Նյուտոնի դասական ձգողության տեսություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937236 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T09:32:19Z |- |[[Կոտրած եղցի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934391 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-52249-44|~2026-52249-44]]||2026-10-06T01:21:48Z |- |[[Գիբսի պարադոքս]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940490 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T08:10:10Z |- |[[Օորտի ամպ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937101 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54143-59|~2026-54143-59]]||2026-10-08T06:04:37Z |- |[[Գրավիտացիոն ալիքներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937238 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T09:33:49Z |- |[[Սոլիդոլ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934731 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T10:58:03Z |- |[[Ակ-Կոյունլուների պետություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935703 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53819-01|~2026-53819-01]]||2026-10-07T05:32:40Z |- |[[Արցախի Հանրապետություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936601 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53849-88|~2026-53849-88]]||2026-10-07T17:18:42Z |- |[[Վերնաշեն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10939527 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54453-34|~2026-54453-34]]||2026-10-10T12:47:21Z |- |[[Քվազիստատիկ գործընթացներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937324 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T10:22:03Z |- |[[Երևակայողները Ուգոր գյուղից]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10933713 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53489-64|~2026-53489-64]]||2026-10-05T13:05:53Z |- |[[Տայսյո]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934709 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T10:27:39Z |- |[[Քսենոփոն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936022 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:44:31Z |- |[[Ալյուր]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934816 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:07:55Z |- |[[Ածխի և պողպատի եվրոպական միություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938524 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-09T08:32:50Z |- |[[Ռադիոընդունիչ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940495 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T08:28:58Z |- |[[Թլենի գյուղատեղիի եկեղեցի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934382 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-52249-44|~2026-52249-44]]||2026-10-06T01:17:00Z |- |[[Կարոտինոիդներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934707 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T10:23:13Z |- |[[Grand Theft Auto: San Andreas]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937210 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53849-88|~2026-53849-88]]||2026-10-08T09:03:18Z |- |[[Բարաբաթում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10939417 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54453-34|~2026-54453-34]]||2026-10-10T10:52:06Z |- |[[Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937470 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T12:08:00Z |- |[[Ֆրանսիացիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934928 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53789-81|~2026-53789-81]]||2026-10-06T13:59:20Z |- |[[Ֆրանսիացիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934919 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53789-81|~2026-53789-81]]||2026-10-06T13:55:15Z |- |[[ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935935 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T08:25:54Z |- |[[Կաթնային հասունություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934806 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:03:55Z |- |[[Հնդկացորեն ցանովի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935990 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:03:41Z |- |[[Խամոն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935776 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:00:50Z |- |[[Ֆուլ մեդամես]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935774 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T06:54:07Z |- |[[Քվատրոչենտո]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937330 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T10:26:13Z |- |[[Միջուկ (ատոմ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937234 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T09:30:59Z |- |[[Միջուկ (ատոմ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937232 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T09:29:22Z |- |[[Ծաղկավոր բույսեր]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934828 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:14:10Z |- |[[Քորեպիսկոպոս]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934563 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T07:28:13Z |- |[[Անրի դե Բայե-Լատուր]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935930 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T08:16:56Z |- |[[Գենետիկայի ներածություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934863 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:34:36Z |- |[[Նիկոլայ Բասով]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940494 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T08:21:27Z |- |[[Սուրբ Պողոս եկեղեցի (Տարսոն)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934396 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-52249-44|~2026-52249-44]]||2026-10-06T01:25:28Z |- |[[Կամասուտրա (շոկոլադ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935800 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:11:02Z |- |[[Բույսերի բազմացում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934846 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:25:03Z |- |[[Մոլեկուլային և ատոմային փնջեր]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937348 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T10:35:41Z |- |[[Թեֆլոն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934738 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T11:01:54Z |- |[[Գինուց պատրաստված ժելե]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935794 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:08:25Z |- |[[Գիսաստղ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937102 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-54143-59|~2026-54143-59]]||2026-10-08T06:04:41Z |- |[[Լյուցենի ճակատամարտ (1632)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938526 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-09T08:33:38Z |- |[[Կենդանիների արական սեռական օրգաններ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934859 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:31:54Z |- |[[Բուսայուղեր]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935993 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:05:07Z |- |[[Քորեյ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934562 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T07:27:03Z |- |[[Դեղին տենդի պատվաստանյութ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935969 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T08:43:38Z |- |[[Իշպուինի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936423 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53455-79|~2026-53455-79]]||2026-10-07T15:05:45Z |- |[[Սպորտային սարքավորումներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935893 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:58:32Z |- |[[Լեյկոպլաստներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934820 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:09:43Z |- |[[Նեոմիցին]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935977 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T08:49:17Z |- |[[Տանձոտի եկեղեցի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934397 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-52249-44|~2026-52249-44]]||2026-10-06T01:26:14Z |- |[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Հերհեր, Արցախ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934384 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-52249-44|~2026-52249-44]]||2026-10-06T01:17:47Z |- |[[Մոդ թագուհու թխվածք]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935790 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:07:28Z |- |[[Մարշալյան կղզիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934855 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:30:05Z |- |[[Սանտոնին]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935982 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T08:58:05Z |- |[[Բոշխազգիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934844 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:23:21Z |- |[[Քռնայի դպրոց]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934575 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T07:42:33Z |- |[[Ալրաղաց]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934824 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:11:50Z |- |[[Զավեն Բեկյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935624 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-53811-51|~2026-53811-51]]||2026-10-07T04:28:06Z |- |[[Յուլյա Սեդեֆջյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10935878 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T07:48:35Z |- |[[Մանդուռ եկեղեցի (Մեհմանա)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934389 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-52249-44|~2026-52249-44]]||2026-10-06T01:20:49Z |- |[[Մաքսվելի բաշխում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10938452 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-09T07:34:16Z |- |[[Բույսերի ֆիզիոլոգիա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934858 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:31:26Z |- |[[Կրկնակի բեղմնավորում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936016 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:38:51Z |- |[[Կրկնակի բեղմնավորում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934861 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:33:54Z |- |[[Կրկնակի բեղմնավորում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934834 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T12:17:16Z |- |[[Գերմոլեկուլային քիմիա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937201 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T08:44:37Z |- |[[Գերմոլեկուլային քիմիա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937200 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T08:43:32Z |- |[[Գարեջրագործություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10936001 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-07T09:10:30Z |- |[[Քվադրուպոլ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10937261 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-08T09:54:18Z |- |[[Ֆուկոքսանտին]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934694 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T10:07:40Z |- |[[Ֆուկոքսանտին]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10934584 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-06T07:49:01Z |- |[[Քվանտորներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10940574 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-47327-75|~2026-47327-75]]||2026-10-12T11:16:59Z |} d25f21n6mg8ke7oxgimsew9g5xg8juz 0 1169042 10940546 9705649 2026-10-12T10:24:13Z ~2026-54823-69 178020 2026 10940546 wikitext text/x-wiki '''Բուրկա''' ({{lang-ar|برقع}}, [[Աֆղանստան]]ում հայտնի է որպես [[չադրա]] ({{lang-ps|چادري}}), [[Կենտրոնական Ասիա]]յում՝ որպես փարանջա), մարմինն ու դեմքը ծածկող վերնահագուստ, որը կանայք, ըստ [[իսլամ]]ական որոշ ավանդույթների, կրում են հանրության առաջ։ [[File:01 Burqa (cropped).tif|thumb|Բուրկա]] == Տերմին == Բուրկա տերմինը երբեմն ասոցացվում է [[նիկաբ]]ի հետ։ [[Նիկաբ]]ը դեմքի քող է, որը կրելիս աչքերը բաց են մնում, մինչդեռ բուրկան ծածկում է ամբողջ մարմինը գլխից մինչև գետին, ինչը թույլ է տալիս կրողին տեսնել ցանցի օգնությամբ։ Բուրկան չպետք է շփոթել նաև [[հիջաբ]]ի հետ, որը սովորաբար ծածկում է մազերը և պարանոցը, բայց ոչ դեմքը:[[File:Burqa clad Pashtun & Qizilbash women, Kabul, 1840.jpg|thumb|Բուրկա հագած փուշթուն կանայք, Քաբուլ, 1840]] == Պատմություն == Բուրկան և դեմքը ծածկող հագուստի այլ տեսակներ հայտնի են դեռևս նախաիսլամական ժամանակներից, հատկապես [[փուշթու]] և արաբ կանանց շրջանում։ Դեմքը ծածկելը իսլամում կրոնական պարտադիր պահանջ չի համարվում։ Իսլամական իրավագետների<ref name="mubarak">{{Cite encyclopedia |year=2009 |title=Burqa |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |editor=John L. Esposito |author=Hadia Mubarak}}</ref> մեծ մասը նույն կարծիքին են։ Մուսուլմանական իրավագետների մի մասը պնդում է, որ ցանկալի է՝ կինը ծածկի իր դեմքը<ref>{{Cite web |title=Закрытие лица и рук женщины |url=http://islamdag.ru/book/30315 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514190400/http://islamdag.ru/book/30315 |archive-date=2019 թ․ մայիսի 14 |accessdate=2019 թ․ մայիսի 14 |website=islamdag.ru |publisher=ISLAMDAG.RU}}</ref>՝ գայթակղություն չառաջացնել համար։ [[File:Costumes of Islamic Women.JPG|thumb|Իսլամ կանայք]] 2021 թվականի դրությամբ 14 երկիր արգելում է բուրկա կրել, դրանց թվում են [[Ավստրիա]]ն, [[Կանադա|Կանադայի]] [[Քվեբեկ]] նահանգը, [[Դանիա]]ն, [[Ֆրանսիա]]ն, [[Բելգիա]]ն, [[Տաջիկստան]]ը, [[Լատվիա]]ն<ref name="independent.co.uk">{{Cite web |date=2016 թ․ ապրիլի 21 |title=A European government has banned Islamic face veils despite them being worn by just three women |url=https://www.independent.co.uk/news/islamic-muslim-face-veil-niqab-burqa-banned-latvia-despite-being-worn-by-just-three-women-entire-a6993991.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121050903/http://www.independent.co.uk/news/islamic-muslim-face-veil-niqab-burqa-banned-latvia-despite-being-worn-by-just-three-women-entire-a6993991.html |archive-date=2017 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 1}}</ref>, [[Բուլղարիա]]ն<ref>{{Cite web |title=Bulgaria the latest European country to ban the burqa and [niqab in public places] |url=http://www.smh.com.au/world/bulgaria-the-latest-european-country-to-ban-the-burqa-and-niqab-in-public-places-20160930-grss9q.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105235925/http://www.smh.com.au/world/bulgaria-the-latest-european-country-to-ban-the-burqa-and-niqab-in-public-places-20160930-grss9q.html |archive-date=2016 թ․ նոյեմբերի 5 |access-date=2019 թ․ մայիսի 14}} Smh.com.au: accessed 5 December 2016.</ref>, [[Կամերուն]]ը, [[Չադ]]ը, [[Կոնգոյի Հանրապետություն]]ը, [[Գաբոն]]ը, [[Նիդերլանդներ|Նիդեռլանդները]]<ref name="edition.cnn.com">{{Cite news |last1=Halasz; McKenzie |first1=Stephanie; Sheena |date=2018 թ․ հունիսի 27 |title=The Netherlands introduces burqa ban in some public spaces |url=https://edition.cnn.com/2018/06/27/europe/netherlands-partial-burqa-ban-intl/index.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809064152/https://edition.cnn.com/2018/06/27/europe/netherlands-partial-burqa-ban-intl/index.html |archivedate=2018 թ․ օգոստոսի 9 |accessdate=2018 թ․ օգոստոսի 9 |publisher=CNN |issue=June 27, 2018 |agency=CNN}}</ref>, [[Մարոկկո|Մարոկկոն]]<ref>{{Cite news |last1=Phillips |first1=Tom |date=2015 թ․ հունվարի 13 |title=China bans burqa in capital of Muslim region of Xinjiang |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/11342070/China-bans-burqa-in-capital-of-Muslim-region-of-Xinjiang.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411123148/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/11342070/China-bans-burqa-in-capital-of-Muslim-region-of-Xinjiang.html |archivedate=2021 թ․ ապրիլի 11 |accessdate=2018 թ․ օգոստոսի 9 |publisher=The Telegraph |issue=13 January 2015 |agency=The Telegraph}}</ref><ref>{{Cite news |date=2017 թ․ հունվարի 10 |title=Morocco 'bans sale of the burka' |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-38574457 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170131195456/http://www.bbc.com/news/world-africa-38574457 |archivedate=2017 թ․ հունվարի 31 |access-date=2019 թ․ փետրվարի 15 |accessdate=2019 թ․ մայիսի 14 |language=en}}</ref>, [[Շրի Լանկա|Շրի Լանկան]]<ref>{{Cite web |title=Covering the face banned from tomorrow |url=http://www.dailymirror.lk/breaking_news/Covering-the-face-banned-from-tomorrow/108-166091 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514190358/http://www.dailymirror.lk/breaking_news/Covering-the-face-banned-from-tomorrow/108-166091 |archive-date=2019 թ․ մայիսի 14 |access-date=2019 թ․ մայիսի 14 |website=Daily Mirror}}</ref>. [[Պատկեր:Group_of_Women_Wearing_Burkas.jpg|մինի|Բուրկա կրող կանանց խումբ]] [[Պատկեր:Burka_ban_world_map.svg|մինի|Աշխարհի քարտեզը, որտեղ բուրկա կրելն արգելված է (2026)]] Երբ դեմքին քող կրելը քննարկվում էր վաղ իսլամական իրավագիտության մեջ՝ աղոթքի համատեքստից դուրս, այն սովորաբար համարվում էր «սոցիալական կարգավիճակի և ֆիզիկական անվտանգության խնդիր»։ Միջնադարում իսլամական իրավաբանները սկսեցին ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել ավրատի (ինտիմ մասեր) հայեցակարգին և այն հարցին, թե արդյոք կանայք պետք է ծածկեն իրենց դեմքը։ Մալիկիի և [[Հանաֆիական մազհաբ|հանաֆիի]] գիտնականների մեծ մասը կարծում էր, որ կանայք հանրության առաջ պետք է մարմնի բոլոր հատվածները ծածկեն բացի դեմքից<ref name="bucar54">{{Ռուսերեն գիրք |ref=Bucar |ссылка=https://archive.org/details/islamicveilbegin0000buca |автор=Bucar, Elizabeth |заглавие=The Islamic Veil: A Beginner's Guide |год=2013 |язык=en |издательство=Oneworld Publications (Kindle edition) |страницы=[https://archive.org/details/islamicveilbegin0000buca/page/54 54]—55}}</ref><ref name="siddiqui">{{Cite encyclopedia |year=2006 |title=Veil |encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |editor=Jane Dammen McAuliffe |doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00103 |author=Siddiqui, Mona}}</ref>։ [[Հանբալյան մազհաբ|Հանբալիի]] և Շաֆիի իրավաբանները կնոջ դեմքը համարում էին ավրատի (ինտիմ հատված) մի մասը՝ եզրակացնելով, որ ամբողջ դեմքը, բացի աչքերից, պետք է ծածկված լինի։ Հանբալի իրավաբան Իբն Թեյմիյան (մահ՝ 1328) վերջին տեսակետի կողմնակիցն էր, մինչդեռ [[Հանաֆիական մազհաբ|հանաֆ]]ի գիտնական Բուրհան ալ-Դին ալ-Մարգինանին (մահ՝ 1197) ընդգծեց, որ կնոջ համար հատկապես տղամարդկանց հետ ամենօրյա գործնական հարաբերությունների ժամանակ կարևոր է չծածկել դեմքն ու ձեռքերը։ Իրավաբանական բուհերում այս հարցի շուրջ տարակարծություններ կային<ref name="bucar54" />։ Այսպիսով, Յուսուֆ ալ-Քարադավին մեջբերում է դասական [[Շաֆիական մազհաբ|շաֆիակա]]ն և հանբալի իրավաբաններին՝ պնդելով, որ անհրաժեշտ չէ ծածկել դեմքը<ref name="qaradawi">{{Cite web |last=al-Qaraḍāwī |first=Yūsuf |title=Is Wearing the Niqāb Obligatory for Women? |url=http://suhaibwebb.com/ummah/women/hijab-niqab/is-wearing-the-niqab-obligatory-for-women-part-1-of-2-by-yusuf-al-qara%E1%B8%8Dawi-translated-by-u-%CA%BFabdullah |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709012848/http://www.suhaibwebb.com/ummah/women/hijab-niqab/is-wearing-the-niqab-obligatory-for-women-part-1-of-2-by-yusuf-al-qara%E1%B8%8Dawi-translated-by-u-%CA%BFabdullah |archivedate=2014 թ․ հուլիսի 9 |accessdate=2015 թ․ նոյեմբերի 16 |website=SuhaibWebb.com}}</ref>։ [[Ջաֆարիական մազհաբ]]ում դեմքը ծածկելը պարտադիր չէ<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ մարտի 7 |title=The Islamic Modest Dress |url=http://www.al-islam.org/modestdress/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080615234312/http://www.al-islam.org/modestdress/ |archivedate=2008 թ․ հունիսի 15 |accessdate=2008 թ․ հունիսի 2 |publisher=Mutahhari}}</ref>։ [[File:Burqa IMG 1127.jpg|thumb|Բուրկա]] Համաձայն սալաֆիստական ​​տեսակետի՝ կնոջ համար պարտադիր է (ֆարդ) ամբողջ մարմինը ծածկել, երբ նա գտնվում է հանրության մեջ կամ մտերիմ ազգականներից (մահրամներ)<ref>{{Cite web |author=IslamQA.info |date=2008 թ․ մարտի 7 |title=Awrah |url=http://islamqa.info/en/ref/21536 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617151221/http://islamqa.info/en/ref/21536 |archivedate=2011 թ․ հունիսի 17 |accessdate=2008 թ․ հունիսի 2 |publisher=IslamQ&A}}</ref><ref>{{Cite web |author=IslamQA.info |date=2008 թ․ մարտի 7 |title=Ruling on covering the face, with detailed evidence |url=http://islamqa.com/en/ref/11774 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080929001126/http://islamqa.com/en/ref/11774 |archivedate=2008 թ․ սեպտեմբերի 29 |accessdate=2008 թ․ հունիսի 2 |publisher=IslamQ&A}}</ref> չհանդիսացող տղամարդկանց ներկայությամբ։ Որոշ գիտնականներ ասում են, որ ծածկվելը արտադիր չէ կույրերի, [[Ասեքսուալություն|ասեքսուալների]] կամ [[Համասեռականություն|միասեռականների]] առջև<ref>{{Cite web |date=2006 թ․ նոյեմբերի 7 |title=Is it permissible to take off the khimar in front of a blind man? |url=http://islamqa.info/en/ref/92753/blind |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817230532/https://islamqa.info/en/answers/92753/is-it-permissible-to-take-off-the-khimar-in-front-of-a-blind-man |archive-date=2021 թ․ օգոստոսի 17 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 28 |website=Islamqa.info}}</ref><ref>{{Cite web |title=Women revealing their adornment to men who lack physical desire - Islam web ladies' |url=http://www.islamweb.net/womane/nindex.php?page=showfatwa&FatwaId=113271 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227084325/http://www.islamweb.net/womane/nindex.php?page=showfatwa&FatwaId=113271 |archivedate=2016 թ․ դեկտեմբերի 27 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 28 |website=Islamweb}}</ref><ref>''Queer Spiritual Spaces: Sexuality and Sacred Places'', p. 89, Kath Browne, Sally Munt, Andrew K. T. Yip — 2010</ref>։ [[File:01 Burqa.tif|thumb|Բուրկա]] Սալաֆի աստվածաբան Նասիրուդին ալ Ալբանին, երբ ուսուցիչ էր Մեդինայի իսլամական համալսարանում, գիրք է գրել, որտեղ ընդգծում է իր կարծիքը, ըստ որի՝ դեմքի քողը պարտադիր չէ մուսուլման կանանց համար։ Այդ պատճառով [[Սաուդյան Արաբիա|Սաուդյան Արաբիայի]] վերնախավում նրա հակառակորդները կարողացան խզել նրա պայմանագիրը համալսարանի հետ<ref name="glo66">Meijer, ''Global Salafism'', pg. 66.</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{примечания}} [[Կատեգորիա:Արաբական բառեր և արտահայտություններ]] [[Կատեգորիա:Աֆղանստան]] [[Կատեգորիա:Աֆղանստանի մշակույթ]] [[Կատեգորիա:Բռնություն կանանց նկատմամբ]] [[Կատեգորիա:Իսլամ]] [[Կատեգորիա:Իսլամական մշակույթ]] [[Կատեգորիա:Իսլամական տերմիններ]] [[Կատեգորիա:Կրոն]] [[Կատեգորիա:Հագուստ]] [[Կատեգորիա:Տարազ ըստ ազգի]] 3djl8oav6s538g3w6rrlvml80bez50e 0 1265216 10940434 10619034 2026-10-12T03:14:04Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Սելտիկի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Աբերդինի ֆուտբոլիստներ]] 10940434 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ}} '''Սթիվեն Ջերարդ Օ՚Դոնել''' ({{lang-en|Stephen Gerard O'Donnell}},{{ԱԾ}}), շոտլանդացի ֆուտբոլիստ, «Մոտերուել» ակումբի և [[Շոտլանդիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Շոտլանդիայի հավաքական]]ի [[Պաշտպան (ֆուտբոլ)|պաշտպան]]։ == Ակումբային կարիերա == === Վաղ տարիներ === Օ՚Դոնելը եղել է «[[Աբերդին ՖԱ|Աբերդին]]ի» պատանեկան թիմի ավագ<ref>{{Cite news |date=2008 թ․ հոկտեմբերի 1 |title=School pals captain Celtic and Aberdeen U-17s |url=https://www.dailyrecord.co.uk/sport/local-sport/school-pals-captain-celtic-aberdeen-2623131 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133922/https://www.dailyrecord.co.uk/sport/local-sport/school-pals-captain-celtic-aberdeen-2623131 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2018 թ․ մայիսի 30 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |newspaper=Daily Record |location=Glasgow}}</ref>։ Ապա տեղափոխվել է «[[Սելտիկ]]»<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ մայիսի 3 |title=Hibs offer trial to freed Celtic youngster Stephen O'Donnell |url=https://www.football.co.uk/hibernian/hibs-offer-trial-to-freed-celtic-youngster-stephen-odonnell/1655372 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216133926/https://www.football.co.uk/hibernian/hibs-offer-trial-to-freed-celtic-youngster-stephen-odonnell/1655372 |archive-date=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ մայիսի 4 |website=football.co.uk |publisher=Digital Sports Group}}</ref>, որտեղ օգնել է թիմին նվաճել Շոտլանդիայի երիտասարդական գավաթը<ref>{{Cite news |date=2011 թ․ ապրիլի 27 |title=Celtic U19 2–1 Rangers U19 (aet) |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/13218209 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133926/https://www.bbc.co.uk/sport/football/13218209 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2016 թ․ ապրիլի 10 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |website=BBC Sport}}</ref> և 2010/11 մրցաշրջանում՝ մինչև 19 տարեկանների ազգային առաջնությունը։ === «Պարտիկ Տիսլ» === 2011 թվականին Օ՚Դոնելը հեռացել է «Սելտիկից»<ref>{{Cite news |date=2011 թ․ սեպտեմբերի 14 |title=Stephen will go through Hoops for hero Jackie |url=https://www.glasgowtimes.co.uk/news/13226003.stephen-will-go-through-hoops-for-hero-jackie/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133923/https://www.glasgowtimes.co.uk/news/13226003.stephen-will-go-through-hoops-for-hero-jackie/ |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ մայիսի 4 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |newspaper=Evening Times |location=Glasgow}}</ref> և օգոստոսի 23-ին մեկ տարվա պայմանագիր է կնքել «Պարտիկ Տիսլի» հետ<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ օգոստոսի 23 |title=Thistle complete signing of new Defender |url=http://ptfc.co.uk/news/2011-2012/august_2011/thistle_complete_signing_of_new_defender |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420054158/http://ptfc.co.uk/news/2011-2012/august_2011/thistle_complete_signing_of_new_defender |archive-date=2016 թ․ ապրիլի 20 |publisher=Partick Thistle F.C.}}</ref>։ Սեպտեմբերի 17-ին նորամուտն է նշել՝ փոխարինման դուրս գալով «Էր Յունայթեդի» դեմ տնային խաղում (4:0)<ref name=Soccerway/>։ 2012/13 մրցաշրջանում անցկացրել է 38 հանդիպում, օգնել է թիմին դուրս գալ Պրեմիեր լիգա և հասնել շոտլանդական գավաթի խաղարկության եզրափակիչ<ref name=Soccerway/>։ Այդ մրցաշրջանում ընդգրկվել է առաջնության տարվա խորհրդանշական հավաքականում<ref name=PFATOTY1213>{{Cite news |last=Wilson |first=Fraser |date=2013 թ․ մայիսի 2 |title=In pictures: PFA Scotland Team of the Year |url=https://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/football-news/pictures-pfa-scotland-team-year-1865526 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133930/https://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/football-news/pictures-pfa-scotland-team-year-1865526 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2018 թ․ մայիսի 30 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |newspaper=Daily Record |location=Glasgow}}</ref>։ [[Պատկեր:SOD vs Limassol.jpg|180 px|մինի|Օ՚Դոնելը «Պարտիկ Տիսլի» կազմում 2013 թվականին Աելի դեմ ընկերական խաղի ժամանակ:]] 2015 թվականի հունվարի 27-ին «[[Բլեքփուլ ՖԱ|Բլեքփուլ]]ը »Օ’Դոնելլի համար նախնական առաջարկը 50,000 ֆունտից հասցրել է 125,000 [[Ֆունտ ստեռլինգ|ֆունտ]]ի<ref>{{Cite news |last=Berry |first=Gavin |date=2015 թ․ հունվարի 27 |title=Partick Thistle accept £125,000 Blackpool bid for Stephen O'Donnell |url=https://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/football-transfer-news/partick-thistle-accept-125000-blackpool-5051330 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133925/https://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/football-transfer-news/partick-thistle-accept-125000-blackpool-5051330 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |accessdate=2018 թ․ մայիսի 30 |newspaper=Daily Record |location=Glasgow}}</ref>։ Այս առաջարկն ընդունել է շոտլանդական ակումբը, սակայն Օ՚Դոնելը մերժել է «Բլեքփուլում» առաջարկված անձնական պայմանները՝ հօգուտ իր պայմանագրի մնացած վեց ամիսները ավարտելու<ref>{{Cite news |last=Crawford |first=Kenny |date=2015 թ․ հունվարի 27 |title=Jags' O'Donnell rejects Blackpool |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/31004271 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216134113/https://www.bbc.co.uk/sport/football/31004271 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2016 թ․ ապրիլի 10 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |website=BBC Sport}}</ref>։ Նա «Պարտիկ Տիսլից» հեռացել է 2014/15 մրցաշրջանի ավարտից հետո<ref name=Luton>{{Cite news |date=2015 թ․ հունիսի 22 |title=Stephen O'Donnell: Luton Town sign Partick Thistle defender |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/33230906 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133934/https://www.bbc.co.uk/sport/football/33230906 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2015 թ․ հունիսի 22 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |website=BBC Sport}}</ref>՝ ակումբում անցկացնելով 139 հանդիպում<ref name=Soccerway/>։ === «Լուտոն Թաուն» === 2015 թվականի հունիսի 22-ին Օ՚Դոնելը երկամյա պայմանագիր է կնքել անգլիական «Լուտոն Թաուն» ակումբի հետ<ref name=Luton/>, որտեղ նորամուտը նշել է օգոստոսի 11-ին Լիգայի գավաթի խաղարկությունում՝ «[[Բրիստոլ Սիթի]]ի» դեմ տնային խաղում<ref>{{Cite news |last=Simmonds |first=Mike |date=2015 թ․ օգոստոսի 11 |title=Jack's the lad as Hatters shock Robins |url=https://www.lutontoday.co.uk/sport/football/luton-town/jacks-lad-hatters-shock-robins-2210319 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133925/https://www.lutontoday.co.uk/sport/football/luton-town/jacks-lad-hatters-shock-robins-2210319 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ մայիսի 4 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |newspaper=Luton Today}}</ref>։ Առաջին գոլը խփել է սեպտեմբերի 1-ին «[[Լեյտոն Օրիենտ]]այի» դեմ տնային խաղում՝ [[Ֆուտբոլային լիգայի գավաթ|ֆուտբոլի լիգայի գավաթ]]ի խաղարկությունում<ref>{{Cite news |last=Simmonds |first=Mike |date=2015 թ․ սեպտեմբերի 1 |title=O'Donnell's fluke sends Hatters through |url=https://www.lutontoday.co.uk/sport/football/luton-town/odonnells-fluke-sends-hatters-through-2206635 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133923/https://www.lutontoday.co.uk/sport/football/luton-town/odonnells-fluke-sends-hatters-through-2206635 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ մայիսի 4 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |newspaper=Luton Today}}</ref>։ 2015/16 մրցաշրջանը ավարտել է՝ մասնակցելով 33 հանդիպման և դառնալով մեկ գոլի հեղինակ<ref name=sb1516/>։ 2016/17 մրցաշրջանի ավարտին պայմանագրի ժամկետը լրանալուց հետո հեռացել է ակումբից<ref>{{Cite news |date=2017 թ․ մայիսի 21 |title=Luton Town: Craig King & Dan Potts offered deals, but five depart |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/39992090 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133928/https://www.bbc.co.uk/sport/football/39992090 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |accessdate=2017 թ․ հունիսի 25 |website=BBC Sport}}</ref>։ === «Կիլմարնոկ» === 2017 թվականի հուլիսի 4-ին եռամյա պայմանագիր է կնքել «Կիլմարնոկ» ակումբի հետ<ref>{{Cite news |date=2017 թ․ հուլիսի 4 |title=Stephen O'Donnell signs for Kilmarnock after release by Luton Town |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/40494464 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133930/https://www.bbc.co.uk/sport/football/40494464 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 4 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |website=BBC Sport}}</ref>։ [[Սթիվ Քլարկ (ֆուտբոլիստ)|Սթիվ Քլարկ]]ին «Կիլմարնոկի» գլխավոր մարզիչ նշանակելուց հետո Օ՚Դոնելը լավ արդյունքներ է գրանցել և 2018 թվականի մայիսին հրավեր է ստացել Շոտլանդիայի հավաքականից։ 2019 թվականի օգոստոսին շոտլանդական ակումբը Օ՚Դոնելին առաջարկել էր նոր եռամյա պայմանագիր<ref>{{Cite news |date=2019 թ․ հոկտեմբերի 29 |title=Kilmarnock: Stephen O'Donnell to hold off on contract decision |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/50225520 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133925/https://www.bbc.co.uk/sport/football/50225520 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ մայիսի 4 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |website=BBC Sport}}</ref>։ 2020 թվականի հունվարին «Օքսֆորդ Յունայթեդը» առաջարկ է արել Օ՚Դոնելին<ref>{{Cite news |last=Mullen |first=Scott |date=2020 թ․ հունվարի 30 |title=Stephen O'Donnell: Oxford make approach for Kilmarnock & Scotland defender |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51319883 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133918/https://www.bbc.co.uk/sport/football/51319883 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ մայիսի 4 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |website=BBC Sport}}</ref>, սակայն գործարքը չի ավարտվել մինչև տրանսֆերային պատուհանի փակումը։ 2019/20 մրցաշրջանի վերջում նա մերժել է նոր պայմանագիրը Կիլմարնոկի հետ<ref>{{Cite news |last=Dickson |first=Andrew |date=2020 թ․ մայիսի 19 |title=Stephen O'Donnell rejects Kilmarnock deal and will leave this summer |url=https://www.skysports.com/football/news/11791/11991230/stephen-odonnell-rejects-kilmarnock-deal-and-will-leave-this-summer |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133924/https://www.skysports.com/football/news/11791/11991230/stephen-odonnell-rejects-kilmarnock-deal-and-will-leave-this-summer |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ մայիսի 19 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |website=Sky Sports}}</ref>։ === «Մոտերուել» === 2020 թվականի օգոստոսի 13-ին Մոտերուելը հայտարարել է Օ’ Դոնելի հետ պայմանագրի կնքման մասին<ref>{{Cite web |date=2020 թ․ օգոստոսի 13 |title=Stephen O'Donnell signs for Motherwell |url=https://www.motherwellfc.co.uk/2020/08/13/stephen-odonnell-signs-for-motherwell/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216133923/https://www.motherwellfc.co.uk/2020/08/13/stephen-odonnell-signs-for-motherwell/ |archive-date=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ օգոստոսի 13 |publisher=Motherwell F.C.}}</ref>։ 2021 թվականի փետրվարի 1-ին մինչև մրցաշրջանի ավարտը նա նոր պայմանագիր է կնքել «Մոտերուելի» հետ<ref>{{Cite web |date=2021 թ․ փետրվարի 1 |title=Stephen O'Donnell extends Motherwell deal |url=https://www.motherwellfc.co.uk/2021/02/01/stephen-odonnell-extends-motherwell-deal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216133925/https://www.motherwellfc.co.uk/2021/02/01/stephen-odonnell-extends-motherwell-deal/ |archive-date=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2021 թ․ փետրվարի 1 |publisher=Motherwell FC}}</ref>։ Ապրիլի 13-ին Օ՚Դոնելը նոր երկամյա պայմանագիր է կնքել ակումբի հետ<ref>{{Cite web |date=2021 թ․ ապրիլի 13 |title=STEPHEN O'DONNELL SIGNS NEW DEAL |url=https://www.motherwellfc.co.uk/2021/04/13/stephen-odonnell-signs-new-deal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216133920/https://www.motherwellfc.co.uk/2021/04/13/stephen-odonnell-signs-new-deal/ |archive-date=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2021 թ․ ապրիլի 13 |website=motherwellfc.co.uk/ |publisher=Motherwell F.C.}}</ref>։ == Կարիերա ազգային հավաքականում == 2013 թվականի փետրվարին Օ՚Դոնելը մեկ խաղ է անցկացրել Շոտլանդիայի երիտասարդական հավաքականի կազմում<ref>{{Cite web |title=Stephen O'Donnell |url=https://www.scottishfa.co.uk/players/?pid=42237 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120155840/https://www.scottishfa.co.uk/players/?pid=42237 |archive-date=2021 թ․ նոյեմբերի 20 |access-date=2018 թ․ մայիսի 30 |publisher=Scottish Football Association}}</ref>։ 2018 թվականի մայիսին ստացել է իր առաջին հրավերը Շոտլանդիայի ազգային հավաքական՝ [[Պերուի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Պերու]]ի և [[Մեքսիկայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Մեքսիկա]]յի դեմ [[ընկերական խաղ]]երի համար<ref>{{Cite news |date=2018 թ․ մայիսի 16 |title=Scotland: Ryan Fraser, Matt Ritchie & Barry Douglas withdraw from squad |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44132990 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133921/https://www.bbc.co.uk/sport/football/44132990 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |accessdate=2018 թ․ մայիսի 30 |website=BBC Sport}}</ref>։ Օ՚Դոնելլը հավաքականում նորամուտն է նշել է 2018 թվականի մայիսի 29-ին՝ Պերուի դեմ խաղում<ref>{{Cite news |last=Lamont |first=Alasdair |date=2018 թ․ մայիսի 30 |title=Peru 2–0 Scotland |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44219810 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612220021/https://www.bbc.co.uk/sport/football/44219810 |archivedate=2018 թ․ հունիսի 12 |accessdate=2018 թ․ մայիսի 30 |website=BBC Sport}}</ref>։ Օ՚Դոնելը ընդգրկվել է Շոտլանդիայի հավաքականի կազմում [[Ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2020|Եվրոպայի 2020 թվականի առաջնություն]]ում և մասնակցել մրցաշարի խմբային փուլի բոլոր երեք հանդիպումներին<ref name = euros/>։ Նրա խաղը [[Չեխիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Չեխիա]]յի դեմ առաջին խաղում քննադատության է ենթարկվել, բայց հետո գովասանքի է արժանացել երկրորդ խաղում [[Անգլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Անգլիա]]յի հետ զրոյական ոչ-ոքիից հետո<ref name = euros>{{Cite web |date=2021 թ․ հուլիսի 3 |title=Stephen O'Donnell says reaction to his Euros displays 'over the top' |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/57708853 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216133937/https://www.bbc.co.uk/sport/football/57708853 |archive-date=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |accessdate=2021 թ․ սեպտեմբերի 9 |website=www.bbc.co.uk/sport |publisher=BBC Sport}}</ref>։ == Ակումբային վիճակագրություն == {| class=wikitable style=text-align:center |- !rowspan=2|Ակումբ !rowspan=2|Մրցաշրջան !colspan=3|Լիգա !colspan=2|Գավաթ !colspan=2|Լիգայի գավաթ !colspan=2|Այլ !colspan=2|Ընդամենը |- !Դիվիզիոն!!Հանդիպումներ!!Գոլեր!!Հանդիպումներ!!Գոլեր!!Հանդիպումներ!!Գոլեր!!Հանդիպումներ!!Գոլեր!!Հանդիպումներ!!Գոլեր |- |rowspan=5|Պարտիկ Տիսլ |2011/12<ref name=Soccerway/> |rowspan=2|Առաջին դիվիզիոն |31||2||2||0||0||0||0||0||33||2 |- |2012/13<ref name=Soccerway>{{Cite web |title=S. O'Donnell: Summary |url=https://uk.soccerway.com/players/stephen-odonnell/204888/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216133921/https://uk.soccerway.com/players/stephen-odonnell/204888/ |archive-date=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |accessdate=2020 թ․ մայիսի 4 |website=Soccerway |publisher=Perform Group}}</ref> |29||2||2||0||2||0||5||0||38||2 |- |2013/14<ref name=sb1314>{{soccerbase season|61653|2013|accessdate=23 January 2016}}</ref> |rowspan=2|Պրեմիերշիփ |27||0||0||0||3||1||0||0||30||1 |- |2014/15<ref name=sb1415>{{soccerbase season|61653|2014|accessdate=23 January 2016}}</ref> |34||5||2||0||2||0||0||0||38||5 |- !colspan=2|Ընդամենը !121||9||6||0||7||1||5||0||139||10 |- |rowspan=3|Լուտոն Թաուն |2015/16<ref name=sb1516>{{soccerbase season|61653|2015|accessdate=23 January 2016}}</ref> |rowspan=2|Լիգա 2 |30||0||0||0||2||0||1||1||33||1 |- |2016/17<ref name=sb1617>{{soccerbase season|61653|2016|accessdate=6 May 2017}}</ref> |30||1||3||2||2||0||4||0||39||3 |- !colspan=2|Ընդամենը !60||1||3||2||4||0||5||1||72||4 |- |rowspan=4|Կիլմարնոկ |2017/18<ref name=sb1718>{{soccerbase season|61653|2017|accessdate=13 May 2018}}</ref> |rowspan=3|Պրեմիերշիփ |36||2||4||2||4||0||colspan=2|—||44||4 |- |2018/19<ref name=sb1819>{{soccerbase season|61653|2018|accessdate=19 May 2019}}</ref> |37||0||2||0||4||0||colspan=2|—||43||0 |- |2019/20<ref name=sb1920>{{soccerbase season|61653|2019|accessdate=19 May 2020}}</ref> |28||3||3||0||2||0||2||0||35||3 |- !colspan=2|Ընդամենը !101||5||9||2||10||0||2||0||122||7 |- |rowspan=3|Մոտերուել |2020/21<ref name=sb2021>{{soccerbase season|61653|2020|accessdate=23 November 2020}}</ref> |rowspan=2|Պրեմիերշիփ |34||1||3||1||1||0||3||1||41||3 |- |2021/22<ref>{{soccerbase season|61653|2021|accessdate=24 July 2021}}</ref> |17||0||1||0||4||0||colspan=2|—||22||0 |- !colspan=2|Ընդամենը !51!!1!!4!!1!!5!!0!!3!!1!!63!!3 |- !colspan=3|Ընդհանուր !333||16||22||5||26||1||15||2||396||24 |} == Ձեռքբերումներ == === «Պատրիկ Տիսլ» === * Շոտլանդական ֆուտբոլային լիգայի առաջին դիվիզիոնի չեմպիոն՝ 2012/13 * Շոտլանդական գավաթի եզրափակչի մասնակից՝ 2012/13 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/players/250011077/ Профиль]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516113533/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/players/250011077/ |date=2021-05-16 }} на сайте uefa.com * [http://www.transfermarkt.com/-/profil/spieler/186337 Профиль] на сайте transfermarkt.com * [http://www.national-football-teams.com/player/71246.html Профиль] на сайте national-football-teams.com * [http://int.soccerway.com/players/stephen-odonnell/204888 Профиль]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211216134047/http://int.soccerway.com/players/stephen-odonnell/204888 |date=2021-12-16 }} на сайте soccerway.com * [http://www.eu-football.info/_player.php?id=30306 Профиль]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211216133924/http://www.eu-football.info/_player.php?id=30306 |date=2021-12-16 }} на сайте eu-football.info {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Օ՚Դոնել, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:Լուտոն Թաունի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Կիլմարնոկի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Շոտլանդացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Շոտլանդիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2020-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Սելտիկի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Աբերդինի ֆուտբոլիստներ]] duc6ns7fe48oy2dqtwe0ihv4qk75aai 10940435 10940434 2026-10-12T03:14:40Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940435 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ}} '''Սթիվեն Ջերարդ Օ՚Դոնել''' ({{lang-en|Stephen Gerard O'Donnell}},{{ԱԾ}}), շոտլանդացի ֆուտբոլիստ, «Մոտերուել» ակումբի և [[Շոտլանդիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Շոտլանդիայի հավաքական]]ի [[Պաշտպան (ֆուտբոլ)|պաշտպան]]։ == Ակումբային կարիերա == === Վաղ տարիներ === Օ՚Դոնելը եղել է «[[Աբերդին ՖԱ|Աբերդին]]ի» պատանեկան թիմի ավագ<ref>{{Cite news |date=2008 թ․ հոկտեմբերի 1 |title=School pals captain Celtic and Aberdeen U-17s |url=https://www.dailyrecord.co.uk/sport/local-sport/school-pals-captain-celtic-aberdeen-2623131 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133922/https://www.dailyrecord.co.uk/sport/local-sport/school-pals-captain-celtic-aberdeen-2623131 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2018 թ․ մայիսի 30 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |newspaper=Daily Record |location=Glasgow}}</ref>։ Ապա տեղափոխվել է «[[Սելտիկ]]»<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ մայիսի 3 |title=Hibs offer trial to freed Celtic youngster Stephen O'Donnell |url=https://www.football.co.uk/hibernian/hibs-offer-trial-to-freed-celtic-youngster-stephen-odonnell/1655372 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216133926/https://www.football.co.uk/hibernian/hibs-offer-trial-to-freed-celtic-youngster-stephen-odonnell/1655372 |archive-date=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ մայիսի 4 |website=football.co.uk |publisher=Digital Sports Group}}</ref>, որտեղ օգնել է թիմին նվաճել Շոտլանդիայի երիտասարդական գավաթը<ref>{{Cite news |date=2011 թ․ ապրիլի 27 |title=Celtic U19 2–1 Rangers U19 (aet) |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/13218209 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133926/https://www.bbc.co.uk/sport/football/13218209 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2016 թ․ ապրիլի 10 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |website=BBC Sport}}</ref> և 2010/11 մրցաշրջանում՝ մինչև 19 տարեկանների ազգային առաջնությունը։ === «Պարտիկ Տիսլ» === 2011 թվականին Օ՚Դոնելը հեռացել է «Սելտիկից»<ref>{{Cite news |date=2011 թ․ սեպտեմբերի 14 |title=Stephen will go through Hoops for hero Jackie |url=https://www.glasgowtimes.co.uk/news/13226003.stephen-will-go-through-hoops-for-hero-jackie/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133923/https://www.glasgowtimes.co.uk/news/13226003.stephen-will-go-through-hoops-for-hero-jackie/ |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ մայիսի 4 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |newspaper=Evening Times |location=Glasgow}}</ref> և օգոստոսի 23-ին մեկ տարվա պայմանագիր է կնքել «Պարտիկ Տիսլի» հետ<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ օգոստոսի 23 |title=Thistle complete signing of new Defender |url=http://ptfc.co.uk/news/2011-2012/august_2011/thistle_complete_signing_of_new_defender |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420054158/http://ptfc.co.uk/news/2011-2012/august_2011/thistle_complete_signing_of_new_defender |archive-date=2016 թ․ ապրիլի 20 |publisher=Partick Thistle F.C.}}</ref>։ Սեպտեմբերի 17-ին նորամուտն է նշել՝ փոխարինման դուրս գալով «Էր Յունայթեդի» դեմ տնային խաղում (4:0)<ref name=Soccerway/>։ 2012/13 մրցաշրջանում անցկացրել է 38 հանդիպում, օգնել է թիմին դուրս գալ Պրեմիեր լիգա և հասնել շոտլանդական գավաթի խաղարկության եզրափակիչ<ref name=Soccerway/>։ Այդ մրցաշրջանում ընդգրկվել է առաջնության տարվա խորհրդանշական հավաքականում<ref name=PFATOTY1213>{{Cite news |last=Wilson |first=Fraser |date=2013 թ․ մայիսի 2 |title=In pictures: PFA Scotland Team of the Year |url=https://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/football-news/pictures-pfa-scotland-team-year-1865526 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133930/https://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/football-news/pictures-pfa-scotland-team-year-1865526 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2018 թ․ մայիսի 30 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |newspaper=Daily Record |location=Glasgow}}</ref>։ [[Պատկեր:SOD vs Limassol.jpg|180 px|մինի|Օ՚Դոնելը «Պարտիկ Տիսլի» կազմում 2013 թվականին Աելի դեմ ընկերական խաղի ժամանակ:]] 2015 թվականի հունվարի 27-ին «[[Բլեքփուլ ՖԱ|Բլեքփուլ]]ը »Օ’Դոնելլի համար նախնական առաջարկը 50,000 ֆունտից հասցրել է 125,000 [[Ֆունտ ստեռլինգ|ֆունտ]]ի<ref>{{Cite news |last=Berry |first=Gavin |date=2015 թ․ հունվարի 27 |title=Partick Thistle accept £125,000 Blackpool bid for Stephen O'Donnell |url=https://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/football-transfer-news/partick-thistle-accept-125000-blackpool-5051330 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133925/https://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/football-transfer-news/partick-thistle-accept-125000-blackpool-5051330 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |accessdate=2018 թ․ մայիսի 30 |newspaper=Daily Record |location=Glasgow}}</ref>։ Այս առաջարկն ընդունել է շոտլանդական ակումբը, սակայն Օ՚Դոնելը մերժել է «Բլեքփուլում» առաջարկված անձնական պայմանները՝ հօգուտ իր պայմանագրի մնացած վեց ամիսները ավարտելու<ref>{{Cite news |last=Crawford |first=Kenny |date=2015 թ․ հունվարի 27 |title=Jags' O'Donnell rejects Blackpool |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/31004271 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216134113/https://www.bbc.co.uk/sport/football/31004271 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2016 թ․ ապրիլի 10 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |website=BBC Sport}}</ref>։ Նա «Պարտիկ Տիսլից» հեռացել է 2014/15 մրցաշրջանի ավարտից հետո<ref name=Luton>{{Cite news |date=2015 թ․ հունիսի 22 |title=Stephen O'Donnell: Luton Town sign Partick Thistle defender |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/33230906 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133934/https://www.bbc.co.uk/sport/football/33230906 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2015 թ․ հունիսի 22 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |website=BBC Sport}}</ref>՝ ակումբում անցկացնելով 139 հանդիպում<ref name=Soccerway/>։ === «Լուտոն Թաուն» === 2015 թվականի հունիսի 22-ին Օ՚Դոնելը երկամյա պայմանագիր է կնքել անգլիական «Լուտոն Թաուն» ակումբի հետ<ref name=Luton/>, որտեղ նորամուտը նշել է օգոստոսի 11-ին Լիգայի գավաթի խաղարկությունում՝ «[[Բրիստոլ Սիթի]]ի» դեմ տնային խաղում<ref>{{Cite news |last=Simmonds |first=Mike |date=2015 թ․ օգոստոսի 11 |title=Jack's the lad as Hatters shock Robins |url=https://www.lutontoday.co.uk/sport/football/luton-town/jacks-lad-hatters-shock-robins-2210319 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133925/https://www.lutontoday.co.uk/sport/football/luton-town/jacks-lad-hatters-shock-robins-2210319 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ մայիսի 4 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |newspaper=Luton Today}}</ref>։ Առաջին գոլը խփել է սեպտեմբերի 1-ին «[[Լեյտոն Օրիենտ]]այի» դեմ տնային խաղում՝ [[Ֆուտբոլային լիգայի գավաթ|ֆուտբոլի լիգայի գավաթ]]ի խաղարկությունում<ref>{{Cite news |last=Simmonds |first=Mike |date=2015 թ․ սեպտեմբերի 1 |title=O'Donnell's fluke sends Hatters through |url=https://www.lutontoday.co.uk/sport/football/luton-town/odonnells-fluke-sends-hatters-through-2206635 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133923/https://www.lutontoday.co.uk/sport/football/luton-town/odonnells-fluke-sends-hatters-through-2206635 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ մայիսի 4 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |newspaper=Luton Today}}</ref>։ 2015/16 մրցաշրջանը ավարտել է՝ մասնակցելով 33 հանդիպման և դառնալով մեկ գոլի հեղինակ<ref name=sb1516/>։ 2016/17 մրցաշրջանի ավարտին պայմանագրի ժամկետը լրանալուց հետո հեռացել է ակումբից<ref>{{Cite news |date=2017 թ․ մայիսի 21 |title=Luton Town: Craig King & Dan Potts offered deals, but five depart |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/39992090 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133928/https://www.bbc.co.uk/sport/football/39992090 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |accessdate=2017 թ․ հունիսի 25 |website=BBC Sport}}</ref>։ === «Կիլմարնոկ» === 2017 թվականի հուլիսի 4-ին եռամյա պայմանագիր է կնքել «Կիլմարնոկ» ակումբի հետ<ref>{{Cite news |date=2017 թ․ հուլիսի 4 |title=Stephen O'Donnell signs for Kilmarnock after release by Luton Town |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/40494464 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133930/https://www.bbc.co.uk/sport/football/40494464 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 4 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |website=BBC Sport}}</ref>։ [[Սթիվ Քլարկ (ֆուտբոլիստ)|Սթիվ Քլարկ]]ին «Կիլմարնոկի» գլխավոր մարզիչ նշանակելուց հետո Օ՚Դոնելը լավ արդյունքներ է գրանցել և 2018 թվականի մայիսին հրավեր է ստացել Շոտլանդիայի հավաքականից։ 2019 թվականի օգոստոսին շոտլանդական ակումբը Օ՚Դոնելին առաջարկել էր նոր եռամյա պայմանագիր<ref>{{Cite news |date=2019 թ․ հոկտեմբերի 29 |title=Kilmarnock: Stephen O'Donnell to hold off on contract decision |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/50225520 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133925/https://www.bbc.co.uk/sport/football/50225520 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ մայիսի 4 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |website=BBC Sport}}</ref>։ 2020 թվականի հունվարին «Օքսֆորդ Յունայթեդը» առաջարկ է արել Օ՚Դոնելին<ref>{{Cite news |last=Mullen |first=Scott |date=2020 թ․ հունվարի 30 |title=Stephen O'Donnell: Oxford make approach for Kilmarnock & Scotland defender |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51319883 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133918/https://www.bbc.co.uk/sport/football/51319883 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ մայիսի 4 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |website=BBC Sport}}</ref>, սակայն գործարքը չի ավարտվել մինչև տրանսֆերային պատուհանի փակումը։ 2019/20 մրցաշրջանի վերջում նա մերժել է նոր պայմանագիրը Կիլմարնոկի հետ<ref>{{Cite news |last=Dickson |first=Andrew |date=2020 թ․ մայիսի 19 |title=Stephen O'Donnell rejects Kilmarnock deal and will leave this summer |url=https://www.skysports.com/football/news/11791/11991230/stephen-odonnell-rejects-kilmarnock-deal-and-will-leave-this-summer |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133924/https://www.skysports.com/football/news/11791/11991230/stephen-odonnell-rejects-kilmarnock-deal-and-will-leave-this-summer |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ մայիսի 19 |accessdate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |website=Sky Sports}}</ref>։ === «Մոտերուել» === 2020 թվականի օգոստոսի 13-ին Մոտերուելը հայտարարել է Օ’ Դոնելի հետ պայմանագրի կնքման մասին<ref>{{Cite web |date=2020 թ․ օգոստոսի 13 |title=Stephen O'Donnell signs for Motherwell |url=https://www.motherwellfc.co.uk/2020/08/13/stephen-odonnell-signs-for-motherwell/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216133923/https://www.motherwellfc.co.uk/2020/08/13/stephen-odonnell-signs-for-motherwell/ |archive-date=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2020 թ․ օգոստոսի 13 |publisher=Motherwell F.C.}}</ref>։ 2021 թվականի փետրվարի 1-ին մինչև մրցաշրջանի ավարտը նա նոր պայմանագիր է կնքել «Մոտերուելի» հետ<ref>{{Cite web |date=2021 թ․ փետրվարի 1 |title=Stephen O'Donnell extends Motherwell deal |url=https://www.motherwellfc.co.uk/2021/02/01/stephen-odonnell-extends-motherwell-deal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216133925/https://www.motherwellfc.co.uk/2021/02/01/stephen-odonnell-extends-motherwell-deal/ |archive-date=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2021 թ․ փետրվարի 1 |publisher=Motherwell FC}}</ref>։ Ապրիլի 13-ին Օ՚Դոնելը նոր երկամյա պայմանագիր է կնքել ակումբի հետ<ref>{{Cite web |date=2021 թ․ ապրիլի 13 |title=STEPHEN O'DONNELL SIGNS NEW DEAL |url=https://www.motherwellfc.co.uk/2021/04/13/stephen-odonnell-signs-new-deal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216133920/https://www.motherwellfc.co.uk/2021/04/13/stephen-odonnell-signs-new-deal/ |archive-date=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |access-date=2021 թ․ ապրիլի 13 |website=motherwellfc.co.uk/ |publisher=Motherwell F.C.}}</ref>։ == Կարիերա ազգային հավաքականում == 2013 թվականի փետրվարին Օ՚Դոնելը մեկ խաղ է անցկացրել Շոտլանդիայի երիտասարդական հավաքականի կազմում<ref>{{Cite web |title=Stephen O'Donnell |url=https://www.scottishfa.co.uk/players/?pid=42237 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120155840/https://www.scottishfa.co.uk/players/?pid=42237 |archive-date=2021 թ․ նոյեմբերի 20 |access-date=2018 թ․ մայիսի 30 |publisher=Scottish Football Association}}</ref>։ 2018 թվականի մայիսին ստացել է իր առաջին հրավերը Շոտլանդիայի ազգային հավաքական՝ [[Պերուի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Պերու]]ի և [[Մեքսիկայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Մեքսիկա]]յի դեմ [[ընկերական խաղ]]երի համար<ref>{{Cite news |date=2018 թ․ մայիսի 16 |title=Scotland: Ryan Fraser, Matt Ritchie & Barry Douglas withdraw from squad |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44132990 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216133921/https://www.bbc.co.uk/sport/football/44132990 |archivedate=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |accessdate=2018 թ․ մայիսի 30 |website=BBC Sport}}</ref>։ Օ՚Դոնելլը հավաքականում նորամուտն է նշել է 2018 թվականի մայիսի 29-ին՝ Պերուի դեմ խաղում<ref>{{Cite news |last=Lamont |first=Alasdair |date=2018 թ․ մայիսի 30 |title=Peru 2–0 Scotland |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44219810 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612220021/https://www.bbc.co.uk/sport/football/44219810 |archivedate=2018 թ․ հունիսի 12 |accessdate=2018 թ․ մայիսի 30 |website=BBC Sport}}</ref>։ Օ՚Դոնելը ընդգրկվել է Շոտլանդիայի հավաքականի կազմում [[Ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2020|Եվրոպայի 2020 թվականի առաջնություն]]ում և մասնակցել մրցաշարի խմբային փուլի բոլոր երեք հանդիպումներին<ref name = euros/>։ Նրա խաղը [[Չեխիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Չեխիա]]յի դեմ առաջին խաղում քննադատության է ենթարկվել, բայց հետո գովասանքի է արժանացել երկրորդ խաղում [[Անգլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Անգլիա]]յի հետ զրոյական ոչ-ոքիից հետո<ref name = euros>{{Cite web |date=2021 թ․ հուլիսի 3 |title=Stephen O'Donnell says reaction to his Euros displays 'over the top' |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/57708853 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216133937/https://www.bbc.co.uk/sport/football/57708853 |archive-date=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |accessdate=2021 թ․ սեպտեմբերի 9 |website=www.bbc.co.uk/sport |publisher=BBC Sport}}</ref>։ == Ակումբային վիճակագրություն == {| class=wikitable style=text-align:center |- !rowspan=2|Ակումբ !rowspan=2|Մրցաշրջան !colspan=3|Լիգա !colspan=2|Գավաթ !colspan=2|Լիգայի գավաթ !colspan=2|Այլ !colspan=2|Ընդամենը |- !Դիվիզիոն!!Հանդիպումներ!!Գոլեր!!Հանդիպումներ!!Գոլեր!!Հանդիպումներ!!Գոլեր!!Հանդիպումներ!!Գոլեր!!Հանդիպումներ!!Գոլեր |- |rowspan=5|Պարտիկ Տիսլ |2011/12<ref name=Soccerway/> |rowspan=2|Առաջին դիվիզիոն |31||2||2||0||0||0||0||0||33||2 |- |2012/13<ref name=Soccerway>{{Cite web |title=S. O'Donnell: Summary |url=https://uk.soccerway.com/players/stephen-odonnell/204888/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216133921/https://uk.soccerway.com/players/stephen-odonnell/204888/ |archive-date=2021 թ․ դեկտեմբերի 16 |accessdate=2020 թ․ մայիսի 4 |website=Soccerway |publisher=Perform Group}}</ref> |29||2||2||0||2||0||5||0||38||2 |- |2013/14<ref name=sb1314>{{soccerbase season|61653|2013|accessdate=23 January 2016}}</ref> |rowspan=2|Պրեմիերշիփ |27||0||0||0||3||1||0||0||30||1 |- |2014/15<ref name=sb1415>{{soccerbase season|61653|2014|accessdate=23 January 2016}}</ref> |34||5||2||0||2||0||0||0||38||5 |- !colspan=2|Ընդամենը !121||9||6||0||7||1||5||0||139||10 |- |rowspan=3|Լուտոն Թաուն |2015/16<ref name=sb1516>{{soccerbase season|61653|2015|accessdate=23 January 2016}}</ref> |rowspan=2|Լիգա 2 |30||0||0||0||2||0||1||1||33||1 |- |2016/17<ref name=sb1617>{{soccerbase season|61653|2016|accessdate=6 May 2017}}</ref> |30||1||3||2||2||0||4||0||39||3 |- !colspan=2|Ընդամենը !60||1||3||2||4||0||5||1||72||4 |- |rowspan=4|Կիլմարնոկ |2017/18<ref name=sb1718>{{soccerbase season|61653|2017|accessdate=13 May 2018}}</ref> |rowspan=3|Պրեմիերշիփ |36||2||4||2||4||0||colspan=2|—||44||4 |- |2018/19<ref name=sb1819>{{soccerbase season|61653|2018|accessdate=19 May 2019}}</ref> |37||0||2||0||4||0||colspan=2|—||43||0 |- |2019/20<ref name=sb1920>{{soccerbase season|61653|2019|accessdate=19 May 2020}}</ref> |28||3||3||0||2||0||2||0||35||3 |- !colspan=2|Ընդամենը !101||5||9||2||10||0||2||0||122||7 |- |rowspan=3|Մոտերուել |2020/21<ref name=sb2021>{{soccerbase season|61653|2020|accessdate=23 November 2020}}</ref> |rowspan=2|Պրեմիերշիփ |34||1||3||1||1||0||3||1||41||3 |- |2021/22<ref>{{soccerbase season|61653|2021|accessdate=24 July 2021}}</ref> |17||0||1||0||4||0||colspan=2|—||22||0 |- !colspan=2|Ընդամենը !51!!1!!4!!1!!5!!0!!3!!1!!63!!3 |- !colspan=3|Ընդհանուր !333||16||22||5||26||1||15||2||396||24 |} == Ձեռքբերումներ == === «Պատրիկ Տիսլ» === * Շոտլանդական ֆուտբոլային լիգայի առաջին դիվիզիոնի չեմպիոն՝ 2012/13 * Շոտլանդական գավաթի եզրափակչի մասնակից՝ 2012/13 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/players/250011077/ Профиль]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516113533/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/players/250011077/ |date=2021-05-16 }} на сайте uefa.com * [http://www.transfermarkt.com/-/profil/spieler/186337 Профиль] на сайте transfermarkt.com * [http://www.national-football-teams.com/player/71246.html Профиль] на сайте national-football-teams.com * [http://int.soccerway.com/players/stephen-odonnell/204888 Профиль]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211216134047/http://int.soccerway.com/players/stephen-odonnell/204888 |date=2021-12-16 }} на сайте soccerway.com * [http://www.eu-football.info/_player.php?id=30306 Профиль]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211216133924/http://www.eu-football.info/_player.php?id=30306 |date=2021-12-16 }} на сайте eu-football.info {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Օ՚Դոնել, Սթիվեն}} [[Կատեգորիա:Լուտոն Թաունի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Կիլմարնոկի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Շոտլանդացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Շոտլանդիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2020-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Սելտիկի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Աբերդինի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ]] 6ct9qwipar2x6nnuujlyqnrtnxjjbl7 0 1268028 10940293 10580714 2026-10-11T14:40:49Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դաշնակահարներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կիթառահարներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ստեղնահարներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ]] 10940293 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Սթիվեն Ռենդել «Ռենդի» Ջեքսոն''' ({{Lang-en|Steven Randall "Randy" Jackson}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի [[երգիչ]] և [[երաժիշտ]]։ Պատկանել է [[The Jackson 5]] ընտանեկան երաժշտական խմբին և 1975 թվականից դրա հետ ելույթ ունեցել։ Ստացել է ''Little Randy'' մականունը, քանի որ ընտանիքի եղբայրներից ամենափոքրն էր, իսկ քույրերից մեծ է եղել միայն [[Ջանեթ Ջեքսոն|Ջանեթից]]։ Նրա մեծ եղբայրներրց մեկը եղել է [[Մայքլ Ջեքսոն|Մայքլ Ջեքսոնը]]։ Ռենդի Ջեքսոնը համարվում է ''Destiny'' ալբոմի «Shake Your Body» սինգլի համահեղինակը։ Նրա վոկալը կարելի է լսել հետևյալ երգերում՝ ''Triumph'' ալբոմի «Can You Feel It»-ում, ''Victory''-ի ալբոմի «One More Chance»-ում և «The Hurt»-ում և «Nothin' (That Compares 2 U)» ''2300 Jackson Street-ում''։ Իր խմբի հետ նա թողարկել է ''Randy & The Gypsys'' (1989) ալբոմը։ 1980 թվականին ավտովթարից ստացել է ծանր վնասվածքներ<ref>{{Cite web |title=Randy Jackson (musician) — Biography of Randy Jackson (musician)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://www.spiritus-temporis.com/randy-jackson-musician-/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110034127/http://www.spiritus-temporis.com/randy-jackson-musician-/ |archive-date=2012-01-10 |access-date=2024-07-07}}</ref>։ Երկու անգամ ամուսնացել է և ամուսնալուծվել, երկու ամուսնություններից ունի չորս երեխա<ref name="autonazwa1">{{Cite web |title=Randy Jackson (I) — Biography |url=http://www.imdb.com/name/nm0413953/bio |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111217091714/http://www.imdb.com/name/nm0413953/bio |archive-date=2011 թ․ դեկտեմբերի 17 |access-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 16}}</ref>։ 2010 թվականի հունիսին սրտի կաթվածից հոսպիտալացվել է<ref>[http://uk.eonline.com/uberblog/b186095_randy_jackson_hospitalized_mild_heart.html Randy Jackson Hospitalized for «Mild Heart Attack» — E! Online]</ref>։ == Սկավառակագրություն == === Երգերի ցանկ === {| class="wikitable" !Տարի !Անվանում !Հեղինակ(ներ) !Ալբոմ |- | rowspan="2" |1978 |«How Can I Be Sure» |Սթիվ Սթեյն և Զաքարի Փերի | rowspan="2" |''How Can I Be Sure'' պրոմոսինգլ |- |«Love Song For Kids» <small>(Janet Jackson-ի հետ)</small> |Էրտ Պոզեյ և Ջոզեֆ Փաուել |- | rowspan="2" |1981 |«Giving You Up» |Ռենդի Ջեքսոն | rowspan="2" |''My Special Love -'' Լա Տոյա Ջեքսոն |- |«Love Song» <small>([[բեք վոկալ]])</small> |[[Տիտո Ջեքսոն]], Ջոնաթան Մոֆեթ, Մայք Մակինի և Ջեյմս Բրեդլի-փք. |- |1984 |«Come Alive It’s Saturday Night» <small>(բեք վոկալ)</small> |Ռենդի Ջեքսոն, Ջեկի Ջեքսոն, [[Տիտո Ջեքսոն]] и Մարլոն Ջեքսոն |''Centipede -'' Ռեբի Ջեքսոն |- |1985 |«[[We Are the World|We Are The World]]» |[[Մայքլ Ջեքսոն]] և [[Լայոնել Ռիչի]] |USA for Africa — ''We are he World'' |- | rowspan="9" |1989 |«Perpetrators» |Մորրիս Ռենդի-փք. | rowspan="9" |Randy & The Gypsys ''- Randy & The Gypsys'' |- |«Luv Thang» |Ռենդի Ջեքսոն |- |«Love You Honey» |Ռենդի Ջեքսոն |- |«You Got A Lady» |Ռենդի Ջեքսոն |- |«The Love We Almost Had» |Ռենդի Ջեքսոն |- |«Gigolo» |Բրայան Լորեն |- |«I Can’t Wait» |Ռենդի Ջեքսոն |- |«I Need You» |Ռենդի Ջեքսոն |- |«Not Because Of Me» |Ռենդի Ջեքսոն |- |1990 |«I Want You Back» (1990) <small>(բեք վոկալ)</small> |Բերրի Գորդի-փք., Ալֆոնսո Միզել, Ֆրեդի Պերրեն և Դիկ Ռիչարդս |The Newtrons — ''The Newtrons'' |} === Ռենդիի գրած երգերը === Երգերը, որոնք նույնպես ստեղծվել են Ռենդիիի կողմից, նշված են [[Աստղանիշ|աստղանիշով]] (*)՝ {| class="wikitable" !Տարի !Անվանում !Համահեղինակ(ներ) !Ալբոմ !Կատարող |- | rowspan="2" |1977 |«Different Kind Of Lady»* |Ջեքի Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն, Մարլոն Ջեքսոն և Մայքլ Ջեքսոն | rowspan="2" |''Goin' Places'' | rowspan="14" |[[The Jackson 5]] |- |«Do What You Wanna»* |Ջեքի Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն, Մարլոն Ջեքսոն և Մայքլ Ջեքսոն |- | rowspan="7" |1978 |«Push Me Away»* |Ջեքի Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն, Մարլոն Ջեքսոն և Մայքլ Ջեքսոն | rowspan="7" |''Destiny'' |- |«Things I Do For You»* |Ջեքի Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն, Մարլոն Ջեքսոն և Մայքլ Ջեքսոն |- |«Shake Your Body (Down to the Ground)»* |Մայքլ Ջեքսոն |- |«Destiny»* |Ջեքի Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն, Մարլոն Ջեքսոն և Մայքլ Ջեքսոն |- |«Bless His Soul»* |Ջեքի Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն, Մարլոն Ջեքսոն և Մայքլ Ջեքսոն |- |«All Night Dancin'»* |Մայքլ Ջեքսոն |- |«That’s What You Get (For Being Polite)»* |Մայքլ Ջեքսոն |- | rowspan="5" |1980 |«Lovely One»* |Մայքլ Ջեքսոն | rowspan="5" |''Triumph'' |- |«Time Waits for No One»* |Ջեքի Ջեքսոն |- |«Walk Right Now»* |Մայքլ Ջեքսոն և Ջեքի Ջեքսոն |- |«Give It Up»* |Մայքլ Ջեքսոն |- |«Wondering Who»* |Ջեքի Ջեքսոն |- | rowspan="2" |1981 |«Giving You Up»* |— | rowspan="2" |''My Special Love'' | rowspan="2" |[[Լա Թոյա Ջեքսոն]] |- |«Special Love»* |Ջեքի Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն և Մարլոն Ջեքսոն |- | rowspan="3" |1984 |«One More Chance»* |— | rowspan="2" |''Victory'' | rowspan="2" |The Jackson 5 |- |«The Hurt»* |Մայքլ Ջեքսոն, Դեյվիդ Փեյչ և Սթիվ Պորկարո |- |«Come Alive It’s Saturday Night»* |Ջեքի Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն և Մարլոն Ջեքսոն |''Centipede'' |Ռեբի Ջեքսոն |- |1987 |«Time Out for the Burglar»* |Ջեքի Ջեքսոն, Բերնարդ Էդվարդս, Էդի Մարտինեզ, Ջեֆ Բովե, Պամելա Ֆիլիպս, Օլենդ, Ռ. Հարտ, Էնտոնի Թոմփսոն, Բիլի Ստայնբերգ և Թոմ Կելի |''Burglar: Original Motion Picture Soundtrack'' | rowspan="5" |The Jackson 5 |- | rowspan="11" |1989 |«2300 Jackson Street»* |Ջերմեյն Ջեքսոն, Ջեքի Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն, Ջին Գրիֆին և Ահարոն Հել | rowspan="4" |''2300 Jackson Street'' |- |«Harley»* |Ջերմեյն Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն, Ջեքի Ջեքսոն և Ատալա Զեյն Գիլս |- |«Play It Up»* |Ջեքի Ջեքսոն, Ջերմեյն Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն և Ատալա Զեյն Գիլս |- |«Midnight Rendezvous»* |Ջեքի Ջեքսոն, Ջերմեյն Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն և Ատալա Զեյն Գիլս |- |«Luv Thang» |— | rowspan="7" |''Randy & The Gypsys'' | rowspan="7" |Randy & The Gypsys |- |«Love You Honey» |— |- |«You Got A Lady»* |— |- |«The Love We Almost Had»* |— |- |«I Can’t Wait»* |— |- |«I Need You»* |— |- |«Not Because Of Me»* |— |- |2012 |«I’m Just Gonna Love You» |Ջեքի Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն և Մարլոն Ջեքսոն |''Centipede (Expanded Edition)'' |Ռեբի Ջեքսոն |- |2018 |«Made for Now» |Ջանեթ Ջեքսոն, Շոն Բաթլեր, Էդգար Էթեյն, Էլ Շերորդ Լամբերդ, Թոմաս Լամպկինս, Հարմոնի Սամուելս և Ուորեն Ուորդ |սինգլ |Ջանեթ Ջեքսոն |} === Միայն պրոդյուսեր === {| class="wikitable" !Տարի !Երգի անվանում !Հեղինակ(ներ) !Ալբոմ !Կատարող |- | rowspan="2" |1976 |«Blues Away» |Մայքլ Ջեքսոն | rowspan="2" |''The Jacksons'' | rowspan="12" |The Jackson 5 |- |«Style Of Life» |Մայքլ Ջեքսոն և Տիտո Ջեքսոն |- |1978 |«Blame It On The Boogie» |Միկ Ջեքսոն, Դեվիդ Ջեքսոն և Էլմար Քրաուն |''Destiny'' |- | rowspan="4" |1980 |«Can You Feel It» |Մայքլ Ջեքսոն և Ջեքի Ջեքսոն | rowspan="4" |''Triumph'' |- |«Your Ways» |Ջեքի Ջեքսոն |- |«Everybody» |Մայքլ Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն և Մայք Մակինի |- |«This Place Hotel» |Մայքլ Ջեքսոն |- | rowspan="5" |1989 |«Please Come Back to Me» |Մայք Դեյլի և Ռոբերտ Բրուքինս |''Nothin' (That Compares 2 U)'' մաքսի-սինգլ |- |«Alright with Me» |Ջեքի Ջեքսոն, Ջերմեյն Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն և Ատալա Զեյն Գիլս | rowspan="2" |''2300 Jackson Street'' |- |«If You’d Only Believe» |Ջերմեյն Ջեքսոն, Բիլի Հագիս և Ռոքսանե Շերման |- |«When I Look At You» |Ջեքի Ջեքսոն и Մոնտի Սևարդ |''2300 Jackson Street'' սինգլ |- |«Keep Her» |Ջեքի Ջեքսոն, Ջերմեյն Ջեքսոն, Տիտո Ջեքսոն և Ատալա Զեյն Գիլս |''Art of Madness'' սինգլ |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի փոփ երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կիթառահարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ստեղնահարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ]] jsmg0mnwbxtdq4vxy9357fu1t2otu1s 0 1277383 10940294 10939637 2026-10-11T14:44:10Z Ապատ63 36683 /* Աշխարհի ամենամեծ մակընթացային ալիք */ 10940294 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Աշխքարտ}} '''Քյանթանգ''' (''{{Lang-zh|钱塘}}'' նաև՝ '''Քյանթանգցզյան,''' ''{{Lang-zh|钱塘江}}''), [[գետ]] [[Չինաստան|Չինաստանի]] հարավ-արևելքում [[Չժեցյան|Չժեցզյան]] նահանգում։ Այն հանդիսանում է տարածաշրջանի կարևորագույն տրանսպորտային զարկերակը, որով նահանգի հյուսիսարևելյան հատվածը հաղորդակցվում է ծովի հետ։ <span class="ts-fix-text" style="-webkit-box-decoration-break: clone">Ջրի միջին հոսքը 1400 մ³/վ է։</span> Հանչժոու շրջանում գետը միանում է [[Չինական մեծ ջրանցք|Չինաստանի Մեծ ջրանցքի]] հարավային վերջավորությանը։ Գետը հայտնի է աշխարհի ամենամեծ [[Մակընթացություն և տեղատվություն|մակընթացային]] ալիքով: Մինչև 9 մետր բարձրությամբ մակընթացային ալիքը գետի վրայով շարժվում է մինչև 40 կմ/ժ արագությամբ, ինչը երբեմն հանգեցնում է զոհերի<ref>{{Cite web |title=В Китае огромная волна смыла в реку десятки туристов |url=https://www.rbc.ru/society/03/08/2007/5703c8719a79470eaf7665de |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119161818/https://www.rbc.ru/society/03/08/2007/5703c8719a79470eaf7665de |archive-date=2020-11-19 |access-date=2020-11-16}}</ref><ref>{{Cite web |title=Китайские туристы пытаются убежать от прорвавшей плотину волны. Река Цяньтанцзян, провинция Чжэцзян, Китай. Туристы съезжаются к реке Цяньтан ежегодно, чтобы увидеть самую большую приливную волну в мире |url=http://esquire.ru/potd/02092011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110923202425/http://esquire.ru/potd/02092011 |archive-date=2011-09-23 |access-date=2011-09-04 |publisher=[[Esquire]]}}</ref>։ Բարձր մակընթացություն տեղի է ունենում [[Լուսնային օրացույց|լուսնային օրացույցի]] 8-րդ ամսում<ref>{{Cite web |date=2011-09-21 |title=Прилив на реке Цяньтан |url=http://znaete-li-vi.ru/2011/09/21/priliv-na-reke-cyantan/#respond |archive-url=https://archive.today/20130418001548/http://znaete-li-vi.ru/2011/09/21/priliv-na-reke-cyantan/%23respond#respond |archive-date=2013-04-18 |access-date=2019-04-14 |website=Знаете ли Вы |language=ru}}</ref>։ == Ավազանի անվանումներ == Քյանթանգ գետի հնագույն և պատմական անվանումն է '''Չժեցյան''': Չինարենից թարգմանաբար «Չժե» նշանակում է «ծռված» կամ «ոլորապտույտ», այսինքն՝ «Ոլորապտույտ գետ»՝ իր բազմաթիվ կեռումների պատճառով: Քանի որ այս գետը հանդիսանում էր տարածաշրջանի գլխավոր ջրային զարկերակը, հենց դրա պատմական անունով էլ կոչվել է ամբողջ [[Ճեծյան|Չժեցզյան]] նահանգը: Գետն առաջանում է Սինանցզյան և Լանցզյան գետերի միախառնումից և տարբեր հատվածներում կրում է հետևյալ անունները․ * '''Տոնցզյան''' ({{Lang-zh|桐江}}), գետի վերին հոսանքների վտակների կամ համակարգի մաս կազմող հատվածների անվանում: Այն ներկայացնում է այն լեռնային աղբյուրներն ու փոքր գետակները, որոնք սկիզբ են առնում [[Անհոյ|Անհույ]] և [[Ցզյանսի|Չժեցզյան]] նահանգների սահմաններից և միախառնվելով ձևավորում են հիմնական գետի հունը: Այստեղ է գտնվում նաև 26,5 կմ երկարությամբ համանուն՝ '''Ֆուչունցզյան ջրամբարը'''<ref name=":0">Study on the Triggering Factors of Algal Bloom in Fuchunjiang Reservoir Based on a Vertically Integrated Hydrodynamic Model / Tingfeng Wu, Liancong Luo, Guangbai Cui, Boqiang Qin // {{Cite web |title=Advances in Water Resources and Hydraulic Engineering |url=https://books.google.ru/books?id=UjxkGG4feEQC&lpg=PT709&dq=fuchunjiang%20reservoir&hl=ru&pg=PT709#v=onepage&q=fuchunjiang%20reservoir&f=false |access-date=2020-03-28 |website=books.google.ru |language=ru}} / Proceedings of 16th IAHR-APD Congress and 3rd Symposium of IAHR-ISHS; Changkuan Zhang, Hongwu Tang. — Beijing : Tsinghua University Press, 2009. — Volume 2. — P. 662. — ISBN 978-7-302-18662-5.</ref>: * '''Ֆուչունցզյան''' կամ '''Ֆուչուն''' գետ ({{Lang-zh|富春江}})<ref>Словарь географических названий зарубежных стран.- 3-е изд. перераб. и доп. М.:Недра, 1986. 459 с. </ref><ref>{{Cite web |title=Fuchun River {{!}} Yangtze tributary, Hangzhou, Zhejiang {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Fuchun-River |access-date=2026-10-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>, գետի միջին հոսանքի անվանումը: Գետի այս աշխարհագրական հատվածը հոսում է Չժեցզյան նահանգի Ֆույան և Տոնլու շրջաններով: Այն հայտնի է իր արտակարգ գեղեցիկ, հանդարտ բնապատկերներով և կանաչ լեռներով: Չինական արվեստում այն անմահացել է 14-րդ դարի հայտնի [[Ֆուչուն լեռան մենաստանը (նկար)|«Ֆուչուն լեռան մենաստանը» կտավի]] շնորհիվ: * '''Քյանթանգցզյան, Քյանթանգ''' գետի չինարեն պաշտոնական ավանում։ Պատմականորեն այս անունը վերաբերում էր միայն գետի ստորին հոսանքին՝ սկսած [[Հանճոու|Հանչժոու]] քաղաքից մինչև [[Արևելաչինական ծով|Արևելաչինական ծովի]] Հանչժոու ծոց թափվելու վայրը, որտեղ տեղի է ունենում հանրահայտ «Արծաթե վիշապ» մակընթացային ալիքը: Սակայն այսօր «Քյանթանգցզյան» (կամ Քյանթանգ) անվանումն օգտագործվում է որպես ամբողջ գետի ընդհանրական անուն: == Աշխարհի ամենամեծ մակընթացային բոր == Քյանթանգ գետի վրա առաջանում է 9 մետր բարձրությամբ մակընթացային ալիք՝ [[Մակընթացային բոր|բոր]] ([[Մակընթացային արագացում|տիեզերական մակընթացային արագացման]] ազդեցությամբ Երկրի վրա ջուրն աշխարհագրական նեղվածքների պատճառով ֆիզիկական մեծ արագությամբ ներխուժում է գետի հուն, այդպիսով առաջացնելով հսկա [[Մակընթացություն և տեղատվություն|մակընթացություն]]), որն աշխարհի ամենահզոր և տպավորիչ բնական երևույթներից մեկն է: Տեղացիներն այն անվանում են «Արծաթե վիշապ»։ Ալիքի առաջացման հիմնական պատճառը Հանչժոու ծոցի յուրահատուկ ձագարաձև կառուցվածքն է․ ծովից եկող ջուրը նեղացող հունի պատճառով սեղմվում է և վերածվում հսկայական ջրային պատի։ Թեև ալիքը տեղի է ունենում ամեն ամիս (լուսնային օրացույցի 1-ին և 15-րդ օրերին), ամենահզոր և տպավորիչ ալիքները լինում են [[Գիշերահավասար|Աշնանային գիշերահավասարին]] մոտ՝ [[Լուսնի տոն|Աշնան կեսի փառատոնի ժամանակ]]՝ լուսնային օրացույցի 8-րդ ամսվա 18-րդ օրը, երբ լուսինն իր տարեկան ցիկլում ամենապայծառն է, ամենամեծն ու կատարյալ կլորը: [[Գրիգորյան օրացույց|Գրիգորյան օրացույցով]] այն սովորաբար համընկնում է սեպտեմբերի կեսերից մինչև հոկտեմբերի սկիզբն ընկած ժամանակահատվածին<ref>{{Citation |last=ChinaVista |title=QIANTANG RIVER TIDAL BORE – China's Most Incredible Natural Wonder – Hangzhou Travel |date=2026-07-21 |url=https://www.youtube.com/watch?v=dBhFOkA_Zx4 |access-date=2026-10-10}}</ref>: Այդ օրերին [[Լուսին|լուսնի]], [[Երկիր|երկրի]] և [[Արեգակ|արեգակի]] դիրքը ստեղծում է ամենաուժեղ ձգողական ուժը: Հենց այդ պատճառով Աշնան կեսի փառատոնին հաջորդող օրերին (հատկապես լուսնային ամսվա 18-րդ օրը) Քյանթանգ գետի մակընթացային ալիքը հասնում է իր տարեկան գագաթնակետին: Չինացիների համար դարեր շարունակ ավանդույթ է եղել տոնական օրերին ընտանիքով գնալ գետի ափ՝ հսկայական «Արծաթե վիշապին» ականատես լինելու համար<ref>[https://www.semanticscholar.org/paper/Real-time-characteristics-of-tidal-bore-propagation-Li-Pan/2c3b5932314abf6e0afe0746785457ad8ad4c0be Real-time characteristics of tidal bore propagation in the Qiantang River Estuary, China, recorded by marine radar] DOI:10.1016/J.CSR.2019.04.012</ref>: Ալիքին հետևելու ամենահայտնի վայրը Հայնինգ (Haining) քաղաքում գտնվող Յանգուան (Yanguan) դիտահարթակն է, որտեղ ամեն տարի հարյուր հազարավոր զբոսաշրջիկներ են հավաքվում<ref>{{Citation |last=ChinaVista |title=Yanguan Ancient Town — The Hidden Ancient Town That Stole My Heart |date=2026-08-05 |url=https://www.youtube.com/watch?v=zbVpAL2E7xU |access-date=2026-10-10}}</ref>։ === Պատկերասրահ === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ | width="25%"|[[Պատկեր:Qiantang River Bridge DJI 0575 (2).jpg|կենտրոն|210px]] | width="25%"|[[Պատկեր:20240921钱江潮冲上之江路.png|կենտրոն|280px]] | width="25%"|[[Պատկեր:The_Chinese_Empire_A_General_&_Missionary_Survey_djvu_122.jpg|կենտրոն|260px]] |- |align="center"|Քյանթանգ գետի կամուրջներից մեկը (1453 մետր), որը չինացի մասնագետների կառուցված առաջին խոշոր երկհարկանի կամուրջն է | align="center"|Քյանթանգ գետի մակընթացային ալիքի ներխուժումը փողոց ավերածություններ է առաջացրել 2024 թվականի սեպտեմբերի 21-ին | align="center"|«[[Հանճոու|Հանչժոուի]] բորը» Մարշալ Բրումհոլի 1907 թվականի «Չինական կայսրությունը. ընդհանուր և միսիոներական ակնարկ» գրքից |} <br> {|class="graytable" style="border: 1px solid #a86; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -moz-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -webkit-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); border-radius: 0.5em;" |+ <center>'''Երևույթը և առաջացումը նկարագրող պատկերներ'''</center> | width="25%"|[[Պատկեր:Tidal_braking.svg|կենտրոն|200px]] | width="25%"|[[Պատկեր:20231125_Xiasha,_Hangzhou.jpg|կենտրոն|320px]] | width="25%"|[[Պատկեր:(Qiantang Jiang yan an tu) LOC gm71005077.jpg|կենտրոն|350px]] |- | align="center"|[[Լուսին]]ը (մոխրագույն) իր [[Լուսնի ձգողականություն|ձգողականության]] ուժով դեպի իրեն է ձգում Երկրի ջրային զանգվածը՝ առաջացնելով մակընթացային ուռուցիկություն (կապույտ էլիպս): <br>[[Երկիր]]ը (կանաչ) [[Երկրի օրապտույտ|պտտվում]] է ավելի արագ, քան Լուսինն է պտտվում Երկրի շուրջը:<br>Շփման ուժերի պատճառով Երկրի արագ պտույտն իր հետ առաջ է տանում ջրային ուռուցիկությունը, ինչի հետևանքով մակընթացային ալիքի առանցքը շեղվում և մի փոքր առաջ է անցնում Լուսնի դիրքից:<br>Այս երևույթի արդյունքում առաջանում է հզոր մակընթացային ալիք, որը գետաբերաններով բարձրանալիս կոչվում է [[մակընթացային բոր]] (tidal bore): Միաժամանակ, այս շեղումը [[Մակընթացային արագացում|դանդաղեցնում է Երկրի պտույտը]] և Լուսինը աստիճանաբար հեռացնում Երկրից: | align="center"|Սյաշա (Xiasha) շրջանի ձագարաձև ափը։ Աջ կողմում գետի վրա կառուցված ամենամեծ և ամենաերկար Սյաշա կամուրջն է (8,2 կիլոմետր, որից 2400 մետրն անցնում է բուն գետի վրայով), որի տակով էլ անցնում է բորը։ Հսկա ալիքին դիմակայելու համար լկամրջի հենասյուները խորացված են գետի հատակի տակ մինչև 115 մետր<ref>{{Cite web |title=Biggest Bridge Over Qiantang River Joined up |url=https://en.people.cn/200206/08/eng20020608_97390.shtml |access-date=2026-10-11 |website=en.people.cn}}</ref>։ <br>Գետաբերանի ձագարաձև կառուցվածքի պատճառով Խաղաղ օվկիանոսից եկող հզոր մակընթացային ջրերը սեղմվում են նեղ հունի մեջ՝ առաջացնելով ջրային հսկայական պատեր: Սովորական օրերին ալիքները հասնում են մի քանի մետրի, սակայն ամենաուժեղ մակընթացությունների ժամանակ՝ մինչև 9 մետրի<ref>{{Cite web |title=Qiantang River Tidal Bore: Photography, Best Time & Pictures |url=https://www.chinadiscovery.com/zhejiang/hangzhou/qiantang-river-tidal-bore.html |access-date=2026-10-11 |website=www.chinadiscovery.com |language=en}}</ref> | align="center"|Քյանթանգ գետի հունը պատկերող քարտեզ Չինաստանի [[Ցին դինաստիա]]յի կառավարման ժամանակաշրջանից (1773–1820)․ գետը սկիզբ է առնում մայրցամաքի խորքից (քարտեզի ձախ կողմից, որտեղ [[Հանճոու|Հանչժոու]] քաղաքն է), հոսում է դեպի աջ՝ դեպի [[Խաղաղ օվկիանոս]]։ <br>Օվկիանոսի մակընթացության ժամանակ հսկայական ջուրը հակառակ ուղղությամբ՝ աջ կողմի բաց ծովից, խուժում է դեպի ձագարի նեղացող կոկորդը (դեպի ձախ)։ Ծովի ջուրն այնքնա ուժեղ է բախվում գետին, որ կանգնեցնում և հետ է մղում գետի հոսանքը՝ առաջացնելով դեպի ձախ շարժվող հանրահայտ բարձր ալիքը՝ բորը։ |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://books.google.ru/books?id=hEbRAAAAMAAJ&q=Цяньтанцзян+(Чжэцзян)&dq=Цяньтанцзян+(Чжэцзян)&hl=ru&sa=X&redir_esc=y |автор=Чу Шао-тан |заглавие=География нового Китая |ответственный=Перевод с китайского Л. С. Гингольда и А. М. Ледовского. |год=1953 |язык=ru |место=М. |издательство=Изд-во иностранной лит-ры |страниц=367}} * Цяньтанцзян // Цуруока — Шербот. — М. : Советская энциклопедия, 1957. — С. 12. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 47). == Արտաքին հղումներ == * {{Cite web |title=Ежегодный прилив реки Цяньтанцзян |url=http://teleobektiv.ru/Kitay/Ezhegodnyy-priliv-reki-TSyantan.html |access-date=2020-03-28 |website=teleobektiv.ru |language=ru}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Արևելաչինական ծովի ավազանի գետեր]] [[Կատեգորիա:Չինաստանի գետեր]] [[Կատեգորիա:Չինաստանի աշխարհագրություն]] ruyyc2adf5huq52xa0d8ie9sq73d8pd 10940345 10940294 2026-10-11T16:41:19Z Ապատ63 36683 /* Աշխարհի ամենամեծ մակընթացային բոր */ 10940345 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Աշխքարտ}} '''Քյանթանգ''' (''{{Lang-zh|钱塘}}'' նաև՝ '''Քյանթանգցզյան,''' ''{{Lang-zh|钱塘江}}''), [[գետ]] [[Չինաստան|Չինաստանի]] հարավ-արևելքում [[Չժեցյան|Չժեցզյան]] նահանգում։ Այն հանդիսանում է տարածաշրջանի կարևորագույն տրանսպորտային զարկերակը, որով նահանգի հյուսիսարևելյան հատվածը հաղորդակցվում է ծովի հետ։ <span class="ts-fix-text" style="-webkit-box-decoration-break: clone">Ջրի միջին հոսքը 1400 մ³/վ է։</span> Հանչժոու շրջանում գետը միանում է [[Չինական մեծ ջրանցք|Չինաստանի Մեծ ջրանցքի]] հարավային վերջավորությանը։ Գետը հայտնի է աշխարհի ամենամեծ [[Մակընթացություն և տեղատվություն|մակընթացային]] ալիքով: Մինչև 9 մետր բարձրությամբ մակընթացային ալիքը գետի վրայով շարժվում է մինչև 40 կմ/ժ արագությամբ, ինչը երբեմն հանգեցնում է զոհերի<ref>{{Cite web |title=В Китае огромная волна смыла в реку десятки туристов |url=https://www.rbc.ru/society/03/08/2007/5703c8719a79470eaf7665de |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119161818/https://www.rbc.ru/society/03/08/2007/5703c8719a79470eaf7665de |archive-date=2020-11-19 |access-date=2020-11-16}}</ref><ref>{{Cite web |title=Китайские туристы пытаются убежать от прорвавшей плотину волны. Река Цяньтанцзян, провинция Чжэцзян, Китай. Туристы съезжаются к реке Цяньтан ежегодно, чтобы увидеть самую большую приливную волну в мире |url=http://esquire.ru/potd/02092011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110923202425/http://esquire.ru/potd/02092011 |archive-date=2011-09-23 |access-date=2011-09-04 |publisher=[[Esquire]]}}</ref>։ Բարձր մակընթացություն տեղի է ունենում [[Լուսնային օրացույց|լուսնային օրացույցի]] 8-րդ ամսում<ref>{{Cite web |date=2011-09-21 |title=Прилив на реке Цяньтан |url=http://znaete-li-vi.ru/2011/09/21/priliv-na-reke-cyantan/#respond |archive-url=https://archive.today/20130418001548/http://znaete-li-vi.ru/2011/09/21/priliv-na-reke-cyantan/%23respond#respond |archive-date=2013-04-18 |access-date=2019-04-14 |website=Знаете ли Вы |language=ru}}</ref>։ == Ավազանի անվանումներ == Քյանթանգ գետի հնագույն և պատմական անվանումն է '''Չժեցզյան''' (浙江): Չինարենից թարգմանաբար «Չժե» նշանակում է «ծռված» կամ «ոլորապտույտ», այսինքն՝ «Ոլորապտույտ գետ»՝ իր բազմաթիվ կեռումների պատճառով: Քանի որ այս գետը հանդիսանում էր տարածաշրջանի գլխավոր ջրային զարկերակը, հենց դրա պատմական անունով էլ կոչվել է ամբողջ [[Ճեծյան|Չժեցզյան]] նահանգը: Գետն առաջանում է Սինանցզյան և Լանցզյան գետերի միախառնումից և տարբեր հատվածներում կրում է հետևյալ անունները․ * '''Տոնցզյան''' ({{Lang-zh|桐江}}), գետի վերին հոսանքների վտակների կամ համակարգի մաս կազմող հատվածների անվանում: Այն ներկայացնում է այն լեռնային աղբյուրներն ու փոքր գետակները, որոնք սկիզբ են առնում [[Անհոյ|Անհույ]] և [[Ցզյանսի|Չժեցզյան]] նահանգների սահմաններից և միախառնվելով ձևավորում են հիմնական գետի հունը: Այստեղ է գտնվում նաև 26,5 կմ երկարությամբ համանուն՝ '''Ֆուչունցզյան ջրամբարը'''<ref name=":0">Study on the Triggering Factors of Algal Bloom in Fuchunjiang Reservoir Based on a Vertically Integrated Hydrodynamic Model / Tingfeng Wu, Liancong Luo, Guangbai Cui, Boqiang Qin // {{Cite web |title=Advances in Water Resources and Hydraulic Engineering |url=https://books.google.ru/books?id=UjxkGG4feEQC&lpg=PT709&dq=fuchunjiang%20reservoir&hl=ru&pg=PT709#v=onepage&q=fuchunjiang%20reservoir&f=false |access-date=2020-03-28 |website=books.google.ru |language=ru}} / Proceedings of 16th IAHR-APD Congress and 3rd Symposium of IAHR-ISHS; Changkuan Zhang, Hongwu Tang. — Beijing : Tsinghua University Press, 2009. — Volume 2. — P. 662. — ISBN 978-7-302-18662-5.</ref>: * '''Ֆուչունցզյան''' կամ '''Ֆուչուն''' գետ ({{Lang-zh|富春江}})<ref>Словарь географических названий зарубежных стран.- 3-е изд. перераб. и доп. М.:Недра, 1986. 459 с. </ref><ref>{{Cite web |title=Fuchun River {{!}} Yangtze tributary, Hangzhou, Zhejiang {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Fuchun-River |access-date=2026-10-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>, գետի միջին հոսանքի անվանումը: Գետի այս աշխարհագրական հատվածը հոսում է Չժեցզյան նահանգի Ֆույան և Տոնլու շրջաններով: Այն հայտնի է իր արտակարգ գեղեցիկ, հանդարտ բնապատկերներով և կանաչ լեռներով: Չինական արվեստում այն անմահացել է 14-րդ դարի հայտնի [[Ֆուչուն լեռան մենաստանը (նկար)|«Ֆուչուն լեռան մենաստանը» կտավի]] շնորհիվ: * '''Քյանթանգցզյան, Քյանթանգ''' գետի չինարեն պաշտոնական ավանում։ Պատմականորեն այս անունը վերաբերում էր միայն գետի ստորին հոսանքին՝ սկսած [[Հանճոու|Հանչժոու]] քաղաքից մինչև [[Արևելաչինական ծով|Արևելաչինական ծովի]] Հանչժոու ծոց թափվելու վայրը, որտեղ տեղի է ունենում հանրահայտ «Արծաթե վիշապ» մակընթացային ալիքը: Սակայն այսօր «Քյանթանգցզյան» (կամ Քյանթանգ) անվանումն օգտագործվում է որպես ամբողջ գետի ընդհանրական անուն: == Կամուրջներ == Չինաստանի Հանչժոու քաղաքում Քյանթանգ (Qiantang) գետի վրա կա 12 խոշոր կամուրջ (մասնավորապես Չինաստանի Հանչժոու քաղաքի տարածքում)։ Տեղական համակարգում դրանք հաճախ անվանվում են պարզապես ըստ հերթական համարների (օրինակ՝ «Առաջին կամուրջ», «Երկրորդ կամուրջ» և այլն): Բացի այդ, գետի հունի տակով անցնում են նաև մի քանի ստորգետնյա տրանսպորտային թունելներ ու մետրոպոլիտենի գծեր<ref>{{Cite web |last=Day |first=Lucy |date=2023-01-18 |title=Qiantang River Bridges of Hangzhou |url=https://spjg.com/2023/01/18/qiantang-river-bridges-of-hangzhou/ |access-date=2026-10-11 |website=Some People Juggle Geese |language=en-US}}</ref>: {| class="wikitable" ! colspan="undefined" |Պաշտոնական անվանում ! colspan="undefined" |Ժողովրդական անվանում ! colspan="undefined" |Բացման տարեթիվ !Երկարություն ! colspan="undefined" |Տրանսպորտային նշանակություն |- | colspan="undefined" |Քյանթանգ գետի մեծ կամուրջ | colspan="undefined" |Չենցզյան 1-ին կամուրջ (钱江一桥) | colspan="undefined" |1937 |1453 մետր (բուն ջրային տարածքի վրայով անցնող հիմնական հատվածը՝ 1072 մ) | colspan="undefined" |Երկհարկանի համակցված՝ վերին հարկը ավտոմոբիլային է, ստորին հարկը՝ մեկգծանի երկաթուղի։ Պատմական հուշարձան է։ Չինաստանի պատմության մեջ տեղացի մասնագետների ինքնուրույն նախագծված և կառուցված առաջին երկհարկանի (ավտոմոբիլային և երկաթուղային) կամուրջն է։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ այն պայթեցվել է ճապոնական զորքերի առաջխաղացումը կանգնեցնելու համար, իսկ 1946 թվականին՝ վերականգնվել է<ref>{{Cite web |title=Qiantang River Bridge (Hangzhou, 1937) |url=https://structurae.net/en/structures/qiantang-river-bridge |access-date=2026-10-11 |website=Structurae |language=en}}</ref>։ |- | colspan="undefined" |Փենգբու կամուրջ | colspan="undefined" |Չենցզյան 2-րդ կամուրջ (钱江二桥) | colspan="undefined" |1991 |2861 մետր երկաթուղային հատվածը, և 2112 մետր ավտոմոբիլային հատվածը (նոր վերակառուցված երկհարկանի կամուրջն ունի 1350 մ երկարություն) | colspan="undefined" |Ավտոմոբիլային և երկաթուղային։ Սա դարձել է աշխարհում առաջին խոշոր կամուրջը, որը կառուցվել է ուժեղ մակընթացային ալիքներ ունեցող գետի վրա։ Այն ունի առանձին զուգահեռ գծեր ավտոմեքենաների և գնացքների համար<ref>{{Cite web |title=The second Qiantang River Bridge opened to traffic {{!}} Today in History {{!}} Fun Fact |url=https://www.ourchinastory.com/en/16270 |access-date=2026-10-11 |website=Our China Story}}</ref>։ Կարևորագույն հանգույց է, որը կապում է արագընթաց մայրուղիներն ու երկաթգիծը։ |- | colspan="undefined" |Սիսին կամուրջ | colspan="undefined" |Չենցզյան 3-րդ կամուրջ (钱江三桥) | colspan="undefined" |1997 |5700 մետր (գետի վրայով անցնող հիմնական կամրջամասը՝ 1280 մ) | colspan="undefined" |Ավտոմոբիլային ճոպանային կամուրջ։ Կապում է Հանչժոուի հին կենտրոնը նոր զարգացող ժամանակակից թաղամասերի, Բինցզյան թաղամասի և միջազգային օդանավակայանի հետ<ref>{{Cite web |last=Day |first=Lucy |date=2023-01-18 |title=Qiantang River Bridges of Hangzhou |url=https://spjg.com/2023/01/18/qiantang-river-bridges-of-hangzhou/ |access-date=2026-10-11 |website=Some People Juggle Geese |language=en-US}}</ref>։ |- | colspan="undefined" |Ֆուսին կամուրջ | colspan="undefined" |Չենցզյան 4-րդ կամուրջ (钱江四桥) | colspan="undefined" |2004 |1376 մետր | colspan="undefined" |Երկհարկանի քաղաքային տրանսպորտային կամարակապ մեծ կամուրջ։ Ֆուսին, թարգմանաբար նշանակում է Վերածնունդ։ Կամուրջի վերին հարկը նախատեսված է մեքենաների համար, իսկ ստորին հարկով անցնում են մետրոպոլիտենի գծերը, հետիոտնային և հեծանվային արահետները։ |- | colspan="undefined" |Յուանպու կամուրջ | colspan="undefined" |Չենցզյան 5-րդ կամուրջ (钱江五桥) | colspan="undefined" |2003 |3126 մետր (հայտնի է որպես գետի միակ աղեղնաձև/ծռված կամուրջը) | colspan="undefined" |Արագընթաց մայրուղային։ Հանդիսանում է Հանչժոու քաղաքը շրջանցող մեծ օղակաձև ավտոճանապարհի (G2501) մի մասը։ |- | colspan="undefined" |Սիաշա կամուրջ | colspan="undefined" |Չենցզյան 6-րդ կամուրջ (钱江六桥) | colspan="undefined" |2002 |8230 մետր (այս ցանկում ամենաերկարն է, բուն գետը հատող հատվածը 2100 մ է) | colspan="undefined" |Արագընթաց մայրուղային կամուրջ է։ Նախատեսված է խոշոր բեռնատարների և միջքաղաքային արագընթաց տրանսպորտի համար (G60 մայրուղի)։ |- | colspan="undefined" |Չժիցզյան կամ Ժիջիան | colspan="undefined" |Չենցզյան 7-րդ կամուրջ (钱江七桥) | colspan="undefined" |2013 |4700 մետր (որոշ նախագծային փաստաթղթերով՝ մոտ 5.5 կմ) | colspan="undefined" |Քաղաքային արագընթաց ճանապարհային կամուրջ է։ Կապում է քաղաքի արևելյան տրանսպորտային հանգույցները նոր շրջանների հետ։ Հայտնի է իր վառ կարմիր ճարտարապետական կամարներով։ Գետի վրայի ամենաքիչ հենասյուներ ունեցող կամուրջն է։ |- | colspan="undefined" |Ցզյուբաո ակմ Ջյուբաո | colspan="undefined" |Չենցզյան 8-րդ կամուրջ (九堡大桥) | colspan="undefined" |2012 |1855 մետր | colspan="undefined" |Քաղաքային մայրուղային կամուրջ է։ Ապահովում է կապը դեպի Հանչժոուի տնտեսական և տեխնոլոգիական զարգացման գոտիներ։ Չինաստանում առաջին կամուրջն է, որտեղ ամբողջությամբ կիրառվել է նոր տիպի համակցված պողպատա-բետոնե կառուցվածք։ Բաղկացած է գետի վրայով անցնող երեք խոշոր, հաջորդական կարմիր կամարներից, որոնք հեռվից հիշեցնում են ջրի վրայով թռչող թռչուններ կամ ալիքներ: |- | colspan="undefined" |Ցզյանդուն | colspan="undefined" |Չենցզյան 9-րդ կամուրջ (钱江九桥) | colspan="undefined" |2008 |4332 մետր | colspan="undefined" |Ավտոմոբիլային կամուրջ է։ Ծառայում է տեղական և տարածաշրջանային տրանսպորտային հոսքերին։ Այն ունի ինքնակապակցված կախովի (self-anchored suspension) յուրահատուկ կառուցվածք։ Ի տարբերություն սովորական կախովի կամուրջների, որոնց հիմնական մալուխները ամրացվում են ափամերձ հզոր բետոնե հենարաններին, Ցզյանդուն կամրջի կրող մալուխները ամրացված են հենց կամրջի հեծանային կառուցվածքի (տախտակամածի) ծայրերին։ Այն ունի երկկողմանի 6 երթևեկելի գոտի և նախատեսված է արագընթաց ավտոմոբիլային հոսքերի համար։ |- | colspan="undefined" |Քյանցզյան նոր երկաթուղային կամուրջ | colspan="undefined" |Չենցզյան 10-րդ կամուրջ (钱江十桥) | colspan="undefined" |2013 |2222 մետր (որից բուն գետի վրայով անցնող հիմնական մասը՝ 1340 մետր) | colspan="undefined" |Քաղաքային արագընթաց ճանապարհային կամուրջ է։ Իր յուրահատուկ կամարներով թեթևացնում է քաղաքի հարավ-արևմտյան հատվածի տրանսպորտային ծանրաբեռնվածությունը։ Ի տարբերություն Քյանթանգի առաջին կամրջի (որն ունի ընդամենը 1 երկաթուղային գիծ) կամ երկրորդ կամրջի (2 գիծ), Տասներորդ կամուրջը նախագծված է որպես 4 անկախ գծերով երկաթուղային գերհզոր անցում |} == Աշխարհի ամենամեծ մակընթացային բոր == Քյանթանգ գետի վրա առաջանում է 9 մետր բարձրությամբ մակընթացային ալիք՝ [[Մակընթացային բոր|բոր]] ([[Մակընթացային արագացում|տիեզերական մակընթացային արագացման]] ազդեցությամբ Երկրի վրա ջուրն աշխարհագրական նեղվածքների պատճառով ֆիզիկական մեծ արագությամբ ներխուժում է գետի հուն, այդպիսով առաջացնելով հսկա [[Մակընթացություն և տեղատվություն|մակընթացություն]]), որն աշխարհի ամենահզոր և տպավորիչ բնական երևույթներից մեկն է: Տեղացիներն այն անվանում են «Արծաթե վիշապ»։ Ալիքի առաջացման հիմնական պատճառը Հանչժոու ծոցի յուրահատուկ ձագարաձև կառուցվածքն է․ ծովից եկող ջուրը նեղացող հունի պատճառով սեղմվում է և վերածվում հսկայական ջրային պատի։ Թեև ալիքը տեղի է ունենում ամեն ամիս (լուսնային օրացույցի 1-ին և 15-րդ օրերին), ամենահզոր և տպավորիչ ալիքները լինում են [[Գիշերահավասար|Աշնանային գիշերահավասարին]] մոտ՝ [[Լուսնի տոն|Աշնան կեսի փառատոնի ժամանակ]]՝ լուսնային օրացույցի 8-րդ ամսվա 18-րդ օրը, երբ լուսինն իր տարեկան ցիկլում ամենապայծառն է, ամենամեծն ու կատարյալ կլորը: [[Գրիգորյան օրացույց|Գրիգորյան օրացույցով]] այն սովորաբար համընկնում է սեպտեմբերի կեսերից մինչև հոկտեմբերի սկիզբն ընկած ժամանակահատվածին<ref>{{Citation |last=ChinaVista |title=QIANTANG RIVER TIDAL BORE – China's Most Incredible Natural Wonder – Hangzhou Travel |date=2026-07-21 |url=https://www.youtube.com/watch?v=dBhFOkA_Zx4 |access-date=2026-10-10}}</ref>: Այդ օրերին [[Լուսին|լուսնի]], [[Երկիր|երկրի]] և [[Արեգակ|արեգակի]] դիրքը ստեղծում է ամենաուժեղ ձգողական ուժը: Հենց այդ պատճառով Աշնան կեսի փառատոնին հաջորդող օրերին (հատկապես լուսնային ամսվա 18-րդ օրը) Քյանթանգ գետի մակընթացային ալիքը հասնում է իր տարեկան գագաթնակետին: Չինացիների համար դարեր շարունակ ավանդույթ է եղել տոնական օրերին ընտանիքով գնալ գետի ափ՝ հսկայական «Արծաթե վիշապին» ականատես լինելու համար<ref>[https://www.semanticscholar.org/paper/Real-time-characteristics-of-tidal-bore-propagation-Li-Pan/2c3b5932314abf6e0afe0746785457ad8ad4c0be Real-time characteristics of tidal bore propagation in the Qiantang River Estuary, China, recorded by marine radar] DOI:10.1016/J.CSR.2019.04.012</ref>: Ալիքին հետևելու ամենահայտնի վայրը Հայնինգ (Haining) քաղաքում գտնվող Յանգուան (Yanguan) դիտահարթակն է, որտեղ ամեն տարի հարյուր հազարավոր զբոսաշրջիկներ են հավաքվում<ref>{{Citation |last=ChinaVista |title=Yanguan Ancient Town — The Hidden Ancient Town That Stole My Heart |date=2026-08-05 |url=https://www.youtube.com/watch?v=zbVpAL2E7xU |access-date=2026-10-10}}</ref>։ === Պատկերասրահ === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ | width="25%"|[[Պատկեր:Qiantang River Bridge DJI 0575 (2).jpg|կենտրոն|210px]] | width="25%"|[[Պատկեր:20240921钱江潮冲上之江路.png|կենտրոն|280px]] | width="25%"|[[Պատկեր:The_Chinese_Empire_A_General_&_Missionary_Survey_djvu_122.jpg|կենտրոն|260px]] |- |align="center"|Քյանթանգ գետի կամուրջներից մեկը (1453 մետր), որը չինացի մասնագետների կառուցված առաջին խոշոր երկհարկանի կամուրջն է | align="center"|Քյանթանգ գետի մակընթացային ալիքի ներխուժումը փողոց ավերածություններ է առաջացրել 2024 թվականի սեպտեմբերի 21-ին | align="center"|«[[Հանճոու|Հանչժոուի]] բորը» Մարշալ Բրումհոլի 1907 թվականի «Չինական կայսրությունը. ընդհանուր և միսիոներական ակնարկ» գրքից |} <br> {|class="graytable" style="border: 1px solid #a86; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -moz-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -webkit-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); border-radius: 0.5em;" |+ <center>'''Երևույթը և առաջացումը նկարագրող պատկերներ'''</center> | width="25%"|[[Պատկեր:Tidal_braking.svg|կենտրոն|200px]] | width="25%"|[[Պատկեր:20231125_Xiasha,_Hangzhou.jpg|կենտրոն|320px]] | width="25%"|[[Պատկեր:(Qiantang Jiang yan an tu) LOC gm71005077.jpg|կենտրոն|350px]] |- | align="center"|[[Լուսին]]ը (մոխրագույն) իր [[Լուսնի ձգողականություն|ձգողականության]] ուժով դեպի իրեն է ձգում Երկրի ջրային զանգվածը՝ առաջացնելով մակընթացային ուռուցիկություն (կապույտ էլիպս): <br>[[Երկիր]]ը (կանաչ) [[Երկրի օրապտույտ|պտտվում]] է ավելի արագ, քան Լուսինն է պտտվում Երկրի շուրջը:<br>Շփման ուժերի պատճառով Երկրի արագ պտույտն իր հետ առաջ է տանում ջրային ուռուցիկությունը, ինչի հետևանքով մակընթացային ալիքի առանցքը շեղվում և մի փոքր առաջ է անցնում Լուսնի դիրքից:<br>Այս երևույթի արդյունքում առաջանում է հզոր մակընթացային ալիք, որը գետաբերաններով բարձրանալիս կոչվում է [[մակընթացային բոր]] (tidal bore): Միաժամանակ, այս շեղումը [[Մակընթացային արագացում|դանդաղեցնում է Երկրի պտույտը]] և Լուսինը աստիճանաբար հեռացնում Երկրից: | align="center"|Սյաշա (Xiasha) շրջանի ձագարաձև ափը։ Աջ կողմում գետի վրա կառուցված ամենամեծ և ամենաերկար Սյաշա կամուրջն է (8,2 կիլոմետր, որից 2400 մետրն անցնում է բուն գետի վրայով), որի տակով էլ անցնում է բորը։ Հսկա ալիքին դիմակայելու համար լկամրջի հենասյուները խորացված են գետի հատակի տակ մինչև 115 մետր<ref>{{Cite web |title=Biggest Bridge Over Qiantang River Joined up |url=https://en.people.cn/200206/08/eng20020608_97390.shtml |access-date=2026-10-11 |website=en.people.cn}}</ref>։ <br>Գետաբերանի ձագարաձև կառուցվածքի պատճառով Խաղաղ օվկիանոսից եկող հզոր մակընթացային ջրերը սեղմվում են նեղ հունի մեջ՝ առաջացնելով ջրային հսկայական պատեր: Սովորական օրերին ալիքները հասնում են մի քանի մետրի, սակայն ամենաուժեղ մակընթացությունների ժամանակ՝ մինչև 9 մետրի<ref>{{Cite web |title=Qiantang River Tidal Bore: Photography, Best Time & Pictures |url=https://www.chinadiscovery.com/zhejiang/hangzhou/qiantang-river-tidal-bore.html |access-date=2026-10-11 |website=www.chinadiscovery.com |language=en}}</ref> | align="center"|Քյանթանգ գետի հունը պատկերող քարտեզ Չինաստանի [[Ցին դինաստիա]]յի կառավարման ժամանակաշրջանից (1773–1820)․ գետը սկիզբ է առնում մայրցամաքի խորքից (քարտեզի ձախ կողմից, որտեղ [[Հանճոու|Հանչժոու]] քաղաքն է), հոսում է դեպի աջ՝ դեպի [[Խաղաղ օվկիանոս]]։ <br>Օվկիանոսի մակընթացության ժամանակ հսկայական ջուրը հակառակ ուղղությամբ՝ աջ կողմի բաց ծովից, խուժում է դեպի ձագարի նեղացող կոկորդը (դեպի ձախ)։ Ծովի ջուրն այնքնա ուժեղ է բախվում գետին, որ կանգնեցնում և հետ է մղում գետի հոսանքը՝ առաջացնելով դեպի ձախ շարժվող հանրահայտ բարձր ալիքը՝ բորը։ |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://books.google.ru/books?id=hEbRAAAAMAAJ&q=Цяньтанцзян+(Чжэцзян)&dq=Цяньтанцзян+(Чжэцзян)&hl=ru&sa=X&redir_esc=y |автор=Чу Шао-тан |заглавие=География нового Китая |ответственный=Перевод с китайского Л. С. Гингольда и А. М. Ледовского. |год=1953 |язык=ru |место=М. |издательство=Изд-во иностранной лит-ры |страниц=367}} * Цяньтанцзян // Цуруока — Шербот. — М. : Советская энциклопедия, 1957. — С. 12. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 47). == Արտաքին հղումներ == * {{Cite web |title=Ежегодный прилив реки Цяньтанцзян |url=http://teleobektiv.ru/Kitay/Ezhegodnyy-priliv-reki-TSyantan.html |access-date=2020-03-28 |website=teleobektiv.ru |language=ru}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Արևելաչինական ծովի ավազանի գետեր]] [[Կատեգորիա:Չինաստանի գետեր]] [[Կատեգորիա:Չինաստանի աշխարհագրություն]] 027fvjbzfj6uj3uw7g5v8ntye485u0f 0 1279752 10940518 10292620 2026-10-12T09:32:25Z ~2026-54961-47 178017 /* */ 10940518 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Էթնիկ խումբ |անվանում = Լուվիացիներ |պատկեր = [[Պատկեր:Mid000017 Map 2011 09 Middle-Bronzse-Age-Anatolia.jpg|290px]] |երկրամաս1 = [[Փոքր Ասիա]] |լեզու = [[լուվիերեն]] |հավատք = }} '''Լուվիացիներ''', [[Բրոնզի դար|Բրոնզե դարի]] ընթացքում [[Փոքր Ասիա]]յում ձևավորված հնագույն ժողովուրդներից էր, որը խոսում էր վերացած [[Հնդեվրոպական լեզուներ|հնդեվրոպական լեզվով]]։ Հավանական է, որ լուվիացիների նախնիները ներգաղթել են [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան թերակղզուց]] և բնակեցրել են տարածքը [[Եգեյան ծով]]ից մինչև [[Կիլիկիա]]։ Լուվիացիները ենթարկվել են ինչպես [[Մերձավոր Արևելք]]ի քաղաքակրթության, այնպես էլ տեղական բնիկ բնակչության ազդեցության։ Պատմագրությունը հիմնված էր [[Սեպագիր|սեպագրերի]] վրա (լուվիական սեպագրերի)՝ մ.թ.ա. XIV—XII-րդ դարերում և [[հիերոգլիֆ]]ների վրա (խեթթական հիերոգլիֆների)՝ մ.թ.ա. XVI—VIII-րդ դարերում։ Բրոնզի դարի վերջում լուվիացիները ենթարկվեցին նոր (ֆրակո-ֆրիգիական) ներգաղթի հնդեվրոպական ցեղերի կողմից Բալկաններից։ [[Երկաթի դար|Երկաթե դարում]] նրանք վերացել են բաժանվելով տարբեր ցեղերի<ref>Bachhuber, Christopher. (2013). ''James Mellhaart and the Luwians''. Luwian Identities: Culture, Language and Religion Between Anatolia and the Aegean, p. 292. Netherlands: Brill. [https://www.google.com/books/edition/Luwian_Identities/a_B8VOPZlYIC?hl=en&gbpv=0 Google Books]</ref>։ Նրանց երբեմն նույնացնում են հնագույն Արզավա թագավորության հետ, թեև վերջերս այդ նույնացումը կասկածի տակ է դրվել։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի հին ազգեր]] [[Կատեգորիա:Հին ազգեր]] [[Կատեգորիա:Հնդեվրոպական ազգեր]] [[Կատեգորիա:Փոքր Ասիայի հին ժողովուրդներ]] [[Կատեգորիա:Ասիայի անհետացած ազգեր]] 3sq1fuc0zd5jouyhfxjopav79tvqv4p 2 1282254 10940295 10883325 2026-10-11T14:47:05Z 23artashes 2675 10940295 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !«Գիտե՞ք, որ․․․» նախագծի համար փաստ !Ստորագրություն |- |[[:ru:Извещение пчёл]] |[[Մեղուների տեղեկացում]] |[[Բուքինգհեմյան պալատ|Բուքինգhեմյան պալատի]] [[Մեղուներ|մեղուներին]] ''տեղեկացրել են'' [[Եղիսաբեթ II]] թագուհու մահվան մասին։ | |- |[[:ru:Кубок Тейшейры]] |[[Տեյշեյրայի գավաթ]] |Հարավամերիկյան ֆուտբոլային գավաթի խաղարկությունում չի խփվել ոչ մի գոլ։ | |- |[[:ru:Футбольный матч Аргентина — Бразилия (1920)]] |[[Արգենտինա - Բրազիլիա ֆուտբոլային խաղ (1920)]] |Թերթում տպագրված ռասայական բնույթի հրապարակման պատճառով ֆուտբոլի ընկերական հանդիպումն ացկացվել է 7×7 ձևաչափով | |- |[[:ru:Фунг, Эдсел Форд]] |[[Էդսել Ֆորդ Ֆունգ]] |[[Սան Ֆրանցիսկո|Սան Ֆրանցիսկոյի]] ուղեցույցի կազմողը քաղաքի տեսարժան վայրերի ցանկում ներառել է [[Չակ Նորիս|Չակ Նորիսի]] հետ նկարահանված կոպիտ մատուցողին: | |- |[[:ru:Карвахаль, Феликс]] |[[Ֆելիքս Կարվախալ]] |Կուբացի վազորդը օլիմպիական մարաթոնի ժամանակ հասցրել է թունավորվել խնձորով և նույնիսկ քնել։ | |- |[[:ru:Бибо, Соломон]] |[[Սոլոմոն Բիբո]] |Մի անգամ [[Հնդկացիներ|հնդկացիներն]] իրենց առաջնորդ են ընտրել այս հրեա ներգաղթյալին։ | |- |[[:ru:Бергквист, Свен]] |[[Սվեն Բերգկվիստ]] |Շվեդ այս մարզիկը, որն ամենաբարձր մակարդակով մրցել է [[Ֆուտբոլ|ֆուտբոլում]], հոկեյի [[Տափօղակով հոկեյ|երկու]] [[Գնդակով հոկեյ|տեսակներում]], [[Թենիս|թենիսում]] և [[Բոուլինգ|բոուլինգում]], գամված էր անվասայլակին և կարող էր [[Պարաօլիմպիկ խաղեր|Պարաօլիմպիկ խաղերին]] մասնակցելու իրավունք ստանալ որպես [[Նետաձգություն (մարզաձև)|նետաձիգ]]։ | |- |[[:ru:Великий колокол Дхаммазеди]] |[[Դհամմազեդիի մեծ զանգ]] |Բոլոր ժամանակների մեծագույն զանգը չորս դարից ավելի գտնվում է «պղտոր գետի» հատակում։ | |- |[[:ru:Ритуальные деньги]] |[[Ծիսական փողեր]] |Հանդերձյալ աշխարհում ապրելու համար չինացիները տպագրում են հատուկ թղթադրամներ։ | |- |[[:ru:Гонелла, Пьетро]] |[[Պիետրո Գոնելլա]] |Հայտնի իտալացին ապագա [[Պայծառատեսություն|պայծառատեսներին]] վաճառում էր շան կղանք։ | |- |[[:ru:Алкоголизм (марка США)]] |[[Հարբեցողություն (նամականիշ)]] |Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում թողարկվել և ոչնչացվել է մի նամականիշ, որը վիրավորում էր հասցեատերերին։ | |- |[[:ru:Popular Monster]] |[[Popular Monster]] |Որպես երաժշտական ալբոմի շապիկ կարող է ծառայել նույնիսկ ձերբակալության ժամանակ արված [[Մագշոթ|ոստիկանական լուսանկարը]]։ | |- |[[:ru:Рухомовский, Израиль Хацкелевич]] |[[Իզրայիլ Ռուխոմովսկի]] | rowspan="2" |[[Լուվանոր Էնրիկե|Լուվրում]] որպես վերականգնող մասնագետ աշխատած [[Իզրայիլ Ռուխոմովսկի|օդեսացին]] այնտեղ ցուցադրել է իր կեղծիքը: | |- |[[:ru:Тиара Сайтаферна]] |[[Սայտաֆեռնեսի խույր]] | |- |[[:ru:Маргарита Ле Петур]] |[[Մարգարիտ լը Պետուր]] |Տղամարդ ներկայացած այս աղջիկը ծառայել է երկու երկրների բանակներում և դահիճ է եղել Լիոնում։ | |- |[[:ru:Turritopsis dohrnii]] |[[Turritopsis dohrnii]] |Աշխարհում կա կենդանի էակ, որն անմահ է։ | |- |[[:en:Johnny Strange]] |[[Ջոննի Սթրենջ]] |«Պողպատե ականջներով մարդը» ոչ միայն [[Գինեսի ռեկորդների գիրք|Գինեսի գրքի]] բազմակի ռեկորդակիր է, այլև գրքերի հեղինակ։ | |- |[[:en:Roswitha Krause]] |[[Ռոսվիթա Կրաուզե]] |Օլիմպիական խաղերի հանդբոլի մեդալակիրների թվում կա օլիմպիական խաղերի լողի մեդալակիր։ | |- |[[:ru:Авнер, Деннис]] |[[Դենիս Ավներ]] |Այս հնդկացին ծախսել է կյանքի մեծ մասը և շատ փող՝ փորձելով վերածվել վագրի, բայց այդպես էլ չի ավարտել գործը: | |- |[[:ru:Военные праздники Сербии]] |[[Սերբիայի զինվորական տոներ]] |Սերբիայի զինված ուժերում նշվում է 84 տոն։ | |- |[[:ru:Вайдал, Уолпол]] |[[Ուոլփոլ Վայդալ]] |«Դրիբլյորների արքան» հեթ-տրիկի հեղինակ է դարձել՝ առանց այլ խաղացողների կողմից գնդակին դիպչելու։ | |- |[[:en:Barbados 4–2 Grenada]] |[[Բարբադոս 4-2 Գրենադա]] |Ֆուտբոլային խաղում Բարբադոսը պաշտպանում էր և՛ սեփական, և՛ մրցակցի դարպասները, իսկ Գրենադայի համար միևնույնն էր, թե գոլը որ դարպասը կխփվի։ | |- |[[:ru:Вольф+585 старший]] |[[Վոլֆ+585 Ավագ]] |Ֆիլադելֆիացի այս լինոտիպիստի ամբողջական անունը պարունակում է ավելի քան հինգ հարյուր տառ: | |- |[[:en:British Airways Flight 5390]] |[[British Airways ընկերության թիվ 5390 չվերթի միջադեպ]] |Չվերթի մեկնարկից 13 րոպե անց պոկվել է օդանավի դիմապակին, և հրամանատարը մասամբ դուրս է ընկել խցիկից, սակայն ողջ է մնացել։ | |- |[[:en:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu]] |[[Դադրա և Նագար Հավելի և Դաման և Դիու]] |Հնդկաստանի վարչատարածքային այս միավորի անվանման մեջ կա երեք հատ «և» շաղկապ։ | |- |[[:ru:Aphonopelma johnnycashi]] |[[Aphonopelma johnnycashi]] | rowspan="2" |[[Folsom Prison Blues|Ֆոլսոմ բանտի]] մոտակայքում հայտնաբերված [[Aphonopelma johnnycashi|այս սարդն]] անվանակոչվել է այդ բանտի մասին երգած [[Ջոնի Քեշ|Ջոնի Քեշի]] անունով։ | |- |[[:ru:Folsom Prison Blues]] |[[Folsom Prison Blues]] | |} 62jupu8oz4kojq4xgsq2av2jsqbgvnc 0 1286780 10940521 10789969 2026-10-12T09:42:22Z PJ Geest 102666 Replace raster graph with SVG reconstruction: US living adult generations.svg 10940521 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''Բեյբի բումերներ''' կամ '''բեյբի բումերների սերունդ''' ({{Lang-en|baby boomers}}), [[X սերունդ|X սերնդին]] հաջորդող ժողովրդագրական խումբ: Այս սերնդի ներկայացուցիչները ծնվել են 1946-ից 1964 թվականներին՝ 20-րդ դարի կեսերին [[բեյբի բում]]ի ժամանակ: Ըստ այս թվագրման՝ նրանցից ամենաերիտասարդները 60 տարեկան են, մինչդեռ ամենատարեցները՝ 79: Ժողովրդագրական և մշակութային համատեքստը կարող են տարբեր լինել կախված երկրից<ref>{{Cite book |last=Owram |first=Doug |url=https://archive.org/details/bornatrighttimeh0000owra |title=Born at the Right Time |date=1997 թ․ դեկտեմբերի 31 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-1-4426-5710-6 |location=Toronto |doi=10.3138/9781442657106}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Little |first1=Bruce |last2=Foot |first2=David K. |last3=Stoffman |first3=Daniel |date=1998 |title=Boom, Bust & Echo: How to Profit from the Coming Demographic Shift |url=https://archive.org/details/boombustecho20000000foot |journal=Foreign Policy |issue=113 |pages=110 |doi=10.2307/1149238 |issn=0015-7228 |jstor=1149238}}</ref><ref name="Salt2004">{{Cite book |last=Salt |first=Bernard |url=https://archive.org/details/bigshiftthe0000bern |title=The Big Shift |publisher=Hardie Grant Books |year=2004 |isbn=978-1-74066-188-1 |location=South Yarra, Victoria}}</ref><ref name="Delaunay-2019">{{Cite book |last=Delaunay, Michèle [VNV] |title=Le fabuleux destin des baby-boomers |year=2019 |isbn=978-2-259-28062-4 |location=Paris |oclc=1134671847}}</ref><ref name="RebeccaLeung">{{Cite news |author=Rebecca Leung |date=2005 թ․ սեպտեմբերի 4 |title=The Echo Boomers – 60 Minutes |url=https://www.cbsnews.com/stories/2004/10/01/60minutes/main646890.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104142419/http://www.cbsnews.com/stories/2004/10/01/60minutes/main646890.shtml |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 4 |access-date=2010 թ․ օգոստոսի 24 |work=CBS News}}</ref>: [[Արևմտյան աշխարհ|Արևմուտքում]] 1950-ական և 1960-ական թվականներին այս սերունդի երիտասարդությունը զգալի բարեփոխումներ է ունեցել կրթության ոլորտում՝ թե՛ որպես գաղափարական առճակատման մաս, ինչպիսին էր [[Սառը պատերազմ]]ը<ref name="Stroke-2013">{{Cite journal |last=Stroke |first=H. Henry |date=2013 թ․ օգոստոսի 1 |title=''Electricity and Magnetism'' |url=https://physicstoday.scitation.org/doi/10.1063/PT.3.2085 |url-status=live |journal=Physics Today |volume=66 |issue=8 |pages=48–50 |bibcode=2013PhT....66R..48S |doi=10.1063/PT.3.2085 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024143016/https://physicstoday.scitation.org/doi/10.1063/PT.3.2085 |archive-date=2022 թ․ հոկտեմբերի 24 |access-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 11}}</ref><ref name="Knudson-201d">{{Cite news |last=Knudson |first=Kevin |date=2015 |title=The Common Core is today's New Math – which is actually a good thing |url=https://theconversation.com/the-common-core-is-todays-new-math-which-is-actually-a-good-thing-46585 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915194402/http://theconversation.com/the-common-core-is-todays-new-math-which-is-actually-a-good-thing-46585 |archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 15 |access-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 9 |work=The Conversation}}</ref>, և թե' որպես միջպատերազմյան շրջանի շարունակություն<ref name="Garraty-1991">{{Cite book |last=Garraty |first=John A. |url=https://archive.org/details/isbn_9780065000351 |title=The American Nation: A History of the United States |publisher=Harper Collins |year=1991 |isbn=978-0-06-042312-4 |location=United States of America |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780065000351/page/896 896]–7 |chapter=Chapter XXXII Society in Flux, 1945-1980. Rethinking Public Education}}</ref>։ Նրանց ժամանակաշրջանը տնտեսական բարգավաճման և արագ տեխնոլոգիական առաջընթացի ժամանակ է եղել<ref name="Twenge-2023a">{{Cite book |last=Twenge |first=Jean |url=https://archive.org/details/generationsreald0000twen |title=Generations: The Real Differences Between Gen Z, Millennials, Gen X, Boomers, and Silents—and What The Mean for America's Future |publisher=Atria Books |year=2023 |isbn=978-1-9821-8161-1 |location=New York |chapter=Chapter 2: Silents}}</ref>: Շատ երկրներում այս ժամանակաշրջանը խորը քաղաքական անկայունության ժամանակաշրջան է եղել<ref name="Suri-2009">{{Cite journal |last=Suri |first=Jeremi |date=2009 թ․ փետրվար |title=The Rise and Fall of an International Counterculture, 1960-1975 |url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_2009-02_114_1/page/44 |journal=American Historical Review |volume=114 |issue=1 |pages=45–68 |doi=10.1086/ahr.114.1.45 |jstor=30223643 |doi-access=free}}</ref><ref name="Turchin-2010">{{Cite journal |last=Turchin |first=Peter |date=2010 թ․ փետրվարի 3 |title=Political instability may be a contributor in the coming decade |journal=Nature |volume=403 |issue=7281 |pages=608 |bibcode=2010Natur.463..608T |doi=10.1038/463608a |pmid=20130632 |doi-access=free}}</ref>: [[Չինաստան]]ում բումերներն անցել են [[Չինաստանի մշակութային հեղափոխություն|Մշակութային հեղափոխության]] ժամանակաշրջանը և հասուն տարիքում սկսել են հարել ''[[Մեկ ընտանիք՝ մեկ երեխա|մեկ ընտանիք, մեկ երեխա]]'' քաղաքականությանը<ref name="Woodruff-2016">{{Cite news |last1=Woodruff |first1=Judy |last2=French |first2=Howard |date=2016 թ․ օգոստոսի 1 |title=The unprecedented aging crisis that's about to hit China |url=https://www.pbs.org/newshour/show/unprecedented-aging-crisis-thats-hit-china |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926152123/https://www.pbs.org/newshour/show/unprecedented-aging-crisis-thats-hit-china |archive-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 26 |access-date=2020 թ․ օգոստոսի 13 |work=PBS Newshour}}</ref><ref name="Hobsbawn-1996b">{{Cite book |last=Hobsbawm |first=Eric |url=https://archive.org/details/ageofextremeshis0000hobs/ |title=The Age of Extremes: The Short Twentieth Century 1914-1991 |publisher=Abacus |year=1996 |isbn=978-0-349-10671-7 |chapter=Chapter Eleven: Cultural Revolution}}</ref>: Սոցիալական այս փոփոխություններն ու [[Հռետորություն|հռետորաբանությունը]] կարևոր ազդեցություն են ունեցել բումերների ընկալումների վրա։ Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում շատ բումերներ հասունացել են հարստության աճի և կրթության ոլորտում պետական ​​սուբսիդիաների ժամանակաշրջանում<ref name="Owram1997x">{{Cite book |last=Owram |first=Doug |url=https://archive.org/details/bornatrighttimeh0000owra/page/ |title=Born at the Right Time |publisher=University of Toronto Press |year=1997 |isbn=978-0-8020-8086-8 |location=Toronto |page=[https://archive.org/details/bornatrighttimeh0000owra/page/ x]}}</ref>, և մեծացել են անկեղծորեն ակնկալելով, որ աշխարհը ժամանակի ընթացքում կբարելավվի<ref name="Jones1980">{{Cite book |last=Jones |first=Landon |url=https://archive.org/details/greatexpectation0000jone_t1h3 |title=Great Expectations: America and the Baby Boom Generation |publisher=Coward, McCann and Geoghegan |year=1980 |location=New York}}</ref>: Նրանք, ովքեր ունեն ավելի բարձր կենսամակարդակներ և կրթական մակարդակ, հաճախ բարելավման համար առավել պահանջկոտ էին<ref name="Hobsbawn-1996">{{Cite book |last=Hobsbawm |first=Eric |author-link=Eric Hobsbawm |title=The Age of Extremes: The Short Twentieth Century 1914-1991 |publisher=Abacus |year=1996 |isbn=978-0-349-10671-7 |chapter=Chapter Ten: Social Revolution 1945-1990}}</ref><ref name="Zeihan-2016">{{Cite book |last=Zeihan |first=Peter |author-link=Peter Zeihan |url=https://archive.org/details/absentsuperpower0000zeih |title=The Absent Superpower: The Shale Revolution and a World without America |publisher=Zeihan on Geopolitics |year=2016 |isbn=978-0-9985052-0-6 |location=Austin, TX |chapter=Chapter 5: The End of the (Old) World}} Population pyramids of the [https://zeihan.com/wp-content/uploads/2020/01/developed_without_us_2030.jpg developed world without the U.S.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030194231/https://zeihan.com/wp-content/uploads/2020/01/developed_without_us_2030.jpg|date=October 30, 2020}} and of [https://zeihan.com/wp-content/uploads/2020/01/5.3-us-demography-2030.jpg the U.S. in 2030] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010220715/https://zeihan.com/wp-content/uploads/2020/01/5.3-us-demography-2030.jpg|date=October 10, 2020}}.</ref>: [[Միացյալ Նահանգներ]]ում նրանք տարիքային ժողովրդագրական թվով երկրորդն են հազարամյակներից հետո<ref>{{Cite web |last=Fry |first=Richard |date=2022 թ․ ապրիլի 28 |title=Millennials overtake Baby Boomers as America's largest generation |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428233813/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/ |archive-date=2020 թ․ ապրիլի 28 |access-date=2022 թ․ մայիսի 31 |publisher=Pew Research Center}}</ref>: == Ստուգաբանություն == [[File:UH-1D helicopters in Vietnam 1966.jpg|thumb|Բեյբի բումերը երբեմն կոչվում են «Վիետնամի սերունդ»՝ [[Վիետնամ]]ի պատերազմի նշանակության պատճառով: Միացյալ Նահանգներում երեխաներից 10-ից 1-ը ծառայում էր ԱՄՆ զինված ուժերում: Նրանցից մի քանիսը տեղակայվել են Վիետնամում<ref>{{Cite web |last=Wright |first=James |date=2017 թ․ ապրիլի 11 |title=Opinion {{!}} The Baby Boomer War |url=https://www.nytimes.com/2017/04/11/opinion/the-baby-boomer-war.html |website=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barrett |first=Claire |date=2017 թ․ հոկտեմբերի 17 |title=A Generation Goes to War |url=https://www.historynet.com/generation-goes-war/ |access-date=2024 թ․ փետրվարի 3 |website=HistoryNet |language=en-US}}</ref>։]] «Բեյբի բում» տերմինը վերաբերում է ծնելիության նկատելի աճին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո բնակչության աճը տարբեր թերթերի լրագրողներ բնութագրվել են որպես «բում»: «Բեյբի բումերներ» հասկացություն առաջին անգամ օգտագործվել է 1963 թվականի հունվարին, ''Daily Press''-ի հոդվածում է<ref>''Reader's Digest''. August 1951, pg. 5.</ref><ref>{{Cite web |date=2018 թ․ մայիսի 1 |title=How Baby Boomers, Generation X, and Millennials Got Their Names |url=http://mentalfloss.com/article/542159/how-generations-named-baby-boomers-generation-x-millennials |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010015756/http://mentalfloss.com/article/542159/how-generations-named-baby-boomers-generation-x-millennials |archive-date=2018 թ․ հոկտեմբերի 10 |access-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 25}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Nason |first1=Leslie J. |date=1963 թ․ հունվարի 28 |title=Baby Boomers, Grown Up, Storm Ivy-Covered Walls |url=https://www.newspapers.com/clip/19690752/daily_press/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328230347/https://www.newspapers.com/clip/19690752/daily_press/ |archive-date=2019 թ․ մարտի 28 |access-date=2019 թ․ մարտի 28 |work=Daily Press |location=Newport, Virginia}}</ref>։ == Ժողովրդագրություն == === Ասիա === <gallery mode="packed" heights="209" caption="Չինաստանի, Ճապոնիայի և Հարավային Կորեայի բնակչության բուրգերը, 2018 թվական"> File:China population pyramid (2018).jpg File:Japan population pyramid (2018).jpg File:South Korea population pyramid (2018).jpg </gallery> ''Մեծ թռիչքի'' ժամանակ Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցությունը խրախուսում էր զույգերին հնարավորինս շատ երեխաներ ունենալ, քանի որ կարծում էր, որ աճող աշխատուժ է անհրաժեշտ երկրի զարգացման համար<ref name="Nectar-2021">{{Cite news |last=Nectar |first=Gan |date=2021 թ․ հունվարի 30 |title=Chinese millennials aren't getting married, and the government is worried |url=https://edition.cnn.com/2021/01/29/china/china-millennials-marriage-intl-hnk/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211013180533/https://edition.cnn.com/2021/01/29/china/china-millennials-marriage-intl-hnk/index.html |archive-date=2021 թ․ հոկտեմբերի 13 |access-date=2021 թ․ փետրվարի 1 |work=CNN}}</ref>: Չինաստանի բեյբի բումերների սերունդն ամենամեծն է աշխարհում: Ըստ լրագրող և լուսանկարիչ Հովարդ Ֆրենչի, որ երկար տարիներ է անցկացրել Չինաստանում, չինական շատ թաղամասեր 2010-ականների կեսերին լի էին տարեցներով, որոնց չինացիներն անվանում էին «կորած սերունդ»։ Քանի որ 2010-ականներից սկսած Չինաստանի բեյբի բումերները թոշակի անցնելուց, աշխատուժին փոխարինող մարդիկ շատ ավելի քչացել էին՝ ''մեկ'' ''ընտանիք, մեկ երեխա'' քաղաքականության պատճառով<ref name="Woodruff-2016" />: Ըստ [[Թայվան]]ի Ազգային զարգացման խորհրդի, երկրի բնակչությունը կարող է սկսել նվազել մինչև 2022 թվականը, իսկ աշխատունակ տարիքի մարդկանց թիվը կարող է նվազել 10%-ով մինչև 2027 թվականը: Թայվանցիների մոտ կեսը 50 և ավելի տարեկան կլինի մինչև 2034 թվականը: Ընթացիկ տեմպերով Թայվանը ութ տարում անցում կկատարի տարեց հասարակությունից դեպի գերտարեց հասարակություն, որտեղ բնակչության 21%-ը 65 տարեկանից բարձր է<ref name="Hsu-2018">{{Cite news |last=Hsu |first=Crystal |date=2018 թ․ օգոստոսի 31 |title=Population decline might start sooner than forecast |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2018/08/31/2003699509 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101022704/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2018/08/31/2003699509 |archive-date=2020 թ․ հունվարի 1 |access-date=2020 թ․ հունվարի 1 |work=Taipei Times}}</ref><ref name="Liao-2018">{{Cite news |last=Liao |first=George |date=2018 թ․ ապրիլի 10 |title=MOI: Taiwan officially becomes an aged society with people over 65 years old breaking the 14% mark |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3402395 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101213604/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3402395 |archive-date=2020 թ․ հունվարի 1 |access-date=2020 թ․ հունվարի 1 |work=Taiwan News |department=Society}}</ref>։ [[Ճապոնիա]]ն ունի աշխարհի ամենահին պոպուլյացիաներից մեկը և մշտական ​​փոխփոխարինող պտղաբերությունը՝ ներկայումս յուրաքանչյուր կնոջը բաժին է ընկնում 1,4 երեխա: [[Ճապոնիա]]յի բնակչության թիվը հասել է գագաթնակետին 2017 թվականին: Կանխատեսումները ցույց են տալիս, որ մինչև 2040 թվականը տարեցները կկազմեն Ճապոնիայի բնակչության 35%-ը<ref name="BBC News-2020">{{Cite news |date=2020 թ․ հուլիսի 16 |title=Seven countries with big (and small) population problems |url=https://www.bbc.com/news/world-53424726 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801050016/https://www.bbc.com/news/world-53424726 |archive-date=2020 թ․ օգոստոսի 1 |access-date=2020 թ․ օգոստոսի 24 |work=BBC News |department=World}}</ref>: 2018 թվականի դրությամբ Ճապոնիան արդեն գերտարեց հասարակություն էր<ref name="Steger-2018">{{Cite news |last=Steger |first=Isabella |date=2018 թ․ օգոստոսի 31 |title=Taiwan's population could start shrinking in four years |url=https://qz.com/1375403/taiwans-population-could-start-shrinking-by-2022/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101213549/https://qz.com/1375403/taiwans-population-could-start-shrinking-by-2022/ |archive-date=2020 թ․ հունվարի 1 |access-date=2020 թ․ հունվարի 1 |work=Quartz}}</ref>, որի բնակչության 27%-ը 65 տարեկանից բարձր է<ref name="Duarte-2018">{{Cite news |last=Duarte |first=Fernando |date=2018 թ․ ապրիլի 8 |title=Why the world now has more grandparents than grandchildren |url=https://www.bbc.com/worklife/article/20190405-why-the-world-now-has-more-grandparents-than-grandchildren |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222123013/https://www.bbc.com/worklife/article/20190405-why-the-world-now-has-more-grandparents-than-grandchildren |archive-date=2019 թ․ դեկտեմբերի 22 |access-date=2020 թ․ հունվարի 1 |work=BBC News |department=Generation Project}}</ref>։ Կառավարության տվյալներով՝ Ճապոնիայի ծնելիության ընդհանուր մակարդակը 2017 թվականին կազմել է 1,43<ref name="Japan Times-2019">{{Cite news |date=2019 թ․ մայիսի 10 |title=Japan enacts legislation making preschool education free in effort to boost low fertility rate |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/05/10/national/japan-enacts-legislation-making-preschool-education-free-effort-boost-low-fertility-rate/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510102655/https://www.japantimes.co.jp/news/2019/05/10/national/japan-enacts-legislation-making-preschool-education-free-effort-boost-low-fertility-rate/ |archive-date=2019 թ․ մայիսի 10 |access-date=2010 թ․ հունվարի 1 |work=Japan Times |department=National}}</ref>։ Ըստ [[Վաշինգտոնի համալսարան]]ի Առողջապահության չափումների և գնահատման ինստիտուտի, Ճապոնիան աշխարհի ամենահին բնակչություններից մեկն է, որի միջին տարիքը 47 տարեկան է 2017 թվականի դրությամբ<ref name="Desjardins-2019">{{Cite web |last=Desjardins |first=Jeff |date=2019 թ․ ապրիլի 18 |title=Median Age of the Population in Every Country |url=https://www.visualcapitalist.com/median-age-of-the-population-in-every-country/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722234817/https://www.visualcapitalist.com/median-age-of-the-population-in-every-country/ |archive-date=2020 թ․ հուլիսի 22 |website=Visual Capitalist}}</ref>: === Եվրոպա === <gallery mode="packed" heights="300"> File:Europe population over 65 in 2018.svg|Եվրոպական երկրները 65 և բարձր տարիքի մարդկանց համամասնությամբ 2018 թվականին File:Population pyramid of the European Union 2016.png|Եվրամիության բնակչության բուրգը 2016 թվականին </gallery>Մոտ 1750-1950 թվականներին Արևմտյան Եվրոպան և՛ ծնելիության, և՛ մահացության բարձր մակարդակից անցում է կատարել ծնելիության և մահացության ցածր մակարդակի: 1960-ականների վերջին կամ 1970-ականներին միջին կինն ուներ 1-2 երեխա, և չնայած ժողովրդագիրները սկզբում սպասում էին այդ ցուցանիշների բարելավմանը, բայց նման վերականգնում այդպես էլ չի եղել: [[Եվրոպական տնտեսական համագործակցություն|Եվրոպական տնտեսական համագործակցության]] անդամ երկրները 1960-1985 թվականներին տեսել են ոչ միայն ամուսնալուծությունների և արտաամուսնական ծնունդների կայուն աճ, այլև ծնելիության մակարդակի անկում: 1960-ականներին մարդիկ սկսել են շարժվել ավանդական և համայնքային արժեքներից դեպի ավելի արտահայտիչ և անհատական ​​հայացքների՝ շնորհիվ բարձրագույն կրթության հասանելիության և ձգտման, ինչպես նաև ապրելակերպի նոր արժեքների տարածմանը, որոնք ժամանակին կիրառվում էին միայն փոքր մարդկանց կողմից։<ref name="Kaufmann-2013">{{Cite book |last=Kaufmann |first=Eric |title=Whither the Child? Causes and Consequences of Low Fertility |publisher=Paradigm Publishers |year=2013 |isbn=978-1-61205-093-5 |editor-last=Kaufmann |editor-first=Eric |location=Boulder, Colorado, United States |pages=135–56 |chapter=Chapter 7: Sacralization by Stealth? The Religious Consequences of Low Fertility in Europe |editor-last2=Wilcox |editor-first2=W. Bradford}}</ref>։ 21-րդ դարի սկզբին Եվրոպան ունի ծերացող բնակչություն։ Այս խնդիրը հատկապես սուր է [[Արևելյան Եվրոպա]]յում, մինչդեռ [[Արևմտյան Եվրոպա]]յում այն ​​մեղմում է միջազգային ներգաղթը։ Ժողովրդագրագետներ և քաղաքագետներ Էրիկ Կաուֆմանի, Ռոջեր Իթվելի և Մեթյու Գուդվինի հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ներգաղթի հետևանքով առաջացած էթնոդեմոգրաֆիական փոփոխությունները հարուստ լիբերալ դեմոկրատիաներում ազգային պոպուլիզմի տեսքով հանրային հակազդեցության հիմնական պատճառներից մեկն է, որի օրինակն է 2016 [[Մեծ Բրիտանիայի՝ Եվրոպական միությունում անդամակցության հարցով հանրաքվե]]ն։ 2018 թվականին [[Եվրոպական միություն|Եվրամիության]] բնակչության 19,70%-ը 65 և ավելի տարեկան էր<ref name="Duarte-2018" />։ Միջին տարիքը 2019 թվականին 43 էր, իսկ 1950-ականներին՝ մոտ 29<ref name="Desjardins-2019" /><ref name="The Economist-2018">{{Cite news |date=2018 թ․ նոյեմբերի 3 |title=Two new books explain the Brexit revolt |url=https://www.economist.com/britain/2018/11/03/two-new-books-explain-the-brexit-revolt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216201709/https://www.economist.com/britain/2018/11/03/two-new-books-explain-the-brexit-revolt |archive-date=2020 թ․ փետրվարի 16 |access-date=2019 թ․ դեկտեմբերի 21 |newspaper=The Economist |department=Britain}}</ref><ref name="Barry-2019">{{Cite news |last=Barry |first=Sinead |date=2019 թ․ հունիսի 19 |title=Fertility rate drop will see EU population shrink 13% by year 2100; active graphic |url=https://www.euronews.com/2019/06/18/watch-changes-in-eu-populations-over-the-past-70-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200505042631/https://www.euronews.com/2019/06/18/watch-changes-in-eu-populations-over-the-past-70-years |archive-date=2020 թ․ մայիսի 5 |access-date=2020 թ․ հունվարի 20 |work=Euronews |department=World}}</ref>։ === Հյուսիսային Ամերիկա === <gallery mode="packed" heights="220" caption="Կանադայի և ԱՄՆ-ի բնակչության բուրգերը, 2018 թվական"> File:Canada population pyramid (2018).jpg File:US population pyramid (2018).jpg </gallery>2010-ականների կեսերին ենթափոխարինող ծնելիությունը և կյանքի տևողության աճը նշանակում էին, որ Կանադան ուներ ծերացող բնակչություն: Կանադայի Վիճակագրական կոմիտեն 2015 թվականին հաղորդել է, որ Կանադայի պատմության մեջ առաջին անգամ ավելի շատ մարդիկ են եղել 65 տարեկան և ավելի, քան 15 տարեկանից ցածր մարդիկ: 2015 թվականի հուլիսին յուրաքանչյուր վեց կանադացին 65 տարեկանից բարձր էր: Կանադայում վիճակագրության կանխատեսումները ցույց են տալիս, որ այս բացը միայն կաճի առաջիկա 40 տարում: Տնտեսագետ և ժողովրդագիր Դեյվիդ Ֆութը Տորոնտոյի համալսարանից Կանադական հեռարձակման կորպորացիային հաղորդել է, որ քաղաքականություն մշակողները տասնամյակներ շարունակ անտեսել են այս միտումը: Բեյբի բումի սերնդի թոշակի անցնելու դեպքում տնտեսական աճը կդանդաղի, իսկ սոցիալական աջակցության պահանջարկը կաճի: Սա զգալիորեն կփոխի Կանադայի տնտեսությունը: Այնուամենայնիվ, Կանադան [[Մեծ յոթնյակ]]ի երկրորդ ամենաերիտասարդ երկիրն է եղել 2015 թվականի դրությամբ<ref name="Fraser-2015">{{Cite news |last=Fraser |first=Lara |date=2015 թ․ սեպտեմբերի 30 |title=Models of aging: How Japan, Denmark, Germany are riding out their senior wave |url=https://www.cbc.ca/news/canada/models-of-aging-how-japan-denmark-germany-are-riding-out-their-senior-wave-1.3249123 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191120103244/https://www.cbc.ca/news/canada/models-of-aging-how-japan-denmark-germany-are-riding-out-their-senior-wave-1.3249123 |archive-date=2019 թ․ նոյեմբերի 20 |access-date=2020 թ․ օգոստոսի 24 |work=CBC News |department=Canada}}</ref><ref>{{Cite news |date=2015 թ․ սեպտեմբերի 29 |title=More Canadians are 65 and over than under age 15, StatsCan says |url=https://www.cbc.ca/news/business/statistics-canada-seniors-1.3248295 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812062043/https://www.cbc.ca/news/business/statistics-canada-seniors-1.3248295 |archive-date=2020 թ․ օգոստոսի 12 |access-date=2020 թ․ օգոստոսի 24 |work=CBC News |department=Business}}</ref>: [[File:US living adult generations.svg|center|thumb|708px|ԱՄՆ չափահաս ժողովրդագրական խմբերը 2019 թվականին]] Պատմականորեն, 17-րդ դարի վաղ անգլո-բողոքական վերաբնակիչները մշակութային, ռազմական, տնտեսական և քաղաքական առումներով ամենահաջող խումբն էին, և նրանք պահպանեցին իրենց գերակայությունը մինչև 20-րդ դարի սկիզբը: Լուսավորության իդեալներին նվիրվածությունը նշանակում էր, որ նրանք ձգտում էին լուծվել [[Բրիտանական կղզիներ]]ից եկած եկվորներին, սակայն քչերն էին շահագրգռված ազգի համաեվրոպական ինքնություն ընդունելուն։ 1900-ական թվականներին լիբերալ առաջադեմներն ու մոդեռնիստները սկսել են ավելի ընդգրկուն գաղափարներ քարոզել, թե ինչպիսին պետք է լինի Միացյալ Նահանգների ազգային ինքնությունը: Մինչ հասարակության ավելի ավանդապաշտ հատվածները շարունակում էին պահպանել իրենց անգլո-բողոքական էթնոմշակութային ավանդույթները, ունիվերսալիզմը և կոսմոպոլիտիզմը սկսեցլ են տարածեվել էլիտաների շրջանում: Այս գաղափարները հաստատվել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, և էթնիկ փոքրամասնությունները սկսել են շարժվել դեպի անգլո-բողոքականների հետ հավասարություն։ 1965 թվականի նախագահ Լինդոն Բ. Ջոնսոնի հորդորով ընդունված Ներգաղթի և ազգության մասին ակտը, վերացրել է ներգաղթյալների ազգային քվոտաները և այն փոխարինել տարեկան ֆիքսված թվով մարդկանց քվոտայի: Հետագայում ներգաղթը աճել է Հյուսիսային Ամերիկայի այլ վայրերից (հատկապես Կանադայից և Մեքսիկայից), Ասիայից, Կենտրոնական Ամերիկայից և Արևմտյան Հնդկաստանից: 1980-ականների կեսերին ներգաղթյալների մեծ մասը Ասիայից և Լատինական Ամերիկայից էր: Ոմանք Վիետնամից, Կուբայից, Հայիթիից և Ամերիկայի այլ մասերից եկած փախստականներ էին, իսկ մյուսները ապօրինի էին եկել՝ հատելով երկար և հիմնականում չպաշտպանված ԱՄՆ-Մեքսիկա սահմանը: Թեև Կոնգրեսը համաներում էր առաջարկել «չփաստաթղթավորված ներգաղթյալներին», որոնք երկար ժամանակ եղել էին երկրում և փորձում էին պատժել նրանց հավաքագրող գործատուներին, նրանց հոսքը շարունակվել է<ref>{{Cite book |last=Garraty |first=John A. |url=https://archive.org/details/americannation0000garr |title=The American Nation: A History of the United States |publisher=Harper Collins Publishers |year=1991 |isbn=978-0-06-042312-4 |pages=857–8 |chapter=Chapter XXXI: The Best of Times, The Worst of Times}}</ref><ref name="Varzally-2005">{{Cite journal |last=Varzally |first=Allison |date=2005 |title=Book Review: The Rise and Fall of Anglo-America |url=https://www.sneps.net/research-interests/the-rise-and-fall-of-anglo-america-the-decline-of-dominant-ethnicity-in-the-united-states/the-rise-and-fall-of-anglo-america-review |url-status=live |journal=The Journal of American History |volume=92 |issue=2 |pages=680–681 |doi=10.2307/3659399 |jstor=3659399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804010152/https://www.sneps.net/research-interests/the-rise-and-fall-of-anglo-america-the-decline-of-dominant-ethnicity-in-the-united-states/the-rise-and-fall-of-anglo-america-review |archive-date=2020 թ․ օգոստոսի 4 |access-date=2020 թ․ օգոստոսի 2}}</ref><ref>{{Cite book |last=Garraty |first=John A |url=https://archive.org/details/isbn_9780065000351 |title=The American Nation: A History of the United States |publisher=Harper Collins |year=1991 |isbn=978-0-06-042312-4 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780065000351/page/932 932]–3 |chapter=Chapter XXXIII: Our Times}}</ref><ref>{{Cite news |date=2008 թ․ հունվարի 31 |title=Economy faces bigger bust without Boomers |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-economy-boomers-idUSN3131412220080131 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.reuters.com/article/us-usa-economy-boomers-idUSN3131412220080131 |archive-date=2022 թ․ դեկտեմբերի 31 |access-date=2022 թ․ դեկտեմբերի 31 |work=Reuters |language=en}}</ref>։ == Որպես դեռահասներ և երիտասարդներ == === Կյանքի չափանիշներ և տնտեսական հեռանկարներ === [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ից հետո Միացյալ Նահանգները հսկայական ֆինանսական օգնություն է առաջարկել Արևմտյան Եվրոպայի երկրներին՝ իրենց վերակառուցման և ԱՄՆ-ի տնտեսական և քաղաքական ազդեցությունը ընդլայնելու համար: Խորհրդային Միությունը նույնն է արել Արևելյան Եվրոպայի համար՝ փոխադարձ տնտեսական աջակցության համար: Արևմտյան Եվրոպան ունեցել է զգալի տնտեսական աճ՝ պայմանավորված թե՛ ամերիկյան օգնության, թե՛ եվրոպական ինտեգրմանն ուղղված նախաձեռնություններով, սկսած 1951 թվականին Ֆրանսիայի, Արևմտյան Գերմանիայի, Իտալիայի, Բելգիայի, Նիդեռլանդների և Լյուքսեմբուրգի կողմից ածխի և պողպատի եվրոպական համայնքի ստեղծմամբ<ref>{{Cite book |last=National Geographic |url=https://archive.org/details/essentialvisualh00nati |title=Essential Visual History of the World |publisher=National Geographic Society |year=2007 |isbn=978-1-4262-0091-5 |pages=424–5}}</ref>։ Փաստորեն, անգլո-ամերիկացիները նշում էին «ոսկե դարի» մասին, իսկ ֆրանսիացիները «30 փառավոր տարիների» ({{Lang-fr|les trente glorieuses}}) շարունակական տնտեսական աճի մասին։ Միացյալ Նահանգների համար հետպատերազմյան տնտեսական էքսպանսիան պատերազմի ընթացքում տեղի ունեցածի շարունակությունն էր, սակայն Արևմտյան Եվրոպայի և Ճապոնիայի համար առաջնային տնտեսական նպատակը արտադրողականության և բարգավաճման նախապատերազմյան մակարդակին վերադառնալն էր: Արևմտյան Եվրոպայում գործազրկության միջին ցուցանիշն այն ժամանակ կազմում էր 1,5 տոկոս։ Շատ իրեր, որոնք նախկինում շքեղ էին համարվում, ինչպիսիք են լվացքի մեքենան, [[սպասք լվացող մեքենա]]ն, [[սառնարան]]ը և [[հեռախոս]]ը, զանգվածային արտադրության մեջ են մտել սովորական սպառողի համար: Միջին եկամուտ ունեցող մարդը կարող էր ապրել այնպես, ինչպես նախկին սերնդի բարձր խավը։ Պատերազմից առաջ, ընթացքում և հետո ձեռք բերված տեխնոլոգիական առաջընթացները, ինչպիսիք են պլաստմասսան, հեռուստատեսությունը, մագնիսական ժապավենը, [[տրանզիստոր]]ները, [[ինտեգրալ սխեմա]]ները առանցքային դեր են խաղացել զարգացած աշխարհում սովորական քաղաքացու կենսամակարդակի բարելավման մեջ։ Սա, տնտեսական բարգավաճման և աճող միջին խավի ժամանակ էր: Որոշ դեպքերում տեխնոլոգիական փոփոխությունների տեմպերն այնքան արագ էին, նույնիսկ լավատեսական կանխատեսումների համեմատությամբ, այնքան, որ այն ժամանակվա որոշ սոցիալական տեսաբաններ նախազգուշացնում էին ''[[Տնային տնտեսուհի|տնային տնտեսուհու]] ձանձրույթի'' մասին: Ինչպես բացատրել են Լուիզա Թիլլին և Ջոան Սքոթը, «նախկինում երեխաներն աշխատում էին, որպեսզի իրենց մայրերը մնան տանը՝ կատարելով իրենց կենցաղային և վերարտադրողական պարտականությունները: Այժմ, երբ ընտանիքները լրացուցիչ եկամուտի կարիք ունեին, մայրերը աշխատում էին երեխաների փոխարեն»<ref name="Kakalios-2010">{{Cite book |last=Kakalios |first=James |author-link=James Kakalios |url=https://archive.org/details/amazingstoryofqu00goth |title=The Amazing Story of Quantum Mechanics: A Math-free Exploration of the Science that Made Our World |publisher=Gotham Books |year=2010 |isbn=978-1-592-40479-7 |location=New York |chapter=Afterword: Journey into Mystery}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Tilly |first1=Louise |title=Women Work & Family |last2=Scott |first2=Joan |publisher=Rutledge |year=1988 |isbn=978-0-415-90262-5 |location=London |pages=219}}</ref>: Բնակարանների պահանջարկը պայթել է այս տարիներին և թե՛ Արևելքի, թե՛ Արևմուտքի կառավարությունները զանգվածաբար սուբսիդավորել են քաղաքային բնակավայրերի կացարանների գնումը: Շատ դեպքերում դա եղել է պատմական վայրերի ոչնչացման գնով: Քանի որ կենսամակարդակը շարունակում էր բարձրանալ, ապակենտրոնացումը արմատավորվեց և ծայրամասային համայնքները սկսեցին զարգացնել իրենց սեփական զվարճանքի կենտրոնները և [[առևտրի մոլ]]երը: Հանրային առողջությունը նույնպես բարելավվել է, քանի որ պատվաստումների ծրագրերը կարևոր դեր են խաղացել այդ ժամանակ: Միացյալ Թագավորությունում, օրինակ, 1950-ականներին և 1960-ականներին [[պոլիոմիելիտ]]ի, [[կարմրուկ]]ի և [[կապույտ հազ]]ի դեմ պատվաստանյութերի ներդրումը հանգեցրել է վարակի մակարդակի կտրուկ անկման։ Չնայած պատվաստանյութի քանակի տատանումների՝ Միացյալ Նահանգներում կարմրուկի դեմ պատվաստումը հանգեցրել է ոչ միայն մանկական մահացության մակարդակի նվազմանը, այլև կյանքի այլ դրական արդյունքների, ինչպիսիք են ընտանիքի եկամուտների աճը: Արևմուտքում կյանքի միջին տեւողությունը 1930-1960-ական թվականներին աճել է մոտ յոթ տարով<ref>{{Cite journal |last1=Pollard |first1=Andrew J. |last2=Bijker |first2=Else M. |date=2020 թ․ դեկտեմբերի 22 |title=A guide to vaccinology: from basic principles to new developments |journal=Nature Reviews Immunology |volume=21 |issue=2 |pages=83–100 |doi=10.1038/s41577-020-00479-7 |pmc=7754704 |pmid=33353987}}</ref>: Փաստորեն, «Ոսկե դարը» վերջապես ավարտվել է 1970-ականներին, երբ ավտոմատացումը սկսել է տարածվել ցածր և միջին հմտությունների մակարդակ ունեցող աշխատատեղերում, և երբ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ծնված մարդկանց առաջին ալիքները զանգվածաբար սկսել են աշխատել<ref>{{Cite journal |last1=Chuard |first1=Caroline |last2=Schwandt |first2=Hannes |last3=Becker |first3=Alexander D. |last4=Haraguchi |first4=Masahiko |date=2022 թ․ հուլիս |title=Economic vs. Epidemiological Approaches to Measuring the Human Capital Impacts of Infectious Disease Elimination |url=http://www.nber.org/papers/w30202 |journal=NBER Working Papers |series=Working Paper Series |publisher=National Bureau of Economic Research |issue=30202 |doi=10.3386/w30202}}</ref><ref name="Macunovich-2015">{{Cite news |last=Macunovich |first=Diane J. |date=2015 թ․ սեպտեմբերի 8 |title=Baby booms and busts: how population growth spurts affect the economy |url=https://theconversation.com/baby-booms-and-busts-how-population-growth-spurts-affect-the-economy-46056 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114162256/https://theconversation.com/baby-booms-and-busts-how-population-growth-spurts-affect-the-economy-46056 |archive-date=2020 թ․ նոյեմբերի 14 |access-date=2020 թ․ նոյեմբերի 14 |work=The Conversation}}</ref><ref name="Hobsbawn-1996c">{{Cite book |last=Hobsbawn |first=Eric |title=The Age of Extremes: The Short Twentieth Century 1914-1991 |publisher=Abacus |year=1996 |isbn=978-0-349-10671-7 |chapter=Chapter Fourteen: The Crisis Decades}}</ref>: === Կրթություն === Համընդհանուր գրագիտությունը զարգացող աշխարհի գրեթե բոլոր կառավարությունների հիմնական նպատակն էր, և շատերն այդ ուղղությամբ զգալի առաջընթաց են գրանցել, նույնիսկ եթե նրանց «պաշտոնական» վիճակագրությունը կասկածելիորեն լավատեսական էր: 1980-ականներին Ջեյմս Ռ. Ֆլինն ուսումնասիրել է հոգեմետրիկ տվյալները և ապացույցել, որ [[ինտելեկտի գործակից]]ները զգալիորեն աճել են 1930-ականների սկզբից մինչև 1970-ականների վերջը: Միջին հաշվով, երիտասարդ խմբերն ավելի բարձր միավորներ են հավաքել, քան իրենց ավագները: Սա հաստատվել է ավելի ուշ ուսումնասիրությունների և այլ երկրների տվյալների վրա, իսկ հայտնագործությունը հայտնի է դարձել որպես Ֆլինի էֆեկտ<ref name="baker">{{Cite journal |last1=Baker |first1=David P. |last2=Eslinger |first2=Paul J. |last3=Benavides |first3=Martin |last4=Peters |first4=Ellen |last5=Dieckmann |first5=Nathan F. |last6=Leon |first6=Juan |date=2015 թ․ մարտ |title=The cognitive impact of the education revolution: A possible cause of the Flynn Effect on population IQ |journal=Intelligence |volume=49 |pages=144–58 |doi=10.1016/j.intell.2015.01.003 |issn=0160-2896}}</ref>: Հետպատերազմյան դարաշրջանում մաթեմատիկայի կարևորությունը, հատկապես մաթեմատիկական տրամաբանությունը, օպտիմալացումը և թվային վերլուծությունը, ընդունվել է պատերազմի ժամանակ: Դրանից բխել են մաթեմատիկական կրթության բարեփոխումների առաջարկներ: Նման բարեփոխումներ իրականացնելու միջազգային շարժումը մեկնարկել է 1950-ականների վերջին՝ ֆրանսիական մեծ ազդեցությամբ։ 1960-ականներին Անդրե Լիխներովիչի գլխավորությամբ ստեղծվել է հանձնաժողով՝ մաթեմատիկական կրթության ցանկալի բարեփոխումների մանրամասները մշակելու համար։ Միևնույն ժամանակ, Ֆրանսիայի կառավարությունը հանձնարարել է, որ բոլոր դպրոցականներին դասավանդեն նույն առաջկաները՝ անկախ նրանց կարիերայի հեռանկարներից և ձգտումներից։ Այսպիսով, մաթեմատիկայի խիստ դասեր ուսուցանվում էին ոչ միայն նրանց, որոնք ցանկանում էին և կարող էին շարունակել համալսարանական կրթությունը, այլ նաև նրանց, որոնք վաղաժամ թողել են դպրոցը աշխատուժին միանալու համար: Զանգվածային հանրակրթության այս հայեցակարգը ժառանգվել է միջպատերազմյան ժամանակաշրջանից և ընդունվել է որպես կանոն։ Սակայն 1970-ականների սկզբին մաթեմատիկոսները, ֆիզիկոսները, մասնագիտական ​​ընկերությունների անդամները, տնտեսագետները քննադատում էին բարեփոխումները, որոնք հարմար չեն ոչ դպրոցականների, ոչ էլ ուսանողների համար, իսկ շատ ուսուցիչներ վատ էին վերապատրաստված<ref name="Gispert">{{Cite web |last=Gispert |first=Hélène |title=L'enseignement des mathématiques au XXe siècle dans le contexte français |url=http://culturemath.ens.fr/histoiredesmaths/htm/Gispert08-reformes/Gispert08.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170715164210/http://culturemath.ens.fr/histoire%20des%20maths/htm/Gispert08-reformes/Gispert08.htm |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 15 |access-date=2020 թ․ նոյեմբերի 4 |website=CultureMATH |language=FR}}</ref><ref>{{Cite book |last=Simmons |first=George F. |title=Precalculus Mathematics in a Nutshell: Geometry, Algebra, Trigonometry: Geometry, Algebra, Trigonometry |publisher=[[Wipf and Stock Publishers]] |year=2003 |isbn=978-1-59244-130-3 |page=33 |chapter=Algebra &ndash; Introduction |access-date=2020 թ․ նոյեմբերի 4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=dN1KAwAAQBAJ&pg=PA33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203081304/https://books.google.com/books?id=dN1KAwAAQBAJ&pg=PA33 |archive-date=2023 թ․ փետրվարի 3 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Feynman |first=Richard P. |year=1965 |title=New Textbooks for the 'New' Mathematics |url=http://calteches.library.caltech.edu/2362/1/feynman.pdf |url-status=live |journal=Engineering and Science |volume=XXVIII |issue=6 |pages=9–15 |issn=0013-7812 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729023112/http://calteches.library.caltech.edu/2362/1/feynman.pdf |archive-date=2013 թ․ հուլիսի 29}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lui |first=S.H. |date=1995 |title=An Interview with Vladimir Arnold |url=https://www.ams.org/notices/199704/arnold.pdf |url-status=live |journal=Notices of the American Mathematical Society |volume=44 |issue=4 |pages=432–8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000930130302/http://www.ams.org/notices/199704/arnold.pdf |archive-date=2000 թ․ սեպտեմբերի 30}}</ref>: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ համալսարանական կրթություն ստացած մարդկանց մասնաբաժինը նույնիսկ ամենազարգացած արդյունաբերական երկրներում, բացառությամբ ԱՄՆ-ի, չնչին էր: Պատերազմից հետո համալսարանների ուսանողների թիվը կտրուկ աճել է ոչ միայն Արևմուտքում, այլև զարգացող երկրներում: Եվրոպայում, 1960-ից 1980 թվականներին, համալսարանների ուսանողների թիվը Արևմտյան Գերմանիայում, Իռլանդիայում և Հունաստանում աճել է չորսից հինգ անգամ, [[Ֆինլանդիա]]յում, [[Իսլանդիա]]յում, [[Շվեդիա]]յում և Իտալիայում հինգից յոթ անգամ, ինը անգամ Իսպանիայում և Նորվեգիայում։ Արևմտյան Գերմանիայում համալսարանների ուսանողների թիվը 1960-ականներին անշեղորեն աճել է՝ չնայած [[Բեռլինի պատ]]ի կառուցմանը, որը թույլ չտվեց Արևելյան գերմանացի ուսանողներին մեկնել Արևտյան Գերմանիա: Մինչև 1966 թվականը, Արևմտյան Գերմանիան ուներ ընդհանուր առմամբ 400,000 ուսանող՝ 1960 թվականի 290,000-ի դիմաց<ref>{{Cite news |author=Canada |date=2006 թ․ հունիսի 24 |title=By definition: Boom, bust, X and why |url=https://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20060623.dates24/BNStory/BabyBoomers/home |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520180757/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20060623.dates24/BNStory/BabyBoomers/home |archive-date=2009 թ․ մայիսի 20 |access-date=2010 թ․ օգոստոսի 27 |work=The Globe and Mail |location=Toronto}}</ref>: Հարավային Կորեայում բուհերի ուսանողների թիվը՝ որպես բնակչության մասնաբաժին, 1975-1983 թվականներին աճել է շուրջ 0,8%-ից մինչև 3%: Ընտանիքները սովորաբար բարձրագույն կրթությունը համարում էին բարձրագույն սոցիալական կարգավիճակ, եկամուտի աճի գործոն կամ, մի խոսքով, ավելի լավ կյանք։ Ընդհանուր առմամբ, հետպատերազմյան տնտեսական էքսպանսիան հնարավորություն է տվել բնակչության ավելի մեծ տոկոսին իրենց երեխաներին համալսարան ուղարկել: Ավելին, շատ արևմտյան բարեկեցիկ պետություններ ֆինանսական օգնություն էին տրամադրում համալսարանի ուսանողներին, թեև նրանցից դեռևս ակնկալվում էր, որ նրանք ապրեն խնայողաբար: Շատ երկրներում, բացառությամբ Ճապոնիայի և ԱՄՆ-ի, պետական համալսարաններն ավելի շատ են, քան մասնավորները: Աշխարհում համալսարանների ընդհանուր թիվը 1970-ականներին ավելի քան կրկնապատկվել է։ Համալսարանների և համալսարանական քաղաքների վերելքը մշակութային և քաղաքականապես նոր երևույթ էր<ref name="Zeihan-2016" />։ Քանի որ բեյբի բումերները ժողովրդագրական հսկա խումբ էր, երբ նրանք աշխատուժի մեջ մտան, նրանք արագ զբաղեցրին բոլոր այն գործերը, որոնք կարող էին գտնել, ներառյալ՝ իրենց հմտությունների մակարդակից ցածր: Արդյունքում, աշխատավարձերը նվազեցին, և շատ տնային տնտեսություններ կարիք ունեցան եկամտի երկու հոսքի՝ իրենց պարտքերը վճարելու համար: Չինաստանում, թեև Կենտրոնական կառավարությունը ծրագրեր էր մշակել մարդկանց համար կրթության հասանելիությունը մեծացնելուն ուղղված, դպրոց հաճախելը, նվազել է 25 միլիոնով Մեծ սովի պատճառով և ևս տասնհինգ միլիոնով՝ մշակութային հեղափոխության պատճառով: Այնուամենայնիվ, չնայած այս ամենին, 1970-ականների կեսերին գրեթե բոլոր չինացի երեխաները հաճախում էին տարրական դպրոց (96%), ինչը վեց անգամ ավելի էր, քան 1950-ականների սկզբին։ Չինաստանում բեյբի բումերը մեծացել են Մշակութային հեղափոխության ժամանակ, երբ բարձրագույն ուսումնական հաստատությունները փակվում էին: Որպես հետևանք, երբ Չինաստանը ներդրեց կապիտալիստական ​​բարեփոխումների որոշ տարրեր 1970-ականների վերջին, այս խմբի մեծ մասը հայտնվել է խիստ անբարենպաստ վիճակում, քանի որ մարդիկ չկարողացան աշխատել առկա թափուր աշխատատեղերում<ref name="Woodruff-2016" /><ref name="Hobsbawn-1996d">{{Cite book |last=Hobsbawn |first=Eric |title=The Age of Extremes: The Short Twentieth Century 1914-1991 |publisher=Abacus |year=1996 |isbn=978-0-349-10671-7 |chapter=Chapter Sixteen: End of Socialism}}</ref>: === Մշակութային և սոցիալ-քաղաքական ինքնություն === [[File:Family watching television 1958 cropped2.jpg|thumb|Ամերիկացի ընտանիքը հավաքվել է հեռուստացույց դիտելու (1958)|alt=An American family gathering to watch television (1958)]] ==== Մշակութային ազդեցություններ ==== Արևմուտքում այն մարդիկ, որոնք ծնվել էին իրական բումից առաջ, հաճախ ամենաազդեցիկ մարդիկ էին բումերների շրջանում։ Նրանցից որոշները հայտնի երաժիշտներ էին, ինչպիսիք են [[The Beatles]] խումբը, [[Բոբ Դիլան]]ը և [[The Rolling Stones]] խումբը, գրողներից [[Ջեք Քերուակ]]ը, [[Ալեն Գինզբերգ]]ը, [[Բեթի Ֆրիդան]]ը, [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]ը, [[Հերբերտ Մարկուզե]]ն և Ֆրանկֆուրտի սոցիալական տեսության դպրոցի այլ հեղինակներ, ինչպես նաև քաղաքական առաջնորդներ [[Մաո Ցզեդուն]]ը, [[Ֆիդել Կաստրո]]ն և [[Չե Գևարա]]ն։ Իդեալիստներ լինելով՝ երիտասարդ հեղափոխականները, որոնք քաղաքական հաշվեհարդարից ապահով էին, ավելի շատ կարևորում էին գաղափարախոսությունը, քան արդյունավետությունը կամ արդյունքները։ Այս տեսանկյունից, Մաոն, Կաստրոն և Գևարան հզոր խորհրդանիշներ էին։ Ի տարբերություն ծնողների, որոնց ազդեցությունն էապես նվազել էր, երիտասարդների համար կյանքը կտրուկ տարբերվում էր իրենց ծնողների միջպատերազմյան և պատերազմի տարիներից։ Տնտեսական ճգնաժամը, զանգվածային գործազրկությունը, պատերազմն ու քաոսը հեռավոր հիշողություններ էին. լիարժեք զբաղվածությունն ու նյութական բարեկեցությունը դարձել էին նորմալ։ Այս կտրուկ տարբերությունը սերունդների միջև վիհ էր առաջացրել<ref name="Gaddis-2005">{{Cite book |last=Gaddis |first=John Lewis |author-link=John Lewis Gaddis |url=https://archive.org/details/coldwarnewhistor00gadd |title=The Cold War: A New History |publisher=Penguin Books |year=2005 |isbn=978-0143038276 |chapter=IV: The Emergence of Autonomy}}</ref><ref name="Garraty-1991c1">{{Cite book |last=Garraty |first=John S. |url=https://archive.org/details/isbn_9780065000351 |title=The American Nation: A History of the United States |publisher=Harper Collins |year=1991 |isbn=978-0-06-042312-4 |location=United States of America |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780065000351/page/902 903]–6 |chapter=Chapter XXXII Society in Flux, 1945-1980. Women's Liberation}}</ref><ref name="Owram1997xiv">{{Cite book |last=Owram |first=Doug |url=https://archive.org/details/bornatrighttimeh0000owra/page/ |title=Born at the Right Time |publisher=University of Toronto Press |year=1997 |isbn=978-0-8020-8086-8 |location=Toronto |page=[https://archive.org/details/bornatrighttimeh0000owra/page/ xiv]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jones |first=Landon |date=2016 թ․ օգոստոսի 24 |title=This Election Is the Baby Boomers' Last Hurrah |url=https://time.com/4463495/election-baby-boomers/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808090542/https://time.com/4463495/election-baby-boomers/ |archive-date=2020 թ․ օգոստոսի 8 |access-date=2020 թ․ հունիսի 28 |publisher=Time}}</ref>։ ԱՄՆ-ում բեյբի բումերներն ականատես են եղել մշակութային խորը պառակտման՝ փոփոխությունների ձգտող ձախակողմյանների և ավելի պահպանողականների միջև։ Վերլուծաբանները կարծում էին, որ այս պառակտումը քաղաքական ազդեցություն է ունեցել՝ սկսած Վիետնամի պատերազմից, որոշ չափով ձևավորելով երկրի քաղաքական լանդշաֆտը։ Ժամանակի առաջատար բումերները կապված էին 1960-ականների հակամշակույթի, [[Սևամորթների իրավունքների համար պայքար|քաղաքացիական իրավունքների շարժման]] վերջին փուլերի և 1970-ականների [[Ֆեմինիզմի երկրորդ ալիք|ֆեմինիստական պայքարի «երկրորդ ալիքի»]] հետ։ Մինչդեռ շատերը հակված էին չափավոր կամ պահպանողական ուղղությունների, հատկապես նրանք, որոնց կարիերան բանակում էր, իրավապահ մարմիններում, բիզնեսում, արհեստներում և կուսակցություններում։ Մյուս կողմից, հետամնաց բումերները ձևավորվել են 1970-ականների ճգնաժամային շրջանում՝ [[Ուոթերգեյթյան սկանդալ]]ի, 1973-1975 թվականների անկման, [[Նավթային ճգնաժամ (1973)|նավթային ճգնաժամի]], ԱՄՆ-ի երկհարյուրամյակի (1976) և [[Իրանում ամերիկյան դեսպանատան պատանդներ|Իրանի պատանդառության ճգնաժամի (1979)]] պայմաններում։ Քաղաքական առումով, ԱՄՆ-ում վաղ բումերները հիմնականում դեմոկրատներ էին, մինչդեռ ավելի ուշ ծնվածները հակված էին հանրապետականների կողմը<ref>{{Cite web |last=Geiger |first=Abigail |date=2015 թ․ սեպտեմբերի 3 |title=The Whys and Hows of Generations Research |url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/ |archive-date=2022 թ․ դեկտեմբերի 31 |access-date=2022 թ․ դեկտեմբերի 31 |website=Pew Research Center - U.S. Politics & Policy |language=en-US}}</ref><ref name="Steuerle-2013">{{Cite web |last=Steuerle |first=Eugene |author2=Signe-Mary McKernan |author3=Caroline Ratcliffe |author4=Sisi Zhang |year=2013 |title=Lost Generations? Wealth Building Among Young Americans |url=http://www.urban.org/UploadedPDF/412766-Lost-Generations-Wealth-Building-Among-Young-Americans.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141116072709/http://www.urban.org/UploadedPDF/412766-Lost-Generations-Wealth-Building-Among-Young-Americans.pdf |archive-date=2014 թ․ նոյեմբերի 16 |access-date=2013 թ․ մարտի 22 |publisher=Urban Institute}}</ref><ref name="Isabel Sawhill, Ph.D 2007">{{Cite web |author=Isabel Sawhill, Ph.D |author2=John E. Morton |year=2007 |title=Economic Mobility: Is the American Dream Alive and Well? |url=http://www.brookings.edu/views/papers/sawhill/200705.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130529155632/http://www.brookings.edu/views/papers/sawhill/200705.pdf |archive-date=2013 թ․ մայիսի 29 |access-date=2013 թ․ մարտի 22}}</ref><ref>{{Cite news |last=Broder |first=John M. |date=2007 թ․ հունվարի 21 |title=Shushing the Baby Boomers |url=https://www.nytimes.com/2007/01/21/weekinreview/21broder.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402104446/https://www.nytimes.com/2007/01/21/weekinreview/21broder.html |archive-date=2019 թ․ ապրիլի 2 |access-date=2010 թ․ մարտի 31 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sullivan |first=Andrew |date=2007 թ․ նոյեմբերի 6 |title=Goodbye to all of that |url=https://www.theatlantic.com/doc/200712/obama |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100103235533/http://www.theatlantic.com/doc/200712/obama |archive-date=January 3, 2010<!--DASHBot--> |access-date=2010 թ․ օգոստոսի 27 |publisher=Theatlantic.com}}</ref>։ 1960-70-ականներին երաժշտական արդյունաբերությունը հսկայական եկամուտ էր ստանում 14-25 տարեկաններին ռոք երաժշտությունը վաճառելով։ Այս շրջանում շատ երիտասարդ աստղեր՝ [[Բրայան Ջոնս]]ը, [[Ջիմի Հենդրիքս]]ը և [[Ջենիս Ջոպլին|Ջենիս Ջոփլինը]] չափազանց ակտիվ ապրելակերպ ունեին, որը գրեթե երաշխավորում էր նրանց վաղաժամ մահը։ Կաթոլիկ երկրներում, ինչպիսիք են Իռլանդիան և Իտալիան, 1960-70-ական թվականներին եկեղեցու և երիտասարդների միջև պառակտում առաջացավ ամուսնալուծության և աբորտի հարցերում։ Կանադայի Քվեբեկ նահանգում նույն ժամանակաշրջանում կրոնական մասնակցությունը կտրուկ անկում ապրեց։ Չինաստանում, չնայած 1950-ին ընդունված Ազգային ամուսնության օրենքին, որը արգելում էր կոնկուբինատը, թույլատրում էր կանանց ամուսնալուծվել և արգելում էր պայմանավորված ամուսնությունները, իրականում դրանք շարունակում էին տարածված մնալ, իսկ ռոմանտիկ սիրո համար ամուսնանալը համարվում էր կապիտալիստական երևույթ, որին պետք էր դիմակայել Մշակութային հեղափոխության ժամանակ։ ==== Բողոքի ցույցեր և անկարգություններ ==== Երբ 1960-ականների վերջին և 1970-ականներին բեյբի բումեր սերունդը հասավ չափահասության, նրանք անմիջապես դարձել են քաղաքականապես ակտիվ և իրենց լսելի դարձրին ժողովրդագրապես մեծության շնորհիվ։ 1960-ականների վերջին և 1970-ականների սկզբին բռնի հանցագործությունների և բողոքի ցույցերի մակարդակը կտրուկ աճել է։ Շատ հակամշակութային շարժման կողմնակիցներ իդեալականացնում էին բռնությունը և զինված պայքարը այն ամենի դեմ, ինչը նրանք համարում էին ճնշում՝ ոգեշնչվելով Երրորդ աշխարհի հակամարտություններից և Չինաստանում Մաո Ցզեդունի մշակութային հեղափոխությունից, որի նպատակն էր ամբողջությամբ խզել հասարակության կապերը իր պատմության հետ<ref name="Twenge-2023b">{{Cite book |last=Twenge |first=Jean |author-link=Jean Twenge |url=https://archive.org/details/generationsreald0000twen |title=Generations: The Real Differences Between Gen Z, Millennials, Gen X, Boomers, and Silents—and What The Mean for America's Future |publisher=Atria Books |year=2023 |isbn=978-1-9821-8161-1 |location=New York |chapter=Chapter 3: Boomers}}</ref>։ 1968 թվականի մայիսին Ֆրանսիայի երիտասարդությունը զանգվածային բողոքի ցույցեր էր նախաձեռնել՝ պահանջելով սոցիալական և կրթական բարեփոխումներ, մինչդեռ աշխատավորական միությունները միաժամանակ սկսել էին ընդհանուր գործադուլ, ինչը ստիպել էր կառավարությանը հակաքայլեր ձեռնարկել՝ հանգեցնելով քաղաքացիական պատերազմի նման քաոսի, հատկապես Փարիզում։ Վերջապես, կառավարությունը համաձայնել էր ուսանողների և աշխատավորների պահանջներին, իսկ [[Շառլ դը Գոլ]]ը հրաժարական տվել նախագահի պաշտոնից 1969 թվականին<ref>{{Cite book |last=National Geographic |url=https://archive.org/details/essentialvisualh00nati |title=Essential Visual History of the World |publisher=National Geographic Society |year=2007 |isbn=978-1-4262-0091-5 |pages=[https://archive.org/details/essentialvisualh00nati/page/n326 438]–9}}</ref>։ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունում (Արևմտյան Գերմանիա) 1950-ականները բնութագրվում էին ուժեղ տնտեսական աճով և բարեկեցությամբ։ Սակայն, ինչպես շատ այլ արևմտյան երկրներում, քաղաքական բևեռացումն այստեղ նույնպես խորացել էր երիտասարդության բողոքի շարժումների պատճառով։ 1960-ականներին տարածված էր լճացումը, ինչը հանգեցրել է հիմնականում ուսանողների կողմից աջակցվող արտախորհրդարանական ընդդիմության ձևավորմանը, որի նպատակներից մեկը համալսարանական համակարգի ընդունելության և գրանցման բարեփոխումն էր։ Ընդդիմության ամենահայտնի ակտիվիստներից մեկը Ռուդի Դուչկեն էր<ref>{{Cite book |last=National Geographic |url=https://archive.org/details/essentialvisualh00nati |title=Essential Visual History of the World |publisher=National Geographic Society |year=2007 |isbn=978-1-4262-0091-5 |pages=430–1}}</ref>։ Այս շրջանում ևս մեկ կարևոր ուսանողական շարժում էր Կարմիր բանակի խմբավորումը, որը մարքսիստական զինված խումբ էր և առավել ակտիվ 1970-1980-ականներին։ Խմբավորման անդամները համարում էին, որ Արևմտյան Գերմանիայի տնտեսական և քաղաքական համակարգերը անմարդկային և ֆաշիստական են. նրանք թալանում էին խանութներ, բանկեր և առևանգում կամ սպանում էին Արևմտյան Գերմանիայի գործարարների, քաղաքական գործիչների ու դատավորների։ Խմբավորման ահաբեկչական գործողությունները շարունակվել են մինչև 1993 թվականը, իսկ խումբը լուծարվել է 1998 թվականին։ Խմբավորման գործեունությունն ավելի մահացու էր, քան իր ամերիկյան համարժեքը՝ Weather Underground-ը, որը ներկայացնում էր իրեն որպես «շարժում, որը միայն չի խոսում պայքարի մասին, այլ պայքարում է»<ref name="Begehr-1998">{{Cite book |last=Begehr |first=H. G. W. |title=Mathematics in Berlin |publisher=Birkhäuser Verlag |year=1998 |isbn=978-3-7643-5943-0 |editor-last=Begehr, H. G. W. |location=Germany |pages=155–57 |chapter=Freie Universität Berlin, A Summary of Its History |editor-last2=Koch, H |editor-last3=Krammer, J |editor-last4=Schappacher, N |editor-last5=Thiele, E.-J}}</ref>։ 1960-ականների վերջին Արևմտյան Գերմանիայի երիտասարդները կասկածով էին վերաբերվում իշխանություններին։ Ուսանողները բողոքում էին Արևմտյան Գերմանիայի վերազինման, ՆԱՏՕ-ի անդամակցության, Արևելյան Գերմանիայի չճանաչման և Վիետնամական պատերազմում ԱՄՆ-ի դերի դեմ։ Սակայն, մյուս կողմից, Բեռլինի պատի կառուցումը (սկսած 1961-ի օգոստոսից) Արևելյան Գերմանիայի կողմից ուժեղացրեց հակակոմունիստական տրամադրությունները Արևմուտքում։ Ակադեմիական շրջանակներում որոշակի «քաղաքացիական պատերազմ» սկսվեց։ Բեռլինի Ազատ համալսարանը դարձավ Արևմտյան Գերմանիայի ուսանողական շարժումների կենտրոնը։ Շատ առաջատար դասախոսներ հեռացան քաղաքական ճնշող մթնոլորտի պատճառով։ Սակայն 1970-ականների կեսերին իրավիճակը հանդարտվեց․ ուսանողները սկսեցին ավելի շատ կենտրոնանալ կրթության և կարիերայի վրա<ref name="Hobsbawn-1996" />։ Արևմտյան երկրների 1960-ականների ձախակողմյան ակտիվիստներն ու արմատականները հիմնականում մտավորականներ էին, ինչը արտացոլվում էր նրանց քաղաքական գործողությունների և համոզմունքների ձևերի մեջ։ Նրանցից շատերը մնացին ակադեմիական ոլորտում և դարձան աննախադեպ մեծ թվով մշակութային ու քաղաքական ռադիկալներ համալսարաններում։ Ուսանողական բողոքի շարժումներից մեկի ազդեցությունն այն էր, որ բանվորները սկսել էին ավելի մեծ պահանջներ ներկայացնել իրենց գործատուներին։ Սակայն, երկար տարիներ լիարժեք զբաղվածության և աճող աշխատավարձերի ու արտոնությունների պայմաններում, աշխատավոր դասը քիչ հետաքրքրություն էր ցուցաբերում հեղափոխության նկատմամբ։ Ընդհակառակը, որոշ ամերիկացիներ նույնիսկ փողոց դուրս եկան՝ դատապարտելու հակամշակույթային և հակապատերազմական ակտիվիստներին։ Չինաստանում նախագահ Մաոն 1965-ին ստեղծել է Կարմիր գվարդիան՝ հիմնականում ուսանողներից կազմված, որպեսզի վերացնի այլախոհ Կոմունիստական կուսակցության պաշտոնյաներին և մտավորականներին՝ Մշակութային հեղափոխության շրջանակներում։ Արդյունքում՝ երկրում սկսվել է ընդհանուր քաոս։ Մաոն ի վերջո ստիպված է եղել օգտագործել Ժողովրդական ազատագրական բանակը իր իսկ Կարմիր գվարդիային ճնշելու համար՝ հասարակական կարգը վերականգնելու նպատակով։ Նա միլիոնավոր Կարմիր գվարդիականներին ուղարկել է գյուղեր՝ նրանցից ազատվելու համար<ref name="Hobsbawn-1996" /><ref name="Gaddis-2005" /><ref>{{Cite book |last1=Isaacs |first1=Jeremy |url=https://archive.org/details/coldwarillustrat00isaa |title=Cold War: An Illustrated History |last2=Downing |first2=Taylor |publisher=Little, Brown and Company |year=1998 |isbn=0-316-43953-3 |chapter=Détente (1969-1975)}}</ref>։ ==== Հիպիներ ==== Ենթամշակութային երիտասարդ կողմնակիցները, որոնք հայտնի էին որպես [[հիպի]]ներ, այնքան էին դժգոհում ժամանակակից աշխարհից, որ փախուստ էին փնտրում համայնքներում և միստիկ կրոններում։ 1960-1970-ական թվականներին նրանց մեծ խմբեր կարելի էր գտնել ցանկացած խոշոր եվրոպական կամ ամերիկյան քաղաքում։ Տղամարդ հիպիները պահում էին երկար մազեր և մորուք, մինչդեռ կանայք խուսափում էին այն ամենից, ինչ ավանդաբար օգտագործվում էր կանանց գրավիչ դարձնելու համար, օրինակ՝ դիմահարդարում և կրծկալ։ Հիպիները մերժում էին ավանդական աշխատասիրության էթիկան։ Նրանք նախընտրում էին սերը՝ փողի փոխարեն, զգացմունքները՝ փաստերի փոխարեն, իսկ բնականը՝ արհեստական արտադրանքներից։ Հիպիները ներգրավված էին պատահական սեռական հարաբերություններում և օգտագործում էին տարբեր հալյուցինոգեններ։ Շատերն անտարբեր էին քաղաքականության և ակտիվիզմի հանդեպ, թեև ժամանակի քաղաքական մթնոլորտը մեծ ազդեցություն էր թողել նրանց վրա։ Հիպիների ժամանակաշրջանն ավարտվել է 1979 թվականին՝ Իրանի հեղափոխության և խորհրդա-աֆղանական պատերազմի (1979–1989) սկսվելու հետևանքով<ref name="Garraty-1991b">{{Cite book |last=Garraty |first=John A. |url=https://archive.org/details/americannation0000garr |title=The American Nation: A History of the United States |publisher=HarperCollins Publishers |year=1991 |isbn=978-0-06-042312-4 |location=United States of America |pages=900–1 |chapter=Chapter XXXII Society in Flux, 1945-1980. The Counterculture}}</ref><ref>{{Cite book |last=Henshaw |first=John M. |url=https://archive.org/details/equationforevery0000hens |title=An Equation for Every Occasion |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2014 |isbn=978-1-4214-1491-1 |location=Baltimore |chapter=Chapter 12: Woodstock Nation}}</ref><ref>{{Cite news |last=Saksena |first=Abhishek |date=2015 թ․ մայիսի 28 |title=12 Things You Didn't Know About The Infamous Charles Sobhraj |url=https://www.indiatimes.com/culture/who-we-are/12-things-you-didnt-know-about-the-infamous-charles-sobhraj-233025.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108124117/http://www.indiatimes.com/culture/who-we-are/12-things-you-didnt-know-about-the-infamous-charles-sobhraj-233025.html |archive-date=2020 թ․ նոյեմբերի 8 |access-date=2020 թ․ նոյեմբերի 4 |work=India Times}}</ref><ref>{{Cite news |date=2004 թ․ օգոստոսի 12 |title=The 'bikini-killer' linked to murders throughout Asia |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3867791.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512185834/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3867791.stm |archive-date=2009 թ․ մայիսի 12 |access-date=2020 թ․ նոյեմբերի 4 |work=BBC News}}</ref><ref name="Gregory-2020">{{Cite web |last=Gregory |first=Richard |title=A Brief History of the Hippie Trail |url=https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm |archive-date=2020 թ․ նոյեմբերի 11 |access-date=2020 թ․ նոյեմբերի 1 |website=Richard Gregory}}</ref>։ ==== Ամուսնություն և ընտանիք ==== [[File:Families US.svg|thumb|Քսաներորդ դարի վերջին երրորդում միջուկային ընտանիքն այլևս Միացյալ Նահանգներում և արևմտյան այլ երկրներում ամենատարածված տեսակը չէր:]] Ամուսնությունն ավելի կայուն է դարձել զարգացած երկրներում 1980-ականներին, երբ բեյբի բումերներն ամուսնանում էին։ Արևմուտքում սա արտահայտվել է ամուսնալուծությունների թվի աճով։ Սակայն այս օրինաչափությունը չէր դիտարկվում Արևելյան Ասիայում։ Փոխարենը, այդ տարածաշրջանում նկատվել է ամուսնությունների թվի նվազում, հատկապես Ճապոնիայում, որտեղ սոցիալական փոփոխությունները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հանգեցրին ճապոնացի տղամարդկանց սոցիալական դիրքի անկմանը։ Արևելյան Ասիայի տղամարդիկ ավելի հավանական էր, որ կմնային ամուրի, քան Արևմուտքի տղամարդիկ<ref>{{Cite book |last1=Coulmas |first1=Florian |url=https://books.google.com/books?id=rJt9AgAAQBAJ&pg=PT105 |title=Population Decline and Ageing in Japan - The Social Consequences |date=2007 թ․ մայիսի 11 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-14500-3 |page=105 |language=en |quote="...as a consequence of Japan's defeat in World War II, and the social changes it brought in its wake - reduced status of household head, better education opportunities for and achievements by women, increased female labour force participation, and a shift away from marriage by arrangement to marriage by mutual choice - men's social standing has been destabilized, robbing them of their self-confidence."}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Matsuda |first1=Shigeki |url=https://books.google.com/books?id=JNLHDwAAQBAJ&pg=PA30 |title=Low Fertility in Advanced Asian Economies: Focusing on Families, Education, and Labor Markets |date=2020 թ․ հունվարի 3 |publisher=Springer Nature |isbn=978-981-15-0710-6 |pages=29–30 |language=en}} Table 3, pages 29-30. "It is notable that the proportion of males who had ever married/cohabited in the three Asian countries were lower than of males in the same category in the European countries -- in other words, Asian men are more likely to be single."</ref>։ 1970-1985 թվականների ընթացքում հազար մարդու հաշվով ամուսնալուծությունների թիվը կրկնապատկվել է Դանիայում և Նորվեգիայում, իսկ Ֆրանսիայում, Բելգիայում և Նիդեռլանդներում այն եռապատկվել է։ Անգլիայում և Ուելսում, եթե 1938 թվականին 52 ամուսնությունից միայն մեկն էր ավարտվում ամուսնալուծությամբ, ապա 50 տարի անց այդ ցուցանիշը դարձել է 2ից մեկը, իսկ այս միտումը արագացել է 1960-ականներին։ 1970-ականներին Կալիֆորնիայի բժիշկներին այցելող կանանց շրջանում նկատվել է ամուսնության և երեխաներ ունենալու ցանկության անկում։ Արևմտյան բոլոր երկրներում միայնակ ապրող մարդկանց թիվն աճել է։ Մեծ քաղաքներում բնակչության կեսն ապրում էր առանձին։ Միևնույն ժամանակ, «ավանդական» միջուկային ընտանիքի թիվը նվազել է։ 1980-ականներին Կանադայում, Մեծ Բրիտանիայում, Նիդեռլանդներում և Արևմտյան Գերմանիայում այսպիսի ընտանիքներն արդեն փոքրամասնություն էին կազմում, մինչդեռ 1960-ին նրանք կազմում էին բնակչության կեսից ավելին։ Շվեդիայում այդ թիվը 37%-ից նվազեց մինչև 25% նույն ժամանակահատվածում։ Իրականում, 1980-ականների կեսերին Շվեդիայում ծնված երեխաների ավելի քան կեսը ծնվել էր ամուսնությունից դուրս<ref name="Hobsbawn-1996b" /><ref name="Twenge-2023b" />։ Միացյալ Նահանգներում բեյբի բումերների առանձնահատկությունն իրենց ծնողներից այն չէր, որ նրանք ավելի քիչ էին ամուսնանում կամ ավելի վաղ էին ամուսնանում, այլ այն, որ նրանք ավելի մեծ հավանականությամբ ամուսնալուծվում էին։ Վիճակագրորեն, 25 տարեկանից ցածր ամուսնանալը մեծացնում էր ամուսնալուծության հավանականությունը։ Կանանց ֆինանսական անկախության մեծացման հետ ամուսնության ավանդական պատճառը սկսել է վերանալ։ Ամուսնությունն ավելի շատ դիտարկվում էր որպես տարբերակ, քան պարտականություն։ Իրականում, 1960-ականներից սկսած՝ ամուսնությունը հիմնականում դադարել է կենտրոնանալ երեխաներ ունենալու և մեծացնելու վրա և փոխարենը դարձել է մեծահասակների ինքնարտահայտման միջոց<ref name="Kalmijn-1994">{{Cite journal |last=Kalmijn |first=Matthijs |date=1994 թ․ սեպտեմբեր |title=Assortative Mating by Cultural and Economic Occupational Status |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/230542 |url-status=live |journal=American Journal of Sociology |publisher=University of Chicago Press |volume=100 |issue=2 |pages=422–52 |doi=10.1086/230542 |s2cid=131770740 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221141443/https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/230542 |archive-date=2022 թ․ փետրվարի 21 |access-date=2021 թ․ մարտի 3}}</ref>։ Ամուսնության ուշացման պատճառներից մեկը տնտեսական էր։ Նրանք, որոնք աշխատաշուկա էին մտնում 1970-1980-ականներին, ավելի քիչ էին վաստակում, քան իրենց հայրերը 1950-ականներին, ինչը հանգեցրել է ծնելիության նվազմանը։ Իտալիայում ամուսնալուծությունը օրինականացվել է 1970 թվականին և 1974-ի հանրաքվեով հաստատվել։ Նույն գործընթացը 1978 և 1981 թվականներին տեղի է ունեցել [[աբորտ]]ի դեպքում։ Կանադայի [[Քվեբեկ]] նահանգում ծնելիությունը կտրուկ նվազել է 1960-1970-ականներին, քանի որ կաթոլիկ եկեղեցու ազդեցությունը թուլացել է<ref name="Burn-Murdoch-2024">{{Cite news |last=Burn-Murdoch |first=John |date=2024 թ․ մարտի 29 |title=Why family-friendly policies don't boost birth rates |url=https://www.ft.com/content/838eeb4e-3bff-4693-990f-ff3446cac9b2 |archive-url=https://archive.today/20240329160813/https://www.ft.com/content/838eeb4e-3bff-4693-990f-ff3446cac9b2 |archive-date=2024 թ․ մարտի 29 |access-date=2024 թ․ մարտի 29 |work=Financial Times}}</ref>։ Չնայած սոցիոլոգները վաղուց գիտեին, որ մարդիկ հակված են ընտրելու զուգընկերներ նույն ազգությունից, սոցիալական դասից, բնավորության գծերից և կրթական մակարդակից, 1970-1980-ականներին ԱՄՆ-ում ամուսինների կրթական մակարդակների ավելի ուժեղ համընկնում է նկատվել<ref>{{Cite news |date=2014 թ․ փետրվարի 8 |title=Sex, brains and inequality |url=https://www.economist.com/united-states/2014/02/08/sex-brains-and-inequality |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201132501/https://www.economist.com/united-states/2014/02/08/sex-brains-and-inequality |archive-date=2020 թ․ դեկտեմբերի 1 |access-date=2020 թ․ դեկտեմբերի 20 |newspaper=The Economist}}</ref><ref>{{Cite news |date=2017 թ․ սեպտեմբերի 21 |title=Marital choices are exacerbating household income inequality |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2017/09/21/marital-choices-are-exacerbating-household-income-inequality |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201207080341/https://www.economist.com/finance-and-economics/2017/09/21/marital-choices-are-exacerbating-household-income-inequality |archive-date=2020 թ․ դեկտեմբերի 7 |access-date=2020 թ․ դեկտեմբերի 20 |newspaper=The Economist}}</ref>։ == Միջին տարիք == === Տնտեսական հզորություն === 2000-ականների սկզբին բեյբի բումերները հասել են միջին տարիքի և սկսել էին խնայել թոշակի համար, թեև ոչ միշտ բավարար չափով։ Փորձելով ավելացնել իրենց եկամուտները և, հետևաբար, խնայողությունները՝ շատերը սկսել են ներդրումներ կատարել, ինչը հանգեցրել է տոկոսադրույքների նվազման։ Վարկ վերցնելն այնքան էժան է դարձել, որ որոշ ներդրողներ բավականին ռիսկային որոշումներ են ընդունել՝ ավելի մեծ շահույթ ստանալու ակնկալիքով։ Ֆինանսական վերլուծաբաններն այս երևույթը կոչում են «շահույթի որոնման» խնդիր։ Սակայն նույնիսկ Միացյալ Նահանգները չէր կարող կլանել բոլոր այդ ներդրումները, ուստի կապիտալը սկսեց հոսել արտասահման՝ նպաստելով զարգացող տարբեր երկրների էական տնտեսական աճին։ 1979-2007 թվականների ընթացքում ամենաբարձր եկամուտ ունեցողների 1%-ը տեսել է իրենց եկամուտների 278%-անոց աճ, մինչդեռ միջին եկամուտ ունեցողները (40-60-րդ տոկոսի սահմաններում) ստացել են ընդամենը 35%-անոց աճ։ 1980 թվականից հետո, երբ բեյբի բումերների մեծ մասը ավարտել էր բարձրագույն ուսումը, համալսարանական կրթության արժեքը աճել է ավելի քան 600%-ով (գնաճով ճշգրտված)։ 1970-ականների վերջին, երբ Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցությունը բացել է երկրի տնտեսությունը, բեյբի բումերների մեծ մասը չուներ բարձրագույն կրթություն, ինչի պատճառով նրանք պարզապես դուրս մնացին, մինչդեռ չինական տնտեսությունը հսկայական աճ գրանցեց այս բարեփոխումների շնորհիվ<ref name="Gillon">Gillon, Steve (2004) ''Boomer Nation: The Largest and Richest Generation Ever, and How It Changed America'', Free Press, "Introduction", {{ISBN|978-0-7432-2947-0}}</ref><ref>"Baby Boom", [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,856041,00.html ''Time'', February 9, 1948] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823174858/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,856041,00.html|date=August 23, 2013}}. Retrieved January 26, 2007.</ref><ref>{{Cite web |last=Planes |first=Alex |date=2013 թ․ հունիսի 29 |title=How the Baby Boomers Destroyed America's Future |url=https://www.fool.com/investing/general/2013/06/29/how-the-baby-boomers-destroyed-americas-future.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710193649/https://www.fool.com/investing/general/2013/06/29/how-the-baby-boomers-destroyed-americas-future.aspx |archive-date=2013 թ․ հուլիսի 10 |access-date=2018 թ․ ապրիլի 6 |website=The Motley Fool}}</ref><ref>{{Cite web |date=2005 թ․ նոյեմբերի 26 |title=Population: Babies Mean Business - Boomers At 60 - MSNBC.com |url=http://www.msnbc.msn.com/id/9925897/site/newsweek/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20051126200640/http://www.msnbc.msn.com/id/9925897/site/newsweek/ |archive-date=2005 թ․ նոյեմբերի 26 |access-date=2022 թ․ դեկտեմբերի 31}}</ref>։ === Կրոնի նկատմամբ վերաբերմունք === Միացյալ Նահանգներում 1960-ականների արմատական ​​ակտիվիստները հակազդեցություն են առաջացրել կրոնական առաջնորդների նկատմամբ, որոնք հանդես էին գալիս հիմնական «ընտանեկան արժեքներին» վերադարձի օգտին: Ավետարանական քրիստոնյաների թիվը զգալիորեն աճել է 1970-ականներին: Այս շարժումը քաղաքականապես ակտիվացավ, ինչի արդյունքում 1970-ականների վերջին և 1980-ականներին քրիստոնեական ֆունդամենտալիզմի և նեոպահպանողականության միաձուլվել են։ 1993 թ.-ին [[Թայմ]] ամսագիրը զեկուցել է բեյբի բումերների կրոնական պատկանելության մասին: Վկայակոչելով Կալիֆոռնիայի Սանտա Բարբարայի համալսարանի սոցիոլոգ Ուեյդ Քլարկ Ռուֆին, հոդվածներում ասվում է, որ բեյբի բումերների մոտ 42%-ն արդեն լքել է պաշտոնական կրոնը, 33%-ը երբեք չի շեղվել եկեղեցուց, և բումերների 25%-ը վերադառնում է կրոնական պրակտիկայի<ref>[[Richard Ostling|Ostling, Richard N.]], "The Church Search", April 5, 1993 [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,978164,00.html ''Time'' article retrieved 2007-01-27] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813082538/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,978164,00.html|date=August 13, 2013}}</ref>: == Կյանքի վերջին տարիներ == === Աշխատանք և թոշակի անցում === [[File:Work Force Participation Rate by Age Group.webp|thumb|360x360px|Միացյալ Նահանգներում [[COVID-19]] համաճարակը մի շարք տարեց աշխատողների դրդել է վաղաժամ թոշակի անցնել]] Բեյբի բումերները սկսել են դուրս գալ թոշակի 2000-ական թվականների կեսերից և արդեն սկսել են օգտագործել իրենց ներդրումները<ref name="Cassella-2022">{{Cite news |last=Cassella |first=Megan |date=2022 թ․ սեպտեմբերի 2 |title=The Labor Shortage Will Get Worse and May Last for Decades |url=https://www.barrons.com/amp/articles/labor-market-jobs-shortage-economy-51662147179 |archive-url=https://archive.today/20220903092034/https://www.barrons.com/amp/articles/labor-market-jobs-shortage-economy-51662147179 |archive-date=2022 թ․ սեպտեմբերի 3 |access-date=2022 թ․ սեպտեմբերի 18 |work=Barron's}}</ref><ref name=":4">{{Cite news |last=Adamczyk |first=Alicia |date=2024 թ․ ապրիլի 4 |title=The new retirement is no retirement: Baby boomers are keeping jobs well into their 60s and 70s because they ‘like going to work’ |url=https://fortune.com/2024/04/04/unretirement-baby-boomers-workplace-shift/ |archive-url=https://archive.today/20240404165249/https://fortune.com/2024/04/04/unretirement-baby-boomers-workplace-shift/ |archive-date=2024 թ․ ապրիլի 4 |access-date=2024 թ․ հոկտեմբերի 13 |work=Fortune}}</ref><ref name="Industry Week-2019">{{Cite news |date=2019 թ․ հուլիսի 24 |title=Can Gen Z Save Manufacturing from the 'Silver Tsunami'? |url=https://www.industryweek.com/talent/can-gen-z-save-manufacturing-silver-tsunami |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922012328/https://www.industryweek.com/talent/can-gen-z-save-manufacturing-silver-tsunami |archive-date=2022 թ․ սեպտեմբերի 22 |access-date=2019 թ․ հուլիսի 27 |work=Industry Week}}</ref>։ 2010-ականների վերջերին [[միլլենիալներ]]ն ու տարեցները ԱՄՆ-ում մեծացրել էին մատչելի բնակարանների պահանջարկը խոշոր քաղաքներից դուրս։ Նոր անշարժ գույքի բուռն աճից խուսափելու համար բանկերը և կարգավորող մարմինները խստացրել են վարկավորման պայմանները՝ զտելով սպեկուլյանտներին և վատ վարկային պատմություն ունեցողներին<ref>{{Cite news |last=Anderson |first=Kenneth |date=2014 թ․ հունվարի 23 |title=Robotics and automation, employment, and aging Baby Boomers |url=https://www.washingtonpost.com/news/volokh-conspiracy/wp/2014/01/23/robotics-and-automation-employment-and-aging-baby-boomers/ |archive-url=https://archive.today/20230513135243/https://www.washingtonpost.com/news/volokh-conspiracy/wp/2014/01/23/robotics-and-automation-employment-and-aging-baby-boomers/ |archive-date=2023 թ․ մայիսի 13 |access-date=2023 թ․ մայիսի 13 |newspaper=The Washington Post}}</ref>։ [[Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն|Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության]] տվյալներով՝ այն երկրներում, որտեղ մարդիկ ավելի ուշ են թոշակի անցնում, օրինակ՝ Շվեդիայում և Շվեյցարիայում, տարեցների մոտ հիշողության կորուստը զարգանում է երկու անգամ ավելի դանդաղ, քան այն երկրներում, որտեղ մարդիկ վաղ են թոշակի անցնում, օրինակ՝ Ֆրանսիայում։ Ապացույցները ցույց են տալիս, որ մտավոր ակտիվություն պահպանողները ավելի մեծ հավանականությամբ պահպանելու են իրենց ճանաչողական ունակությունները<ref name="Peck-2023">{{Cite news |last=Peck |first=Emily |date=2023 թ․ դեկտեմբերի 14 |title=More Americans over 65 are working — here's why |url=https://www.axios.com/2023/12/14/older-american-adults-working-wages-economy |access-date=2023 թ․ դեկտեմբերի 18 |work=Axios}}</ref><ref name="Fry-2019">{{Cite web |last=Fry |first=Richard |date=2019 թ․ հուլիսի 24 |title=Baby Boomers are staying in the labor force at rates not seen in generations for people their age |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/07/24/baby-boomers-us-labor-force/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111211101/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/07/24/baby-boomers-us-labor-force/ |archive-date=2020 թ․ նոյեմբերի 11 |access-date=2020 թ․ նոյեմբերի 10 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="Molina-2021">{{Cite news |last=Molina |first=Brett |date=2021 թ․ նոյեմբերի 13 |title=Robot orders by companies surge as labor shortages linger |url=https://www.usatoday.com/story/money/2021/11/13/robots-orders-companies-labor-shortage/8603677002/ |archive-url=https://archive.today/20230423222238/https://www.usatoday.com/story/money/2021/11/13/robots-orders-companies-labor-shortage/8603677002/ |archive-date=2023 թ․ ապրիլի 23 |access-date=2023 թ․ ապրիլի 23 |work=USA Today}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ward-Glenton |first=Hannah |date=2023 թ․ մայիսի 1 |title=Germany has a plan to tackle a rapidly aging workforce: recruiting robots |url=https://www.cnbc.com/2023/05/01/germany-has-a-plan-to-tackle-a-rapidly-ageing-workforce-recruiting-robots.html |access-date=2023 թ․ մայիսի 13 |work=CNBC}}</ref>։ COVID-19 համավարակը ստիպում էր որոշ բեյբի բումերների վաղաժամ լքել աշխատաշուկան։ Մեծ Բրիտանիայում Ֆիսկալ հետազոտությունների ինստիտուտի կողմից 2020 թվականի հունիս-հուլիս ամիսներին հավաքագրված տվյալների համաձայն՝ 66-70 տարեկան աշխատողների 6%-ը և 71 ու բարձր տարիքի աշխատողների 11%-ը թոշակի էին անցել համավարակի պատճառով<ref>{{Cite news |last=Sciubba |first=Jennifer D. |date=2022 թ․ նոյեմբերի 18 |title=The Global Population Is Aging. Is Your Business Prepared? |url=https://hbr.org/2022/11/the-global-population-is-aging-is-your-business-prepared |archive-url=https://archive.today/20221119152030/https://hbr.org/2022/11/the-global-population-is-aging-is-your-business-prepared |archive-date=2022 թ․ նոյեմբերի 19 |access-date=2023 թ․ ապրիլի 1 |work=Harvard Business Review}}</ref><ref>{{Cite news |last=Hart |first=Kim |date=2019 թ․ սեպտեմբերի 25 |title=Welcome to the "hipsturbia" era |url=https://www.axios.com/hipsturbia-millennials-suburbs-cities-cost-of-living-593c6fa4-8322-4d96-92e4-acbe47c63436.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210306052002/https://www.axios.com/hipsturbia-millennials-suburbs-cities-cost-of-living-593c6fa4-8322-4d96-92e4-acbe47c63436.html |archive-date=2021 թ․ մարտի 6 |access-date=2021 թ․ մարտի 11 |work=Axios}}</ref><ref>{{Cite news |last=Guerin |first=Jessica |date=2019 թ․ մարտի 26 |title=Millennials, seniors are fleeing cities in search of affordable housing |url=https://www.housingwire.com/articles/48558-millennials-seniors-are-fleeing-cities-in-search-of-affordable-housing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726011448/https://www.housingwire.com/articles/48558-millennials-seniors-are-fleeing-cities-in-search-of-affordable-housing/ |archive-date=2020 թ․ հուլիսի 26 |access-date=2020 թ․ հուլիսի 29 |work=Housing Wire}}</ref><ref name="The Economist-2019">{{Cite news |date=2019 թ․ փետրվարի 16 |title=An ageing world needs more resourceful robots |url=https://www.economist.com/international/2019/02/16/an-ageing-world-needs-more-resourceful-robots |archive-url=https://archive.today/20210506144958/https://www.economist.com/international/2019/02/16/an-ageing-world-needs-more-resourceful-robots |archive-date=2021 թ․ մայիսի 6 |access-date=2023 թ․ մայիսի 13 |newspaper=The Economist}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Acemoglu |first1=Daron |last2=Restrepo |first2=Pascual |date=2022 թ․ հունվար |title=Demographics and Automation |journal=The Review of Economic Studies |volume=89 |issue=1 |pages=1–44 |doi=10.1093/restud/rdab031 |hdl-access=free |hdl=1721.1/144423}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dizikes |first=Peter |date=2021 թ․ սեպտեմբերի 15 |title=Study: As a population gets older, automation accelerates |url=https://news.mit.edu/2021/aging-workers-automation-0915 |access-date=2022 թ․ սեպտեմբերի 21 |work=MIT News}}</ref>։ === Ֆինանսական վիճակ === Միացյալ Թագավորությունում բեյբի բումերների սեփականության մակարդակը կազմել է 75%, իսկ «մահվան հետևանքով փոխանցվող գույքի իրական արժեքը ավելի քան կրկնապատկվել է վերջին 20 տարիների ընթացքում», ասվում է Resolution Foundation-ի 2017 թվականի զեկույցում<ref>{{Cite news |last=Brinded |first=Lianna |date=2017 թ․ դեկտեմբերի 30 |title=Britain's class problem comes down to "assortative mating" |url=https://qz.com/1168740/resolution-foundation-britains-class-problem-comes-down-to-assortative-mating/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231111200/https://qz.com/1168740/resolution-foundation-britains-class-problem-comes-down-to-assortative-mating/ |archive-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 31 |access-date=2021 թ․ հունվարի 9 |work=Quartz}}</ref>:<gallery mode="packed" heights="200"> File:The_Beatles_arrive_at_JFK_Airport.jpg|[[The Beatles]] խումբը ժամանում է [[Ջոն Քենեդու անվան միջազգային օդանավակայան]], Նյու Յորք (1964 թվական) File:Land_on_the_Moon_7_21_1969-repair.jpg|Մի աղջիկ թերթ է կարդում, որը հայտնում է [[Լուսին|Լուսնի]] վրա վայրէջք կատարելու մասին (1969 թվական) File:Peace_pipe_offered_and_refused.jpg|[[Վուդստոկ (Իլինոյս)|Վուդստոկ]] երաժշտության և արվեստի փառատոնի որոշ մասնակիցներ Նյու Յորքում, (1969 թվական) File:The_Reagans_waving_from_the_limousine_during_the_Inaugural_Parade_1981.jpg|Նորընտիր նախագահ [[Ռոնալդ Ռեյգան]]ը և նրա կինը՝ Նենսին, երդմնակալության շքերթի ժամանակ ձեռքով են անում ժողովրդին (1981 թվական) </gallery> ** == Տես նաև == * [[Սերունդ]] == Ծանոթագրություններ == {{reflist}} == Գրականություն == * {{Cite book |last=Betts |first=David |title=Breaking The Gaze |publisher=Kindle |year=2013 |isbn=978-1-4943-0007-4 |ref=none}} * {{Cite book |last=Green |first=Brent |url=https://books.google.com/books?id=H8KPmAEACAAJ&q=editions:EGFKMerPE6kC |title=Generation Reinvention: How Boomers Today Are Changing Business, Marketing, Aging and the Future |publisher=[[iUniverse]] |year=2010 |isbn=978-1-4502-5533-2 |location=Bloomington, IN |ref=none}} * {{Cite book |last=Foot |first=David K. |url=https://archive.org/details/boombustechohowt00foot |title=Boom Bust & Echo--How to Profit From the Coming Demographic Shift |publisher=Macfarlane, Walter & Ross |year=1996 |isbn=978-0-921912-97-2 |location=Toronto, Canada |ref=none}} * {{Cite book |last=Gibney |first=Bruce Cannon |url=https://archive.org/details/generationofsoci0000gibn |title=A Generation of Sociopaths: How the Baby Boomers Betrayed America |publisher=Hachette Books |year=2017 |isbn=978-0-316-39578-6}} == Արտաքին հղումներ == * ''[https://topics.nytimes.com/top/features/timestopics/series/booming/index.html Booming: Living Through the Middle Ages]'' - ''[[The New York Times]]'' series about baby boomers * [http://www.bonza.com.au/ Baby boomers of New Zealand and Australia] * ''[https://www.cbc.ca/doczone/episodes/boomer-revolution Boomer Revolution]'', CBC documentary * Population pyramids of [https://zeihan.com/wp-content/uploads/2020/03/28-eu-population-2020-01-scaled.jpg the EU-27 without France] and of [https://zeihan.com/wp-content/uploads/2020/03/27-france-population-2020-01-scaled.jpg France in 2020]. [[Peter Zeihan|Zeihan]] on Geopolitics. {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:1940-ականների ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:1950-ականների ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:1960-ականների ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի բնակչություն]] [[Կատեգորիա:Ազգագրագիտություն]] [[Կատեգորիա:Ազգագրություն]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիայի բնակչություն]] [[Կատեգորիա:Ժողովրդագրություն]] [[Կատեգորիա:Կանադայի բնակչություն]] [[Կատեգորիա:Հասարակագիտություն]] [[Կատեգորիա:Հասարակական գիտություններ]] [[Կատեգորիա:Մարդաբանություն]] [[Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի բնակչություն]] [[Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն]] [[Կատեգորիա:Սոցիալական վիճակագրություն]] [[Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի բնակչություն]] 12fyx416qip5o12vr50renc62n12zum 0 1287639 10940330 10613224 2026-10-11T15:57:35Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ամերիկացի խմբագիրներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940330 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Սթիվեն''' '''Փրուիթ''' ({{lang-en|Steven Pruitt}}, {{ԱԾ}}), Վիքիպեդիայում հայտնի է իր '''Ser Amantio di Nicolao''' մականունով, ամերիկացի [[Վիքիպեդիստներ|խմբագիր]] և [[Վիքիպեդիայի ադմինիստրատորներ|ադմինիստրատոր]] անգլերեն Վիքիպեդիայում, կատարել է ամենաշատ խմբագրումները՝ ավելի քան 6 միլիոն, և խմբագրել է բոլոր հոդվածների առնվազն մեկ երրորդը: Փրուիթը առաջին անգամ սկսել է խմբագրել Վիքիպեդիան 2004 թվականին<ref name="Harrison-2021">{{Cite magazine |last=Harrison |first=Stephen |date=2021-01-15 |title=Wikipedia Is Basically a Massive RPG |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-anniversary-game-rpg/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115120609/https://www.wired.com/story/wikipedia-anniversary-game-rpg/ |archive-date=2021-01-15 |access-date=2021-06-13 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |issn=1078-3148}}</ref><ref name="NVM-20213">{{Cite web |date=2021 թ․ նոյեմբերի 24 |title=Time Magazine Named Steven Pruitt One of the Most Influential People on the Internet–Just For His Wikipedia Edits |url=https://northernvirginiamag.com/culture/culture-features/2021/11/24/steven-pruitt-wikipedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127161828/https://northernvirginiamag.com/culture/culture-features/2021/11/24/steven-pruitt-wikipedia/ |archive-date=2021 թ․ նոյեմբերի 27 |access-date=2021 թ․ նոյեմբերի 27 |website=[[Northern Virginia Magazine]]}}</ref>։ Վիքիպեդիայում ստեղծել է ավելի քան 33,000 հոդված<ref name="NVM-20213"/>։ 2017 թվականին ''[[Թայմ]]'' ամսագրի կողմից Փրուիթը ճանաչվել է համացանցի 25 ամենակարևոր ազդեցիկներից մեկը<ref>{{Cite web |date=2019-01-26 |title=Meet the man behind a third of what's on Wikipedia - CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-the-man-behind-a-third-of-whats-on-wikipedia/ |access-date=2023-12-13 |publisher=CBS News |language=en-US}}</ref>։ Փրուիթի կեղծանունը վերաբերում է [[Ջակոմո Պուչինի]]ի 1918 թվականի «[[Ջանի Սկիկի]]» օպերայի երկրորդական կերպարին<ref name="Brown-20163">{{Cite web |last=Brown |first=Jennings |date=2016-01-15 |title=Meet The World's Most Prolific Wikipedia Editor |url=https://www.vocativ.com/271501/most-prolific-wikipedia-editor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201013208/https://www.vocativ.com/271501/most-prolific-wikipedia-editor/ |archive-date=2019 թ․ փետրվարի 1 |access-date=2019-04-10 |website=[[Vocativ]] |language=en-US}}</ref>։ Նշել է, որ իր նպատակն է պայքարել Վիքիպեդիայում գենդերային կողմնակալության դեմ, նպաստելով կանանց ներկայացմանը [[Women in Red]] նախագծի միջոցով<ref name="Malloy-20183">{{Cite web |last=Malloy |first=Daniel |date=2018 թ․ փետրվարի 13 |title=This Prolific Nerd Is Shaping the Future of Wikipedia |url=http://www.ozy.com/rising-stars/the-prolific-nerd-shaping-the-future-of-the-worlds-biggest-encyclopedia/79469 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201171937/https://www.ozy.com/rising-stars/the-prolific-nerd-shaping-the-future-of-the-worlds-biggest-encyclopedia/79469 |archive-date=2019 թ․ փետրվարի 1 |access-date=2019-04-10 |website=[[Ozy Media|OZY]] |language=en}}</ref>։ == Վաղ կյանք == Փրուիթը ծնվել է 1984 թվականի ապրիլի 17-ին, Սան Անտոնիոյում, Տեխաս նահանգում, Ալլա Փրուիթի և Վիրջինիայի Ռիչմոնդից Դոնալդ Փրուիթի միակ երեխան է<ref name="NVM-20212">{{Cite web |date=2021 թ․ նոյեմբերի 24 |title=Time Magazine Named Steven Pruitt One of the Most Influential People on the Internet–Just For His Wikipedia Edits |url=https://northernvirginiamag.com/culture/culture-features/2021/11/24/steven-pruitt-wikipedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127161828/https://northernvirginiamag.com/culture/culture-features/2021/11/24/steven-pruitt-wikipedia/ |archive-date=2021 թ․ նոյեմբերի 27 |access-date=2021 թ․ նոյեմբերի 27 |website=Northern Virginia Magazine}}</ref><ref name="Eshleman-20185">{{Cite magazine |last=Eshleman |first=Tina |date=2018 թ․ սեպտեմբերի 17 |title=The Wikiman: How the most prolific Wikipedia editor is expanding what we know about the world |url=https://magazine.wm.edu/issue/2018-fall/the-wikiman.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410143359/https://magazine.wm.edu/issue/2018-fall/the-wikiman.php |archive-date=2019 թ․ ապրիլի 10 |access-date=2019-04-10 |magazine=W&M Alumni Magazine |publisher=[[College of William & Mary]] |issue=Fall 2018}}</ref>: Նրա մայրը գաղթել է Խորհրդային Միությունից, երբ [[Լեոնիդ Բրեժնև]]ի օրոք թուլացվել էին հրեական գաղթի քաղաքականությունը, իսկ հայրը աշխատել է որպես քոլեջի պրոֆեսոր Վիրջինիայում<ref name="Malloy-20183"/>: Նրանք հանդիպել են, երբ երկուսն էլ դասավանդում էին Լաքլենդ ռազմաօդային բազայի մոտ գտնվող Պաշտպանության լեզուների ինստիտուտի ռուսաց լեզվի բաժնում, Սան Անտոնիոյի մոտ<ref name="Eshleman-20183">{{Cite magazine |last=Eshleman |first=Tina |date=2018 թ․ սեպտեմբերի 17 |title=The Wikiman: How the most prolific Wikipedia editor is expanding what we know about the world |url=https://magazine.wm.edu/issue/2018-fall/the-wikiman.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410143359/https://magazine.wm.edu/issue/2018-fall/the-wikiman.php |archive-date=2019 թ․ ապրիլի 10 |access-date=2019-04-10 |magazine=W&M Alumni Magazine |publisher=College of William & Mary |issue=Fall 2018}}</ref>: Մեծանալու տարիներին Փրուիթը կարդացել է դասական գրականություն և Ագաթա Քրիստիի ու Նգայո Մարշի դետեկտիվ պատմվածքները<ref name="Eshleman-20183"/>: Փրուիթը իր գիտելիքների նկատմամբ սերը վերագրում է մոր պատմություններին, որոնք նա պատմում էր Խորհրդային Միությունում իր մանկության մասին: Փրուիթը 2002 թվականին ավարտել է [[Ալեքսանդրիա (Վիրջինիա)|Վիրջինիա նահանգի Ալեքսանդրիա]] քաղաքի Սուրբ Ստեփանոս և Սուրբ Ագնես դպրոցը<ref name="StStevens2">{{Cite web |title=Steven Pruitt '02 |url=https://www.sssas.org/alumni/meet-our-graduates/steven-pruitt-02 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120202940/https://www.sssas.org/alumni/meet-our-graduates/steven-pruitt-02 |archive-date=2021-01-20 |access-date=2021-06-13 |website=[[St. Stephen's & St. Agnes School]]}}</ref>: Հաճախել է Ուիլյամ և Մերիի քոլեջը, որտեղ երգել է [[Երգչախումբ|երգչախմբի]] կազմում<ref name="Malloy-20183"/>, ավարտել է 2006 թվականին՝ ստանալով [[Արվեստագիտություն|արվեստագետի]] մասնագիտություն<ref name="Eshleman-20185"/>։ == Կարերիա == 2017 թվականին Փրուիթը աշխատել է որպես պայմանագրային աշխատող ԱՄՆ մաքսային և սահմանապահ պաշտպանության ծառայությունում, որտեղ զբաղվել է գրառումներով և տեղեկատվությամբ<ref name="Brown-20163"/><ref name="Time-20172">{{Cite magazine |date=2017 թ․ հունիսի 26 |title=The 25 Most Influential People on the Internet |url=https://time.com/4815217/most-influential-people-internet/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518224033/http://time.com/4815217/most-influential-people-internet/ |archive-date=2019 թ․ մայիսի 18 |access-date=2019-04-10 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |quote=The family moved to Monterey, California, for several years before settling in Northern Virginia in 1989, when Steven was 5.}}</ref>: 2020 թվականին դարձել է մենեջեր Պաշտպանության առողջապահական գործակալությունում<ref>{{Cite podcast |url=https://play.acast.com/s/dot-com/wikipedia-ep4-hoax |title=Hoax |website=dot com: The Wikipedia Story |publisher=[[Acast]] |last=Puckrik |first=Katie |date=2021 թ․ նոյեմբերի 9 |time=5:35 |access-date=2022 թ․ հունվարի 16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109115647/https://play.acast.com/s/dot-com/wikipedia-ep4-hoax |archive-date=2021 թ․ նոյեմբերի 9 |url-status=live}}</ref>: 2021 թվականի դրությամբ աշխատում է Chenega IT Enterprise Services-ում, որը Պաշտպանության առողջապահական գործակալության պայմանագրային կազմակերպություն է: == Վիքիպեդիա == Պրյուտը սկսել է խմբագրել Վիքիպեդիան 2004 թվականի հունիսից<ref name="NVM-20213"/><ref name="Brown-20163"/><ref name="StStevens2"/>։ Նրա առաջին Վիքիպեդիայի հոդվածը իր նախապապի<ref>{{Cite web |last=Yassin |first=Nuseir |date=2020 թ․ դեկտեմբերի 23 |title=The Secret King of Wikipedia |url=https://www.youtube.com/watch?v=Dd7WRcm1oZY |access-date=2023 թ․ փետրվարի 16 |via=YouTube}}</ref>՝ [[Փիթեր Ֆրանցիսկո|Պիտեր Ֆրանցիսկոյի]] մասին է՝ պորտուգալական ծագմամբ [[Անկախության պատերազմ Հյուսիսային Ամերիկայում|ամերիկյան հեղափոխական պատերազմի]] հերոս, որը հայտնի է որպես «Վիրջինիա Հերկուլես»<ref name="Eshleman-20185"/><ref name="Harrison-2018">{{Cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=2018 թ․ հոկտեմբերի 2 |title=The Wikipedia contributor behind 2.5 million edits |url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/magazine/meet-the-most-prolific-contributor-to-the-english-version-of-wikipedia/2018/10/02/a6497a74-9411-11e8-a679-b09212fb69c2_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002191744/https://www.washingtonpost.com/lifestyle/magazine/meet-the-most-prolific-contributor-to-the-english-version-of-wikipedia/2018/10/02/a6497a74-9411-11e8-a679-b09212fb69c2_story.html |archive-date=2018-10-02 |access-date=2020 թ․ օգոստոսի 1 |work=[[The Washington Post]] |publisher=[[Nash Holdings]] |issn=0190-8286}}</ref>։ Իր ընթացիկ մասնակցային էջը ստեղծել է 2006 թվականի հունվարին, երբ սովորում էր William & Mary քոլեջում<ref name="NVM-20213" /><ref name="Time-20172"/>։ Նախքան իր ընթացիկ հաշիվը ստեղծելը, խմբագրել է մի քանի այլ մասնակցային էջերից, որոնց գաղտնաբառը անընդհատ մոռացել է<ref name="NVM-20213" />։ Գործազուրկ լինելով [[2007-2008 թվականների ֆինանսական ճգնաժամ|2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի]] ժամանակ՝ Պրյուտը ժամերով խմբագրել է: 2015 թվականին գերազանցել է խմբագիր Ջասթին Քնապին ամենաշատ խմբագրումներով։ Նույն թվականին դարձել է [[Վիքիպեդիայի ադմինիստրատորներ|ադմինիստրատոր]]<ref name="Harrison-2018" />։ Մինչև 2019 թվականի փետրվարը փրյուիթն ավելի քան երեք միլիոն խմբագրում էր կատարել Վիքիպեդիայում, ավելին, քան [[անգլերեն Վիքիպեդիա]]յի ցանկացած այլ խմբագիր, և մինչև 2021 թվականի փետրվարին կատարել է ավելի քան չորս միլիոն խմբագրում<ref name="Brown-20163" />։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ինտերնետային աստղեր]] [[Կատեգորիա:Վիքիպեդիայի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Վիքիպեդիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի խմբագիրներ]] tfa0bl579y4ocjspka27jw6uov2qc5m 0 1293102 10940547 10373410 2026-10-12T10:24:30Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի դաշնակահարներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի սաքսաֆոնահարներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ]] 10940547 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Էնջի Սթոուն''' ({{{lang-en|Angie Stone}}. իրական անունը՝ Անժելա Լավերն Բրաուն, {{ԱԾ}}), ամերիկացի [[Ռիթմ ընդ բլյուզ]] և [[սոուլ]] կատարող, երգերի հեղինակ, [[Դաշնակահար|դաշնակահարուհի]], պրոդյուսեր։ Իր ձեռքբերումների և R&B-ի և neosoula-ի զարգացման գործում ունեցած ներդրման համար նա երկու անգամ առաջադրվել է [[Գրեմմի|Գրեմմիի]]։ Էնջի Սթոունը հանդես է եկել նաև որպես [[Դերասանական արվեստ|դերասանուհի]]։ == Կենսագրություն == Մանկության տարիներին Սթոունը բասկետբոլ էր խաղում և բանաստեղծություններ գրում, սիրում էր երգել իր կուռքերի՝ Մարվին Գեյի, Սմոքի Ռոբինսոնի, Արետա Ֆրանկլինի, Դոնի Հաթաուեյի երգերը<ref name="Allmusic">{{Cite web |title=Angie Stone: Music Biography, Credits and Discography |url=http://www.allmusic.com/artist/angie-stone-p128959/biography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401015951/http://www.allmusic.com/artist/angie-stone-p128959/biography |archive-date=2012 թ․ ապրիլի 1 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=Allmusic |lang=en}}</ref>։ Միևնույն ժամանակ, Էնջի Սթոունը գումար է խնայել իր առաջին դեմո ձայնագրության համար, որպեսզի ձայնագրի տեղական ստուդիայում, որը կոչվում է PAW: Իր երաժշտական կարիերան սկսել Է Սթոունը, որն այն ժամանակ Էնջի Բին էր, The Sequence կանանց [[ֆանկ]]-տրիոյի կազմում։ Սթոունից բացի այնտեղ են եղել Գվենդոլին Քրիսհոլմը և Շերիլ Քուքը։ 1980 թվականին նրանք ձայնագրեցին «Funk You Up» հիթը, որը զբաղեցրեց 15-րդ հորիզոնականը ամերիկյան Black Singles Chart հիթ շքերթում։ Հիթն իրենից ներկայացնում էր Parliament խմբի «Tear the Roof Off the Sucker» (այլ անվանումը՝ «Funky Sound (Tear the Roof Off») և «I don' t Need Your Love» կոմպոզիցիայի ռիմեյքը։ Էնջի Սթոունը համագործակցել է Mantronix ռեփերների հետ, իսկ ավելի ուշ ալբոմ է ձայնագրել [[Լենի Քրավից|Լեննի Քրավիցի]] հետ<ref name="Allmusic"/>։ Շուտով նա սկսեց աշխատել Vertical Hold neosole եռյակի ստեղծման վրա, և 1989 թվականին ներկայացվեց նրանց աշխատանքը՝ «Summertime» գանգստերական ռեփ սինգլը։ Եռյակը թողարկել է երկու ալբոմ 1992 և 1993 թվականներին, ինչպես նաև մեկ այլ սինգլ՝ «Seems you' re Much Too Busy», բայց երիտասարդ Սթոունը որոշել է լքել կոլեկտիվը և սկսել սոլո կարիերա։ Հետագայում եռյակը դադարեց գոյություն ունենալ<ref name="Allmusic"/>։ 1999 թվականին Arista Records ընկերությունը թողարկել է Էնջի Սթոունի Black Diamond դեբյուտային ալբոմը, որը ոսկե կարգավիճակ է ստացել ԱՄՆ-ում<ref name="RIAA">{{Cite web |title=RIAA — Recording Industry Association of America |url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203141448/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database |archive-date=2015 թ․ փետրվարի 3 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=RIAA |lang=en}}</ref>։ Ալբոմի պրոդյուսերներն են Դի Անջելոն, Աարոն Ֆրիդը, Ռեքս Ռայդաութը, Ալի Շահիդ Մուհամմադը, Ֆիլ Թեմփլը և դիջեյ Յունիկը։ Black Diamond-ը 1990 թվականների Ֆանկի, [[Հիփ հոփ|հիփ-հոփի]] և հոգու հաջող խառնուրդ էր<ref name="Allmusic"/>։ Դի Էնջելոն «Նո Մորե Ռաին (ին յս Cloud)» և «Everyday» երգերի, ինչպես նաև Black Diamond ալբոմի բազմաթիվ երգերի կոմպոզիտոր է<ref name="Allmusic"/>։ Ալբոմը Նորվեգիայում զբաղեցրել է 38-րդ, Նիդերլանդներում՝ 28-րդ հորիզոնականը<ref>{{Cite web |title=Angie Stone — Black Diamond |url=http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Angie+Stone&titel=Black+Diamond&cat=a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323231254/http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Angie+Stone&titel=Black+Diamond&cat=a |archive-date=2015 թ․ մարտի 23 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=norwegiancharts.com |lang=en}}</ref>, ԱՄՆ-ում [[Billboard 200]]-ում նրան բաժին է հասել 46-րդ տեղը<ref>{{Cite web |title=Black Diamond — Angie Stone |url=http://www.billboard.com/#/album/angie-stone/black-diamond/376907 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225103122/http://www.billboard.com/#/album/angie-stone/black-diamond/376907 |archive-date=2010 թ․ դեկտեմբերի 25 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=Billboard.com |lang=en}}</ref>։ 2001 թվականին թողարկվեց երկրորդ ստուդիական ալբոմը՝ Mahogany Soul-ը, ինչպես և առաջին ձայնասկավառակը, այն նույնպես ոսկի դարձավ Ամերիկայում<ref name="RIAA"/>։ Շուտով Էնջին ստացավ իր առաջին արժանի մրցանակը Soul Train Music Awards-ում՝ որպես Լավագույն R&B և soul կատարող<ref name="Allmusic"/>։ Ի տարբերություն իր նախորդի, Mahogany Soul-ը հիթ-շքերթներում զբաղեցրել է ավելի բարձր հորիզոնականներ, Բելգիայում և Նիդեռլանդներում զբաղեցրել է 15-րդ հորիզոնականը, [[Շվեդիա|Շվեդիայում]]՝ 23-րդ հորիզոնականը, ալբոմն ավելի բարձր տեղ է զբաղեցրել ամերիկյան Billboard-ում, սակայն ամենաբարձր հորիզոնականին ալբոմը հասել Է Ֆինլանդիայում՝ 5-րդ տեղը<ref>{{Cite web |title=Angie Stone — Mahogany Soul |url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Angie+Stone&titel=Mahogany+Soul&cat=a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103193442/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Angie+Stone&titel=Mahogany+Soul&cat=a |archive-date=2012 թ․ նոյեմբերի 3 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=swedishcharts.com}}</ref>։ Ալբոմի բոլոր սինգլներից ամենահաջողակը եղել է «Wish I didn't Miss You»-ը, այն դարձել է ԱՄՆ-ի թիվ մեկ հիթը<ref>{{Cite web |title=Wish I Didn't Miss You — Angie Stone |url=http://www.billboard.com/#/song/angie-stone/wish-i-didn-t-miss-you/3662297 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225103122/http://www.billboard.com/#/song/angie-stone/wish-i-didn-t-miss-you/3662297 |archive-date=2010 թ․ դեկտեմբերի 25 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=Billboard.com |lang=en}}</ref>,Իսկ Մեծ Բրիտանիան զբաղեցրել է 5-րդ տեղը<ref>{{Cite web |title=Chartarchive — Angie Stone |url=http://chartarchive.org/a/angie+stone |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=Chartstats |lang=en}}{{Недоступная ссылка|date=июня 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, Բացի այդ, այն պարունակում էր նմուշներ The O'Jays-ին պատկանող «Backstabbers» երգից։ 2002 թվականին Սթոունը նկարահանվել է Girlfriends հեռուստաշոուի դրվագներից մեկում<ref name="about.com"/>։ 2004 թվականին թողարկվել է երրորդ ստուդիական ալբոմը՝ Stone Love, որը հրատարակվել է Ջ Records ընկերության կողմից։ Ինչպես նաև Սթոունի նախորդ ալբոմները, Stone Love-ը կոմերցիոն հաջողություն ունեցավ։ Միայն առաջին շաբաթվա ընթացքում վաճառվել է սկավառակի 53000 օրինակ<ref>{{Cite web |last=Whitmire |first=Margo. |date=2004 թ․ հուլիսի 14 |title=Banks Secures Another Week At No. 1 |url=http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1000576426 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025015757/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1000576426 |archive-date=2012 թ․ հոկտեմբերի 25 |accessdate=2009 թ․ մարտի 28 |work=Billboard |publisher=Nielsen Business Media, Inc. |lang=en}}</ref>։ 2005 թվականին լույս է տեսել երգչուհու լավագույն երգերի ժողովածուն՝ Stone Հից։ թե Ն Բեստ ոֆ Angie Stone<ref name="about.com">{{Cite web |title=Angie Stone Biography |url=randb.about.com/od/nz/p/AngieStone.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120616023947/randb.about.com/od/nz/p/AngieStone.htm |archive-date=2012 թ․ հունիսի 16 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=About.com |lang=en}}</ref>։ Stone Love-ի և Stone Hits: The Very Best of Angie Stone-ի թողարկումից հետո Էնջի Սթոունը տեղափոխվեց Stax լեյբլ, որտեղ նա սկսեց աշխատել նոր ալբոմի վրա։ 2007 թվականին գրեթե երեք տարվա դադարից հետո թողարկվեց The Art Of Love & War չորրորդ ստուդիական ալբոմը։ Այն պարունակում էր Սթոունի երկու լավագույն սինգլները՝ «Baby» և «Sometimes»։ The Art of Love & War-ի թողարկումից երկու տարի անց թողարկվեց հինգերորդ ստուդիական ալբոմը՝ Unexpected։ Այն թողարկվել է նոյեմբերի 24-ին Stax Records լեյբլի կողմից։ Սակայն Էնջի Սթոունը չի սահմանափակվել միայն մեկ ուղղությամբ զարգացմամբ։ Նա որոշել է նկարահանվել ֆիլմերում։ Սթոունը նկարահանվել է այնպիսի ֆիլմերում, ինչպիսիք են «պայքար գայթակղությունների դեմ» և «Հովիվ Բրաուն», ինչպես նաև Moesha, Girlfriends եւ Lincoln Heights հեռուստատեսային հաղորդումներում<ref name="Allmusic" />։ 2012 թվականի հունիսի 1-ին Սթոունը հայտարարել է, որ իր նոր սինգլը կոչվում է «Do What U Gotta Do», Բացի այդ նա հայտնել է, որ Rich Girl նոր ալբոմը կթողարկվի 2012 թվականի սեպտեմբերին<ref>{{Cite web |title=Angie Stone Releases new single |url=http://www.angiestonemusic.com/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120924235244/http://www.angiestonemusic.com/ |archivedate=2012 թ․ սեպտեմբերի 24 |accessdate=2012 թ․ սեպտեմբերի 15 |publisher=angiestoneonline.net |lang=en}}</ref>։ Ներաշխարհում Մարկուդվարդը տեղ չունի ներաշխարհից՝ նավահանգստից About.com աղջիկը պատմել է, թե իր համար ինչ է նշանակում նոր ալբոմը, որը շատ նման է Black Diamond-ին և Mahogany Soul-ին<ref>{{Cite web |author=Edward Nero, Mark. |title=Angie Stone interview |url=randb.about.com/od/artistinterviews/a/Angie-Stone-Interview.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BiFUr9Ml?url=randb.about.com/od/artistinterviews/a/Angie-Stone-Interview.htm |archivedate=2012 թ․ հոկտեմբերի 26 |accessdate=2012 թ․ սեպտեմբերի 15 |publisher=About.com |lang=en}}</ref>։ == Անձնական կյանք == Էնջի Սթոունը դուստր ունի Ռոդնի Սթոունի (Funky Four Plus One խմբի անդամ) հետ ամուսնությունից։ Նրանց դուստրը ծնվել է 1984 թվականին, նրա անունը Դայմոնդ է։ Էնջին ունի նաև որդի, որը ծնվել է Դի Անջելոյից 1998 թվականին, նրա անունը Մայքլ է։ Նրա դուստրը 2008 թվականին նրան թոռ է նվիրել։ 2007 թվականին Դայմոնդը մասնակցել է Էնջի Սթոունի Baby սինգլի ձայնագրմանը, նա դարձել է բեք-վոկալիստ<ref>Angie Stone Interview on [[Michael Baisden]] Radio show</ref>։ Բացի այդ, Սթոունը մեծացրել է իր ամուսնու՝ ավիաընկերության սեփականատիրոջ երկու երեխաներին։ Ապրել է Ատլանտայում ամուսնու՝ Աշանտիի հետ<ref>{{Cite web |title=Angie Stone Planning To Wed In The Bahamas |url=http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/08/13/angie_stone_planning_to_wed_in_the_baham |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730071744/http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/08/13/angie_stone_planning_to_wed_in_the_baham |archive-date=2013 թ․ հուլիսի 30 |accessdate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |publisher=Starpulse.com |lang=en}}</ref>։ == Մահ == Սթոունը մահացել է 2025 թվականի մարտի 1-ին Ալաբամա նահանգի Մոնտգոմերի քաղաքում տեղի ունեցած ճանապարհատրանսպորտային պատահարի հետևանքով, 63 տարեկանում<ref name=":0">{{Cite web |last=Horowitz |first=Steven J. |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Angie Stone, ‘Wish I Didn’t Miss You’ Singer and Co-Founder of the Sequence, Dies at 63 |url=https://variety.com/2025/music/news/angie-stone-dead-wish-i-didnt-miss-you-singer-the-sequence-1236324437/ |access-date=2025 թ․ մարտի 3 |website=Variety |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Singer-Songwriter Angie Stone Dead at 63 |url=https://www.tmz.com/2025/03/01/angie-stone-dead-singer-songwriter-the-sequence/ |access-date=2025 թ․ մարտի 3 |website=TMZ |lang=en}}</ref>։ Նա և իր խմբի անդամները Ալաբամա նահանգի Մոբիլ քաղաքում կայացած համերգից հետո ուղևորվում էին Ատլանտա, երբ նրանց Mercedes-Benz Sprinter-ը շրջվել և բախվել է 18 անիվներով բեռնատարին<ref>{{Cite web |last=Thomas |first=Megan |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Angie Stone, Grammy-nominated R&B artist, dead at 63 |url=https://www.cnn.com/2025/03/01/entertainment/angie-stone-grammy-nominated-singer-killed-in-car-crash-at-63 |access-date=2025 թ․ մարտի 3 |website=CNN |lang=en}}</ref><ref name=":0" />։ == Սկավառակագրություն == === Ստուդիական ալբոմներ === * «Սև ադամանդ» (1999) * «Կարմրափայտի հոգին» (2001) * «Քարե սեր» (2004) * «Սիրո և պատերազմի արվեստը» (2007) * «Անսպասելի» (2009) * «Հարուստ աղջիկ» (2012) === Ժողովածուներ === * Լավագույնը Angie Stone-ից (2005) == Այլ == === Թատրոն === {| class="wikitable" |- !Տարի || Անվանում || Դեր |- | 2003 || «Չիկագո»<ref name="about.com"/> ||Մեծ մայրիկ Մորտոն |} == Մրցանակներ և անվանակարգեր == === Հաղթանակներ === * 2000: Soul Train Lady of Soul Awards: Լավագույն R&B սոուլ սինգլ «No More Rain (In This Cloud)»։ * 2000: Soul Train Lady of Soul Awards: Լավագույն R&B սոուլ կամ նոր ռեփ կատարող 2004։ * Edison Award-մրցանակ ''Stone Love'' ալբոմի համար === Անվանակարգեր === * 2003: «Գրեմմի» 45-րդ մրցանակաբաշխություն.Լավագույն վոկալ R&B կատարում դուետով կամ խմբով։ Սինգլ «More Than a Woman» (Ջոյի հետ համատեղ) * 2004: «Գրեմմի» 46-րդ մրցանակաբաշխություն. Լավագույն կանացի R&B կատարում «U-Haul» սինգլի համար 2008։ * «Գրեմմի» 50-րդ մրցանակաբաշխություն. Լավագույն վոկալ R&B կատարում դուետով կամ խմբով «Baby» սինգլի համար (Բեթի Ռայթի հետ համատեղ) * 2008: Բեթ Ջ։ Տարվա ալբոմ՝ ''The Art of Love & War'' == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20090118094743/http://angiestoneonline.net/ Официальный сайт Энджи Стоун] * {{Allmusic new|artist|angie-stone-mn0000038805|Энджи Стоун}} * {{IMDb name|1102921|Энджи Стоун}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Էնջի}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժշտական պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ստեղնահարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի սաքսաֆոնահարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ]] oet4fqj87q8rqf115j2vglxpxjyl03m 10940548 10940547 2026-10-12T10:24:47Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ավտոճանապարհային վթարներից զոհվածներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940548 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Էնջի Սթոուն''' ({{{lang-en|Angie Stone}}. իրական անունը՝ Անժելա Լավերն Բրաուն, {{ԱԾ}}), ամերիկացի [[Ռիթմ ընդ բլյուզ]] և [[սոուլ]] կատարող, երգերի հեղինակ, [[Դաշնակահար|դաշնակահարուհի]], պրոդյուսեր։ Իր ձեռքբերումների և R&B-ի և neosoula-ի զարգացման գործում ունեցած ներդրման համար նա երկու անգամ առաջադրվել է [[Գրեմմի|Գրեմմիի]]։ Էնջի Սթոունը հանդես է եկել նաև որպես [[Դերասանական արվեստ|դերասանուհի]]։ == Կենսագրություն == Մանկության տարիներին Սթոունը բասկետբոլ էր խաղում և բանաստեղծություններ գրում, սիրում էր երգել իր կուռքերի՝ Մարվին Գեյի, Սմոքի Ռոբինսոնի, Արետա Ֆրանկլինի, Դոնի Հաթաուեյի երգերը<ref name="Allmusic">{{Cite web |title=Angie Stone: Music Biography, Credits and Discography |url=http://www.allmusic.com/artist/angie-stone-p128959/biography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401015951/http://www.allmusic.com/artist/angie-stone-p128959/biography |archive-date=2012 թ․ ապրիլի 1 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=Allmusic |lang=en}}</ref>։ Միևնույն ժամանակ, Էնջի Սթոունը գումար է խնայել իր առաջին դեմո ձայնագրության համար, որպեսզի ձայնագրի տեղական ստուդիայում, որը կոչվում է PAW: Իր երաժշտական կարիերան սկսել Է Սթոունը, որն այն ժամանակ Էնջի Բին էր, The Sequence կանանց [[ֆանկ]]-տրիոյի կազմում։ Սթոունից բացի այնտեղ են եղել Գվենդոլին Քրիսհոլմը և Շերիլ Քուքը։ 1980 թվականին նրանք ձայնագրեցին «Funk You Up» հիթը, որը զբաղեցրեց 15-րդ հորիզոնականը ամերիկյան Black Singles Chart հիթ շքերթում։ Հիթն իրենից ներկայացնում էր Parliament խմբի «Tear the Roof Off the Sucker» (այլ անվանումը՝ «Funky Sound (Tear the Roof Off») և «I don' t Need Your Love» կոմպոզիցիայի ռիմեյքը։ Էնջի Սթոունը համագործակցել է Mantronix ռեփերների հետ, իսկ ավելի ուշ ալբոմ է ձայնագրել [[Լենի Քրավից|Լեննի Քրավիցի]] հետ<ref name="Allmusic"/>։ Շուտով նա սկսեց աշխատել Vertical Hold neosole եռյակի ստեղծման վրա, և 1989 թվականին ներկայացվեց նրանց աշխատանքը՝ «Summertime» գանգստերական ռեփ սինգլը։ Եռյակը թողարկել է երկու ալբոմ 1992 և 1993 թվականներին, ինչպես նաև մեկ այլ սինգլ՝ «Seems you' re Much Too Busy», բայց երիտասարդ Սթոունը որոշել է լքել կոլեկտիվը և սկսել սոլո կարիերա։ Հետագայում եռյակը դադարեց գոյություն ունենալ<ref name="Allmusic"/>։ 1999 թվականին Arista Records ընկերությունը թողարկել է Էնջի Սթոունի Black Diamond դեբյուտային ալբոմը, որը ոսկե կարգավիճակ է ստացել ԱՄՆ-ում<ref name="RIAA">{{Cite web |title=RIAA — Recording Industry Association of America |url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203141448/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database |archive-date=2015 թ․ փետրվարի 3 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=RIAA |lang=en}}</ref>։ Ալբոմի պրոդյուսերներն են Դի Անջելոն, Աարոն Ֆրիդը, Ռեքս Ռայդաութը, Ալի Շահիդ Մուհամմադը, Ֆիլ Թեմփլը և դիջեյ Յունիկը։ Black Diamond-ը 1990 թվականների Ֆանկի, [[Հիփ հոփ|հիփ-հոփի]] և հոգու հաջող խառնուրդ էր<ref name="Allmusic"/>։ Դի Էնջելոն «Նո Մորե Ռաին (ին յս Cloud)» և «Everyday» երգերի, ինչպես նաև Black Diamond ալբոմի բազմաթիվ երգերի կոմպոզիտոր է<ref name="Allmusic"/>։ Ալբոմը Նորվեգիայում զբաղեցրել է 38-րդ, Նիդերլանդներում՝ 28-րդ հորիզոնականը<ref>{{Cite web |title=Angie Stone — Black Diamond |url=http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Angie+Stone&titel=Black+Diamond&cat=a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323231254/http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Angie+Stone&titel=Black+Diamond&cat=a |archive-date=2015 թ․ մարտի 23 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=norwegiancharts.com |lang=en}}</ref>, ԱՄՆ-ում [[Billboard 200]]-ում նրան բաժին է հասել 46-րդ տեղը<ref>{{Cite web |title=Black Diamond — Angie Stone |url=http://www.billboard.com/#/album/angie-stone/black-diamond/376907 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225103122/http://www.billboard.com/#/album/angie-stone/black-diamond/376907 |archive-date=2010 թ․ դեկտեմբերի 25 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=Billboard.com |lang=en}}</ref>։ 2001 թվականին թողարկվեց երկրորդ ստուդիական ալբոմը՝ Mahogany Soul-ը, ինչպես և առաջին ձայնասկավառակը, այն նույնպես ոսկի դարձավ Ամերիկայում<ref name="RIAA"/>։ Շուտով Էնջին ստացավ իր առաջին արժանի մրցանակը Soul Train Music Awards-ում՝ որպես Լավագույն R&B և soul կատարող<ref name="Allmusic"/>։ Ի տարբերություն իր նախորդի, Mahogany Soul-ը հիթ-շքերթներում զբաղեցրել է ավելի բարձր հորիզոնականներ, Բելգիայում և Նիդեռլանդներում զբաղեցրել է 15-րդ հորիզոնականը, [[Շվեդիա|Շվեդիայում]]՝ 23-րդ հորիզոնականը, ալբոմն ավելի բարձր տեղ է զբաղեցրել ամերիկյան Billboard-ում, սակայն ամենաբարձր հորիզոնականին ալբոմը հասել Է Ֆինլանդիայում՝ 5-րդ տեղը<ref>{{Cite web |title=Angie Stone — Mahogany Soul |url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Angie+Stone&titel=Mahogany+Soul&cat=a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103193442/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Angie+Stone&titel=Mahogany+Soul&cat=a |archive-date=2012 թ․ նոյեմբերի 3 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=swedishcharts.com}}</ref>։ Ալբոմի բոլոր սինգլներից ամենահաջողակը եղել է «Wish I didn't Miss You»-ը, այն դարձել է ԱՄՆ-ի թիվ մեկ հիթը<ref>{{Cite web |title=Wish I Didn't Miss You — Angie Stone |url=http://www.billboard.com/#/song/angie-stone/wish-i-didn-t-miss-you/3662297 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225103122/http://www.billboard.com/#/song/angie-stone/wish-i-didn-t-miss-you/3662297 |archive-date=2010 թ․ դեկտեմբերի 25 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=Billboard.com |lang=en}}</ref>,Իսկ Մեծ Բրիտանիան զբաղեցրել է 5-րդ տեղը<ref>{{Cite web |title=Chartarchive — Angie Stone |url=http://chartarchive.org/a/angie+stone |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=Chartstats |lang=en}}{{Недоступная ссылка|date=июня 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, Բացի այդ, այն պարունակում էր նմուշներ The O'Jays-ին պատկանող «Backstabbers» երգից։ 2002 թվականին Սթոունը նկարահանվել է Girlfriends հեռուստաշոուի դրվագներից մեկում<ref name="about.com"/>։ 2004 թվականին թողարկվել է երրորդ ստուդիական ալբոմը՝ Stone Love, որը հրատարակվել է Ջ Records ընկերության կողմից։ Ինչպես նաև Սթոունի նախորդ ալբոմները, Stone Love-ը կոմերցիոն հաջողություն ունեցավ։ Միայն առաջին շաբաթվա ընթացքում վաճառվել է սկավառակի 53000 օրինակ<ref>{{Cite web |last=Whitmire |first=Margo. |date=2004 թ․ հուլիսի 14 |title=Banks Secures Another Week At No. 1 |url=http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1000576426 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025015757/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1000576426 |archive-date=2012 թ․ հոկտեմբերի 25 |accessdate=2009 թ․ մարտի 28 |work=Billboard |publisher=Nielsen Business Media, Inc. |lang=en}}</ref>։ 2005 թվականին լույս է տեսել երգչուհու լավագույն երգերի ժողովածուն՝ Stone Հից։ թե Ն Բեստ ոֆ Angie Stone<ref name="about.com">{{Cite web |title=Angie Stone Biography |url=randb.about.com/od/nz/p/AngieStone.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120616023947/randb.about.com/od/nz/p/AngieStone.htm |archive-date=2012 թ․ հունիսի 16 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=About.com |lang=en}}</ref>։ Stone Love-ի և Stone Hits: The Very Best of Angie Stone-ի թողարկումից հետո Էնջի Սթոունը տեղափոխվեց Stax լեյբլ, որտեղ նա սկսեց աշխատել նոր ալբոմի վրա։ 2007 թվականին գրեթե երեք տարվա դադարից հետո թողարկվեց The Art Of Love & War չորրորդ ստուդիական ալբոմը։ Այն պարունակում էր Սթոունի երկու լավագույն սինգլները՝ «Baby» և «Sometimes»։ The Art of Love & War-ի թողարկումից երկու տարի անց թողարկվեց հինգերորդ ստուդիական ալբոմը՝ Unexpected։ Այն թողարկվել է նոյեմբերի 24-ին Stax Records լեյբլի կողմից։ Սակայն Էնջի Սթոունը չի սահմանափակվել միայն մեկ ուղղությամբ զարգացմամբ։ Նա որոշել է նկարահանվել ֆիլմերում։ Սթոունը նկարահանվել է այնպիսի ֆիլմերում, ինչպիսիք են «պայքար գայթակղությունների դեմ» և «Հովիվ Բրաուն», ինչպես նաև Moesha, Girlfriends եւ Lincoln Heights հեռուստատեսային հաղորդումներում<ref name="Allmusic" />։ 2012 թվականի հունիսի 1-ին Սթոունը հայտարարել է, որ իր նոր սինգլը կոչվում է «Do What U Gotta Do», Բացի այդ նա հայտնել է, որ Rich Girl նոր ալբոմը կթողարկվի 2012 թվականի սեպտեմբերին<ref>{{Cite web |title=Angie Stone Releases new single |url=http://www.angiestonemusic.com/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120924235244/http://www.angiestonemusic.com/ |archivedate=2012 թ․ սեպտեմբերի 24 |accessdate=2012 թ․ սեպտեմբերի 15 |publisher=angiestoneonline.net |lang=en}}</ref>։ Ներաշխարհում Մարկուդվարդը տեղ չունի ներաշխարհից՝ նավահանգստից About.com աղջիկը պատմել է, թե իր համար ինչ է նշանակում նոր ալբոմը, որը շատ նման է Black Diamond-ին և Mahogany Soul-ին<ref>{{Cite web |author=Edward Nero, Mark. |title=Angie Stone interview |url=randb.about.com/od/artistinterviews/a/Angie-Stone-Interview.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BiFUr9Ml?url=randb.about.com/od/artistinterviews/a/Angie-Stone-Interview.htm |archivedate=2012 թ․ հոկտեմբերի 26 |accessdate=2012 թ․ սեպտեմբերի 15 |publisher=About.com |lang=en}}</ref>։ == Անձնական կյանք == Էնջի Սթոունը դուստր ունի Ռոդնի Սթոունի (Funky Four Plus One խմբի անդամ) հետ ամուսնությունից։ Նրանց դուստրը ծնվել է 1984 թվականին, նրա անունը Դայմոնդ է։ Էնջին ունի նաև որդի, որը ծնվել է Դի Անջելոյից 1998 թվականին, նրա անունը Մայքլ է։ Նրա դուստրը 2008 թվականին նրան թոռ է նվիրել։ 2007 թվականին Դայմոնդը մասնակցել է Էնջի Սթոունի Baby սինգլի ձայնագրմանը, նա դարձել է բեք-վոկալիստ<ref>Angie Stone Interview on [[Michael Baisden]] Radio show</ref>։ Բացի այդ, Սթոունը մեծացրել է իր ամուսնու՝ ավիաընկերության սեփականատիրոջ երկու երեխաներին։ Ապրել է Ատլանտայում ամուսնու՝ Աշանտիի հետ<ref>{{Cite web |title=Angie Stone Planning To Wed In The Bahamas |url=http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/08/13/angie_stone_planning_to_wed_in_the_baham |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730071744/http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/08/13/angie_stone_planning_to_wed_in_the_baham |archive-date=2013 թ․ հուլիսի 30 |accessdate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |publisher=Starpulse.com |lang=en}}</ref>։ == Մահ == Սթոունը մահացել է 2025 թվականի մարտի 1-ին Ալաբամա նահանգի Մոնտգոմերի քաղաքում տեղի ունեցած ճանապարհատրանսպորտային պատահարի հետևանքով, 63 տարեկանում<ref name=":0">{{Cite web |last=Horowitz |first=Steven J. |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Angie Stone, ‘Wish I Didn’t Miss You’ Singer and Co-Founder of the Sequence, Dies at 63 |url=https://variety.com/2025/music/news/angie-stone-dead-wish-i-didnt-miss-you-singer-the-sequence-1236324437/ |access-date=2025 թ․ մարտի 3 |website=Variety |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Singer-Songwriter Angie Stone Dead at 63 |url=https://www.tmz.com/2025/03/01/angie-stone-dead-singer-songwriter-the-sequence/ |access-date=2025 թ․ մարտի 3 |website=TMZ |lang=en}}</ref>։ Նա և իր խմբի անդամները Ալաբամա նահանգի Մոբիլ քաղաքում կայացած համերգից հետո ուղևորվում էին Ատլանտա, երբ նրանց Mercedes-Benz Sprinter-ը շրջվել և բախվել է 18 անիվներով բեռնատարին<ref>{{Cite web |last=Thomas |first=Megan |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Angie Stone, Grammy-nominated R&B artist, dead at 63 |url=https://www.cnn.com/2025/03/01/entertainment/angie-stone-grammy-nominated-singer-killed-in-car-crash-at-63 |access-date=2025 թ․ մարտի 3 |website=CNN |lang=en}}</ref><ref name=":0" />։ == Սկավառակագրություն == === Ստուդիական ալբոմներ === * «Սև ադամանդ» (1999) * «Կարմրափայտի հոգին» (2001) * «Քարե սեր» (2004) * «Սիրո և պատերազմի արվեստը» (2007) * «Անսպասելի» (2009) * «Հարուստ աղջիկ» (2012) === Ժողովածուներ === * Լավագույնը Angie Stone-ից (2005) == Այլ == === Թատրոն === {| class="wikitable" |- !Տարի || Անվանում || Դեր |- | 2003 || «Չիկագո»<ref name="about.com"/> ||Մեծ մայրիկ Մորտոն |} == Մրցանակներ և անվանակարգեր == === Հաղթանակներ === * 2000: Soul Train Lady of Soul Awards: Լավագույն R&B սոուլ սինգլ «No More Rain (In This Cloud)»։ * 2000: Soul Train Lady of Soul Awards: Լավագույն R&B սոուլ կամ նոր ռեփ կատարող 2004։ * Edison Award-մրցանակ ''Stone Love'' ալբոմի համար === Անվանակարգեր === * 2003: «Գրեմմի» 45-րդ մրցանակաբաշխություն.Լավագույն վոկալ R&B կատարում դուետով կամ խմբով։ Սինգլ «More Than a Woman» (Ջոյի հետ համատեղ) * 2004: «Գրեմմի» 46-րդ մրցանակաբաշխություն. Լավագույն կանացի R&B կատարում «U-Haul» սինգլի համար 2008։ * «Գրեմմի» 50-րդ մրցանակաբաշխություն. Լավագույն վոկալ R&B կատարում դուետով կամ խմբով «Baby» սինգլի համար (Բեթի Ռայթի հետ համատեղ) * 2008: Բեթ Ջ։ Տարվա ալբոմ՝ ''The Art of Love & War'' == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20090118094743/http://angiestoneonline.net/ Официальный сайт Энджи Стоун] * {{Allmusic new|artist|angie-stone-mn0000038805|Энджи Стоун}} * {{IMDb name|1102921|Энджи Стоун}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Էնջի}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժշտական պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ստեղնահարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի սաքսաֆոնահարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ավտոճանապարհային վթարներից զոհվածներ]] 76xzfvufx2qlmbvuc1nc4hz37pfauqh 10940549 10940548 2026-10-12T10:25:08Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940549 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Էնջի Սթոուն''' ({{{lang-en|Angie Stone}}. իրական անունը՝ Անժելա Լավերն Բրաուն, {{ԱԾ}}), ամերիկացի [[Ռիթմ ընդ բլյուզ]] և [[սոուլ]] կատարող, երգերի հեղինակ, [[Դաշնակահար|դաշնակահարուհի]], պրոդյուսեր։ Իր ձեռքբերումների և R&B-ի և neosoula-ի զարգացման գործում ունեցած ներդրման համար նա երկու անգամ առաջադրվել է [[Գրեմմի|Գրեմմիի]]։ Էնջի Սթոունը հանդես է եկել նաև որպես [[Դերասանական արվեստ|դերասանուհի]]։ == Կենսագրություն == Մանկության տարիներին Սթոունը բասկետբոլ էր խաղում և բանաստեղծություններ գրում, սիրում էր երգել իր կուռքերի՝ Մարվին Գեյի, Սմոքի Ռոբինսոնի, Արետա Ֆրանկլինի, Դոնի Հաթաուեյի երգերը<ref name="Allmusic">{{Cite web |title=Angie Stone: Music Biography, Credits and Discography |url=http://www.allmusic.com/artist/angie-stone-p128959/biography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401015951/http://www.allmusic.com/artist/angie-stone-p128959/biography |archive-date=2012 թ․ ապրիլի 1 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=Allmusic |lang=en}}</ref>։ Միևնույն ժամանակ, Էնջի Սթոունը գումար է խնայել իր առաջին դեմո ձայնագրության համար, որպեսզի ձայնագրի տեղական ստուդիայում, որը կոչվում է PAW: Իր երաժշտական կարիերան սկսել Է Սթոունը, որն այն ժամանակ Էնջի Բին էր, The Sequence կանանց [[ֆանկ]]-տրիոյի կազմում։ Սթոունից բացի այնտեղ են եղել Գվենդոլին Քրիսհոլմը և Շերիլ Քուքը։ 1980 թվականին նրանք ձայնագրեցին «Funk You Up» հիթը, որը զբաղեցրեց 15-րդ հորիզոնականը ամերիկյան Black Singles Chart հիթ շքերթում։ Հիթն իրենից ներկայացնում էր Parliament խմբի «Tear the Roof Off the Sucker» (այլ անվանումը՝ «Funky Sound (Tear the Roof Off») և «I don' t Need Your Love» կոմպոզիցիայի ռիմեյքը։ Էնջի Սթոունը համագործակցել է Mantronix ռեփերների հետ, իսկ ավելի ուշ ալբոմ է ձայնագրել [[Լենի Քրավից|Լեննի Քրավիցի]] հետ<ref name="Allmusic"/>։ Շուտով նա սկսեց աշխատել Vertical Hold neosole եռյակի ստեղծման վրա, և 1989 թվականին ներկայացվեց նրանց աշխատանքը՝ «Summertime» գանգստերական ռեփ սինգլը։ Եռյակը թողարկել է երկու ալբոմ 1992 և 1993 թվականներին, ինչպես նաև մեկ այլ սինգլ՝ «Seems you' re Much Too Busy», բայց երիտասարդ Սթոունը որոշել է լքել կոլեկտիվը և սկսել սոլո կարիերա։ Հետագայում եռյակը դադարեց գոյություն ունենալ<ref name="Allmusic"/>։ 1999 թվականին Arista Records ընկերությունը թողարկել է Էնջի Սթոունի Black Diamond դեբյուտային ալբոմը, որը ոսկե կարգավիճակ է ստացել ԱՄՆ-ում<ref name="RIAA">{{Cite web |title=RIAA — Recording Industry Association of America |url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203141448/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database |archive-date=2015 թ․ փետրվարի 3 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=RIAA |lang=en}}</ref>։ Ալբոմի պրոդյուսերներն են Դի Անջելոն, Աարոն Ֆրիդը, Ռեքս Ռայդաութը, Ալի Շահիդ Մուհամմադը, Ֆիլ Թեմփլը և դիջեյ Յունիկը։ Black Diamond-ը 1990 թվականների Ֆանկի, [[Հիփ հոփ|հիփ-հոփի]] և հոգու հաջող խառնուրդ էր<ref name="Allmusic"/>։ Դի Էնջելոն «Նո Մորե Ռաին (ին յս Cloud)» և «Everyday» երգերի, ինչպես նաև Black Diamond ալբոմի բազմաթիվ երգերի կոմպոզիտոր է<ref name="Allmusic"/>։ Ալբոմը Նորվեգիայում զբաղեցրել է 38-րդ, Նիդերլանդներում՝ 28-րդ հորիզոնականը<ref>{{Cite web |title=Angie Stone — Black Diamond |url=http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Angie+Stone&titel=Black+Diamond&cat=a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323231254/http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Angie+Stone&titel=Black+Diamond&cat=a |archive-date=2015 թ․ մարտի 23 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=norwegiancharts.com |lang=en}}</ref>, ԱՄՆ-ում [[Billboard 200]]-ում նրան բաժին է հասել 46-րդ տեղը<ref>{{Cite web |title=Black Diamond — Angie Stone |url=http://www.billboard.com/#/album/angie-stone/black-diamond/376907 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225103122/http://www.billboard.com/#/album/angie-stone/black-diamond/376907 |archive-date=2010 թ․ դեկտեմբերի 25 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=Billboard.com |lang=en}}</ref>։ 2001 թվականին թողարկվեց երկրորդ ստուդիական ալբոմը՝ Mahogany Soul-ը, ինչպես և առաջին ձայնասկավառակը, այն նույնպես ոսկի դարձավ Ամերիկայում<ref name="RIAA"/>։ Շուտով Էնջին ստացավ իր առաջին արժանի մրցանակը Soul Train Music Awards-ում՝ որպես Լավագույն R&B և soul կատարող<ref name="Allmusic"/>։ Ի տարբերություն իր նախորդի, Mahogany Soul-ը հիթ-շքերթներում զբաղեցրել է ավելի բարձր հորիզոնականներ, Բելգիայում և Նիդեռլանդներում զբաղեցրել է 15-րդ հորիզոնականը, [[Շվեդիա|Շվեդիայում]]՝ 23-րդ հորիզոնականը, ալբոմն ավելի բարձր տեղ է զբաղեցրել ամերիկյան Billboard-ում, սակայն ամենաբարձր հորիզոնականին ալբոմը հասել Է Ֆինլանդիայում՝ 5-րդ տեղը<ref>{{Cite web |title=Angie Stone — Mahogany Soul |url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Angie+Stone&titel=Mahogany+Soul&cat=a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103193442/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Angie+Stone&titel=Mahogany+Soul&cat=a |archive-date=2012 թ․ նոյեմբերի 3 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=swedishcharts.com}}</ref>։ Ալբոմի բոլոր սինգլներից ամենահաջողակը եղել է «Wish I didn't Miss You»-ը, այն դարձել է ԱՄՆ-ի թիվ մեկ հիթը<ref>{{Cite web |title=Wish I Didn't Miss You — Angie Stone |url=http://www.billboard.com/#/song/angie-stone/wish-i-didn-t-miss-you/3662297 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225103122/http://www.billboard.com/#/song/angie-stone/wish-i-didn-t-miss-you/3662297 |archive-date=2010 թ․ դեկտեմբերի 25 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=Billboard.com |lang=en}}</ref>,Իսկ Մեծ Բրիտանիան զբաղեցրել է 5-րդ տեղը<ref>{{Cite web |title=Chartarchive — Angie Stone |url=http://chartarchive.org/a/angie+stone |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=Chartstats |lang=en}}{{Недоступная ссылка|date=июня 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, Բացի այդ, այն պարունակում էր նմուշներ The O'Jays-ին պատկանող «Backstabbers» երգից։ 2002 թվականին Սթոունը նկարահանվել է Girlfriends հեռուստաշոուի դրվագներից մեկում<ref name="about.com"/>։ 2004 թվականին թողարկվել է երրորդ ստուդիական ալբոմը՝ Stone Love, որը հրատարակվել է Ջ Records ընկերության կողմից։ Ինչպես նաև Սթոունի նախորդ ալբոմները, Stone Love-ը կոմերցիոն հաջողություն ունեցավ։ Միայն առաջին շաբաթվա ընթացքում վաճառվել է սկավառակի 53000 օրինակ<ref>{{Cite web |last=Whitmire |first=Margo. |date=2004 թ․ հուլիսի 14 |title=Banks Secures Another Week At No. 1 |url=http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1000576426 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025015757/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1000576426 |archive-date=2012 թ․ հոկտեմբերի 25 |accessdate=2009 թ․ մարտի 28 |work=Billboard |publisher=Nielsen Business Media, Inc. |lang=en}}</ref>։ 2005 թվականին լույս է տեսել երգչուհու լավագույն երգերի ժողովածուն՝ Stone Հից։ թե Ն Բեստ ոֆ Angie Stone<ref name="about.com">{{Cite web |title=Angie Stone Biography |url=randb.about.com/od/nz/p/AngieStone.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120616023947/randb.about.com/od/nz/p/AngieStone.htm |archive-date=2012 թ․ հունիսի 16 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 18 |publisher=About.com |lang=en}}</ref>։ Stone Love-ի և Stone Hits: The Very Best of Angie Stone-ի թողարկումից հետո Էնջի Սթոունը տեղափոխվեց Stax լեյբլ, որտեղ նա սկսեց աշխատել նոր ալբոմի վրա։ 2007 թվականին գրեթե երեք տարվա դադարից հետո թողարկվեց The Art Of Love & War չորրորդ ստուդիական ալբոմը։ Այն պարունակում էր Սթոունի երկու լավագույն սինգլները՝ «Baby» և «Sometimes»։ The Art of Love & War-ի թողարկումից երկու տարի անց թողարկվեց հինգերորդ ստուդիական ալբոմը՝ Unexpected։ Այն թողարկվել է նոյեմբերի 24-ին Stax Records լեյբլի կողմից։ Սակայն Էնջի Սթոունը չի սահմանափակվել միայն մեկ ուղղությամբ զարգացմամբ։ Նա որոշել է նկարահանվել ֆիլմերում։ Սթոունը նկարահանվել է այնպիսի ֆիլմերում, ինչպիսիք են «պայքար գայթակղությունների դեմ» և «Հովիվ Բրաուն», ինչպես նաև Moesha, Girlfriends եւ Lincoln Heights հեռուստատեսային հաղորդումներում<ref name="Allmusic" />։ 2012 թվականի հունիսի 1-ին Սթոունը հայտարարել է, որ իր նոր սինգլը կոչվում է «Do What U Gotta Do», Բացի այդ նա հայտնել է, որ Rich Girl նոր ալբոմը կթողարկվի 2012 թվականի սեպտեմբերին<ref>{{Cite web |title=Angie Stone Releases new single |url=http://www.angiestonemusic.com/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120924235244/http://www.angiestonemusic.com/ |archivedate=2012 թ․ սեպտեմբերի 24 |accessdate=2012 թ․ սեպտեմբերի 15 |publisher=angiestoneonline.net |lang=en}}</ref>։ Ներաշխարհում Մարկուդվարդը տեղ չունի ներաշխարհից՝ նավահանգստից About.com աղջիկը պատմել է, թե իր համար ինչ է նշանակում նոր ալբոմը, որը շատ նման է Black Diamond-ին և Mahogany Soul-ին<ref>{{Cite web |author=Edward Nero, Mark. |title=Angie Stone interview |url=randb.about.com/od/artistinterviews/a/Angie-Stone-Interview.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BiFUr9Ml?url=randb.about.com/od/artistinterviews/a/Angie-Stone-Interview.htm |archivedate=2012 թ․ հոկտեմբերի 26 |accessdate=2012 թ․ սեպտեմբերի 15 |publisher=About.com |lang=en}}</ref>։ == Անձնական կյանք == Էնջի Սթոունը դուստր ունի Ռոդնի Սթոունի (Funky Four Plus One խմբի անդամ) հետ ամուսնությունից։ Նրանց դուստրը ծնվել է 1984 թվականին, նրա անունը Դայմոնդ է։ Էնջին ունի նաև որդի, որը ծնվել է Դի Անջելոյից 1998 թվականին, նրա անունը Մայքլ է։ Նրա դուստրը 2008 թվականին նրան թոռ է նվիրել։ 2007 թվականին Դայմոնդը մասնակցել է Էնջի Սթոունի Baby սինգլի ձայնագրմանը, նա դարձել է բեք-վոկալիստ<ref>Angie Stone Interview on [[Michael Baisden]] Radio show</ref>։ Բացի այդ, Սթոունը մեծացրել է իր ամուսնու՝ ավիաընկերության սեփականատիրոջ երկու երեխաներին։ Ապրել է Ատլանտայում ամուսնու՝ Աշանտիի հետ<ref>{{Cite web |title=Angie Stone Planning To Wed In The Bahamas |url=http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/08/13/angie_stone_planning_to_wed_in_the_baham |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730071744/http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/08/13/angie_stone_planning_to_wed_in_the_baham |archive-date=2013 թ․ հուլիսի 30 |accessdate=2012 թ․ օգոստոսի 24 |publisher=Starpulse.com |lang=en}}</ref>։ == Մահ == Սթոունը մահացել է 2025 թվականի մարտի 1-ին Ալաբամա նահանգի Մոնտգոմերի քաղաքում տեղի ունեցած ճանապարհատրանսպորտային պատահարի հետևանքով, 63 տարեկանում<ref name=":0">{{Cite web |last=Horowitz |first=Steven J. |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Angie Stone, ‘Wish I Didn’t Miss You’ Singer and Co-Founder of the Sequence, Dies at 63 |url=https://variety.com/2025/music/news/angie-stone-dead-wish-i-didnt-miss-you-singer-the-sequence-1236324437/ |access-date=2025 թ․ մարտի 3 |website=Variety |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Singer-Songwriter Angie Stone Dead at 63 |url=https://www.tmz.com/2025/03/01/angie-stone-dead-singer-songwriter-the-sequence/ |access-date=2025 թ․ մարտի 3 |website=TMZ |lang=en}}</ref>։ Նա և իր խմբի անդամները Ալաբամա նահանգի Մոբիլ քաղաքում կայացած համերգից հետո ուղևորվում էին Ատլանտա, երբ նրանց Mercedes-Benz Sprinter-ը շրջվել և բախվել է 18 անիվներով բեռնատարին<ref>{{Cite web |last=Thomas |first=Megan |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Angie Stone, Grammy-nominated R&B artist, dead at 63 |url=https://www.cnn.com/2025/03/01/entertainment/angie-stone-grammy-nominated-singer-killed-in-car-crash-at-63 |access-date=2025 թ․ մարտի 3 |website=CNN |lang=en}}</ref><ref name=":0" />։ == Սկավառակագրություն == === Ստուդիական ալբոմներ === * «Սև ադամանդ» (1999) * «Կարմրափայտի հոգին» (2001) * «Քարե սեր» (2004) * «Սիրո և պատերազմի արվեստը» (2007) * «Անսպասելի» (2009) * «Հարուստ աղջիկ» (2012) === Ժողովածուներ === * Լավագույնը Angie Stone-ից (2005) == Այլ == === Թատրոն === {| class="wikitable" |- !Տարի || Անվանում || Դեր |- | 2003 || «Չիկագո»<ref name="about.com"/> ||Մեծ մայրիկ Մորտոն |} == Մրցանակներ և անվանակարգեր == === Հաղթանակներ === * 2000: Soul Train Lady of Soul Awards: Լավագույն R&B սոուլ սինգլ «No More Rain (In This Cloud)»։ * 2000: Soul Train Lady of Soul Awards: Լավագույն R&B սոուլ կամ նոր ռեփ կատարող 2004։ * Edison Award-մրցանակ ''Stone Love'' ալբոմի համար === Անվանակարգեր === * 2003: «Գրեմմի» 45-րդ մրցանակաբաշխություն.Լավագույն վոկալ R&B կատարում դուետով կամ խմբով։ Սինգլ «More Than a Woman» (Ջոյի հետ համատեղ) * 2004: «Գրեմմի» 46-րդ մրցանակաբաշխություն. Լավագույն կանացի R&B կատարում «U-Haul» սինգլի համար 2008։ * «Գրեմմի» 50-րդ մրցանակաբաշխություն. Լավագույն վոկալ R&B կատարում դուետով կամ խմբով «Baby» սինգլի համար (Բեթի Ռայթի հետ համատեղ) * 2008: Բեթ Ջ։ Տարվա ալբոմ՝ ''The Art of Love & War'' == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20090118094743/http://angiestoneonline.net/ Официальный сайт Энджи Стоун] * {{Allmusic new|artist|angie-stone-mn0000038805|Энджи Стоун}} * {{IMDb name|1102921|Энджи Стоун}} {{DEFAULTSORT:Սթոուն, Էնջի}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժշտական պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ստեղնահարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի սաքսաֆոնահարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ավտոճանապարհային վթարներից զոհվածներ]] [[Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ]] qddjp4dfw0nbembuz6856158yjbaow1 0 1294501 10940533 10896629 2026-10-12T10:00:08Z ~2026-47327-75 176112 /* Ծանոթագրություններ */ 10940533 wikitext text/x-wiki '''Տարօրինակ նյութ''', հիպոթետիկ մասնիկ, որը բաղկացած է [[u-քվարկ|u]], [[d-քվարկ|d]] և [[s-քվարկ|s]] քվարկների մոտավորապես հավասար թվերի կապված վիճակից: Տարօրինակ նյութից կազմված առարկայի չափերը տեսականորեն կարող են տատանվել մի քանի ֆեմտոմետրից (թեթև միջուկի զանգվածով) մինչև կամայականորեն մեծ: Այն բանից հետո, երբ չափը դառնում է մակրոսկոպիկ (մոտ մետրեր տրամագծով), այդպիսի օբյեկտը սովորաբար կոչվում է տարօրինակ աստղ: «Strangelet» տերմինը ծագել է Էդվարդ Ֆարհիի և Ռոբերտ Ջաֆեի կողմից 1984 թվականին: Տեսություն է ստեղծվել, որ տարօրինակները կարող են նյութը վերածել տարօրինակ նյութի շփման ժամանակ: Տարօրինակ նյութը նույնպես առաջարկվել է որպես մութ նյութի թեկնածու<ref name="Farhi and Jaffe">{{Cite journal |last1=Farhi |first1=Edward |last2=Jaffe |first2=R. L. |year=1984 |title=Strange matter |journal=Physical Review D |volume=30 |issue=11 |pages=2379–2390 |bibcode=1984PhRvD..30.2379F |doi=10.1103/PhysRevD.30.2379}}</ref>: == Տեսական հնարավորություն == === Տարօրինակ նյութի վարկած === Տարօրինակ քվարկներով հայտնի մասնիկները անկայուն են: Քանի որ տարօրինակ քվարկն ավելի ծանր է, քան վեր ու վար քվարկները, այն կարող է ինքնաբերաբար քայքայվել թույլ փոխազդեցության միջոցով դեպի վերև քվարկ: Հետևաբար, տարօրինակ քվարկներ պարունակող մասնիկները, ինչպիսին է լամբդայի մասնիկը, միշտ կորցնում են իրենց տարօրինակությունը՝ քայքայվելով ավելի թեթև մասնիկների, որոնք պարունակում են միայն վեր ու վար քվարկներ: Այնուամենայնիվ, ավելի մեծ թվով քվարկներով խտացված վիճակները կարող են չտուժել այս անկայունությունից: Քայքայման դեմ հնարավոր կայունությունը «տարօրինակ նյութի վարկածն» է, որն առանձին առաջարկվել է Առնոլդ Բոդմերի և Էդվարդ Վիտենի կողմից: Համաձայն այս վարկածի, երբ բավականաչափ մեծ թվով քվարկներ կենտրոնացված են միասին, ամենացածր էներգիայի վիճակն այն վիճակն է, որն ունի մոտավորապես հավասար թվով վեր, վար և տարօրինակ քվարկներ, մասնավորապես՝ տարօրինակ քվարկներ: Այս կայունությունը տեղի կունենա Պաուլիի բացառման սկզբունքի պատճառով: Երեք տեսակի քվարկներ ունենալը, այլ ոչ թե երկու, ինչպես սովորական միջուկային նյութում, թույլ է տալիս ավելի շատ քվարկներ տեղադրել ավելի ցածր էներգիայի մակարդակներում<ref>{{Cite journal |last=Witten |first=Edward |date=1984 թ․ հուլիսի 15 |title=Cosmic separation of phases |journal=Physical Review D |volume=30 |issue=2 |pages=272–285 |bibcode=1984PhRvD..30..272W |doi=10.1103/PhysRevD.30.272 |df=dmy-all}}</ref>: === Հարաբերություններ միջուկների հետ === Միջուկը մի շարք վեր ու վար քվարկների հավաքածու է (որոշ միջուկներում բավականին մեծ թիվ), որոնք սահմանափակված են եռյակներով (նեյտրոններ և պրոտոններ): Ըստ տարօրինակ նյութի վարկածի, տարօրինակներն ավելի կայուն են, քան միջուկները, ուստի ակնկալվում է, որ միջուկները կքայքայվեն տարօրինակների: Բայց այս գործընթացը կարող է չափազանց դանդաղ լինել, քանի որ կա մի մեծ էներգետիկ խոչընդոտ, որը պետք է հաղթահարվի: Քանի որ թույլ փոխազդեցությունը սկսում է միջուկը վերածել տարօրինակների, առաջին մի քանի տարօրինակ քվարկները ձևավորում են տարօրինակ բարիոններ, ինչպիսիք են Լամբդան, որոնք ծանր են: Միայն եթե բազմաթիվ փոխարկումներ տեղի ունենան գրեթե միաժամանակ, տարօրինակ քվարկների թիվը կհասնի այն կրիտիկական համամասնությանը, որն անհրաժեշտ է ավելի ցածր էներգիայի վիճակի հասնելու համար: Դա շատ քիչ հավանական է, որ տեղի ունենա, ուստի նույնիսկ եթե տարօրինակ նյութի վարկածը ճիշտ լիներ, միջուկները երբեք չեն երևա, որ քայքայվում են դեպի տարօրինակներ, քանի որ նրանց կյանքն ավելի երկար կլինի, քան տիեզերքի տարիքը<ref name="saga">{{Cite journal |last1=Norbeck |first1=E. |last2=Onel |first2=Y. |date=2011 |title=The strangelet saga |journal=[[Journal of Physics: Conference Series]] |volume=316 |issue=1 |pages=012034–2 |bibcode=2011JPhCS.316a2034N |doi=10.1088/1742-6596/316/1/012034 |doi-access=free}}</ref>: === Չափը === Տարօրինակ նյութի կայունությունը կախված է դրանց չափերից, քանի որ * մակերևութային լարվածությունը քվարկային նյութի և վակուումի միջերեսում (որն ավելի շատ ազդում է փոքր տարօրինակ նյոթի վրա, քան մեծերի վրա<ref name="screen">{{Cite journal |last1=Alford |first1=Mark G. |last2=Rajagopal |first2=Krishna |last3=Reddy |first3=Sanjay |last4=Steiner |first4=Andrew W. |year=2006 |title=Stability of strange star crusts and strangelets |journal=Physical Review D |volume=73 |issue=11 |pages=114016 |arxiv=hep-ph/0604134 |bibcode=2006PhRvD..73k4016A |doi=10.1103/PhysRevD.73.114016 |s2cid=35951483}}</ref>): Տարօրինակ նյութի մակերեսային լարվածությունը անհայտ է: Եթե այն կրիտիկական արժեքից փոքր է (մի քանի ՄէՎ մեկ քառակուսի ֆեմտոմետրի համար), ապա մեծ տարօրինակները անկայուն են և հակված են տրոհվելու ավելի փոքր տարօրինակների (տարօրինակ աստղերը դեռևս կկայունանան գրավիտացիայի միջոցով): Եթե այն ավելի մեծ է, քան կրիտիկական արժեքը, ապա տարօրինակները դառնում են ավելի կայուն, քանի որ դրանք մեծանում են: * լիցքերի զննում, որը թույլ է տալիս լիցքավորել փոքր տարօրինակ մոլեկուլները՝ նրանց շուրջը էլեկտրոնների/պոզիտրոնների չեզոքացնող ամպով, սակայն պահանջում է, որ մեծ տարօրինակները, ինչպես ցանկացած նյութի մեծ կտոր, լինեն էլեկտրականորեն չեզոք իրենց ներսում: Լիցքավորման զննման հեռավորությունը հակված է մի քանի ֆեմտոմետրի կարգի, այնպես որ տարօրինակ լիցքի միայն արտաքին մի քանի ֆեմտոմետրերը կարող են լիցք կրել<ref>{{Cite journal |last1=Heiselberg |first1=H. |year=1993 |title=Screening in quark droplets |journal=Physical Review D |volume=48 |issue=3 |pages=1418–1423 |bibcode=1993PhRvD..48.1418H |doi=10.1103/PhysRevD.48.1418 |pmid=10016374}}</ref>: == Բնական կամ արհեստական երևույթ == Չնայած միջուկները չեն քայքայվում մինչև տարօրինակներ, կան տարօրինակներ ստեղծելու այլ եղանակներ, հետևաբար, եթե տարօրինակ նյութի վարկածը ճիշտ է, տիեզերքում պետք է լինեն տարօրինակներ: Բնության մեջ դրանք կարող են ստեղծվել առնվազն երեք եղանակով: * Cosmogonically, այսինքն՝ վաղ տիեզերքում, երբ տեղի ունեցավ QCD-ի սահմանափակման փուլի անցումը: Հնարավոր է, որ տարօրինակները ստեղծվել են սովորական նյութ կազմող նեյտրոնների և պրոտոնների հետ միասին: * Բարձր էներգիայի գործընթացներ. Տիեզերքը լի է շատ բարձր էներգիայի մասնիկներով (տիեզերական ճառագայթներ): Հնարավոր է, որ երբ դրանք բախվում են միմյանց կամ նեյտրոնային աստղերի հետ, նրանք կարող են բավականաչափ էներգիա ապահովել էներգետիկ արգելքը հաղթահարելու և միջուկային նյութից տարօրինակներ ստեղծելու համար: Որոշ հայտնաբերված էկզոտիկ տիեզերական ճառագայթների իրադարձություններ, ինչպիսիք են «Պրայսի իրադարձությունը», այսինքն՝ լիցքի-զանգվածի շատ ցածր հարաբերակցությամբ (քանի որ s-քվարկն ինքնին ունի ավելի ծանոթ d-քվարկին համարժեք լիցք, բայց շատ ավելի զանգվածային), կարող էին արդեն գրանցված տարօրինակներ<ref>{{Cite journal |last1=Banerjee |first1=Shibaji |last2=Ghosh |first2=Sanjay K. |last3=Raha |first3=Sibaji |last4=Syam |first4=Debapriyo |year=2000 |title=Can Cosmic Strangelets Reach the Earth? |journal=Physical Review Letters |volume=85 |issue=7 |pages=1384–1387 |arxiv=hep-ph/0006286 |bibcode=2000PhRvL..85.1384B |doi=10.1103/PhysRevLett.85.1384 |pmid=10970510 |s2cid=27542402}}</ref>: * Տիեզերական ճառագայթների ազդեցությունը. Ի հավելումն տիեզերական ճառագայթների դեմ առ դեմ բախումների, Երկրի մթնոլորտի վրա ազդող գերբարձր էներգիայի տիեզերական ճառագայթները կարող են տարօրինակություններ ստեղծել: Այս սցենարները հնարավորություն են տալիս դիտարկել տարօրինակները: Եթե արտառոցները կարող են առաջանալ բարձր էներգիայի բախումների ժամանակ, ապա դրանք կարող են արտադրվել ծանր իոնային բախումների միջոցով: Նմանապես, եթե տիեզերքի շուրջը թռչում են տարօրինակներ, ապա երբեմն տարօրինակները պետք է հարվածեն Երկրին, որտեղ այն կարող է հայտնվել որպես տիեզերական ճառագայթների էկզոտիկ տեսակ; այլապես, կայուն տարօրինակը կարող է ընդգրկվել Երկրի նյութի մեծ մասում՝ ձեռք բերելով իր լիցքին համաչափ էլեկտրոնային թաղանթ և, հետևաբար, հայտնվել որպես համապատասխան տարրի անոմալ ծանր իզոտոպ, թեև այդպիսի անոմալ «իզոտոպների» որոնումները, մինչ այժմ, անհաջող են եղել<ref>{{Cite journal |last1=Lu |first1=Z.-T. |last2=Holt |first2=R. J. |last3=Mueller |first3=P. |last4=O'Connor |first4=T. P. |last5=Schiffer |first5=J. P. |last6=Wang |first6=L.-B. |date=2005 թ․ մայիս |title=Searches for Stable Strangelets in Ordinary Matter: Overview and a Recent Example |journal=Nuclear Physics A |volume=754 |pages=361–368 |arxiv=nucl-ex/0402015 |bibcode=2005NuPhA.754..361L |doi=10.1016/j.nuclphysa.2005.01.038}}</ref>: === Արագացուցիչի արտադրություն === Ծանր իոնային արագացուցիչներում, ինչպիսին է Ռելատիվիստական ծանր իոնային կոլայդերը (RHIC), միջուկները բախվում են հարաբերական արագությամբ՝ ստեղծելով տարօրինակ և հակատարօրինակ քվարկներ, որոնք կարող են հանգեցնել տարօրինակների արտադրության: Սթրենթլետի փորձնական նշանը կլինի նրա զանգվածի և լիցքի շատ բարձր հարաբերակցությունը, ինչը կհանգեցնի նրան, որ նրա հետագիծը մագնիսական դաշտում շատ մոտ, բայց ոչ այնքան ուղիղ կլինի: STAR-ի համագործակցությունը փնտրել է RHIC-ում արտադրված տարօրինակներ, բայց ոչ մեկը չի գտնվել: Մեծ հադրոնային կոլայդերը (LHC) նույնիսկ ավելի քիչ հավանական է, որ կստեղծի տարօրինակներ, սակայն որոնումներ են նախատեսվում LHC ALICE դետեկտորի համար<ref>{{Cite journal |last1=Sadovsky |first1=S. A. |last2=Kharlov |first2=Yu. V. |last3=Angelis |first3=A. L. S. |last4=Gładysz-Dziaduš |first4=E. |last5=Korotkikh |first5=V. L. |last6=Mavromanolakis |first6=G. |last7=Panagiotou |first7=A. D. |year=2004 |title=Model for describing the production of Centauro events and strangelets in heavy-ion collisions |journal=Physics of Atomic Nuclei |volume=67 |issue=2 |pages=396–405 |arxiv=nucl-th/0301003 |bibcode=2004PAN....67..396S |doi=10.1134/1.1648929 |s2cid=117706766}}</ref>: === Հնարավոր սեյսմիկ հայտնաբերում === 2002թ. մայիսին Հարավային մեթոդիստական համալսարանի մի խումբ հետազոտողներ զեկուցեցին, որ տարօրինակները կարող էին պատասխանատու լինել 1993թ. հոկտեմբերի 22-ին և նոյեմբերի 24-ին գրանցված սեյսմիկ իրադարձությունների համար: Առաջարկվել է ստեղծել Միջազգային մոնիտորինգի համակարգը՝ ուժի մեջ մտնելուց հետո Միջուկային փորձարկումների համապարփակ արգելքի համաձայնագրի (CTBT) ստուգման համար, որը կարող է օգտակար լինել որպես մի տեսակ «ստրանգել աստղադիտարան», որն օգտագործում է ամբողջ Երկիրը որպես իր դետեկտոր: IMS-ը նախագծված կլինի հայտնաբերելու անոմալ սեյսմիկ խանգարումները մինչև 1 կիլոտոն TNT (4,2 TJ) էներգիայի արտանետում կամ ավելի քիչ, և կարող է իրական ժամանակում հետևել Երկրի միջով անցնող տարօրինակներին, եթե դրանք պատշաճ կերպով շահագործվեն<ref>{{Cite journal |last1=Herrin |first1=Eugene T. |last2=Rosenbaum |first2=Doris C. |last3=Teplitz |first3=Vigdor L. |last4=Steiner |first4=Andrew |year=2006 |title=Seismic search for strange quark nuggets |journal=Physical Review D |volume=73 |issue=4 |pages=043511 |arxiv=astro-ph/0505584 |bibcode=2006PhRvD..73d3511H |doi=10.1103/PhysRevD.73.043511 |s2cid=119368573}}</ref>: == Կոնտեքստ == Տարօրինակ նյութը տարօրինակ քվարկներ պարունակող քվարկային նյութ է: Ծայրահեղ միջավայրերում տարօրինակ նյութը ենթադրվում է, որ տեղի է ունենում նեյտրոնային աստղերի միջուկում, կամ, ավելի ենթադրաբար, որպես մեկուսացված կաթիլներ, որոնք կարող են տարբեր լինել ֆեմտոմետրերից (տարօրինակներ) մինչև կիլոմետրեր, ինչպես հիպոթետիկ տարօրինակ աստղերում: Բավականաչափ բարձր խտության դեպքում տարօրինակ նյութը ակնկալվում է, որ գունավոր գերհաղորդիչ կլինի<ref name="Weber">{{Cite journal |last1=Weber |first1=F. |year=2005 |title=Strange quark matter and compact stars |journal=Progress in Particle and Nuclear Physics |volume=54 |issue=1 |pages=193–288 |arxiv=astro-ph/0407155 |bibcode=2005PrPNP..54..193W |doi=10.1016/j.ppnp.2004.07.001 |s2cid=15002134}}.</ref>: Սովորական նյութը, որը նաև կոչվում է ատոմային նյութ, բաղկացած է ատոմներից, գրեթե ամբողջ նյութը կենտրոնացած է ատոմային միջուկներում: Միջուկային նյութը հեղուկ է, որը կազմված է նեյտրոններից և պրոտոններից, և նրանք կազմված են վեր ու վար քվարկներից: Քվարկային նյութը նյութի խտացված ձև է, որն ամբողջությամբ կազմված է քվարկներից: Երբ քվարկային նյութը չի պարունակում տարօրինակ քվարկներ, այն երբեմն կոչվում է ոչ տարօրինակ քվարկային նյութ: Մասնիկների ֆիզիկայում և աստղաֆիզիկայում «տարօրինակ նյութ» տերմինն օգտագործվում է երկու տարբեր համատեքստերում, մեկը ավելի լայն, իսկ մյուսը ավելի կոնկրետ և հիպոթետիկ: * Ավելի լայն համատեքստում, բնության օրենքների մեր ներկայիս ըմբռնումը կանխատեսում է, որ տարօրինակ նյութ կարող է ստեղծվել, երբ միջուկային նյութը (պատրաստված է պրոտոններից և նեյտրոններից) սեղմվում է կրիտիկական խտությունից դուրս: Այս կրիտիկական ճնշման և խտության դեպքում պրոտոններն ու նեյտրոնները տարանջատվում են քվարկների՝ առաջացնելով քվարկային նյութ և պոտենցիալ տարօրինակ նյութ: * Ավելի կոնկրետ վարկածն այն է, որ քվարկային նյութը բոլոր նյութի իրական հիմքն է և, հետևաբար, ավելի կայուն, քան սովորական միջուկային նյութը: Այս գաղափարը հայտնի է որպես «տարօրինակ նյութի հիպոթեզ» կամ Բոդմեր - Վիտենի ենթադրություն: Այս վարկածի համաձայն, ատոմների միջուկները, որոնք մենք տեսնում ենք մեր շուրջը, միայն մետակայուն են, նույնիսկ երբ արտաքին կրիտիկական ճնշումը զրոյական է, և բավարար ժամանակի (կամ ճիշտ խթանման) դեպքում միջուկները կքայքայվեն տարօրինակ նյութի կայուն կաթիլների: Տարօրինակ նյութի կաթիլները կոչվում են նաև տարօրինակ կաթիլներ: == Տարօրինակ նյութի կայունությունը միայն բարձր ճնշման դեպքում == Ընդհանուր համատեքստում տարօրինակ նյութ կարող է առաջանալ նեյտրոնային աստղերի ներսում, եթե նրանց միջուկում ճնշումը բավականաչափ բարձր է բավարար գրավիտացիոն ուժ ապահովելու համար (այսինքն՝ կրիտիկական ճնշումից բարձր): Այնպիսի խտության և բարձր ճնշման դեպքում, որը մենք ակնկալում ենք նեյտրոնային աստղի կենտրոնում, քվարկային նյութը հավանաբար տարօրինակ նյութ կլինի: Դա կարող է լինել ոչ տարօրինակ քվարկային նյութ, եթե տարօրինակ քվարկի արդյունավետ զանգվածը չափազանց բարձր լիներ: Հմայիչ քվարկները և ավելի ծանր քվարկները կարող են առաջանալ միայն շատ ավելի բարձր խտության դեպքում: Տարօրինակ բանը առաջանում է որպես այլասերվածության ճնշումը թուլացնելու միջոց: Պաուլիի բացառման սկզբունքն արգելում է ֆերմիոններին, ինչպիսիք են քվարկները, զբաղեցնել նույն դիրքը և էներգիայի մակարդակը: Երբ մասնիկների խտությունը բավականաչափ բարձր է, որ առկա ջերմային էներգիայից ցածր էներգիայի բոլոր մակարդակներն արդեն զբաղված են, խտության հետագա աճը պահանջում է որոշ էներգիայի ավելի բարձր, չզբաղեցված մակարդակների բարձրացում: Այս էներգիայի անհրաժեշտությունը սեղմում առաջացնելու համար դրսևորվում է որպես ճնշում: Նեյտրոնները բաղկացած են երկու անգամ ավելի շատ d-քվարկներից (լիցք -1/3e) իսկ u-քվարկը (լիցք +⁠2/3e), ուստի ներքև քվարկների դեգեներատիվ ճնշումը սովորաբար գերակշռում է էլեկտրականորեն չեզոք քվարկային նյութի վրա: Այնուամենայնիվ, երբ պահանջվող էներգիայի մակարդակը բավականաչափ բարձր է, այլընտրանք է դառնում՝ ներքև քվարկների կեսը կարող է վերածվել տարօրինակ քվարկների (լիցք -1/3e): Տարօրինակ քվարկի ավելի մեծ հանգստի զանգվածն արժե որոշակի էներգիա, բայց էներգիայի մակարդակի լրացուցիչ հավաքածու բացելով՝ մեկ մասնիկի միջին էներգիան կարող է ավելի ցածր լինել, տարօրինակ նյութը դարձնելով ավելի կայուն, քան ոչ տարօրինակ քվարկային նյութը: Քվարկային նյութի միջուկ ունեցող նեյտրոնային աստղը հաճախ կոչվում է հիբրիդային աստղ: Այնուամենայնիվ, դժվար է իմանալ, թե հիբրիդային աստղերը իսկապես գոյություն ունեն բնության մեջ, քանի որ ֆիզիկոսները ներկայումս քիչ պատկերացում ունեն կրիտիկական ճնշման կամ խտության հավանական արժեքի մասին: Թվում է, թե հավանական է, որ անցումը դեպի քվարկ նյութ արդեն տեղի կունենա, երբ նուկլոնների միջև տարանջատումը դառնա շատ ավելի փոքր, քան դրանց չափը, ուստի կրիտիկական խտությունը պետք է լինի մոտ 100 անգամ պակաս միջուկային հագեցվածության խտությունից: Սակայն ավելի ճշգրիտ գնահատական դեռ հասանելի չէ, քանի որ քվարկների վարքագիծը կարգավորող ուժեղ փոխազդեցությունը մաթեմատիկորեն դժվար է, և թվային հաշվարկները՝ օգտագործելով ցանցային QCD, ներկայումս արգելափակված են ֆերմիոնի նշանի խնդրի պատճառով: Նեյտրոնային աստղերի ֆիզիկայի գործունեության հիմնական ուղղություններից մեկը դիտելի նշաններ գտնելու փորձն է, որով մենք կարող ենք պարզել, թե արդյոք նեյտրոնային աստղերն իրենց միջուկում քվարկային նյութ ունեն: Երկու նեյտրոնային աստղերի միաձուլման ժամանակ տարօրինակ նյութը կարող է դուրս նետվել աստղերի շուրջ տարածություն, ինչը կարող է թույլ տալ ուսումնասիրել տարօրինակ նյութերը: Այնուամենայնիվ, տարօրինակ նյութի քայքայման արագությունը անհայտ է, և Արեգակնային համակարգի մոտակայքում կան նեյտրոնային աստղերի երկուական զույգեր, ինչը կարող է շատ դժվարացնել տարօրինակ նյութի պաշտոնական հայտնաբերումը<ref name="Madsen:1998">{{Cite book |last1=Madsen |first1=Jes |title=Hadrons in Dense Matter and Hadrosynthesis |year=1999 |isbn=978-3-540-65209-0 |series=Lecture Notes in Physics |volume=516 |pages=162–203 |chapter=Physics and astrophysics of strange quark matter |doi=10.1007/BFb0107314 |arxiv=astro-ph/9809032 |s2cid=16566509}}</ref>: == Պոտենցիալ տարածում == Եթե տարօրինակ նյութի վարկածը ճիշտ է, և եթե գոյություն ունի կայուն բացասաբար լիցքավորված տարօրինակ, վերոհիշյալ կրիտիկական արժեքից ավելի մեծ մակերևութային լարվածությամբ, ապա ավելի մեծ տարօրինակն ավելի կայուն կլինի, քան փոքրը: Մի ենթադրություն, որն առաջացել է գաղափարից այն է, որ տարօրինակ նյութը, որը շփվում է սովորական նյութի մի զանգվածի հետ, կարող է ժամանակի ընթացքում սովորական նյութը վերածել տարօրինակ նյութի: Սա անհանգստություն չէ տիեզերական ճառագայթների տարօրինակներին, քանի որ դրանք արտադրվում են Երկրից հեռու և ժամանակ են ունեցել քայքայվելու իրենց հիմնական վիճակին, որը մոդելների մեծ մասի կողմից կանխատեսվում է դրական լիցքավորված լինելու համար, ուստի դրանք էլեկտրաստատիկ կերպով վանում են միջուկների կողմից և հազվադեպ են միաձուլվում նրանց հետ: Մյուս կողմից, բարձր էներգիայի բախումները կարող են առաջացնել բացասական լիցքավորված տարօրինակ վիճակներ, որոնք կարող են ապրել այնքան երկար, որպեսզի փոխազդեն սովորական նյութի միջուկների հետ<ref name="BJSW">{{Cite journal |last1=Jaffe |first1=R. L. |last2=Busza |first2=W. |last3=Wilczek |first3=F. |last4=Sandweiss |first4=J. |year=2000 |title=Review of speculative ''disaster scenarios'' at RHIC |journal=Reviews of Modern Physics |volume=72 |issue=4 |pages=1125–1140 |arxiv=hep-ph/9910333 |bibcode=2000RvMP...72.1125J |doi=10.1103/RevModPhys.72.1125 |s2cid=444580}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Schaffner-Bielich |first1=Jürgen |last2=Greiner |first2=Carsten |last3=Diener |first3=Alexander |last4=Stöcker |first4=Horst |year=1997 |title=Detectability of strange matter in heavy ion experiments |journal=Physical Review C |volume=55 |issue=6 |pages=3038–3046 |arxiv=nucl-th/9611052 |bibcode=1997PhRvC..55.3038S |doi=10.1103/PhysRevC.55.3038 |s2cid=12781374}}</ref>: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Քվանտային ֆիզիկա]] [[Կատեգորիա:Քվարկներ]] [[Կատեգորիա:Քվանտային քրոմոդինամիկա]] tb1eexbe34okx57tcg1uic3jeg8882j 0 1301288 10940268 10880773 2026-10-11T13:35:36Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հրատարակիչներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940268 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} [[Պատկեր:Pioneer_Adventist_ministers_(1915)-2.jpg|մինի|1915 թվականի լուսանկար]] '''Սթիվեն Նելսոն Հասկել''' ([[անգլերեն|անգլ.]]՝ Stephen Nelson Haskell, {{ԱԾ}}), ամերիկացի քարոզիչ, միսիոներ, խմբագիր և հրատարակիչ, ով կարևոր դեր է խաղացել [[Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցի|Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցու]] հիմնադրման, տարածման և կազմակերպչական ամրապնդման գործընթացում։ Նա ճանաչված էր իր տպագրական գործունեությամբ, միսիոներական ճանապարհորդություններով և ներգրավվածությամբ բազմաթիվ նախաձեռնություններում։ Հասկելը մի քանի անգամ ուղարկվել է օվկիանոսից այն կողմ՝ նոր համայնքներ կազմակերպելու և սեմինարներ անցկացնելու նպատակով։ == Վաղ կյանքի տարիներ == Սթիվեն Նելսոն Հասկելը ծնվել է 1833 թ․ ապրիլի 22-ին՝ Օուքում քաղաքում ([[Մասաչուսեթս]])։ Չնայած նա պաշտոնապես կրթություն չի ստացել, իր կյանքի ընթացքում մեծապես ինքնակրթվել է և ստացել ճանաչում որպես լավ կարդացած ու խորը մտածող քրիստոնյա գործիչ<ref>https://encyclopedia.adventist.org/article?id=8B5J{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ == Ադվենտիստական գործունեություն == === Վաղ ներգրավվածություն === Հասկելը միացել է ադվենտիստական շարժմանը դեռ 1850-ականներին։ Նա եղել է հմուտ կազմակերպիչ և ակտիվ միսիոներ։ 1870-ականներին նա ընտրվեց Կոնեկտիկուտի կոնֆերենցիայի նախագահ, իսկ 1877 թ․ արդեն ղեկավարում էր Հյուսիսային Կալիֆորնիայի կոնֆերենցիան<ref>https://www.adventistarchives.org/haskell,-stephen-n..pdf</ref>։ === Հրատարակչական և խմբագրական աշխատանք === Սթիվեն Հասկելը հիմնել է և խմբագրել է մի շարք պարբերականներ, այդ թվում՝ *Bible Training School, *The Home Missionary, *մասնակցել է նաև Signs of the Times ամսագրի հիմնադրմանը։ Նա մեծապես օժանդակել է հրատարակչական գործունեության զարգացմանը՝ հատկապես միսիոներական գրականության թարգմանության և տարածման գործում<ref>https://whiteestate.org/about/egw/haskell-stephen/{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ === Միսիոներություն արտասահմանում === Հասկելը եղել է առաջնահերթ գործիչներից մեկը, ով իրականացրել է միջազգային միսիոներություն։ Նրա հիմնական ուղեւորությունները եղել են դեպի՝ *Ավստրալիա և Նոր Զելանդիա (1885), *Աֆրիկա, *Եվրոպա *Ասիա, այդ թվում՝ Չինաստան և Ճապոնիա Նրա ջանքերով կազմակերպվել են մի քանի նոր համայնքներ և հրատարակչություններ արտասահմանում<ref>https://encyclopedia.adventist.org/article?id=8B5J{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ == Հարաբերություններ Էլեն Ուայթի հետ == Սթիվեն Հասկելը սերտ համագործակցել է Էլլեն Գ․ Ուայթի հետ՝ հատկապես Ավստրալիայում և ԱՄՆ-ում։ Նրանք միասնաբար աշխատել են բազմաթիվ նախաձեռնությունների վրա։ Էլլեն Ուայթը Հասկելին համարում էր՝ «Աստծո վստահելի ծառա» և նրա գրություններից մեջբերել է մի քանի անգամ<ref>White, Ellen G. “Letter 33, 1894,” in Manuscript Releases, vol. 8, p. 49.</ref>։ == Գրական ություն գործունեություն == Հասկելը գրել է մի շարք աստվածաբանական գրքեր, որոնցից շատերը լայնորեն օգտագործվել են ադվենտիստական կրթական հաստատություններում։ Նրա հայտնի աշխատություններից են՝ *The Story of Daniel the Prophet (1901), *The Story of the Seer of Patmos (1905), *From the Cross to the Crown։ Այս աշխատությունները մինչ օրս վերատպվում են որոշ հրատարակչությունների կողմից<ref>https://adventistbookcenter.com/</ref>։ == Անձնական կյանք == Հասկելը ամուսնացած էր Մարիա Հասկելի հետ, ով նույնպես ներգրավված էր եկեղեցական կյանքում։ Նրա կինը մահացավ վաղ, իսկ ավելի ուշ նա ամուսնացավ Հետտի Հիլին (Hetty Hurd Haskell), ով եղել էր ուսուցչուհի և միսիոներ Ավստրալիայում<ref>https://www.adventistarchives.org/haskell,-stephen-n..pdf</ref>։ == Մահ և ժառանգություն == Սթիվեն Ն․ Հասկելը մահացել է 1922 թ․ հոկտեմբերի 9-ին՝ Կալիֆորնիայում, 89 տարեկան հասակում։ Նրա ներդրումը Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցու ձևավորման, հաստատման և միջազգային տարածման մեջ համարվում է առանցքային։ Նրա անունը հիշատակվում է բազմաթիվ ադվենտիստական հրատարակություններում որպես տեսիլքով առաջնորդված և հավատարիմ ծառայող։ == Տես նաև == *[[Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցի]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հրատարակիչներ]] rtq59udhs6gmjxm9oa35qb8jzykwfa5 10940269 10940268 2026-10-11T13:35:58Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ամերիկացի խմբագիրներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940269 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} [[Պատկեր:Pioneer_Adventist_ministers_(1915)-2.jpg|մինի|1915 թվականի լուսանկար]] '''Սթիվեն Նելսոն Հասկել''' ([[անգլերեն|անգլ.]]՝ Stephen Nelson Haskell, {{ԱԾ}}), ամերիկացի քարոզիչ, միսիոներ, խմբագիր և հրատարակիչ, ով կարևոր դեր է խաղացել [[Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցի|Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցու]] հիմնադրման, տարածման և կազմակերպչական ամրապնդման գործընթացում։ Նա ճանաչված էր իր տպագրական գործունեությամբ, միսիոներական ճանապարհորդություններով և ներգրավվածությամբ բազմաթիվ նախաձեռնություններում։ Հասկելը մի քանի անգամ ուղարկվել է օվկիանոսից այն կողմ՝ նոր համայնքներ կազմակերպելու և սեմինարներ անցկացնելու նպատակով։ == Վաղ կյանքի տարիներ == Սթիվեն Նելսոն Հասկելը ծնվել է 1833 թ․ ապրիլի 22-ին՝ Օուքում քաղաքում ([[Մասաչուսեթս]])։ Չնայած նա պաշտոնապես կրթություն չի ստացել, իր կյանքի ընթացքում մեծապես ինքնակրթվել է և ստացել ճանաչում որպես լավ կարդացած ու խորը մտածող քրիստոնյա գործիչ<ref>https://encyclopedia.adventist.org/article?id=8B5J{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ == Ադվենտիստական գործունեություն == === Վաղ ներգրավվածություն === Հասկելը միացել է ադվենտիստական շարժմանը դեռ 1850-ականներին։ Նա եղել է հմուտ կազմակերպիչ և ակտիվ միսիոներ։ 1870-ականներին նա ընտրվեց Կոնեկտիկուտի կոնֆերենցիայի նախագահ, իսկ 1877 թ․ արդեն ղեկավարում էր Հյուսիսային Կալիֆորնիայի կոնֆերենցիան<ref>https://www.adventistarchives.org/haskell,-stephen-n..pdf</ref>։ === Հրատարակչական և խմբագրական աշխատանք === Սթիվեն Հասկելը հիմնել է և խմբագրել է մի շարք պարբերականներ, այդ թվում՝ *Bible Training School, *The Home Missionary, *մասնակցել է նաև Signs of the Times ամսագրի հիմնադրմանը։ Նա մեծապես օժանդակել է հրատարակչական գործունեության զարգացմանը՝ հատկապես միսիոներական գրականության թարգմանության և տարածման գործում<ref>https://whiteestate.org/about/egw/haskell-stephen/{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ === Միսիոներություն արտասահմանում === Հասկելը եղել է առաջնահերթ գործիչներից մեկը, ով իրականացրել է միջազգային միսիոներություն։ Նրա հիմնական ուղեւորությունները եղել են դեպի՝ *Ավստրալիա և Նոր Զելանդիա (1885), *Աֆրիկա, *Եվրոպա *Ասիա, այդ թվում՝ Չինաստան և Ճապոնիա Նրա ջանքերով կազմակերպվել են մի քանի նոր համայնքներ և հրատարակչություններ արտասահմանում<ref>https://encyclopedia.adventist.org/article?id=8B5J{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ == Հարաբերություններ Էլեն Ուայթի հետ == Սթիվեն Հասկելը սերտ համագործակցել է Էլլեն Գ․ Ուայթի հետ՝ հատկապես Ավստրալիայում և ԱՄՆ-ում։ Նրանք միասնաբար աշխատել են բազմաթիվ նախաձեռնությունների վրա։ Էլլեն Ուայթը Հասկելին համարում էր՝ «Աստծո վստահելի ծառա» և նրա գրություններից մեջբերել է մի քանի անգամ<ref>White, Ellen G. “Letter 33, 1894,” in Manuscript Releases, vol. 8, p. 49.</ref>։ == Գրական ություն գործունեություն == Հասկելը գրել է մի շարք աստվածաբանական գրքեր, որոնցից շատերը լայնորեն օգտագործվել են ադվենտիստական կրթական հաստատություններում։ Նրա հայտնի աշխատություններից են՝ *The Story of Daniel the Prophet (1901), *The Story of the Seer of Patmos (1905), *From the Cross to the Crown։ Այս աշխատությունները մինչ օրս վերատպվում են որոշ հրատարակչությունների կողմից<ref>https://adventistbookcenter.com/</ref>։ == Անձնական կյանք == Հասկելը ամուսնացած էր Մարիա Հասկելի հետ, ով նույնպես ներգրավված էր եկեղեցական կյանքում։ Նրա կինը մահացավ վաղ, իսկ ավելի ուշ նա ամուսնացավ Հետտի Հիլին (Hetty Hurd Haskell), ով եղել էր ուսուցչուհի և միսիոներ Ավստրալիայում<ref>https://www.adventistarchives.org/haskell,-stephen-n..pdf</ref>։ == Մահ և ժառանգություն == Սթիվեն Ն․ Հասկելը մահացել է 1922 թ․ հոկտեմբերի 9-ին՝ Կալիֆորնիայում, 89 տարեկան հասակում։ Նրա ներդրումը Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցու ձևավորման, հաստատման և միջազգային տարածման մեջ համարվում է առանցքային։ Նրա անունը հիշատակվում է բազմաթիվ ադվենտիստական հրատարակություններում որպես տեսիլքով առաջնորդված և հավատարիմ ծառայող։ == Տես նաև == *[[Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցի]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հրատարակիչներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի խմբագիրներ]] b29dy1o1gi2k3ivewsixo9p5oweo7ks 10940271 10940269 2026-10-11T13:37:14Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ամերիկացի քարոզիչներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940271 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} [[Պատկեր:Pioneer_Adventist_ministers_(1915)-2.jpg|մինի|1915 թվականի լուսանկար]] '''Սթիվեն Նելսոն Հասկել''' ([[անգլերեն|անգլ.]]՝ Stephen Nelson Haskell, {{ԱԾ}}), ամերիկացի քարոզիչ, միսիոներ, խմբագիր և հրատարակիչ, ով կարևոր դեր է խաղացել [[Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցի|Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցու]] հիմնադրման, տարածման և կազմակերպչական ամրապնդման գործընթացում։ Նա ճանաչված էր իր տպագրական գործունեությամբ, միսիոներական ճանապարհորդություններով և ներգրավվածությամբ բազմաթիվ նախաձեռնություններում։ Հասկելը մի քանի անգամ ուղարկվել է օվկիանոսից այն կողմ՝ նոր համայնքներ կազմակերպելու և սեմինարներ անցկացնելու նպատակով։ == Վաղ կյանքի տարիներ == Սթիվեն Նելսոն Հասկելը ծնվել է 1833 թ․ ապրիլի 22-ին՝ Օուքում քաղաքում ([[Մասաչուսեթս]])։ Չնայած նա պաշտոնապես կրթություն չի ստացել, իր կյանքի ընթացքում մեծապես ինքնակրթվել է և ստացել ճանաչում որպես լավ կարդացած ու խորը մտածող քրիստոնյա գործիչ<ref>https://encyclopedia.adventist.org/article?id=8B5J{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ == Ադվենտիստական գործունեություն == === Վաղ ներգրավվածություն === Հասկելը միացել է ադվենտիստական շարժմանը դեռ 1850-ականներին։ Նա եղել է հմուտ կազմակերպիչ և ակտիվ միսիոներ։ 1870-ականներին նա ընտրվեց Կոնեկտիկուտի կոնֆերենցիայի նախագահ, իսկ 1877 թ․ արդեն ղեկավարում էր Հյուսիսային Կալիֆորնիայի կոնֆերենցիան<ref>https://www.adventistarchives.org/haskell,-stephen-n..pdf</ref>։ === Հրատարակչական և խմբագրական աշխատանք === Սթիվեն Հասկելը հիմնել է և խմբագրել է մի շարք պարբերականներ, այդ թվում՝ *Bible Training School, *The Home Missionary, *մասնակցել է նաև Signs of the Times ամսագրի հիմնադրմանը։ Նա մեծապես օժանդակել է հրատարակչական գործունեության զարգացմանը՝ հատկապես միսիոներական գրականության թարգմանության և տարածման գործում<ref>https://whiteestate.org/about/egw/haskell-stephen/{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ === Միսիոներություն արտասահմանում === Հասկելը եղել է առաջնահերթ գործիչներից մեկը, ով իրականացրել է միջազգային միսիոներություն։ Նրա հիմնական ուղեւորությունները եղել են դեպի՝ *Ավստրալիա և Նոր Զելանդիա (1885), *Աֆրիկա, *Եվրոպա *Ասիա, այդ թվում՝ Չինաստան և Ճապոնիա Նրա ջանքերով կազմակերպվել են մի քանի նոր համայնքներ և հրատարակչություններ արտասահմանում<ref>https://encyclopedia.adventist.org/article?id=8B5J{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ == Հարաբերություններ Էլեն Ուայթի հետ == Սթիվեն Հասկելը սերտ համագործակցել է Էլլեն Գ․ Ուայթի հետ՝ հատկապես Ավստրալիայում և ԱՄՆ-ում։ Նրանք միասնաբար աշխատել են բազմաթիվ նախաձեռնությունների վրա։ Էլլեն Ուայթը Հասկելին համարում էր՝ «Աստծո վստահելի ծառա» և նրա գրություններից մեջբերել է մի քանի անգամ<ref>White, Ellen G. “Letter 33, 1894,” in Manuscript Releases, vol. 8, p. 49.</ref>։ == Գրական ություն գործունեություն == Հասկելը գրել է մի շարք աստվածաբանական գրքեր, որոնցից շատերը լայնորեն օգտագործվել են ադվենտիստական կրթական հաստատություններում։ Նրա հայտնի աշխատություններից են՝ *The Story of Daniel the Prophet (1901), *The Story of the Seer of Patmos (1905), *From the Cross to the Crown։ Այս աշխատությունները մինչ օրս վերատպվում են որոշ հրատարակչությունների կողմից<ref>https://adventistbookcenter.com/</ref>։ == Անձնական կյանք == Հասկելը ամուսնացած էր Մարիա Հասկելի հետ, ով նույնպես ներգրավված էր եկեղեցական կյանքում։ Նրա կինը մահացավ վաղ, իսկ ավելի ուշ նա ամուսնացավ Հետտի Հիլին (Hetty Hurd Haskell), ով եղել էր ուսուցչուհի և միսիոներ Ավստրալիայում<ref>https://www.adventistarchives.org/haskell,-stephen-n..pdf</ref>։ == Մահ և ժառանգություն == Սթիվեն Ն․ Հասկելը մահացել է 1922 թ․ հոկտեմբերի 9-ին՝ Կալիֆորնիայում, 89 տարեկան հասակում։ Նրա ներդրումը Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցու ձևավորման, հաստատման և միջազգային տարածման մեջ համարվում է առանցքային։ Նրա անունը հիշատակվում է բազմաթիվ ադվենտիստական հրատարակություններում որպես տեսիլքով առաջնորդված և հավատարիմ ծառայող։ == Տես նաև == *[[Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցի]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հրատարակիչներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի խմբագիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի քարոզիչներ]] d7dlgcr477yigp05pxg7kjba35zuka0 10940272 10940271 2026-10-11T13:38:30Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940272 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} [[Պատկեր:Pioneer_Adventist_ministers_(1915)-2.jpg|մինի|1915 թվականի լուսանկար]] '''Սթիվեն Նելսոն Հասկել''' ([[անգլերեն|անգլ.]]՝ Stephen Nelson Haskell, {{ԱԾ}}), ամերիկացի քարոզիչ, միսիոներ, խմբագիր և հրատարակիչ, ով կարևոր դեր է խաղացել [[Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցի|Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցու]] հիմնադրման, տարածման և կազմակերպչական ամրապնդման գործընթացում։ Նա ճանաչված էր իր տպագրական գործունեությամբ, միսիոներական ճանապարհորդություններով և ներգրավվածությամբ բազմաթիվ նախաձեռնություններում։ Հասկելը մի քանի անգամ ուղարկվել է օվկիանոսից այն կողմ՝ նոր համայնքներ կազմակերպելու և սեմինարներ անցկացնելու նպատակով։ == Վաղ կյանքի տարիներ == Սթիվեն Նելսոն Հասկելը ծնվել է 1833 թ․ ապրիլի 22-ին՝ Օուքում քաղաքում ([[Մասաչուսեթս]])։ Չնայած նա պաշտոնապես կրթություն չի ստացել, իր կյանքի ընթացքում մեծապես ինքնակրթվել է և ստացել ճանաչում որպես լավ կարդացած ու խորը մտածող քրիստոնյա գործիչ<ref>https://encyclopedia.adventist.org/article?id=8B5J{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ == Ադվենտիստական գործունեություն == === Վաղ ներգրավվածություն === Հասկելը միացել է ադվենտիստական շարժմանը դեռ 1850-ականներին։ Նա եղել է հմուտ կազմակերպիչ և ակտիվ միսիոներ։ 1870-ականներին նա ընտրվեց Կոնեկտիկուտի կոնֆերենցիայի նախագահ, իսկ 1877 թ․ արդեն ղեկավարում էր Հյուսիսային Կալիֆորնիայի կոնֆերենցիան<ref>https://www.adventistarchives.org/haskell,-stephen-n..pdf</ref>։ === Հրատարակչական և խմբագրական աշխատանք === Սթիվեն Հասկելը հիմնել է և խմբագրել է մի շարք պարբերականներ, այդ թվում՝ *Bible Training School, *The Home Missionary, *մասնակցել է նաև Signs of the Times ամսագրի հիմնադրմանը։ Նա մեծապես օժանդակել է հրատարակչական գործունեության զարգացմանը՝ հատկապես միսիոներական գրականության թարգմանության և տարածման գործում<ref>https://whiteestate.org/about/egw/haskell-stephen/{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ === Միսիոներություն արտասահմանում === Հասկելը եղել է առաջնահերթ գործիչներից մեկը, ով իրականացրել է միջազգային միսիոներություն։ Նրա հիմնական ուղեւորությունները եղել են դեպի՝ *Ավստրալիա և Նոր Զելանդիա (1885), *Աֆրիկա, *Եվրոպա *Ասիա, այդ թվում՝ Չինաստան և Ճապոնիա Նրա ջանքերով կազմակերպվել են մի քանի նոր համայնքներ և հրատարակչություններ արտասահմանում<ref>https://encyclopedia.adventist.org/article?id=8B5J{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ == Հարաբերություններ Էլեն Ուայթի հետ == Սթիվեն Հասկելը սերտ համագործակցել է Էլլեն Գ․ Ուայթի հետ՝ հատկապես Ավստրալիայում և ԱՄՆ-ում։ Նրանք միասնաբար աշխատել են բազմաթիվ նախաձեռնությունների վրա։ Էլլեն Ուայթը Հասկելին համարում էր՝ «Աստծո վստահելի ծառա» և նրա գրություններից մեջբերել է մի քանի անգամ<ref>White, Ellen G. “Letter 33, 1894,” in Manuscript Releases, vol. 8, p. 49.</ref>։ == Գրական ություն գործունեություն == Հասկելը գրել է մի շարք աստվածաբանական գրքեր, որոնցից շատերը լայնորեն օգտագործվել են ադվենտիստական կրթական հաստատություններում։ Նրա հայտնի աշխատություններից են՝ *The Story of Daniel the Prophet (1901), *The Story of the Seer of Patmos (1905), *From the Cross to the Crown։ Այս աշխատությունները մինչ օրս վերատպվում են որոշ հրատարակչությունների կողմից<ref>https://adventistbookcenter.com/</ref>։ == Անձնական կյանք == Հասկելը ամուսնացած էր Մարիա Հասկելի հետ, ով նույնպես ներգրավված էր եկեղեցական կյանքում։ Նրա կինը մահացավ վաղ, իսկ ավելի ուշ նա ամուսնացավ Հետտի Հիլին (Hetty Hurd Haskell), ով եղել էր ուսուցչուհի և միսիոներ Ավստրալիայում<ref>https://www.adventistarchives.org/haskell,-stephen-n..pdf</ref>։ == Մահ և ժառանգություն == Սթիվեն Ն․ Հասկելը մահացել է 1922 թ․ հոկտեմբերի 9-ին՝ Կալիֆորնիայում, 89 տարեկան հասակում։ Նրա ներդրումը Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցու ձևավորման, հաստատման և միջազգային տարածման մեջ համարվում է առանցքային։ Նրա անունը հիշատակվում է բազմաթիվ ադվենտիստական հրատարակություններում որպես տեսիլքով առաջնորդված և հավատարիմ ծառայող։ == Տես նաև == *[[Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցի]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հրատարակիչներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի խմբագիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի քարոզիչներ]] [[Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ]] 1bp59vd3y5s8jj6effr37z17jvbywyh 2 1305674 10940337 10936583 2026-10-11T16:04:10Z Tatev2005 157587 10940337 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bat}} {{Use dmy dates|date=January 2020}} {{Use Indian English|date=January 2020}} {{Speciesbox | name = Wroughton's free-tailed bat | image = Otomops_wroughtoni.jpg | status = DD | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Prabhukhanolkar, R. |date=2016 |title=''Otomops wroughtoni'' |volume=2016 |article-number=e.T15646A22112971 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T15646A22112971.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | genus = Otomops | species = wroughtoni | authority = ([[Oldfield Thomas|Thomas]], 1913) | range_map = Range_Otomops wroughtoni.png }} '''Wroughton's free-tailed bat''' ('''''Otomops wroughtoni''''') is a [[free-tailed bat]] formerly considered to be confined to the [[Western Ghats]] area of [[India]], though it has also recently been discovered in [[northeast India]] and in a remote part of [[Cambodia]].<ref name=w/> It is classified as a Data Deficient species as little is known about their habitat, ecology, or foraging range. ==Distribution== In India, the species is found in two locations in the [[South India|southern Indian]] state of [[Karnataka]] and in [[Meghalaya]] in northeast India. In Karnataka, it is found in the Barapede Caves, located between Krishnapur and Talewadi, in [[Belgaum]] district, adjacent to the [[Bhimgad Wildlife Sanctuary]] near the state of [[Goa]] and was the only known location of this species for years.<ref name=Thabah/> From 2012 &ndash; 2015, the average number of individuals in Barapede cave was 82.<ref name="iucn status 19 November 2021" /> In 2000 it was reported from Cambodia. In Meghalaya, it was recently discovered in 2001 in Siju cave near Nongrai village, Shella confederacy approximately midway between the previous two locality records.<ref name=Thabah/> There is a foraging record of a single specimen from Meghalaya collected in 2001.<ref name=Thabah/> Since then, there is no record of sighting and/or collection of this species from that locality in Meghalaya in northeastern India. Therefore, J.R.B. Alfred states in 2006 that the distribution record of this species from Meghalaya needs confirmation and authentication.<ref name=Alfred/> On the other hand, the sighting of the colony/collection records of this species were reported at different times by Topal and Ramkrishna (1980), Bates (1992), Mistry and Parab (2001), and Ramakrina and Pradhan (2003).<ref name=Ramakrishna/> Pending further confirmation and authentication of the distribution of this species from Meghalaya in northeastern India, the distribution of ''Otomops wroughtoni'' in India should be restricted to a single locality record from Karnataka state. In February 2014, Manuel Ruedi et al. discovered three new colonies of the species in Meghalaya. They report that these roosts represents near one hundred individuals, which doubles the known population size of this bat.<ref name=Ruedi/> ==Habitat== Members of the family Molossidae roost in caves, hollow trees and human-made structures. Populations of this bat have been found in large natural [[Cave|caves]], situated near forested areas.<ref name="ReferenceA">Wroughton's free-tailed bat at EDGE</ref> ==Description== Wroughton's free-tailed bat has a forearm length of {{convert|63|to|67|mm}}. Males weigh approximately {{convert|36|g}} and females {{convert|27|g}}. This species has large forward-pointing ears connected to each other by a membrane over the forehead. The face is naked and the nostril pad is large and prominent. The hair is short and velvety. It is a rich dark brown colour on the crown of the head, back and rump. There is a thin white border on each flank, extending from the armpit to the groin, and on the membranes of the forearms. The shoulders and the nape of the neck are a pale greyish white. The ventral surface is a dull brown, but with a contrasting grey collar, which extends onto the chin and upper chest. A small throat sac is present in both sexes. The tail projects far beyond the free edge of the narrow tail membrane, hence the common name "free-tailed bats" for this family.<ref name="ReferenceA"/> ==Habitat== Very little is known about the ecology of this species. It is thought to be active throughout the year. Its diet is unknown, but probably consists of insects like that of other Molossids. The bats are active at night, and roost upside down in caves during the day. In India they live in small groups of usually five to seven individuals in narrow gaps and deep hollows in the roofs of the cave. Females are thought to have one litter per year, consisting of a single young. Specimens of this species collected in India in December had newborn young, while others were on the verge of delivery. ==Threats== This species was considered to be one of the 15 most critically endangered bat species until the two new colonies were discovered. The new discoveries have given researchers cause to hope that the species could be distributed much more widely than is known today. However, the species is extremely vulnerable to [[habitat destruction]] and roost disturbance, and the Western Ghats population may be suffering as a result of encroachment from mining, timber and hydroelectric companies. Their habitat is threatened by limestone miners and timber contractors, and the Barapede cave could be submerged if a nearby [[Mahadeyi]] river were dammed for a hydroelectric plant as proposed by the Karnataka Government.{{citation needed|date=January 2020}} ==Conservation efforts== The species is listed on Schedule I of the Wildlife (Protection) Act of India, affording it the highest degree of protection. It has recently been proposed to receive the highest level of protection under Cambodian wildlife law. However, these listings will not protect the species from indirect threats resulting from habitat disturbance and human activities. Monitoring of the bats at all sites from which the species is known is recommended as a priority, followed by habitat management and public awareness programmes. The Bhimgad Forest in the Western Ghats, from which the original population is known, was first proposed as a national reserve more than eight years ago. However, despite repeated efforts by local organisations the area remains unprotected.<ref>http://www.edgeofexistence.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007132349/http://www.edgeofexistence.org/ |date=7 October 2011 }} › species_info</ref> ==References== {{Reflist|refs= <ref name=Thabah>{{cite journal |url=http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |author1=Thabah, A. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year=2002 |title=Recent record of ''Otomops wroughtoni'' (Thomas, 1913) (Chiroptera: Molossidae) from Meghalaya, North-east India |journal=Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=48 |issue=3 |pages=251–253 |archive-date=21 July 2011 |access-date=16 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721112228/http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=w>{{cite journal|author1=Walston, J. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year= 2001|title= The discovery of Wroughton's free-tailed bat Otomops wroughtoni (Chiroptera: Molossidae) in Cambodia| journal= Acta Chiropterologica|volume= 3|issue=2|pages= 249–252}}</ref> <ref name=Alfred>Alfred, J. R. B.; Ramakrishna and Pradhan, M. S. (2006). ''Validation of Threatened Mammals of India'' pp: 103–106. Zool. Surv. India, Kolkata {{ISBN|8181710851}}.</ref> <ref name=Ramakrishna>Ramakrishna, Pradhan, M. S. and Sanjay Thakur (2003). ''Status Survey of Endangered Species; Wroughton's Free-tailed Bat, Otomops wroughtoni'' pp. 1–16. Zool. Surv. India, Kolkata.</ref> <ref name=Ruedi>{{cite journal |author=Manuel Ruedi, D. Khlur B. Mukhim, Oana Mirela Chachula, Thomas Arbenz and Adora Thabah |date=26 December 2014 |title=Discovery of new colonies of the rare Wroughton's Free-tailed Bat ''Otomops wroughtoni'' (Mammalia: Chiroptera: Molossidae) in Meghalaya, northeastern India |pages=6677–6682 |journal=Journal of Threatened Taxa |volume=6 |issue=14 |url=http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |doi=10.11609/jott.o4164.6677-82 |doi-access=free |archive-date=12 January 2015 |access-date=12 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112133826/http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |url-status=dead }}</ref> }} ==External links== * [http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=20 Wroughton's free-tailed bat at EDGE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209154631/http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=20 |date=9 February 2012 }} {{Taxonbar|from=Q1833167}} [[Category:Otomops]] [[Category:Bats of India]] [[Category:Bats of South Asia]] [[Category:Bats of Southeast Asia]] [[Category:EDGE species]] [[Category:Endemic fauna of the Western Ghats]] [[Category:Taxa named by Oldfield Thomas]] 0xxqbap88slxlzsdv65bku3vgevl1zy 10940355 10940337 2026-10-11T16:59:20Z Tatev2005 157587 10940355 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկ''' ({{lang-la|Otomops wroughtoni}}), ազատապոչ չղջիկների տեսակ, որը նախկինում տարածված էր միայն Հնդկաստանի [[Արևմտյան Գաթեր|Արևմտյան Գաթերի]] տարածքում, սակայն վերջերս հայտնաբերվել է նաև [[Հյուսիսարևելյան Հնդկաստան|Հնդկաստանի հյուսիսարևելքում]] և [[Կամբոջա|Կամբոջայի]] հեռավոր շրջաններից մեկում<ref name=w/>։ Տեսակը դասվում է «տվյալների անբավարարությամբ» կատեգորիային, քանի որ նրա ապրելավայրի, էկոլոգիայի և սննդահայթայթման տարածքի մասին քիչ բան է հայտնի։ ==Տարածվածություն== [[Հնդկաստան|Հնդկաստանում]] տեսակը հանդիպում է երկու վայրում՝ երկրի հարավում գտնվող [[Կառնատակա]] նահանգում և հյուսիսարևելյան Հնդկաստանի [[Մեգհալայա]] նահանգում։ Կառնատակայում այն հանդիպում է Բելգաումի շրջանում՝ Կրիշնապուրի և Տալևադիի միջև գտնվող Բարապեդե քարանձավներում, որոնք հարում են [[Գոա]] նահանգին մոտ գտնվող Բհիմգադի վայրի բնության արգելոցին, և տարիներ շարունակ եղել են տեսակի միակ հայտնի վայրը<ref name=Thabah/>։ 2012–2015 թվականներին Բարապեդե քարանձավում անհատների միջին թիվը կազմել է 82<ref name="iucn status 19 November 2021" />։ 2000 թվականին տեսակը գրանցվել է Կամբոջայում։ Մեգհալայայում այն հայտնաբերվել է վերջերս՝ 2001 թվականին, Շելլա համադաշնության Նոնգրայ գյուղի մոտ գտնվող Սիջու քարանձավում՝ նախկինում արձանագրված երկու վայրերի միջև ընկած հատվածի մոտավորապես կենտրոնական մասում<ref name=Thabah/>։ Առկա է Մեգհալայայից 2001 թվականին հավաքված մեկ [[Առանձնյակ|առանձնյակի]]՝ կեր հայթայթելու վերաբերյալ գրառում<ref name=Thabah/>։ Այդ ժամանակից ի վեր տվյալ վայրում տեսակի դիտարկման և/կամ հավաքման որևէ դեպք չի գրանցվել։ Այդ իսկ պատճառով 2006 թվականին Ջ. Ռ. Բ. Ալֆրեդը նշել է, որ Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության մասին տվյալները հաստատման և վավերացման կարիք ունեն<ref name=Alfred/>։ Մյուս կողմից՝ տարբեր ժամանակներում գաղութի դիտարկման և նմուշների հավաքման դեպքեր են հաղորդել Տոպալն ու Ռամկրիշնան (1980), Բեյթսը (1992), Միստրին և Պարաբը (2001), Ռամակրինան և Պրադհանը (2003)<ref name=Ramakrishna/>։ Մինչև Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության հաստատումն ու վավերացումը՝ Հնդկաստանում "Otomops wroughtoni"-ի տարածվածությունը պետք է սահմանափակվի Կարնատակա նահանգից ստացված՝ գտնվելու վայրի մասին միակ տվյալով։ 2014 թվականի փետրվարին Մանյուել Ռուեդին և գործընկերները Մեգհալայայում հայտնաբերեցին տեսակի երեք նոր գաղութ։ Նրանց տվյալներով՝ այդ ապաստարաններում ապրում է գրեթե հարյուր առանձնյակ, ինչը կրկնապատկում է այս չղջիկի հայտնի պոպուլյացիայի թվաքանակը<ref name=Ruedi/>։ ==Ապրելավայր== Ազատապոչ չղջիկների (Molossidae) ընտանիքի ներկայացուցիչները ապաստանում են քարանձավներում, ծառերի փչակներում և մարդու կառուցած շինություններում։ Այս տեսակի պոպուլյացիաները հայտնաբերվել են անտառապատ տարածքների մերձակայքում գտնվող խոշոր բնական [[Քարանձավ|քարանձավներում]]<ref name="ReferenceA">Wroughton's free-tailed bat at EDGE</ref>։ ==Նկարագրություն== Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկի [[Նախաբազուկ|նախաբազկի]] երկարությունը 63–67 միլիմետր է (2,5–2,6 [[դյույմ]])։ Արուները կշռում են մոտ 36 գրամ (1,3 [[ունցիա]]), էգերը՝ 27 գրամ (0,95 ունցիա)։ Տեսակը աչքի է ընկնում առաջ ուղղված խոշոր ականջներով, որոնք ճակատի վրայով անցնող թաղանթով միացած են միմյանց։ Դեմքը մերկ է, քթի բարձիկը՝ խոշոր և ցայտուն։ Մազածածկույթը կարճ է և թավշյա։ Գլխի գագաթի, մեջքի և հետույքի հատվածը ​​արտահայտված մուգ շագանակագույն է։ Երկու կողքերին՝ թևատակից մինչև [[աճուկ]], ինչպես նաև նախաբազուկների թաղանթների վրա անցնում է սպիտակ նուրբ եզրագիծ։ Ուսերը և [[Ծոծրակոսկր|ծոծրակը]] գորշավուն սպիտակ են։ Փորային կողմը խամրած դարչնագույն է, սակայն այն հակադրվում է գորշ «օձիքով», որը ձգվում է մինչև կզակն ու կրծքավանդակի վերին հատվածը։ Երկու սեռերի մոտ էլ առկա է կոկորդային փոքր պարկ։ Պոչը զգալիորեն դուրս է ցցվում պոչային նեղ թաղանթի ազատ եզրից, ինչի պատճառով էլ այս ընտանիքն ստացել է «ազատապոչ չղջիկներ» անվանումը<ref name="ReferenceA"/>։ ==Կենսակերպ== Այս տեսակի [[Էկոլոգիա|էկոլոգիայի]] մասին շատ քիչ բան է հայտնի։ Ենթադրվում է, որ այն ակտիվ է ամբողջ տարվա ընթացքում։ Սննդակարգն անհայտ է, սակայն, հավանաբար, այն բաղկացած է միջատներից, ինչպես մյուս ազատապոչ չղջիկների դեպքում։ Չղջիկները գիշերային կենսակերպ են վարում, իսկ ցերեկը գլխիվայր կախված հանգստանում են քարանձավներում։ Հնդկաստանում նրանք ապրում են փոքր խմբերով՝ սովորաբար հինգից յոթ առանձնյակ, քարանձավների առաստաղների նեղ ճեղքերում և խոր խոռոչներում։ Ենթադրվում է, որ էգերը տարին մեկ անգամ ծնում են մեկ ձագ։ Հնդկաստանում դեկտեմբերին հավաքված նմուշներից մի քանիսն ունեին նորածին ձագեր, իսկ մյուսները ծննդաբերության շեմին էին։ ==Սպառնալիքներ== Մինչև երկու նոր գաղութների հայտնաբերումը այս տեսակը աշխարհում ամենաշատ վտանգված 15 չղջիկների տեսակներից մեկն էր։ Նոր հայտնագործությունները հետազոտողներին հիմք են տվել հուսալու, որ այդ տեսակը կարող է շատ ավելի լայն տարածում ունենալ, քան հայտնի է այսօր։ Սակայն այն չափազանց խոցելի է բնակավայրերի ոչնչացման և ապաստարանների խաթարման նկատմամբ, իսկ Արևմտյան Գաթերի [[Պոպուլյացիա|պոպուլյացիան]], հնարավոր է, տուժում է հանքարդյունաբերական, փայտանյութի և [[Հիդրոէներգետիկա|հիդրոէներգետիկ]] ընկերությունների ներխուժումից։ Նրանց բնակավայրին սպառնում են [[Կրաքար|կրաքարի]] հանքագործները և փայտանյութի մատակարարները, իսկ Բարապեդե քարանձավը կարող է ջրածածկվել, եթե Կառնատակայի կառավարության առաջարկած հիդրոէլեկտրակայանի համար մոտակա Մահադեյի գետի վրա կառուցվի ամբարտակ։ ==Պահպանության միջոցառումներ== Տեսակն ընդգրկված է Հնդկաստանի «Վայրի բնության (պաշտպանության) մասին» օրենքի I հավելվածում, ինչը ապահովում է պաշտպանության ամենաբարձր աստիճանը։ Վերջերս առաջարկվել է տեսակին շնորհել պաշտպանության ամենաբարձր մակարդակ նաև Կամբոջայի վայրի բնության մասին [[Օրենսդրություն|օրենսդրությամբ]]։ Սակայն այդ ցանկերում ընդգրկումը չի պաշտպանի տեսակին բնակավայրի խաթարումից և մարդու գործունեությունից բխող անուղղակի սպառնալիքներից։ Առաջնահերթ խորհուրդ է տրվում իրականացնել չղջիկների մշտադիտարկում այն ​​բոլոր վայրերում, որտեղ հայտնի է տվյալ տեսակի առկայությունը, որին պետք է հաջորդեն բնակավայրերի կառավարումը և հանրային իրազեկման ծրագրերը։Արևմտյան Գաթերի Բհիմգադ անտառը, որտեղ հայտնաբերվել է տեսակի սկզբնական պոպուլյացիան, որպես ազգային արգելոց հռչակելու առաջարկն առաջին անգամ ներկայացվել է ավելի քան ութ տարի առաջ։ Սակայն, չնայած տեղական կազմակերպությունների բազմակի ջանքերին, այդ տարածքը մնում է անպաշտպան<ref>http://www.edgeofexistence.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007132349/http://www.edgeofexistence.org/ |date=7 October 2011 }} › species_info</ref>։ ==References== {{Reflist|refs= <ref name=Thabah>{{cite journal |url=http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |author1=Thabah, A. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year=2002 |title=Recent record of ''Otomops wroughtoni'' (Thomas, 1913) (Chiroptera: Molossidae) from Meghalaya, North-east India |journal=Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=48 |issue=3 |pages=251–253 |archive-date=21 July 2011 |access-date=16 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721112228/http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=w>{{cite journal|author1=Walston, J. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year= 2001|title= The discovery of Wroughton's free-tailed bat Otomops wroughtoni (Chiroptera: Molossidae) in Cambodia| journal= Acta Chiropterologica|volume= 3|issue=2|pages= 249–252}}</ref> <ref name=Alfred>Alfred, J. R. B.; Ramakrishna and Pradhan, M. S. (2006). ''Validation of Threatened Mammals of India'' pp: 103–106. Zool. Surv. India, Kolkata {{ISBN|8181710851}}.</ref> <ref name=Ramakrishna>Ramakrishna, Pradhan, M. S. and Sanjay Thakur (2003). ''Status Survey of Endangered Species; Wroughton's Free-tailed Bat, Otomops wroughtoni'' pp. 1–16. Zool. Surv. India, Kolkata.</ref> <ref name=Ruedi>{{cite journal |author=Manuel Ruedi, D. Khlur B. Mukhim, Oana Mirela Chachula, Thomas Arbenz and Adora Thabah |date=26 December 2014 |title=Discovery of new colonies of the rare Wroughton's Free-tailed Bat ''Otomops wroughtoni'' (Mammalia: Chiroptera: Molossidae) in Meghalaya, northeastern India |pages=6677–6682 |journal=Journal of Threatened Taxa |volume=6 |issue=14 |url=http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |doi=10.11609/jott.o4164.6677-82 |doi-access=free |archive-date=12 January 2015 |access-date=12 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112133826/http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |url-status=dead }}</ref> }} ==External links== * [http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=20 Wroughton's free-tailed bat at EDGE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209154631/http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=20 |date=9 February 2012 }} {{Taxonbar|from=Q1833167}} [[Category:Otomops]] [[Category:Bats of India]] [[Category:Bats of South Asia]] [[Category:Bats of Southeast Asia]] [[Category:EDGE species]] [[Category:Endemic fauna of the Western Ghats]] [[Category:Taxa named by Oldfield Thomas]] dyl7x8rb4q88vsgqauujv4ovk346vhr 10940356 10940355 2026-10-11T17:00:30Z Tatev2005 157587 10940356 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկ''' ({{lang-la|Otomops wroughtoni}}), ազատապոչ չղջիկների տեսակ, որը նախկինում տարածված էր միայն Հնդկաստանի [[Արևմտյան Գաթեր|Արևմտյան Գաթերի]] տարածքում, սակայն վերջերս հայտնաբերվել է նաև [[Հյուսիսարևելյան Հնդկաստան|Հնդկաստանի հյուսիսարևելքում]] և [[Կամբոջա|Կամբոջայի]] հեռավոր շրջաններից մեկում<ref name=w/>։ Տեսակը դասվում է «տվյալների անբավարարությամբ» կատեգորիային, քանի որ նրա ապրելավայրի, էկոլոգիայի և սննդահայթայթման տարածքի մասին քիչ բան է հայտնի։ ==Տարածվածություն== [[Հնդկաստան|Հնդկաստանում]] տեսակը հանդիպում է երկու վայրում՝ երկրի հարավում գտնվող [[Կառնատակա]] նահանգում և հյուսիսարևելյան Հնդկաստանի [[Մեգհալայա]] նահանգում։ Կառնատակայում այն հանդիպում է Բելգաումի շրջանում՝ Կրիշնապուրի և Տալևադիի միջև գտնվող Բարապեդե քարանձավներում, որոնք հարում են [[Գոա]] նահանգին մոտ գտնվող Բհիմգադի վայրի բնության արգելոցին, և տարիներ շարունակ եղել են տեսակի միակ հայտնի վայրը<ref name=Thabah/>։ 2012–2015 թվականներին Բարապեդե քարանձավում անհատների միջին թիվը կազմել է 82<ref name="iucn status 19 November 2021" />։ 2000 թվականին տեսակը գրանցվել է Կամբոջայում։ Մեգհալայայում այն հայտնաբերվել է վերջերս՝ 2001 թվականին, Շելլա համադաշնության Նոնգրայ գյուղի մոտ գտնվող Սիջու քարանձավում՝ նախկինում արձանագրված երկու վայրերի միջև ընկած հատվածի մոտավորապես կենտրոնական մասում<ref name=Thabah/>։ Առկա է Մեգհալայայից 2001 թվականին հավաքված մեկ [[Առանձնյակ|առանձնյակի]]՝ կեր հայթայթելու վերաբերյալ գրառում<ref name=Thabah/>։ Այդ ժամանակից ի վեր տվյալ վայրում տեսակի դիտարկման և/կամ հավաքման որևէ դեպք չի գրանցվել։ Այդ իսկ պատճառով 2006 թվականին Ջ. Ռ. Բ. Ալֆրեդը նշել է, որ Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության մասին տվյալները հաստատման և վավերացման կարիք ունեն<ref name=Alfred/>։ Մյուս կողմից՝ տարբեր ժամանակներում գաղութի դիտարկման և նմուշների հավաքման դեպքեր են հաղորդել Տոպալն ու Ռամկրիշնան (1980), Բեյթսը (1992), Միստրին և Պարաբը (2001), Ռամակրինան և Պրադհանը (2003)<ref name=Ramakrishna/>։ Մինչև Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության հաստատումն ու վավերացումը՝ Հնդկաստանում "Otomops wroughtoni"-ի տարածվածությունը պետք է սահմանափակվի Կարնատակա նահանգից ստացված՝ գտնվելու վայրի մասին միակ տվյալով։ 2014 թվականի փետրվարին Մանյուել Ռուեդին և գործընկերները Մեգհալայայում հայտնաբերեցին տեսակի երեք նոր գաղութ։ Նրանց տվյալներով՝ այդ ապաստարաններում ապրում է գրեթե հարյուր առանձնյակ, ինչը կրկնապատկում է այս չղջիկի հայտնի պոպուլյացիայի թվաքանակը<ref name=Ruedi/>։ ==Ապրելավայր== Ազատապոչ չղջիկների (Molossidae) ընտանիքի ներկայացուցիչները ապաստանում են քարանձավներում, ծառերի փչակներում և մարդու կառուցած շինություններում։ Այս տեսակի պոպուլյացիաները հայտնաբերվել են անտառապատ տարածքների մերձակայքում գտնվող խոշոր բնական [[Քարանձավ|քարանձավներում]]<ref name="ReferenceA">Wroughton's free-tailed bat at EDGE</ref>։ ==Նկարագրություն== Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկի [[Նախաբազուկ|նախաբազկի]] երկարությունը 63–67 միլիմետր է (2,5–2,6 [[դյույմ]])։ Արուները կշռում են մոտ 36 գրամ (1,3 [[ունցիա]]), էգերը՝ 27 գրամ (0,95 ունցիա)։ Տեսակը աչքի է ընկնում առաջ ուղղված խոշոր ականջներով, որոնք ճակատի վրայով անցնող թաղանթով միացած են միմյանց։ Դեմքը մերկ է, քթի բարձիկը՝ խոշոր և ցայտուն։ Մազածածկույթը կարճ է և թավշյա։ Գլխի գագաթի, մեջքի և հետույքի հատվածը ​​արտահայտված մուգ շագանակագույն է։ Երկու կողքերին՝ թևատակից մինչև [[աճուկ]], ինչպես նաև նախաբազուկների թաղանթների վրա անցնում է սպիտակ նուրբ եզրագիծ։ Ուսերը և [[Ծոծրակոսկր|ծոծրակը]] գորշավուն սպիտակ են։ Փորային կողմը խամրած դարչնագույն է, սակայն այն հակադրվում է գորշ «օձիքով», որը ձգվում է մինչև կզակն ու կրծքավանդակի վերին հատվածը։ Երկու սեռերի մոտ էլ առկա է կոկորդային փոքր պարկ։ Պոչը զգալիորեն դուրս է ցցվում պոչային նեղ թաղանթի ազատ եզրից, ինչի պատճառով էլ այս ընտանիքն ստացել է «ազատապոչ չղջիկներ» անվանումը<ref name="ReferenceA"/>։ ==Կենսակերպ== Այս տեսակի [[Էկոլոգիա|էկոլոգիայի]] մասին շատ քիչ բան է հայտնի։ Ենթադրվում է, որ այն ակտիվ է ամբողջ տարվա ընթացքում։ Սննդակարգն անհայտ է, սակայն, հավանաբար, այն բաղկացած է միջատներից, ինչպես մյուս ազատապոչ չղջիկների դեպքում։ Չղջիկները գիշերային կենսակերպ են վարում, իսկ ցերեկը գլխիվայր կախված հանգստանում են քարանձավներում։ Հնդկաստանում նրանք ապրում են փոքր խմբերով՝ սովորաբար հինգից յոթ առանձնյակ, քարանձավների առաստաղների նեղ ճեղքերում և խոր խոռոչներում։ Ենթադրվում է, որ էգերը տարին մեկ անգամ ծնում են մեկ ձագ։ Հնդկաստանում դեկտեմբերին հավաքված նմուշներից մի քանիսն ունեին նորածին ձագեր, իսկ մյուսները ծննդաբերության շեմին էին։ ==Սպառնալիքներ== Մինչև երկու նոր գաղութների հայտնաբերումը այս տեսակը աշխարհում ամենաշատ վտանգված 15 չղջիկների տեսակներից մեկն էր։ Նոր հայտնագործությունները հետազոտողներին հիմք են տվել հուսալու, որ այդ տեսակը կարող է շատ ավելի լայն տարածում ունենալ, քան հայտնի է այսօր։ Սակայն այն չափազանց խոցելի է բնակավայրերի ոչնչացման և ապաստարանների խաթարման նկատմամբ, իսկ Արևմտյան Գաթերի [[Պոպուլյացիա|պոպուլյացիան]], հնարավոր է, տուժում է հանքարդյունաբերական, փայտանյութի և [[Հիդրոէներգետիկա|հիդրոէներգետիկ]] ընկերությունների ներխուժումից։ Նրանց բնակավայրին սպառնում են [[Կրաքար|կրաքարի]] հանքագործները և փայտանյութի մատակարարները, իսկ Բարապեդե քարանձավը կարող է ջրածածկվել, եթե Կառնատակայի կառավարության առաջարկած հիդրոէլեկտրակայանի համար մոտակա Մահադեյի գետի վրա կառուցվի ամբարտակ։ ==Պահպանության միջոցառումներ== Տեսակն ընդգրկված է Հնդկաստանի «Վայրի բնության (պաշտպանության) մասին» օրենքի I հավելվածում, ինչը ապահովում է պաշտպանության ամենաբարձր աստիճանը։ Վերջերս առաջարկվել է տեսակին շնորհել պաշտպանության ամենաբարձր մակարդակ նաև Կամբոջայի վայրի բնության մասին [[Օրենսդրություն|օրենսդրությամբ]]։ Սակայն այդ ցանկերում ընդգրկումը չի պաշտպանի տեսակին բնակավայրի խաթարումից և մարդու գործունեությունից բխող անուղղակի սպառնալիքներից։ Առաջնահերթ խորհուրդ է տրվում իրականացնել չղջիկների մշտադիտարկում այն ​​բոլոր վայրերում, որտեղ հայտնի է տվյալ տեսակի առկայությունը, որին պետք է հաջորդեն բնակավայրերի կառավարումը և հանրային իրազեկման ծրագրերը։Արևմտյան Գաթերի Բհիմգադ անտառը, որտեղ հայտնաբերվել է տեսակի սկզբնական պոպուլյացիան, որպես ազգային արգելոց հռչակելու առաջարկն առաջին անգամ ներկայացվել է ավելի քան ութ տարի առաջ։ Սակայն, չնայած տեղական կազմակերպությունների բազմակի ջանքերին, այդ տարածքը մնում է անպաշտպան<ref>http://www.edgeofexistence.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007132349/http://www.edgeofexistence.org/ |date=7 October 2011 }} › species_info</ref>։ == == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}}== <ref name=Thabah>{{cite journal |url=http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |author1=Thabah, A. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year=2002 |title=Recent record of ''Otomops wroughtoni'' (Thomas, 1913) (Chiroptera: Molossidae) from Meghalaya, North-east India |journal=Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=48 |issue=3 |pages=251–253 |archive-date=21 July 2011 |access-date=16 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721112228/http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=w>{{cite journal|author1=Walston, J. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year= 2001|title= The discovery of Wroughton's free-tailed bat Otomops wroughtoni (Chiroptera: Molossidae) in Cambodia| journal= Acta Chiropterologica|volume= 3|issue=2|pages= 249–252}}</ref> <ref name=Alfred>Alfred, J. R. B.; Ramakrishna and Pradhan, M. S. (2006). ''Validation of Threatened Mammals of India'' pp: 103–106. Zool. Surv. India, Kolkata {{ISBN|8181710851}}.</ref> <ref name=Ramakrishna>Ramakrishna, Pradhan, M. S. and Sanjay Thakur (2003). ''Status Survey of Endangered Species; Wroughton's Free-tailed Bat, Otomops wroughtoni'' pp. 1–16. Zool. Surv. India, Kolkata.</ref> <ref name=Ruedi>{{cite journal |author=Manuel Ruedi, D. Khlur B. Mukhim, Oana Mirela Chachula, Thomas Arbenz and Adora Thabah |date=26 December 2014 |title=Discovery of new colonies of the rare Wroughton's Free-tailed Bat ''Otomops wroughtoni'' (Mammalia: Chiroptera: Molossidae) in Meghalaya, northeastern India |pages=6677–6682 |journal=Journal of Threatened Taxa |volume=6 |issue=14 |url=http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |doi=10.11609/jott.o4164.6677-82 |doi-access=free |archive-date=12 January 2015 |access-date=12 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112133826/http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |url-status=dead }}</ref> }} == == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}}== * [http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=20 Wroughton's free-tailed bat at EDGE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209154631/http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=20 |date=9 February 2012 }} {{Taxonbar|from=Q1833167}} [[Category:Otomops]] [[Category:Bats of India]] [[Category:Bats of South Asia]] [[Category:Bats of Southeast Asia]] [[Category:EDGE species]] [[Category:Endemic fauna of the Western Ghats]] [[Category:Taxa named by Oldfield Thomas]] l6903b89vkshvgkwd8jjsnhdn7var1b 10940357 10940356 2026-10-11T17:02:51Z Tatev2005 157587 /* Ծանոթագրություններ */ 10940357 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկ''' ({{lang-la|Otomops wroughtoni}}), ազատապոչ չղջիկների տեսակ, որը նախկինում տարածված էր միայն Հնդկաստանի [[Արևմտյան Գաթեր|Արևմտյան Գաթերի]] տարածքում, սակայն վերջերս հայտնաբերվել է նաև [[Հյուսիսարևելյան Հնդկաստան|Հնդկաստանի հյուսիսարևելքում]] և [[Կամբոջա|Կամբոջայի]] հեռավոր շրջաններից մեկում<ref name=w/>։ Տեսակը դասվում է «տվյալների անբավարարությամբ» կատեգորիային, քանի որ նրա ապրելավայրի, էկոլոգիայի և սննդահայթայթման տարածքի մասին քիչ բան է հայտնի։ ==Տարածվածություն== [[Հնդկաստան|Հնդկաստանում]] տեսակը հանդիպում է երկու վայրում՝ երկրի հարավում գտնվող [[Կառնատակա]] նահանգում և հյուսիսարևելյան Հնդկաստանի [[Մեգհալայա]] նահանգում։ Կառնատակայում այն հանդիպում է Բելգաումի շրջանում՝ Կրիշնապուրի և Տալևադիի միջև գտնվող Բարապեդե քարանձավներում, որոնք հարում են [[Գոա]] նահանգին մոտ գտնվող Բհիմգադի վայրի բնության արգելոցին, և տարիներ շարունակ եղել են տեսակի միակ հայտնի վայրը<ref name=Thabah/>։ 2012–2015 թվականներին Բարապեդե քարանձավում անհատների միջին թիվը կազմել է 82<ref name="iucn status 19 November 2021" />։ 2000 թվականին տեսակը գրանցվել է Կամբոջայում։ Մեգհալայայում այն հայտնաբերվել է վերջերս՝ 2001 թվականին, Շելլա համադաշնության Նոնգրայ գյուղի մոտ գտնվող Սիջու քարանձավում՝ նախկինում արձանագրված երկու վայրերի միջև ընկած հատվածի մոտավորապես կենտրոնական մասում<ref name=Thabah/>։ Առկա է Մեգհալայայից 2001 թվականին հավաքված մեկ [[Առանձնյակ|առանձնյակի]]՝ կեր հայթայթելու վերաբերյալ գրառում<ref name=Thabah/>։ Այդ ժամանակից ի վեր տվյալ վայրում տեսակի դիտարկման և/կամ հավաքման որևէ դեպք չի գրանցվել։ Այդ իսկ պատճառով 2006 թվականին Ջ. Ռ. Բ. Ալֆրեդը նշել է, որ Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության մասին տվյալները հաստատման և վավերացման կարիք ունեն<ref name=Alfred/>։ Մյուս կողմից՝ տարբեր ժամանակներում գաղութի դիտարկման և նմուշների հավաքման դեպքեր են հաղորդել Տոպալն ու Ռամկրիշնան (1980), Բեյթսը (1992), Միստրին և Պարաբը (2001), Ռամակրինան և Պրադհանը (2003)<ref name=Ramakrishna/>։ Մինչև Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության հաստատումն ու վավերացումը՝ Հնդկաստանում "Otomops wroughtoni"-ի տարածվածությունը պետք է սահմանափակվի Կարնատակա նահանգից ստացված՝ գտնվելու վայրի մասին միակ տվյալով։ 2014 թվականի փետրվարին Մանյուել Ռուեդին և գործընկերները Մեգհալայայում հայտնաբերեցին տեսակի երեք նոր գաղութ։ Նրանց տվյալներով՝ այդ ապաստարաններում ապրում է գրեթե հարյուր առանձնյակ, ինչը կրկնապատկում է այս չղջիկի հայտնի պոպուլյացիայի թվաքանակը<ref name=Ruedi/>։ ==Ապրելավայր== Ազատապոչ չղջիկների (Molossidae) ընտանիքի ներկայացուցիչները ապաստանում են քարանձավներում, ծառերի փչակներում և մարդու կառուցած շինություններում։ Այս տեսակի պոպուլյացիաները հայտնաբերվել են անտառապատ տարածքների մերձակայքում գտնվող խոշոր բնական [[Քարանձավ|քարանձավներում]]<ref name="ReferenceA">Wroughton's free-tailed bat at EDGE</ref>։ ==Նկարագրություն== Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկի [[Նախաբազուկ|նախաբազկի]] երկարությունը 63–67 միլիմետր է (2,5–2,6 [[դյույմ]])։ Արուները կշռում են մոտ 36 գրամ (1,3 [[ունցիա]]), էգերը՝ 27 գրամ (0,95 ունցիա)։ Տեսակը աչքի է ընկնում առաջ ուղղված խոշոր ականջներով, որոնք ճակատի վրայով անցնող թաղանթով միացած են միմյանց։ Դեմքը մերկ է, քթի բարձիկը՝ խոշոր և ցայտուն։ Մազածածկույթը կարճ է և թավշյա։ Գլխի գագաթի, մեջքի և հետույքի հատվածը ​​արտահայտված մուգ շագանակագույն է։ Երկու կողքերին՝ թևատակից մինչև [[աճուկ]], ինչպես նաև նախաբազուկների թաղանթների վրա անցնում է սպիտակ նուրբ եզրագիծ։ Ուսերը և [[Ծոծրակոսկր|ծոծրակը]] գորշավուն սպիտակ են։ Փորային կողմը խամրած դարչնագույն է, սակայն այն հակադրվում է գորշ «օձիքով», որը ձգվում է մինչև կզակն ու կրծքավանդակի վերին հատվածը։ Երկու սեռերի մոտ էլ առկա է կոկորդային փոքր պարկ։ Պոչը զգալիորեն դուրս է ցցվում պոչային նեղ թաղանթի ազատ եզրից, ինչի պատճառով էլ այս ընտանիքն ստացել է «ազատապոչ չղջիկներ» անվանումը<ref name="ReferenceA"/>։ ==Կենսակերպ== Այս տեսակի [[Էկոլոգիա|էկոլոգիայի]] մասին շատ քիչ բան է հայտնի։ Ենթադրվում է, որ այն ակտիվ է ամբողջ տարվա ընթացքում։ Սննդակարգն անհայտ է, սակայն, հավանաբար, այն բաղկացած է միջատներից, ինչպես մյուս ազատապոչ չղջիկների դեպքում։ Չղջիկները գիշերային կենսակերպ են վարում, իսկ ցերեկը գլխիվայր կախված հանգստանում են քարանձավներում։ Հնդկաստանում նրանք ապրում են փոքր խմբերով՝ սովորաբար հինգից յոթ առանձնյակ, քարանձավների առաստաղների նեղ ճեղքերում և խոր խոռոչներում։ Ենթադրվում է, որ էգերը տարին մեկ անգամ ծնում են մեկ ձագ։ Հնդկաստանում դեկտեմբերին հավաքված նմուշներից մի քանիսն ունեին նորածին ձագեր, իսկ մյուսները ծննդաբերության շեմին էին։ ==Սպառնալիքներ== Մինչև երկու նոր գաղութների հայտնաբերումը այս տեսակը աշխարհում ամենաշատ վտանգված 15 չղջիկների տեսակներից մեկն էր։ Նոր հայտնագործությունները հետազոտողներին հիմք են տվել հուսալու, որ այդ տեսակը կարող է շատ ավելի լայն տարածում ունենալ, քան հայտնի է այսօր։ Սակայն այն չափազանց խոցելի է բնակավայրերի ոչնչացման և ապաստարանների խաթարման նկատմամբ, իսկ Արևմտյան Գաթերի [[Պոպուլյացիա|պոպուլյացիան]], հնարավոր է, տուժում է հանքարդյունաբերական, փայտանյութի և [[Հիդրոէներգետիկա|հիդրոէներգետիկ]] ընկերությունների ներխուժումից։ Նրանց բնակավայրին սպառնում են [[Կրաքար|կրաքարի]] հանքագործները և փայտանյութի մատակարարները, իսկ Բարապեդե քարանձավը կարող է ջրածածկվել, եթե Կառնատակայի կառավարության առաջարկած հիդրոէլեկտրակայանի համար մոտակա Մահադեյի գետի վրա կառուցվի ամբարտակ։ ==Պահպանության միջոցառումներ== Տեսակն ընդգրկված է Հնդկաստանի «Վայրի բնության (պաշտպանության) մասին» օրենքի I հավելվածում, ինչը ապահովում է պաշտպանության ամենաբարձր աստիճանը։ Վերջերս առաջարկվել է տեսակին շնորհել պաշտպանության ամենաբարձր մակարդակ նաև Կամբոջայի վայրի բնության մասին [[Օրենսդրություն|օրենսդրությամբ]]։ Սակայն այդ ցանկերում ընդգրկումը չի պաշտպանի տեսակին բնակավայրի խաթարումից և մարդու գործունեությունից բխող անուղղակի սպառնալիքներից։ Առաջնահերթ խորհուրդ է տրվում իրականացնել չղջիկների մշտադիտարկում այն ​​բոլոր վայրերում, որտեղ հայտնի է տվյալ տեսակի առկայությունը, որին պետք է հաջորդեն բնակավայրերի կառավարումը և հանրային իրազեկման ծրագրերը։Արևմտյան Գաթերի Բհիմգադ անտառը, որտեղ հայտնաբերվել է տեսակի սկզբնական պոպուլյացիան, որպես ազգային արգելոց հռչակելու առաջարկն առաջին անգամ ներկայացվել է ավելի քան ութ տարի առաջ։ Սակայն, չնայած տեղական կազմակերպությունների բազմակի ջանքերին, այդ տարածքը մնում է անպաշտպան<ref>http://www.edgeofexistence.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007132349/http://www.edgeofexistence.org/ |date=7 October 2011 }} › species_info</ref>։ == ==References== {{Reflist|refs= <ref name=Thabah>{{cite journal |url=http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |author1=Thabah, A. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year=2002 |title=Recent record of ''Otomops wroughtoni'' (Thomas, 1913) (Chiroptera: Molossidae) from Meghalaya, North-east India |journal=Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=48 |issue=3 |pages=251–253 |archive-date=21 July 2011 |access-date=16 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721112228/http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=w>{{cite journal|author1=Walston, J. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year= 2001|title= The discovery of Wroughton's free-tailed bat Otomops wroughtoni (Chiroptera: Molossidae) in Cambodia| journal= Acta Chiropterologica|volume= 3|issue=2|pages= 249–252}}</ref> <ref name=Alfred>Alfred, J. R. B.; Ramakrishna and Pradhan, M. S. (2006). ''Validation of Threatened Mammals of India'' pp: 103–106. Zool. Surv. India, Kolkata {{ISBN|8181710851}}.</ref> <ref name=Ramakrishna>Ramakrishna, Pradhan, M. S. and Sanjay Thakur (2003). ''Status Survey of Endangered Species; Wroughton's Free-tailed Bat, Otomops wroughtoni'' pp. 1–16. Zool. Surv. India, Kolkata.</ref> <ref name=Ruedi>{{cite journal |author=Manuel Ruedi, D. Khlur B. Mukhim, Oana Mirela Chachula, Thomas Arbenz and Adora Thabah |date=26 December 2014 |title=Discovery of new colonies of the rare Wroughton's Free-tailed Bat ''Otomops wroughtoni'' (Mammalia: Chiroptera: Molossidae) in Meghalaya, northeastern India |pages=6677–6682 |journal=Journal of Threatened Taxa |volume=6 |issue=14 |url=http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |doi=10.11609/jott.o4164.6677-82 |doi-access=free |archive-date=12 January 2015 |access-date=12 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112133826/http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |url-status=dead }}</ref> }} == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}}== * [http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=20 Wroughton's free-tailed bat at EDGE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209154631/http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=20 |date=9 February 2012 }} {{Taxonbar|from=Q1833167}} [[Category:Otomops]] [[Category:Bats of India]] [[Category:Bats of South Asia]] [[Category:Bats of Southeast Asia]] [[Category:EDGE species]] [[Category:Endemic fauna of the Western Ghats]] [[Category:Taxa named by Oldfield Thomas]] 4rqsy1j3wc43p3dzzific7782hvicdp 10940358 10940357 2026-10-11T17:03:37Z Tatev2005 157587 /* References */ 10940358 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկ''' ({{lang-la|Otomops wroughtoni}}), ազատապոչ չղջիկների տեսակ, որը նախկինում տարածված էր միայն Հնդկաստանի [[Արևմտյան Գաթեր|Արևմտյան Գաթերի]] տարածքում, սակայն վերջերս հայտնաբերվել է նաև [[Հյուսիսարևելյան Հնդկաստան|Հնդկաստանի հյուսիսարևելքում]] և [[Կամբոջա|Կամբոջայի]] հեռավոր շրջաններից մեկում<ref name=w/>։ Տեսակը դասվում է «տվյալների անբավարարությամբ» կատեգորիային, քանի որ նրա ապրելավայրի, էկոլոգիայի և սննդահայթայթման տարածքի մասին քիչ բան է հայտնի։ ==Տարածվածություն== [[Հնդկաստան|Հնդկաստանում]] տեսակը հանդիպում է երկու վայրում՝ երկրի հարավում գտնվող [[Կառնատակա]] նահանգում և հյուսիսարևելյան Հնդկաստանի [[Մեգհալայա]] նահանգում։ Կառնատակայում այն հանդիպում է Բելգաումի շրջանում՝ Կրիշնապուրի և Տալևադիի միջև գտնվող Բարապեդե քարանձավներում, որոնք հարում են [[Գոա]] նահանգին մոտ գտնվող Բհիմգադի վայրի բնության արգելոցին, և տարիներ շարունակ եղել են տեսակի միակ հայտնի վայրը<ref name=Thabah/>։ 2012–2015 թվականներին Բարապեդե քարանձավում անհատների միջին թիվը կազմել է 82<ref name="iucn status 19 November 2021" />։ 2000 թվականին տեսակը գրանցվել է Կամբոջայում։ Մեգհալայայում այն հայտնաբերվել է վերջերս՝ 2001 թվականին, Շելլա համադաշնության Նոնգրայ գյուղի մոտ գտնվող Սիջու քարանձավում՝ նախկինում արձանագրված երկու վայրերի միջև ընկած հատվածի մոտավորապես կենտրոնական մասում<ref name=Thabah/>։ Առկա է Մեգհալայայից 2001 թվականին հավաքված մեկ [[Առանձնյակ|առանձնյակի]]՝ կեր հայթայթելու վերաբերյալ գրառում<ref name=Thabah/>։ Այդ ժամանակից ի վեր տվյալ վայրում տեսակի դիտարկման և/կամ հավաքման որևէ դեպք չի գրանցվել։ Այդ իսկ պատճառով 2006 թվականին Ջ. Ռ. Բ. Ալֆրեդը նշել է, որ Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության մասին տվյալները հաստատման և վավերացման կարիք ունեն<ref name=Alfred/>։ Մյուս կողմից՝ տարբեր ժամանակներում գաղութի դիտարկման և նմուշների հավաքման դեպքեր են հաղորդել Տոպալն ու Ռամկրիշնան (1980), Բեյթսը (1992), Միստրին և Պարաբը (2001), Ռամակրինան և Պրադհանը (2003)<ref name=Ramakrishna/>։ Մինչև Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության հաստատումն ու վավերացումը՝ Հնդկաստանում "Otomops wroughtoni"-ի տարածվածությունը պետք է սահմանափակվի Կարնատակա նահանգից ստացված՝ գտնվելու վայրի մասին միակ տվյալով։ 2014 թվականի փետրվարին Մանյուել Ռուեդին և գործընկերները Մեգհալայայում հայտնաբերեցին տեսակի երեք նոր գաղութ։ Նրանց տվյալներով՝ այդ ապաստարաններում ապրում է գրեթե հարյուր առանձնյակ, ինչը կրկնապատկում է այս չղջիկի հայտնի պոպուլյացիայի թվաքանակը<ref name=Ruedi/>։ ==Ապրելավայր== Ազատապոչ չղջիկների (Molossidae) ընտանիքի ներկայացուցիչները ապաստանում են քարանձավներում, ծառերի փչակներում և մարդու կառուցած շինություններում։ Այս տեսակի պոպուլյացիաները հայտնաբերվել են անտառապատ տարածքների մերձակայքում գտնվող խոշոր բնական [[Քարանձավ|քարանձավներում]]<ref name="ReferenceA">Wroughton's free-tailed bat at EDGE</ref>։ ==Նկարագրություն== Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկի [[Նախաբազուկ|նախաբազկի]] երկարությունը 63–67 միլիմետր է (2,5–2,6 [[դյույմ]])։ Արուները կշռում են մոտ 36 գրամ (1,3 [[ունցիա]]), էգերը՝ 27 գրամ (0,95 ունցիա)։ Տեսակը աչքի է ընկնում առաջ ուղղված խոշոր ականջներով, որոնք ճակատի վրայով անցնող թաղանթով միացած են միմյանց։ Դեմքը մերկ է, քթի բարձիկը՝ խոշոր և ցայտուն։ Մազածածկույթը կարճ է և թավշյա։ Գլխի գագաթի, մեջքի և հետույքի հատվածը ​​արտահայտված մուգ շագանակագույն է։ Երկու կողքերին՝ թևատակից մինչև [[աճուկ]], ինչպես նաև նախաբազուկների թաղանթների վրա անցնում է սպիտակ նուրբ եզրագիծ։ Ուսերը և [[Ծոծրակոսկր|ծոծրակը]] գորշավուն սպիտակ են։ Փորային կողմը խամրած դարչնագույն է, սակայն այն հակադրվում է գորշ «օձիքով», որը ձգվում է մինչև կզակն ու կրծքավանդակի վերին հատվածը։ Երկու սեռերի մոտ էլ առկա է կոկորդային փոքր պարկ։ Պոչը զգալիորեն դուրս է ցցվում պոչային նեղ թաղանթի ազատ եզրից, ինչի պատճառով էլ այս ընտանիքն ստացել է «ազատապոչ չղջիկներ» անվանումը<ref name="ReferenceA"/>։ ==Կենսակերպ== Այս տեսակի [[Էկոլոգիա|էկոլոգիայի]] մասին շատ քիչ բան է հայտնի։ Ենթադրվում է, որ այն ակտիվ է ամբողջ տարվա ընթացքում։ Սննդակարգն անհայտ է, սակայն, հավանաբար, այն բաղկացած է միջատներից, ինչպես մյուս ազատապոչ չղջիկների դեպքում։ Չղջիկները գիշերային կենսակերպ են վարում, իսկ ցերեկը գլխիվայր կախված հանգստանում են քարանձավներում։ Հնդկաստանում նրանք ապրում են փոքր խմբերով՝ սովորաբար հինգից յոթ առանձնյակ, քարանձավների առաստաղների նեղ ճեղքերում և խոր խոռոչներում։ Ենթադրվում է, որ էգերը տարին մեկ անգամ ծնում են մեկ ձագ։ Հնդկաստանում դեկտեմբերին հավաքված նմուշներից մի քանիսն ունեին նորածին ձագեր, իսկ մյուսները ծննդաբերության շեմին էին։ ==Սպառնալիքներ== Մինչև երկու նոր գաղութների հայտնաբերումը այս տեսակը աշխարհում ամենաշատ վտանգված 15 չղջիկների տեսակներից մեկն էր։ Նոր հայտնագործությունները հետազոտողներին հիմք են տվել հուսալու, որ այդ տեսակը կարող է շատ ավելի լայն տարածում ունենալ, քան հայտնի է այսօր։ Սակայն այն չափազանց խոցելի է բնակավայրերի ոչնչացման և ապաստարանների խաթարման նկատմամբ, իսկ Արևմտյան Գաթերի [[Պոպուլյացիա|պոպուլյացիան]], հնարավոր է, տուժում է հանքարդյունաբերական, փայտանյութի և [[Հիդրոէներգետիկա|հիդրոէներգետիկ]] ընկերությունների ներխուժումից։ Նրանց բնակավայրին սպառնում են [[Կրաքար|կրաքարի]] հանքագործները և փայտանյութի մատակարարները, իսկ Բարապեդե քարանձավը կարող է ջրածածկվել, եթե Կառնատակայի կառավարության առաջարկած հիդրոէլեկտրակայանի համար մոտակա Մահադեյի գետի վրա կառուցվի ամբարտակ։ ==Պահպանության միջոցառումներ== Տեսակն ընդգրկված է Հնդկաստանի «Վայրի բնության (պաշտպանության) մասին» օրենքի I հավելվածում, ինչը ապահովում է պաշտպանության ամենաբարձր աստիճանը։ Վերջերս առաջարկվել է տեսակին շնորհել պաշտպանության ամենաբարձր մակարդակ նաև Կամբոջայի վայրի բնության մասին [[Օրենսդրություն|օրենսդրությամբ]]։ Սակայն այդ ցանկերում ընդգրկումը չի պաշտպանի տեսակին բնակավայրի խաթարումից և մարդու գործունեությունից բխող անուղղակի սպառնալիքներից։ Առաջնահերթ խորհուրդ է տրվում իրականացնել չղջիկների մշտադիտարկում այն ​​բոլոր վայրերում, որտեղ հայտնի է տվյալ տեսակի առկայությունը, որին պետք է հաջորդեն բնակավայրերի կառավարումը և հանրային իրազեկման ծրագրերը։Արևմտյան Գաթերի Բհիմգադ անտառը, որտեղ հայտնաբերվել է տեսակի սկզբնական պոպուլյացիան, որպես ազգային արգելոց հռչակելու առաջարկն առաջին անգամ ներկայացվել է ավելի քան ութ տարի առաջ։ Սակայն, չնայած տեղական կազմակերպությունների բազմակի ջանքերին, այդ տարածքը մնում է անպաշտպան<ref>http://www.edgeofexistence.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007132349/http://www.edgeofexistence.org/ |date=7 October 2011 }} › species_info</ref>։ == ==Ծանոթագրություններ== {{Reflist|refs= <ref name=Thabah>{{cite journal |url=http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |author1=Thabah, A. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year=2002 |title=Recent record of ''Otomops wroughtoni'' (Thomas, 1913) (Chiroptera: Molossidae) from Meghalaya, North-east India |journal=Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=48 |issue=3 |pages=251–253 |archive-date=21 July 2011 |access-date=16 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721112228/http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=w>{{cite journal|author1=Walston, J. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year= 2001|title= The discovery of Wroughton's free-tailed bat Otomops wroughtoni (Chiroptera: Molossidae) in Cambodia| journal= Acta Chiropterologica|volume= 3|issue=2|pages= 249–252}}</ref> <ref name=Alfred>Alfred, J. R. B.; Ramakrishna and Pradhan, M. S. (2006). ''Validation of Threatened Mammals of India'' pp: 103–106. Zool. Surv. India, Kolkata {{ISBN|8181710851}}.</ref> <ref name=Ramakrishna>Ramakrishna, Pradhan, M. S. and Sanjay Thakur (2003). ''Status Survey of Endangered Species; Wroughton's Free-tailed Bat, Otomops wroughtoni'' pp. 1–16. Zool. Surv. India, Kolkata.</ref> <ref name=Ruedi>{{cite journal |author=Manuel Ruedi, D. Khlur B. Mukhim, Oana Mirela Chachula, Thomas Arbenz and Adora Thabah |date=26 December 2014 |title=Discovery of new colonies of the rare Wroughton's Free-tailed Bat ''Otomops wroughtoni'' (Mammalia: Chiroptera: Molossidae) in Meghalaya, northeastern India |pages=6677–6682 |journal=Journal of Threatened Taxa |volume=6 |issue=14 |url=http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |doi=10.11609/jott.o4164.6677-82 |doi-access=free |archive-date=12 January 2015 |access-date=12 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112133826/http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |url-status=dead }}</ref> }} == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}}== * [http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=20 Wroughton's free-tailed bat at EDGE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209154631/http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=20 |date=9 February 2012 }} {{Taxonbar|from=Q1833167}} [[Category:Otomops]] [[Category:Bats of India]] [[Category:Bats of South Asia]] [[Category:Bats of Southeast Asia]] [[Category:EDGE species]] [[Category:Endemic fauna of the Western Ghats]] [[Category:Taxa named by Oldfield Thomas]] 1i4hht73o1qrmih3xmuya6t061x95x0 10940359 10940358 2026-10-11T17:04:26Z Tatev2005 157587 /* Արտաքին հղումներ */ 10940359 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկ''' ({{lang-la|Otomops wroughtoni}}), ազատապոչ չղջիկների տեսակ, որը նախկինում տարածված էր միայն Հնդկաստանի [[Արևմտյան Գաթեր|Արևմտյան Գաթերի]] տարածքում, սակայն վերջերս հայտնաբերվել է նաև [[Հյուսիսարևելյան Հնդկաստան|Հնդկաստանի հյուսիսարևելքում]] և [[Կամբոջա|Կամբոջայի]] հեռավոր շրջաններից մեկում<ref name=w/>։ Տեսակը դասվում է «տվյալների անբավարարությամբ» կատեգորիային, քանի որ նրա ապրելավայրի, էկոլոգիայի և սննդահայթայթման տարածքի մասին քիչ բան է հայտնի։ ==Տարածվածություն== [[Հնդկաստան|Հնդկաստանում]] տեսակը հանդիպում է երկու վայրում՝ երկրի հարավում գտնվող [[Կառնատակա]] նահանգում և հյուսիսարևելյան Հնդկաստանի [[Մեգհալայա]] նահանգում։ Կառնատակայում այն հանդիպում է Բելգաումի շրջանում՝ Կրիշնապուրի և Տալևադիի միջև գտնվող Բարապեդե քարանձավներում, որոնք հարում են [[Գոա]] նահանգին մոտ գտնվող Բհիմգադի վայրի բնության արգելոցին, և տարիներ շարունակ եղել են տեսակի միակ հայտնի վայրը<ref name=Thabah/>։ 2012–2015 թվականներին Բարապեդե քարանձավում անհատների միջին թիվը կազմել է 82<ref name="iucn status 19 November 2021" />։ 2000 թվականին տեսակը գրանցվել է Կամբոջայում։ Մեգհալայայում այն հայտնաբերվել է վերջերս՝ 2001 թվականին, Շելլա համադաշնության Նոնգրայ գյուղի մոտ գտնվող Սիջու քարանձավում՝ նախկինում արձանագրված երկու վայրերի միջև ընկած հատվածի մոտավորապես կենտրոնական մասում<ref name=Thabah/>։ Առկա է Մեգհալայայից 2001 թվականին հավաքված մեկ [[Առանձնյակ|առանձնյակի]]՝ կեր հայթայթելու վերաբերյալ գրառում<ref name=Thabah/>։ Այդ ժամանակից ի վեր տվյալ վայրում տեսակի դիտարկման և/կամ հավաքման որևէ դեպք չի գրանցվել։ Այդ իսկ պատճառով 2006 թվականին Ջ. Ռ. Բ. Ալֆրեդը նշել է, որ Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության մասին տվյալները հաստատման և վավերացման կարիք ունեն<ref name=Alfred/>։ Մյուս կողմից՝ տարբեր ժամանակներում գաղութի դիտարկման և նմուշների հավաքման դեպքեր են հաղորդել Տոպալն ու Ռամկրիշնան (1980), Բեյթսը (1992), Միստրին և Պարաբը (2001), Ռամակրինան և Պրադհանը (2003)<ref name=Ramakrishna/>։ Մինչև Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության հաստատումն ու վավերացումը՝ Հնդկաստանում "Otomops wroughtoni"-ի տարածվածությունը պետք է սահմանափակվի Կարնատակա նահանգից ստացված՝ գտնվելու վայրի մասին միակ տվյալով։ 2014 թվականի փետրվարին Մանյուել Ռուեդին և գործընկերները Մեգհալայայում հայտնաբերեցին տեսակի երեք նոր գաղութ։ Նրանց տվյալներով՝ այդ ապաստարաններում ապրում է գրեթե հարյուր առանձնյակ, ինչը կրկնապատկում է այս չղջիկի հայտնի պոպուլյացիայի թվաքանակը<ref name=Ruedi/>։ ==Ապրելավայր== Ազատապոչ չղջիկների (Molossidae) ընտանիքի ներկայացուցիչները ապաստանում են քարանձավներում, ծառերի փչակներում և մարդու կառուցած շինություններում։ Այս տեսակի պոպուլյացիաները հայտնաբերվել են անտառապատ տարածքների մերձակայքում գտնվող խոշոր բնական [[Քարանձավ|քարանձավներում]]<ref name="ReferenceA">Wroughton's free-tailed bat at EDGE</ref>։ ==Նկարագրություն== Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկի [[Նախաբազուկ|նախաբազկի]] երկարությունը 63–67 միլիմետր է (2,5–2,6 [[դյույմ]])։ Արուները կշռում են մոտ 36 գրամ (1,3 [[ունցիա]]), էգերը՝ 27 գրամ (0,95 ունցիա)։ Տեսակը աչքի է ընկնում առաջ ուղղված խոշոր ականջներով, որոնք ճակատի վրայով անցնող թաղանթով միացած են միմյանց։ Դեմքը մերկ է, քթի բարձիկը՝ խոշոր և ցայտուն։ Մազածածկույթը կարճ է և թավշյա։ Գլխի գագաթի, մեջքի և հետույքի հատվածը ​​արտահայտված մուգ շագանակագույն է։ Երկու կողքերին՝ թևատակից մինչև [[աճուկ]], ինչպես նաև նախաբազուկների թաղանթների վրա անցնում է սպիտակ նուրբ եզրագիծ։ Ուսերը և [[Ծոծրակոսկր|ծոծրակը]] գորշավուն սպիտակ են։ Փորային կողմը խամրած դարչնագույն է, սակայն այն հակադրվում է գորշ «օձիքով», որը ձգվում է մինչև կզակն ու կրծքավանդակի վերին հատվածը։ Երկու սեռերի մոտ էլ առկա է կոկորդային փոքր պարկ։ Պոչը զգալիորեն դուրս է ցցվում պոչային նեղ թաղանթի ազատ եզրից, ինչի պատճառով էլ այս ընտանիքն ստացել է «ազատապոչ չղջիկներ» անվանումը<ref name="ReferenceA"/>։ ==Կենսակերպ== Այս տեսակի [[Էկոլոգիա|էկոլոգիայի]] մասին շատ քիչ բան է հայտնի։ Ենթադրվում է, որ այն ակտիվ է ամբողջ տարվա ընթացքում։ Սննդակարգն անհայտ է, սակայն, հավանաբար, այն բաղկացած է միջատներից, ինչպես մյուս ազատապոչ չղջիկների դեպքում։ Չղջիկները գիշերային կենսակերպ են վարում, իսկ ցերեկը գլխիվայր կախված հանգստանում են քարանձավներում։ Հնդկաստանում նրանք ապրում են փոքր խմբերով՝ սովորաբար հինգից յոթ առանձնյակ, քարանձավների առաստաղների նեղ ճեղքերում և խոր խոռոչներում։ Ենթադրվում է, որ էգերը տարին մեկ անգամ ծնում են մեկ ձագ։ Հնդկաստանում դեկտեմբերին հավաքված նմուշներից մի քանիսն ունեին նորածին ձագեր, իսկ մյուսները ծննդաբերության շեմին էին։ ==Սպառնալիքներ== Մինչև երկու նոր գաղութների հայտնաբերումը այս տեսակը աշխարհում ամենաշատ վտանգված 15 չղջիկների տեսակներից մեկն էր։ Նոր հայտնագործությունները հետազոտողներին հիմք են տվել հուսալու, որ այդ տեսակը կարող է շատ ավելի լայն տարածում ունենալ, քան հայտնի է այսօր։ Սակայն այն չափազանց խոցելի է բնակավայրերի ոչնչացման և ապաստարանների խաթարման նկատմամբ, իսկ Արևմտյան Գաթերի [[Պոպուլյացիա|պոպուլյացիան]], հնարավոր է, տուժում է հանքարդյունաբերական, փայտանյութի և [[Հիդրոէներգետիկա|հիդրոէներգետիկ]] ընկերությունների ներխուժումից։ Նրանց բնակավայրին սպառնում են [[Կրաքար|կրաքարի]] հանքագործները և փայտանյութի մատակարարները, իսկ Բարապեդե քարանձավը կարող է ջրածածկվել, եթե Կառնատակայի կառավարության առաջարկած հիդրոէլեկտրակայանի համար մոտակա Մահադեյի գետի վրա կառուցվի ամբարտակ։ ==Պահպանության միջոցառումներ== Տեսակն ընդգրկված է Հնդկաստանի «Վայրի բնության (պաշտպանության) մասին» օրենքի I հավելվածում, ինչը ապահովում է պաշտպանության ամենաբարձր աստիճանը։ Վերջերս առաջարկվել է տեսակին շնորհել պաշտպանության ամենաբարձր մակարդակ նաև Կամբոջայի վայրի բնության մասին [[Օրենսդրություն|օրենսդրությամբ]]։ Սակայն այդ ցանկերում ընդգրկումը չի պաշտպանի տեսակին բնակավայրի խաթարումից և մարդու գործունեությունից բխող անուղղակի սպառնալիքներից։ Առաջնահերթ խորհուրդ է տրվում իրականացնել չղջիկների մշտադիտարկում այն ​​բոլոր վայրերում, որտեղ հայտնի է տվյալ տեսակի առկայությունը, որին պետք է հաջորդեն բնակավայրերի կառավարումը և հանրային իրազեկման ծրագրերը։Արևմտյան Գաթերի Բհիմգադ անտառը, որտեղ հայտնաբերվել է տեսակի սկզբնական պոպուլյացիան, որպես ազգային արգելոց հռչակելու առաջարկն առաջին անգամ ներկայացվել է ավելի քան ութ տարի առաջ։ Սակայն, չնայած տեղական կազմակերպությունների բազմակի ջանքերին, այդ տարածքը մնում է անպաշտպան<ref>http://www.edgeofexistence.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007132349/http://www.edgeofexistence.org/ |date=7 October 2011 }} › species_info</ref>։ == ==Ծանոթագրություններ== {{Reflist|refs= <ref name=Thabah>{{cite journal |url=http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |author1=Thabah, A. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year=2002 |title=Recent record of ''Otomops wroughtoni'' (Thomas, 1913) (Chiroptera: Molossidae) from Meghalaya, North-east India |journal=Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=48 |issue=3 |pages=251–253 |archive-date=21 July 2011 |access-date=16 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721112228/http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=w>{{cite journal|author1=Walston, J. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year= 2001|title= The discovery of Wroughton's free-tailed bat Otomops wroughtoni (Chiroptera: Molossidae) in Cambodia| journal= Acta Chiropterologica|volume= 3|issue=2|pages= 249–252}}</ref> <ref name=Alfred>Alfred, J. R. B.; Ramakrishna and Pradhan, M. S. (2006). ''Validation of Threatened Mammals of India'' pp: 103–106. Zool. Surv. India, Kolkata {{ISBN|8181710851}}.</ref> <ref name=Ramakrishna>Ramakrishna, Pradhan, M. S. and Sanjay Thakur (2003). ''Status Survey of Endangered Species; Wroughton's Free-tailed Bat, Otomops wroughtoni'' pp. 1–16. Zool. Surv. India, Kolkata.</ref> <ref name=Ruedi>{{cite journal |author=Manuel Ruedi, D. Khlur B. Mukhim, Oana Mirela Chachula, Thomas Arbenz and Adora Thabah |date=26 December 2014 |title=Discovery of new colonies of the rare Wroughton's Free-tailed Bat ''Otomops wroughtoni'' (Mammalia: Chiroptera: Molossidae) in Meghalaya, northeastern India |pages=6677–6682 |journal=Journal of Threatened Taxa |volume=6 |issue=14 |url=http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |doi=10.11609/jott.o4164.6677-82 |doi-access=free |archive-date=12 January 2015 |access-date=12 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112133826/http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |url-status=dead }}</ref> }} * {{Taxonbar|from=Q1833167}} [[Category:Otomops]] [[Category:Bats of India]] [[Category:Bats of South Asia]] [[Category:Bats of Southeast Asia]] [[Category:EDGE species]] [[Category:Endemic fauna of the Western Ghats]] [[Category:Taxa named by Oldfield Thomas]] k1zg73z3qw144131blblvg6c1k5bdwe 10940360 10940359 2026-10-11T17:04:47Z Tatev2005 157587 /* Պահպանության միջոցառումներ */ 10940360 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկ''' ({{lang-la|Otomops wroughtoni}}), ազատապոչ չղջիկների տեսակ, որը նախկինում տարածված էր միայն Հնդկաստանի [[Արևմտյան Գաթեր|Արևմտյան Գաթերի]] տարածքում, սակայն վերջերս հայտնաբերվել է նաև [[Հյուսիսարևելյան Հնդկաստան|Հնդկաստանի հյուսիսարևելքում]] և [[Կամբոջա|Կամբոջայի]] հեռավոր շրջաններից մեկում<ref name=w/>։ Տեսակը դասվում է «տվյալների անբավարարությամբ» կատեգորիային, քանի որ նրա ապրելավայրի, էկոլոգիայի և սննդահայթայթման տարածքի մասին քիչ բան է հայտնի։ ==Տարածվածություն== [[Հնդկաստան|Հնդկաստանում]] տեսակը հանդիպում է երկու վայրում՝ երկրի հարավում գտնվող [[Կառնատակա]] նահանգում և հյուսիսարևելյան Հնդկաստանի [[Մեգհալայա]] նահանգում։ Կառնատակայում այն հանդիպում է Բելգաումի շրջանում՝ Կրիշնապուրի և Տալևադիի միջև գտնվող Բարապեդե քարանձավներում, որոնք հարում են [[Գոա]] նահանգին մոտ գտնվող Բհիմգադի վայրի բնության արգելոցին, և տարիներ շարունակ եղել են տեսակի միակ հայտնի վայրը<ref name=Thabah/>։ 2012–2015 թվականներին Բարապեդե քարանձավում անհատների միջին թիվը կազմել է 82<ref name="iucn status 19 November 2021" />։ 2000 թվականին տեսակը գրանցվել է Կամբոջայում։ Մեգհալայայում այն հայտնաբերվել է վերջերս՝ 2001 թվականին, Շելլա համադաշնության Նոնգրայ գյուղի մոտ գտնվող Սիջու քարանձավում՝ նախկինում արձանագրված երկու վայրերի միջև ընկած հատվածի մոտավորապես կենտրոնական մասում<ref name=Thabah/>։ Առկա է Մեգհալայայից 2001 թվականին հավաքված մեկ [[Առանձնյակ|առանձնյակի]]՝ կեր հայթայթելու վերաբերյալ գրառում<ref name=Thabah/>։ Այդ ժամանակից ի վեր տվյալ վայրում տեսակի դիտարկման և/կամ հավաքման որևէ դեպք չի գրանցվել։ Այդ իսկ պատճառով 2006 թվականին Ջ. Ռ. Բ. Ալֆրեդը նշել է, որ Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության մասին տվյալները հաստատման և վավերացման կարիք ունեն<ref name=Alfred/>։ Մյուս կողմից՝ տարբեր ժամանակներում գաղութի դիտարկման և նմուշների հավաքման դեպքեր են հաղորդել Տոպալն ու Ռամկրիշնան (1980), Բեյթսը (1992), Միստրին և Պարաբը (2001), Ռամակրինան և Պրադհանը (2003)<ref name=Ramakrishna/>։ Մինչև Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության հաստատումն ու վավերացումը՝ Հնդկաստանում "Otomops wroughtoni"-ի տարածվածությունը պետք է սահմանափակվի Կարնատակա նահանգից ստացված՝ գտնվելու վայրի մասին միակ տվյալով։ 2014 թվականի փետրվարին Մանյուել Ռուեդին և գործընկերները Մեգհալայայում հայտնաբերեցին տեսակի երեք նոր գաղութ։ Նրանց տվյալներով՝ այդ ապաստարաններում ապրում է գրեթե հարյուր առանձնյակ, ինչը կրկնապատկում է այս չղջիկի հայտնի պոպուլյացիայի թվաքանակը<ref name=Ruedi/>։ ==Ապրելավայր== Ազատապոչ չղջիկների (Molossidae) ընտանիքի ներկայացուցիչները ապաստանում են քարանձավներում, ծառերի փչակներում և մարդու կառուցած շինություններում։ Այս տեսակի պոպուլյացիաները հայտնաբերվել են անտառապատ տարածքների մերձակայքում գտնվող խոշոր բնական [[Քարանձավ|քարանձավներում]]<ref name="ReferenceA">Wroughton's free-tailed bat at EDGE</ref>։ ==Նկարագրություն== Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկի [[Նախաբազուկ|նախաբազկի]] երկարությունը 63–67 միլիմետր է (2,5–2,6 [[դյույմ]])։ Արուները կշռում են մոտ 36 գրամ (1,3 [[ունցիա]]), էգերը՝ 27 գրամ (0,95 ունցիա)։ Տեսակը աչքի է ընկնում առաջ ուղղված խոշոր ականջներով, որոնք ճակատի վրայով անցնող թաղանթով միացած են միմյանց։ Դեմքը մերկ է, քթի բարձիկը՝ խոշոր և ցայտուն։ Մազածածկույթը կարճ է և թավշյա։ Գլխի գագաթի, մեջքի և հետույքի հատվածը ​​արտահայտված մուգ շագանակագույն է։ Երկու կողքերին՝ թևատակից մինչև [[աճուկ]], ինչպես նաև նախաբազուկների թաղանթների վրա անցնում է սպիտակ նուրբ եզրագիծ։ Ուսերը և [[Ծոծրակոսկր|ծոծրակը]] գորշավուն սպիտակ են։ Փորային կողմը խամրած դարչնագույն է, սակայն այն հակադրվում է գորշ «օձիքով», որը ձգվում է մինչև կզակն ու կրծքավանդակի վերին հատվածը։ Երկու սեռերի մոտ էլ առկա է կոկորդային փոքր պարկ։ Պոչը զգալիորեն դուրս է ցցվում պոչային նեղ թաղանթի ազատ եզրից, ինչի պատճառով էլ այս ընտանիքն ստացել է «ազատապոչ չղջիկներ» անվանումը<ref name="ReferenceA"/>։ ==Կենսակերպ== Այս տեսակի [[Էկոլոգիա|էկոլոգիայի]] մասին շատ քիչ բան է հայտնի։ Ենթադրվում է, որ այն ակտիվ է ամբողջ տարվա ընթացքում։ Սննդակարգն անհայտ է, սակայն, հավանաբար, այն բաղկացած է միջատներից, ինչպես մյուս ազատապոչ չղջիկների դեպքում։ Չղջիկները գիշերային կենսակերպ են վարում, իսկ ցերեկը գլխիվայր կախված հանգստանում են քարանձավներում։ Հնդկաստանում նրանք ապրում են փոքր խմբերով՝ սովորաբար հինգից յոթ առանձնյակ, քարանձավների առաստաղների նեղ ճեղքերում և խոր խոռոչներում։ Ենթադրվում է, որ էգերը տարին մեկ անգամ ծնում են մեկ ձագ։ Հնդկաստանում դեկտեմբերին հավաքված նմուշներից մի քանիսն ունեին նորածին ձագեր, իսկ մյուսները ծննդաբերության շեմին էին։ ==Սպառնալիքներ== Մինչև երկու նոր գաղութների հայտնաբերումը այս տեսակը աշխարհում ամենաշատ վտանգված 15 չղջիկների տեսակներից մեկն էր։ Նոր հայտնագործությունները հետազոտողներին հիմք են տվել հուսալու, որ այդ տեսակը կարող է շատ ավելի լայն տարածում ունենալ, քան հայտնի է այսօր։ Սակայն այն չափազանց խոցելի է բնակավայրերի ոչնչացման և ապաստարանների խաթարման նկատմամբ, իսկ Արևմտյան Գաթերի [[Պոպուլյացիա|պոպուլյացիան]], հնարավոր է, տուժում է հանքարդյունաբերական, փայտանյութի և [[Հիդրոէներգետիկա|հիդրոէներգետիկ]] ընկերությունների ներխուժումից։ Նրանց բնակավայրին սպառնում են [[Կրաքար|կրաքարի]] հանքագործները և փայտանյութի մատակարարները, իսկ Բարապեդե քարանձավը կարող է ջրածածկվել, եթե Կառնատակայի կառավարության առաջարկած հիդրոէլեկտրակայանի համար մոտակա Մահադեյի գետի վրա կառուցվի ամբարտակ։ ==Պահպանության միջոցառումներ== Տեսակն ընդգրկված է Հնդկաստանի «Վայրի բնության (պաշտպանության) մասին» օրենքի I հավելվածում, ինչը ապահովում է պաշտպանության ամենաբարձր աստիճանը։ Վերջերս առաջարկվել է տեսակին շնորհել պաշտպանության ամենաբարձր մակարդակ նաև Կամբոջայի վայրի բնության մասին [[Օրենսդրություն|օրենսդրությամբ]]։ Սակայն այդ ցանկերում ընդգրկումը չի պաշտպանի տեսակին բնակավայրի խաթարումից և մարդու գործունեությունից բխող անուղղակի սպառնալիքներից։ Առաջնահերթ խորհուրդ է տրվում իրականացնել չղջիկների մշտադիտարկում այն ​​բոլոր վայրերում, որտեղ հայտնի է տվյալ տեսակի առկայությունը, որին պետք է հաջորդեն բնակավայրերի կառավարումը և հանրային իրազեկման ծրագրերը։Արևմտյան Գաթերի Բհիմգադ անտառը, որտեղ հայտնաբերվել է տեսակի սկզբնական պոպուլյացիան, որպես ազգային արգելոց հռչակելու առաջարկն առաջին անգամ ներկայացվել է ավելի քան ութ տարի առաջ։ Սակայն, չնայած տեղական կազմակերպությունների բազմակի ջանքերին, այդ տարածքը մնում է անպաշտպան<ref>http://www.edgeofexistence.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007132349/http://www.edgeofexistence.org/ |date=7 October 2011 }} › species_info</ref>։ ==Ծանոթագրություններ== {{Reflist|refs= <ref name=Thabah>{{cite journal |url=http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |author1=Thabah, A. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year=2002 |title=Recent record of ''Otomops wroughtoni'' (Thomas, 1913) (Chiroptera: Molossidae) from Meghalaya, North-east India |journal=Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=48 |issue=3 |pages=251–253 |archive-date=21 July 2011 |access-date=16 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721112228/http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=w>{{cite journal|author1=Walston, J. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year= 2001|title= The discovery of Wroughton's free-tailed bat Otomops wroughtoni (Chiroptera: Molossidae) in Cambodia| journal= Acta Chiropterologica|volume= 3|issue=2|pages= 249–252}}</ref> <ref name=Alfred>Alfred, J. R. B.; Ramakrishna and Pradhan, M. S. (2006). ''Validation of Threatened Mammals of India'' pp: 103–106. Zool. Surv. India, Kolkata {{ISBN|8181710851}}.</ref> <ref name=Ramakrishna>Ramakrishna, Pradhan, M. S. and Sanjay Thakur (2003). ''Status Survey of Endangered Species; Wroughton's Free-tailed Bat, Otomops wroughtoni'' pp. 1–16. Zool. Surv. India, Kolkata.</ref> <ref name=Ruedi>{{cite journal |author=Manuel Ruedi, D. Khlur B. Mukhim, Oana Mirela Chachula, Thomas Arbenz and Adora Thabah |date=26 December 2014 |title=Discovery of new colonies of the rare Wroughton's Free-tailed Bat ''Otomops wroughtoni'' (Mammalia: Chiroptera: Molossidae) in Meghalaya, northeastern India |pages=6677–6682 |journal=Journal of Threatened Taxa |volume=6 |issue=14 |url=http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |doi=10.11609/jott.o4164.6677-82 |doi-access=free |archive-date=12 January 2015 |access-date=12 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112133826/http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |url-status=dead }}</ref> }} * {{Taxonbar|from=Q1833167}} [[Category:Otomops]] [[Category:Bats of India]] [[Category:Bats of South Asia]] [[Category:Bats of Southeast Asia]] [[Category:EDGE species]] [[Category:Endemic fauna of the Western Ghats]] [[Category:Taxa named by Oldfield Thomas]] 447c0o01mctfcrv0ilv14w4sgujyk96 10940369 10940360 2026-10-11T17:15:58Z Tatev2005 157587 10940369 wikitext text/x-wiki {{short description|Species of "beautiful" squirrel from Southeast Asia}} {{Speciesbox |image = Callosciurus prevostii 2zz.jpg |image_caption = Typical form of Prevost's squirrel |image_alt = Prevost's squirrel (Callosciurus prevosti) |status = LC |status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 15 November 2021">{{cite iucn |author=Cassola, F. |date=2016 |title=''Callosciurus prevostii'' |volume=2016 |article-number=e.T3603A22253650 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T3603A22253650.en |access-date=15 November 2021}}</ref> |genus = Callosciurus |species = prevostii |authority = ([[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1822) |synonyms = |range_map = Callosciurus prevostii distribution.png |range_map_caption = Distribution in red |subdivision_ranks = Subspecies |subdivision = See [[#Appearance and taxonomy|text]] }} '''Prevost's squirrel''' or '''Asian tri-coloured squirrel''' ('''''Callosciurus prevostii''''') is a colourful species of [[rodent]] in the family [[Squirrel|Sciuridae]]. It is found in forests in the [[Malay Peninsula|Thai-Malay Peninsula]], [[Sumatra]], [[Borneo]] and nearby smaller islands, with an [[Introduced species|introduced]] population in northern [[Sulawesi]]. Although the Prevost's squirrel is declining in some regions because of habitat loss and hunting, the species is not considered threatened since it generally remains common and widespread.<ref name="iucn status 15 November 2021" /> It can live in somewhat disturbed habitats and often visits plantations or gardens. It mostly feeds on plant material, especially fruits, but also takes insects.<ref name=Lurz2017>{{cite journal | author1=Lurz, P.W.W. | author2=I. Fielding | author3=V. Hayssen | year=2017 | title=''Callosciurus prevostii'' (Rodentia: Sciuridae) | url=https://scholarworks.smith.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1188&context=bio_facpubs | journal=Mammalian Species | volume=49 | issue=945 | pages=40–50 | doi=10.1093/mspecies/sex004 | doi-access=free }}</ref> ==Appearance and taxonomy== The Prevost's squirrel is a medium-sized squirrel, but one of the larger species in its range, although clearly surpassed by the [[giant squirrel]]s and [[giant flying squirrel]]s of the region. The head-and-body of the Prevost's squirrel typically is {{cvt|20-27|cm|0}} long and the tail length is about the same; it weighs {{cvt|250-500|g|0}}.<ref name=Payne1998>{{cite book| author1=Payne, J. | author2=C.F. Francis | year=1998 | title=A Field Guide to the Mammals of Borneo | pages=234–235 | publisher=The Sabah Society | edition=3 | isbn=967-99947-1-6 }}</ref> Individuals from small islands tend to be smaller in size than those from medium-small islands, but on large islands this pattern is reversed.<ref name=Lurz2017/> {{multiple image | align = left | direction = vertical | image1 = Prevost's squirrel (Callosciurus prevostii pluto).jpg | image2 = Prevost's squirrel (Callosciurus prevostii pluto) 2.jpg | image3 = Prévost-eekhoorn.jpg | footer = The dark subspecies ''C.{{nbsp}}p.{{nbsp}}pluto'' of northeast [[Borneo]] (top, middle), and the grey-tailed and orange-cheeked ''C.{{nbsp}}p.{{nbsp}}borneoensis'' from northwest Borneo (bottom) }} In general, the [[subspecies]] of the Prevost's squirrel have been described based on their colour patterns. While there are significant geographical variations, there are also some individual variations within each region. The underparts are always reddish-orange to rich [[rufous]].<ref name=Lurz2017/><ref name=Thorington2012/> The typical form, including the subspecies of the [[Thai-Malay Peninsula]] (''C.&nbsp;p.&nbsp;prevostii'' and others), is among the most colourful mammals in the world with its black upperparts and tail, reddish-orange underparts, whitish thighs and flanks, and grey to grey-white cheeks.<ref name=Thorington2012/><ref name=Francis2008>{{cite book | author=Francis, C.M. | year=2008 | title=A Guide to the Mammals of Southeast Asia | pages=140–141, 331 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-13551-9 }}</ref> Some subspecies from elsewhere are quite similar, like the grey-cheeked ''C.&nbsp;p.&nbsp;rafflesii'' of southern Sumatra and black-cheeked ''C.&nbsp;p.&nbsp;melanops'' of eastern Sumatra,<ref name=Thorington2012/> as well as those from southwestern Borneo.<ref name=Phillipps2016>{{cite book| author1=Phillipps, Q. | author2=K. Phillipps | year=2016 | title=Phillipps' Field Guide to the Mammals of Borneo and Their Ecology: Sabah, Sarawak, Brunei, and Kalimantan | pages=196–197 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-16941-5 }}</ref> Several others differ noticeably, especially in northern, central and eastern Borneo where some have grey or [[Olive (color)|olivaceous]]-greyish thighs, orange cheeks, grizzled or olivaceous-greyish upperparts, or a greyish or greyish-banded tail. Four subspecies are uniquely dark and bicoloured: ''C.&nbsp;p.&nbsp;caedis'' from [[Banggi]] and nearby islands, ''C.&nbsp;p.&nbsp;piceus'' from northern Sumatra, ''C.&nbsp;p.&nbsp;pluto'' from northeastern Borneo and ''C.&nbsp;p.&nbsp;rufonigra'' from [[Labuan]] are black above, including tail, thighs and cheeks, and rich rufous below (no whitish to thighs, flanks or cheeks).<ref name=Payne1998/><ref name=Thorington2012/><ref name=Phillipps2016/> As many as 44 subspecies have been named for the Prevost's squirrel,<ref name=Lurz2017/> but recent authorities have generally recognized far less. For example, in 2005 ''[[Mammal Species of the World]]'' only recognized 6, listing the rest as [[Synonym (biology)|synonyms]] of these subspecies or as undefined synonyms (synonyms of the species but not associated with any subspecies).<ref name=MSW3>{{cite web |author1=<!-- not stated --> |editor-first=Don E. |editor-last=Wilson |editor2-first=DeeAnn M. |editor2-last=Reeder |title=Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference |url=https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/search.asp |website=Mammal Species of the World - Search |publisher=Bucknell University |access-date=17 July 2018 |language=en |date=2005 |edition=Third}}</ref> In 2012, 32 subspecies were recognized in ''Squirrels of the World''.<ref name=Thorington2012>{{cite book | author1=Thorington Jr., R.W. | author2=J.L. Koprowski | author3=M.A. Steele | author4=J.F. Whatton | year=2012 | title=Squirrels of the World | page=116 | publisher=Johns Hopkins University Press | location=Baltimore | isbn=978-1-4214-0469-1 }}</ref> The situation is particularly complex in Borneo.<ref name=Phillipps2016/> There has been no recent detailed [[Taxonomy (biology)|taxonomic]] review and it remains unclear how many subspecies should be recognized.<ref name=Lurz2017/> ==Behaviour== The Prevost's squirrel is active during the day and mostly stays in trees, only occasionally moving on the ground.<ref name=Francis2008/> The 1–3 young are born after a gestation that lasts around seven weeks.<ref name=Lurz2017/> The nest is made of sticks, bark and grass.<ref name=Phillipps2016/> ===Feeding=== This squirrel eats fruits, nuts, seeds, buds, flowers, [[insect]]s and [[bird egg]]s.<ref name=ADW>{{cite web| author=Hoffman, H. | year=2003 | title=Callosciurus prevostii – Prevost's squirrel | url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Callosciurus_prevostii.html | publisher=Animal Diversity Web | access-date=18 November 2019 }}</ref> They have been observed feeding on [[durian]]s such as ''[[Durio graveolens]]''.<ref name="Nakashima">{{cite journal|last1=Nakashima|first1=Yoshihiro|last2=Lagan|first2=Peter|last3=Kitayama|first3=Kanehiro|title=A study of fruit–frugivore interactions in two species of durian (''Durio'', Bombacaceae) in Sabah, Malaysia|journal=Biotropica|date=March 2008|volume=40|issue=2|pages=255–258|doi=10.1111/j.1744-7429.2007.00335.x|bibcode=2008Biotr..40..255N |s2cid=82212472 |language=en|issn=1744-7429|oclc=5155811169}}</ref> These squirrels carry the fruits far from the tree and drop the seeds when finished with their meal. This seed distribution away from the parent plant increases survival for the fruiting plant species.<ref name=Lurz2017/> ==References== {{Reflist}} {{S. Callosciurinae nav}} {{Taxonbar|from=Q13426343}} [[Category:Callosciurus]] [[Category:Arboreal mammals]] [[Category:Rodents of Thailand]] [[Category:Rodents of Malaysia]] [[Category:Rodents of Indonesia]] [[Category:Mammals described in 1822]] [[Category:Taxa named by Anselme Gaëtan Desmarest]] [[Category:Taxonomy articles created by Polbot]] [[Category:Rodents of Borneo]] 2hzjn4xgg7foqn16gvv74i3chltomal 10940371 10940369 2026-10-11T17:26:34Z Tatev2005 157587 10940371 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Պրևոյի սկյուռ''' կամ '''ասիական եռագույն սկյուռ''' ({{lang-la|Callosciurus prevostii}}), [[Սկյուռանմաններ|սկյուռանմանների]] ընտանիքի [[Կրծողներ|կրծողների]] գունեղ տեսակ։ Տարածված է [[Մալակկա (թերակղզի)|Թայ-Մալայական թերակղզու]], [[Սումատրա|Սումատրայի]], [[Կալիմանտան|Կալիմանտանի]] և հարակից փոքր կղզիների անտառներում, իսկ [[Սուլավեսի (կղզի)|Սուլավեսիի]] հյուսիսում գոյություն ունի [[Ինտրոդուկցիա (կենսաբանական)|ինտրոդուկցված]] պոպուլյացիա։ Թեև Պրևոյի սկյուռի թվաքանակը որոշ շրջաններում նվազում է բնակության միջավայրի կորստի և որսի պատճառով, տեսակը սպառնալիքի տակ չէ, քանի որ ընդհանուր առմամբ մնում է տարածված և հաճախ հանդիպող<ref name="iucn status 15 November 2021" />։ Այն կարող է ապրել որոշակիորեն խաթարված միջավայրերում և հաճախ այցելում է պլանտացիաներ ու այգիներ։ Սնվում է հիմնականում բուսական սննդով, մասնավորապես պտուղներով, սակայն ուտում է նաև միջատներ<ref name=Lurz2017>{{cite journal | author1=Lurz, P.W.W. | author2=I. Fielding | author3=V. Hayssen | year=2017 | title=''Callosciurus prevostii'' (Rodentia: Sciuridae) | url=https://scholarworks.smith.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1188&context=bio_facpubs | journal=Mammalian Species | volume=49 | issue=945 | pages=40–50 | doi=10.1093/mspecies/sex004 | doi-access=free }}</ref>։ ==Appearance and taxonomy== The Prevost's squirrel is a medium-sized squirrel, but one of the larger species in its range, although clearly surpassed by the [[giant squirrel]]s and [[giant flying squirrel]]s of the region. The head-and-body of the Prevost's squirrel typically is {{cvt|20-27|cm|0}} long and the tail length is about the same; it weighs {{cvt|250-500|g|0}}.<ref name=Payne1998>{{cite book| author1=Payne, J. | author2=C.F. Francis | year=1998 | title=A Field Guide to the Mammals of Borneo | pages=234–235 | publisher=The Sabah Society | edition=3 | isbn=967-99947-1-6 }}</ref> Individuals from small islands tend to be smaller in size than those from medium-small islands, but on large islands this pattern is reversed.<ref name=Lurz2017/> {{multiple image | align = left | direction = vertical | image1 = Prevost's squirrel (Callosciurus prevostii pluto).jpg | image2 = Prevost's squirrel (Callosciurus prevostii pluto) 2.jpg | image3 = Prévost-eekhoorn.jpg | footer = The dark subspecies ''C.{{nbsp}}p.{{nbsp}}pluto'' of northeast [[Borneo]] (top, middle), and the grey-tailed and orange-cheeked ''C.{{nbsp}}p.{{nbsp}}borneoensis'' from northwest Borneo (bottom) }} In general, the [[subspecies]] of the Prevost's squirrel have been described based on their colour patterns. While there are significant geographical variations, there are also some individual variations within each region. The underparts are always reddish-orange to rich [[rufous]].<ref name=Lurz2017/><ref name=Thorington2012/> The typical form, including the subspecies of the [[Thai-Malay Peninsula]] (''C.&nbsp;p.&nbsp;prevostii'' and others), is among the most colourful mammals in the world with its black upperparts and tail, reddish-orange underparts, whitish thighs and flanks, and grey to grey-white cheeks.<ref name=Thorington2012/><ref name=Francis2008>{{cite book | author=Francis, C.M. | year=2008 | title=A Guide to the Mammals of Southeast Asia | pages=140–141, 331 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-13551-9 }}</ref> Some subspecies from elsewhere are quite similar, like the grey-cheeked ''C.&nbsp;p.&nbsp;rafflesii'' of southern Sumatra and black-cheeked ''C.&nbsp;p.&nbsp;melanops'' of eastern Sumatra,<ref name=Thorington2012/> as well as those from southwestern Borneo.<ref name=Phillipps2016>{{cite book| author1=Phillipps, Q. | author2=K. Phillipps | year=2016 | title=Phillipps' Field Guide to the Mammals of Borneo and Their Ecology: Sabah, Sarawak, Brunei, and Kalimantan | pages=196–197 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-16941-5 }}</ref> Several others differ noticeably, especially in northern, central and eastern Borneo where some have grey or [[Olive (color)|olivaceous]]-greyish thighs, orange cheeks, grizzled or olivaceous-greyish upperparts, or a greyish or greyish-banded tail. Four subspecies are uniquely dark and bicoloured: ''C.&nbsp;p.&nbsp;caedis'' from [[Banggi]] and nearby islands, ''C.&nbsp;p.&nbsp;piceus'' from northern Sumatra, ''C.&nbsp;p.&nbsp;pluto'' from northeastern Borneo and ''C.&nbsp;p.&nbsp;rufonigra'' from [[Labuan]] are black above, including tail, thighs and cheeks, and rich rufous below (no whitish to thighs, flanks or cheeks).<ref name=Payne1998/><ref name=Thorington2012/><ref name=Phillipps2016/> As many as 44 subspecies have been named for the Prevost's squirrel,<ref name=Lurz2017/> but recent authorities have generally recognized far less. For example, in 2005 ''[[Mammal Species of the World]]'' only recognized 6, listing the rest as [[Synonym (biology)|synonyms]] of these subspecies or as undefined synonyms (synonyms of the species but not associated with any subspecies).<ref name=MSW3>{{cite web |author1=<!-- not stated --> |editor-first=Don E. |editor-last=Wilson |editor2-first=DeeAnn M. |editor2-last=Reeder |title=Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference |url=https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/search.asp |website=Mammal Species of the World - Search |publisher=Bucknell University |access-date=17 July 2018 |language=en |date=2005 |edition=Third}}</ref> In 2012, 32 subspecies were recognized in ''Squirrels of the World''.<ref name=Thorington2012>{{cite book | author1=Thorington Jr., R.W. | author2=J.L. Koprowski | author3=M.A. Steele | author4=J.F. Whatton | year=2012 | title=Squirrels of the World | page=116 | publisher=Johns Hopkins University Press | location=Baltimore | isbn=978-1-4214-0469-1 }}</ref> The situation is particularly complex in Borneo.<ref name=Phillipps2016/> There has been no recent detailed [[Taxonomy (biology)|taxonomic]] review and it remains unclear how many subspecies should be recognized.<ref name=Lurz2017/> ==Behaviour== The Prevost's squirrel is active during the day and mostly stays in trees, only occasionally moving on the ground.<ref name=Francis2008/> The 1–3 young are born after a gestation that lasts around seven weeks.<ref name=Lurz2017/> The nest is made of sticks, bark and grass.<ref name=Phillipps2016/> ===Feeding=== This squirrel eats fruits, nuts, seeds, buds, flowers, [[insect]]s and [[bird egg]]s.<ref name=ADW>{{cite web| author=Hoffman, H. | year=2003 | title=Callosciurus prevostii – Prevost's squirrel | url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Callosciurus_prevostii.html | publisher=Animal Diversity Web | access-date=18 November 2019 }}</ref> They have been observed feeding on [[durian]]s such as ''[[Durio graveolens]]''.<ref name="Nakashima">{{cite journal|last1=Nakashima|first1=Yoshihiro|last2=Lagan|first2=Peter|last3=Kitayama|first3=Kanehiro|title=A study of fruit–frugivore interactions in two species of durian (''Durio'', Bombacaceae) in Sabah, Malaysia|journal=Biotropica|date=March 2008|volume=40|issue=2|pages=255–258|doi=10.1111/j.1744-7429.2007.00335.x|bibcode=2008Biotr..40..255N |s2cid=82212472 |language=en|issn=1744-7429|oclc=5155811169}}</ref> These squirrels carry the fruits far from the tree and drop the seeds when finished with their meal. This seed distribution away from the parent plant increases survival for the fruiting plant species.<ref name=Lurz2017/> ==References== {{Reflist}} {{S. Callosciurinae nav}} {{Taxonbar|from=Q13426343}} [[Category:Callosciurus]] [[Category:Arboreal mammals]] [[Category:Rodents of Thailand]] [[Category:Rodents of Malaysia]] [[Category:Rodents of Indonesia]] [[Category:Mammals described in 1822]] [[Category:Taxa named by Anselme Gaëtan Desmarest]] [[Category:Taxonomy articles created by Polbot]] [[Category:Rodents of Borneo]] pfhe4rpsqpq4tiurdtzjixqbwbchckn 10940372 10940371 2026-10-11T17:32:33Z Tatev2005 157587 10940372 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Պրևոյի սկյուռ''' կամ '''ասիական եռագույն սկյուռ''' ({{lang-la|Callosciurus prevostii}}), [[Սկյուռանմաններ|սկյուռանմանների]] ընտանիքի [[Կրծողներ|կրծողների]] գունեղ տեսակ։ Տարածված է [[Մալակկա (թերակղզի)|Թայ-Մալայական թերակղզու]], [[Սումատրա|Սումատրայի]], [[Կալիմանտան|Կալիմանտանի]] և հարակից փոքր կղզիների անտառներում, իսկ [[Սուլավեսի (կղզի)|Սուլավեսիի]] հյուսիսում գոյություն ունի [[Ինտրոդուկցիա (կենսաբանական)|ինտրոդուկցված]] պոպուլյացիա։ Թեև Պրևոյի սկյուռի թվաքանակը որոշ շրջաններում նվազում է բնակության միջավայրի կորստի և որսի պատճառով, տեսակը սպառնալիքի տակ չէ, քանի որ ընդհանուր առմամբ մնում է տարածված և հաճախ հանդիպող<ref name="iucn status 15 November 2021" />։ Այն կարող է ապրել որոշակիորեն խաթարված միջավայրերում և հաճախ այցելում է պլանտացիաներ ու այգիներ։ Սնվում է հիմնականում բուսական սննդով, մասնավորապես պտուղներով, սակայն ուտում է նաև միջատներ<ref name=Lurz2017>{{cite journal | author1=Lurz, P.W.W. | author2=I. Fielding | author3=V. Hayssen | year=2017 | title=''Callosciurus prevostii'' (Rodentia: Sciuridae) | url=https://scholarworks.smith.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1188&context=bio_facpubs | journal=Mammalian Species | volume=49 | issue=945 | pages=40–50 | doi=10.1093/mspecies/sex004 | doi-access=free }}</ref>։ ==Appearance and taxonomy== The Prevost's squirrel is a medium-sized squirrel, but one of the larger species in its range, although clearly surpassed by the [[giant squirrel]]s and [[giant flying squirrel]]s of the region. The head-and-body of the Prevost's squirrel typically is {{cvt|20-27|cm|0}} long and the tail length is about the same; it weighs {{cvt|250-500|g|0}}.<ref name=Payne1998>{{cite book| author1=Payne, J. | author2=C.F. Francis | year=1998 | title=A Field Guide to the Mammals of Borneo | pages=234–235 | publisher=The Sabah Society | edition=3 | isbn=967-99947-1-6 }}</ref> Individuals from small islands tend to be smaller in size than those from medium-small islands, but on large islands this pattern is reversed.<ref name=Lurz2017/> {{Բազմակի պատկեր | align = left | direction = vertical | image1 = Prevost's squirrel (Callosciurus prevostii pluto).jpg | image2 = Prevost's squirrel (Callosciurus prevostii pluto) 2.jpg | image3 = Prévost-eekhoorn.jpg | footer = The dark subspecies ''C.{{nbsp}}p.{{nbsp}}pluto'' of northeast [[Borneo]] (top, middle), and the grey-tailed and orange-cheeked ''C.{{nbsp}}p.{{nbsp}}borneoensis'' from northwest Borneo (bottom) }} In general, the [[subspecies]] of the Prevost's squirrel have been described based on their colour patterns. While there are significant geographical variations, there are also some individual variations within each region. The underparts are always reddish-orange to rich [[rufous]].<ref name=Lurz2017/><ref name=Thorington2012/> The typical form, including the subspecies of the [[Thai-Malay Peninsula]] (''C.&nbsp;p.&nbsp;prevostii'' and others), is among the most colourful mammals in the world with its black upperparts and tail, reddish-orange underparts, whitish thighs and flanks, and grey to grey-white cheeks.<ref name=Thorington2012/><ref name=Francis2008>{{cite book | author=Francis, C.M. | year=2008 | title=A Guide to the Mammals of Southeast Asia | pages=140–141, 331 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-13551-9 }}</ref> Some subspecies from elsewhere are quite similar, like the grey-cheeked ''C.&nbsp;p.&nbsp;rafflesii'' of southern Sumatra and black-cheeked ''C.&nbsp;p.&nbsp;melanops'' of eastern Sumatra,<ref name=Thorington2012/> as well as those from southwestern Borneo.<ref name=Phillipps2016>{{cite book| author1=Phillipps, Q. | author2=K. Phillipps | year=2016 | title=Phillipps' Field Guide to the Mammals of Borneo and Their Ecology: Sabah, Sarawak, Brunei, and Kalimantan | pages=196–197 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-16941-5 }}</ref> Several others differ noticeably, especially in northern, central and eastern Borneo where some have grey or [[Olive (color)|olivaceous]]-greyish thighs, orange cheeks, grizzled or olivaceous-greyish upperparts, or a greyish or greyish-banded tail. Four subspecies are uniquely dark and bicoloured: ''C.&nbsp;p.&nbsp;caedis'' from [[Banggi]] and nearby islands, ''C.&nbsp;p.&nbsp;piceus'' from northern Sumatra, ''C.&nbsp;p.&nbsp;pluto'' from northeastern Borneo and ''C.&nbsp;p.&nbsp;rufonigra'' from [[Labuan]] are black above, including tail, thighs and cheeks, and rich rufous below (no whitish to thighs, flanks or cheeks).<ref name=Payne1998/><ref name=Thorington2012/><ref name=Phillipps2016/> As many as 44 subspecies have been named for the Prevost's squirrel,<ref name=Lurz2017/> but recent authorities have generally recognized far less. For example, in 2005 ''[[Mammal Species of the World]]'' only recognized 6, listing the rest as [[Synonym (biology)|synonyms]] of these subspecies or as undefined synonyms (synonyms of the species but not associated with any subspecies).<ref name=MSW3>{{cite web |author1=<!-- not stated --> |editor-first=Don E. |editor-last=Wilson |editor2-first=DeeAnn M. |editor2-last=Reeder |title=Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference |url=https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/search.asp |website=Mammal Species of the World - Search |publisher=Bucknell University |access-date=17 July 2018 |language=en |date=2005 |edition=Third}}</ref> In 2012, 32 subspecies were recognized in ''Squirrels of the World''.<ref name=Thorington2012>{{cite book | author1=Thorington Jr., R.W. | author2=J.L. Koprowski | author3=M.A. Steele | author4=J.F. Whatton | year=2012 | title=Squirrels of the World | page=116 | publisher=Johns Hopkins University Press | location=Baltimore | isbn=978-1-4214-0469-1 }}</ref> The situation is particularly complex in Borneo.<ref name=Phillipps2016/> There has been no recent detailed [[Taxonomy (biology)|taxonomic]] review and it remains unclear how many subspecies should be recognized.<ref name=Lurz2017/> ==Behaviour== The Prevost's squirrel is active during the day and mostly stays in trees, only occasionally moving on the ground.<ref name=Francis2008/> The 1–3 young are born after a gestation that lasts around seven weeks.<ref name=Lurz2017/> The nest is made of sticks, bark and grass.<ref name=Phillipps2016/> ===Feeding=== This squirrel eats fruits, nuts, seeds, buds, flowers, [[insect]]s and [[bird egg]]s.<ref name=ADW>{{cite web| author=Hoffman, H. | year=2003 | title=Callosciurus prevostii – Prevost's squirrel | url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Callosciurus_prevostii.html | publisher=Animal Diversity Web | access-date=18 November 2019 }}</ref> They have been observed feeding on [[durian]]s such as ''[[Durio graveolens]]''.<ref name="Nakashima">{{cite journal|last1=Nakashima|first1=Yoshihiro|last2=Lagan|first2=Peter|last3=Kitayama|first3=Kanehiro|title=A study of fruit–frugivore interactions in two species of durian (''Durio'', Bombacaceae) in Sabah, Malaysia|journal=Biotropica|date=March 2008|volume=40|issue=2|pages=255–258|doi=10.1111/j.1744-7429.2007.00335.x|bibcode=2008Biotr..40..255N |s2cid=82212472 |language=en|issn=1744-7429|oclc=5155811169}}</ref> These squirrels carry the fruits far from the tree and drop the seeds when finished with their meal. This seed distribution away from the parent plant increases survival for the fruiting plant species.<ref name=Lurz2017/> ==References== {{Reflist}} {{S. Callosciurinae nav}} {{Taxonbar|from=Q13426343}} [[Category:Callosciurus]] [[Category:Arboreal mammals]] [[Category:Rodents of Thailand]] [[Category:Rodents of Malaysia]] [[Category:Rodents of Indonesia]] [[Category:Mammals described in 1822]] [[Category:Taxa named by Anselme Gaëtan Desmarest]] [[Category:Taxonomy articles created by Polbot]] [[Category:Rodents of Borneo]] 35i7wq1wfp7pzbhw36thrgc3p15uc92 10940373 10940372 2026-10-11T17:35:12Z Tatev2005 157587 10940373 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Պրևոյի սկյուռ''' կամ '''ասիական եռագույն սկյուռ''' ({{lang-la|Callosciurus prevostii}}), [[Սկյուռանմաններ|սկյուռանմանների]] ընտանիքի [[Կրծողներ|կրծողների]] գունեղ տեսակ։ Տարածված է [[Մալակկա (թերակղզի)|Թայ-Մալայական թերակղզու]], [[Սումատրա|Սումատրայի]], [[Կալիմանտան|Կալիմանտանի]] և հարակից փոքր կղզիների անտառներում, իսկ [[Սուլավեսի (կղզի)|Սուլավեսիի]] հյուսիսում գոյություն ունի [[Ինտրոդուկցիա (կենսաբանական)|ինտրոդուկցված]] պոպուլյացիա։ Թեև Պրևոյի սկյուռի թվաքանակը որոշ շրջաններում նվազում է բնակության միջավայրի կորստի և որսի պատճառով, տեսակը սպառնալիքի տակ չէ, քանի որ ընդհանուր առմամբ մնում է տարածված և հաճախ հանդիպող<ref name="iucn status 15 November 2021" />։ Այն կարող է ապրել որոշակիորեն խաթարված միջավայրերում և հաճախ այցելում է պլանտացիաներ ու այգիներ։ Սնվում է հիմնականում բուսական սննդով, մասնավորապես պտուղներով, սակայն ուտում է նաև միջատներ<ref name=Lurz2017>{{cite journal | author1=Lurz, P.W.W. | author2=I. Fielding | author3=V. Hayssen | year=2017 | title=''Callosciurus prevostii'' (Rodentia: Sciuridae) | url=https://scholarworks.smith.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1188&context=bio_facpubs | journal=Mammalian Species | volume=49 | issue=945 | pages=40–50 | doi=10.1093/mspecies/sex004 | doi-access=free }}</ref>։ ==Appearance and taxonomy== The Prevost's squirrel is a medium-sized squirrel, but one of the larger species in its range, although clearly surpassed by the [[giant squirrel]]s and [[giant flying squirrel]]s of the region. The head-and-body of the Prevost's squirrel typically is {{cvt|20-27|cm|0}} long and the tail length is about the same; it weighs {{cvt|250-500|g|0}}.<ref name=Payne1998>{{cite book| author1=Payne, J. | author2=C.F. Francis | year=1998 | title=A Field Guide to the Mammals of Borneo | pages=234–235 | publisher=The Sabah Society | edition=3 | isbn=967-99947-1-6 }}</ref> Individuals from small islands tend to be smaller in size than those from medium-small islands, but on large islands this pattern is reversed.<ref name=Lurz2017/> <gallery mode="traditional" widths="250" heights="200" perrow="1"> File:Prevost's squirrel (Callosciurus prevostii pluto).jpg File:Prevost's squirrel (Callosciurus prevostii pluto) 2.jpg File:Prévost-eekhoorn.jpg </gallery> ''Վերևի երկու նկարներում՝ Բորնեոյի հյուսիս-արևելքի մուգ ենթատեսակը՝ C. p. pluto, ներքևում՝ Բորնեոյի հյուսիս-արևմուտքի մոխրագույն պոչով և նարնջագույն այտերով C. p. borneoensis ենթատեսակը։'' In general, the [[subspecies]] of the Prevost's squirrel have been described based on their colour patterns. While there are significant geographical variations, there are also some individual variations within each region. The underparts are always reddish-orange to rich [[rufous]].<ref name=Lurz2017/><ref name=Thorington2012/> The typical form, including the subspecies of the [[Thai-Malay Peninsula]] (''C.&nbsp;p.&nbsp;prevostii'' and others), is among the most colourful mammals in the world with its black upperparts and tail, reddish-orange underparts, whitish thighs and flanks, and grey to grey-white cheeks.<ref name=Thorington2012/><ref name=Francis2008>{{cite book | author=Francis, C.M. | year=2008 | title=A Guide to the Mammals of Southeast Asia | pages=140–141, 331 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-13551-9 }}</ref> Some subspecies from elsewhere are quite similar, like the grey-cheeked ''C.&nbsp;p.&nbsp;rafflesii'' of southern Sumatra and black-cheeked ''C.&nbsp;p.&nbsp;melanops'' of eastern Sumatra,<ref name=Thorington2012/> as well as those from southwestern Borneo.<ref name=Phillipps2016>{{cite book| author1=Phillipps, Q. | author2=K. Phillipps | year=2016 | title=Phillipps' Field Guide to the Mammals of Borneo and Their Ecology: Sabah, Sarawak, Brunei, and Kalimantan | pages=196–197 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-16941-5 }}</ref> Several others differ noticeably, especially in northern, central and eastern Borneo where some have grey or [[Olive (color)|olivaceous]]-greyish thighs, orange cheeks, grizzled or olivaceous-greyish upperparts, or a greyish or greyish-banded tail. Four subspecies are uniquely dark and bicoloured: ''C.&nbsp;p.&nbsp;caedis'' from [[Banggi]] and nearby islands, ''C.&nbsp;p.&nbsp;piceus'' from northern Sumatra, ''C.&nbsp;p.&nbsp;pluto'' from northeastern Borneo and ''C.&nbsp;p.&nbsp;rufonigra'' from [[Labuan]] are black above, including tail, thighs and cheeks, and rich rufous below (no whitish to thighs, flanks or cheeks).<ref name=Payne1998/><ref name=Thorington2012/><ref name=Phillipps2016/> As many as 44 subspecies have been named for the Prevost's squirrel,<ref name=Lurz2017/> but recent authorities have generally recognized far less. For example, in 2005 ''[[Mammal Species of the World]]'' only recognized 6, listing the rest as [[Synonym (biology)|synonyms]] of these subspecies or as undefined synonyms (synonyms of the species but not associated with any subspecies).<ref name=MSW3>{{cite web |author1=<!-- not stated --> |editor-first=Don E. |editor-last=Wilson |editor2-first=DeeAnn M. |editor2-last=Reeder |title=Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference |url=https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/search.asp |website=Mammal Species of the World - Search |publisher=Bucknell University |access-date=17 July 2018 |language=en |date=2005 |edition=Third}}</ref> In 2012, 32 subspecies were recognized in ''Squirrels of the World''.<ref name=Thorington2012>{{cite book | author1=Thorington Jr., R.W. | author2=J.L. Koprowski | author3=M.A. Steele | author4=J.F. Whatton | year=2012 | title=Squirrels of the World | page=116 | publisher=Johns Hopkins University Press | location=Baltimore | isbn=978-1-4214-0469-1 }}</ref> The situation is particularly complex in Borneo.<ref name=Phillipps2016/> There has been no recent detailed [[Taxonomy (biology)|taxonomic]] review and it remains unclear how many subspecies should be recognized.<ref name=Lurz2017/> ==Behaviour== The Prevost's squirrel is active during the day and mostly stays in trees, only occasionally moving on the ground.<ref name=Francis2008/> The 1–3 young are born after a gestation that lasts around seven weeks.<ref name=Lurz2017/> The nest is made of sticks, bark and grass.<ref name=Phillipps2016/> ===Feeding=== This squirrel eats fruits, nuts, seeds, buds, flowers, [[insect]]s and [[bird egg]]s.<ref name=ADW>{{cite web| author=Hoffman, H. | year=2003 | title=Callosciurus prevostii – Prevost's squirrel | url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Callosciurus_prevostii.html | publisher=Animal Diversity Web | access-date=18 November 2019 }}</ref> They have been observed feeding on [[durian]]s such as ''[[Durio graveolens]]''.<ref name="Nakashima">{{cite journal|last1=Nakashima|first1=Yoshihiro|last2=Lagan|first2=Peter|last3=Kitayama|first3=Kanehiro|title=A study of fruit–frugivore interactions in two species of durian (''Durio'', Bombacaceae) in Sabah, Malaysia|journal=Biotropica|date=March 2008|volume=40|issue=2|pages=255–258|doi=10.1111/j.1744-7429.2007.00335.x|bibcode=2008Biotr..40..255N |s2cid=82212472 |language=en|issn=1744-7429|oclc=5155811169}}</ref> These squirrels carry the fruits far from the tree and drop the seeds when finished with their meal. This seed distribution away from the parent plant increases survival for the fruiting plant species.<ref name=Lurz2017/> ==References== {{Reflist}} {{S. Callosciurinae nav}} {{Taxonbar|from=Q13426343}} [[Category:Callosciurus]] [[Category:Arboreal mammals]] [[Category:Rodents of Thailand]] [[Category:Rodents of Malaysia]] [[Category:Rodents of Indonesia]] [[Category:Mammals described in 1822]] [[Category:Taxa named by Anselme Gaëtan Desmarest]] [[Category:Taxonomy articles created by Polbot]] [[Category:Rodents of Borneo]] 5qn9bin60cozquzqoisiupnuylfenoz 10940375 10940373 2026-10-11T17:39:02Z Tatev2005 157587 10940375 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Պրևոյի սկյուռ''' կամ '''ասիական եռագույն սկյուռ''' ({{lang-la|Callosciurus prevostii}}), [[Սկյուռանմաններ|սկյուռանմանների]] ընտանիքի [[Կրծողներ|կրծողների]] գունեղ տեսակ։ Տարածված է [[Մալակկա (թերակղզի)|Թայ-Մալայական թերակղզու]], [[Սումատրա|Սումատրայի]], [[Կալիմանտան|Կալիմանտանի]] և հարակից փոքր կղզիների անտառներում, իսկ [[Սուլավեսի (կղզի)|Սուլավեսիի]] հյուսիսում գոյություն ունի [[Ինտրոդուկցիա (կենսաբանական)|ինտրոդուկցված]] պոպուլյացիա։ Թեև Պրևոյի սկյուռի թվաքանակը որոշ շրջաններում նվազում է բնակության միջավայրի կորստի և որսի պատճառով, տեսակը սպառնալիքի տակ չէ, քանի որ ընդհանուր առմամբ մնում է տարածված և հաճախ հանդիպող<ref name="iucn status 15 November 2021" />։ Այն կարող է ապրել որոշակիորեն խաթարված միջավայրերում և հաճախ այցելում է պլանտացիաներ ու այգիներ։ Սնվում է հիմնականում բուսական սննդով, մասնավորապես պտուղներով, սակայն ուտում է նաև միջատներ<ref name=Lurz2017>{{cite journal | author1=Lurz, P.W.W. | author2=I. Fielding | author3=V. Hayssen | year=2017 | title=''Callosciurus prevostii'' (Rodentia: Sciuridae) | url=https://scholarworks.smith.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1188&context=bio_facpubs | journal=Mammalian Species | volume=49 | issue=945 | pages=40–50 | doi=10.1093/mspecies/sex004 | doi-access=free }}</ref>։ ==Appearance and taxonomy== The Prevost's squirrel is a medium-sized squirrel, but one of the larger species in its range, although clearly surpassed by the [[giant squirrel]]s and [[giant flying squirrel]]s of the region. The head-and-body of the Prevost's squirrel typically is {{cvt|20-27|cm|0}} long and the tail length is about the same; it weighs {{cvt|250-500|g|0}}.<ref name=Payne1998>{{cite book| author1=Payne, J. | author2=C.F. Francis | year=1998 | title=A Field Guide to the Mammals of Borneo | pages=234–235 | publisher=The Sabah Society | edition=3 | isbn=967-99947-1-6 }}</ref> Individuals from small islands tend to be smaller in size than those from medium-small islands, but on large islands this pattern is reversed.<ref name=Lurz2017/> <div class="thumb tleft"> <div class="thumbinner" style="width:182px;"> [[Պատկեր:Prevost's squirrel (Callosciurus prevostii pluto).jpg|180px|frameless]] [[Պատկեր:Prevost's squirrel (Callosciurus prevostii pluto) 2.jpg|180px|frameless]] [[Պատկեր:Prévost-eekhoorn.jpg|180px|frameless]] <div class="thumbcaption"> Վերևի երկու նկարներում՝ Բորնեոյի հյուսիս-արևելքի մուգ ենթատեսակը՝ ''C. p. pluto'', ներքևում՝ Բորնեոյի հյուսիս-արևմուտքի մոխրագույն պոչով և նարնջագույն այտերով ''C. p. borneoensis'' ենթատեսակը։ </div> </div> </div> In general, the [[subspecies]] of the Prevost's squirrel have been described based on their colour patterns. While there are significant geographical variations, there are also some individual variations within each region. The underparts are always reddish-orange to rich [[rufous]].<ref name=Lurz2017/><ref name=Thorington2012/> The typical form, including the subspecies of the [[Thai-Malay Peninsula]] (''C.&nbsp;p.&nbsp;prevostii'' and others), is among the most colourful mammals in the world with its black upperparts and tail, reddish-orange underparts, whitish thighs and flanks, and grey to grey-white cheeks.<ref name=Thorington2012/><ref name=Francis2008>{{cite book | author=Francis, C.M. | year=2008 | title=A Guide to the Mammals of Southeast Asia | pages=140–141, 331 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-13551-9 }}</ref> Some subspecies from elsewhere are quite similar, like the grey-cheeked ''C.&nbsp;p.&nbsp;rafflesii'' of southern Sumatra and black-cheeked ''C.&nbsp;p.&nbsp;melanops'' of eastern Sumatra,<ref name=Thorington2012/> as well as those from southwestern Borneo.<ref name=Phillipps2016>{{cite book| author1=Phillipps, Q. | author2=K. Phillipps | year=2016 | title=Phillipps' Field Guide to the Mammals of Borneo and Their Ecology: Sabah, Sarawak, Brunei, and Kalimantan | pages=196–197 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-16941-5 }}</ref> Several others differ noticeably, especially in northern, central and eastern Borneo where some have grey or [[Olive (color)|olivaceous]]-greyish thighs, orange cheeks, grizzled or olivaceous-greyish upperparts, or a greyish or greyish-banded tail. Four subspecies are uniquely dark and bicoloured: ''C.&nbsp;p.&nbsp;caedis'' from [[Banggi]] and nearby islands, ''C.&nbsp;p.&nbsp;piceus'' from northern Sumatra, ''C.&nbsp;p.&nbsp;pluto'' from northeastern Borneo and ''C.&nbsp;p.&nbsp;rufonigra'' from [[Labuan]] are black above, including tail, thighs and cheeks, and rich rufous below (no whitish to thighs, flanks or cheeks).<ref name=Payne1998/><ref name=Thorington2012/><ref name=Phillipps2016/> As many as 44 subspecies have been named for the Prevost's squirrel,<ref name=Lurz2017/> but recent authorities have generally recognized far less. For example, in 2005 ''[[Mammal Species of the World]]'' only recognized 6, listing the rest as [[Synonym (biology)|synonyms]] of these subspecies or as undefined synonyms (synonyms of the species but not associated with any subspecies).<ref name=MSW3>{{cite web |author1=<!-- not stated --> |editor-first=Don E. |editor-last=Wilson |editor2-first=DeeAnn M. |editor2-last=Reeder |title=Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference |url=https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/search.asp |website=Mammal Species of the World - Search |publisher=Bucknell University |access-date=17 July 2018 |language=en |date=2005 |edition=Third}}</ref> In 2012, 32 subspecies were recognized in ''Squirrels of the World''.<ref name=Thorington2012>{{cite book | author1=Thorington Jr., R.W. | author2=J.L. Koprowski | author3=M.A. Steele | author4=J.F. Whatton | year=2012 | title=Squirrels of the World | page=116 | publisher=Johns Hopkins University Press | location=Baltimore | isbn=978-1-4214-0469-1 }}</ref> The situation is particularly complex in Borneo.<ref name=Phillipps2016/> There has been no recent detailed [[Taxonomy (biology)|taxonomic]] review and it remains unclear how many subspecies should be recognized.<ref name=Lurz2017/> ==Behaviour== The Prevost's squirrel is active during the day and mostly stays in trees, only occasionally moving on the ground.<ref name=Francis2008/> The 1–3 young are born after a gestation that lasts around seven weeks.<ref name=Lurz2017/> The nest is made of sticks, bark and grass.<ref name=Phillipps2016/> ===Feeding=== This squirrel eats fruits, nuts, seeds, buds, flowers, [[insect]]s and [[bird egg]]s.<ref name=ADW>{{cite web| author=Hoffman, H. | year=2003 | title=Callosciurus prevostii – Prevost's squirrel | url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Callosciurus_prevostii.html | publisher=Animal Diversity Web | access-date=18 November 2019 }}</ref> They have been observed feeding on [[durian]]s such as ''[[Durio graveolens]]''.<ref name="Nakashima">{{cite journal|last1=Nakashima|first1=Yoshihiro|last2=Lagan|first2=Peter|last3=Kitayama|first3=Kanehiro|title=A study of fruit–frugivore interactions in two species of durian (''Durio'', Bombacaceae) in Sabah, Malaysia|journal=Biotropica|date=March 2008|volume=40|issue=2|pages=255–258|doi=10.1111/j.1744-7429.2007.00335.x|bibcode=2008Biotr..40..255N |s2cid=82212472 |language=en|issn=1744-7429|oclc=5155811169}}</ref> These squirrels carry the fruits far from the tree and drop the seeds when finished with their meal. This seed distribution away from the parent plant increases survival for the fruiting plant species.<ref name=Lurz2017/> ==References== {{Reflist}} {{S. Callosciurinae nav}} {{Taxonbar|from=Q13426343}} [[Category:Callosciurus]] [[Category:Arboreal mammals]] [[Category:Rodents of Thailand]] [[Category:Rodents of Malaysia]] [[Category:Rodents of Indonesia]] [[Category:Mammals described in 1822]] [[Category:Taxa named by Anselme Gaëtan Desmarest]] [[Category:Taxonomy articles created by Polbot]] [[Category:Rodents of Borneo]] rsfa9mreggw5vojvhxfcorwtlz1dd89 10940378 10940375 2026-10-11T17:56:39Z Tatev2005 157587 10940378 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Պրևոյի սկյուռ''' կամ '''ասիական եռագույն սկյուռ''' ({{lang-la|Callosciurus prevostii}}), [[Սկյուռանմաններ|սկյուռանմանների]] ընտանիքի [[Կրծողներ|կրծողների]] գունեղ տեսակ։ Տարածված է [[Մալակկա (թերակղզի)|Թայ-Մալայական թերակղզու]], [[Սումատրա|Սումատրայի]], [[Կալիմանտան|Կալիմանտանի]] և հարակից փոքր կղզիների անտառներում, իսկ [[Սուլավեսի (կղզի)|Սուլավեսիի]] հյուսիսում գոյություն ունի [[Ինտրոդուկցիա (կենսաբանական)|ինտրոդուկցված]] պոպուլյացիա։ Թեև Պրևոյի սկյուռի թվաքանակը որոշ շրջաններում նվազում է բնակության միջավայրի կորստի և որսի պատճառով, տեսակը սպառնալիքի տակ չէ, քանի որ ընդհանուր առմամբ մնում է տարածված և հաճախ հանդիպող<ref name="iucn status 15 November 2021" />։ Այն կարող է ապրել որոշակիորեն խաթարված միջավայրերում և հաճախ այցելում է պլանտացիաներ ու այգիներ։ Սնվում է հիմնականում բուսական սննդով, մասնավորապես պտուղներով, սակայն ուտում է նաև միջատներ<ref name=Lurz2017>{{cite journal | author1=Lurz, P.W.W. | author2=I. Fielding | author3=V. Hayssen | year=2017 | title=''Callosciurus prevostii'' (Rodentia: Sciuridae) | url=https://scholarworks.smith.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1188&context=bio_facpubs | journal=Mammalian Species | volume=49 | issue=945 | pages=40–50 | doi=10.1093/mspecies/sex004 | doi-access=free }}</ref>։ == Արտաքին տեսք և տաքսոնոմիա == Պրևոյի սկյուռը միջին չափի սկյուռ է, սակայն իր տարածման տիրույթի խոշոր տեսակներից մեկն է, թեև ակնհայտորեն զիջում է տարածաշրջանի հսկա սկյուռներին և հսկա թռչող սկյուռներին։ Գլխի և իրանի ընդհանուր երկարությունը սովորաբար 20–27 սմ է (8–11 [[դյույմ]]), պոչի երկարությունը՝ մոտավորապես նույնը, իսկ քաշը՝ 250–500 գ (9–18 [[ունցիա]])<ref name=Payne1998>{{cite book| author1=Payne, J. | author2=C.F. Francis | year=1998 | title=A Field Guide to the Mammals of Borneo | pages=234–235 | publisher=The Sabah Society | edition=3 | isbn=967-99947-1-6 }}</ref>։ Փոքր կղզիների [[Առանձնյակ|առանձնյակները]] սովորաբար ավելի մանր են, քան միջին-փոքր կղզիներինը, սակայն խոշոր կղզիներում այս օրինաչափությունը հակառակն է<ref name=Lurz2017/>։ <div class="thumb tleft"> <div class="thumbinner" style="width:182px;"> [[Պատկեր:Prevost's squirrel (Callosciurus prevostii pluto).jpg|180px|frameless]] [[Պատկեր:Prevost's squirrel (Callosciurus prevostii pluto) 2.jpg|180px|frameless]] [[Պատկեր:Prévost-eekhoorn.jpg|180px|frameless]] <div class="thumbcaption"> Վերևի երկու նկարներում՝ Բորնեոյի հյուսիս-արևելքի մուգ ենթատեսակը՝ ''C. p. pluto'', ներքևում՝ Կալիմանտանի հյուսիս-արևմուտքի մոխրագույն պոչով և նարնջագույն այտերով ''C. p. borneoensis'' ենթատեսակը։ </div> </div> </div>Պրևոյի սկյուռի ենթատեսակները հիմնականում նկարագրվել են իրենց գունային նախշերի հիման վրա։ Թեև առկա են զգալի աշխարհագրական տարբերություններ, յուրաքանչյուր տարածաշրջանի ներսում կան նաև անհատական տատանումներ։ Մարմնի ստորին հատվածը միշտ կարմրավուն-նարնջագույնից մինչև հագեցած շագանակագույն-շիկակարմիր է<ref name="Lurz2017" /><ref name="Thorington2012" />։ Տիպիկ ձևը, ներառյալ [[Մալակկա (թերակղզի)|Մալակկա թերակղզու]] ենթատեսակները (''C. p. prevostii'' և այլք), աշխարհի ամենագունեղ կաթնասուններից է՝ իր սև մարմնի վերին հատվածով և պոչով, կարմրավուն-նարնջագույն ստորին հատվածով, սպիտակավուն [[Ազդր|ազդրերով]] ու կողերով և մոխրագույնից մինչև մոխրասպիտակավուն այտերով<ref name="Thorington2012" /><ref name="Francis2008">{{cite book | author=Francis, C.M. | year=2008 | title=A Guide to the Mammals of Southeast Asia | pages=140–141, 331 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-13551-9 }}</ref>։ Այլ վայրերի որոշ ենթատեսակներ բավականին նման են, օրինակ՝ [[Սումատրա|Սումատրայի]] հարավում ապրող մոխրագույն այտերով ''C. p. rafflesii''-ն, Սումատրայի արևելքում ապրող սև այտերով ''C. p. melanops''-ը<ref name="Thorington2012" />, ինչպես նաև [[Կալիմանտան|Կալիմանտանի]] հարավ-արևմուտքի ենթատեսակները<ref name="Phillipps2016">{{cite book| author1=Phillipps, Q. | author2=K. Phillipps | year=2016 | title=Phillipps' Field Guide to the Mammals of Borneo and Their Ecology: Sabah, Sarawak, Brunei, and Kalimantan | pages=196–197 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-16941-5 }}</ref>։ Մի քանի այլ ենթատեսակներ նկատելիորեն տարբերվում են, հատկապես Կալիմանտանի հյուսիսում, կենտրոնում և արևելքում, որտեղ որոշներն ունեն մոխրագույն կամ ձիթապտղագույն-մոխրավուն ազդրեր, նարնջագույն այտեր, խատուտբղետ կամ ձիթապտղագույն-մոխրավուն վերին հատվածներ կամ մոխրավուն կամ մոխրագույն զոլավոր պոչ։ Չորս ենթատեսակներ յուրահատուկ մուգ և երկգույն են՝ ''C. p. caedis''-ը (Բանգի և հարակից կղզիներից), ''C. p. piceus''-ը (հյուսիսային Սումատրայից), ''C. p. pluto''-ն (հյուսիսարևելյան Կալիմանտանից) և ''C. p. rufonigra''-ն (Լաբուանից) վերևից սև են (ներառյալ պոչը, ազդրերը և այտերը), իսկ ներքևից՝ հագեցած շիկակարմիր (առանց ազդրերի, կողերի կամ այտերի սպիտակավուն երանգների)<ref name="Payne1998" /><ref name="Thorington2012" /><ref name="Phillipps2016" />։ Պրևոյի սկյուռի համար նկարագրվել է մինչև 44 ենթատեսակ<ref name="Lurz2017" />, սակայն վերջին աղբյուրները ընդունում են զգալիորեն ավելի քիչ ենթատեսակներ։ Օրինակ, 2005 թվականին «Mammal Species of the World» տեղեկատուն ճանաչել է ընդամենը 6-ը՝ մնացածը նշելով որպես այս ենթատեսակների հոմանիշներ կամ չսահմանված հոմանիշներ (տեսակի հոմանիշներ, որոնք կապված չեն որևէ ենթատեսակի հետ)<ref name="MSW3">{{cite web |author1=<!-- not stated --> |editor-first=Don E. |editor-last=Wilson |editor2-first=DeeAnn M. |editor2-last=Reeder |title=Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference |url=https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/search.asp |website=Mammal Species of the World - Search |publisher=Bucknell University |access-date=17 July 2018 |language=en |date=2005 |edition=Third}}</ref>։ 2012 թվականին «Squirrels of the World» աշխատության մեջ ճանաչվել է 32 ենթատեսակ<ref name="Thorington2012">{{cite book | author1=Thorington Jr., R.W. | author2=J.L. Koprowski | author3=M.A. Steele | author4=J.F. Whatton | year=2012 | title=Squirrels of the World | page=116 | publisher=Johns Hopkins University Press | location=Baltimore | isbn=978-1-4214-0469-1 }}</ref>։ Իրավիճակը հատկապես բարդ է Կալիմանտանում<ref name="Phillipps2016" />։ Վերջերս մանրամասն տաքսոնոմիական ([[Կենսաբանական դասակարգում]]) վերանայում չի իրականացվել, և դեռևս պարզ չէ, թե քանի ենթատեսակ պետք է ճանաչվի<ref name="Lurz2017" />։ ==Վարք== Պրևոյի սկյուռն ակտիվ է ցերեկը և հիմնականում ապրում է ծառերի վրա՝ միայն երբեմն տեղաշարժվելով գետնի վրայով<ref name=Francis2008/>։ 1–3 ձագերը ծնվում են մոտ յոթ շաբաթ տևող հղիությունից հետո<ref name=Lurz2017/>։ Բույնը պատրաստվում է ճյուղերից, կեղևից և խոտից<ref name=Phillipps2016/>։ ===Սնունդ=== Այս սկյուռը սնվում է մրգերով, ընկույզներով, սերմերով, բողբոջներով, ծաղիկներով, [[Միջատներ|միջատներով]] և թռչունների ձվերով<ref name=ADW>{{cite web| author=Hoffman, H. | year=2003 | title=Callosciurus prevostii – Prevost's squirrel | url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Callosciurus_prevostii.html | publisher=Animal Diversity Web | access-date=18 November 2019 }}</ref>։ Նկատվել է, որ նրանք սնվում են [[Դուրիան|դուրիանի]] պտուղներով, օրինակ՝ ''Durio graveolens''-ով<ref name="Nakashima">{{cite journal|last1=Nakashima|first1=Yoshihiro|last2=Lagan|first2=Peter|last3=Kitayama|first3=Kanehiro|title=A study of fruit–frugivore interactions in two species of durian (''Durio'', Bombacaceae) in Sabah, Malaysia|journal=Biotropica|date=March 2008|volume=40|issue=2|pages=255–258|doi=10.1111/j.1744-7429.2007.00335.x|bibcode=2008Biotr..40..255N |s2cid=82212472 |language=en|issn=1744-7429|oclc=5155811169}}</ref>։ Սկյուռները պտուղները տանում են ծառից հեռու և սնվելուց հետո թողնում են սերմերը։ Սերմերի այսպիսի տարածումը մայր բույսից հեռու նպաստում է պտղատու բույսի տեսակի գոյատևմանը<ref name=Lurz2017/>։ ==Ծանոթագրություններ== {{Reflist}}{{Taxonbar|from=Q13426343}} [[Category:Callosciurus]] [[Category:Arboreal mammals]] [[Category:Rodents of Thailand]] [[Category:Rodents of Malaysia]] [[Category:Rodents of Indonesia]] [[Category:Mammals described in 1822]] [[Category:Taxa named by Anselme Gaëtan Desmarest]] [[Category:Taxonomy articles created by Polbot]] [[Category:Rodents of Borneo]] 248x77728rgllskkfj9sgfve80ucoxi 102 1312311 10940388 10614637 2026-10-11T18:59:54Z Armineaghayan 25187 10940388 wikitext text/x-wiki {| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:right;padding-right:20px;"> '''Կանայք Վիքիպեդիայում 2025 նախագծի օժանդակ նյութեր'''</span><br /><span style="float: right; color: #666; font-size: 50%;padding-right:20px;"> <!--T:19--> Նոյեմբերի 15, 2025 - նոյեմբերի 30, 2025</span> |- | style="padding:10px 0; font-family: sans-serif; font-size: 15px; vertical-align:top;" | <span style="font-size:18px;"><!--T:2--> '''<!--T:1--> Համագործակցության շրջանակներում ստեղծված հոդվածների քննարկման էջում տեղադրել այս կաղապարը՝ <code><nowiki>{{Կանայք Վիքիպեդիայում 2025/հոդված}}</nowiki></code></code>։ Արդյունքում էջում կերևա հետևյալը՝ {{Կանայք Վիքիպեդիայում 2025/հոդված}} Համագործակցությանը մասնակցող Վիքիպեդիացիները կարող են իրենց էջում տեղադրել այս կաղապարը։ <code><nowiki>{{Մասնակից/Կանայք Վիքիպեդիայում 2025}}</nowiki></code> Արդյունքում էջում կերևա հետևյալը՝ {{Մասնակից/Կանայք Վիքիպեդիայում 2025}} |} | style="height:100%; margin:0; width:25%; background:#f6f6f6; padding:10px 20px; -moz-border-radius:0 10px 10px 0; -webkit-border-radius:0 10px 10px 0; border-radius:0 10px 10px 0; -moz-box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; vertical-align:top;" | <div style="padding-bottom:10px; margin-bottom:15px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">[[File:Collage of famous women (cropped).jpg|center|200px|link=Կանայք Վիքիպեդիայում 2025]]</div> {| style="background:none; width:100%; border:0; padding:0; margin:0; font-family:Georgia, serif;" | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:7--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում/Մրցույթի մասին|Նախագծի մանրամասներ]]''' |[[File:Gnome-emblem-photos.svg|60px|right|link=|alt=Կանայք Վիքիպեդիայում 2025 Challenge]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| {| |- |width="250"|<!--T:8--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2025/Ցանկեր|Առաջարկվող ցանկ]]''' |[[File:WikiFont uniE100 - article - blue.svg|70px|right|link=|alt=Կանայք Վիքիպեդիայում 2025]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:10--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2025/Մասնակիցներ|Մասնակիցներ]]''' |[[File:Nuvola apps kuser.svg|60px|right|link=|alt=Կանայք Վիքիպեդիայում 2025]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:10--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2025/Օժանդակ նյութեր|Օժանդակ նյութեր]]''' |[[File:Nuvola_apps_important_JS.svg|60px|right]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:11--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2025/Հոդվածներ|Նորաստեղծ հոդվածներ]]''' |[[File:Nuvola apps kate.svg|right|60px|link=|alt=Այս բաժինը նախատեսված է նոր հոդվածների համար:]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px;" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:11--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2025/Արդյունքներ|Արդյունքներ]]''' |[[File:Nuvola apps kchart.svg|right|60px|link=|alt=Նախագիծն ամփոփվում է]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px;" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- |- {| |} |} l8mo6xpo478sajdi817iebq6twxu1bq 0 1327248 10940448 10807944 2026-10-12T05:57:33Z CommonsDelinker 212 "Hasan_Murat_Mercan_(cropped).jpg" Ֆայլը Ջնջվել է: Վիքիպահեստում՝ [[c:User:Krd|Krd]] մասնակցի կողմից: Պատճառը սա է՝ No permission since 3 October 2026: 10940448 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ քաղաքական պաշտոն |պաշտոն = Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում Թուրքիայի Հանրապետության դեսպան |մարմնի = |բնագիրանուն = |տարբերանշան = Tc buyukelcilikamblem.svg |տարբերանշանաչափ = 100px |տարբերանշանագիր = [[Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարություն]]<br />[[Վաշինգտոնում Թուրքիայի դեսպանություն]] |բաժին = |պատկեր = Sedat Onal - IV Reunión del Mecanismo de Consultas Políticas Perú.jpeg |այլ = |պաշտոնավար = [[Սեդաթ Օնալ]]<br>դեսպան |պաշտոնավարսկսած = ապրիլի 24, 2024 թվական |տիտղոս = Նորին մեծություն (պաշտոնական) <br /> Պարոն կամ տիկին դեսպան (ոչ պաշտոնական) |նստավայր = [[Վաշինգտոն ԿՇ|Վաշինգտոն]], [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ]] |անվանատու = |անվանատվապաշտոն = |նշանակող = [[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]] |նշանակողապաշտոն = [[Թուրքիայի նախագահ]] |տևողություն = |անդրանիկ = [[Ահմեթ Մուհթար Մոլլաօղլու]] |ձևավորում = 1927 |վերջին = |վերացում = |հաջորդականություն = |առաջին տեղակալ = |տեղակալ = |աշխատավարձ = |կայք = [http://washington.emb.mfa.gov.tr Վաշինգտոնում Թուրքիայի դեսպան] }}'''Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում Թուրքիայի Հանրապետության դեսպան''', [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում]] [[Թուրքիա|Թուրքիայի]] [[Թուրքիայի նախագահ|նախագահի]] և [[Թուրքիայի կառավարություն|կառավարության]] պաշտոնական ներկայացուցիչը<ref>{{Cite web |title=Diplomatic Connections |url=http://www.diplomaticconnections.com/r5/showkiosk.asp?listing_id=5061092 |access-date=2021-02-13 |website=www.diplomaticconnections.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Turkish Ministry of Foreign Affairs |url=http://www.mfa.gov.tr/ajax.tr.mfa?8tnNtorVLBlHkq0Nw5d7KBS10fmvwXxrpmMTwBCPTbgXTQLmIu/xogyr/mM727SfRZpytwExNSJ/VlD+nq/HMgd+/y5MUpGEAuLwlQY100uxX3dGzC+vEt+GOnEE1iyISG2ODmVspyYFNw5R9nMJQA== |access-date=2021-02-13 |website=www.mfa.gov.tr}}</ref><ref>{{Cite web |title=T.C. Dışişleri Bakanlığı'ndan |url=http://www.mfa.gov.tr/sayin-melih-rauf-esenbel_in-ozgecmisi.tr.mfa |access-date=2021-02-14 |website=T.C. Dışişleri Bakanlığı}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gurcanli |first=Zeynep |title=Turkey risks not being represented in Security Council voting |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/turkey-risks-not-being-represented-in-security-council-voting-9311905 |access-date=2021-02-14 |website=www.hurriyet.com.tr |language=tr}}</ref><ref>{{Cite web |title=Turkish ambassador to U.S. quits |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2009/12/10/Turkish-ambassador-to-US-quits/33271260481830/ |access-date=2021-02-14 |website=UPI |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-09-04 |title=A Conversation with Namik Tan - The American Interest |url=http://www.the-american-interest.com/articles/2012/2/13/a-conversation-with-namik-tan/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904055903/http://www.the-american-interest.com/articles/2012/2/13/a-conversation-with-namik-tan/ |archive-date=2014-09-04 |access-date=2021-02-14}}</ref><ref name="2014Disisleri">{{Cite web |title=12 büyükelçinin görev yeri değiştirildi |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25490014/}}</ref>։ == Դեսպանների ցանկ == {| class="wikitable" |+ !Լուսանկար !Անվանում !Պաշտոնավարման սկիզբ !Պաշտոնավարման ավարտ !Ծանոթագրություն |- |[[Պատկեր:Ahmet_Muhtar_Bey_Mollaoğlu_(cropped).jpg|150x150փքս|Ahmet Muhtar Bey Mollaoğlu (cropped)]] |[[Ահմեթ Մուհթար Մոլլաօղլու]] |նոյեմբերի 28, 1927 թվական |ապրիլի 20, 1934 թվական |<ref>{{Cite book |last=Harris |first=George Sellers |title=Studies in Atatürk's Turkey: The American Dimension |date=2009 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-17434-4 |pages=147–157 |language=en}}</ref> |- |[[Պատկեր:Münir_Ertegün_(cropped).jpg|150x150փքս|Münir Ertegün (cropped)]] |[[Մեհմեթ Մյունիր Էրթեղյուն]] |հունիսի 18, 1934 թվական |նոյեմբերի 1, 1944 թվական | |- |[[Պատկեր:Orhan_Halit_Erol_in_Montreal.jpg|frameless|148x148փքս]] |[[Օրհան Հալիթ Էրոլ]] |նոյեմբերի 1, 1944 թվական |մարտի 16, 1945 թվական | |- |[[Պատկեր:Hüseyin_Ragıp_Bey_in_1912_(FFT724091)_(cropped).jpg|frameless|149x149փքս]] |[[Հյուսեյին Ռագըփ Բայդուր]] |մարտի 16, 1945 թվական |օգոստոսի 27, 1948 թվական | |- |[[Պատկեր:Bundesarchiv_B_145_Bild-F017259-0001,_Bonn,_Empfang_für_Außenminister_der_Türkei_erkin_(cropped).jpg|150x150փքս|Bundesarchiv B 145 Bild-F017259-0001, Bonn, Empfang für Außenminister der Türkei erkin (cropped)]] |[[Ֆերիդուն Ջեմալ Էրքին]] |օգոստոսի 11, 1948 թվական |հունիսի 15, 1955 թվական | |- |[[Պատկեր:Male_portrait_placeholder_cropped.jpg|frameless|149x149փքս]] |[[Ալի Հայդար Գյորք]] |մայիսի 31, 1955 թվական |ապրիլի 19, 1957 թվական | |- |[[Պատկեր:Suat_Ürgüplü_(cropped_twice).jpg|150x150փքս|Suat Ürgüplü (cropped twice)]] |[[Սուաթ Հայրի Յուրգյուփլյու]] |օգոստոսի 27, 1957 թվական |մարտի 23, 1960 թվական | |- |[[Պատկեր:Male_portrait_placeholder_cropped.jpg|frameless|149x149փքս]] |[[Մելիհ Էսենբել]] |մարտի 24, 1960 թվական |հոկտեմբերի 28, 1960 թվական | |- |[[Պատկեր:Male_portrait_placeholder_cropped.jpg|frameless|149x149փքս]] |[[Բյուլենդ Ուշաքլըգիլ]] |նոյեմբերի 1, 1960 թվական |հունիսի 20, 1962 թվական | |- |[[Պատկեր:Male_portrait_placeholder_cropped.jpg|frameless|149x149փքս]] |[[Թուրգութ Մենեմենջիօղլու]] |ապրիլի 24, 1962 թվական |հունվարի 2, 1967 թվական | |- |[[Պատկեր:Male_portrait_placeholder_cropped.jpg|frameless|149x149փքս]] |[[Մելիհ Էսենբել]] |հունվարի 9, 1967 թվական |նոյեմբերի 1, 1974 թվական | |- |[[Պատկեր:Male_portrait_placeholder_cropped.jpg|frameless|149x149փքս]] |[[Այդըն Եղեն]] |նոյեմբերի 1, 1974 թվական |ապրիլի 1, 1975 թվական | |- |[[Պատկեր:Male_portrait_placeholder_cropped.jpg|frameless|149x149փքս]] |[[Մելիհ Էսենբել]] |ապրիլի 1, 1975 թվական |հուլիսի 14, 1979 թվական | |- |[[Պատկեր:Male_portrait_placeholder_cropped.jpg|frameless|149x149փքս]] |[[Շյուքրյու Էլեքդաղ]] |հուլիսի 23, 1979 թվական |հունիսի 26, 1989 թվական | |- |[[Պատկեր:Male_portrait_placeholder_cropped.jpg|frameless|149x149փքս]] |[[Նյուզհեթ Քանդեմիր]] |օգոստոսի 14, 1989 թվական |ապրիլի 15, 1998 թվական | |- |[[Պատկեր:Male_portrait_placeholder_cropped.jpg|frameless|149x149փքս]] |[[Բաքի Իլքին]] |ապրիլի 17, 1998 թվական |սեպտեմբերի 18, 2001 թվական | |- | |[[Ֆարուք Լողօղլու]] |սեպտեմբերի 24, 2001 թվական |դեկտեմբերի 26, 2005 թվական | |- |[[Պատկեր:Nabi_Şensoy_070126-D-9880W-036_(cropped).jpg|150x150փքս|Nabi Şensoy 070126-D-9880W-036 (cropped)]] |[[Նաբի Շենսոյ]] |հունվարի 1, 2006 թվական |հունվարի 17, 2010 թվական | |- |[[Պատկեր:Namık_Tan_(cropped)_(cropped).jpg|150x150փքս|Namık Tan (cropped) (cropped)]] |[[Նամըք Թան]] |փետրվարի 15, 2010 թվական |մարտի 31, 2014 թվական | |- |[[Պատկեր:Serdar_Kılıç_(cropped)_(cropped).jpg|150x150փքս|Serdar Kılıç (cropped) (cropped)]] |[[Սերդար Քըլըչ]] |ապրիլի 17, 2014 թվական |մարտի 2, 2021 թվական |<ref>{{Cite web |last=AA |first=DAILY SABAH WITH |date=2021-02-04 |title=Turks in US hold farewell ceremony for Ambassador Serdar Kılıç |url=https://www.dailysabah.com/politics/diplomacy/turks-in-us-hold-farewell-ceremony-for-ambassador-serdar-kilic |access-date=2023-05-06 |website=Daily Sabah |language=en-US}}</ref> |- | |[[Հասան Մուրաթ Մերջան]] |մարտի 15, 2021 թվական |հունվարի 12, 2024 թվական |<ref>{{Cite web |title=Washington Büyükelçisi Murat Mercan emekli oluyor |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/washington-buyukelcisi-murat-mercan-emekli-oluyor,4AQOQKv8PECmyxEjfOr_8Q |access-date=2024-03-26 |website=www.ntv.com.tr |language=tr}}</ref> |- |[[Պատկեր:Sedat_Onal_-_IV_Reunión_del_Mecanismo_de_Consultas_Políticas_Perú.jpeg|148x148փքս|Hasan Murat Mercan (cropped)]] |[[Սեդաթ Օնալ]] |ապրիլի 24, 2024 թվական |մինչ օրս |<ref>{{Cite web |date=2024-02-22 |title=Sedat Önal named Türkiye's ambassador to Washington - Türkiye News |url=https://www.hurriyetdailynews.com/sedat-onal-named-turkiyes-ambassador-to-washington-190973 |access-date=2024-08-27 |website=Hürriyet Daily News |language=en}}</ref> |} == Տես նաև == * [[Թուրք-ամերիկյան հարաբերություններ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://washington.emb.mfa.gov.tr/Mission Official website of the Embassy of Turkey in Washington DC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200202122051/http://washington.emb.mfa.gov.tr/Mission |date=2020-02-02 }} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Թուրք դիվանագետներ]] [[Կատեգորիա:Թուրքիայի դեսպաններ]] cu8z0t92cb7wbcsuk0t3z3wqqubfbmm 0 1331956 10940320 10792900 2026-10-11T15:44:56Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Գերմանացի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ]] 10940320 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ}} '''Նադիմ Ամիրի''' ({{lang-de|Nadiem Amiri}}; {{ԱԾ}}), [[Գերմանիա|գերմանացի]] [[Ֆուտբոլ|ֆուտբոլիստ]], «[[Մայնց 05]]» ակումբի և [[Գերմանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Գերմանիայի հավաքականի]] հարձակվող [[Կիսապաշտպան (ֆուտբոլ)|կիսապաշտպան]]: == Ակումբային կարիերա == Ծնվել Է [[Աֆղանստան|Աֆղանստանից]] արտագաղթողների ընտանիքում։ Ֆուտբոլով սկսել է զբաղվել Լյուդվիգսհաֆեն ՍԿ, «[[Կայզերսլաուտերն ՖԱ|Կայզերսլաուտերն]]» և «[[Վալդհոֆ ՖԱ|Վալդհոֆ]]» ակումբների մանկական թիմերում։ 2011 թվականին տեղափոխվել է «[[Հոֆենհայմ (ֆուտբոլային ակումբ)|Հոֆենհայմ]]» ակումբի ֆուտբոլային ակադեմիա։ 2014 թվականին Նադիմն օգնել է պատանեկան թիմին հաղթել պատանեկան Բունդեսլիգայում։ 2015 թվականի փետրվարի 7-ին «Վոլֆսբուրգի» դեմ խաղում Ամիրին նորամուտը նշել է Բունդեսլիգայում<ref>{{Cite web |date=2015-02-07 |title=Вольфсбург VS. Хоффенхайм 3:0 |url=http://int.soccerway.com/matches/2015/02/07/germany/bundesliga/vfl-wolfsburg/tsg-1899-hoffenheim-ev/1713729/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801212619/https://int.soccerway.com/matches/2015/02/07/germany/bundesliga/vfl-wolfsburg/tsg-1899-hoffenheim-ev/1713729/ |archive-date=2019-08-01 |access-date=2016-04-12 |publisher=soccerway.com |lang=en}}</ref>։ Նոյեմբերի 28-ին Մյոնխենգլադբախի «Բորուսիայի» դեմ խաղում նա խփել է իր առաջին գոլը «Հոֆենհայմի» կազմում<ref>{{Cite web |date=2015-11-28 |title=Хоффенхайм VS. Боруссия Мёнхенгладбах 3:3 |url=http://int.soccerway.com/matches/2015/11/28/germany/bundesliga/tsg-1899-hoffenheim-ev/borussia-monchengladbach/2054314/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409033354/http://int.soccerway.com/matches/2015/11/28/germany/bundesliga/tsg-1899-hoffenheim-ev/borussia-monchengladbach/2054314/ |archive-date=2016-04-09 |access-date=2016-04-12 |publisher=soccerway.com |lang=en}}</ref>։ 2017 թվականի հունիսի 12-ին Ամիրին երկարաձգել է պայմանագիրը «Հոֆենհայմի» հետ մինչև 2020 թվականը<ref name="автоссылка1">{{Cite web |date=2017-06-12 |title=Надим Амири продлил контракт с «Хоффенхаймом» до 2020 года |url=https://www.achtzehn99.de/aktuelles/news/tsg-bindet-nadiem-amiri-bis-2020/ |publisher=achtzehn99.de |lang=de}}</ref>։ 2019/20 մրցաշրջանում Ամիրին 5 տարվա պայմանագիր է կնքել Լևերկուզենի «Բայեր 04» ակումբի հետ<ref>{{Cite web |date=2019-07-30 |title=Надим Амири заключил пятилетний контракт с клубом «Байер 04» |url=https://www.bayer04.de/de-de/news/bayer04/amiri-verstaerkt-die-werkself |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129161038/https://www.bayer04.de/de-de/news/bayer04/amiri-verstaerkt-die-werkself |archive-date=2019-11-29 |access-date=2020-03-13 |publisher=bayer04.de |lang=de}}</ref>։ 2022 թվականի հունվարի 29-ին նա վարձավճարով միացել է «[[Ջենոա|Ջենոային]]»։ Իտալական ակումբը պետք է գներ նրա նկատմամբ իրավունքները վարձակալության ավարտին, եթե որոշակի պայմաններ կատարվեին<ref>{{Cite press release |title=NADIEM AMIRI È UN GIOCATORE DEL GENOA |date=2022-01-29 |publisher=Genoa |url=https://genoacfc.it/nadiem-amiri-e-un-giocatore-del-genoa/ |access-date=2022-01-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015110036/https://genoacfc.it/nadiem-amiri-e-un-giocatore-del-genoa/ |archive-date=2022-10-15 |lang=it}}</ref>։ 2024 թվականի հունվարի 31-ին տեղափոխվել է «[[Մայնց 05]]»՝ կնքելով պայմանագիր մինչև 2025/26 մրցաշրջանի ավարտը<ref>{{Cite web |date=2024-01-31 |title=Nadiem Amiri wird 05er |url=https://www.mainz05.de/news/nadiem-amiri-wird-05er |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131214146/https://www.mainz05.de/news/nadiem-amiri-wird-05er |archive-date=2024-01-31 |access-date=2024-01-31 |website=mainz05.de |publisher=1. FSV Mainz 05}}</ref>։ == Միջազգային կարիերա == 2015 թվականին Գերմանիայի պատանեկան հավաքականի կազմում Ամիրին [[Չեխիա|Չեխիայում]] մասնակցել է Եվրոպայի երիտասարդական առաջնությանը: Մրցաշարում հանդես է եկել Նիդերլանդների<ref>{{Cite news |date=2015-07-10 |title=Германия (до 19) VS. Нидерланды (до 19) 1:0 |url=http://int.soccerway.com/matches/2015/07/10/europe/uefa-u19-championship/germany-under-19/netherlands-under-19/2038764/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308193132/http://int.soccerway.com/matches/2015/07/10/europe/uefa-u19-championship/germany-under-19/netherlands-under-19/2038764/ |archive-date=2016-03-08 |access-date=2016-04-12 |publisher=soccerway.com |lang=ru}}</ref>, [[Իսպանիայի ֆուտբոլի պատանեկան հավաքական (մինչև 19 տարեկան)|Իսպանիայի]]<ref>{{Cite news |date=2015-07-07 |title=Германия (до 19) VS. Испания (до 19) 0:3 |url=http://int.soccerway.com/matches/2015/07/07/europe/uefa-u19-championship/germany-under-19/spain-under-19/2038762/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307074842/http://int.soccerway.com/matches/2015/07/07/europe/uefa-u19-championship/germany-under-19/spain-under-19/2038762/ |archive-date=2016-03-07 |access-date=2016-04-12 |publisher=soccerway.com |lang=ru}}</ref> և Ռուսաստանի դեմ խաղերում<ref>{{Cite news |date=2015-07-13 |title=Россия (до 19) VS. Германия (до 19) 2:2 |url=http://int.soccerway.com/matches/2015/07/13/europe/uefa-u19-championship/russia-under-19/germany-under-19/2038766/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116163114/http://int.soccerway.com/matches/2015/07/13/europe/uefa-u19-championship/russia-under-19/germany-under-19/2038766/ |archive-date=2016-11-16 |access-date=2016-04-12 |publisher=soccerway.com |lang=ru}}</ref>։ 2019 թվականի ամռանը հրավիրվել էր հավաքական՝ մասնակցելու Իտալիայում կայացած Եվրոպայի երիտասարդական թիմերի առաջնությանը։ Կիսաեզրափակչում երկու գնդակ խփել է Ռումինիայի դարպասը, իսկ նրա թիմը հաղթել է 4:2 հաշվով և դուրս է եկել եզրափակիչ: Վճռորոշ խաղում 88-րդ րոպեին գոլի հեղինակ է դարձել, բայց դա չի օգնել հաղթել Իսպանիային և նվաճել տիտղոսը: == Ձեռքբերումներ == '''«Բայեր 04»''' * [[Բունդեսլիգա|Գերմանիայի չեմպիոն]]՝ 2023/24 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.bayer04.de/en-us/player/werkself/bayer-04-leverkusen/nadiem-amiri Профиль Надима Амири на сайте «Байер 04»]{{ref|de}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:2026 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Բայեր Լևերկուզենի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բունդեսլիգա]] [[Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Կայզերսլաուտերնի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Հոֆենհայմի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Մայնց 05-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Ջենոայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ]] [[Կատեգորիա:Ֆուտբոլ]] [[Կատեգորիա:Գերմանացի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ]] bjphepwu3m5n1jxvxocp2i8yyne58j4 2 1337331 10940479 10939409 2026-10-12T07:44:57Z Սվետլանա Սահակյան 174985 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10940479 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10940480 10940479 2026-10-12T07:46:35Z Սվետլանա Սահակյան 174985 10940480 wikitext text/x-wiki https://en.wikipedia.org/wiki/Alberta_Biodiversity_Monitoring_Institute?action=edit&veswitched=1 {{Infobox organization | name = Alberta Biodiversity Monitoring Institute | type = Collaborative monitoring<ref name="agencies" /> | image = | image_size = | image_alt = | caption = | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | map2 = | map2_size = | map2_alt = | map2_caption = | abbreviation = | predecessor = Alberta Biodiversity Monitoring Program | merged_into = | successor = | formation = 1998 | founder = | extinction = <!-- e.g. use {{end date and age|YYYY|MM|DD}} --> | merger = | tax_id = <!-- or | vat_id = (for non-profit org) --> | registration_id = <!-- for non-profit org --> | status = | purpose = | headquarters = | location = | coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|display=inline,title}} --> | region_served = | services = | products = | methods = | fields = | membership = | num_members_year = | language = | owner = <!-- or | owners = --> | secretary_general = | leader_title = | leader_name = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | board_of_directors = Greg Taylor Chair Stephen Lougheed Shawn Wasel Secretary/Treasurer Roger Gibbins<ref name="Board" /> | key_people = | main_organ = | parent_organization = | subsidiaries = | secessions = | affiliations = Alberta Innovates-Technology Futures <br>[[University of Alberta]]<br> [[University of Calgary]] <br> [[Royal Alberta Museum]] | budget = $11 M<ref name="Annual_Report_2013" /> | budget_year = 2012-2013 | revenue = $9,513,809<ref name="Annual_Report_2013" /> | revenue_year = 2013 | disbursements = | expenses = | endowment = | num_staff = | num_staff_year = | num_volunteers = | num_volunteers_year = | website = {{citation|url=http://www.abmi.ca/abmi/home/home.jsp |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201094552/http://www.abmi.ca/abmi/home/home.jsp |url-status=dead |archive-date=2008-12-01 |title=Official website }} | remarks = | former_name = Alberta Biodiversity Monitoring Program | footnotes = }} '''Alberta Biodiversity Monitoring Institute''' ('''ABMI''') is an agency that monitors and reports on [[biodiversity]] status throughout the province of [[Alberta, Canada]],{{Sfn|Stadt |Schieck |Stelfox |2006|33}} that is funded equally by the government of Alberta and the oil and gas industry.{{Sfn|Dawson|2014}} The Alberta Biodiversity Monitoring Institute is based in [[Edmonton]], Alberta. According to Alberta Innovates-Technology Futures (AITF), a key partner in the ABMI, the ABMI, which acts as "an early warning system by monitoring the cumulative effects of biodiversity change in regions throughout Alberta" is "the largest project of its kind ever attempted in Canada."<ref>{{citation|work=Alberta Innovates - Technology Futures |url=http://www.albertatechfutures.ca/RDSupport/EnvironmentandCarbonManagement/EcosystemManagement/BiodiversityMonitoring.aspx |title=Biodiversity Monitoring |date=nd |accessdate=17 June 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140626010607/http://albertatechfutures.ca/RDSupport/EnvironmentandCarbonManagement/EcosystemManagement/BiodiversityMonitoring.aspx |archivedate=26 June 2014 }}</ref> Collaborating agencies include the government-industry research agency Alberta Innovates-Technology Futures, the [[University of Alberta]], [[University of Calgary]] and the [[Royal Alberta Museum]].{{Sfn|Pratt|2014}}{{Sfn|Stadt |Schieck |Stelfox |2006|33}} Along with the Alberta Forest Management Planning Standard, the ABMI are key components to implementing resource planning based on [[ecosystem management]] principles. [[Alberta Environment and Parks]] consults the Alberta Biodiversity Monitoring Agency's reports in monitoring and preservation of species, setting benchmarks for biodiversity for land use plans. If industry contributes to the endangerment of a species that falls below these benchmarks, the Government of Alberta can order remedial action.{{Sfn|Pratt|2014}} ==Location== The ABMI Science Centres are located at the University of Alberta, Alberta Innovates and the University of Calgary. Their Processing Centre is at the Royal Alberta Museum and their Information and Application Centre is at the University of Alberta. The ABMI Monitoring Centre is located at Alberta Innovates Technology Futures offices in Vegreville. Dan Farr has been Director at the Application Centre since April 2010.<ref name="Annual_Report_2013" /><!-- His team which includes Tom Habib and others develop applications that add value to the ABMI’s core business of measuring and reporting on the state of biodiversity in Alberta. In the course of monitoring terrestrial and wetland ecosystems across the province, the ABMI has assembled a massive biodiversity database, developed reliable measurement protocols, and found innovative ways to summarize complex ecological information. By applying this capacity to specific management challenges, the ABMI has extended its relevance far beyond its original vision.--> == History == {{expand section|date=January 2015}} Since the 1990s it was recognized that Alberta needed a comprehensive provincial biodiversity monitoring program but at that time the province did not have the capacity to conduct such a program.<ref name="ABMI_2003">{{citation |title=Petroleum Technology Alliance Canada Project Funding Request to the Environmental Research Advisory Council: Alberta Biodiversity Monitoring Program Prototype |date=May 2004 |work=Prototype Program Sponsors via Alberta Research Council (ARC) }}</ref> Phase 1 (1998-2002) of what was then called Alberta Biodiversity Monitoring Program (ABMP) was funded by $1 M cash from Alberta forest industries, oil and gas industries, the provincial government, and non-government organizations.<ref name="ABMI_2003" /> {{Blockquote|A team of more that 20 scientists identified protocols to survey a broad diversity of biota, habitat structures, vegetation communities, and landscapes patterns within Alberta. These protocols have been reviewed by other scientists from across North America and have been amalgamated into an integrated design that will effectively and efficiently survey all elements. The ABMP is designed to monitor long-term, broad-scale changes in biodiversity, many of which are anticipated to be difficult to detect because they occur slowly over time. The ABMP will facilitate comparisons among geographic regions, and will feed information into an adaptive management process so that resource managers can evaluate long-term sustainability of biodiversity and natural resources. Information and analyses generated from the ABMP will be used to delineate potential causal relationships between development events and changes in biodiversity. Above all, the ABMP is designed to be scientifically credible, transparent, and to satisfy the needs of government, industry, and the public. This program will provide early warning of biodiversity change, and reduce the cost of sustaining biodiversity by reducing the need for expensive species recovery programs.|Alberta Research Council 2003}} Between 1998 and 2003 a group of researchers reviewed literature regarding protocols for sampling terrestrial biota and habitat structures. Scientists involved in the research included "Dan Farr, Chris Shank, Rich Moses, [[Stan Boutin]], Erin Bayne (vertebrates), Phil Lee, Steve Hanus (forest structure and vascular plants), Jennifer Doubt, Rene Belland (mosses), Anna-Liisa Sippola, Jogeir Stokland (fungi), Neville Winchester, Bert Finnamore, Jeff Battigelli, Heather Proctor (arthropods), and others."<ref name="Protocols_2014">{{citation |title=Terrestrial Data Collection Protocols |work=ABMI |number=10045 |date=21 March 2014}}</ref> Jim Schieck, Chris Shank and Dan Farr combined these protocols into an integrated suite "designed to be cost effective and capable of monitoring a diversity of biota, over broad spatial scales and long time periods."<ref name="Protocols_2014" /> In a 2007 interview ABMI lead scientist, Jim Schieck of the Alberta Research Council, described how the ABMI "program was developed in the last 5 years, 6 or 7 years." The team of 7 or 8 people at the University of Alberta were investigating effective management and monitoring of biota using statistical data management on species and habitats and ecosystems to set benchmarks for future reference.{{Sfn|Alberta Innovates|2007}} Phase 2 (2003-2007) involved the development of a prototype "designed to test the protocols, develop systems and generate product streams to the satisfaction of the sponsors and potential future clients." Funding for 2003 was $675,000.<ref name="ABMI_2003" /> By 2006 the team had completed the background scientific development and moved into the prototype project, a small scale program.{{Sfn|Alberta Innovates|2007}} The ABMI began working in 2003<ref name="Alberta_Hansard_2012" />{{rp|511}} and at that time one of the ABMI projects involved working with a small company in [[Saskatoon]] to develop equipment with highly sensitive microphones to record bird vocalizations digitally that could then be interpreted in a laboratory setting.{{Sfn|Louie|2013}} This standardized the process using "technology that records bird calls at a very fine level, and then having an expert go through the calls to identify the birds correctly."{{Sfn|Louie|2013}} In 2006 the Collaborative Research and Development (CRD) at the Alberta Biodiversity Monitoring Program published ''A Manual for Estimating Biodiversity Intactness for the Alberta Biodiversity Monitoring Program: Description and Working Example.''{{Sfn|Nielsen|2006}} With funding from ABMI, a team of researchers from [[Alberta Research Council]] and the [[University of Alberta]] used winter mammal tracking sites in the boreal forest of Alberta to measure biodiversity intactness to be used as baselines in monitoring biodiversity. The "southern boreal forest had the lowest intactness and the greatest human footprint." They published their findings in an article in ''Biological Conservation''.{{Sfn|Nielsen|2007}}{{rp|403}} However, from 2007 to 1 April 2013, the ABMI's financing and administration was not self-managed but was dependent on the University of Alberta's systems.<ref name="Annual_Report_2013" /> In 2012 the Province of Alberta passed legislation to enable the ABMI to generate and collect funds to finance their program.<ref name="Annual_Report_2013" /> "New legislation to formally establish the provincial monitoring entity was expected in the fall of 2013."<ref name="Annual_Report_2013" /> By February 2012 although the ABMI was "identified as a key component of the Joint Canada-Alberta Monitoring Plan and has many strong elements – scientific leadership, publicly accessible information, and value-neutral result presentation" the Institute had not secured full funding which limited "its ability to deliver sound monitoring data."<ref name="Pembina_2012" /> By 2013 the private sector increased payments $4,190,445 from $2,896,000 in 2012.<ref name="Annual_Report_2013" /> In 2012 the Government of Alberta gave $5,205,000 and increased that to $5,305,000 in 2013 when the [[Government of Canada]] decreased their funding to $0.<ref name="Annual_Report_2013" /> A 2014 ABMI report commissioned by the [[Canadian Oilsands Innovation Alliance]] (COSIA), one of ABMI's stakeholders, showed a decline of 20 per cent among bird species in northern Alberta. The report covered all three oil sands areas, Peace River, Fort McMurray and Cold Lake. ABMI board member and [[Pembina Institute]] Director, Simon Dyer, described how "what gets measured, gets managed." While "longtime agriculture on private land has a bigger footprint on northern Alberta landscape than the oilsands industry or forestry", the former is static whereas the latter are expanding and they are on Crown land where the government has more authority.<ref name="ABMI_COSIA_2014">{{citation |url=https://calgaryherald.com/business/energy/agency-calls-for-wildlife-protection-rules-in-oilsands-area |work=Calgary Herald |title=Agency calls for wildlife protection rules in oilsands area |date=17 June 2014 |location=Edmonton |first=Ryan |last=Jackson |accessdate=3 January 2014 }}</ref> ==Board of directors== The ABMI Board of Directors has from seven to fourteen Directors "representing the Government of Alberta, environmental non-governmental organization sector, forest sector, energy sector, agriculture sector, and the research community."<ref name="Board">{{citation|work=Alberta Innovates - Technology Futures |url=http://www.abmi.ca/abmi/aboutabmi/aboutabmi.jsp?categoryId=149 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101210073104/http://www.abmi.ca/abmi/aboutabmi/aboutabmi.jsp?categoryId=149 |url-status=dead |archive-date=2010-12-10 |title=Board of Directors |date=nd |accessdate=3 January 2014 }}</ref> The Pembina Institute and the [[Canadian Association of Petroleum Producers]] CAPP are represented on the ABMI board. ==Partners and Sponsors== According to the ABMI 2012-2013 Annual Report, partners and sponsors include industry, universities, governmental and non-governmental organizations: Alberta Innovates Bio Solutions, Alberta Innovates Technology Futures, Alberta Land Institute, Alberta Livestock and Meat Agency Ltd, Alberta-Pacific Forest Industries Inc, [[Athabasca Oil Corporation]], [[Canadian Natural Resources Limited]], [[Cenovus Energy]], Climate Change and Emissions Management Corporation, [[Connacher Oil and Gas Corporation]], [[ConocoPhillips Canada]], [[Devon Operating Corporation]] (now operating as Brion Energy Corporation), Ecological Monitoring Committee for the Lower Athabasca, [[Environment Canada]], [[Government of Alberta]], [[Hammerstone Corporation]], [[Husky Energy]], [[Imperial Oil]], [[Ivanhoe Energy Inc.]], [[Japan Canada Oilsands Ltd.]], [[Laricina Energy Ltd.]], [[MEG Energy]], [[NEXEN Inc.]], Oilsands Developers Group, [[Royal Albert Museum]], [[Shell Canada]], Southern Pacific Research Corp., [[Statoil]], [[Suncor Energy]], [[Sunshine Oilsands Ltd]], [[Syncrude]], [[Teck Resources Ltd.]], [[Total E & P Canada Ltd.]], the University of Alberta and the [[University of Calgary]].<ref name="Annual_Report_2013">{{citation |title=Annual Report |year=2013 |work=ABMI}}</ref> == Collaborating agencies == Collaborating agencies include the government-industry research agency Alberta Innovates-Technology Futures (AITF), the [[University of Alberta]], home to the ABMI Executive Office, Science Centre, and Information Centre, [[Alberta Research Council]], home to the ABMI Monitoring Centre. The Alberta Conservation Association (ACA) which "manages fisheries and aquatic sampling in lakes and rivers" and the [[Royal Alberta Museum]] which "manages specimen identification and storage."<ref name="agencies">{{citation|work=Alberta Biodiversity Monitoring Institute |url=http://www.abmi.ca/abmi/aboutabmi/aboutabmi.jsp;jsessionid=33B3A8BC5D516ECC09761909F94F3C91?categoryId=121&subCategoryId=396&pageCategoryId=53 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103205052/http://www.abmi.ca/abmi/aboutabmi/aboutabmi.jsp;jsessionid=33B3A8BC5D516ECC09761909F94F3C91?categoryId=121&subCategoryId=396&pageCategoryId=53 |url-status=dead |archive-date=2015-01-03 |date=nd |accessdate=3 January 2015 |title=Collaborating Agencies }}</ref> The Pembina Institute is a member of the Alberta Biodiversity Monitoring Institute (ABMI) – "one of the primary existing programs that the implementation plan endorsed for expansion and more funding."<ref name="Pembina_2012">{{citation |url=http://www.pembina.org/blog/610 |title=The path to improved oilsands monitoring: Pembina's role |date=22 February 2012 |first=Jennifer |last=Grant |work=Pembina Institute |accessdate=3 January 2015}}</ref> Pembina Institute's Simon Dyer who is also on the board of the ABMI argued that, "There is nothing like [the ABMI] anywhere else in the world, in terms of its comprehensiveness, the number of species it looks at and its ability to monitor changes in biodiversity over large landscapes over long time periods. What the ABMI provides, for the first time, is a meaningful metric of environmental impact or biodiversity performance that governments could use to inform decision making." According to Dyer, in pristine northeastern Alberta "there is still time to do proper land use planning, identify conservation areas for biodiversity and ensure good planning going forward." Dyer explains that the projected quadrupling of [[oil sands]] production "without a proper plan in place to mitigate those impacts" is what concerns oil sands critics, not the current impacts.{{Sfn|Louie|2013}} According to the Pembina Institute blog, "The ABMI is identified as a key component of the Joint Canada-Alberta Monitoring Plan and has many strong elements – scientific leadership, publicly accessible information, and value-neutral result presentation. However, the ABMI still has not secured full funding, so the ABMI's ability to deliver sound monitoring data is limited by the availability of resources to support its work."<ref name="Pembina_2012" /> ==Joint Canada-Alberta Monitoring Plan== In February 2012 Canada's Environment Minister, [[Peter Kent]] announced the launch of the [[Joint Canada-Alberta Monitoring Plan]] or [[Joint Canada-Alberta Implementation Plan for Oil Sands Monitoring]], with aspirations of becoming a transparent, accountable world class oil sands [[environmental monitoring]] system.<ref name="AB_Environment">{{citation |title=Canada and Alberta take action to implement world class monitoring system for the oil sands |url=http://alberta.ca/release.cfm?xID=318784421F585-DCE7-D3CC-8693ABB32D6E1ABA |date=3 February 2012 |work=[[Alberta Environment and Parks|Alberta Environment and Sustainable Resource Development]]<!--- name at the time ---> |accessdate=3 January 2015}}</ref> The Alberta Biodiversity Monitoring Institute (ABMI) is the key component of the Joint Canada-Alberta Monitoring Plan.<ref name="Pembina_2012" /> == Methodologies == The ABMI and the Alberta Forest Management Planning Standard are based on the cumulative approach and ecosystem management principles.{{Sfn|Stadt |Schieck |Stelfox |2006|33}} {{Blockquote|text=The basic survey design consists of 1656 sites, 20 km apart, evenly spaced on a grid pattern across Alberta. Sites will be sampled over a five-year period at a rate of 350 sites/year. Standardized sampling protocols will be used to cover a broad range of species and habitat elements within terrestrial and aquatic environments, as well as broader landscape-level features.|source=Stadt, Schieck, Stelfox 2006}} According to Cathy Olesen MP,<ref name="Alberta_Hansard_2012">{{citation |url=http://www.assembly.ab.ca/ISYS/LADDAR_files/docs/hansards/han/legislature_28/session_1/20121105_1330_01_han.pdf#page=31 |title=ABMI |date=5 November 2012 |work=Alberta Hansard |location=Edmonton, Alberta |accessdate=3 January 2015 |first=Cathy |last=Olesen (MP)}}</ref>{{rp|511}} {{Blockquote|The biodiversity and, therefore, the health of over 2,000 species is assessed by the changes in habitats and human land use through a cumulative effects approach. Cumulative effects monitoring attempts to uncover the link between environmental stressors and the many indicators that are monitored. The methodology employed is such that the province is divided into 1,656 evenly spaced monitoring areas. Each year approximately 330 sites are assessed. An assessment is {{sic|comprised|hide=y| of}} site visits, aerial photography, and satellite imagery. This results in a comprehensive snapshot of the entire province every five years. The next time around when a site gets re-examined, it is done within a week's window to reduce any seasonal variability.|source=Cathy Olesen MP}} Researchers from ABMI and the University of Alberta using the oil sands industry of Alberta as case study in their paper in which they challenged the economic prudence of the costly equivalency-based [[Biodiversity banking|biodiversity offset]] systems by using ABMI's "empirically derived index of biodiversity intactness to link offsets with losses incurred by development."{{Sfn|Habib|2013}} {{Blockquote|Biodiversity offsets are designed to compensate for residual environmental damage caused by development after avoidance, minimization, and mitigation of environmental impacts have been considered and implemented. The goal of offsets is to compensate for the loss of biodiversity at one location with conservation gains elsewhere. Typical forms of biodiversity offsets include land protection, restoration, or enhancement, and they are typically applied to achieve no net loss of a particular biodiversity feature.|Habib et al 2013}} ==Boreal woodland caribou== {{Main|Boreal woodland caribou}} According to the 2014 ABMI report all six herds of caribou including the threatened [[boreal woodland caribou|boreal]] and the endangered [[mountain caribou]] "have suffered annual rates of decline ranging from 4.6% to 15.2% from 1993 to 2012" in the oil sands region (OSR) as oil and gas production booms in northern Alberta. As these herds in the oil-sands region are "genetically distinct" from other boreal caribou populations, the ABMI report concludes that, "It is therefore unlikely that populations in the (region) will gain new members from caribou populations in other parts of the province." In an article in ''[[The Wall Street Journal]]'', Dawson observed that, "The report comes amid controversy over Alberta's recent sales of oil and gas development leases in areas populated by both boreal and mountain caribou."{{Sfn|Dawson|2014}} == Citations == {{Reflist}} == References == * {{citation|title=Caribou Population Shrinking in Canada's Oil Sands: Study Finds Black-Throated Warbler Bird, Fisher Also Among the Severely Affected |first=Chester |last=Dawson |date= 17 June 2014 |work=The Wall Street Journal |location=Calgary, Alberta|url=https://www.wsj.com/articles/caribou-population-shrinking-in-canadas-oil-sands-1403022042}} * {{citation|date=14 September 2012 |title=Environmental Sentinel: Cutting-edge biodiversity-monitoring agency commands respect on both sides of oilsands debate |first=Jacqueline |last=Louie |url=http://www.junewarren-nickles.com/feature.aspx?id=9137 |accessdate=17 June 2014 |series=June Warren-Nickles Energy Group |ref={{SfnRef|Louie|2013}} |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140704163851/http://www.junewarren-nickles.com/feature.aspx?id=9137 |archivedate=4 July 2014 }} *{{citation |url=https://edmontonjournal.com/Northern+Alberta+industrial+development+puts+some+species+decline+report+says/9944901/story.html |title=Northern Alberta industrial development puts some species in decline, report says |first=Sheila |last=Pratt |publisher=Edmonton Journal |date=17 June 2014 |location=Edmonton, Alberta }}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{citation|journal=Environmental Monitoring and Assessment |volume=121 |issue=1–3 |pages=33–46|year=2006 |doi=10.1007/s10661-005-9075-7|pmid=16957865 | title=Alberta Biodiversity Monitoring Program - Monitoring Effectiveness of Sustainable Forest Management Planning |first1=J. John |last1=Stadt |first2=Jim |last2=Schieck |first3=Harry A. |last3=Stelfox |bibcode=2006EMnAs.121...33S }} * {{citation|title=Oilsands Environmental Impacts Growing, Says New Report |url= http://www.huffingtonpost.ca/2013/12/05/alberta-oilsands-environmental-impact_n_4394457.html |publisher=Huffington Post |date=12 May 2013 |accessdate= 17 June 2014|ref={{SfnRef|Huffington Post|2013}}}} *{{citation |title=A new method to estimate species and biodiversity intactness using empirically derived reference conditions |first1=Scott E. |last1=Nielsen |first2=E.M. |last2=Bayne |first3=J. |last3=Schieck |first4=J. |last4=Herbers |first5=Stan |last5=Boutin |url=https://www.ualberta.ca/~scottn/documents/NielsenEtAl2007.pdf |journal=Biological Conservation |volume=137 |issue=3 |year=2007 |pages=403–414|doi=10.1016/j.biocon.2007.02.024 |bibcode=2007BCons.137..403N |ref={{SfnRef|Nielsen|2007}}}} *{{citation |last1=Nielsen |first1= Scott E. |last2=Bayne |first2=Erin |title=A Manual for Estimating Biodiversity Intactness for the Alberta Biodiversity Monitoring Program: Description and Working Example |series=Collaborative Research and Development (CRD) Delivery Team |work=Alberta Biodiversity Monitoring Program, University of Alberta |date=March 2006 |pages=51 |ref={{SfnRef|Nielsen|2006}}}} *{{citation|title=Economic and Ecological Outcomes of Flexible Biodiversity Offset Systems |first1=Thomas J. |last1=Habib |first2=Daniel R. |last2=Farr |first3=Richard R. |last3=Schneider |first4=Stan |last4=Boutin |journal=Conservation Biology |volume=27 |issue=6 |pages=1313–1323 |doi=10.1111/cobi.12098 |pmid=23869724 |url=http://www.prasinogroup.com/pdfs/Economic%20and%20Ecological%20Outcomes%20of%20Flexible%20Biodiversity%20Offset%20Systems.pdf |ref={{SfnRef|Habib|2013}} |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150104230023/http://www.prasinogroup.com/pdfs/Economic%20and%20Ecological%20Outcomes%20of%20Flexible%20Biodiversity%20Offset%20Systems.pdf |archivedate=2015-01-04 |year=2013 |bibcode=2013ConBi..27.1313H }} *{{cite conference |url=http://www.innovationalberta.com/article.php?articleid=444 |work=Alberta Innovates |title=Interview with Dr. Jim Schieck, Research Ecologist, Alberta Research Council |conference=Alberta Chamber of Resources Boreal Forum |year=2007 |accessdate=3 January 2014 |ref={{SfnRef|Alberta Innovates|2007}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031811/http://www.innovationalberta.com/article.php?articleid=444 |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead }} {{Authority control}} [[Category:Biodiversity]] [[Category:Nature conservation organizations based in Canada]] [[Category:Natural history of Alberta]] [[Category:Organizations based in Edmonton]] [[Category:Environmental organizations based in Alberta]] spgtfxd6sot24gb160hnegmwi6c7waw 10940484 10940480 2026-10-12T07:55:38Z Սվետլանա Սահակյան 174985 /* */ 10940484 wikitext text/x-wiki https://en.wikipedia.org/wiki/Alberta_Biodiversity_Monitoring_Institute?action=edit&veswitched=1 Ալբերտայի [[Կենսաբազմազանություն|կենսաբազմազանության]] մոնիթորինգի ինստիտուտը (ABMI) Կանադայի [[Ալբերտա]] նահանգում կենսաբազմազանության վիճակի մոնիթորինգ և հաշվետվությունների ներկայացում իրականացնող գործակալություն է,{{Sfn|Stadt |Schieck |Stelfox |2006|33}} որը հավասարապես ֆինանսավորվում է Ալբերտայի կառավարության և նավթի ու գազի արդյունաբերության կողմից{{Sfn|Dawson|2014}}։ Ալբերտայի կենսաբազմազանության մոնիթորինգի ինստիտուտը գտնվում է [[Էդմոնտոն|Էդմոնտոնում]], Ալբերտա։ Ըստ Alberta Innovates-Technology Futures (AITF) կազմակերպության, որը (''{{Lang-en|ABMI}}''-ի) հիմնական գործընկերն է, ABMI-ն, որը գործում է որպես «վաղ նախազգուշացման համակարգ՝ մոնիթորինգի ենթարկելով կենսաբազմազանության փոփոխության կուտակային հետևանքները Ալբերտայի տարածաշրջաններում», «իր տեսակի մեջ ամենամեծ նախագիծն է, որը երբևէ փորձվել է Կանադայում»<ref>{{citation|work=Alberta Innovates - Technology Futures |url=http://www.albertatechfutures.ca/RDSupport/EnvironmentandCarbonManagement/EcosystemManagement/BiodiversityMonitoring.aspx |title=Biodiversity Monitoring |date=nd |accessdate=17 June 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140626010607/http://albertatechfutures.ca/RDSupport/EnvironmentandCarbonManagement/EcosystemManagement/BiodiversityMonitoring.aspx |archivedate=26 June 2014 }}</ref>։ Համագործակցող գործակալությունների թվում են Alberta Innovates-Technology Futures կառավարական-արդյունաբերական հետազոտական գործակալությունը, [[Ալբերտայի համալսարան|Ալբերտայի համալսարանը]], Կալգարիի համալսարանը և Ալբերտայի թագավորական թանգարանը{{Sfn|Pratt|2014}}{{Sfn|Stadt |Schieck |Stelfox |2006|33}}։ Ալբերտայի անտառային կառավարման պլանավորման ստանդարտի հետ մեկտեղ, ABMI-ն էկոհամակարգի կառավարման սկզբունքների վրա հիմնված ռեսուրսների պլանավորման իրականացման հիմնական բաղադրիչներն են։ Ալբերտայի շրջակա միջավայրի և պարկերի վարչությունը խորհրդակցում է Ալբերտայի կենսաբազմազանության մոնիթորինգի գործակալության զեկույցների հետ՝ տեսակների մոնիթորինգի և պահպանման հարցերում, սահմանելով կենսաբազմազանության չափանիշներ հողօգտագործման պլանների համար: Եթե արդյունաբերությունը նպաստում է այդ չափանիշներից ցածր տեսակների վտանգմանը, Ալբերտայի կառավարությունը կարող է հրահանգել վերականգնողական գործողություններ ձեռնարկել{{Sfn|Pratt|2014}}: ==Location== The ABMI Science Centres are located at the University of Alberta, Alberta Innovates and the University of Calgary. Their Processing Centre is at the Royal Alberta Museum and their Information and Application Centre is at the University of Alberta. The ABMI Monitoring Centre is located at Alberta Innovates Technology Futures offices in Vegreville. Dan Farr has been Director at the Application Centre since April 2010.<ref name="Annual_Report_2013" /><!-- His team which includes Tom Habib and others develop applications that add value to the ABMI’s core business of measuring and reporting on the state of biodiversity in Alberta. In the course of monitoring terrestrial and wetland ecosystems across the province, the ABMI has assembled a massive biodiversity database, developed reliable measurement protocols, and found innovative ways to summarize complex ecological information. By applying this capacity to specific management challenges, the ABMI has extended its relevance far beyond its original vision.--> == History == Since the 1990s it was recognized that Alberta needed a comprehensive provincial biodiversity monitoring program but at that time the province did not have the capacity to conduct such a program.<ref name="ABMI_2003">{{citation |title=Petroleum Technology Alliance Canada Project Funding Request to the Environmental Research Advisory Council: Alberta Biodiversity Monitoring Program Prototype |date=May 2004 |work=Prototype Program Sponsors via Alberta Research Council (ARC) }}</ref> Phase 1 (1998-2002) of what was then called Alberta Biodiversity Monitoring Program (ABMP) was funded by $1 M cash from Alberta forest industries, oil and gas industries, the provincial government, and non-government organizations.<ref name="ABMI_2003" /> {{Blockquote|A team of more that 20 scientists identified protocols to survey a broad diversity of biota, habitat structures, vegetation communities, and landscapes patterns within Alberta. These protocols have been reviewed by other scientists from across North America and have been amalgamated into an integrated design that will effectively and efficiently survey all elements. The ABMP is designed to monitor long-term, broad-scale changes in biodiversity, many of which are anticipated to be difficult to detect because they occur slowly over time. The ABMP will facilitate comparisons among geographic regions, and will feed information into an adaptive management process so that resource managers can evaluate long-term sustainability of biodiversity and natural resources. Information and analyses generated from the ABMP will be used to delineate potential causal relationships between development events and changes in biodiversity. Above all, the ABMP is designed to be scientifically credible, transparent, and to satisfy the needs of government, industry, and the public. This program will provide early warning of biodiversity change, and reduce the cost of sustaining biodiversity by reducing the need for expensive species recovery programs.|Alberta Research Council 2003}} Between 1998 and 2003 a group of researchers reviewed literature regarding protocols for sampling terrestrial biota and habitat structures. Scientists involved in the research included "Dan Farr, Chris Shank, Rich Moses, [[Stan Boutin]], Erin Bayne (vertebrates), Phil Lee, Steve Hanus (forest structure and vascular plants), Jennifer Doubt, Rene Belland (mosses), Anna-Liisa Sippola, Jogeir Stokland (fungi), Neville Winchester, Bert Finnamore, Jeff Battigelli, Heather Proctor (arthropods), and others."<ref name="Protocols_2014">{{citation |title=Terrestrial Data Collection Protocols |work=ABMI |number=10045 |date=21 March 2014}}</ref> Jim Schieck, Chris Shank and Dan Farr combined these protocols into an integrated suite "designed to be cost effective and capable of monitoring a diversity of biota, over broad spatial scales and long time periods."<ref name="Protocols_2014" /> In a 2007 interview ABMI lead scientist, Jim Schieck of the Alberta Research Council, described how the ABMI "program was developed in the last 5 years, 6 or 7 years." The team of 7 or 8 people at the University of Alberta were investigating effective management and monitoring of biota using statistical data management on species and habitats and ecosystems to set benchmarks for future reference.{{Sfn|Alberta Innovates|2007}} Phase 2 (2003-2007) involved the development of a prototype "designed to test the protocols, develop systems and generate product streams to the satisfaction of the sponsors and potential future clients." Funding for 2003 was $675,000.<ref name="ABMI_2003" /> By 2006 the team had completed the background scientific development and moved into the prototype project, a small scale program.{{Sfn|Alberta Innovates|2007}} The ABMI began working in 2003<ref name="Alberta_Hansard_2012" />{{rp|511}} and at that time one of the ABMI projects involved working with a small company in [[Saskatoon]] to develop equipment with highly sensitive microphones to record bird vocalizations digitally that could then be interpreted in a laboratory setting.{{Sfn|Louie|2013}} This standardized the process using "technology that records bird calls at a very fine level, and then having an expert go through the calls to identify the birds correctly."{{Sfn|Louie|2013}} In 2006 the Collaborative Research and Development (CRD) at the Alberta Biodiversity Monitoring Program published ''A Manual for Estimating Biodiversity Intactness for the Alberta Biodiversity Monitoring Program: Description and Working Example.''{{Sfn|Nielsen|2006}} With funding from ABMI, a team of researchers from [[Alberta Research Council]] and the [[University of Alberta]] used winter mammal tracking sites in the boreal forest of Alberta to measure biodiversity intactness to be used as baselines in monitoring biodiversity. The "southern boreal forest had the lowest intactness and the greatest human footprint." They published their findings in an article in ''Biological Conservation''.{{Sfn|Nielsen|2007}}{{rp|403}} However, from 2007 to 1 April 2013, the ABMI's financing and administration was not self-managed but was dependent on the University of Alberta's systems.<ref name="Annual_Report_2013" /> In 2012 the Province of Alberta passed legislation to enable the ABMI to generate and collect funds to finance their program.<ref name="Annual_Report_2013" /> "New legislation to formally establish the provincial monitoring entity was expected in the fall of 2013."<ref name="Annual_Report_2013" /> By February 2012 although the ABMI was "identified as a key component of the Joint Canada-Alberta Monitoring Plan and has many strong elements – scientific leadership, publicly accessible information, and value-neutral result presentation" the Institute had not secured full funding which limited "its ability to deliver sound monitoring data."<ref name="Pembina_2012" /> By 2013 the private sector increased payments $4,190,445 from $2,896,000 in 2012.<ref name="Annual_Report_2013" /> In 2012 the Government of Alberta gave $5,205,000 and increased that to $5,305,000 in 2013 when the [[Government of Canada]] decreased their funding to $0.<ref name="Annual_Report_2013" /> A 2014 ABMI report commissioned by the [[Canadian Oilsands Innovation Alliance]] (COSIA), one of ABMI's stakeholders, showed a decline of 20 per cent among bird species in northern Alberta. The report covered all three oil sands areas, Peace River, Fort McMurray and Cold Lake. ABMI board member and [[Pembina Institute]] Director, Simon Dyer, described how "what gets measured, gets managed." While "longtime agriculture on private land has a bigger footprint on northern Alberta landscape than the oilsands industry or forestry", the former is static whereas the latter are expanding and they are on Crown land where the government has more authority.<ref name="ABMI_COSIA_2014">{{citation |url=https://calgaryherald.com/business/energy/agency-calls-for-wildlife-protection-rules-in-oilsands-area |work=Calgary Herald |title=Agency calls for wildlife protection rules in oilsands area |date=17 June 2014 |location=Edmonton |first=Ryan |last=Jackson |accessdate=3 January 2014 }}</ref> ==Board of directors== The ABMI Board of Directors has from seven to fourteen Directors "representing the Government of Alberta, environmental non-governmental organization sector, forest sector, energy sector, agriculture sector, and the research community."<ref name="Board">{{citation|work=Alberta Innovates - Technology Futures |url=http://www.abmi.ca/abmi/aboutabmi/aboutabmi.jsp?categoryId=149 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101210073104/http://www.abmi.ca/abmi/aboutabmi/aboutabmi.jsp?categoryId=149 |url-status=dead |archive-date=2010-12-10 |title=Board of Directors |date=nd |accessdate=3 January 2014 }}</ref> The Pembina Institute and the [[Canadian Association of Petroleum Producers]] CAPP are represented on the ABMI board. ==Partners and Sponsors== According to the ABMI 2012-2013 Annual Report, partners and sponsors include industry, universities, governmental and non-governmental organizations: Alberta Innovates Bio Solutions, Alberta Innovates Technology Futures, Alberta Land Institute, Alberta Livestock and Meat Agency Ltd, Alberta-Pacific Forest Industries Inc, [[Athabasca Oil Corporation]], [[Canadian Natural Resources Limited]], [[Cenovus Energy]], Climate Change and Emissions Management Corporation, [[Connacher Oil and Gas Corporation]], [[ConocoPhillips Canada]], [[Devon Operating Corporation]] (now operating as Brion Energy Corporation), Ecological Monitoring Committee for the Lower Athabasca, [[Environment Canada]], [[Government of Alberta]], [[Hammerstone Corporation]], [[Husky Energy]], [[Imperial Oil]], [[Ivanhoe Energy Inc.]], [[Japan Canada Oilsands Ltd.]], [[Laricina Energy Ltd.]], [[MEG Energy]], [[NEXEN Inc.]], Oilsands Developers Group, [[Royal Albert Museum]], [[Shell Canada]], Southern Pacific Research Corp., [[Statoil]], [[Suncor Energy]], [[Sunshine Oilsands Ltd]], [[Syncrude]], [[Teck Resources Ltd.]], [[Total E & P Canada Ltd.]], the University of Alberta and the [[University of Calgary]].<ref name="Annual_Report_2013">{{citation |title=Annual Report |year=2013 |work=ABMI}}</ref> == Collaborating agencies == Collaborating agencies include the government-industry research agency Alberta Innovates-Technology Futures (AITF), the [[University of Alberta]], home to the ABMI Executive Office, Science Centre, and Information Centre, [[Alberta Research Council]], home to the ABMI Monitoring Centre. The Alberta Conservation Association (ACA) which "manages fisheries and aquatic sampling in lakes and rivers" and the [[Royal Alberta Museum]] which "manages specimen identification and storage."<ref name="agencies">{{citation|work=Alberta Biodiversity Monitoring Institute |url=http://www.abmi.ca/abmi/aboutabmi/aboutabmi.jsp;jsessionid=33B3A8BC5D516ECC09761909F94F3C91?categoryId=121&subCategoryId=396&pageCategoryId=53 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103205052/http://www.abmi.ca/abmi/aboutabmi/aboutabmi.jsp;jsessionid=33B3A8BC5D516ECC09761909F94F3C91?categoryId=121&subCategoryId=396&pageCategoryId=53 |url-status=dead |archive-date=2015-01-03 |date=nd |accessdate=3 January 2015 |title=Collaborating Agencies }}</ref> The Pembina Institute is a member of the Alberta Biodiversity Monitoring Institute (ABMI) – "one of the primary existing programs that the implementation plan endorsed for expansion and more funding."<ref name="Pembina_2012">{{citation |url=http://www.pembina.org/blog/610 |title=The path to improved oilsands monitoring: Pembina's role |date=22 February 2012 |first=Jennifer |last=Grant |work=Pembina Institute |accessdate=3 January 2015}}</ref> Pembina Institute's Simon Dyer who is also on the board of the ABMI argued that, "There is nothing like [the ABMI] anywhere else in the world, in terms of its comprehensiveness, the number of species it looks at and its ability to monitor changes in biodiversity over large landscapes over long time periods. What the ABMI provides, for the first time, is a meaningful metric of environmental impact or biodiversity performance that governments could use to inform decision making." According to Dyer, in pristine northeastern Alberta "there is still time to do proper land use planning, identify conservation areas for biodiversity and ensure good planning going forward." Dyer explains that the projected quadrupling of [[oil sands]] production "without a proper plan in place to mitigate those impacts" is what concerns oil sands critics, not the current impacts.{{Sfn|Louie|2013}} According to the Pembina Institute blog, "The ABMI is identified as a key component of the Joint Canada-Alberta Monitoring Plan and has many strong elements – scientific leadership, publicly accessible information, and value-neutral result presentation. However, the ABMI still has not secured full funding, so the ABMI's ability to deliver sound monitoring data is limited by the availability of resources to support its work."<ref name="Pembina_2012" /> ==Joint Canada-Alberta Monitoring Plan== In February 2012 Canada's Environment Minister, [[Peter Kent]] announced the launch of the [[Joint Canada-Alberta Monitoring Plan]] or [[Joint Canada-Alberta Implementation Plan for Oil Sands Monitoring]], with aspirations of becoming a transparent, accountable world class oil sands [[environmental monitoring]] system.<ref name="AB_Environment">{{citation |title=Canada and Alberta take action to implement world class monitoring system for the oil sands |url=http://alberta.ca/release.cfm?xID=318784421F585-DCE7-D3CC-8693ABB32D6E1ABA |date=3 February 2012 |work=[[Alberta Environment and Parks|Alberta Environment and Sustainable Resource Development]]<!--- name at the time ---> |accessdate=3 January 2015}}</ref> The Alberta Biodiversity Monitoring Institute (ABMI) is the key component of the Joint Canada-Alberta Monitoring Plan.<ref name="Pembina_2012" /> == Methodologies == The ABMI and the Alberta Forest Management Planning Standard are based on the cumulative approach and ecosystem management principles.{{Sfn|Stadt |Schieck |Stelfox |2006|33}} {{Blockquote|text=The basic survey design consists of 1656 sites, 20 km apart, evenly spaced on a grid pattern across Alberta. Sites will be sampled over a five-year period at a rate of 350 sites/year. Standardized sampling protocols will be used to cover a broad range of species and habitat elements within terrestrial and aquatic environments, as well as broader landscape-level features.|source=Stadt, Schieck, Stelfox 2006}} According to Cathy Olesen MP,<ref name="Alberta_Hansard_2012">{{citation |url=http://www.assembly.ab.ca/ISYS/LADDAR_files/docs/hansards/han/legislature_28/session_1/20121105_1330_01_han.pdf#page=31 |title=ABMI |date=5 November 2012 |work=Alberta Hansard |location=Edmonton, Alberta |accessdate=3 January 2015 |first=Cathy |last=Olesen (MP)}}</ref>{{rp|511}} {{Blockquote|The biodiversity and, therefore, the health of over 2,000 species is assessed by the changes in habitats and human land use through a cumulative effects approach. Cumulative effects monitoring attempts to uncover the link between environmental stressors and the many indicators that are monitored. The methodology employed is such that the province is divided into 1,656 evenly spaced monitoring areas. Each year approximately 330 sites are assessed. An assessment is {{sic|comprised|hide=y| of}} site visits, aerial photography, and satellite imagery. This results in a comprehensive snapshot of the entire province every five years. The next time around when a site gets re-examined, it is done within a week's window to reduce any seasonal variability.|source=Cathy Olesen MP}} Researchers from ABMI and the University of Alberta using the oil sands industry of Alberta as case study in their paper in which they challenged the economic prudence of the costly equivalency-based [[Biodiversity banking|biodiversity offset]] systems by using ABMI's "empirically derived index of biodiversity intactness to link offsets with losses incurred by development."{{Sfn|Habib|2013}} {{Blockquote|Biodiversity offsets are designed to compensate for residual environmental damage caused by development after avoidance, minimization, and mitigation of environmental impacts have been considered and implemented. The goal of offsets is to compensate for the loss of biodiversity at one location with conservation gains elsewhere. Typical forms of biodiversity offsets include land protection, restoration, or enhancement, and they are typically applied to achieve no net loss of a particular biodiversity feature.|Habib et al 2013}} ==Boreal woodland caribou== {{Main|Boreal woodland caribou}} According to the 2014 ABMI report all six herds of caribou including the threatened [[boreal woodland caribou|boreal]] and the endangered [[mountain caribou]] "have suffered annual rates of decline ranging from 4.6% to 15.2% from 1993 to 2012" in the oil sands region (OSR) as oil and gas production booms in northern Alberta. As these herds in the oil-sands region are "genetically distinct" from other boreal caribou populations, the ABMI report concludes that, "It is therefore unlikely that populations in the (region) will gain new members from caribou populations in other parts of the province." In an article in ''[[The Wall Street Journal]]'', Dawson observed that, "The report comes amid controversy over Alberta's recent sales of oil and gas development leases in areas populated by both boreal and mountain caribou."{{Sfn|Dawson|2014}} == Citations == {{Reflist}} == References == * {{citation|title=Caribou Population Shrinking in Canada's Oil Sands: Study Finds Black-Throated Warbler Bird, Fisher Also Among the Severely Affected |first=Chester |last=Dawson |date= 17 June 2014 |work=The Wall Street Journal |location=Calgary, Alberta|url=https://www.wsj.com/articles/caribou-population-shrinking-in-canadas-oil-sands-1403022042}} * {{citation|date=14 September 2012 |title=Environmental Sentinel: Cutting-edge biodiversity-monitoring agency commands respect on both sides of oilsands debate |first=Jacqueline |last=Louie |url=http://www.junewarren-nickles.com/feature.aspx?id=9137 |accessdate=17 June 2014 |series=June Warren-Nickles Energy Group |ref={{SfnRef|Louie|2013}} |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140704163851/http://www.junewarren-nickles.com/feature.aspx?id=9137 |archivedate=4 July 2014 }} *{{citation |url=https://edmontonjournal.com/Northern+Alberta+industrial+development+puts+some+species+decline+report+says/9944901/story.html |title=Northern Alberta industrial development puts some species in decline, report says |first=Sheila |last=Pratt |publisher=Edmonton Journal |date=17 June 2014 |location=Edmonton, Alberta }}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{citation|journal=Environmental Monitoring and Assessment |volume=121 |issue=1–3 |pages=33–46|year=2006 |doi=10.1007/s10661-005-9075-7|pmid=16957865 | title=Alberta Biodiversity Monitoring Program - Monitoring Effectiveness of Sustainable Forest Management Planning |first1=J. John |last1=Stadt |first2=Jim |last2=Schieck |first3=Harry A. |last3=Stelfox |bibcode=2006EMnAs.121...33S }} * {{citation|title=Oilsands Environmental Impacts Growing, Says New Report |url= http://www.huffingtonpost.ca/2013/12/05/alberta-oilsands-environmental-impact_n_4394457.html |publisher=Huffington Post |date=12 May 2013 |accessdate= 17 June 2014|ref={{SfnRef|Huffington Post|2013}}}} *{{citation |title=A new method to estimate species and biodiversity intactness using empirically derived reference conditions |first1=Scott E. |last1=Nielsen |first2=E.M. |last2=Bayne |first3=J. |last3=Schieck |first4=J. |last4=Herbers |first5=Stan |last5=Boutin |url=https://www.ualberta.ca/~scottn/documents/NielsenEtAl2007.pdf |journal=Biological Conservation |volume=137 |issue=3 |year=2007 |pages=403–414|doi=10.1016/j.biocon.2007.02.024 |bibcode=2007BCons.137..403N |ref={{SfnRef|Nielsen|2007}}}} *{{citation |last1=Nielsen |first1= Scott E. |last2=Bayne |first2=Erin |title=A Manual for Estimating Biodiversity Intactness for the Alberta Biodiversity Monitoring Program: Description and Working Example |series=Collaborative Research and Development (CRD) Delivery Team |work=Alberta Biodiversity Monitoring Program, University of Alberta |date=March 2006 |pages=51 |ref={{SfnRef|Nielsen|2006}}}} *{{citation|title=Economic and Ecological Outcomes of Flexible Biodiversity Offset Systems |first1=Thomas J. |last1=Habib |first2=Daniel R. |last2=Farr |first3=Richard R. |last3=Schneider |first4=Stan |last4=Boutin |journal=Conservation Biology |volume=27 |issue=6 |pages=1313–1323 |doi=10.1111/cobi.12098 |pmid=23869724 |url=http://www.prasinogroup.com/pdfs/Economic%20and%20Ecological%20Outcomes%20of%20Flexible%20Biodiversity%20Offset%20Systems.pdf |ref={{SfnRef|Habib|2013}} |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150104230023/http://www.prasinogroup.com/pdfs/Economic%20and%20Ecological%20Outcomes%20of%20Flexible%20Biodiversity%20Offset%20Systems.pdf |archivedate=2015-01-04 |year=2013 |bibcode=2013ConBi..27.1313H }} *{{cite conference |url=http://www.innovationalberta.com/article.php?articleid=444 |work=Alberta Innovates |title=Interview with Dr. Jim Schieck, Research Ecologist, Alberta Research Council |conference=Alberta Chamber of Resources Boreal Forum |year=2007 |accessdate=3 January 2014 |ref={{SfnRef|Alberta Innovates|2007}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031811/http://www.innovationalberta.com/article.php?articleid=444 |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead }} {{Authority control}} sy0tyuv9uouz9n485rzkikiphk4dn0q 0 1338387 10940530 10889622 2026-10-12T09:59:28Z Ապատ63 36683 /* */ 10940530 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգ,''' պետության կողմից գործին վերաբերող բոլոր [[Իրավական նորմ|իրավական նորմերի]] և սկզբունքների կիրառում, որի նպատակն է ապահովել անձին վերապահված բոլոր օրինական իրավունքների հարգումը։ Պատշաճ ընթացակարգը հավասարակշռում է օրենքի իշխանությունը և անհատին պաշտպանում դրա հնարավոր չարաշահումներից։ Երբ կառավարությունը վնաս է պատճառում անձին՝ առանց օրենքով սահմանված ճշգրիտ ընթացակարգը պահպանելու, դա համարվում է պատշաճ ընթացակարգի խախտում, որը հակասում է իրավունքի գերակայության սկզբունքին։ Պատշաճ ընթացակարգը հաճախ մեկնաբանվել է նաև որպես [[Օրենք|օրենքների]] և իրավական գործընթացների սահմանափակում, որպեսզի [[Դատավոր|դատավորը]], այլ ոչ թե [[Օրենսդիր իշխանություն|օրենսդիրը]], կարողանա սահմանել և երաշխավորել հիմնարար արդարությունը, [[Արդարադատություն|արդարադատությունը]] և ազատությունը։ Այս մեկնաբանությունը վիճահարույց է եղել։ Տարբեր այլ իրավական համակարգերում կիրառվող բնական արդարության և դատավարական արդարության հասկացություններին համանման՝ պատշաճ ընթացակարգի գաղափարը երբեմն արտահայտվում է որպես այնպիսի պահանջ, ըստ որի՝ [[Կառավարություն|կառավարությունը]] չպետք է անարդար վարվի մարդկանց նկատմամբ կամ նրանց ենթարկի [[Ֆիզիկական բռնություն|ֆիզիկական]] կամ [[Հոգեբանական բռնություն|հոգեբանական բռնության]]։ Այս եզրույթը ժամանակակից [[Անգլիական իրավունք|անգլիական իրավունքում]] չի կիրառվում, սակայն դրան մոտ են երկու հասկացություններ՝ բնական արդարությունը, որը, որպես կանոն, կիրառվում է միայն վարչական մարմինների և որոշ տեսակի մասնավոր կազմակերպությունների, օրինակ՝ [[Արհմիություն|արհմիությունների]] որոշումների նկատմամբ, և իրավունքի գերակայության բրիտանական սահմանադրական հայեցակարգը, ինչպես այն ձևակերպել են Ա. Վ. Դայսին և այլ իրավաբաններ<ref name="Marshall, 69">{{Cite book |author=Geoffrey Marshall |title=Due Process: Nomos XVIII |date=1977 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-6794-8 |editor1-last=Pennock |editor1-first=Ronald |pages=69–92 |chapter=Due Process in England |editor2-last=Chapman |editor2-first=John W. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=b_SgBwAAQBAJ&pg=PA69}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, այս երկու հասկացություններից և ոչ մեկը լիովին չի համապատասխանում պատշաճ ընթացակարգի ամերիկյան հայեցակարգին, որը, ինչպես ստորև ներկայացված է, ներկայում ներառում է բազմաթիվ ենթադրվող իրավունքներ, որոնք չեն հանդիպում Անգլիայում պատշաճ ընթացակարգի վերաբերյալ ո՛չ հին, ո՛չ էլ ժամանակակից հայեցակարգերում<ref name="Marshall, 69–70">Marshall, 69–70.</ref>։ Պատշաճ ընթացակարգը Անգլիայում ձևավորվել է [[Ազատությունների մեծ խարտիա|Մագնա Կարտայի]] 39-րդ կետից։ «Պատշաճ ընթացակարգ» արտահայտությունն առաջին անգամ հայտնվել է 1354 թվականին՝ 39-րդ կետի օրենսդրական ձևակերպման մեջ, որտեղ ասվում էր. «Ոչ մի մարդ, անկախ իր կարգավիճակից կամ վիճակից, չպետք է զրկվի իր հողերից կամ ունեցվածքից, ձերբակալվի, ժառանգությունից զրկվի կամ մահապատժի ենթարկվի, եթե նրան օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգով հնարավորություն չի տրվել պատասխան տալու»<ref>{{cite web |title=CRS Annotated Constitution: Due Process, History and Scope |url=https://www.law.cornell.edu/constitution-conan/amendment-5/history-and-scope |access-date=October 8, 2020 |publisher=Cornell University Law School}}</ref>։ Երբ անգլիական և ամերիկյան իրավունքը աստիճանաբար սկսեցին տարանջատվել միմյանցից, պատշաճ ընթացակարգը պահպանվեց Անգլիայում և ներառվեց [[ԱՄՆ Սահմանադրություն|Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների սահմանադրության]] մեջ։ == Ըստ իրավասության == === Մագնա Կարտա === 1215 թվականին ընդունված [[Ազատությունների մեծ խարտիա|Մագնա Կարտայի]] 39-րդ կետում Անգլիայի թագավոր Ջոնն ամրագրել է. «Ոչ մի ազատ մարդ չպետք է ձերբակալվի կամ բանտարկվի, զրկվի իր իրավունքներից կամ ունեցվածքից, օրենքից դուրս հայտարարվի կամ աքսորվի, կամ որևէ այլ կերպ զրկվի իր կարգավիճակից, և մենք նրա նկատմամբ ուժ չենք կիրառի և չենք ուղարկի ուրիշներին դա անելու, բացառությամբ նրա հավասարների օրինական դատավճռի կամ երկրի օրենքի հիման վրա»<ref name="Magna">{{Cite web |date=1995 |orig-date=1215 |title=The Text of Magna Carta |url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/magnacarta.asp |access-date=2023-02-12 |work=Internet History Sourcebooks Project |via=Fordham University |editor1=G. R. C. Davis}}</ref>։ Մագնա Կարտան ինքնին անմիջապես դարձել է «երկրի օրենքի» մաս, իսկ փաստաթղթի 61-րդ կետը 25 ընտրված բարոններից կազմված մարմնին լիազորել է ձայների մեծամասնությամբ որոշել, թե թագավորը ինչ փոխհատուցում պետք է տրամադրի, երբ նա որևէ առումով որևէ մարդու նկատմամբ խախտում է կատարում<ref name="Magna" />։ Այսպիսով, Մագնա Կարտան Անգլիայում հաստատել է իրավունքի գերակայության սկզբունքը՝ ոչ միայն [[Միապետություն|միապետությունից]] պահանջելով ենթարկվել երկրի օրենքին, այլև սահմանափակելով այն, թե ինչպես կարող էր միապետությունը փոփոխել երկրի օրենքը։ Այնուամենայնիվ, 13-րդ դարում այս դրույթները, հնարավոր է, վերաբերում էին միայն հողատերերի իրավունքներին և չէին տարածվում սովորական գյուղացիների կամ գյուղաբնակների վրա<ref>{{cite book |last=McKechnie |first=William Sharp |url=https://archive.org/details/magnacartaacomme00mcke |title=Magna Carta: A Commentary on the Great Charter of King John |publisher=Robert MacLehose and Co., Ltd. |year=1905 |location=Glasgow |pages=[https://archive.org/details/magnacartaacomme00mcke/page/n153 136]–37}}: "The question must be considered an open one; but much might be said in favor of the opinion that 'freeman' as used in the Charter is synonymous with 'freeholder'.&nbsp;..."</ref>։ Հետագայում բրիտանական միապետները Մագնա Կարտայի ավելի կարճ տարբերակներ հրապարակեցին, և դրա 39-րդ կետը վերանվանվեց «29-րդ»<ref>{{Cite web |date=2015-10-06 |title=Featured Documents |url=https://www.archives.gov/exhibits/featured-documents |access-date=2020-03-28 |website=National Archives |language=en}}</ref>։ «Օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգ» արտահայտությունն առաջին անգամ հայտնվեց Մագնա Կարտայի օրենսդրական ձևակերպման մեջ 1354 թվականին՝ Անգլիայի թագավոր Էդուարդ III-ի օրոք. «Ոչ մի մարդ, անկախ իր կարգավիճակից կամ վիճակից, չպետք է զրկվի իր հողից կամ ունեցվածքից, ձերբակալվի, բանտարկվի, ժառանգությունից զրկվի կամ մահապատժի ենթարկվի՝ առանց օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգով պատասխան տալու»<ref>{{cite web |title=Liberty of Subject (1354) |url=https://www.legislation.gov.uk/aep/Edw3/28/3 |website=legislation.gov.uk |publisher=The National Archives |id=28 Edw. 3 c. 3}} The original text, which is in Law French, reads (after expansion of scribal abbreviations): {{lang|xno|"Item, que nul homme, de quel estate ou condicion qil soit, ne soit oste de son terre ne de tenement, ne pris, nemprisone, ne desherite, ne mis a la mort, saunz estre mesne en respons par due proces de lei."}} The English translation given by ''legislation.gov.uk'' is originally from ''The Statutes of the Realm'', vol. 1 (1810), p. 345.</ref>։ 1608 թվականին անգլիացի իրավաբան Էդվարդ Քոքը գրեց մի իրավագիտական աշխատություն, որտեղ քննարկեց Մագնա Կարտայի նշանակությունը։ Քոքը բացատրեց, որ ոչ ոք չի կարող զրկվել իր իրավունքներից այլ կերպ, քան legem terrae-ի՝ «երկրի օրենքի» հիման վրա, այսինքն՝ Անգլիայի ընդհանուր իրավունքի, օրենքների կամ սովորույթի համաձայն՝ «օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգով»<ref>[http://www.constitution.org/18th/coke2nd1797/coke2nd1797_051-100.pdf 2 ''Institutes of the Laws of England'' 46 (1608)]</ref>։ Մագնա Կարտայի դրույթը և 1354 թվականի հետագա օրենքը կրկին մեկնաբանվեցին 1704 թվականին՝ Աննա թագուհու օրոք, Թագավորական ատյանի դատարանի կողմից Regina v. Paty գործով<ref name="paty">{{Cite book |last=((Raymond, Baron Raymond)) |first=Robert |title=Reports of Cases Argued and Adjudged in the Courts of King's Bench and Common Pleas: In the Reigns of the Late King William, Queen Anne, King George the First, and King George the Second. &#91;1694-1732&#93; |date=1792 |publisher=E. Lynch |editor1=John Bayley |volume=2 |pages=1105–1108 |chapter=''Regina v. Paty'', 92 Eng. Rep. 232, 234 (1704) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SA4wAAAAIAAJ&pg=PA1108}}</ref>։ Այդ գործով Բրիտանական Համայնքների պալատը Ջոն Փեյթիին և մի քանի այլ քաղաքացիների զրկել էր ընտրություններում քվեարկելու իրավունքից և նրանց ուղարկել Նյուգեյթ բանտ՝ միայն այն պատճառով, որ նրանք դատարաններում իրավական [[հայց]] էին ներկայացրել<ref>{{Cite book |last=Medley |first=Dudley Julius |url=https://books.google.com/books?id=uHZDAAAAIAAJ |title=A Student's Manual of English Constitutional History |date=1902 |publisher=B. Blackwell |edition=3rd |page=613 |chapter=Abbey ''v'' White (1704)}}</ref>։ Թագավորական ատյանի դատարանը, դատավոր Լիթլթոն Փաուիսի կարծիքով, հետևյալ կերպ բացատրեց «օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգ» հասկացության իմաստը։{{Quote|Առարկություն է ներկայացվում, որ Մագնա Կարտայի 29-րդ գլխի համաձայն՝ ոչ մի մարդ չպետք է ձերբակալվի կամ բանտարկվի այլ կերպ, քան երկրի օրենքի հիման վրա։ Սակայն դրան ես պատասխանում եմ, որ lex terrae-ն չի սահմանափակվում ընդհանուր իրավունքով, այլ ներառում է այս թագավորությունում գործող բոլոր մյուս օրենքները, այդ թվում՝ քաղաքացիական և կանոնական իրավունքը։ … 28-րդ Էդուարդ III-ի 3-րդ գլխով Մագնա Կարտայում օգտագործված lex terrae արտահայտությունը բացատրվում է «օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգ» արտահայտությամբ։ Օրենքի իմաստն այն է, որ ցանկացած անձի կալանավորումը պետք է իրականացվի իրավական լիազորություն ունեցող մարմնի կողմից։ Իսկ խորհրդարանի օրենքը նույնքան օրենք է, որքան ցանկացած այլ օրենք, և եթե որևէ գերակայություն կա, ապա դա հենց գերակա օրենքն է <ref name="paty" />։}}Գլխավոր դատավոր Հոլթը այս գործով ներկայացրել է առանձին կարծիք՝ չհամաձայնելով մեծամասնության որոշմանը, քանի որ կարծում էր, որ կալանավորումը իրականում չէր իրականացվել իրավական լիազորություն ունեցող մարմնի կողմից<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cysAAAAAQAAJ |title=Lives of Eminent and Illustrious Englishmen |date=1835 |editor1-last=Cunningham |editor1-first=George Godfrey |volume=4 |pages=51–56 |chapter=Sir John Holt}}</ref>։ Համայնքների պալատը փորձել էր միակողմանիորեն օրենսդրություն ընդունել՝ առանց Բրիտանական Լորդերի պալատի հավանության, իբր իր անդամների ընտրությունը կարգավորելու նպատակով։ Թեև Թագավորական ատյանի դատարանը որոշել էր, որ Համայնքների պալատը չէր խախտել կամ վերացրել պատշաճ ընթացակարգը, Ջոն Փեյթն ի վերջո ազատ արձակվեց Աննա թագուհու կողմից, երբ վերջինս ընդմիջեց խորհրդարանի նիստը։ === Անգլիական և ամերիկյան իրավունքի տարանջատումը === Բրիտանական պատմության դարերի ընթացքում բազմաթիվ օրենքներ և իրավագիտական աշխատություններ տարբեր պահանջներ ներկայացրել են որպես «պատշաճ ընթացակարգի» մաս կամ ներառել «երկրի օրենքի» շրջանակում։ Այս տեսակետը սովորաբար վերաբերում էր գործող օրենսդրությամբ պահանջվող պայմաններին, այլ ոչ թե այն պահանջներին, որոնք ի սկզբանե բխում էին հենց պատշաճ ընթացակարգի էությունից։ Ինչպես բացատրել է Միացյալ Նահանգների Գերագույն դատարանը, Բրիտանիայում պատշաճ ընթացակարգի որևէ պահանջ «էական չէր հանցագործությունների հետապնդման և պատժման ընթացքում օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգի գաղափարի համար, այլ պարզապես հիշատակվում էր որպես պատշաճ ընթացակարգի օրինակ և պատկերավոր դրսևորում այն դեպքերում, երբ այն սովորաբար կիրառվում էր»<ref name="caselaw1">''Hurtado v. California'', {{ussc|110|516|1884}}</ref>։ Ի վերջո, անգլիական իրավունքում «օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգի» վերաբերյալ առանձին և ցրված հիշատակումները չէին սահմանափակում կառավարության լիազորությունները<ref name="Orth1">{{cite book |last1=Orth |first1=John V. |url=https://books.google.com/books?id=1yOQAAAAMAAJ&q=great+phrases+vitality |title=Due Process of Law: A Brief History |date=2003 |publisher=University Press of Kansas |isbn=9780700612420 |location=Lawrence, KS |pages=30–31 |access-date=8 October 2020}}</ref>։ Ամերիկացի իրավագիտության պրոֆեսոր Ջոն Վ. Օրթի խոսքերով՝ «այդ մեծ արտահայտությունները չկարողացան պահպանել իրենց կենսունակությունը»։ Օրթը նշում է, որ դա, ընդհանուր առմամբ, վերագրվում է Միացյալ Թագավորությունում խորհրդարանական գերակայության դոկտրինի ձևավորմանը, որն ուղեկցվում էր դատական վերահսկողության նկատմամբ բացասական վերաբերմունքով՝ այն դիտարկելով որպես ոչ ժողովրդավարական օտարածին գաղափար<ref>Orth, 28–30.</ref>։ Գիտնականները երբեմն Լորդ Քոքի որոշումը Դոկտոր Բոնհեմի գործով մեկնաբանել են որպես դատական վերահսկողության հնարավորության ենթադրություն։ Սակայն արդեն 1870-ական թվականներին Լորդ Քեմփբելը դատական վերահսկողությունը մերժում էր՝ այն անվանելով «հիմար դոկտրին, որը, իբր, արտադատական կարգով ձևակերպվել էր Դոկտոր Բոնհեմի գործով՝ մի հանելուկ, որի վրա պետք էր պարզապես ծիծաղել»<ref name="Orth2">{{cite book |last1=Orth |first1=John V. |url=https://books.google.com/books?id=1yOQAAAAMAAJ&q=conundrum |title=Due Process of Law: A Brief History |date=2003 |publisher=University Press of Kansas |isbn=9780700612420 |location=Lawrence, KS |page=29 |access-date=8 October 2020}}</ref>։ Քանի որ անգլիական դատարանները չունեին առաջնային օրենսդրության նկատմամբ դատական վերահսկողություն իրականացնելու լիազորություն, նրանք որևէ միջոց չունեին խորհրդարանի ակտն անվավեր ճանաչելու համար՝ այն պատշաճ ընթացակարգի խախտում համարելու հիմքով<ref name="Ilbert">{{cite book |last1=Ilbert |first1=Courtenay |url=https://books.google.com/books?id=FVXiIXjsSGQC&pg=PA3 |title=The Mechanics of Law Making |date=1914 |publisher=Columbia University Press |isbn=9781584770442 |edition=2000 reprint |location=New York |pages=3–9 |access-date=8 October 2020}}</ref>։ Ի տարբերություն դրա՝ ամերիկացի օրենսդիրներն ու գործադիր իշխանության պաշտոնյաները գործնականում որևէ միջոց չունեին դատարանների կողմից օրենքների կամ գործողությունների՝ պատշաճ իրավական ընթացակարգի խախտման հիմքով անվավեր ճանաչումը վերացնելու համար, բացառությամբ Սահմանադրության փոփոխություն առաջարկելու հնարավորության, որը հազվադեպ է հաջողությամբ իրականացվում<ref>The U.S. Supreme Court recognized that it is nearly impossible for the legislative branch to overrule the Court's constitutional interpretations in ''Washington v. Glucksberg'', 521 U.S. 702, 720 (1997): "By extending constitutional protection to an asserted right or liberty interest, we, to a great extent, place the matter outside the arena of public debate and legislative action. We must therefore exercise the utmost care whenever we are asked to break new ground in this field."</ref>։ Դրա հետևանքով անգլիական և ամերիկյան իրավունքը սկսեցին տարանջատվել։ Ի տարբերություն իրենց անգլիացի գործընկերների՝ ամերիկացի դատավորները գնալով ավելի վճռական դարձան պատշաճ իրավական ընթացակարգի պահպանման ապահովման հարցում։ Իր հերթին, օրենսդիր և գործադիր իշխանության մարմինները սովորեցին ի սկզբանե խուսափել նման առճակատումներից՝ օրենքներն ու գործադիր իշխանության գործողությունները համապատասխանեցնելով պատշաճ իրավական ընթացակարգի սահմանադրական պահանջներին, որոնք առավել մանրամասն ձևակերպվել էին դատական իշխանության կողմից<ref name="Ilbert" />։ 1977 թվականին անգլիացի քաղաքագիտության պրոֆեսորը ամերիկացի իրավաբանների համար ներկայացրել է Անգլիայում տիրող ներկայիս իրավիճակը՝ գրելով.<blockquote>''Ամերիկացի սահմանադրական իրավաբանը, հավանաբար, կզարմանար անգլիական իրավական գրականության ընդհանուր շրջանակում «պատշաճ իրավական ընթացակարգ» եզրույթի հիշատակումների սակավությամբ։ Այսօր «պատշաճ իրավական ընթացակարգին» նվիրված որևէ բաժին չկա Հալսբերիի Անգլիայի օրենքներում, Սթիվենի Մեկնաբանություններում կամ Էնսոնի «Սահմանադրության իրավունքն ու սովորույթը» աշխատությունում։ Այդ արտահայտությունը որպես առանձին հոդված ներկայացված չէ նաև այնպիսի աշխատություններում, ինչպիսիք են Սթրաուդի Դատական բառարանը կամ Ուորթոնի Իրավական բառարանը''<ref name="Marshall, 69" />''։''</blockquote>Ժամանակակից անգլիական իրավունքում գոյություն ունեն երկու նմանատիպ հասկացություններ՝ բնական արդարությունը և բրիտանական սահմանադրական օրենքի գերակայության հայեցակարգը, ինչպես այն ձևակերպել են Ա. Վ. Դայսին և այլ հեղինակներ<ref name="Marshall, 69" />։ Սակայն այս երկու հասկացություններից և ոչ մեկը լիովին չի համապատասխանում ամերիկյան «պատշաճ իրավական ընթացակարգի» ընկալմանը, որն այսօր ներառում է բազմաթիվ ենթադրվող իրավունքներ, որոնք առկա չեն Անգլիայում պատշաճ իրավական ընթացակարգի՝ ո՛չ հին, ո՛չ էլ ժամանակակից հայեցակարգերում<ref name="Marshall, 69–70" />։ === Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ === ԱՄՆ Սահմանադրության Հինգերորդ և Տասնչորսերորդ փոփոխությունները յուրաքանչյուրն իր մեջ ներառում է պատշաճ իրավական ընթացակարգի դրույթ<ref>{{Cite web |date=2015-11-04 |title=The Constitution of the United States: A Transcription |url=https://www.archives.gov/founding-docs/constitution-transcript |access-date=2021-09-22 |website=National Archives |language=en}}</ref>։ Պատշաճ իրավական ընթացակարգը վերաբերում է արդարադատության իրականացմանը, և այդ պատճառով պատշաճ իրավական ընթացակարգի դրույթը ծառայում է որպես երաշխիք՝ կառավարության կողմից անձի կյանքի, ազատության կամ գույքի կամայական զրկումից՝ օրենքով նախատեսված հիմքի բացակայության պայմաններում<ref name="PAMadisonDPC">{{cite web |last=Madison |first=P. A. |date=2 August 2010 |title=Historical Analysis of the Meaning of the 14th Amendment's First Section |url=http://www.federalistblog.us/mt/articles/14th_dummy_guide.htm#due |access-date=19 January 2013 |publisher=The Federalist Blog}}</ref>։ ԱՄՆ-ի Գերագույն դատարանը այս դրույթները մեկնաբանում է որպես չորս տեսակի պաշտպանություն ապահովող դրույթներ՝ ընթացակարգային պատշաճ իրավական ընթացակարգ (քաղաքացիական և քրեական վարույթներում), նյութաիրավական պատշաճ իրավական ընթացակարգ, անորոշ օրենքների արգելք և Իրավունքների մասին օրինագծի դրույթների նահանգների նկատմամբ տարածման իրավական մեխանիզմ։ === Այլ === Տարբեր երկրներ սովորութային միջազգային իրավունքի շրջանակներում ճանաչում են պատշաճ իրավական ընթացակարգի որևէ ձև։ Թեև դրա կոնկրետ բովանդակությունը հաճախ հստակ չէ, պետությունների մեծ մասը համաձայն է, որ օտարերկրյա այցելուներին պետք է երաշխավորվի արդարադատության և արդար վերաբերմունքի նվազագույն հիմնարար մակարդակ։ Որոշ պետություններ պնդել են, որ իրենք պարտավոր են օտարերկրացիներին տրամադրել ոչ ավելի իրավունքներ, քան իրենց սեփական քաղաքացիներին, ինչը հայտնի է որպես ազգային ռեժիմի սկզբունք։ Սա նաև նշանակում է, որ և՛ օտարերկրացիները, և՛ քաղաքացիները կարող են հավասարապես ենթարկվել պետության կողմից նույն իրավունքների սահմանափակումներին կամ զրկումներին։ Մարդու իրավունքների միջազգային իրավունքի զարգացման և արտերկրում օտարերկրյա քաղաքացիների նկատմամբ վերաբերմունքը կարգավորելու նպատակով միջազգային պայմանագրերի լայն կիրառության պայմաններում, գործնականում այս երկու մոտեցումների միջև տարբերությունը կարող է աստիճանաբար վերանալ։ == Տես նաև == * [[Արդար դատաքննության իրավունք]] * [[Անմեղության կանխավարկած]] * [[Արդար դատաքննության իրավունք]] == Ծանոթագրություններ == {{Reflist}} == Գրականություն == * [http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?navby=case&court=us&vol=397&page=254 ''Goldberg v. Kelly''] * {{cite web |title=U.S. Constitution: Fifth Amendment |url=http://conlaw.usatoday.findlaw.com/constitution/amendment05/index.html |work=Findlaw |access-date=2026-08-11 |archive-date=2012-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313190457/http://conlaw.usatoday.findlaw.com/constitution/amendment05/index.html |url-status=dead }} * {{cite book |last=Bernstein |first=David |url=https://archive.org/details/activelibertyint00brey |title=Rehabilitating Lochner: Defending Individual Rights against Progressive Reform. Chapter 1 |publisher=University of Chicago Press |year=2011 |isbn=978-0-307-26313-1 |location=Chicago}} * {{cite book |last=Breyer |first=Stephen |url=https://archive.org/details/activelibertyint00brey |title=Active Liberty: Interpreting Our Democratic Constitution |publisher=Knopf |year=2005 |isbn=0-307-26313-4 |location=New York}} * {{cite journal |last=Friendly |first=Henry J. |year=1975 |title=Some Kind of Hearing |journal=University of Pennsylvania Law Review |publisher=University of Pennsylvania Law Review, Vol. 123, No. 6 |volume=123 |issue=6 |pages=1267–1317 |doi=10.2307/3311426 |jstor=3311426}} * {{cite journal |last=Hawkins |first=Brian |year=2006 |title=The Glucksberg Renaissance: Substantive Due Process since ''Lawrence v. Texas'' |url=http://students.law.umich.edu/mlr/archive/105/2/hawkins.pdf |url-status=dead |journal=Michigan Law Review |volume=105 |issue=2 |pages=409 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20070615180252/http://students.law.umich.edu/mlr/archive/105/2/hawkins.pdf |archive-date=2007-06-15}} * {{cite journal |last=Hyman |first=Andrew |year=2005 |title=The Little Word 'Due' |url=http://www.andrewhyman.com/due.html |url-status=dead |journal=Akron Law Review |volume=38 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130205082934/http://www.andrewhyman.com/due.html |archive-date=February 5, 2013}} * {{cite journal |last=Kadish |first=Sanford H. |year=1957 |title=Methodology and Criteria in Due Process Adjudication—A Survey and Criticism |url=https://lawcat.berkeley.edu:443/record/1109525/files/fulltext.pdf |journal=Yale Law Journal |volume=66 |issue=3 |pages=319–363 |doi=10.2307/793970 |jstor=793970 |s2cid=54830475}} * {{cite web |last=Madison |first=P. A. |year=2008 |title=A Dummies Guide to Understanding the Fourteenth Amendment |url=http://federalistblog.us/mt/articles/14th_dummy_guide.htm |work=FederalistBlog.us}} * {{cite book |last=Nowak |first=John |title=Constitutional Law |url=https://archive.org/details/constitutionalla0000nowa_06ed |author2=Rotunda, Ronald |publisher=West |year=2000}} * {{cite book |last=Orth |first=John |title=Due Process of Law: A Brief History |url=https://archive.org/details/dueprocessoflawb0000orth |publisher=University Press of Kansas |year=2003}} * {{cite book |last=Ring |first=Kevin |author-link=<!--Kevin A. Ring (same person)?--> |title=Scalia Dissents: Writings of the Supreme Court's Wittiest, Most Outspoken Justice |publisher=Regnery |year=2004 |isbn=0-89526-053-0 |location=Washington}} * Shipley, David E. [http://ssrn.com/abstract=1320228 Due Process Rights Before EU Agencies: The Rights of Defense] Article discussing the procedural safeguards that have been recognized in the EU and the parallels between procedural due process in the United States and the rights of defense in the EU. * Sudbury Valley School (1970). Due Process of Law in School. A school where order and discipline is achieved by a dual approach based on a free and democratic framework: a combination of popularly based authority, when rules and regulations are made by the community as a whole, fairly and democratically passed by the entire school community, supervised by a good judicial system for enforcing these laws—due process of law—and developing internal discipline in the members of the community by enhancing their ability to bear responsibility and self-sufficiency. * {{cite news |last=Yoshino |first=Kenji |date=2006-01-15 |title=The Pressure to Cover: The New Civil Rights |url=https://www.nytimes.com/2006/01/15/magazine/15gays.html |url-access=subscription |access-date=2010-05-01 |work=The New York Times Magazine}} Discussing potential of liberty rights to overtake equality rights. * {{cite news |last=Tugend |first=Alina |date=2015-02-20 |title=Speaking Freely About Politics Can Cost You Your Job |url=https://www.nytimes.com/2015/02/21/your-money/speaking-about-politics-can-cost-you-your-job.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912210919/https://www.nytimes.com/2015/02/21/your-money/speaking-about-politics-can-cost-you-your-job.html |archive-date=Sep 12, 2023 |work=[[The New York Times]] |quote=It's important to remember that even though private employees don't have constitutional or federal protection, they do have a due process right}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.law.cornell.edu/wex/due_process Cornell University Law School] [[Կատեգորիա:Իրավական դոկտրիններ և սկզբունքներ]] [[Կատեգորիա:Իրավական եզրեր]] [[Կատեգորիա:Իրավունք]] [[Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք]] [[Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ]] [[Կատեգորիա:Դատավարական իրավունք]] 94njg8ooebgdai08xqkxb6fq779jt4p 0 1340081 10940352 10926228 2026-10-11T16:55:16Z Tigran Ovanyan 99045 /* Սեպտեմբերի 27 */ այդպես էլ չիմացանք կողմ քվեարկած քաղաքացիների թիվը․․․ 10940352 wikitext text/x-wiki {{Սպասվող իրադարձություն|}} '''2026 թվականի Հայաստանի համայնքային ընտրությունները''' Հայաստանի Հանրապետության [[Հայաստանի համայնքներ|տեղական ինքնակառավարման մարմինների]] հերթական ընտրություններն են, որոնք նշանակված են 2026 թվականի սեպտեմբերի 27-ին, հոկտեմբերի 25-ին, նոյեմբերի 29-ին և դեկտեմբերի 13-ին։ Դրանք կազմակերպվում են խոշորացված և ազգային փոքրամասնություններով բնակեցված համայնքներում՝ ավագանու անդամների կամ համայնքի ղեկավարին ընտրելու համար։ Թվով 4 համայնքներում՝ եզդիաբնակ [[Ֆերիկ]], ասորաբնակ [[Արզնի]] և ռուսաբնակ [[Լերմոնտովո համայնք|Լերմոնտովո]] համայնքներում, ինչպես նաև [[Թումանյան համայնք|Թումանյան]] խոշորացված համայնքում, ընտրությունները նշանակված են սեպտեմբերի 27-ին, թվով 21 համայնքներում՝ ռուսաբնակ [[Ֆիոլետովո]] և եզդիաբնակ [[Ֆերիկ]] համայնքներում, ինչպես նաև խոշորացված [[Արտաշատ համայնք|Արտաշատ]], [[Արաքս համայնք|Արաքս]], [[Արմավիր համայնք|Արմավիր]], [[Գավառ համայնք|Գավառ]], [[Մարտունի համայնք|Մարտունի]], [[Վարդենիս համայնք|Վարդենիս]], [[Ստեփանավան համայնք|Ստեփանավան]], [[Գառնի համայնք|Գառնի]], [[Ծաղկաձոր համայնք|Ծաղկաձոր]], [[Հրազդան համայնք|Հրազդան]], [[Ախուրյան համայնք|Ախուրյան]], [[Արթիկ համայնք|Արթիկ]], [[Գորիս համայնք|Գորիս]], [[Մեղրի համայնք|Մեղրի]], [[Եղեգնաձոր համայնք|Եղեգնաձոր]], [[Ջերմուկ համայնք|Ջերմուկ]], [[Վայք համայնք|Վայք]], [[Դիլիջան համայնք|Դիլիջան]] և [[Իջևան համայնք|Իջևան]] համայնքներում, ընտրություննները նշանակված են 2026 թվականի հոկտեմբերի 25-ին։ 2026 թվականի նոյեմբերի 29-ին տեղի են ունենալու Տավուշի մարզի [[Նոյեմբերյան համայնք|Նոյեմբերյան համայնքի]] ավագանու ընտրությունները<ref>{{Cite web |title=Տեղեկատվություն |url=https://www.elections.am/Elections/General/39 |access-date=2026-08-24 |website=www.elections.am}}</ref>, իսկ նույն թվականի դեկտեմբերի 13-ին՝ Արարատի մարզի Մասիս համայնքում, ինչպես նաև Կոտայքի մարզի Նաիրի, Աբովյան և Նոր Հաճըն համայնքներում։ == Մասնակից ուժեր և քարոզարշավ == {{Սպասվող իրադարձություն|}}Սեպտեմբերի 27-ի համայնքի ավագանու ընտրություններին միյան Թումանյան համայնքում է անցնելու համամասնական ընտրակարգով։ Գրանցվել էր ընդամենը 1 կուսակցություն՝ կառավարող Քաղաքացիական պայմանագիրը։ Դա նշանակում է, որ քվեաթերթիկում լինելու է 2 տարբերակ՝ կողմ և դեմ<ref>{{Cite web |title=ԼՈՌՈՒ ՄԱՐԶԻ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԱՄԱՅՆՔԻ ԱՎԱԳԱՆՈՒ ՀԱՄԱՄԱՍՆԱԿԱՆ ԸՆՏՐԱԿԱՐԳՈՎ ԿԱՅԱՆԱԼԻՔ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ |url=https://www.elections.am/Cec/Announcement/Item/f808a256-0cb5-40e5-a6cf-aca060b8e044 |access-date=2026-09-17 |website=www.elections.am}}</ref>։ Հոկտեմբերի 25-ի ընտրությունների համար Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը տրամադրեց թվով 17 մասնակցող քաղաքական ուժերին հետևյալ հերթական համարները<ref>{{Cite web |title=ԿԸՀ-ն հոկտեմբերի 25-ին կայանալիք ՏԻՄ ընտրություններին մասնակցող կուսակցություններին և կուսակցությունների դաշինքներին տրամադրել է հերթական համարներ։ |url=https://www.elections.am/News/Item/3045 |access-date=2026-09-27 |website=www.elections.am}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=ՏԻՄ համամասնական |url=https://www.elections.am/Elections/LocalProportional |access-date=2026-09-27 |website=www.elections.am}}</ref>՝ * 1՝ [[Ազատ դեմոկրատներ (Հայաստան)|«Ազատ դեմոկրատներ» կուսակցություն]], * 2՝ [[Գործարար կուսակցություն|«Գործարար» կուսակցություն]], * 3՝ «Մեր համայնք» դաշինք ([[Հայաստանի հանրապետական կուսակցություն]] և [[Ռեֆորմիստների կուսակցություն]]), * 4՝ [[Նոր դարաշրջան կուսակցություն|«Նոր դարաշրջան» կուսակցություն]], * 5՝ [[Ապրելու երկիր կուսակցություն|«Ապրելու երկիր» կուսակցություն]], * 6՝ [[Հայրենիք կուսակցություն (Հայաստան)|«Հայրենիք» կուսակցություն]], * 7՝ [[Հայկական քվե կուսակցություն|«Հայկական քվե» կուսակցություն]], * 8՝ [[Հայաստանի եվրոպական կուսակցություն]], * 9՝ «[[Հանրապետություն կուսակցություն|Հանրապետություն» կուսակցություն]], * 10՝ [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]], * 11՝ «[[Արդարություն կուսակցություն|Արդարություն» կուսակցություն]], * 12՝ [[Հայաստանի շնորհապետական կուսակցություն]], * 13՝ Ապրելու քվե դաշինք ([[Ապրելու երկիր կուսակցություն|«Ապրելու երկիր» կուսակցություն]] և [[Հայկական քվե կուսակցություն|«Հայկական քվե» կուսակցություն]]), * 14՝ [[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|«Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցություն]], * 15՝ «Համերաշխություն» դաշինք ([[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|«Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցություն]] և [[Գործարար կուսակցություն|«Գործարար» կուսակցություն]]), * 16՝ [[Ինքնիշխան Հայաստան կուսակցություն|«Ինքնիշխան Հայաստան» կուսակցություն]], * 17՝ «[[Ուժեղ Հայաստան կուսակցություն|Ուժեղ Հայաստան» կուսակցություն]]։ Սա չի նշանակում, որ բոլոր համայնքներում մասնակցում են թվով 17 ուժեր․ համարակալումը տրված է բոլոր համայնքների համար, սակայն միևնույն ժամանակ ոչ բոլոր ուժերն են ներկայացրել ցուցակներ և կամեցել մասնակցել։ Ավելին, որոշ ուժեր տարբեր համայնքներում առաջադրվել են առանձին և դաշինքով՝ ինչպես, օրինակ, [[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիրը]]։ Հոկտեմբերի 25-ի ընտրություններին ընդդիմադիր ուժերը ոչ բոլոր համայնքներում առաջադրվեցին, թեև բոլոր համայնքներում Քաղաքացիական պամանագիրը առաջադրվել էր։ Համայնքներից հինգում միակ թեկնածուն իշխող ուժն էր։ Խորհրդարանական ընդդիմությունից [[Ուժեղ Հայաստան կուսակցություն|Ուժեղ Հայաստանը]] առաջադրվեց միայն Ստեփանավան համայնքում, մինչդեռ Հայաստան դաշինքին մաս կազմող Հայ յեղափոխական դաշնակցությունը առաջադրվել էր Արտաշատում, Մարտունում, Ծաղկաձորում, Հրազդանում<ref name=":1" />։ == Արդյունքներ == === Սեպտեմբերի 27 === Սեպտեմբերի 27-ի համայնքային ընտրություններ իրականացվեցին 1 խոշորացված և 3 չխոշորացված (ազգային փոքրամասնությունների) համայնքներում։ Թումանյան համայնքում մասնակցությունը կազմեց 59․96%։ Արզնիում 1978 ընտրելու իրավունք ունեցող քաղաքացիներից քվեարկել էր 894-ը կամ ընտրողների 45․2%, Լերմոնտովոյում 612 ընտրողներից 216-ը կամ 35.29%, իսկ Ֆերիկում՝ 163-ից 93-ը կամ ընտրողների 57.06%<ref>{{Cite web |title=Ընտրությունների մասնակցություն |url=https://res.elections.am/images/forGenerals/TIM2026/MasnH_27-09-2026.pdf?fbclid=IwY2xjawUmTMJleHRuA2FlbQIxMABwZG9mBWJyaWQRMUp2QnZxV1l2N0xIbW9nQjhzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeCvZsg-mi4LW1HdKxDJil5CfGvzBY1J99V4dl8z84uYeFZNcorufUSgUlTpI_aem_tcbYNKVcoZtqL7-5Q3uXLg}}</ref>։ {| class="wikitable" |+Թումանյան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | |95․1 | |4․9 |- | colspan="5" | |- |'''Ընդամենը՝''' | colspan="2" |'''2517''' | colspan="2" |'''59․96''' |- |Գրանցված ընտրողներ՝ | colspan="2" |4198 | colspan="2" |100 |} === Հոկտեմբերի 25 === {| class="wikitable" |+Արտաշատ խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |4 |[[Նոր դարաշրջան կուսակցություն|Նոր դարաշրջան]] | | | | |- |10 |[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Արաքս խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |11 |[[Արդարություն կուսակցություն|Արդարություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Արմավիր խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} Գավառի համայնքային ընտրություններին ընդառաջ [[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] և [[Գործարար կուսակցություն|Գործարար կուսակցությունները]] ձևավորեցին Համերաշխություն դաշինքը։ {| class="wikitable" |+Գավառ խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |7 |[[Հայկական քվե կուսակցություն|Հայկական քվե]] | | | | |- |15 |Համերաշխություն դաշինք | | | | |- |16 |[[Ինքնիշխան Հայաստան կուսակցություն|Ինքնիշխան Հայաստան]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} Մարտունու համայնքային ընտրություններին ընդառաջ [[Հայաստանի հանրապետական կուսակցություն|Հայաստանի հանրապետական կուսակցությունը]] և [[Ռեֆորմիստների կուսակցություն|Ռեֆորմիստների կուսակցությունը]] ձևավորեցին Մեր համայնք դաշինքը։ {| class="wikitable" |+Մարտունի խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |3 |Մեր համայնք դաշինք | | | | |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |10 |[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Վարդենիս խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Ստեփանավան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |2 |[[Գործարար կուսակցություն|Գործարար]] | | | | |- |6 |[[Հայրենիք կուսակցություն (Հայաստան)|Հայրենիք]] | | | | |- |9 |[[Հանրապետություն կուսակցություն|Հանրապետություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- |17 |[[Ուժեղ Հայաստան կուսակցություն|Ուժեղ Հայաստան]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Գառնի խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Ծաղկաձոր խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |10 |[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Հրազդան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |10 |[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Ախուրյան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Արթիկ խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |1 |[[Ազատ դեմոկրատներ (Հայաստան)|Ազատ դեմոկրատներ]] | | | | |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |6 |[[Հայրենիք կուսակցություն (Հայաստան)|Հայրենիք]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} Գորիսի համայնքային ընտրություններին ընդառաջ [[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] և [[Գործարար կուսակցություն|Գործարար կուսակցությունները]] ձևավորեցին Համերաշխություն դաշինքը, իսկ [[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երրկիր]] և [[Հայկական քվե կուսակցություն|Հայկական քվե]] կուսակցությունները՝ Ապրելու քվե դաշինք։ {| class="wikitable" |+Գորիս խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |13 |Ապրելու քվե դաշինք | | | | |- |15 |Համերաշխություն դաշինք | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Մեղրի խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |8 |[[Հայաստանի եվրոպական կուսակցություն]] | | | | |- |12 |[[Հայաստանի շնորհապետական կուսակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Եղեգնաձոր խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |4 |[[Նոր դարաշրջան կուսակցություն|Նոր դարաշրջան]] | | | | |- |9 |[[Հանրապետություն կուսակցություն|Հանրապետություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Ջերմուկ խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Վայք խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Դիլիջան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |9 |[[Հանրապետություն կուսակցություն|Հանրապետություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Իջևան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- |16 |[[Ինքնիշխան Հայաստան կուսակցություն|Ինքնիշխան Հայաստան]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} === Նոյեմբերի 29 === {| class="wikitable" |+Նոյեմբերյան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} === Դեկտեմբերի 13 === {| class="wikitable" |+Մասիս խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Աբովյան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Նաիրի խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Նոր Հաճըն խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} == Ծանոթագրություններ == <references />{{Հայաստան-անավարտ}}{{Հայ-քաղ-անավարտ}}{{Հայաստանյան ընտրություններ և հանրաքվեներ}} [[Կատեգորիա:2026 Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:Հայաստանի ընտրություններ]] 95wjpf35o8an068m1paofpn5z5enpjm 10940353 10940352 2026-10-11T16:57:10Z Tigran Ovanyan 99045 /* Մասնակից ուժեր և քարոզարշավ */ 10940353 wikitext text/x-wiki {{Սպասվող իրադարձություն|}} '''2026 թվականի Հայաստանի համայնքային ընտրությունները''' Հայաստանի Հանրապետության [[Հայաստանի համայնքներ|տեղական ինքնակառավարման մարմինների]] հերթական ընտրություններն են, որոնք նշանակված են 2026 թվականի սեպտեմբերի 27-ին, հոկտեմբերի 25-ին, նոյեմբերի 29-ին և դեկտեմբերի 13-ին։ Դրանք կազմակերպվում են խոշորացված և ազգային փոքրամասնություններով բնակեցված համայնքներում՝ ավագանու անդամների կամ համայնքի ղեկավարին ընտրելու համար։ Թվով 4 համայնքներում՝ եզդիաբնակ [[Ֆերիկ]], ասորաբնակ [[Արզնի]] և ռուսաբնակ [[Լերմոնտովո համայնք|Լերմոնտովո]] համայնքներում, ինչպես նաև [[Թումանյան համայնք|Թումանյան]] խոշորացված համայնքում, ընտրությունները նշանակված են սեպտեմբերի 27-ին, թվով 21 համայնքներում՝ ռուսաբնակ [[Ֆիոլետովո]] և եզդիաբնակ [[Ֆերիկ]] համայնքներում, ինչպես նաև խոշորացված [[Արտաշատ համայնք|Արտաշատ]], [[Արաքս համայնք|Արաքս]], [[Արմավիր համայնք|Արմավիր]], [[Գավառ համայնք|Գավառ]], [[Մարտունի համայնք|Մարտունի]], [[Վարդենիս համայնք|Վարդենիս]], [[Ստեփանավան համայնք|Ստեփանավան]], [[Գառնի համայնք|Գառնի]], [[Ծաղկաձոր համայնք|Ծաղկաձոր]], [[Հրազդան համայնք|Հրազդան]], [[Ախուրյան համայնք|Ախուրյան]], [[Արթիկ համայնք|Արթիկ]], [[Գորիս համայնք|Գորիս]], [[Մեղրի համայնք|Մեղրի]], [[Եղեգնաձոր համայնք|Եղեգնաձոր]], [[Ջերմուկ համայնք|Ջերմուկ]], [[Վայք համայնք|Վայք]], [[Դիլիջան համայնք|Դիլիջան]] և [[Իջևան համայնք|Իջևան]] համայնքներում, ընտրություննները նշանակված են 2026 թվականի հոկտեմբերի 25-ին։ 2026 թվականի նոյեմբերի 29-ին տեղի են ունենալու Տավուշի մարզի [[Նոյեմբերյան համայնք|Նոյեմբերյան համայնքի]] ավագանու ընտրությունները<ref>{{Cite web |title=Տեղեկատվություն |url=https://www.elections.am/Elections/General/39 |access-date=2026-08-24 |website=www.elections.am}}</ref>, իսկ նույն թվականի դեկտեմբերի 13-ին՝ Արարատի մարզի Մասիս համայնքում, ինչպես նաև Կոտայքի մարզի Նաիրի, Աբովյան և Նոր Հաճըն համայնքներում։ == Մասնակից ուժեր և քարոզարշավ == {{Սպասվող իրադարձություն|}}Սեպտեմբերի 27-ի համայնքի ավագանու ընտրություններին միյան Թումանյան համայնքում է անցնելու համամասնական ընտրակարգով։ Գրանցվել էր ընդամենը 1 կուսակցություն՝ կառավարող Քաղաքացիական պայմանագիրը։ Դա նշանակում է, որ քվեաթերթիկում լինելու է 2 տարբերակ՝ կողմ և դեմ<ref>{{Cite web |title=ԼՈՌՈՒ ՄԱՐԶԻ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԱՄԱՅՆՔԻ ԱՎԱԳԱՆՈՒ ՀԱՄԱՄԱՍՆԱԿԱՆ ԸՆՏՐԱԿԱՐԳՈՎ ԿԱՅԱՆԱԼԻՔ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ |url=https://www.elections.am/Cec/Announcement/Item/f808a256-0cb5-40e5-a6cf-aca060b8e044 |access-date=2026-09-17 |website=www.elections.am}}</ref>։ Հոկտեմբերի 25-ի ընտրությունների համար Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը տրամադրեց թվով 17 մասնակցող քաղաքական ուժերին հետևյալ հերթական համարները<ref>{{Cite web |title=ԿԸՀ-ն հոկտեմբերի 25-ին կայանալիք ՏԻՄ ընտրություններին մասնակցող կուսակցություններին և կուսակցությունների դաշինքներին տրամադրել է հերթական համարներ։ |url=https://www.elections.am/News/Item/3045 |access-date=2026-09-27 |website=www.elections.am}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=ՏԻՄ համամասնական |url=https://www.elections.am/Elections/LocalProportional |access-date=2026-09-27 |website=www.elections.am}}</ref>՝ * 1՝ [[Ազատ դեմոկրատներ (Հայաստան)|«Ազատ դեմոկրատներ» կուսակցություն]], * 2՝ [[Գործարար կուսակցություն|«Գործարար» կուսակցություն]], * 3՝ «Մեր համայնք» դաշինք ([[Հայաստանի հանրապետական կուսակցություն]] և [[Ռեֆորմիստների կուսակցություն]]), * 4՝ [[Նոր դարաշրջան կուսակցություն|«Նոր դարաշրջան» կուսակցություն]], * 5՝ [[Ապրելու երկիր կուսակցություն|«Ապրելու երկիր» կուսակցություն]], * 6՝ [[Հայրենիք կուսակցություն (Հայաստան)|«Հայրենիք» կուսակցություն]], * 7՝ [[Հայկական քվե կուսակցություն|«Հայկական քվե» կուսակցություն]], * 8՝ [[Հայաստանի եվրոպական կուսակցություն]], * 9՝ «[[Հանրապետություն կուսակցություն|Հանրապետություն» կուսակցություն]], * 10՝ [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]], * 11՝ «[[Արդարություն կուսակցություն|Արդարություն» կուսակցություն]], * 12՝ [[Հայաստանի շնորհապետական կուսակցություն]], * 13՝ Ապրելու քվե դաշինք ([[Ապրելու երկիր կուսակցություն|«Ապրելու երկիր» կուսակցություն]] և [[Հայկական քվե կուսակցություն|«Հայկական քվե» կուսակցություն]]), * 14՝ [[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|«Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցություն]], * 15՝ «Համերաշխություն» դաշինք ([[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|«Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցություն]] և [[Գործարար կուսակցություն|«Գործարար» կուսակցություն]]), * 16՝ [[Ինքնիշխան Հայաստան կուսակցություն|«Ինքնիշխան Հայաստան» կուսակցություն]], * 17՝ «[[Ուժեղ Հայաստան կուսակցություն|Ուժեղ Հայաստան» կուսակցություն]]։ Սա չի նշանակում, որ բոլոր համայնքներում մասնակցում են թվով 17 ուժեր․ համարակալումը տրված է բոլոր համայնքների համար, սակայն միևնույն ժամանակ տարբեր քաղաքական ուժեր տարբեր համայնքներում են ներկայացրել ցուցակներ և կամեցել մասնակցել՝ բացառությամբ իշխող ուժի։ Ավելին, որոշ ուժեր տարբեր համայնքներում առաջադրվել են առանձին և դաշինքով՝ ինչպես, օրինակ, [[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիրը]]։ Հոկտեմբերի 25-ի ընտրություններին ընդդիմադիր ուժերը ոչ բոլոր համայնքներում առաջադրվեցին, թեև բոլոր համայնքներում Քաղաքացիական պամանագիրը առաջադրվել էր։ Համայնքներից հինգում միակ թեկնածուն իշխող ուժն էր։ Խորհրդարանական ընդդիմությունից [[Ուժեղ Հայաստան կուսակցություն|Ուժեղ Հայաստանը]] առաջադրվեց միայն Ստեփանավան համայնքում, մինչդեռ Հայաստան դաշինքին մաս կազմող Հայ յեղափոխական դաշնակցությունը առաջադրվել էր Արտաշատում, Մարտունում, Ծաղկաձորում, Հրազդանում<ref name=":1" />։ == Արդյունքներ == === Սեպտեմբերի 27 === Սեպտեմբերի 27-ի համայնքային ընտրություններ իրականացվեցին 1 խոշորացված և 3 չխոշորացված (ազգային փոքրամասնությունների) համայնքներում։ Թումանյան համայնքում մասնակցությունը կազմեց 59․96%։ Արզնիում 1978 ընտրելու իրավունք ունեցող քաղաքացիներից քվեարկել էր 894-ը կամ ընտրողների 45․2%, Լերմոնտովոյում 612 ընտրողներից 216-ը կամ 35.29%, իսկ Ֆերիկում՝ 163-ից 93-ը կամ ընտրողների 57.06%<ref>{{Cite web |title=Ընտրությունների մասնակցություն |url=https://res.elections.am/images/forGenerals/TIM2026/MasnH_27-09-2026.pdf?fbclid=IwY2xjawUmTMJleHRuA2FlbQIxMABwZG9mBWJyaWQRMUp2QnZxV1l2N0xIbW9nQjhzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeCvZsg-mi4LW1HdKxDJil5CfGvzBY1J99V4dl8z84uYeFZNcorufUSgUlTpI_aem_tcbYNKVcoZtqL7-5Q3uXLg}}</ref>։ {| class="wikitable" |+Թումանյան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | |95․1 | |4․9 |- | colspan="5" | |- |'''Ընդամենը՝''' | colspan="2" |'''2517''' | colspan="2" |'''59․96''' |- |Գրանցված ընտրողներ՝ | colspan="2" |4198 | colspan="2" |100 |} === Հոկտեմբերի 25 === {| class="wikitable" |+Արտաշատ խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |4 |[[Նոր դարաշրջան կուսակցություն|Նոր դարաշրջան]] | | | | |- |10 |[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Արաքս խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |11 |[[Արդարություն կուսակցություն|Արդարություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Արմավիր խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} Գավառի համայնքային ընտրություններին ընդառաջ [[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] և [[Գործարար կուսակցություն|Գործարար կուսակցությունները]] ձևավորեցին Համերաշխություն դաշինքը։ {| class="wikitable" |+Գավառ խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |7 |[[Հայկական քվե կուսակցություն|Հայկական քվե]] | | | | |- |15 |Համերաշխություն դաշինք | | | | |- |16 |[[Ինքնիշխան Հայաստան կուսակցություն|Ինքնիշխան Հայաստան]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} Մարտունու համայնքային ընտրություններին ընդառաջ [[Հայաստանի հանրապետական կուսակցություն|Հայաստանի հանրապետական կուսակցությունը]] և [[Ռեֆորմիստների կուսակցություն|Ռեֆորմիստների կուսակցությունը]] ձևավորեցին Մեր համայնք դաշինքը։ {| class="wikitable" |+Մարտունի խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |3 |Մեր համայնք դաշինք | | | | |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |10 |[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Վարդենիս խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Ստեփանավան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |2 |[[Գործարար կուսակցություն|Գործարար]] | | | | |- |6 |[[Հայրենիք կուսակցություն (Հայաստան)|Հայրենիք]] | | | | |- |9 |[[Հանրապետություն կուսակցություն|Հանրապետություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- |17 |[[Ուժեղ Հայաստան կուսակցություն|Ուժեղ Հայաստան]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Գառնի խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Ծաղկաձոր խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |10 |[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Հրազդան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |10 |[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Ախուրյան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Արթիկ խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |1 |[[Ազատ դեմոկրատներ (Հայաստան)|Ազատ դեմոկրատներ]] | | | | |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |6 |[[Հայրենիք կուսակցություն (Հայաստան)|Հայրենիք]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} Գորիսի համայնքային ընտրություններին ընդառաջ [[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] և [[Գործարար կուսակցություն|Գործարար կուսակցությունները]] ձևավորեցին Համերաշխություն դաշինքը, իսկ [[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երրկիր]] և [[Հայկական քվե կուսակցություն|Հայկական քվե]] կուսակցությունները՝ Ապրելու քվե դաշինք։ {| class="wikitable" |+Գորիս խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |13 |Ապրելու քվե դաշինք | | | | |- |15 |Համերաշխություն դաշինք | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Մեղրի խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |8 |[[Հայաստանի եվրոպական կուսակցություն]] | | | | |- |12 |[[Հայաստանի շնորհապետական կուսակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Եղեգնաձոր խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |4 |[[Նոր դարաշրջան կուսակցություն|Նոր դարաշրջան]] | | | | |- |9 |[[Հանրապետություն կուսակցություն|Հանրապետություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Ջերմուկ խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Վայք խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Դիլիջան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |9 |[[Հանրապետություն կուսակցություն|Հանրապետություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Իջևան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- |16 |[[Ինքնիշխան Հայաստան կուսակցություն|Ինքնիշխան Հայաստան]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} === Նոյեմբերի 29 === {| class="wikitable" |+Նոյեմբերյան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} === Դեկտեմբերի 13 === {| class="wikitable" |+Մասիս խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Աբովյան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Նաիրի խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Նոր Հաճըն խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} == Ծանոթագրություններ == <references />{{Հայաստան-անավարտ}}{{Հայ-քաղ-անավարտ}}{{Հայաստանյան ընտրություններ և հանրաքվեներ}} [[Կատեգորիա:2026 Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:Հայաստանի ընտրություններ]] 56qdbu5kxeqc9o7cc3u2o3rm2nlcwdr 10940354 10940353 2026-10-11T16:58:35Z Tigran Ovanyan 99045 /* Մասնակից ուժեր և քարոզարշավ */ 10940354 wikitext text/x-wiki {{Սպասվող իրադարձություն|}} '''2026 թվականի Հայաստանի համայնքային ընտրությունները''' Հայաստանի Հանրապետության [[Հայաստանի համայնքներ|տեղական ինքնակառավարման մարմինների]] հերթական ընտրություններն են, որոնք նշանակված են 2026 թվականի սեպտեմբերի 27-ին, հոկտեմբերի 25-ին, նոյեմբերի 29-ին և դեկտեմբերի 13-ին։ Դրանք կազմակերպվում են խոշորացված և ազգային փոքրամասնություններով բնակեցված համայնքներում՝ ավագանու անդամների կամ համայնքի ղեկավարին ընտրելու համար։ Թվով 4 համայնքներում՝ եզդիաբնակ [[Ֆերիկ]], ասորաբնակ [[Արզնի]] և ռուսաբնակ [[Լերմոնտովո համայնք|Լերմոնտովո]] համայնքներում, ինչպես նաև [[Թումանյան համայնք|Թումանյան]] խոշորացված համայնքում, ընտրությունները նշանակված են սեպտեմբերի 27-ին, թվով 21 համայնքներում՝ ռուսաբնակ [[Ֆիոլետովո]] և եզդիաբնակ [[Ֆերիկ]] համայնքներում, ինչպես նաև խոշորացված [[Արտաշատ համայնք|Արտաշատ]], [[Արաքս համայնք|Արաքս]], [[Արմավիր համայնք|Արմավիր]], [[Գավառ համայնք|Գավառ]], [[Մարտունի համայնք|Մարտունի]], [[Վարդենիս համայնք|Վարդենիս]], [[Ստեփանավան համայնք|Ստեփանավան]], [[Գառնի համայնք|Գառնի]], [[Ծաղկաձոր համայնք|Ծաղկաձոր]], [[Հրազդան համայնք|Հրազդան]], [[Ախուրյան համայնք|Ախուրյան]], [[Արթիկ համայնք|Արթիկ]], [[Գորիս համայնք|Գորիս]], [[Մեղրի համայնք|Մեղրի]], [[Եղեգնաձոր համայնք|Եղեգնաձոր]], [[Ջերմուկ համայնք|Ջերմուկ]], [[Վայք համայնք|Վայք]], [[Դիլիջան համայնք|Դիլիջան]] և [[Իջևան համայնք|Իջևան]] համայնքներում, ընտրություննները նշանակված են 2026 թվականի հոկտեմբերի 25-ին։ 2026 թվականի նոյեմբերի 29-ին տեղի են ունենալու Տավուշի մարզի [[Նոյեմբերյան համայնք|Նոյեմբերյան համայնքի]] ավագանու ընտրությունները<ref>{{Cite web |title=Տեղեկատվություն |url=https://www.elections.am/Elections/General/39 |access-date=2026-08-24 |website=www.elections.am}}</ref>, իսկ նույն թվականի դեկտեմբերի 13-ին՝ Արարատի մարզի Մասիս համայնքում, ինչպես նաև Կոտայքի մարզի Նաիրի, Աբովյան և Նոր Հաճըն համայնքներում։ == Մասնակից ուժեր և քարոզարշավ == {{Սպասվող իրադարձություն|}}Սեպտեմբերի 27-ի համայնքի ավագանու ընտրություններին միյան Թումանյան համայնքում է անցնելու համամասնական ընտրակարգով։ Գրանցվել էր ընդամենը 1 կուսակցություն՝ կառավարող Քաղաքացիական պայմանագիրը։ Դա նշանակում է, որ քվեաթերթիկում լինելու է 2 տարբերակ՝ կողմ և դեմ<ref>{{Cite web |title=ԼՈՌՈՒ ՄԱՐԶԻ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԱՄԱՅՆՔԻ ԱՎԱԳԱՆՈՒ ՀԱՄԱՄԱՍՆԱԿԱՆ ԸՆՏՐԱԿԱՐԳՈՎ ԿԱՅԱՆԱԼԻՔ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ |url=https://www.elections.am/Cec/Announcement/Item/f808a256-0cb5-40e5-a6cf-aca060b8e044 |access-date=2026-09-17 |website=www.elections.am}}</ref>։ Հոկտեմբերի 25-ի ընտրությունների համար խոշորացված, համամասնական ընտրակարգով համայքներում Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը տրամադրեց թվով 17 մասնակցող քաղաքական ուժերին հետևյալ հերթական համարները<ref>{{Cite web |title=ԿԸՀ-ն հոկտեմբերի 25-ին կայանալիք ՏԻՄ ընտրություններին մասնակցող կուսակցություններին և կուսակցությունների դաշինքներին տրամադրել է հերթական համարներ։ |url=https://www.elections.am/News/Item/3045 |access-date=2026-09-27 |website=www.elections.am}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=ՏԻՄ համամասնական |url=https://www.elections.am/Elections/LocalProportional |access-date=2026-09-27 |website=www.elections.am}}</ref>՝ * 1՝ [[Ազատ դեմոկրատներ (Հայաստան)|«Ազատ դեմոկրատներ» կուսակցություն]], * 2՝ [[Գործարար կուսակցություն|«Գործարար» կուսակցություն]], * 3՝ «Մեր համայնք» դաշինք ([[Հայաստանի հանրապետական կուսակցություն]] և [[Ռեֆորմիստների կուսակցություն]]), * 4՝ [[Նոր դարաշրջան կուսակցություն|«Նոր դարաշրջան» կուսակցություն]], * 5՝ [[Ապրելու երկիր կուսակցություն|«Ապրելու երկիր» կուսակցություն]], * 6՝ [[Հայրենիք կուսակցություն (Հայաստան)|«Հայրենիք» կուսակցություն]], * 7՝ [[Հայկական քվե կուսակցություն|«Հայկական քվե» կուսակցություն]], * 8՝ [[Հայաստանի եվրոպական կուսակցություն]], * 9՝ «[[Հանրապետություն կուսակցություն|Հանրապետություն» կուսակցություն]], * 10՝ [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]], * 11՝ «[[Արդարություն կուսակցություն|Արդարություն» կուսակցություն]], * 12՝ [[Հայաստանի շնորհապետական կուսակցություն]], * 13՝ Ապրելու քվե դաշինք ([[Ապրելու երկիր կուսակցություն|«Ապրելու երկիր» կուսակցություն]] և [[Հայկական քվե կուսակցություն|«Հայկական քվե» կուսակցություն]]), * 14՝ [[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|«Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցություն]], * 15՝ «Համերաշխություն» դաշինք ([[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|«Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցություն]] և [[Գործարար կուսակցություն|«Գործարար» կուսակցություն]]), * 16՝ [[Ինքնիշխան Հայաստան կուսակցություն|«Ինքնիշխան Հայաստան» կուսակցություն]], * 17՝ «[[Ուժեղ Հայաստան կուսակցություն|Ուժեղ Հայաստան» կուսակցություն]]։ Սա չի նշանակում, որ բոլոր համայնքներում մասնակցում են թվով 17 ուժեր․ համարակալումը տրված է բոլոր համայնքների համար, սակայն միևնույն ժամանակ տարբեր քաղաքական ուժեր տարբեր համայնքներում են ներկայացրել ցուցակներ և կամեցել մասնակցել՝ բացառությամբ իշխող ուժի, որը ներկայացրել էր ցուցակներ բոլոր համայնքներում։ Ավելին, որոշ ուժեր տարբեր համայնքներում առաջադրվել են առանձին և դաշինքով՝ ինչպես, օրինակ, [[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիրը]]։ Հոկտեմբերի 25-ի ընտրություններին ընդդիմադիր ուժերը ոչ բոլոր համայնքներում առաջադրվեցին, թեև բոլոր համայնքներում Քաղաքացիական պամանագիրը առաջադրվել էր։ Համայնքներից հինգում միակ թեկնածուն իշխող ուժն էր։ Խորհրդարանական ընդդիմությունից [[Ուժեղ Հայաստան կուսակցություն|Ուժեղ Հայաստանը]] առաջադրվեց միայն Ստեփանավան համայնքում, մինչդեռ Հայաստան դաշինքին մաս կազմող Հայ յեղափոխական դաշնակցությունը առաջադրվել էր Արտաշատում, Մարտունում, Ծաղկաձորում, Հրազդանում<ref name=":1" />։ == Արդյունքներ == === Սեպտեմբերի 27 === Սեպտեմբերի 27-ի համայնքային ընտրություններ իրականացվեցին 1 խոշորացված և 3 չխոշորացված (ազգային փոքրամասնությունների) համայնքներում։ Թումանյան համայնքում մասնակցությունը կազմեց 59․96%։ Արզնիում 1978 ընտրելու իրավունք ունեցող քաղաքացիներից քվեարկել էր 894-ը կամ ընտրողների 45․2%, Լերմոնտովոյում 612 ընտրողներից 216-ը կամ 35.29%, իսկ Ֆերիկում՝ 163-ից 93-ը կամ ընտրողների 57.06%<ref>{{Cite web |title=Ընտրությունների մասնակցություն |url=https://res.elections.am/images/forGenerals/TIM2026/MasnH_27-09-2026.pdf?fbclid=IwY2xjawUmTMJleHRuA2FlbQIxMABwZG9mBWJyaWQRMUp2QnZxV1l2N0xIbW9nQjhzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeCvZsg-mi4LW1HdKxDJil5CfGvzBY1J99V4dl8z84uYeFZNcorufUSgUlTpI_aem_tcbYNKVcoZtqL7-5Q3uXLg}}</ref>։ {| class="wikitable" |+Թումանյան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | |95․1 | |4․9 |- | colspan="5" | |- |'''Ընդամենը՝''' | colspan="2" |'''2517''' | colspan="2" |'''59․96''' |- |Գրանցված ընտրողներ՝ | colspan="2" |4198 | colspan="2" |100 |} === Հոկտեմբերի 25 === {| class="wikitable" |+Արտաշատ խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |4 |[[Նոր դարաշրջան կուսակցություն|Նոր դարաշրջան]] | | | | |- |10 |[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Արաքս խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |11 |[[Արդարություն կուսակցություն|Արդարություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Արմավիր խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} Գավառի համայնքային ընտրություններին ընդառաջ [[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] և [[Գործարար կուսակցություն|Գործարար կուսակցությունները]] ձևավորեցին Համերաշխություն դաշինքը։ {| class="wikitable" |+Գավառ խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |7 |[[Հայկական քվե կուսակցություն|Հայկական քվե]] | | | | |- |15 |Համերաշխություն դաշինք | | | | |- |16 |[[Ինքնիշխան Հայաստան կուսակցություն|Ինքնիշխան Հայաստան]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} Մարտունու համայնքային ընտրություններին ընդառաջ [[Հայաստանի հանրապետական կուսակցություն|Հայաստանի հանրապետական կուսակցությունը]] և [[Ռեֆորմիստների կուսակցություն|Ռեֆորմիստների կուսակցությունը]] ձևավորեցին Մեր համայնք դաշինքը։ {| class="wikitable" |+Մարտունի խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |3 |Մեր համայնք դաշինք | | | | |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |10 |[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Վարդենիս խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Ստեփանավան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |2 |[[Գործարար կուսակցություն|Գործարար]] | | | | |- |6 |[[Հայրենիք կուսակցություն (Հայաստան)|Հայրենիք]] | | | | |- |9 |[[Հանրապետություն կուսակցություն|Հանրապետություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- |17 |[[Ուժեղ Հայաստան կուսակցություն|Ուժեղ Հայաստան]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Գառնի խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Ծաղկաձոր խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |10 |[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Հրազդան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |10 |[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն|Հայ յեղափոխական դաշնակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Ախուրյան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Արթիկ խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |1 |[[Ազատ դեմոկրատներ (Հայաստան)|Ազատ դեմոկրատներ]] | | | | |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |6 |[[Հայրենիք կուսակցություն (Հայաստան)|Հայրենիք]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} Գորիսի համայնքային ընտրություններին ընդառաջ [[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] և [[Գործարար կուսակցություն|Գործարար կուսակցությունները]] ձևավորեցին Համերաշխություն դաշինքը, իսկ [[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երրկիր]] և [[Հայկական քվե կուսակցություն|Հայկական քվե]] կուսակցությունները՝ Ապրելու քվե դաշինք։ {| class="wikitable" |+Գորիս խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |13 |Ապրելու քվե դաշինք | | | | |- |15 |Համերաշխություն դաշինք | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Մեղրի խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |8 |[[Հայաստանի եվրոպական կուսակցություն]] | | | | |- |12 |[[Հայաստանի շնորհապետական կուսակցություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Եղեգնաձոր խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |4 |[[Նոր դարաշրջան կուսակցություն|Նոր դարաշրջան]] | | | | |- |9 |[[Հանրապետություն կուսակցություն|Հանրապետություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Ջերմուկ խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Վայք խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Կողմ !% !Դեմ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Դիլիջան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |5 |[[Ապրելու երկիր կուսակցություն|Ապրելու երկիր]] | | | | |- |9 |[[Հանրապետություն կուսակցություն|Հանրապետություն]] | | | | |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Իջևան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- |14 |[[Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցություն|Քաղաքացիական պայմանագիր]] | | | | |- |16 |[[Ինքնիշխան Հայաստան կուսակցություն|Ինքնիշխան Հայաստան]] | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |'''Ընդամենը՝''' | | | colspan="2" | |- | colspan="2" |Գրանցված ընտրողներ՝ | |100 | colspan="2" | |} === Նոյեմբերի 29 === {| class="wikitable" |+Նոյեմբերյան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} === Դեկտեմբերի 13 === {| class="wikitable" |+Մասիս խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Աբովյան խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Նաիրի խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} {| class="wikitable" |+Նոր Հաճըն խոշորացված համայնքի ընտրությունների արդյունքները !հ/մ !Քաղաքական ուժ !Ձաներ !% !Մանդատներ !% |- | | | | | | |- | | | | | | |- | colspan="6" | |- | colspan="2" |Ընդամենը | |100 | colspan="2" | |} == Ծանոթագրություններ == <references />{{Հայաստան-անավարտ}}{{Հայ-քաղ-անավարտ}}{{Հայաստանյան ընտրություններ և հանրաքվեներ}} [[Կատեգորիա:2026 Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:Հայաստանի ընտրություններ]] 7zrqfz7xufr0nglxq93ls7nxhu39es0 102 1341782 10940317 10940227 2026-10-11T15:42:27Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 /* Փաշիկյան Սյուզի */ 10940317 wikitext text/x-wiki {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#477b3a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:left;padding-right:20px;"> '''[[Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության|Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության]]'''</span><br /><span style="float: left; color: #666; font-size: 50%;padding-right:20px;"> <!--T:19--> հոկտեմբերի 21-25</span> |}<div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <nowiki>#</nowiki> <nowiki>{{Pagesize|հոդված}}</nowiki> <nowiki>#</nowiki> <nowiki>{{Pagesize|հոդված}}</nowiki> </div> == Argam Forbes == # {{Pagesize|Մշակաբույսերի բազմազանություն}} # {{Pagesize|հոդված}} == Արշո == # {{Pagesize|Կենսաբազմազանություն և դեղամիջոցներ}} # {{Pagesize|Առողջության վերաբերյալ կենսաբազմազանության վարկած}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության էկոլոգիական ազդեցություններ}} == Գաբրիելյան Դավիթ == # {{Pagesize|Կենսացուցիչ}} # {{Pagesize|Բետա բազմազանություն}} # {{Pagesize|Պահպանման էֆեկտ}} # {{Pagesize|Առանցքային տեսակ}} # {{Pagesize|Սումատրական ռնգեղջյուր}} # {{Pagesize|Տեսակների վերաներմուծում}} # {{Pagesize|Սարեկ ազգային պարկ}} == Մկրտչյան Անահիտ == # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության բանկային գործունեություն}} # {{Pagesize|Կենսաբանական համասեռացում}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության չափում}} # {{Pagesize|Դյու Տուայի հոսքաջրային գորտ}} ==Emgabriell== # {{Pagesize|Կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը բույսերի կենսաբազմազանության վրա}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության տնտեսագիտություն}} # {{Pagesize|Դեֆաունացիա }} # {{Pagesize|Կենսաբանական բազմազանության մասին կոնվենցիա}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության փոխհատուցում}} # {{Pagesize|Մտավոր սեփականության, գենետիկական ռեսուրսների և հարակից ավանդական գիտելիքների մասին ՄՍՀԿ պայմանագիր}} # {{Pagesize|Կենսահետախուզում}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության և էկոհամակարգային ծառայությունների միջկառավարական գիտաքաղաքական հարթակ}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության ազդեցության վարկ}} # {{Pagesize|Համակեցության դրոշմավորում}} # {{Pagesize|Կանաչ ենթակառուցվածք}} # {{Pagesize|Բոլոր տաքսոնների կենսաբազմազանության գույքագրում}} # {{Pagesize|Գերառատ տեսակներ}} # {{Pagesize|Զբաղեցրած տարածքի և առատության կապը}} # {{Pagesize|Միջերկրածովյան վանական փոկ }} # {{Pagesize|Բուսականության որակի գնահատում}} # {{Pagesize|Գետամերձ ճագար}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Դանայուհի == # {{Pagesize|Վայրի բնության պոպուլյացիա}} # {{Pagesize|Սննդի կենսաբազմազանություն}} # {{Pagesize|Աբիոտիկ սթրես}} == Քրիստինե Նազարյան == # {{Pagesize|Հողի կենսաբազմազանություն}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Գայանե Սողոմոնյան == # {{Pagesize|Հիսպանիոլյան սոլենոդոն}} # {{Pagesize|հոդված}} == Milena244 == # {{Pagesize|Խոզաքիթ չղջիկ}} # {{Pagesize|Բաց ծովի կենդանի պաշարների ձկնորսության և պահպանության մասին կոնվենցիա}} # {{Pagesize|Բանդհավգարհի ազգային պարկ}} # {{Pagesize|Ավիկուլտուրա}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Shahinyan11 == # {{Pagesize|Համաշխարհային կենսաբազմազանություն}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության ազգային կենտրոն }} # {{Pagesize|Ամազոնյան լամանտին}} # {{Pagesize|Ավանդական մշակաբույս}} == Khachatrrryan == # {{Pagesize|Fondation du patrimoine}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության գործողությունների ծրագիր}} # {{Pagesize|Վակիտա}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության միասնական չեզոք տեսություն}} == Ofelllyyaa == # {{Pagesize|Ամամյան ճագար}} # {{Pagesize|Դյուգոն}} # {{Pagesize|Ոսկեթագ սիֆակա}} # {{Pagesize|Ֆոսա}} # {{Pagesize|Թռչունների պիտակավորում}} == Elen Ayvazyan == # {{Pagesize|Ֆիլոգենետիկ բազմազանություն}} # {{Pagesize|հոդված}} == WikiMind4 == # {{Pagesize|Աֆրիկյան լամանտին}} # {{Pagesize|Հիրոլա}} # {{Pagesize|Կարճապոչ շինշիլա}} == Արփի Առաքելյան == # {{Pagesize|Ոսկեգույն փղամուկ}} # {{Pagesize|Ճապոնական քնամուկ}} # {{Pagesize|Չինական քնամուկ}} == Anush1105 == 1. [[Լեռնային գաճաճ պոսում]] ''(42 387 բայթ)'' 2. [[Մանուշակագույն գորտ]] ''(22 685 բայթ)'' == Qnarik == # {{Pagesize|Չակյան մշկախոզ}} # {{Pagesize|Մալայական ջրային սրընչակ}} # {{Pagesize|Լեռնային գետակինճ}} # {{Pagesize|Պուերտոռիկյան հուտիա}} == Tatev2005 == # {{Pagesize|Հյուսիսային պարկավոր խլուրդ}} # {{Pagesize|Հյուսիսային բաշավոր ծույլ}} == Թամարա Նալբանդյան == *{{Pagesize|Նագոյայի արձանագրություն}} * {{Pagesize|Բնության նկատմամբ դրական հայեցակարգ}} * {{Pagesize|Արևելյան ֆալանուկ}} * {{Pagesize|Դարելի վայրի բնության պահպանության հիմնադրամ}} == LilitSah == # {{Pagesize|Սումատրական գծավոր նապաստակ}} # {{Pagesize|Չինական պանգոլին}} # {{Pagesize|Ֆիլիպինյան թռչող լեմուր}} == Seda2606 == * {{Pagesize|Տեսակների բազմազանություն}} * {{Pagesize|Տեսակների համաչափություն}} * {{Pagesize|Միջատների կենսաբազմազանություն}} == Փաշիկյան Սյուզի == # {{Pagesize|Մելանոբատրախուս}} # {{Pagesize|Թավապոչ պարկամուկ}} # {{Pagesize|Հոլիստիկ կառավարում (գյուղատնտեսություն)}} == Նանե Ազատյան == # {{Pagesize|Ժանիքավոր գորտ}} # {{Pagesize|Թեյլորի սալամանդր}} # {{Pagesize|Չիլիական Դարվինի գորտ}} == Լյովա Սարգսյան == # {{Pagesize|Բուլմերի մրգակեր չղջիկ}} # {{Pagesize|Նորգվինեական լայնականջ չղջիկ}} == Ellen Poghosyan == # {{Pagesize|Երկարականջ ցատկամուկ}} #{{Pagesize|Մեծաթաթ մուկ}} #{{Pagesize|Կոնտակտային կենդանաբանական այգի}} == Էլֆուհի == # {{Pagesize|Ռոուզի ուրվական գորտ}} == Gohar Piloyan == # {{Pagesize|Կենսահետազոտություն}} # {{Pagesize|Ցուցանիշային արժեք}} # {{Pagesize|Տեսակային ֆոնդ}} # {{Pagesize|Նիմբայի ջրամուկ}} # {{Pagesize|Տեսակային հարստություն}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Ապատ63 == * {{Pagesize|Բայցզի}} == Tigran N-yan == * {{Pagesize|Արևմտահնդկական լամանտին}} 6kftq2m6xekaqrzybhzrpmob31qkk38 10940366 10940317 2026-10-11T17:13:29Z Tatev2005 157587 /* Tatev2005 */ 10940366 wikitext text/x-wiki {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#477b3a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:left;padding-right:20px;"> '''[[Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության|Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության]]'''</span><br /><span style="float: left; color: #666; font-size: 50%;padding-right:20px;"> <!--T:19--> հոկտեմբերի 21-25</span> |}<div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <nowiki>#</nowiki> <nowiki>{{Pagesize|հոդված}}</nowiki> <nowiki>#</nowiki> <nowiki>{{Pagesize|հոդված}}</nowiki> </div> == Argam Forbes == # {{Pagesize|Մշակաբույսերի բազմազանություն}} # {{Pagesize|հոդված}} == Արշո == # {{Pagesize|Կենսաբազմազանություն և դեղամիջոցներ}} # {{Pagesize|Առողջության վերաբերյալ կենսաբազմազանության վարկած}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության էկոլոգիական ազդեցություններ}} == Գաբրիելյան Դավիթ == # {{Pagesize|Կենսացուցիչ}} # {{Pagesize|Բետա բազմազանություն}} # {{Pagesize|Պահպանման էֆեկտ}} # {{Pagesize|Առանցքային տեսակ}} # {{Pagesize|Սումատրական ռնգեղջյուր}} # {{Pagesize|Տեսակների վերաներմուծում}} # {{Pagesize|Սարեկ ազգային պարկ}} == Մկրտչյան Անահիտ == # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության բանկային գործունեություն}} # {{Pagesize|Կենսաբանական համասեռացում}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության չափում}} # {{Pagesize|Դյու Տուայի հոսքաջրային գորտ}} ==Emgabriell== # {{Pagesize|Կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը բույսերի կենսաբազմազանության վրա}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության տնտեսագիտություն}} # {{Pagesize|Դեֆաունացիա }} # {{Pagesize|Կենսաբանական բազմազանության մասին կոնվենցիա}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության փոխհատուցում}} # {{Pagesize|Մտավոր սեփականության, գենետիկական ռեսուրսների և հարակից ավանդական գիտելիքների մասին ՄՍՀԿ պայմանագիր}} # {{Pagesize|Կենսահետախուզում}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության և էկոհամակարգային ծառայությունների միջկառավարական գիտաքաղաքական հարթակ}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության ազդեցության վարկ}} # {{Pagesize|Համակեցության դրոշմավորում}} # {{Pagesize|Կանաչ ենթակառուցվածք}} # {{Pagesize|Բոլոր տաքսոնների կենսաբազմազանության գույքագրում}} # {{Pagesize|Գերառատ տեսակներ}} # {{Pagesize|Զբաղեցրած տարածքի և առատության կապը}} # {{Pagesize|Միջերկրածովյան վանական փոկ }} # {{Pagesize|Բուսականության որակի գնահատում}} # {{Pagesize|Գետամերձ ճագար}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Դանայուհի == # {{Pagesize|Վայրի բնության պոպուլյացիա}} # {{Pagesize|Սննդի կենսաբազմազանություն}} # {{Pagesize|Աբիոտիկ սթրես}} == Քրիստինե Նազարյան == # {{Pagesize|Հողի կենսաբազմազանություն}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Գայանե Սողոմոնյան == # {{Pagesize|Հիսպանիոլյան սոլենոդոն}} # {{Pagesize|հոդված}} == Milena244 == # {{Pagesize|Խոզաքիթ չղջիկ}} # {{Pagesize|Բաց ծովի կենդանի պաշարների ձկնորսության և պահպանության մասին կոնվենցիա}} # {{Pagesize|Բանդհավգարհի ազգային պարկ}} # {{Pagesize|Ավիկուլտուրա}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Shahinyan11 == # {{Pagesize|Համաշխարհային կենսաբազմազանություն}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության ազգային կենտրոն }} # {{Pagesize|Ամազոնյան լամանտին}} # {{Pagesize|Ավանդական մշակաբույս}} == Khachatrrryan == # {{Pagesize|Fondation du patrimoine}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության գործողությունների ծրագիր}} # {{Pagesize|Վակիտա}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության միասնական չեզոք տեսություն}} == Ofelllyyaa == # {{Pagesize|Ամամյան ճագար}} # {{Pagesize|Դյուգոն}} # {{Pagesize|Ոսկեթագ սիֆակա}} # {{Pagesize|Ֆոսա}} # {{Pagesize|Թռչունների պիտակավորում}} == Elen Ayvazyan == # {{Pagesize|Ֆիլոգենետիկ բազմազանություն}} # {{Pagesize|հոդված}} == WikiMind4 == # {{Pagesize|Աֆրիկյան լամանտին}} # {{Pagesize|Հիրոլա}} # {{Pagesize|Կարճապոչ շինշիլա}} == Արփի Առաքելյան == # {{Pagesize|Ոսկեգույն փղամուկ}} # {{Pagesize|Ճապոնական քնամուկ}} # {{Pagesize|Չինական քնամուկ}} == Anush1105 == 1. [[Լեռնային գաճաճ պոսում]] ''(42 387 բայթ)'' 2. [[Մանուշակագույն գորտ]] ''(22 685 բայթ)'' == Qnarik == # {{Pagesize|Չակյան մշկախոզ}} # {{Pagesize|Մալայական ջրային սրընչակ}} # {{Pagesize|Լեռնային գետակինճ}} # {{Pagesize|Պուերտոռիկյան հուտիա}} == Tatev2005 == # {{Pagesize|Հյուսիսային պարկավոր խլուրդ}} # {{Pagesize|Հյուսիսային բաշավոր ծույլ}} # {{Pagesize|Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկ}} == Թամարա Նալբանդյան == *{{Pagesize|Նագոյայի արձանագրություն}} * {{Pagesize|Բնության նկատմամբ դրական հայեցակարգ}} * {{Pagesize|Արևելյան ֆալանուկ}} * {{Pagesize|Դարելի վայրի բնության պահպանության հիմնադրամ}} == LilitSah == # {{Pagesize|Սումատրական գծավոր նապաստակ}} # {{Pagesize|Չինական պանգոլին}} # {{Pagesize|Ֆիլիպինյան թռչող լեմուր}} == Seda2606 == * {{Pagesize|Տեսակների բազմազանություն}} * {{Pagesize|Տեսակների համաչափություն}} * {{Pagesize|Միջատների կենսաբազմազանություն}} == Փաշիկյան Սյուզի == # {{Pagesize|Մելանոբատրախուս}} # {{Pagesize|Թավապոչ պարկամուկ}} # {{Pagesize|Հոլիստիկ կառավարում (գյուղատնտեսություն)}} == Նանե Ազատյան == # {{Pagesize|Ժանիքավոր գորտ}} # {{Pagesize|Թեյլորի սալամանդր}} # {{Pagesize|Չիլիական Դարվինի գորտ}} == Լյովա Սարգսյան == # {{Pagesize|Բուլմերի մրգակեր չղջիկ}} # {{Pagesize|Նորգվինեական լայնականջ չղջիկ}} == Ellen Poghosyan == # {{Pagesize|Երկարականջ ցատկամուկ}} #{{Pagesize|Մեծաթաթ մուկ}} #{{Pagesize|Կոնտակտային կենդանաբանական այգի}} == Էլֆուհի == # {{Pagesize|Ռոուզի ուրվական գորտ}} == Gohar Piloyan == # {{Pagesize|Կենսահետազոտություն}} # {{Pagesize|Ցուցանիշային արժեք}} # {{Pagesize|Տեսակային ֆոնդ}} # {{Pagesize|Նիմբայի ջրամուկ}} # {{Pagesize|Տեսակային հարստություն}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Ապատ63 == * {{Pagesize|Բայցզի}} == Tigran N-yan == * {{Pagesize|Արևմտահնդկական լամանտին}} no8hjzsiw3km3lw8ufbt50j5gik26e1 10940407 10940366 2026-10-11T20:27:51Z Դանայուհի 62356 /* Դանայուհի */ 10940407 wikitext text/x-wiki {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#477b3a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:left;padding-right:20px;"> '''[[Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության|Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության]]'''</span><br /><span style="float: left; color: #666; font-size: 50%;padding-right:20px;"> <!--T:19--> հոկտեմբերի 21-25</span> |}<div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <nowiki>#</nowiki> <nowiki>{{Pagesize|հոդված}}</nowiki> <nowiki>#</nowiki> <nowiki>{{Pagesize|հոդված}}</nowiki> </div> == Argam Forbes == # {{Pagesize|Մշակաբույսերի բազմազանություն}} # {{Pagesize|հոդված}} == Արշո == # {{Pagesize|Կենսաբազմազանություն և դեղամիջոցներ}} # {{Pagesize|Առողջության վերաբերյալ կենսաբազմազանության վարկած}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության էկոլոգիական ազդեցություններ}} == Գաբրիելյան Դավիթ == # {{Pagesize|Կենսացուցիչ}} # {{Pagesize|Բետա բազմազանություն}} # {{Pagesize|Պահպանման էֆեկտ}} # {{Pagesize|Առանցքային տեսակ}} # {{Pagesize|Սումատրական ռնգեղջյուր}} # {{Pagesize|Տեսակների վերաներմուծում}} # {{Pagesize|Սարեկ ազգային պարկ}} == Մկրտչյան Անահիտ == # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության բանկային գործունեություն}} # {{Pagesize|Կենսաբանական համասեռացում}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության չափում}} # {{Pagesize|Դյու Տուայի հոսքաջրային գորտ}} ==Emgabriell== # {{Pagesize|Կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը բույսերի կենսաբազմազանության վրա}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության տնտեսագիտություն}} # {{Pagesize|Դեֆաունացիա }} # {{Pagesize|Կենսաբանական բազմազանության մասին կոնվենցիա}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության փոխհատուցում}} # {{Pagesize|Մտավոր սեփականության, գենետիկական ռեսուրսների և հարակից ավանդական գիտելիքների մասին ՄՍՀԿ պայմանագիր}} # {{Pagesize|Կենսահետախուզում}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության և էկոհամակարգային ծառայությունների միջկառավարական գիտաքաղաքական հարթակ}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության ազդեցության վարկ}} # {{Pagesize|Համակեցության դրոշմավորում}} # {{Pagesize|Կանաչ ենթակառուցվածք}} # {{Pagesize|Բոլոր տաքսոնների կենսաբազմազանության գույքագրում}} # {{Pagesize|Գերառատ տեսակներ}} # {{Pagesize|Զբաղեցրած տարածքի և առատության կապը}} # {{Pagesize|Միջերկրածովյան վանական փոկ }} # {{Pagesize|Բուսականության որակի գնահատում}} # {{Pagesize|Գետամերձ ճագար}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Դանայուհի == # {{Pagesize|Վայրի բնության պոպուլյացիա}} # {{Pagesize|Սննդի կենսաբազմազանություն}} # {{Pagesize|Աբիոտիկ սթրես}} # {{Pagesize|Շրջակա միջավայրի ԴՆԹ}} == Քրիստինե Նազարյան == # {{Pagesize|Հողի կենսաբազմազանություն}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Գայանե Սողոմոնյան == # {{Pagesize|Հիսպանիոլյան սոլենոդոն}} # {{Pagesize|հոդված}} == Milena244 == # {{Pagesize|Խոզաքիթ չղջիկ}} # {{Pagesize|Բաց ծովի կենդանի պաշարների ձկնորսության և պահպանության մասին կոնվենցիա}} # {{Pagesize|Բանդհավգարհի ազգային պարկ}} # {{Pagesize|Ավիկուլտուրա}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Shahinyan11 == # {{Pagesize|Համաշխարհային կենսաբազմազանություն}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության ազգային կենտրոն }} # {{Pagesize|Ամազոնյան լամանտին}} # {{Pagesize|Ավանդական մշակաբույս}} == Khachatrrryan == # {{Pagesize|Fondation du patrimoine}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության գործողությունների ծրագիր}} # {{Pagesize|Վակիտա}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության միասնական չեզոք տեսություն}} == Ofelllyyaa == # {{Pagesize|Ամամյան ճագար}} # {{Pagesize|Դյուգոն}} # {{Pagesize|Ոսկեթագ սիֆակա}} # {{Pagesize|Ֆոսա}} # {{Pagesize|Թռչունների պիտակավորում}} == Elen Ayvazyan == # {{Pagesize|Ֆիլոգենետիկ բազմազանություն}} # {{Pagesize|հոդված}} == WikiMind4 == # {{Pagesize|Աֆրիկյան լամանտին}} # {{Pagesize|Հիրոլա}} # {{Pagesize|Կարճապոչ շինշիլա}} == Արփի Առաքելյան == # {{Pagesize|Ոսկեգույն փղամուկ}} # {{Pagesize|Ճապոնական քնամուկ}} # {{Pagesize|Չինական քնամուկ}} == Anush1105 == 1. [[Լեռնային գաճաճ պոսում]] ''(42 387 բայթ)'' 2. [[Մանուշակագույն գորտ]] ''(22 685 բայթ)'' == Qnarik == # {{Pagesize|Չակյան մշկախոզ}} # {{Pagesize|Մալայական ջրային սրընչակ}} # {{Pagesize|Լեռնային գետակինճ}} # {{Pagesize|Պուերտոռիկյան հուտիա}} == Tatev2005 == # {{Pagesize|Հյուսիսային պարկավոր խլուրդ}} # {{Pagesize|Հյուսիսային բաշավոր ծույլ}} # {{Pagesize|Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկ}} == Թամարա Նալբանդյան == *{{Pagesize|Նագոյայի արձանագրություն}} * {{Pagesize|Բնության նկատմամբ դրական հայեցակարգ}} * {{Pagesize|Արևելյան ֆալանուկ}} * {{Pagesize|Դարելի վայրի բնության պահպանության հիմնադրամ}} == LilitSah == # {{Pagesize|Սումատրական գծավոր նապաստակ}} # {{Pagesize|Չինական պանգոլին}} # {{Pagesize|Ֆիլիպինյան թռչող լեմուր}} == Seda2606 == * {{Pagesize|Տեսակների բազմազանություն}} * {{Pagesize|Տեսակների համաչափություն}} * {{Pagesize|Միջատների կենսաբազմազանություն}} == Փաշիկյան Սյուզի == # {{Pagesize|Մելանոբատրախուս}} # {{Pagesize|Թավապոչ պարկամուկ}} # {{Pagesize|Հոլիստիկ կառավարում (գյուղատնտեսություն)}} == Նանե Ազատյան == # {{Pagesize|Ժանիքավոր գորտ}} # {{Pagesize|Թեյլորի սալամանդր}} # {{Pagesize|Չիլիական Դարվինի գորտ}} == Լյովա Սարգսյան == # {{Pagesize|Բուլմերի մրգակեր չղջիկ}} # {{Pagesize|Նորգվինեական լայնականջ չղջիկ}} == Ellen Poghosyan == # {{Pagesize|Երկարականջ ցատկամուկ}} #{{Pagesize|Մեծաթաթ մուկ}} #{{Pagesize|Կոնտակտային կենդանաբանական այգի}} == Էլֆուհի == # {{Pagesize|Ռոուզի ուրվական գորտ}} == Gohar Piloyan == # {{Pagesize|Կենսահետազոտություն}} # {{Pagesize|Ցուցանիշային արժեք}} # {{Pagesize|Տեսակային ֆոնդ}} # {{Pagesize|Նիմբայի ջրամուկ}} # {{Pagesize|Տեսակային հարստություն}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Ապատ63 == * {{Pagesize|Բայցզի}} == Tigran N-yan == * {{Pagesize|Արևմտահնդկական լամանտին}} h7t2k6iwppyhyzbvraznup2yu0ghhim 10940416 10940407 2026-10-11T21:12:50Z Էլֆուհի 118681 10940416 wikitext text/x-wiki {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#477b3a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:left;padding-right:20px;"> '''[[Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության|Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության]]'''</span><br /><span style="float: left; color: #666; font-size: 50%;padding-right:20px;"> <!--T:19--> հոկտեմբերի 21-25</span> |}<div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <nowiki>#</nowiki> <nowiki>{{Pagesize|հոդված}}</nowiki> <nowiki>#</nowiki> <nowiki>{{Pagesize|հոդված}}</nowiki> </div> == Argam Forbes == # {{Pagesize|Մշակաբույսերի բազմազանություն}} # {{Pagesize|հոդված}} == Արշո == # {{Pagesize|Կենսաբազմազանություն և դեղամիջոցներ}} # {{Pagesize|Առողջության վերաբերյալ կենսաբազմազանության վարկած}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության էկոլոգիական ազդեցություններ}} == Գաբրիելյան Դավիթ == # {{Pagesize|Կենսացուցիչ}} # {{Pagesize|Բետա բազմազանություն}} # {{Pagesize|Պահպանման էֆեկտ}} # {{Pagesize|Առանցքային տեսակ}} # {{Pagesize|Սումատրական ռնգեղջյուր}} # {{Pagesize|Տեսակների վերաներմուծում}} # {{Pagesize|Սարեկ ազգային պարկ}} == Մկրտչյան Անահիտ == # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության բանկային գործունեություն}} # {{Pagesize|Կենսաբանական համասեռացում}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության չափում}} # {{Pagesize|Դյու Տուայի հոսքաջրային գորտ}} ==Emgabriell== # {{Pagesize|Կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը բույսերի կենսաբազմազանության վրա}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության տնտեսագիտություն}} # {{Pagesize|Դեֆաունացիա }} # {{Pagesize|Կենսաբանական բազմազանության մասին կոնվենցիա}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության փոխհատուցում}} # {{Pagesize|Մտավոր սեփականության, գենետիկական ռեսուրսների և հարակից ավանդական գիտելիքների մասին ՄՍՀԿ պայմանագիր}} # {{Pagesize|Կենսահետախուզում}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության և էկոհամակարգային ծառայությունների միջկառավարական գիտաքաղաքական հարթակ}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության ազդեցության վարկ}} # {{Pagesize|Համակեցության դրոշմավորում}} # {{Pagesize|Կանաչ ենթակառուցվածք}} # {{Pagesize|Բոլոր տաքսոնների կենսաբազմազանության գույքագրում}} # {{Pagesize|Գերառատ տեսակներ}} # {{Pagesize|Զբաղեցրած տարածքի և առատության կապը}} # {{Pagesize|Միջերկրածովյան վանական փոկ }} # {{Pagesize|Բուսականության որակի գնահատում}} # {{Pagesize|Գետամերձ ճագար}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Դանայուհի == # {{Pagesize|Վայրի բնության պոպուլյացիա}} # {{Pagesize|Սննդի կենսաբազմազանություն}} # {{Pagesize|Աբիոտիկ սթրես}} # {{Pagesize|Շրջակա միջավայրի ԴՆԹ}} == Քրիստինե Նազարյան == # {{Pagesize|Հողի կենսաբազմազանություն}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Գայանե Սողոմոնյան == # {{Pagesize|Հիսպանիոլյան սոլենոդոն}} # {{Pagesize|հոդված}} == Milena244 == # {{Pagesize|Խոզաքիթ չղջիկ}} # {{Pagesize|Բաց ծովի կենդանի պաշարների ձկնորսության և պահպանության մասին կոնվենցիա}} # {{Pagesize|Բանդհավգարհի ազգային պարկ}} # {{Pagesize|Ավիկուլտուրա}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Shahinyan11 == # {{Pagesize|Համաշխարհային կենսաբազմազանություն}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության ազգային կենտրոն }} # {{Pagesize|Ամազոնյան լամանտին}} # {{Pagesize|Ավանդական մշակաբույս}} == Khachatrrryan == # {{Pagesize|Fondation du patrimoine}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության գործողությունների ծրագիր}} # {{Pagesize|Վակիտա}} # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության միասնական չեզոք տեսություն}} == Ofelllyyaa == # {{Pagesize|Ամամյան ճագար}} # {{Pagesize|Դյուգոն}} # {{Pagesize|Ոսկեթագ սիֆակա}} # {{Pagesize|Ֆոսա}} # {{Pagesize|Թռչունների պիտակավորում}} == Elen Ayvazyan == # {{Pagesize|Ֆիլոգենետիկ բազմազանություն}} # {{Pagesize|հոդված}} == WikiMind4 == # {{Pagesize|Աֆրիկյան լամանտին}} # {{Pagesize|Հիրոլա}} # {{Pagesize|Կարճապոչ շինշիլա}} == Արփի Առաքելյան == # {{Pagesize|Ոսկեգույն փղամուկ}} # {{Pagesize|Ճապոնական քնամուկ}} # {{Pagesize|Չինական քնամուկ}} == Anush1105 == 1. [[Լեռնային գաճաճ պոսում]] ''(42 387 բայթ)'' 2. [[Մանուշակագույն գորտ]] ''(22 685 բայթ)'' == Qnarik == # {{Pagesize|Չակյան մշկախոզ}} # {{Pagesize|Մալայական ջրային սրընչակ}} # {{Pagesize|Լեռնային գետակինճ}} # {{Pagesize|Պուերտոռիկյան հուտիա}} == Tatev2005 == # {{Pagesize|Հյուսիսային պարկավոր խլուրդ}} # {{Pagesize|Հյուսիսային բաշավոր ծույլ}} # {{Pagesize|Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկ}} == Թամարա Նալբանդյան == *{{Pagesize|Նագոյայի արձանագրություն}} * {{Pagesize|Բնության նկատմամբ դրական հայեցակարգ}} * {{Pagesize|Արևելյան ֆալանուկ}} * {{Pagesize|Դարելի վայրի բնության պահպանության հիմնադրամ}} == LilitSah == # {{Pagesize|Սումատրական գծավոր նապաստակ}} # {{Pagesize|Չինական պանգոլին}} # {{Pagesize|Ֆիլիպինյան թռչող լեմուր}} == Seda2606 == * {{Pagesize|Տեսակների բազմազանություն}} * {{Pagesize|Տեսակների համաչափություն}} * {{Pagesize|Միջատների կենսաբազմազանություն}} == Փաշիկյան Սյուզի == # {{Pagesize|Մելանոբատրախուս}} # {{Pagesize|Թավապոչ պարկամուկ}} # {{Pagesize|Հոլիստիկ կառավարում (գյուղատնտեսություն)}} == Նանե Ազատյան == # {{Pagesize|Ժանիքավոր գորտ}} # {{Pagesize|Թեյլորի սալամանդր}} # {{Pagesize|Չիլիական Դարվինի գորտ}} == Լյովա Սարգսյան == # {{Pagesize|Բուլմերի մրգակեր չղջիկ}} # {{Pagesize|Նորգվինեական լայնականջ չղջիկ}} == Ellen Poghosyan == # {{Pagesize|Երկարականջ ցատկամուկ}} #{{Pagesize|Մեծաթաթ մուկ}} #{{Pagesize|Կոնտակտային կենդանաբանական այգի}} == Էլֆուհի == # {{Pagesize|Ռոուզի ուրվական գորտ}} # {{Pagesize|Բծավոր ժանտաքիս}} == Gohar Piloyan == # {{Pagesize|Կենսահետազոտություն}} # {{Pagesize|Ցուցանիշային արժեք}} # {{Pagesize|Տեսակային ֆոնդ}} # {{Pagesize|Նիմբայի ջրամուկ}} # {{Pagesize|Տեսակային հարստություն}} # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} == Ապատ63 == * {{Pagesize|Բայցզի}} == Tigran N-yan == * {{Pagesize|Արևմտահնդկական լամանտին}} ly72rreocii61nmmub31fzmqm4znxq1 102 1341783 10940517 10936455 2026-10-12T09:27:10Z Arsen070 177611 /* Arsen070 */ 10940517 wikitext text/x-wiki <!-- ՍՏՈՐԱԳՐԵԼ ՑԱՆԿԻ ՆԵՐՔԵՎՈՒՄ --> == Arsen070 == # {{Pagesize|Էբբե Նիլսենի մրցանակ}} # {{Pagesize|Ավանդական սորտի լոլիկ}} # {{Pagesize|Ավստրալիայի կենսաբազմազանության և ժառանգության ARC գերազանցության կենտրոն}} == Localhost8800 == # {{Pagesize|Էվերգլեյդսի սննդանյութերի հեռացման նախագիծ}} # {{Pagesize|Ֆոնային ընտրություն}} # {{Pagesize|Կլիմայական ճգնաժամի խորհրդատվական խումբ}} == Լարիսա Գյոնջյան == # {{Pagesize|Rebalance Earth}} # {{Pagesize|հոդված}} == TikSar == # {{Pagesize|Աքս լճի ճահճային պետական բնության արգելոց}} # {{Pagesize|հոդված}} == Ֆլորա Վարդանյան == # {{Pagesize|Ռիվերսայդի Կալիֆոռնիայի համալսարանի հերբարիում}} # {{Pagesize|հոդված}} == L.m.k.08 == # {{Pagesize|Ալֆա բազմազանություն}} # {{Pagesize|հոդված}} == Նազելի Ադամյան == # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության միջազգային տարի}} # {{Pagesize|հոդված}} == [[Մասնակից:Լուսինե Ղումաշյան|Լուսինե Ղումաշյան]] == # {{Pagesize|Տեսակ-տարածք փոխհարաբերություններ}} # {{Pagesize|This is My Earth}} == Նարեկ Ծատուրյան == # {{Pagesize|2010 թվականի կենսաբազմազանության թիրախ}} # {{Pagesize|հոդված}} == [[Մասնակից:MAYAJ7|MAYAJ7]] ([[Մասնակցի քննարկում:MAYAJ7|քննարկում]]) 12:53, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) == # {{Pagesize|Մարդը և կենսոլորտը (ծրագիր)}} # {{Pagesize|Բիոնոմիա}} # {{Pagesize|Ծառերի ազատություն}} # {{Pagesize|Գյուղատնտեսության կենսաբազմազանություն}} # == AramegAsparyan == # {{Pagesize|Ստվերային բազմազանություն}} == Մասնակցային անուն == # {{Pagesize|հոդված}} # {{Pagesize|հոդված}} mgu4gg1c95to1nmiknoie0jwrdgu7ni 102 1341930 10940298 10940229 2026-10-11T15:00:57Z 23artashes 2675 /* Ցանկ Գ */ 10940298 wikitext text/x-wiki Ցանկը '''փորձառու''' մասնակիցների համար է։ Մասնակիցը, հոդվածն ընտրելուց հետո, պետք է ստորագրի ցանկերի համապատասխան վանդակում։ Նախապես կարելի է ստորագրել միայն երկու հոդվածի անվան դիմաց։ Հոդված ստեղծելուց հետո կարող եք ստորագրել նոր հոդվածի անվան դիմաց։ Եթե ստորագրելուց հետո հոդվածը չստեղծվի 5 օրվա ընթացքում, ստորագրությունը կհեռացվի։ == Ցանկ Ա== {| class="wikitable" |+ ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !Ծավալ (բայթ) !Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Biodiversity and drugs]] |20107 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:01, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:Biodiversity hypothesis of health]] |20537 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:01, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:Insect biodiversity]] |20575 |[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 05:44, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Relative species abundance]] |20832 |[[Մասնակից:Ապատ63|Ապատ63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ապատ63|քննարկում]]) 15:49, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |5 |[[:en:Nagoya Protocol]] |22842 |[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 12:44, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Biodiversity Impact Credit]] |22883 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 13:30, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |7 |[[:en:Overabundant species]] |23073 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 06:22, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |8 |[[:en:Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework]] |23156 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 10:59, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Food biodiversity]] |23680 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 19:09, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC){{Արված է}} |- |10 |[[:en:Crop diversity]] |23682 |[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 07:50, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |11 |[[:en:Plant breeders' rights]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները)] |23796 | |- |12 |[[:en:Biotic homogenization]] |24266 |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 11:35, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |13 |[[:en:National Biodiversity Centre (Singapore)]] |24388 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:33, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |14 |[[:en:Organic farming and biodiversity]] |24516 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 18:24, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |15 |[[:en:Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services]] |24615 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 13:06, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |16 |[[:en:Global biodiversity]] |24759 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:31, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |17 |[[:en:Biodiversity action plan]] |25166 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:38, 1 հոկտեմբերի2026 (UTC) |- |18 |[[:en:Community fingerprinting]] |26293 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:29, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |19 |[[:en:Cartagena Protocol on Biosafety]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |26408 | |- |20 |[[:en:Ebbe Nielsen Challenge]] |26480 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 12:38, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |21 |[[:en:Plant Resources of Tropical Africa]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |26491 | |- |22 |[[:en:Biodiversity informatics]] |26515 | |- |23 |[[:en:Alberta Biodiversity Monitoring Institute]] |26658 | |- |24 |[[:en:Ecological effects of biodiversity]] |26742 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:34, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |25 |[[:en:Living Planet Index]] |28510 |[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:21, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |26 |[[:en:Keystone species]] |29438 |[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 10:46, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |27 |[[:en:WIPO Treaty on Intellectual Property, Genetic Resources and Associated Traditional Knowledge]] |31153 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 09:14, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |28 |[[:en:Occupancy–abundance relationship]] |31214 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:06, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |29 |[[:en:Soil biodiversity]] |32361 |[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 11:13, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |30 |[[:en:Biodiversity banking]] |32813 |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 10:05, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |31 |[[:en:Unified neutral theory of biodiversity]] |33890 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 12:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |32 |[[:en:Effects of climate change on plant biodiversity]] |34975 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 14:53, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |33 |[[:en:International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture]] |35359 |[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 14:35, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |34 |[[:en:Economics of biodiversity]] |38618 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 14:53, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |35 |[[:en:Storage effect]] |39284 |[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 09:16, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |36 |[[:en:Fondation du patrimoine]] |39788 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:44, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |37 |[[:en:Heirloom plant]] |39965 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:45, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |38 |[[:en:Defaunation]] |40063 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |39 |[[:en:Abiotic stress]] |45167 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 20:47, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC){{Արված է}} |- |40 |[[:en:Holistic management (agriculture)]] |45914 |[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 09:20, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |41 |[[:en:Nature-positive]] |56288 |[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 12:34, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |42 |[[:en:Latitudinal gradients in species diversity]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |66761 | |- |43 |[[:en:BioBlitz]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |74674 | |- |44 |[[:en:Convention on Biological Diversity]] |80930 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |45 |[[:en:Bioprospecting]] |82690 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 19:49, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |46 |[[:en:Biodiversity offsetting]] |87044 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 20:03, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |47 |[[:en:Green infrastructure]] |118661 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 19:47, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |48 |[[:en:Woody plant encroachment]] |277599 |[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 12:41, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Ցանկ Բ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Species diversity]] || 12280 ||[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 16:58, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:Species richness]] || 7103 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 05:20, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:Bioindicator]] || 70432 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 11:23, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Alpha diversity]] || 9758 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:10, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |5 |[[:en:Species evenness]] || 3076 ||[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 05:46, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Indicator value]] || 4620 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 13:20, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |7 |[[:en:Beta diversity]] || 20224 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 19:01, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |8 |[[:en:Gamma diversity]] || 7158 ||--[[Մասնակից:Slava Sahakyan70|Slava Sahakyan70]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Sahakyan70|քննարկում]]) 14:10, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Rarefaction (ecology)]] || 9823 ||[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 10:29, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |10 |[[:en:Phylogenetic diversity]] || 3476 ||[[Մասնակից:Elen Ayvazyan|Elen Ayvazyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elen Ayvazyan|քննարկում]]) 13:34, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |11 |[[:en:Range condition scoring]] || 10531 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 16:45, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |12 |[[:en:Biosurvey]] || 4570 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 10:13, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |13 |[[:en:Measurement of biodiversity]] || 11918 ||[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 12:33, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |14 |[[:en:Bray–Curtis dissimilarity]] || 5081 || |- |15 |[[:en:All-taxa biodiversity inventory]] || 36368 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 06:22, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |16 |[[:en:Environmental DNA]] || 146369 ||[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 18:24, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |17 |[[:en:Species pool]] || 4017 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 14:12, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |18 |[[:en:Floristic Quality Assessment]] || 6806 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:59, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |19 |[[:en:Zeta diversity]] || 2969 || |- |20 |[[:en:Wildlife population]] || 6071 ||[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 19:13, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |} == Ցանկ Գ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- | align="right" |1 | [[:en:Red slender loris]] || 17647 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 14:14, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |2 | [[:en:Dugong]] || 103451 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 11:26, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |3 | [[:en:Pygmy hippopotamus]] || 34923 ||[[Մասնակից:Elen Ayvazyan|Elen Ayvazyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elen Ayvazyan|քննարկում]]) 13:36, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |4 | [[:en:Onager]] || 26704 || |- | align="right" |5 | [[:en:Leadbeater's possum]] || 37768 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 15:31, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |6 | [[:en:Mountain pygmy possum]] || 25047 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 13:48, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |7 | [[:en:Cuban solenodon]] || 6996 || |- | align="right" |8 | [[:en:Amami rabbit]] || 20060 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 09:47, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |9 | [[:en:Purple frog]] || 16999 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 14:32, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |10 | [[:en:Vaquita]] || 48464 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:35, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |11 | [[:en:Kitti's hog-nosed bat]] || 14245 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 22:11, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |12 | [[:en:Sumatran rhinoceros]] || 82121 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 13:10, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |13 | [[:en:Chiromyiformes]] || 2685 ||[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 13:53, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |14 | [[:en:Mediterranean monk seal]] || 57908 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:06, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- | align="right" |15 | [[:en:Hirola]] || 24617 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 20:14, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |16 | [[:en:Malayan tapir]] || 19055 || |- | align="right" |17 | [[:en:Mountain tapir]] || 17138 ||--[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 20:10, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |18 | [[:en:Baird's tapir]] || 19860 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 19:59, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |19 | [[:en:Amazonian manatee]] || 24010 ||[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 15:44, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |20 | [[:en:Golden-rumped sengi]] || 7339 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 07:02, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |21 | [[:en:African manatee]] || 25101 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 08:14, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |22 | [[:en:West Indian manatee]] || 79390 ||[[Մասնակից:Tigran N-yan|Tigran N-yan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tigran N-yan|քննարկում]]) 19:40, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |23 | [[:en:Chacoan peccary]] || 10056 || --[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 10:33, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |24 | [[:en:Fossa (animal)]] || 62384 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 12:37, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |25 | [[:en:Riverine rabbit]] || 38189 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:39, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- | align="right" |26 | [[:en:Northern hairy-nosed wombat]] || 24132 ||[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 18:52, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |27 | [[:en:Mexican burrowing toad]] || 19415 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 10:21, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |28 | [[:en:Northern maned sloth]] || 16343 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:52, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |29 | [[:en:Yellow-tailed woolly monkey]] || 19474 || |- | align="right" |30 | [[:en:Bushy-tailed opossum]] || 13056 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:55, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |31 | [[:en:Chinese dormouse]] || 2720 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 19:20, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |32 | [[:en:Zaglossus attenboroughi]] || 13955 || |- | align="right" |33 | [[:en:Malayan water shrew]] || 2450 ||--[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 20:05, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |34 | [[:en:Père David's mole]] || 4689 || |- | align="right" |35 | [[:en:Sumatran striped rabbit]] || 20801 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 15:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |36 | [[:en:Greater big-footed mouse]] || 3447 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 17:34, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |37 | [[:en:Bulmer's fruit bat]] || 7570 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 07:25, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |38 | [[:en:New Guinea big-eared bat]] || 6967 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 08:58, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |39 | [[:en:African wild ass]] || 25212 || |- | align="right" |40 | [[:en:Taylor's salamander]] || 6706 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 16:04, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |41 | [[:en:Eastern falanouc]] || 5231 ||[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 20:08, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |42 | [[:en:Tusked frog]] || 6478 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 11:57, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |43 | [[:en:Greater bamboo lemur]] || 13506 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 17:18, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |44 | [[:en:Hispaniolan solenodon]] || 31966 ||[[Մասնակից:Գայանե Սողոմոնյան|Գայանե Սողոմոնյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գայանե Սողոմոնյան|քննարկում]]) 14:41, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |45 | [[:en:Pygmy three-toed sloth]] || 18770 ||[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 18:54, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |46 | [[:en:Melanobatrachus]] || 5763 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:57, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |47 | [[:en:Indirana gundia]] || 4408 || |- | align="right" |48 | [[:en:Iranian jerboa]] || 4717 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:06, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |49 | [[:en:Long-footed potoroo]] || 16169 || |- | align="right" |50 | [[:en:Philippine flying lemur]] || 17905 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 19:32, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |51 | [[:en:Long-eared jerboa]] || 4995 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 16:26, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |52 | [[:en:Golden-crowned sifaka]] || 44720 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 15:41, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |53 | [[:en:Mary River turtle]] || 14069 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:25, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |54 | [[:en:Nimba otter shrew]] || 6789 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 15:16, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |55 | [[:en:Chinese pangolin]] || 26026 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 14:51, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |56 | [[:en:Southern marsupial mole]] || 19982 ||[[Մասնակից:Գայանե Սողոմոնյան|Գայանե Սողոմոնյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գայանե Սողոմոնյան|քննարկում]]) 18:27, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |57 | [[:en:Short-tailed chinchilla]] || 24330 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 19:39, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |58 | [[:en:Malagasy giant rat]] || 7976 || |- | align="right" |59 | [[:en:Boulengerula niedeni]] || 11308 || |- | align="right" |60 | [[:en:Astylosternus nganhanus]] || 3546 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 06:22, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |61 | [[:en:Discoglossus scovazzi]] || 3318 || |- | align="right" |62 | [[:en:Insuetophrynus]] || 5282 || |- | align="right" |63 | [[:en:Pleurodema somuncurense]] || 7293 || |- | align="right" |64 | [[:en:Du Toit's torrent frog]] || 16357 ||[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 18:39, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |65 | [[:en:Isthmura naucampatepetl]] || 5134 || |- | align="right" |66 | [[:en:Pseudoeurycea nigromaculata]] || 4080 || |- | align="right" |67 | [[:en:Conraua derooi]] || 5740 || |- | align="right" |68 | [[:en:Micrixalus kottigeharensis]] || 5116 || |- | align="right" |69 | [[:en:Rose's ghost frog]] || 6025 ||Էլֆուհի |- | align="right" |70 | [[:en:Chile Darwin's frog]] || 7396 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 19:41, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |71 | [[:en:EDGE of Existence programme]] || 12700 || |- | align="right" |72 |[[:en:Prevost's squirrel]] |8639 | |- | align="right" |73 | [[:en:Aceramarca gracile opossum]] || 2293 || |- | align="right" |74 | [[:en:Heavy-browed mouse opossum]] || 5924 || |- | align="right" |75 | [[:en:Northern marsupial mole]] || 13689 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:51, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |76 | [[:en:Japanese dormouse]] || 4007 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 09:58, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |77 | [[:en:Puerto Rican hutia]] || 2921 ||[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 13:41, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |79 | [[:en:Desert dormouse]] || 6330 || |- | align="right" |80 | [[:en:Hainan gymnure]] || 3376 ||--[[Մասնակից:Slava Sahakyan70|Slava Sahakyan70]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Sahakyan70|քննարկում]]) 14:17, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |81 | [[:en:Dinagat gymnure]] || 4587 || |- | align="right" |82 | [[:en:Podogymnura truei]] || 12995 ||[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 08:53, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |83 | [[:en:Inquisitive shrew mole]] || 1935 || |- | align="right" |84 | [[:en:Chinese shrew mole]] || 1305 || |- | align="right" |85 | [[:en:Madagascar sucker-footed bat]] || 5797 || |- | align="right" |86 | [[:en:Demonic tube-nosed fruit bat]] || 8590 || |- | align="right" |87 | [[:en:Blunt-eared bat]] || 8874 || |- | align="right" |88 | [[:en:Seychelles sheath-tailed bat]] || 15979 || |- | align="right" |89 | [[:en:Peters's tube-nosed bat]] || 2150 || |- | align="right" |90 | [[:en:Wroughton's free-tailed bat]] || 9031 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:07, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |91 | [[:en:Baiji]] || 56371 ||[[Մասնակից:Ապատ63|Ապատ63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ապատ63|քննարկում]]) 10:01, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |92 | [[:en:Indus river dolphin]] || 13499 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 17:15, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |93 | [[:en:Gallagher's free-tailed bat]] || 5187 || |- |94 | [[:en:Western falanouc]] || 7678 || |} == Ցանկ Դ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- | align="right" |1 | [[:en:Convention on Fishing and Conservation of the Living Resources of the High Seas]] || 6365 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |2 | [[:en:Wildlife and Countryside Act 1981]] || 28898 || |- | align="right" |3 | [[:en:Ex situ conservation]] || 27059 || |- | align="right" |4 | [[:en:Berne Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats]] || 13917 ||[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 13:58, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |5 | [[:en:Habitat conservation]] || 37687 ||[[Մասնակից:Tigran N-yan|Tigran N-yan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tigran N-yan|քննարկում]]) 17:31, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |6 | [[:en:Bird ringing]] || 39693 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 08:01, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |7 | [[:en:Durrell Wildlife Conservation Trust]] || 8247 ||[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 18:47, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |8 | [[:en:Japan–Australia Migratory Bird Agreement]] || 7463 || |- | align="right" |9 | [[:en:China–Australia Migratory Bird Agreement]] || 36421 || |- | align="right" |10 | [[:en:Species reintroduction]] || 122942 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 20:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |11 | [[:en:Sustainable fishery]] || 64125 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 15:44, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |12 | [[:en:Petting zoo]] || 8948 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 15:56, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |13 | [[:en:Federal Duck Stamp]] || 16923 || |- | align="right" |14 | [[:en:The Elephant Sanctuary in Tennessee]] || 6275 || |- | align="right" |15 | [[:en:Menagerie]] || 20051 || |- | align="right" |16 | [[:en:Human zoo]] || 65210 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 14:00, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |17 | [[:en:Ramsar site]] || 8105 || |- | align="right" |18 | [[:en:Black robin]] || 15071 || |- | align="right" |19 | [[:en:Aviculture]] || 33515 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 23:42, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |20 | [[:en:International Council for Game and Wildlife Conservation]] || 41356 || |- | align="right" |21 | [[:en:Argos (satellite system)]] || 11644 || |- | align="right" |22 | [[:en:National Wildlife Federation]] || 24723 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 01:38, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |23 | [[:en:Sarek National Park]] || 70069 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 20:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |24 | [[:en:Grymes Hill, Staten Island]] || 30433 || |- | align="right" |25 | [[:en:Migratory Bird Treaty Act of 1918]] || 22105 || |- | align="right" |26 | [[:en:Magnuson–Stevens Fishery Conservation and Management Act]] || 25425 || |- | align="right" |27 | [[:en:Bandhavgarh National Park]] || 11052 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:29, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |28 | [[:en:Important Bird Area]] || 8300 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 17:58, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |29 | [[:en:Wildlife conservation]] || 54390 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 14:01, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |30 | [[:en:Wildlife_Conservation_Society|en:Arakan forest turtle]]|| 8910 || |} qrj1txuffm2yz1krv5lyi0sncjpl3px 10940327 10940298 2026-10-11T15:50:19Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 /* Ցանկ Գ */ 10940327 wikitext text/x-wiki Ցանկը '''փորձառու''' մասնակիցների համար է։ Մասնակիցը, հոդվածն ընտրելուց հետո, պետք է ստորագրի ցանկերի համապատասխան վանդակում։ Նախապես կարելի է ստորագրել միայն երկու հոդվածի անվան դիմաց։ Հոդված ստեղծելուց հետո կարող եք ստորագրել նոր հոդվածի անվան դիմաց։ Եթե ստորագրելուց հետո հոդվածը չստեղծվի 5 օրվա ընթացքում, ստորագրությունը կհեռացվի։ == Ցանկ Ա== {| class="wikitable" |+ ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !Ծավալ (բայթ) !Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Biodiversity and drugs]] |20107 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:01, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:Biodiversity hypothesis of health]] |20537 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:01, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:Insect biodiversity]] |20575 |[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 05:44, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Relative species abundance]] |20832 |[[Մասնակից:Ապատ63|Ապատ63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ապատ63|քննարկում]]) 15:49, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |5 |[[:en:Nagoya Protocol]] |22842 |[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 12:44, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Biodiversity Impact Credit]] |22883 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 13:30, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |7 |[[:en:Overabundant species]] |23073 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 06:22, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |8 |[[:en:Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework]] |23156 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 10:59, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Food biodiversity]] |23680 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 19:09, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC){{Արված է}} |- |10 |[[:en:Crop diversity]] |23682 |[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 07:50, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |11 |[[:en:Plant breeders' rights]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները)] |23796 | |- |12 |[[:en:Biotic homogenization]] |24266 |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 11:35, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |13 |[[:en:National Biodiversity Centre (Singapore)]] |24388 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:33, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |14 |[[:en:Organic farming and biodiversity]] |24516 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 18:24, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |15 |[[:en:Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services]] |24615 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 13:06, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |16 |[[:en:Global biodiversity]] |24759 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:31, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |17 |[[:en:Biodiversity action plan]] |25166 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:38, 1 հոկտեմբերի2026 (UTC) |- |18 |[[:en:Community fingerprinting]] |26293 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:29, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |19 |[[:en:Cartagena Protocol on Biosafety]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |26408 | |- |20 |[[:en:Ebbe Nielsen Challenge]] |26480 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 12:38, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |21 |[[:en:Plant Resources of Tropical Africa]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |26491 | |- |22 |[[:en:Biodiversity informatics]] |26515 | |- |23 |[[:en:Alberta Biodiversity Monitoring Institute]] |26658 | |- |24 |[[:en:Ecological effects of biodiversity]] |26742 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:34, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |25 |[[:en:Living Planet Index]] |28510 |[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:21, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |26 |[[:en:Keystone species]] |29438 |[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 10:46, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |27 |[[:en:WIPO Treaty on Intellectual Property, Genetic Resources and Associated Traditional Knowledge]] |31153 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 09:14, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |28 |[[:en:Occupancy–abundance relationship]] |31214 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:06, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |29 |[[:en:Soil biodiversity]] |32361 |[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 11:13, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |30 |[[:en:Biodiversity banking]] |32813 |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 10:05, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |31 |[[:en:Unified neutral theory of biodiversity]] |33890 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 12:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |32 |[[:en:Effects of climate change on plant biodiversity]] |34975 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 14:53, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |33 |[[:en:International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture]] |35359 |[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 14:35, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |34 |[[:en:Economics of biodiversity]] |38618 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 14:53, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |35 |[[:en:Storage effect]] |39284 |[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 09:16, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |36 |[[:en:Fondation du patrimoine]] |39788 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:44, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |37 |[[:en:Heirloom plant]] |39965 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:45, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |38 |[[:en:Defaunation]] |40063 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |39 |[[:en:Abiotic stress]] |45167 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 20:47, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC){{Արված է}} |- |40 |[[:en:Holistic management (agriculture)]] |45914 |[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 09:20, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |41 |[[:en:Nature-positive]] |56288 |[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 12:34, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |42 |[[:en:Latitudinal gradients in species diversity]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |66761 | |- |43 |[[:en:BioBlitz]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |74674 | |- |44 |[[:en:Convention on Biological Diversity]] |80930 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |45 |[[:en:Bioprospecting]] |82690 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 19:49, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |46 |[[:en:Biodiversity offsetting]] |87044 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 20:03, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |47 |[[:en:Green infrastructure]] |118661 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 19:47, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |48 |[[:en:Woody plant encroachment]] |277599 |[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 12:41, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Ցանկ Բ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Species diversity]] || 12280 ||[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 16:58, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:Species richness]] || 7103 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 05:20, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:Bioindicator]] || 70432 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 11:23, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Alpha diversity]] || 9758 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:10, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |5 |[[:en:Species evenness]] || 3076 ||[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 05:46, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Indicator value]] || 4620 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 13:20, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |7 |[[:en:Beta diversity]] || 20224 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 19:01, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |8 |[[:en:Gamma diversity]] || 7158 ||--[[Մասնակից:Slava Sahakyan70|Slava Sahakyan70]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Sahakyan70|քննարկում]]) 14:10, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Rarefaction (ecology)]] || 9823 ||[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 10:29, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |10 |[[:en:Phylogenetic diversity]] || 3476 ||[[Մասնակից:Elen Ayvazyan|Elen Ayvazyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elen Ayvazyan|քննարկում]]) 13:34, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |11 |[[:en:Range condition scoring]] || 10531 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 16:45, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |12 |[[:en:Biosurvey]] || 4570 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 10:13, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |13 |[[:en:Measurement of biodiversity]] || 11918 ||[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 12:33, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |14 |[[:en:Bray–Curtis dissimilarity]] || 5081 || |- |15 |[[:en:All-taxa biodiversity inventory]] || 36368 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 06:22, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |16 |[[:en:Environmental DNA]] || 146369 ||[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 18:24, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |17 |[[:en:Species pool]] || 4017 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 14:12, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |18 |[[:en:Floristic Quality Assessment]] || 6806 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:59, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |19 |[[:en:Zeta diversity]] || 2969 || |- |20 |[[:en:Wildlife population]] || 6071 ||[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 19:13, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |} == Ցանկ Գ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- | align="right" |1 | [[:en:Red slender loris]] || 17647 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 14:14, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |2 | [[:en:Dugong]] || 103451 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 11:26, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |3 | [[:en:Pygmy hippopotamus]] || 34923 ||[[Մասնակից:Elen Ayvazyan|Elen Ayvazyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elen Ayvazyan|քննարկում]]) 13:36, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |4 | [[:en:Onager]] || 26704 || |- | align="right" |5 | [[:en:Leadbeater's possum]] || 37768 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 15:31, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |6 | [[:en:Mountain pygmy possum]] || 25047 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 13:48, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |7 | [[:en:Cuban solenodon]] || 6996 || |- | align="right" |8 | [[:en:Amami rabbit]] || 20060 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 09:47, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |9 | [[:en:Purple frog]] || 16999 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 14:32, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |10 | [[:en:Vaquita]] || 48464 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:35, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |11 | [[:en:Kitti's hog-nosed bat]] || 14245 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 22:11, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |12 | [[:en:Sumatran rhinoceros]] || 82121 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 13:10, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |13 | [[:en:Chiromyiformes]] || 2685 ||[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 13:53, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |14 | [[:en:Mediterranean monk seal]] || 57908 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:06, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- | align="right" |15 | [[:en:Hirola]] || 24617 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 20:14, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |16 | [[:en:Malayan tapir]] || 19055 || |- | align="right" |17 | [[:en:Mountain tapir]] || 17138 ||--[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 20:10, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |18 | [[:en:Baird's tapir]] || 19860 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 19:59, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |19 | [[:en:Amazonian manatee]] || 24010 ||[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 15:44, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |20 | [[:en:Golden-rumped sengi]] || 7339 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 07:02, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |21 | [[:en:African manatee]] || 25101 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 08:14, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |22 | [[:en:West Indian manatee]] || 79390 ||[[Մասնակից:Tigran N-yan|Tigran N-yan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tigran N-yan|քննարկում]]) 19:40, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |23 | [[:en:Chacoan peccary]] || 10056 || --[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 10:33, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |24 | [[:en:Fossa (animal)]] || 62384 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 12:37, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |25 | [[:en:Riverine rabbit]] || 38189 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:39, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- | align="right" |26 | [[:en:Northern hairy-nosed wombat]] || 24132 ||[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 18:52, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |27 | [[:en:Mexican burrowing toad]] || 19415 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 10:21, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |28 | [[:en:Northern maned sloth]] || 16343 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:52, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |29 | [[:en:Yellow-tailed woolly monkey]] || 19474 || |- | align="right" |30 | [[:en:Bushy-tailed opossum]] || 13056 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:55, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |31 | [[:en:Chinese dormouse]] || 2720 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 19:20, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |32 | [[:en:Zaglossus attenboroughi]] || 13955 || |- | align="right" |33 | [[:en:Malayan water shrew]] || 2450 ||--[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 20:05, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |34 | [[:en:Père David's mole]] || 4689 || |- | align="right" |35 | [[:en:Sumatran striped rabbit]] || 20801 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 15:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |36 | [[:en:Greater big-footed mouse]] || 3447 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 17:34, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |37 | [[:en:Bulmer's fruit bat]] || 7570 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 07:25, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |38 | [[:en:New Guinea big-eared bat]] || 6967 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 08:58, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |39 | [[:en:African wild ass]] || 25212 || |- | align="right" |40 | [[:en:Taylor's salamander]] || 6706 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 16:04, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |41 | [[:en:Eastern falanouc]] || 5231 ||[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 20:08, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |42 | [[:en:Tusked frog]] || 6478 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 11:57, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |43 | [[:en:Greater bamboo lemur]] || 13506 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 17:18, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |44 | [[:en:Hispaniolan solenodon]] || 31966 ||[[Մասնակից:Գայանե Սողոմոնյան|Գայանե Սողոմոնյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գայանե Սողոմոնյան|քննարկում]]) 14:41, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |45 | [[:en:Pygmy three-toed sloth]] || 18770 ||[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 18:54, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |46 | [[:en:Melanobatrachus]] || 5763 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:57, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |47 | [[:en:Indirana gundia]] || 4408 || |- | align="right" |48 | [[:en:Iranian jerboa]] || 4717 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:06, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |49 | [[:en:Long-footed potoroo]] || 16169 || |- | align="right" |50 | [[:en:Philippine flying lemur]] || 17905 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 19:32, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |51 | [[:en:Long-eared jerboa]] || 4995 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 16:26, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |52 | [[:en:Golden-crowned sifaka]] || 44720 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 15:41, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |53 | [[:en:Mary River turtle]] || 14069 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:25, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |54 | [[:en:Nimba otter shrew]] || 6789 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 15:16, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |55 | [[:en:Chinese pangolin]] || 26026 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 14:51, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |56 | [[:en:Southern marsupial mole]] || 19982 ||[[Մասնակից:Գայանե Սողոմոնյան|Գայանե Սողոմոնյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գայանե Սողոմոնյան|քննարկում]]) 18:27, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |57 | [[:en:Short-tailed chinchilla]] || 24330 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 19:39, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |58 | [[:en:Malagasy giant rat]] || 7976 || |- | align="right" |59 | [[:en:Boulengerula niedeni]] || 11308 || |- | align="right" |60 | [[:en:Astylosternus nganhanus]] || 3546 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 06:22, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |61 | [[:en:Discoglossus scovazzi]] || 3318 || |- | align="right" |62 | [[:en:Insuetophrynus]] || 5282 || |- | align="right" |63 | [[:en:Pleurodema somuncurense]] || 7293 || |- | align="right" |64 | [[:en:Du Toit's torrent frog]] || 16357 ||[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 18:39, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |65 | [[:en:Isthmura naucampatepetl]] || 5134 || |- | align="right" |66 | [[:en:Pseudoeurycea nigromaculata]] || 4080 || |- | align="right" |67 | [[:en:Conraua derooi]] || 5740 || |- | align="right" |68 | [[:en:Micrixalus kottigeharensis]] || 5116 || |- | align="right" |69 | [[:en:Rose's ghost frog]] || 6025 ||Էլֆուհի |- | align="right" |70 | [[:en:Chile Darwin's frog]] || 7396 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 19:41, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |71 | [[:en:EDGE of Existence programme]] || 12700 || |- | align="right" |72 |[[:en:Prevost's squirrel]] |8639 | |- | align="right" |73 | [[:en:Aceramarca gracile opossum]] || 2293 || |- | align="right" |74 | [[:en:Heavy-browed mouse opossum]] || 5924 || |- | align="right" |75 | [[:en:Northern marsupial mole]] || 13689 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:51, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |76 | [[:en:Japanese dormouse]] || 4007 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 09:58, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |77 | [[:en:Puerto Rican hutia]] || 2921 ||[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 13:41, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |79 | [[:en:Desert dormouse]] || 6330 || |- | align="right" |80 | [[:en:Hainan gymnure]] || 3376 ||--[[Մասնակից:Slava Sahakyan70|Slava Sahakyan70]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Sahakyan70|քննարկում]]) 14:17, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |81 | [[:en:Dinagat gymnure]] || 4587 || |- | align="right" |82 | [[:en:Podogymnura truei]] || 12995 ||[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 08:53, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |83 | [[:en:Inquisitive shrew mole]] || 1935 || |- | align="right" |84 | [[:en:Chinese shrew mole]] || 1305 || |- | align="right" |85 | [[:en:Madagascar sucker-footed bat]] || 5797 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:50, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |86 | [[:en:Demonic tube-nosed fruit bat]] || 8590 || |- | align="right" |87 | [[:en:Blunt-eared bat]] || 8874 || |- | align="right" |88 | [[:en:Seychelles sheath-tailed bat]] || 15979 || |- | align="right" |89 | [[:en:Peters's tube-nosed bat]] || 2150 || |- | align="right" |90 | [[:en:Wroughton's free-tailed bat]] || 9031 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:07, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |91 | [[:en:Baiji]] || 56371 ||[[Մասնակից:Ապատ63|Ապատ63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ապատ63|քննարկում]]) 10:01, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |92 | [[:en:Indus river dolphin]] || 13499 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 17:15, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |93 | [[:en:Gallagher's free-tailed bat]] || 5187 || |- |94 | [[:en:Western falanouc]] || 7678 || |} == Ցանկ Դ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- | align="right" |1 | [[:en:Convention on Fishing and Conservation of the Living Resources of the High Seas]] || 6365 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |2 | [[:en:Wildlife and Countryside Act 1981]] || 28898 || |- | align="right" |3 | [[:en:Ex situ conservation]] || 27059 || |- | align="right" |4 | [[:en:Berne Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats]] || 13917 ||[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 13:58, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |5 | [[:en:Habitat conservation]] || 37687 ||[[Մասնակից:Tigran N-yan|Tigran N-yan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tigran N-yan|քննարկում]]) 17:31, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |6 | [[:en:Bird ringing]] || 39693 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 08:01, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |7 | [[:en:Durrell Wildlife Conservation Trust]] || 8247 ||[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 18:47, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |8 | [[:en:Japan–Australia Migratory Bird Agreement]] || 7463 || |- | align="right" |9 | [[:en:China–Australia Migratory Bird Agreement]] || 36421 || |- | align="right" |10 | [[:en:Species reintroduction]] || 122942 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 20:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |11 | [[:en:Sustainable fishery]] || 64125 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 15:44, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |12 | [[:en:Petting zoo]] || 8948 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 15:56, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |13 | [[:en:Federal Duck Stamp]] || 16923 || |- | align="right" |14 | [[:en:The Elephant Sanctuary in Tennessee]] || 6275 || |- | align="right" |15 | [[:en:Menagerie]] || 20051 || |- | align="right" |16 | [[:en:Human zoo]] || 65210 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 14:00, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |17 | [[:en:Ramsar site]] || 8105 || |- | align="right" |18 | [[:en:Black robin]] || 15071 || |- | align="right" |19 | [[:en:Aviculture]] || 33515 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 23:42, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |20 | [[:en:International Council for Game and Wildlife Conservation]] || 41356 || |- | align="right" |21 | [[:en:Argos (satellite system)]] || 11644 || |- | align="right" |22 | [[:en:National Wildlife Federation]] || 24723 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 01:38, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |23 | [[:en:Sarek National Park]] || 70069 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 20:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |24 | [[:en:Grymes Hill, Staten Island]] || 30433 || |- | align="right" |25 | [[:en:Migratory Bird Treaty Act of 1918]] || 22105 || |- | align="right" |26 | [[:en:Magnuson–Stevens Fishery Conservation and Management Act]] || 25425 || |- | align="right" |27 | [[:en:Bandhavgarh National Park]] || 11052 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:29, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |28 | [[:en:Important Bird Area]] || 8300 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 17:58, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |29 | [[:en:Wildlife conservation]] || 54390 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 14:01, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |30 | [[:en:Wildlife_Conservation_Society|en:Arakan forest turtle]]|| 8910 || |} arkosrp9gyzmjsp7olwlftx0d8xdu6i 10940331 10940327 2026-10-11T15:58:08Z Tatev2005 157587 /* Ցանկ Գ */ 10940331 wikitext text/x-wiki Ցանկը '''փորձառու''' մասնակիցների համար է։ Մասնակիցը, հոդվածն ընտրելուց հետո, պետք է ստորագրի ցանկերի համապատասխան վանդակում։ Նախապես կարելի է ստորագրել միայն երկու հոդվածի անվան դիմաց։ Հոդված ստեղծելուց հետո կարող եք ստորագրել նոր հոդվածի անվան դիմաց։ Եթե ստորագրելուց հետո հոդվածը չստեղծվի 5 օրվա ընթացքում, ստորագրությունը կհեռացվի։ == Ցանկ Ա== {| class="wikitable" |+ ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !Ծավալ (բայթ) !Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Biodiversity and drugs]] |20107 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:01, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:Biodiversity hypothesis of health]] |20537 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:01, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:Insect biodiversity]] |20575 |[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 05:44, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Relative species abundance]] |20832 |[[Մասնակից:Ապատ63|Ապատ63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ապատ63|քննարկում]]) 15:49, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |5 |[[:en:Nagoya Protocol]] |22842 |[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 12:44, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Biodiversity Impact Credit]] |22883 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 13:30, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |7 |[[:en:Overabundant species]] |23073 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 06:22, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |8 |[[:en:Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework]] |23156 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 10:59, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Food biodiversity]] |23680 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 19:09, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC){{Արված է}} |- |10 |[[:en:Crop diversity]] |23682 |[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 07:50, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |11 |[[:en:Plant breeders' rights]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները)] |23796 | |- |12 |[[:en:Biotic homogenization]] |24266 |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 11:35, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |13 |[[:en:National Biodiversity Centre (Singapore)]] |24388 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:33, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |14 |[[:en:Organic farming and biodiversity]] |24516 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 18:24, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |15 |[[:en:Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services]] |24615 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 13:06, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |16 |[[:en:Global biodiversity]] |24759 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:31, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |17 |[[:en:Biodiversity action plan]] |25166 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:38, 1 հոկտեմբերի2026 (UTC) |- |18 |[[:en:Community fingerprinting]] |26293 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:29, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |19 |[[:en:Cartagena Protocol on Biosafety]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |26408 | |- |20 |[[:en:Ebbe Nielsen Challenge]] |26480 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 12:38, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |21 |[[:en:Plant Resources of Tropical Africa]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |26491 | |- |22 |[[:en:Biodiversity informatics]] |26515 | |- |23 |[[:en:Alberta Biodiversity Monitoring Institute]] |26658 | |- |24 |[[:en:Ecological effects of biodiversity]] |26742 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:34, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |25 |[[:en:Living Planet Index]] |28510 |[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:21, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |26 |[[:en:Keystone species]] |29438 |[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 10:46, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |27 |[[:en:WIPO Treaty on Intellectual Property, Genetic Resources and Associated Traditional Knowledge]] |31153 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 09:14, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |28 |[[:en:Occupancy–abundance relationship]] |31214 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:06, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |29 |[[:en:Soil biodiversity]] |32361 |[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 11:13, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |30 |[[:en:Biodiversity banking]] |32813 |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 10:05, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |31 |[[:en:Unified neutral theory of biodiversity]] |33890 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 12:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |32 |[[:en:Effects of climate change on plant biodiversity]] |34975 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 14:53, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |33 |[[:en:International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture]] |35359 |[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 14:35, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |34 |[[:en:Economics of biodiversity]] |38618 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 14:53, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |35 |[[:en:Storage effect]] |39284 |[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 09:16, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |36 |[[:en:Fondation du patrimoine]] |39788 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:44, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |37 |[[:en:Heirloom plant]] |39965 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:45, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |38 |[[:en:Defaunation]] |40063 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |39 |[[:en:Abiotic stress]] |45167 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 20:47, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC){{Արված է}} |- |40 |[[:en:Holistic management (agriculture)]] |45914 |[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 09:20, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |41 |[[:en:Nature-positive]] |56288 |[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 12:34, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |42 |[[:en:Latitudinal gradients in species diversity]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |66761 | |- |43 |[[:en:BioBlitz]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |74674 | |- |44 |[[:en:Convention on Biological Diversity]] |80930 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |45 |[[:en:Bioprospecting]] |82690 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 19:49, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |46 |[[:en:Biodiversity offsetting]] |87044 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 20:03, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |47 |[[:en:Green infrastructure]] |118661 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 19:47, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |48 |[[:en:Woody plant encroachment]] |277599 |[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 12:41, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Ցանկ Բ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Species diversity]] || 12280 ||[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 16:58, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:Species richness]] || 7103 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 05:20, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:Bioindicator]] || 70432 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 11:23, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Alpha diversity]] || 9758 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:10, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |5 |[[:en:Species evenness]] || 3076 ||[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 05:46, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Indicator value]] || 4620 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 13:20, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |7 |[[:en:Beta diversity]] || 20224 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 19:01, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |8 |[[:en:Gamma diversity]] || 7158 ||--[[Մասնակից:Slava Sahakyan70|Slava Sahakyan70]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Sahakyan70|քննարկում]]) 14:10, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Rarefaction (ecology)]] || 9823 ||[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 10:29, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |10 |[[:en:Phylogenetic diversity]] || 3476 ||[[Մասնակից:Elen Ayvazyan|Elen Ayvazyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elen Ayvazyan|քննարկում]]) 13:34, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |11 |[[:en:Range condition scoring]] || 10531 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 16:45, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |12 |[[:en:Biosurvey]] || 4570 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 10:13, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |13 |[[:en:Measurement of biodiversity]] || 11918 ||[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 12:33, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |14 |[[:en:Bray–Curtis dissimilarity]] || 5081 || |- |15 |[[:en:All-taxa biodiversity inventory]] || 36368 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 06:22, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |16 |[[:en:Environmental DNA]] || 146369 ||[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 18:24, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |17 |[[:en:Species pool]] || 4017 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 14:12, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |18 |[[:en:Floristic Quality Assessment]] || 6806 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:59, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |19 |[[:en:Zeta diversity]] || 2969 || |- |20 |[[:en:Wildlife population]] || 6071 ||[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 19:13, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |} == Ցանկ Գ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- | align="right" |1 | [[:en:Red slender loris]] || 17647 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 14:14, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |2 | [[:en:Dugong]] || 103451 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 11:26, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |3 | [[:en:Pygmy hippopotamus]] || 34923 ||[[Մասնակից:Elen Ayvazyan|Elen Ayvazyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elen Ayvazyan|քննարկում]]) 13:36, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |4 | [[:en:Onager]] || 26704 || |- | align="right" |5 | [[:en:Leadbeater's possum]] || 37768 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 15:31, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |6 | [[:en:Mountain pygmy possum]] || 25047 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 13:48, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |7 | [[:en:Cuban solenodon]] || 6996 || |- | align="right" |8 | [[:en:Amami rabbit]] || 20060 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 09:47, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |9 | [[:en:Purple frog]] || 16999 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 14:32, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |10 | [[:en:Vaquita]] || 48464 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:35, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |11 | [[:en:Kitti's hog-nosed bat]] || 14245 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 22:11, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |12 | [[:en:Sumatran rhinoceros]] || 82121 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 13:10, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |13 | [[:en:Chiromyiformes]] || 2685 ||[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 13:53, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |14 | [[:en:Mediterranean monk seal]] || 57908 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:06, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- | align="right" |15 | [[:en:Hirola]] || 24617 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 20:14, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |16 | [[:en:Malayan tapir]] || 19055 || |- | align="right" |17 | [[:en:Mountain tapir]] || 17138 ||--[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 20:10, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |18 | [[:en:Baird's tapir]] || 19860 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 19:59, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |19 | [[:en:Amazonian manatee]] || 24010 ||[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 15:44, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |20 | [[:en:Golden-rumped sengi]] || 7339 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 07:02, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |21 | [[:en:African manatee]] || 25101 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 08:14, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |22 | [[:en:West Indian manatee]] || 79390 ||[[Մասնակից:Tigran N-yan|Tigran N-yan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tigran N-yan|քննարկում]]) 19:40, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |23 | [[:en:Chacoan peccary]] || 10056 || --[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 10:33, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |24 | [[:en:Fossa (animal)]] || 62384 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 12:37, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |25 | [[:en:Riverine rabbit]] || 38189 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:39, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- | align="right" |26 | [[:en:Northern hairy-nosed wombat]] || 24132 ||[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 18:52, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |27 | [[:en:Mexican burrowing toad]] || 19415 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 10:21, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |28 | [[:en:Northern maned sloth]] || 16343 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:52, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |29 | [[:en:Yellow-tailed woolly monkey]] || 19474 || |- | align="right" |30 | [[:en:Bushy-tailed opossum]] || 13056 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:55, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |31 | [[:en:Chinese dormouse]] || 2720 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 19:20, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |32 | [[:en:Zaglossus attenboroughi]] || 13955 || |- | align="right" |33 | [[:en:Malayan water shrew]] || 2450 ||--[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 20:05, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |34 | [[:en:Père David's mole]] || 4689 || |- | align="right" |35 | [[:en:Sumatran striped rabbit]] || 20801 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 15:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |36 | [[:en:Greater big-footed mouse]] || 3447 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 17:34, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |37 | [[:en:Bulmer's fruit bat]] || 7570 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 07:25, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |38 | [[:en:New Guinea big-eared bat]] || 6967 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 08:58, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |39 | [[:en:African wild ass]] || 25212 || |- | align="right" |40 | [[:en:Taylor's salamander]] || 6706 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 16:04, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |41 | [[:en:Eastern falanouc]] || 5231 ||[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 20:08, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |42 | [[:en:Tusked frog]] || 6478 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 11:57, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |43 | [[:en:Greater bamboo lemur]] || 13506 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 17:18, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |44 | [[:en:Hispaniolan solenodon]] || 31966 ||[[Մասնակից:Գայանե Սողոմոնյան|Գայանե Սողոմոնյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գայանե Սողոմոնյան|քննարկում]]) 14:41, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |45 | [[:en:Pygmy three-toed sloth]] || 18770 ||[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 18:54, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |46 | [[:en:Melanobatrachus]] || 5763 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:57, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |47 | [[:en:Indirana gundia]] || 4408 || |- | align="right" |48 | [[:en:Iranian jerboa]] || 4717 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:06, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |49 | [[:en:Long-footed potoroo]] || 16169 || |- | align="right" |50 | [[:en:Philippine flying lemur]] || 17905 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 19:32, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |51 | [[:en:Long-eared jerboa]] || 4995 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 16:26, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |52 | [[:en:Golden-crowned sifaka]] || 44720 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 15:41, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |53 | [[:en:Mary River turtle]] || 14069 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:25, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |54 | [[:en:Nimba otter shrew]] || 6789 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 15:16, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |55 | [[:en:Chinese pangolin]] || 26026 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 14:51, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |56 | [[:en:Southern marsupial mole]] || 19982 ||[[Մասնակից:Գայանե Սողոմոնյան|Գայանե Սողոմոնյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գայանե Սողոմոնյան|քննարկում]]) 18:27, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |57 | [[:en:Short-tailed chinchilla]] || 24330 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 19:39, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |58 | [[:en:Malagasy giant rat]] || 7976 || |- | align="right" |59 | [[:en:Boulengerula niedeni]] || 11308 || |- | align="right" |60 | [[:en:Astylosternus nganhanus]] || 3546 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 06:22, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |61 | [[:en:Discoglossus scovazzi]] || 3318 || |- | align="right" |62 | [[:en:Insuetophrynus]] || 5282 || |- | align="right" |63 | [[:en:Pleurodema somuncurense]] || 7293 || |- | align="right" |64 | [[:en:Du Toit's torrent frog]] || 16357 ||[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 18:39, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |65 | [[:en:Isthmura naucampatepetl]] || 5134 || |- | align="right" |66 | [[:en:Pseudoeurycea nigromaculata]] || 4080 || |- | align="right" |67 | [[:en:Conraua derooi]] || 5740 || |- | align="right" |68 | [[:en:Micrixalus kottigeharensis]] || 5116 || |- | align="right" |69 | [[:en:Rose's ghost frog]] || 6025 ||Էլֆուհի |- | align="right" |70 | [[:en:Chile Darwin's frog]] || 7396 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 19:41, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |71 | [[:en:EDGE of Existence programme]] || 12700 || |- | align="right" |72 |[[:en:Prevost's squirrel]] |8639 |[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 15:58, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |73 | [[:en:Aceramarca gracile opossum]] || 2293 || |- | align="right" |74 | [[:en:Heavy-browed mouse opossum]] || 5924 || |- | align="right" |75 | [[:en:Northern marsupial mole]] || 13689 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:51, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |76 | [[:en:Japanese dormouse]] || 4007 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 09:58, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |77 | [[:en:Puerto Rican hutia]] || 2921 ||[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 13:41, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |79 | [[:en:Desert dormouse]] || 6330 || |- | align="right" |80 | [[:en:Hainan gymnure]] || 3376 ||--[[Մասնակից:Slava Sahakyan70|Slava Sahakyan70]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Sahakyan70|քննարկում]]) 14:17, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |81 | [[:en:Dinagat gymnure]] || 4587 || |- | align="right" |82 | [[:en:Podogymnura truei]] || 12995 ||[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 08:53, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |83 | [[:en:Inquisitive shrew mole]] || 1935 || |- | align="right" |84 | [[:en:Chinese shrew mole]] || 1305 || |- | align="right" |85 | [[:en:Madagascar sucker-footed bat]] || 5797 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:50, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |86 | [[:en:Demonic tube-nosed fruit bat]] || 8590 || |- | align="right" |87 | [[:en:Blunt-eared bat]] || 8874 || |- | align="right" |88 | [[:en:Seychelles sheath-tailed bat]] || 15979 || |- | align="right" |89 | [[:en:Peters's tube-nosed bat]] || 2150 || |- | align="right" |90 | [[:en:Wroughton's free-tailed bat]] || 9031 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:07, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |91 | [[:en:Baiji]] || 56371 ||[[Մասնակից:Ապատ63|Ապատ63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ապատ63|քննարկում]]) 10:01, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |92 | [[:en:Indus river dolphin]] || 13499 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 17:15, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |93 | [[:en:Gallagher's free-tailed bat]] || 5187 || |- |94 | [[:en:Western falanouc]] || 7678 || |} == Ցանկ Դ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- | align="right" |1 | [[:en:Convention on Fishing and Conservation of the Living Resources of the High Seas]] || 6365 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |2 | [[:en:Wildlife and Countryside Act 1981]] || 28898 || |- | align="right" |3 | [[:en:Ex situ conservation]] || 27059 || |- | align="right" |4 | [[:en:Berne Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats]] || 13917 ||[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 13:58, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |5 | [[:en:Habitat conservation]] || 37687 ||[[Մասնակից:Tigran N-yan|Tigran N-yan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tigran N-yan|քննարկում]]) 17:31, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |6 | [[:en:Bird ringing]] || 39693 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 08:01, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |7 | [[:en:Durrell Wildlife Conservation Trust]] || 8247 ||[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 18:47, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |8 | [[:en:Japan–Australia Migratory Bird Agreement]] || 7463 || |- | align="right" |9 | [[:en:China–Australia Migratory Bird Agreement]] || 36421 || |- | align="right" |10 | [[:en:Species reintroduction]] || 122942 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 20:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |11 | [[:en:Sustainable fishery]] || 64125 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 15:44, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |12 | [[:en:Petting zoo]] || 8948 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 15:56, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |13 | [[:en:Federal Duck Stamp]] || 16923 || |- | align="right" |14 | [[:en:The Elephant Sanctuary in Tennessee]] || 6275 || |- | align="right" |15 | [[:en:Menagerie]] || 20051 || |- | align="right" |16 | [[:en:Human zoo]] || 65210 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 14:00, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |17 | [[:en:Ramsar site]] || 8105 || |- | align="right" |18 | [[:en:Black robin]] || 15071 || |- | align="right" |19 | [[:en:Aviculture]] || 33515 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 23:42, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |20 | [[:en:International Council for Game and Wildlife Conservation]] || 41356 || |- | align="right" |21 | [[:en:Argos (satellite system)]] || 11644 || |- | align="right" |22 | [[:en:National Wildlife Federation]] || 24723 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 01:38, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |23 | [[:en:Sarek National Park]] || 70069 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 20:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |24 | [[:en:Grymes Hill, Staten Island]] || 30433 || |- | align="right" |25 | [[:en:Migratory Bird Treaty Act of 1918]] || 22105 || |- | align="right" |26 | [[:en:Magnuson–Stevens Fishery Conservation and Management Act]] || 25425 || |- | align="right" |27 | [[:en:Bandhavgarh National Park]] || 11052 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:29, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |28 | [[:en:Important Bird Area]] || 8300 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 17:58, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |29 | [[:en:Wildlife conservation]] || 54390 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 14:01, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |30 | [[:en:Wildlife_Conservation_Society|en:Arakan forest turtle]]|| 8910 || |} ithkhs0r29z3ter67ycm6mjs3ejjn0h 10940332 10940331 2026-10-11T15:59:04Z Tatev2005 157587 /* Ցանկ Գ */ 10940332 wikitext text/x-wiki Ցանկը '''փորձառու''' մասնակիցների համար է։ Մասնակիցը, հոդվածն ընտրելուց հետո, պետք է ստորագրի ցանկերի համապատասխան վանդակում։ Նախապես կարելի է ստորագրել միայն երկու հոդվածի անվան դիմաց։ Հոդված ստեղծելուց հետո կարող եք ստորագրել նոր հոդվածի անվան դիմաց։ Եթե ստորագրելուց հետո հոդվածը չստեղծվի 5 օրվա ընթացքում, ստորագրությունը կհեռացվի։ == Ցանկ Ա== {| class="wikitable" |+ ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !Ծավալ (բայթ) !Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Biodiversity and drugs]] |20107 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:01, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:Biodiversity hypothesis of health]] |20537 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:01, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:Insect biodiversity]] |20575 |[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 05:44, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Relative species abundance]] |20832 |[[Մասնակից:Ապատ63|Ապատ63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ապատ63|քննարկում]]) 15:49, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |5 |[[:en:Nagoya Protocol]] |22842 |[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 12:44, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Biodiversity Impact Credit]] |22883 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 13:30, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |7 |[[:en:Overabundant species]] |23073 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 06:22, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |8 |[[:en:Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework]] |23156 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 10:59, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Food biodiversity]] |23680 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 19:09, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC){{Արված է}} |- |10 |[[:en:Crop diversity]] |23682 |[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 07:50, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |11 |[[:en:Plant breeders' rights]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները)] |23796 | |- |12 |[[:en:Biotic homogenization]] |24266 |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 11:35, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |13 |[[:en:National Biodiversity Centre (Singapore)]] |24388 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:33, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |14 |[[:en:Organic farming and biodiversity]] |24516 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 18:24, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |15 |[[:en:Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services]] |24615 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 13:06, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |16 |[[:en:Global biodiversity]] |24759 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:31, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |17 |[[:en:Biodiversity action plan]] |25166 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:38, 1 հոկտեմբերի2026 (UTC) |- |18 |[[:en:Community fingerprinting]] |26293 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:29, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |19 |[[:en:Cartagena Protocol on Biosafety]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |26408 | |- |20 |[[:en:Ebbe Nielsen Challenge]] |26480 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 12:38, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |21 |[[:en:Plant Resources of Tropical Africa]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |26491 | |- |22 |[[:en:Biodiversity informatics]] |26515 | |- |23 |[[:en:Alberta Biodiversity Monitoring Institute]] |26658 | |- |24 |[[:en:Ecological effects of biodiversity]] |26742 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:34, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |25 |[[:en:Living Planet Index]] |28510 |[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:21, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |26 |[[:en:Keystone species]] |29438 |[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 10:46, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |27 |[[:en:WIPO Treaty on Intellectual Property, Genetic Resources and Associated Traditional Knowledge]] |31153 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 09:14, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |28 |[[:en:Occupancy–abundance relationship]] |31214 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:06, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |29 |[[:en:Soil biodiversity]] |32361 |[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 11:13, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |30 |[[:en:Biodiversity banking]] |32813 |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 10:05, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |31 |[[:en:Unified neutral theory of biodiversity]] |33890 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 12:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |32 |[[:en:Effects of climate change on plant biodiversity]] |34975 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 14:53, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |33 |[[:en:International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture]] |35359 |[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 14:35, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |34 |[[:en:Economics of biodiversity]] |38618 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 14:53, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |35 |[[:en:Storage effect]] |39284 |[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 09:16, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |36 |[[:en:Fondation du patrimoine]] |39788 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:44, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |37 |[[:en:Heirloom plant]] |39965 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:45, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |38 |[[:en:Defaunation]] |40063 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |39 |[[:en:Abiotic stress]] |45167 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 20:47, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC){{Արված է}} |- |40 |[[:en:Holistic management (agriculture)]] |45914 |[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 09:20, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |41 |[[:en:Nature-positive]] |56288 |[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 12:34, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |42 |[[:en:Latitudinal gradients in species diversity]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |66761 | |- |43 |[[:en:BioBlitz]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |74674 | |- |44 |[[:en:Convention on Biological Diversity]] |80930 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |45 |[[:en:Bioprospecting]] |82690 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 19:49, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |46 |[[:en:Biodiversity offsetting]] |87044 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 20:03, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |47 |[[:en:Green infrastructure]] |118661 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 19:47, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |48 |[[:en:Woody plant encroachment]] |277599 |[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 12:41, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Ցանկ Բ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Species diversity]] || 12280 ||[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 16:58, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:Species richness]] || 7103 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 05:20, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:Bioindicator]] || 70432 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 11:23, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Alpha diversity]] || 9758 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:10, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |5 |[[:en:Species evenness]] || 3076 ||[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 05:46, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Indicator value]] || 4620 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 13:20, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |7 |[[:en:Beta diversity]] || 20224 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 19:01, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |8 |[[:en:Gamma diversity]] || 7158 ||--[[Մասնակից:Slava Sahakyan70|Slava Sahakyan70]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Sahakyan70|քննարկում]]) 14:10, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Rarefaction (ecology)]] || 9823 ||[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 10:29, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |10 |[[:en:Phylogenetic diversity]] || 3476 ||[[Մասնակից:Elen Ayvazyan|Elen Ayvazyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elen Ayvazyan|քննարկում]]) 13:34, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |11 |[[:en:Range condition scoring]] || 10531 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 16:45, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |12 |[[:en:Biosurvey]] || 4570 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 10:13, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |13 |[[:en:Measurement of biodiversity]] || 11918 ||[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 12:33, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |14 |[[:en:Bray–Curtis dissimilarity]] || 5081 || |- |15 |[[:en:All-taxa biodiversity inventory]] || 36368 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 06:22, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |16 |[[:en:Environmental DNA]] || 146369 ||[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 18:24, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |17 |[[:en:Species pool]] || 4017 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 14:12, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |18 |[[:en:Floristic Quality Assessment]] || 6806 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:59, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |19 |[[:en:Zeta diversity]] || 2969 || |- |20 |[[:en:Wildlife population]] || 6071 ||[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 19:13, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |} == Ցանկ Գ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- | align="right" |1 | [[:en:Red slender loris]] || 17647 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 14:14, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |2 | [[:en:Dugong]] || 103451 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 11:26, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |3 | [[:en:Pygmy hippopotamus]] || 34923 ||[[Մասնակից:Elen Ayvazyan|Elen Ayvazyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elen Ayvazyan|քննարկում]]) 13:36, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |4 | [[:en:Onager]] || 26704 || |- | align="right" |5 | [[:en:Leadbeater's possum]] || 37768 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 15:31, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |6 | [[:en:Mountain pygmy possum]] || 25047 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 13:48, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |7 | [[:en:Cuban solenodon]] || 6996 || |- | align="right" |8 | [[:en:Amami rabbit]] || 20060 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 09:47, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |9 | [[:en:Purple frog]] || 16999 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 14:32, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |10 | [[:en:Vaquita]] || 48464 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:35, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |11 | [[:en:Kitti's hog-nosed bat]] || 14245 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 22:11, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |12 | [[:en:Sumatran rhinoceros]] || 82121 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 13:10, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |13 | [[:en:Chiromyiformes]] || 2685 ||[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 13:53, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |14 | [[:en:Mediterranean monk seal]] || 57908 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:06, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- | align="right" |15 | [[:en:Hirola]] || 24617 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 20:14, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |16 | [[:en:Malayan tapir]] || 19055 || |- | align="right" |17 | [[:en:Mountain tapir]] || 17138 ||--[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 20:10, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |18 | [[:en:Baird's tapir]] || 19860 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 19:59, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |19 | [[:en:Amazonian manatee]] || 24010 ||[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 15:44, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |20 | [[:en:Golden-rumped sengi]] || 7339 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 07:02, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |21 | [[:en:African manatee]] || 25101 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 08:14, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |22 | [[:en:West Indian manatee]] || 79390 ||[[Մասնակից:Tigran N-yan|Tigran N-yan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tigran N-yan|քննարկում]]) 19:40, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |23 | [[:en:Chacoan peccary]] || 10056 || --[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 10:33, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |24 | [[:en:Fossa (animal)]] || 62384 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 12:37, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |25 | [[:en:Riverine rabbit]] || 38189 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:39, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- | align="right" |26 | [[:en:Northern hairy-nosed wombat]] || 24132 ||[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 18:52, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |27 | [[:en:Mexican burrowing toad]] || 19415 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 10:21, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |28 | [[:en:Northern maned sloth]] || 16343 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:52, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |29 | [[:en:Yellow-tailed woolly monkey]] || 19474 || |- | align="right" |30 | [[:en:Bushy-tailed opossum]] || 13056 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:55, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |31 | [[:en:Chinese dormouse]] || 2720 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 19:20, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |32 | [[:en:Zaglossus attenboroughi]] || 13955 || |- | align="right" |33 | [[:en:Malayan water shrew]] || 2450 ||--[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 20:05, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |34 | [[:en:Père David's mole]] || 4689 || |- | align="right" |35 | [[:en:Sumatran striped rabbit]] || 20801 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 15:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |36 | [[:en:Greater big-footed mouse]] || 3447 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 17:34, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |37 | [[:en:Bulmer's fruit bat]] || 7570 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 07:25, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |38 | [[:en:New Guinea big-eared bat]] || 6967 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 08:58, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |39 | [[:en:African wild ass]] || 25212 || |- | align="right" |40 | [[:en:Taylor's salamander]] || 6706 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 16:04, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |41 | [[:en:Eastern falanouc]] || 5231 ||[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 20:08, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |42 | [[:en:Tusked frog]] || 6478 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 11:57, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |43 | [[:en:Greater bamboo lemur]] || 13506 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 17:18, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |44 | [[:en:Hispaniolan solenodon]] || 31966 ||[[Մասնակից:Գայանե Սողոմոնյան|Գայանե Սողոմոնյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գայանե Սողոմոնյան|քննարկում]]) 14:41, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |45 | [[:en:Pygmy three-toed sloth]] || 18770 ||[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 18:54, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |46 | [[:en:Melanobatrachus]] || 5763 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:57, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |47 | [[:en:Indirana gundia]] || 4408 || |- | align="right" |48 | [[:en:Iranian jerboa]] || 4717 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:06, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |49 | [[:en:Long-footed potoroo]] || 16169 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 15:59, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |50 | [[:en:Philippine flying lemur]] || 17905 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 19:32, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |51 | [[:en:Long-eared jerboa]] || 4995 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 16:26, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |52 | [[:en:Golden-crowned sifaka]] || 44720 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 15:41, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |53 | [[:en:Mary River turtle]] || 14069 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:25, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |54 | [[:en:Nimba otter shrew]] || 6789 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 15:16, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |55 | [[:en:Chinese pangolin]] || 26026 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 14:51, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |56 | [[:en:Southern marsupial mole]] || 19982 ||[[Մասնակից:Գայանե Սողոմոնյան|Գայանե Սողոմոնյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գայանե Սողոմոնյան|քննարկում]]) 18:27, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |57 | [[:en:Short-tailed chinchilla]] || 24330 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 19:39, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |58 | [[:en:Malagasy giant rat]] || 7976 || |- | align="right" |59 | [[:en:Boulengerula niedeni]] || 11308 || |- | align="right" |60 | [[:en:Astylosternus nganhanus]] || 3546 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 06:22, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |61 | [[:en:Discoglossus scovazzi]] || 3318 || |- | align="right" |62 | [[:en:Insuetophrynus]] || 5282 || |- | align="right" |63 | [[:en:Pleurodema somuncurense]] || 7293 || |- | align="right" |64 | [[:en:Du Toit's torrent frog]] || 16357 ||[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 18:39, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |65 | [[:en:Isthmura naucampatepetl]] || 5134 || |- | align="right" |66 | [[:en:Pseudoeurycea nigromaculata]] || 4080 || |- | align="right" |67 | [[:en:Conraua derooi]] || 5740 || |- | align="right" |68 | [[:en:Micrixalus kottigeharensis]] || 5116 || |- | align="right" |69 | [[:en:Rose's ghost frog]] || 6025 ||Էլֆուհի |- | align="right" |70 | [[:en:Chile Darwin's frog]] || 7396 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 19:41, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |71 | [[:en:EDGE of Existence programme]] || 12700 || |- | align="right" |72 |[[:en:Prevost's squirrel]] |8639 |[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 15:58, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |73 | [[:en:Aceramarca gracile opossum]] || 2293 || |- | align="right" |74 | [[:en:Heavy-browed mouse opossum]] || 5924 || |- | align="right" |75 | [[:en:Northern marsupial mole]] || 13689 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:51, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |76 | [[:en:Japanese dormouse]] || 4007 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 09:58, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |77 | [[:en:Puerto Rican hutia]] || 2921 ||[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 13:41, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |79 | [[:en:Desert dormouse]] || 6330 || |- | align="right" |80 | [[:en:Hainan gymnure]] || 3376 ||--[[Մասնակից:Slava Sahakyan70|Slava Sahakyan70]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Sahakyan70|քննարկում]]) 14:17, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |81 | [[:en:Dinagat gymnure]] || 4587 || |- | align="right" |82 | [[:en:Podogymnura truei]] || 12995 ||[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 08:53, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |83 | [[:en:Inquisitive shrew mole]] || 1935 || |- | align="right" |84 | [[:en:Chinese shrew mole]] || 1305 || |- | align="right" |85 | [[:en:Madagascar sucker-footed bat]] || 5797 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:50, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |86 | [[:en:Demonic tube-nosed fruit bat]] || 8590 || |- | align="right" |87 | [[:en:Blunt-eared bat]] || 8874 || |- | align="right" |88 | [[:en:Seychelles sheath-tailed bat]] || 15979 || |- | align="right" |89 | [[:en:Peters's tube-nosed bat]] || 2150 || |- | align="right" |90 | [[:en:Wroughton's free-tailed bat]] || 9031 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:07, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |91 | [[:en:Baiji]] || 56371 ||[[Մասնակից:Ապատ63|Ապատ63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ապատ63|քննարկում]]) 10:01, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |92 | [[:en:Indus river dolphin]] || 13499 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 17:15, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |93 | [[:en:Gallagher's free-tailed bat]] || 5187 || |- |94 | [[:en:Western falanouc]] || 7678 || |} == Ցանկ Դ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- | align="right" |1 | [[:en:Convention on Fishing and Conservation of the Living Resources of the High Seas]] || 6365 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |2 | [[:en:Wildlife and Countryside Act 1981]] || 28898 || |- | align="right" |3 | [[:en:Ex situ conservation]] || 27059 || |- | align="right" |4 | [[:en:Berne Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats]] || 13917 ||[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 13:58, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |5 | [[:en:Habitat conservation]] || 37687 ||[[Մասնակից:Tigran N-yan|Tigran N-yan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tigran N-yan|քննարկում]]) 17:31, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |6 | [[:en:Bird ringing]] || 39693 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 08:01, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |7 | [[:en:Durrell Wildlife Conservation Trust]] || 8247 ||[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 18:47, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |8 | [[:en:Japan–Australia Migratory Bird Agreement]] || 7463 || |- | align="right" |9 | [[:en:China–Australia Migratory Bird Agreement]] || 36421 || |- | align="right" |10 | [[:en:Species reintroduction]] || 122942 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 20:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |11 | [[:en:Sustainable fishery]] || 64125 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 15:44, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |12 | [[:en:Petting zoo]] || 8948 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 15:56, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |13 | [[:en:Federal Duck Stamp]] || 16923 || |- | align="right" |14 | [[:en:The Elephant Sanctuary in Tennessee]] || 6275 || |- | align="right" |15 | [[:en:Menagerie]] || 20051 || |- | align="right" |16 | [[:en:Human zoo]] || 65210 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 14:00, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |17 | [[:en:Ramsar site]] || 8105 || |- | align="right" |18 | [[:en:Black robin]] || 15071 || |- | align="right" |19 | [[:en:Aviculture]] || 33515 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 23:42, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |20 | [[:en:International Council for Game and Wildlife Conservation]] || 41356 || |- | align="right" |21 | [[:en:Argos (satellite system)]] || 11644 || |- | align="right" |22 | [[:en:National Wildlife Federation]] || 24723 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 01:38, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |23 | [[:en:Sarek National Park]] || 70069 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 20:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |24 | [[:en:Grymes Hill, Staten Island]] || 30433 || |- | align="right" |25 | [[:en:Migratory Bird Treaty Act of 1918]] || 22105 || |- | align="right" |26 | [[:en:Magnuson–Stevens Fishery Conservation and Management Act]] || 25425 || |- | align="right" |27 | [[:en:Bandhavgarh National Park]] || 11052 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:29, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |28 | [[:en:Important Bird Area]] || 8300 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 17:58, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |29 | [[:en:Wildlife conservation]] || 54390 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 14:01, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |30 | [[:en:Wildlife_Conservation_Society|en:Arakan forest turtle]]|| 8910 || |} e95vbg7a4lfzjqvo513mbua6glkg9mz 10940374 10940332 2026-10-11T17:37:46Z Ellen Poghosyan 158433 /* Ցանկ Դ */ 10940374 wikitext text/x-wiki Ցանկը '''փորձառու''' մասնակիցների համար է։ Մասնակիցը, հոդվածն ընտրելուց հետո, պետք է ստորագրի ցանկերի համապատասխան վանդակում։ Նախապես կարելի է ստորագրել միայն երկու հոդվածի անվան դիմաց։ Հոդված ստեղծելուց հետո կարող եք ստորագրել նոր հոդվածի անվան դիմաց։ Եթե ստորագրելուց հետո հոդվածը չստեղծվի 5 օրվա ընթացքում, ստորագրությունը կհեռացվի։ == Ցանկ Ա== {| class="wikitable" |+ ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !Ծավալ (բայթ) !Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Biodiversity and drugs]] |20107 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:01, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:Biodiversity hypothesis of health]] |20537 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:01, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:Insect biodiversity]] |20575 |[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 05:44, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Relative species abundance]] |20832 |[[Մասնակից:Ապատ63|Ապատ63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ապատ63|քննարկում]]) 15:49, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |5 |[[:en:Nagoya Protocol]] |22842 |[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 12:44, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Biodiversity Impact Credit]] |22883 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 13:30, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |7 |[[:en:Overabundant species]] |23073 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 06:22, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |8 |[[:en:Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework]] |23156 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 10:59, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Food biodiversity]] |23680 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 19:09, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC){{Արված է}} |- |10 |[[:en:Crop diversity]] |23682 |[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 07:50, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |11 |[[:en:Plant breeders' rights]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները)] |23796 | |- |12 |[[:en:Biotic homogenization]] |24266 |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 11:35, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |13 |[[:en:National Biodiversity Centre (Singapore)]] |24388 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:33, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |14 |[[:en:Organic farming and biodiversity]] |24516 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 18:24, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |15 |[[:en:Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services]] |24615 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 13:06, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |16 |[[:en:Global biodiversity]] |24759 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:31, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |17 |[[:en:Biodiversity action plan]] |25166 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:38, 1 հոկտեմբերի2026 (UTC) |- |18 |[[:en:Community fingerprinting]] |26293 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:29, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |19 |[[:en:Cartagena Protocol on Biosafety]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |26408 | |- |20 |[[:en:Ebbe Nielsen Challenge]] |26480 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 12:38, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |21 |[[:en:Plant Resources of Tropical Africa]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |26491 | |- |22 |[[:en:Biodiversity informatics]] |26515 | |- |23 |[[:en:Alberta Biodiversity Monitoring Institute]] |26658 | |- |24 |[[:en:Ecological effects of biodiversity]] |26742 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:34, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |25 |[[:en:Living Planet Index]] |28510 |[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:21, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |26 |[[:en:Keystone species]] |29438 |[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 10:46, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |27 |[[:en:WIPO Treaty on Intellectual Property, Genetic Resources and Associated Traditional Knowledge]] |31153 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 09:14, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |28 |[[:en:Occupancy–abundance relationship]] |31214 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:06, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |29 |[[:en:Soil biodiversity]] |32361 |[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 11:13, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |30 |[[:en:Biodiversity banking]] |32813 |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 10:05, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |31 |[[:en:Unified neutral theory of biodiversity]] |33890 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 12:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |32 |[[:en:Effects of climate change on plant biodiversity]] |34975 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 14:53, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |33 |[[:en:International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture]] |35359 |[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 14:35, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |34 |[[:en:Economics of biodiversity]] |38618 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 14:53, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |35 |[[:en:Storage effect]] |39284 |[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 09:16, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |36 |[[:en:Fondation du patrimoine]] |39788 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:44, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |37 |[[:en:Heirloom plant]] |39965 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:45, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |38 |[[:en:Defaunation]] |40063 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |39 |[[:en:Abiotic stress]] |45167 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 20:47, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC){{Արված է}} |- |40 |[[:en:Holistic management (agriculture)]] |45914 |[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 09:20, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |41 |[[:en:Nature-positive]] |56288 |[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 12:34, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |42 |[[:en:Latitudinal gradients in species diversity]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |66761 | |- |43 |[[:en:BioBlitz]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |74674 | |- |44 |[[:en:Convention on Biological Diversity]] |80930 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |45 |[[:en:Bioprospecting]] |82690 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 19:49, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |46 |[[:en:Biodiversity offsetting]] |87044 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 20:03, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |47 |[[:en:Green infrastructure]] |118661 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 19:47, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |48 |[[:en:Woody plant encroachment]] |277599 |[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 12:41, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Ցանկ Բ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Species diversity]] || 12280 ||[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 16:58, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:Species richness]] || 7103 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 05:20, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:Bioindicator]] || 70432 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 11:23, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Alpha diversity]] || 9758 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:10, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |5 |[[:en:Species evenness]] || 3076 ||[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 05:46, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Indicator value]] || 4620 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 13:20, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |7 |[[:en:Beta diversity]] || 20224 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 19:01, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |8 |[[:en:Gamma diversity]] || 7158 ||--[[Մասնակից:Slava Sahakyan70|Slava Sahakyan70]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Sahakyan70|քննարկում]]) 14:10, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Rarefaction (ecology)]] || 9823 ||[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 10:29, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |10 |[[:en:Phylogenetic diversity]] || 3476 ||[[Մասնակից:Elen Ayvazyan|Elen Ayvazyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elen Ayvazyan|քննարկում]]) 13:34, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |11 |[[:en:Range condition scoring]] || 10531 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 16:45, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |12 |[[:en:Biosurvey]] || 4570 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 10:13, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |13 |[[:en:Measurement of biodiversity]] || 11918 ||[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 12:33, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |14 |[[:en:Bray–Curtis dissimilarity]] || 5081 || |- |15 |[[:en:All-taxa biodiversity inventory]] || 36368 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 06:22, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |16 |[[:en:Environmental DNA]] || 146369 ||[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 18:24, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |17 |[[:en:Species pool]] || 4017 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 14:12, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |18 |[[:en:Floristic Quality Assessment]] || 6806 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:59, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |19 |[[:en:Zeta diversity]] || 2969 || |- |20 |[[:en:Wildlife population]] || 6071 ||[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 19:13, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |} == Ցանկ Գ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- | align="right" |1 | [[:en:Red slender loris]] || 17647 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 14:14, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |2 | [[:en:Dugong]] || 103451 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 11:26, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |3 | [[:en:Pygmy hippopotamus]] || 34923 ||[[Մասնակից:Elen Ayvazyan|Elen Ayvazyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elen Ayvazyan|քննարկում]]) 13:36, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |4 | [[:en:Onager]] || 26704 || |- | align="right" |5 | [[:en:Leadbeater's possum]] || 37768 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 15:31, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |6 | [[:en:Mountain pygmy possum]] || 25047 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 13:48, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |7 | [[:en:Cuban solenodon]] || 6996 || |- | align="right" |8 | [[:en:Amami rabbit]] || 20060 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 09:47, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |9 | [[:en:Purple frog]] || 16999 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 14:32, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |10 | [[:en:Vaquita]] || 48464 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:35, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |11 | [[:en:Kitti's hog-nosed bat]] || 14245 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 22:11, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |12 | [[:en:Sumatran rhinoceros]] || 82121 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 13:10, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |13 | [[:en:Chiromyiformes]] || 2685 ||[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 13:53, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |14 | [[:en:Mediterranean monk seal]] || 57908 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:06, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- | align="right" |15 | [[:en:Hirola]] || 24617 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 20:14, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |16 | [[:en:Malayan tapir]] || 19055 || |- | align="right" |17 | [[:en:Mountain tapir]] || 17138 ||--[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 20:10, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |18 | [[:en:Baird's tapir]] || 19860 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 19:59, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |19 | [[:en:Amazonian manatee]] || 24010 ||[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 15:44, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |20 | [[:en:Golden-rumped sengi]] || 7339 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 07:02, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |21 | [[:en:African manatee]] || 25101 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 08:14, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |22 | [[:en:West Indian manatee]] || 79390 ||[[Մասնակից:Tigran N-yan|Tigran N-yan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tigran N-yan|քննարկում]]) 19:40, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |23 | [[:en:Chacoan peccary]] || 10056 || --[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 10:33, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |24 | [[:en:Fossa (animal)]] || 62384 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 12:37, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |25 | [[:en:Riverine rabbit]] || 38189 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:39, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- | align="right" |26 | [[:en:Northern hairy-nosed wombat]] || 24132 ||[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 18:52, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |27 | [[:en:Mexican burrowing toad]] || 19415 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 10:21, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |28 | [[:en:Northern maned sloth]] || 16343 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:52, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |29 | [[:en:Yellow-tailed woolly monkey]] || 19474 || |- | align="right" |30 | [[:en:Bushy-tailed opossum]] || 13056 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:55, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |31 | [[:en:Chinese dormouse]] || 2720 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 19:20, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |32 | [[:en:Zaglossus attenboroughi]] || 13955 || |- | align="right" |33 | [[:en:Malayan water shrew]] || 2450 ||--[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 20:05, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |34 | [[:en:Père David's mole]] || 4689 || |- | align="right" |35 | [[:en:Sumatran striped rabbit]] || 20801 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 15:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |36 | [[:en:Greater big-footed mouse]] || 3447 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 17:34, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |37 | [[:en:Bulmer's fruit bat]] || 7570 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 07:25, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |38 | [[:en:New Guinea big-eared bat]] || 6967 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 08:58, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |39 | [[:en:African wild ass]] || 25212 || |- | align="right" |40 | [[:en:Taylor's salamander]] || 6706 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 16:04, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |41 | [[:en:Eastern falanouc]] || 5231 ||[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 20:08, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |42 | [[:en:Tusked frog]] || 6478 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 11:57, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |43 | [[:en:Greater bamboo lemur]] || 13506 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 17:18, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |44 | [[:en:Hispaniolan solenodon]] || 31966 ||[[Մասնակից:Գայանե Սողոմոնյան|Գայանե Սողոմոնյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գայանե Սողոմոնյան|քննարկում]]) 14:41, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |45 | [[:en:Pygmy three-toed sloth]] || 18770 ||[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 18:54, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |46 | [[:en:Melanobatrachus]] || 5763 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:57, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |47 | [[:en:Indirana gundia]] || 4408 || |- | align="right" |48 | [[:en:Iranian jerboa]] || 4717 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:06, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |49 | [[:en:Long-footed potoroo]] || 16169 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 15:59, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |50 | [[:en:Philippine flying lemur]] || 17905 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 19:32, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |51 | [[:en:Long-eared jerboa]] || 4995 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 16:26, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |52 | [[:en:Golden-crowned sifaka]] || 44720 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 15:41, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |53 | [[:en:Mary River turtle]] || 14069 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:25, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |54 | [[:en:Nimba otter shrew]] || 6789 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 15:16, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |55 | [[:en:Chinese pangolin]] || 26026 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 14:51, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |56 | [[:en:Southern marsupial mole]] || 19982 ||[[Մասնակից:Գայանե Սողոմոնյան|Գայանե Սողոմոնյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գայանե Սողոմոնյան|քննարկում]]) 18:27, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |57 | [[:en:Short-tailed chinchilla]] || 24330 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 19:39, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |58 | [[:en:Malagasy giant rat]] || 7976 || |- | align="right" |59 | [[:en:Boulengerula niedeni]] || 11308 || |- | align="right" |60 | [[:en:Astylosternus nganhanus]] || 3546 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 06:22, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |61 | [[:en:Discoglossus scovazzi]] || 3318 || |- | align="right" |62 | [[:en:Insuetophrynus]] || 5282 || |- | align="right" |63 | [[:en:Pleurodema somuncurense]] || 7293 || |- | align="right" |64 | [[:en:Du Toit's torrent frog]] || 16357 ||[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 18:39, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |65 | [[:en:Isthmura naucampatepetl]] || 5134 || |- | align="right" |66 | [[:en:Pseudoeurycea nigromaculata]] || 4080 || |- | align="right" |67 | [[:en:Conraua derooi]] || 5740 || |- | align="right" |68 | [[:en:Micrixalus kottigeharensis]] || 5116 || |- | align="right" |69 | [[:en:Rose's ghost frog]] || 6025 ||Էլֆուհի |- | align="right" |70 | [[:en:Chile Darwin's frog]] || 7396 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 19:41, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |71 | [[:en:EDGE of Existence programme]] || 12700 || |- | align="right" |72 |[[:en:Prevost's squirrel]] |8639 |[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 15:58, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |73 | [[:en:Aceramarca gracile opossum]] || 2293 || |- | align="right" |74 | [[:en:Heavy-browed mouse opossum]] || 5924 || |- | align="right" |75 | [[:en:Northern marsupial mole]] || 13689 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:51, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |76 | [[:en:Japanese dormouse]] || 4007 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 09:58, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |77 | [[:en:Puerto Rican hutia]] || 2921 ||[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 13:41, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |79 | [[:en:Desert dormouse]] || 6330 || |- | align="right" |80 | [[:en:Hainan gymnure]] || 3376 ||--[[Մասնակից:Slava Sahakyan70|Slava Sahakyan70]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Sahakyan70|քննարկում]]) 14:17, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |81 | [[:en:Dinagat gymnure]] || 4587 || |- | align="right" |82 | [[:en:Podogymnura truei]] || 12995 ||[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 08:53, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |83 | [[:en:Inquisitive shrew mole]] || 1935 || |- | align="right" |84 | [[:en:Chinese shrew mole]] || 1305 || |- | align="right" |85 | [[:en:Madagascar sucker-footed bat]] || 5797 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:50, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |86 | [[:en:Demonic tube-nosed fruit bat]] || 8590 || |- | align="right" |87 | [[:en:Blunt-eared bat]] || 8874 || |- | align="right" |88 | [[:en:Seychelles sheath-tailed bat]] || 15979 || |- | align="right" |89 | [[:en:Peters's tube-nosed bat]] || 2150 || |- | align="right" |90 | [[:en:Wroughton's free-tailed bat]] || 9031 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:07, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |91 | [[:en:Baiji]] || 56371 ||[[Մասնակից:Ապատ63|Ապատ63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ապատ63|քննարկում]]) 10:01, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |92 | [[:en:Indus river dolphin]] || 13499 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 17:15, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |93 | [[:en:Gallagher's free-tailed bat]] || 5187 || |- |94 | [[:en:Western falanouc]] || 7678 || |} == Ցանկ Դ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- | align="right" |1 | [[:en:Convention on Fishing and Conservation of the Living Resources of the High Seas]] || 6365 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |2 | [[:en:Wildlife and Countryside Act 1981]] || 28898 || |- | align="right" |3 | [[:en:Ex situ conservation]] || 27059 || |- | align="right" |4 | [[:en:Berne Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats]] || 13917 ||[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 13:58, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |5 | [[:en:Habitat conservation]] || 37687 ||[[Մասնակից:Tigran N-yan|Tigran N-yan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tigran N-yan|քննարկում]]) 17:31, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |6 | [[:en:Bird ringing]] || 39693 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 08:01, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |7 | [[:en:Durrell Wildlife Conservation Trust]] || 8247 ||[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 18:47, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |8 | [[:en:Japan–Australia Migratory Bird Agreement]] || 7463 || |- | align="right" |9 | [[:en:China–Australia Migratory Bird Agreement]] || 36421 || |- | align="right" |10 | [[:en:Species reintroduction]] || 122942 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 20:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |11 | [[:en:Sustainable fishery]] || 64125 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 15:44, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |12 | [[:en:Petting zoo]] || 8948 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 15:56, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |13 | [[:en:Federal Duck Stamp]] || 16923 || |- | align="right" |14 | [[:en:The Elephant Sanctuary in Tennessee]] || 6275 || |- | align="right" |15 | [[:en:Menagerie]] || 20051 || |- | align="right" |16 | [[:en:Human zoo]] || 65210 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 14:00, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |17 | [[:en:Ramsar site]] || 8105 || |- | align="right" |18 | [[:en:Black robin]] || 15071 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 17:37, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |19 | [[:en:Aviculture]] || 33515 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 23:42, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |20 | [[:en:International Council for Game and Wildlife Conservation]] || 41356 || |- | align="right" |21 | [[:en:Argos (satellite system)]] || 11644 || |- | align="right" |22 | [[:en:National Wildlife Federation]] || 24723 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 01:38, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |23 | [[:en:Sarek National Park]] || 70069 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 20:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |24 | [[:en:Grymes Hill, Staten Island]] || 30433 || |- | align="right" |25 | [[:en:Migratory Bird Treaty Act of 1918]] || 22105 || |- | align="right" |26 | [[:en:Magnuson–Stevens Fishery Conservation and Management Act]] || 25425 || |- | align="right" |27 | [[:en:Bandhavgarh National Park]] || 11052 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:29, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |28 | [[:en:Important Bird Area]] || 8300 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 17:58, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |29 | [[:en:Wildlife conservation]] || 54390 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 14:01, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |30 | [[:en:Wildlife_Conservation_Society|en:Arakan forest turtle]]|| 8910 || |} ksh48fc9puuzeashaoksi6aog8ni84r 10940376 10940374 2026-10-11T17:47:54Z Ellen Poghosyan 158433 /* Ցանկ Գ */ 10940376 wikitext text/x-wiki Ցանկը '''փորձառու''' մասնակիցների համար է։ Մասնակիցը, հոդվածն ընտրելուց հետո, պետք է ստորագրի ցանկերի համապատասխան վանդակում։ Նախապես կարելի է ստորագրել միայն երկու հոդվածի անվան դիմաց։ Հոդված ստեղծելուց հետո կարող եք ստորագրել նոր հոդվածի անվան դիմաց։ Եթե ստորագրելուց հետո հոդվածը չստեղծվի 5 օրվա ընթացքում, ստորագրությունը կհեռացվի։ == Ցանկ Ա== {| class="wikitable" |+ ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !Ծավալ (բայթ) !Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Biodiversity and drugs]] |20107 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:01, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:Biodiversity hypothesis of health]] |20537 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:01, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:Insect biodiversity]] |20575 |[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 05:44, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Relative species abundance]] |20832 |[[Մասնակից:Ապատ63|Ապատ63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ապատ63|քննարկում]]) 15:49, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |5 |[[:en:Nagoya Protocol]] |22842 |[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 12:44, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Biodiversity Impact Credit]] |22883 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 13:30, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |7 |[[:en:Overabundant species]] |23073 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 06:22, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |8 |[[:en:Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework]] |23156 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 10:59, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Food biodiversity]] |23680 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 19:09, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC){{Արված է}} |- |10 |[[:en:Crop diversity]] |23682 |[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 07:50, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |11 |[[:en:Plant breeders' rights]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները)] |23796 | |- |12 |[[:en:Biotic homogenization]] |24266 |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 11:35, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |13 |[[:en:National Biodiversity Centre (Singapore)]] |24388 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:33, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |14 |[[:en:Organic farming and biodiversity]] |24516 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 18:24, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |15 |[[:en:Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services]] |24615 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 13:06, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |16 |[[:en:Global biodiversity]] |24759 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:31, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |17 |[[:en:Biodiversity action plan]] |25166 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:38, 1 հոկտեմբերի2026 (UTC) |- |18 |[[:en:Community fingerprinting]] |26293 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:29, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |19 |[[:en:Cartagena Protocol on Biosafety]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |26408 | |- |20 |[[:en:Ebbe Nielsen Challenge]] |26480 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 12:38, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |21 |[[:en:Plant Resources of Tropical Africa]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |26491 | |- |22 |[[:en:Biodiversity informatics]] |26515 | |- |23 |[[:en:Alberta Biodiversity Monitoring Institute]] |26658 | |- |24 |[[:en:Ecological effects of biodiversity]] |26742 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:34, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |25 |[[:en:Living Planet Index]] |28510 |[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:21, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |26 |[[:en:Keystone species]] |29438 |[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 10:46, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |27 |[[:en:WIPO Treaty on Intellectual Property, Genetic Resources and Associated Traditional Knowledge]] |31153 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 09:14, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |28 |[[:en:Occupancy–abundance relationship]] |31214 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:06, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |29 |[[:en:Soil biodiversity]] |32361 |[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 11:13, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |30 |[[:en:Biodiversity banking]] |32813 |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 10:05, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |31 |[[:en:Unified neutral theory of biodiversity]] |33890 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 12:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |32 |[[:en:Effects of climate change on plant biodiversity]] |34975 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 14:53, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |33 |[[:en:International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture]] |35359 |[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 14:35, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |34 |[[:en:Economics of biodiversity]] |38618 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 14:53, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |35 |[[:en:Storage effect]] |39284 |[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 09:16, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |36 |[[:en:Fondation du patrimoine]] |39788 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:44, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |37 |[[:en:Heirloom plant]] |39965 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:45, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |38 |[[:en:Defaunation]] |40063 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |39 |[[:en:Abiotic stress]] |45167 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 20:47, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC){{Արված է}} |- |40 |[[:en:Holistic management (agriculture)]] |45914 |[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 09:20, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |41 |[[:en:Nature-positive]] |56288 |[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 12:34, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |42 |[[:en:Latitudinal gradients in species diversity]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |66761 | |- |43 |[[:en:BioBlitz]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |74674 | |- |44 |[[:en:Convention on Biological Diversity]] |80930 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |45 |[[:en:Bioprospecting]] |82690 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 19:49, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |46 |[[:en:Biodiversity offsetting]] |87044 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 20:03, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |47 |[[:en:Green infrastructure]] |118661 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 19:47, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |48 |[[:en:Woody plant encroachment]] |277599 |[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 12:41, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Ցանկ Բ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Species diversity]] || 12280 ||[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 16:58, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:Species richness]] || 7103 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 05:20, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:Bioindicator]] || 70432 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 11:23, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Alpha diversity]] || 9758 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:10, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |5 |[[:en:Species evenness]] || 3076 ||[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 05:46, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Indicator value]] || 4620 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 13:20, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |7 |[[:en:Beta diversity]] || 20224 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 19:01, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |8 |[[:en:Gamma diversity]] || 7158 ||--[[Մասնակից:Slava Sahakyan70|Slava Sahakyan70]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Sahakyan70|քննարկում]]) 14:10, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Rarefaction (ecology)]] || 9823 ||[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 10:29, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |10 |[[:en:Phylogenetic diversity]] || 3476 ||[[Մասնակից:Elen Ayvazyan|Elen Ayvazyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elen Ayvazyan|քննարկում]]) 13:34, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |11 |[[:en:Range condition scoring]] || 10531 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 16:45, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |12 |[[:en:Biosurvey]] || 4570 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 10:13, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |13 |[[:en:Measurement of biodiversity]] || 11918 ||[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 12:33, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |14 |[[:en:Bray–Curtis dissimilarity]] || 5081 || |- |15 |[[:en:All-taxa biodiversity inventory]] || 36368 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 06:22, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |16 |[[:en:Environmental DNA]] || 146369 ||[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 18:24, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |17 |[[:en:Species pool]] || 4017 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 14:12, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |18 |[[:en:Floristic Quality Assessment]] || 6806 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:59, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |19 |[[:en:Zeta diversity]] || 2969 || |- |20 |[[:en:Wildlife population]] || 6071 ||[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 19:13, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |} == Ցանկ Գ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- | align="right" |1 | [[:en:Red slender loris]] || 17647 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 14:14, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |2 | [[:en:Dugong]] || 103451 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 11:26, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |3 | [[:en:Pygmy hippopotamus]] || 34923 ||[[Մասնակից:Elen Ayvazyan|Elen Ayvazyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elen Ayvazyan|քննարկում]]) 13:36, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |4 | [[:en:Onager]] || 26704 || |- | align="right" |5 | [[:en:Leadbeater's possum]] || 37768 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 15:31, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |6 | [[:en:Mountain pygmy possum]] || 25047 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 13:48, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |7 | [[:en:Cuban solenodon]] || 6996 || |- | align="right" |8 | [[:en:Amami rabbit]] || 20060 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 09:47, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |9 | [[:en:Purple frog]] || 16999 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 14:32, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |10 | [[:en:Vaquita]] || 48464 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:35, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |11 | [[:en:Kitti's hog-nosed bat]] || 14245 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 22:11, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |12 | [[:en:Sumatran rhinoceros]] || 82121 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 13:10, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |13 | [[:en:Chiromyiformes]] || 2685 ||[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 13:53, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |14 | [[:en:Mediterranean monk seal]] || 57908 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:06, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- | align="right" |15 | [[:en:Hirola]] || 24617 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 20:14, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |16 | [[:en:Malayan tapir]] || 19055 || |- | align="right" |17 | [[:en:Mountain tapir]] || 17138 ||--[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 20:10, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |18 | [[:en:Baird's tapir]] || 19860 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 19:59, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |19 | [[:en:Amazonian manatee]] || 24010 ||[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 15:44, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |20 | [[:en:Golden-rumped sengi]] || 7339 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 07:02, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |21 | [[:en:African manatee]] || 25101 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 08:14, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |22 | [[:en:West Indian manatee]] || 79390 ||[[Մասնակից:Tigran N-yan|Tigran N-yan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tigran N-yan|քննարկում]]) 19:40, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |23 | [[:en:Chacoan peccary]] || 10056 || --[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 10:33, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |24 | [[:en:Fossa (animal)]] || 62384 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 12:37, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |25 | [[:en:Riverine rabbit]] || 38189 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:39, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- | align="right" |26 | [[:en:Northern hairy-nosed wombat]] || 24132 ||[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 18:52, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |27 | [[:en:Mexican burrowing toad]] || 19415 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 10:21, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |28 | [[:en:Northern maned sloth]] || 16343 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:52, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |29 | [[:en:Yellow-tailed woolly monkey]] || 19474 || |- | align="right" |30 | [[:en:Bushy-tailed opossum]] || 13056 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:55, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |31 | [[:en:Chinese dormouse]] || 2720 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 19:20, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |32 | [[:en:Zaglossus attenboroughi]] || 13955 || |- | align="right" |33 | [[:en:Malayan water shrew]] || 2450 ||--[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 20:05, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |34 | [[:en:Père David's mole]] || 4689 || |- | align="right" |35 | [[:en:Sumatran striped rabbit]] || 20801 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 15:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |36 | [[:en:Greater big-footed mouse]] || 3447 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 17:34, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |37 | [[:en:Bulmer's fruit bat]] || 7570 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 07:25, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |38 | [[:en:New Guinea big-eared bat]] || 6967 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 08:58, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |39 | [[:en:African wild ass]] || 25212 || |- | align="right" |40 | [[:en:Taylor's salamander]] || 6706 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 16:04, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |41 | [[:en:Eastern falanouc]] || 5231 ||[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 20:08, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |42 | [[:en:Tusked frog]] || 6478 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 11:57, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |43 | [[:en:Greater bamboo lemur]] || 13506 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 17:18, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |44 | [[:en:Hispaniolan solenodon]] || 31966 ||[[Մասնակից:Գայանե Սողոմոնյան|Գայանե Սողոմոնյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գայանե Սողոմոնյան|քննարկում]]) 14:41, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |45 | [[:en:Pygmy three-toed sloth]] || 18770 ||[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 18:54, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |46 | [[:en:Melanobatrachus]] || 5763 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:57, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |47 | [[:en:Indirana gundia]] || 4408 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 17:47, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |48 | [[:en:Iranian jerboa]] || 4717 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:06, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |49 | [[:en:Long-footed potoroo]] || 16169 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 15:59, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |50 | [[:en:Philippine flying lemur]] || 17905 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 19:32, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |51 | [[:en:Long-eared jerboa]] || 4995 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 16:26, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |52 | [[:en:Golden-crowned sifaka]] || 44720 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 15:41, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |53 | [[:en:Mary River turtle]] || 14069 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:25, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |54 | [[:en:Nimba otter shrew]] || 6789 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 15:16, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |55 | [[:en:Chinese pangolin]] || 26026 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 14:51, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |56 | [[:en:Southern marsupial mole]] || 19982 ||[[Մասնակից:Գայանե Սողոմոնյան|Գայանե Սողոմոնյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գայանե Սողոմոնյան|քննարկում]]) 18:27, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |57 | [[:en:Short-tailed chinchilla]] || 24330 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 19:39, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |58 | [[:en:Malagasy giant rat]] || 7976 || |- | align="right" |59 | [[:en:Boulengerula niedeni]] || 11308 || |- | align="right" |60 | [[:en:Astylosternus nganhanus]] || 3546 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 06:22, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |61 | [[:en:Discoglossus scovazzi]] || 3318 || |- | align="right" |62 | [[:en:Insuetophrynus]] || 5282 || |- | align="right" |63 | [[:en:Pleurodema somuncurense]] || 7293 || |- | align="right" |64 | [[:en:Du Toit's torrent frog]] || 16357 ||[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 18:39, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |65 | [[:en:Isthmura naucampatepetl]] || 5134 || |- | align="right" |66 | [[:en:Pseudoeurycea nigromaculata]] || 4080 || |- | align="right" |67 | [[:en:Conraua derooi]] || 5740 || |- | align="right" |68 | [[:en:Micrixalus kottigeharensis]] || 5116 || |- | align="right" |69 | [[:en:Rose's ghost frog]] || 6025 ||Էլֆուհի |- | align="right" |70 | [[:en:Chile Darwin's frog]] || 7396 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 19:41, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |71 | [[:en:EDGE of Existence programme]] || 12700 || |- | align="right" |72 |[[:en:Prevost's squirrel]] |8639 |[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 15:58, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |73 | [[:en:Aceramarca gracile opossum]] || 2293 || |- | align="right" |74 | [[:en:Heavy-browed mouse opossum]] || 5924 || |- | align="right" |75 | [[:en:Northern marsupial mole]] || 13689 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:51, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |76 | [[:en:Japanese dormouse]] || 4007 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 09:58, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |77 | [[:en:Puerto Rican hutia]] || 2921 ||[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 13:41, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |79 | [[:en:Desert dormouse]] || 6330 || |- | align="right" |80 | [[:en:Hainan gymnure]] || 3376 ||--[[Մասնակից:Slava Sahakyan70|Slava Sahakyan70]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Sahakyan70|քննարկում]]) 14:17, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |81 | [[:en:Dinagat gymnure]] || 4587 || |- | align="right" |82 | [[:en:Podogymnura truei]] || 12995 ||[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 08:53, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |83 | [[:en:Inquisitive shrew mole]] || 1935 || |- | align="right" |84 | [[:en:Chinese shrew mole]] || 1305 || |- | align="right" |85 | [[:en:Madagascar sucker-footed bat]] || 5797 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:50, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |86 | [[:en:Demonic tube-nosed fruit bat]] || 8590 || |- | align="right" |87 | [[:en:Blunt-eared bat]] || 8874 || |- | align="right" |88 | [[:en:Seychelles sheath-tailed bat]] || 15979 || |- | align="right" |89 | [[:en:Peters's tube-nosed bat]] || 2150 || |- | align="right" |90 | [[:en:Wroughton's free-tailed bat]] || 9031 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:07, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |91 | [[:en:Baiji]] || 56371 ||[[Մասնակից:Ապատ63|Ապատ63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ապատ63|քննարկում]]) 10:01, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |92 | [[:en:Indus river dolphin]] || 13499 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 17:15, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |93 | [[:en:Gallagher's free-tailed bat]] || 5187 || |- |94 | [[:en:Western falanouc]] || 7678 || |} == Ցանկ Դ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- | align="right" |1 | [[:en:Convention on Fishing and Conservation of the Living Resources of the High Seas]] || 6365 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |2 | [[:en:Wildlife and Countryside Act 1981]] || 28898 || |- | align="right" |3 | [[:en:Ex situ conservation]] || 27059 || |- | align="right" |4 | [[:en:Berne Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats]] || 13917 ||[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 13:58, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |5 | [[:en:Habitat conservation]] || 37687 ||[[Մասնակից:Tigran N-yan|Tigran N-yan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tigran N-yan|քննարկում]]) 17:31, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |6 | [[:en:Bird ringing]] || 39693 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 08:01, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |7 | [[:en:Durrell Wildlife Conservation Trust]] || 8247 ||[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 18:47, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |8 | [[:en:Japan–Australia Migratory Bird Agreement]] || 7463 || |- | align="right" |9 | [[:en:China–Australia Migratory Bird Agreement]] || 36421 || |- | align="right" |10 | [[:en:Species reintroduction]] || 122942 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 20:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |11 | [[:en:Sustainable fishery]] || 64125 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 15:44, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |12 | [[:en:Petting zoo]] || 8948 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 15:56, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |13 | [[:en:Federal Duck Stamp]] || 16923 || |- | align="right" |14 | [[:en:The Elephant Sanctuary in Tennessee]] || 6275 || |- | align="right" |15 | [[:en:Menagerie]] || 20051 || |- | align="right" |16 | [[:en:Human zoo]] || 65210 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 14:00, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |17 | [[:en:Ramsar site]] || 8105 || |- | align="right" |18 | [[:en:Black robin]] || 15071 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 17:37, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |19 | [[:en:Aviculture]] || 33515 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 23:42, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |20 | [[:en:International Council for Game and Wildlife Conservation]] || 41356 || |- | align="right" |21 | [[:en:Argos (satellite system)]] || 11644 || |- | align="right" |22 | [[:en:National Wildlife Federation]] || 24723 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 01:38, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |23 | [[:en:Sarek National Park]] || 70069 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 20:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |24 | [[:en:Grymes Hill, Staten Island]] || 30433 || |- | align="right" |25 | [[:en:Migratory Bird Treaty Act of 1918]] || 22105 || |- | align="right" |26 | [[:en:Magnuson–Stevens Fishery Conservation and Management Act]] || 25425 || |- | align="right" |27 | [[:en:Bandhavgarh National Park]] || 11052 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:29, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |28 | [[:en:Important Bird Area]] || 8300 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 17:58, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |29 | [[:en:Wildlife conservation]] || 54390 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 14:01, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |30 | [[:en:Wildlife_Conservation_Society|en:Arakan forest turtle]]|| 8910 || |} smha2660ouvs0fquu5t64hwpr4i0bk2 10940478 10940376 2026-10-12T07:43:45Z Սվետլանա Սահակյան 174985 /* Ցանկ Ա */ 10940478 wikitext text/x-wiki Ցանկը '''փորձառու''' մասնակիցների համար է։ Մասնակիցը, հոդվածն ընտրելուց հետո, պետք է ստորագրի ցանկերի համապատասխան վանդակում։ Նախապես կարելի է ստորագրել միայն երկու հոդվածի անվան դիմաց։ Հոդված ստեղծելուց հետո կարող եք ստորագրել նոր հոդվածի անվան դիմաց։ Եթե ստորագրելուց հետո հոդվածը չստեղծվի 5 օրվա ընթացքում, ստորագրությունը կհեռացվի։ == Ցանկ Ա== {| class="wikitable" |+ ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !Ծավալ (բայթ) !Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Biodiversity and drugs]] |20107 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:01, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:Biodiversity hypothesis of health]] |20537 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:01, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:Insect biodiversity]] |20575 |[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 05:44, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Relative species abundance]] |20832 |[[Մասնակից:Ապատ63|Ապատ63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ապատ63|քննարկում]]) 15:49, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |5 |[[:en:Nagoya Protocol]] |22842 |[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 12:44, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Biodiversity Impact Credit]] |22883 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 13:30, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |7 |[[:en:Overabundant species]] |23073 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 06:22, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |8 |[[:en:Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework]] |23156 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 10:59, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Food biodiversity]] |23680 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 19:09, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC){{Արված է}} |- |10 |[[:en:Crop diversity]] |23682 |[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 07:50, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |11 |[[:en:Plant breeders' rights]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները)] |23796 | |- |12 |[[:en:Biotic homogenization]] |24266 |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 11:35, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |13 |[[:en:National Biodiversity Centre (Singapore)]] |24388 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:33, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |14 |[[:en:Organic farming and biodiversity]] |24516 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 18:24, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |15 |[[:en:Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services]] |24615 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 13:06, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |16 |[[:en:Global biodiversity]] |24759 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:31, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |17 |[[:en:Biodiversity action plan]] |25166 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:38, 1 հոկտեմբերի2026 (UTC) |- |18 |[[:en:Community fingerprinting]] |26293 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:29, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |19 |[[:en:Cartagena Protocol on Biosafety]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |26408 | |- |20 |[[:en:Ebbe Nielsen Challenge]] |26480 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 12:38, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |21 |[[:en:Plant Resources of Tropical Africa]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |26491 | |- |22 |[[:en:Biodiversity informatics]] |26515 | |- |23 |[[:en:Alberta Biodiversity Monitoring Institute]] |26658 |[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 07:43, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |24 |[[:en:Ecological effects of biodiversity]] |26742 |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:34, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |25 |[[:en:Living Planet Index]] |28510 |[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:21, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |26 |[[:en:Keystone species]] |29438 |[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 10:46, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |27 |[[:en:WIPO Treaty on Intellectual Property, Genetic Resources and Associated Traditional Knowledge]] |31153 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 09:14, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |28 |[[:en:Occupancy–abundance relationship]] |31214 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:06, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |29 |[[:en:Soil biodiversity]] |32361 |[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 11:13, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |30 |[[:en:Biodiversity banking]] |32813 |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 10:05, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |31 |[[:en:Unified neutral theory of biodiversity]] |33890 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 12:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |32 |[[:en:Effects of climate change on plant biodiversity]] |34975 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 14:53, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |33 |[[:en:International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture]] |35359 |[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 14:35, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |34 |[[:en:Economics of biodiversity]] |38618 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 14:53, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |35 |[[:en:Storage effect]] |39284 |[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 09:16, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |36 |[[:en:Fondation du patrimoine]] |39788 |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:44, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |37 |[[:en:Heirloom plant]] |39965 |[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 19:45, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |38 |[[:en:Defaunation]] |40063 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |39 |[[:en:Abiotic stress]] |45167 |[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 20:47, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC){{Արված է}} |- |40 |[[:en:Holistic management (agriculture)]] |45914 |[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 09:20, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |41 |[[:en:Nature-positive]] |56288 |[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 12:34, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |42 |[[:en:Latitudinal gradients in species diversity]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |66761 | |- |43 |[[:en:BioBlitz]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |74674 | |- |44 |[[:en:Convention on Biological Diversity]] |80930 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |45 |[[:en:Bioprospecting]] |82690 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 19:49, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |46 |[[:en:Biodiversity offsetting]] |87044 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 20:03, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |47 |[[:en:Green infrastructure]] |118661 |[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 19:47, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |48 |[[:en:Woody plant encroachment]] |277599 |[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 12:41, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Ցանկ Բ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Species diversity]] || 12280 ||[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 16:58, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:Species richness]] || 7103 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 05:20, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:Bioindicator]] || 70432 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 11:23, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Alpha diversity]] || 9758 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:10, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |5 |[[:en:Species evenness]] || 3076 ||[[Մասնակից:Seda2606|Seda2606]] ([[Մասնակցի քննարկում:Seda2606|քննարկում]]) 05:46, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Indicator value]] || 4620 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 13:20, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |7 |[[:en:Beta diversity]] || 20224 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 19:01, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |8 |[[:en:Gamma diversity]] || 7158 ||--[[Մասնակից:Slava Sahakyan70|Slava Sahakyan70]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Sahakyan70|քննարկում]]) 14:10, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Rarefaction (ecology)]] || 9823 ||[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 10:29, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |10 |[[:en:Phylogenetic diversity]] || 3476 ||[[Մասնակից:Elen Ayvazyan|Elen Ayvazyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elen Ayvazyan|քննարկում]]) 13:34, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |11 |[[:en:Range condition scoring]] || 10531 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 16:45, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |12 |[[:en:Biosurvey]] || 4570 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 10:13, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |13 |[[:en:Measurement of biodiversity]] || 11918 ||[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 12:33, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |14 |[[:en:Bray–Curtis dissimilarity]] || 5081 || |- |15 |[[:en:All-taxa biodiversity inventory]] || 36368 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 06:22, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |16 |[[:en:Environmental DNA]] || 146369 ||[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 18:24, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |17 |[[:en:Species pool]] || 4017 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 14:12, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |18 |[[:en:Floristic Quality Assessment]] || 6806 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:59, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- |19 |[[:en:Zeta diversity]] || 2969 || |- |20 |[[:en:Wildlife population]] || 6071 ||[[Մասնակից:Դանայուհի|Դանայուհի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Դանայուհի|🐍]]) 19:13, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |} == Ցանկ Գ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- | align="right" |1 | [[:en:Red slender loris]] || 17647 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 14:14, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |2 | [[:en:Dugong]] || 103451 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 11:26, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |3 | [[:en:Pygmy hippopotamus]] || 34923 ||[[Մասնակից:Elen Ayvazyan|Elen Ayvazyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Elen Ayvazyan|քննարկում]]) 13:36, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |4 | [[:en:Onager]] || 26704 || |- | align="right" |5 | [[:en:Leadbeater's possum]] || 37768 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 15:31, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |6 | [[:en:Mountain pygmy possum]] || 25047 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 13:48, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |7 | [[:en:Cuban solenodon]] || 6996 || |- | align="right" |8 | [[:en:Amami rabbit]] || 20060 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 09:47, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |9 | [[:en:Purple frog]] || 16999 ||[[Մասնակից:Anush1105|Anush1105]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anush1105|քննարկում]]) 14:32, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |10 | [[:en:Vaquita]] || 48464 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 19:35, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |11 | [[:en:Kitti's hog-nosed bat]] || 14245 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 22:11, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |12 | [[:en:Sumatran rhinoceros]] || 82121 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 13:10, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |13 | [[:en:Chiromyiformes]] || 2685 ||[[Մասնակից:Սվետլանա Սահակյան|Սվետլանա Սահակյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվետլանա Սահակյան|քննարկում]]) 13:53, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |14 | [[:en:Mediterranean monk seal]] || 57908 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 08:06, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- | align="right" |15 | [[:en:Hirola]] || 24617 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 20:14, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |16 | [[:en:Malayan tapir]] || 19055 || |- | align="right" |17 | [[:en:Mountain tapir]] || 17138 ||--[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 20:10, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |18 | [[:en:Baird's tapir]] || 19860 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 19:59, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |19 | [[:en:Amazonian manatee]] || 24010 ||[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 15:44, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |20 | [[:en:Golden-rumped sengi]] || 7339 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 07:02, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |21 | [[:en:African manatee]] || 25101 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 08:14, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |22 | [[:en:West Indian manatee]] || 79390 ||[[Մասնակից:Tigran N-yan|Tigran N-yan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tigran N-yan|քննարկում]]) 19:40, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |23 | [[:en:Chacoan peccary]] || 10056 || --[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 10:33, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |24 | [[:en:Fossa (animal)]] || 62384 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 12:37, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |25 | [[:en:Riverine rabbit]] || 38189 ||[[Մասնակից:Emgabriell|Emgabriell]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emgabriell|քննարկում]]) 18:39, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) {{Արված է}} |- | align="right" |26 | [[:en:Northern hairy-nosed wombat]] || 24132 ||[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 18:52, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |27 | [[:en:Mexican burrowing toad]] || 19415 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 10:21, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |28 | [[:en:Northern maned sloth]] || 16343 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:52, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |29 | [[:en:Yellow-tailed woolly monkey]] || 19474 || |- | align="right" |30 | [[:en:Bushy-tailed opossum]] || 13056 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:55, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |31 | [[:en:Chinese dormouse]] || 2720 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 19:20, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |32 | [[:en:Zaglossus attenboroughi]] || 13955 || |- | align="right" |33 | [[:en:Malayan water shrew]] || 2450 ||--[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 20:05, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |34 | [[:en:Père David's mole]] || 4689 || |- | align="right" |35 | [[:en:Sumatran striped rabbit]] || 20801 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 15:04, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |36 | [[:en:Greater big-footed mouse]] || 3447 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 17:34, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |37 | [[:en:Bulmer's fruit bat]] || 7570 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 07:25, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |38 | [[:en:New Guinea big-eared bat]] || 6967 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 08:58, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |39 | [[:en:African wild ass]] || 25212 || |- | align="right" |40 | [[:en:Taylor's salamander]] || 6706 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 16:04, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |41 | [[:en:Eastern falanouc]] || 5231 ||[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 20:08, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |42 | [[:en:Tusked frog]] || 6478 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 11:57, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |43 | [[:en:Greater bamboo lemur]] || 13506 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 17:18, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |44 | [[:en:Hispaniolan solenodon]] || 31966 ||[[Մասնակից:Գայանե Սողոմոնյան|Գայանե Սողոմոնյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գայանե Սողոմոնյան|քննարկում]]) 14:41, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |45 | [[:en:Pygmy three-toed sloth]] || 18770 ||[[Մասնակից:Նազարյան Քրիստինե|Նազարյան Քրիստինե]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նազարյան Քրիստինե|քննարկում]]) 18:54, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |46 | [[:en:Melanobatrachus]] || 5763 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:57, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |47 | [[:en:Indirana gundia]] || 4408 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 17:47, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |48 | [[:en:Iranian jerboa]] || 4717 ||[[Մասնակից:Արմեն Խեչումյան|Արմեն Խեչումյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արմեն Խեչումյան|քննարկում]]) 10:06, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |49 | [[:en:Long-footed potoroo]] || 16169 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 15:59, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |50 | [[:en:Philippine flying lemur]] || 17905 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 19:32, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |51 | [[:en:Long-eared jerboa]] || 4995 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 16:26, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |52 | [[:en:Golden-crowned sifaka]] || 44720 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 15:41, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |53 | [[:en:Mary River turtle]] || 14069 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:25, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |54 | [[:en:Nimba otter shrew]] || 6789 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 15:16, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |55 | [[:en:Chinese pangolin]] || 26026 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 14:51, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |56 | [[:en:Southern marsupial mole]] || 19982 ||[[Մասնակից:Գայանե Սողոմոնյան|Գայանե Սողոմոնյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գայանե Սողոմոնյան|քննարկում]]) 18:27, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |57 | [[:en:Short-tailed chinchilla]] || 24330 ||[[Մասնակից:WikiMind4|WikiMind4]] ([[Մասնակցի քննարկում:WikiMind4|քննարկում]]) 19:39, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |58 | [[:en:Malagasy giant rat]] || 7976 || |- | align="right" |59 | [[:en:Boulengerula niedeni]] || 11308 || |- | align="right" |60 | [[:en:Astylosternus nganhanus]] || 3546 ||[[Մասնակից:Gohar Piloyan|Gohar Piloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gohar Piloyan|քննարկում]]) 06:22, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |61 | [[:en:Discoglossus scovazzi]] || 3318 || |- | align="right" |62 | [[:en:Insuetophrynus]] || 5282 || |- | align="right" |63 | [[:en:Pleurodema somuncurense]] || 7293 || |- | align="right" |64 | [[:en:Du Toit's torrent frog]] || 16357 ||[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 18:39, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |65 | [[:en:Isthmura naucampatepetl]] || 5134 || |- | align="right" |66 | [[:en:Pseudoeurycea nigromaculata]] || 4080 || |- | align="right" |67 | [[:en:Conraua derooi]] || 5740 || |- | align="right" |68 | [[:en:Micrixalus kottigeharensis]] || 5116 || |- | align="right" |69 | [[:en:Rose's ghost frog]] || 6025 ||Էլֆուհի |- | align="right" |70 | [[:en:Chile Darwin's frog]] || 7396 ||[[Մասնակից:Նանե Ազատյան|Նանե Ազատյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Ազատյան|քննարկում]]) 19:41, 8 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |71 | [[:en:EDGE of Existence programme]] || 12700 || |- | align="right" |72 |[[:en:Prevost's squirrel]] |8639 |[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 15:58, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |73 | [[:en:Aceramarca gracile opossum]] || 2293 || |- | align="right" |74 | [[:en:Heavy-browed mouse opossum]] || 5924 || |- | align="right" |75 | [[:en:Northern marsupial mole]] || 13689 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:51, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |76 | [[:en:Japanese dormouse]] || 4007 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 09:58, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |77 | [[:en:Puerto Rican hutia]] || 2921 ||[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 13:41, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |79 | [[:en:Desert dormouse]] || 6330 || |- | align="right" |80 | [[:en:Hainan gymnure]] || 3376 ||--[[Մասնակից:Slava Sahakyan70|Slava Sahakyan70]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Sahakyan70|քննարկում]]) 14:17, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |81 | [[:en:Dinagat gymnure]] || 4587 || |- | align="right" |82 | [[:en:Podogymnura truei]] || 12995 ||[[Մասնակից:Qnarik|Qnarik]] ([[Մասնակցի քննարկում:Qnarik|քննարկում]]) 08:53, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |83 | [[:en:Inquisitive shrew mole]] || 1935 || |- | align="right" |84 | [[:en:Chinese shrew mole]] || 1305 || |- | align="right" |85 | [[:en:Madagascar sucker-footed bat]] || 5797 ||[[Մասնակից:Փաշիկյան Սյուզի|Փաշիկյան Սյուզի]] ([[Մասնակցի քննարկում:Փաշիկյան Սյուզի|քննարկում]]) 15:50, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |86 | [[:en:Demonic tube-nosed fruit bat]] || 8590 || |- | align="right" |87 | [[:en:Blunt-eared bat]] || 8874 || |- | align="right" |88 | [[:en:Seychelles sheath-tailed bat]] || 15979 || |- | align="right" |89 | [[:en:Peters's tube-nosed bat]] || 2150 || |- | align="right" |90 | [[:en:Wroughton's free-tailed bat]] || 9031 ||[[Մասնակից:Tatev2005|Tatev2005]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tatev2005|քննարկում]]) 16:07, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |91 | [[:en:Baiji]] || 56371 ||[[Մասնակից:Ապատ63|Ապատ63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ապատ63|քննարկում]]) 10:01, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |92 | [[:en:Indus river dolphin]] || 13499 ||[[Մասնակից:Արփի Առաքելյան|Արփի Առաքելյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արփի Առաքելյան|քննարկում]]) 17:15, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |93 | [[:en:Gallagher's free-tailed bat]] || 5187 || |- |94 | [[:en:Western falanouc]] || 7678 || |} == Ցանկ Դ == {| border=1 class='wikitable' ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !! Ծավալ (բայթ) !! Ստորագրություն |- | align="right" |1 | [[:en:Convention on Fishing and Conservation of the Living Resources of the High Seas]] || 6365 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |2 | [[:en:Wildlife and Countryside Act 1981]] || 28898 || |- | align="right" |3 | [[:en:Ex situ conservation]] || 27059 || |- | align="right" |4 | [[:en:Berne Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats]] || 13917 ||[[Մասնակից:Shahinyan11|Shahinyan11]] ([[Մասնակցի քննարկում:Shahinyan11|քննարկում]]) 13:58, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |5 | [[:en:Habitat conservation]] || 37687 ||[[Մասնակից:Tigran N-yan|Tigran N-yan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Tigran N-yan|քննարկում]]) 17:31, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |6 | [[:en:Bird ringing]] || 39693 ||[[Մասնակից:Ofelllyyaa|Ofelllyyaa]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ofelllyyaa|քննարկում]]) 08:01, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |7 | [[:en:Durrell Wildlife Conservation Trust]] || 8247 ||[[Մասնակից:Թամարա Նալբանդյան|Թամարա Նալբանդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Թամարա Նալբանդյան|քննարկում]]) 18:47, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |8 | [[:en:Japan–Australia Migratory Bird Agreement]] || 7463 || |- | align="right" |9 | [[:en:China–Australia Migratory Bird Agreement]] || 36421 || |- | align="right" |10 | [[:en:Species reintroduction]] || 122942 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 20:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |11 | [[:en:Sustainable fishery]] || 64125 ||[[Մասնակից:Լյովա Սարգսյան|Լյովա Սարգսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լյովա Սարգսյան|քննարկում]]) 15:44, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |12 | [[:en:Petting zoo]] || 8948 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 15:56, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |13 | [[:en:Federal Duck Stamp]] || 16923 || |- | align="right" |14 | [[:en:The Elephant Sanctuary in Tennessee]] || 6275 || |- | align="right" |15 | [[:en:Menagerie]] || 20051 || |- | align="right" |16 | [[:en:Human zoo]] || 65210 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 14:00, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |17 | [[:en:Ramsar site]] || 8105 || |- | align="right" |18 | [[:en:Black robin]] || 15071 ||[[Մասնակից:Ellen Poghosyan|Ellen Poghosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ellen Poghosyan|քննարկում]]) 17:37, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |19 | [[:en:Aviculture]] || 33515 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 23:42, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |20 | [[:en:International Council for Game and Wildlife Conservation]] || 41356 || |- | align="right" |21 | [[:en:Argos (satellite system)]] || 11644 || |- | align="right" |22 | [[:en:National Wildlife Federation]] || 24723 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 01:38, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |23 | [[:en:Sarek National Park]] || 70069 ||[[Մասնակից:Գաբրիելյան Դավիթ|Գաբրիելյան Դավիթ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Դավիթ|քննարկում]]) 20:30, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |24 | [[:en:Grymes Hill, Staten Island]] || 30433 || |- | align="right" |25 | [[:en:Migratory Bird Treaty Act of 1918]] || 22105 || |- | align="right" |26 | [[:en:Magnuson–Stevens Fishery Conservation and Management Act]] || 25425 || |- | align="right" |27 | [[:en:Bandhavgarh National Park]] || 11052 ||[[Մասնակից:Milena244|Milena244]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milena244|քննարկում]]) 21:29, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |28 | [[:en:Important Bird Area]] || 8300 ||[[Մասնակից:LilitSah|LilitSah]] ([[Մասնակցի քննարկում:LilitSah|քննարկում]]) 17:58, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |29 | [[:en:Wildlife conservation]] || 54390 ||[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 14:01, 9 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- | align="right" |30 | [[:en:Wildlife_Conservation_Society|en:Arakan forest turtle]]|| 8910 || |} rw4hyyokwssxkkpxh2t8ccht86dzfyu 102 1341931 10940504 10937897 2026-10-12T08:55:51Z Arsen070 177611 10940504 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !Ծավալ (բայթ) !Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Bank of Natural Capital]] |1338 |[[Մասնակից:Ֆլորա Վարդանյան|Ֆլորա Վարդանյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ֆլորա Վարդանյան|քննարկում]]) 13:25, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:NaGISA]] |2316 |[[Մասնակից:Lusine Barxudaryan|Lusine Barxudaryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Lusine Barxudaryan|քննարկում]]) 12:48, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:UC Riverside Herbarium]] |2464 |[[Մասնակից:Ֆլորա Վարդանյան|Ֆլորա Վարդանյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ֆլորա Վարդանյան|քննարկում]]) 12:22, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Cook Islands Natural Heritage Trust]] |2881 |[[Մասնակից:Նարեկ Ծատուրյան|Նարեկ Ծատուրյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նարեկ Ծատուրյան|քննարկում]]) 19:43, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Everglades Nutrient Removal Project]] |3251 |[[Մասնակից:Localhost8800|Localhost8800]] ([[Մասնակցի քննարկում:Localhost8800|քննարկում]]) 18:36, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |7 |[[:en:Axe Lake Swamp State Nature Preserve]] |3348 |[[Մասնակից:TikSar|TikSar]] ([[Մասնակցի քննարկում:TikSar|քննարկում]]) 18:57, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |8 |[[:en:BIOPAT – Patrons for Biodiversity]] |3565 |[[Մասնակից:TikSar|TikSar]] ([[Մասնակցի քննարկում:TikSar|քննարկում]]) 14:18, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Eichler's rule]] |3587 |[[Մասնակից:Nazeli Adamyan|Nazeli Adamyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Nazeli Adamyan|քննարկում]]) 18:10, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |10 |[[:en:Carta di Siracusa on Biodiversity]] |3595 | |- |11 |[[:en:Checkerboard score]] |3701 | |- |12 |[[:en:Cross-sector biodiversity initiative]] |3963 | |- |13 |[[:en:International Cooperative Biodiversity Groups]] |3966 |Մանան Գևորգյան հոկտեմբերի 3 |- |14 |[[:en:2012 Hyderabad Biodiversity Conference]] |4026 |[[Մասնակից:Նարեկ Ծատուրյան|Նարեկ Ծատուրյան]] |- |15 |[[:en:Importance Value Index]] |4121 | |- |16 |[[:en:Biodiversity Literature Repository]] |4143 | |- |17 |[[:en:EMonocot]] |4169 | |- |18 |[[:en:International Year of Biodiversity]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |4186 |[[Մասնակից:Nazeli Adamyan|Nazeli Adamyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Nazeli Adamyan|քննարկում]]) 20:03, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |19 |[[:en:Local Biodiversity Action Plan]] |4200 | |- |20 |[[:en:Biological recording]] |4571 |[[Մասնակից:Մարիաննա Գևորգյանն|Մարիաննա Գևորգյանն]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մարիաննա Գևորգյանն|քննարկում]]) 08:10, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |21 |[[:en:Floristic diversity]] |4574 |[[Մասնակից:Ֆլորա Վարդանյան|Ֆլորա Վարդանյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ֆլորա Վարդանյան|քննարկում]]) 13:31, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |22 |[[:en:Natural Justice: Lawyers for Communities and the Environment]] |5039 | |- |23 |[[:en:Ecological goods and services]] |5298 |[[Մասնակից:Ամալյաա|Ամալյաա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ամալյաա|քննարկում]]) 09:53, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |24 |[[:en:2010 Biodiversity Target]] |5600 |[[Մասնակից:Նարեկ Ծատուրյան|Նարեկ Ծատուրյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նարեկ Ծատուրյան|քննարկում]]) |- |25 |[[:en:LinBi]] |5783 | |- |26 |[[:en:Bioresilience]] |5886 | |- |27 |[[:en:Rebalance Earth]] |5890 |[[Մասնակից:Լարիսա Գյոնջյան|Լարիսա Գյոնջյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լարիսա Գյոնջյան|քննարկում]]) 16:39, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |28 |[[:en:National Biodiversity Authority]] |5983 |[[Մասնակից:Sus6109|Sus6109]] ([[Մասնակցի քննարկում:Sus6109|քննարկում]]) 12:57, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |29 |[[:en:Background selection]] |6181 |[[Մասնակից:Localhost8800|Localhost8800]] ([[Մասնակցի քննարկում:Localhost8800|քննարկում]]) 15:03, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |30 |[[:en:Green Gicumbi]] |6194 |[[Մասնակից:Lusine Barxudaryan|Lusine Barxudaryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Lusine Barxudaryan|քննարկում]]) 12:45, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |31 |[[:en:United Nations Decade on Biodiversity]] |6321 | |- |32 |[[:en:Chresonym]] |6351 |[[Մասնակից:Magii66|Magii66]] ([[Մասնակցի քննարկում:Magii66|քննարկում]]) 12:10, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |33 |[[:en:Global Biodiversity Information Facility]] |6470 | |- |34 |[[:en:Ebbe Nielsen Prize]] |6595 |[[Մասնակից:Arsen070|Arsen070]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arsen070|քննարկում]]) 17:03, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |35 |[[:en:Floristic Quality Assessment]] |6806 | |- |36 |[[:en:ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage]] |7165 |[[Մասնակից:Arsen070|Arsen070]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arsen070|քննարկում]]) 08:55, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |37 |[[:en:Biological Diversity Act, 2002]] |7306 | |- |38 |[[:en:Abundance (ecology)]] |7325 | |- |39 |[[:en:Comisión Nacional para el Conocimiento y Uso de la Biodiversidad]] |7661 | |- |40 |[[:en:Natural heritage]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |7818 | |- |41 |[[:en:Langtang National Park]] |8016 |[[Մասնակից:Տաթևիկ 82|Տաթևիկ 82]] ([[Մասնակցի քննարկում:Տաթևիկ 82|քննարկում]]) 09:48, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |42 |[[:en:Heirloom tomato]] |8131 |[[Մասնակից:Arsen070|Arsen070]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arsen070|քննարկում]]) 18:04, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |43 |[[:en:Climate Crisis Advisory Group]] |8723 |[[Մասնակից:Localhost8800|Localhost8800]] ([[Մասնակցի քննարկում:Localhost8800|քննարկում]]) 18:50, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |44 |[[:en:River barrier hypothesis]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |9087 | |- |45 |[[:en:Eco-Sensitive Zone]] |9179 | |- |46 |[[:en:Species–area relationship]] |9192 |[[Մասնակից:Լուսինե Ղումաշյան|Լուսինե Ղումաշյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լուսինե Ղումաշյան|քննարկում]]) 12:17, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |47 |[[:en:Alpha diversity]] |9758 |[[Մասնակից:L.m.k.08|L.m.k.08]] ([[Մասնակցի քննարկում:L.m.k.08|քննարկում]]) 21:05, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |48 |[[:en:Rarefaction (ecology)]] |9823 |[[Մասնակից:Localhost8800|Localhost8800]] ([[Մասնակցի քննարկում:Localhost8800|քննարկում]]) 14:04, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |49 |[[:en:Bioversity International]] |9999 | |- |50 |[[:en:Future 50 Foods report]] |10074 |[[Մասնակից:Agh1107|Agh1107]] ([[Մասնակցի քննարկում:Agh1107|քննարկում]]) 12:35, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |51 |[[:en:The Heinz Sielmann Foundation]] |10440 | |- |52 |[[:en:Man and the Biosphere Programme]] |10484 |MAYAJ7[[Մասնակից:MAYAJ7|MAYAJ7]] ([[Մասնակցի քննարկում:MAYAJ7|քննարկում]]) 11:55, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |53 |[[:en:Range condition scoring]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |10531 | |- |54 |[[:en:ASEAN Heritage Parks]] |10541 | |- |55 |[[:en:Gesellschaft zur Erhaltung alter und gefährdeter Haustierrassen]] |10780 | |- |56 |[[:en:Key Biodiversity Area]] |10821 | |- |57 |[[:en:National Biological Information Infrastructure]] |11046 | |- |58 |[[:en:City Nature Challenge]] |11196 |[[Մասնակից:Lusine Barxudaryan|Lusine Barxudaryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Lusine Barxudaryan|քննարկում]]) 12:47, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |59 |[[:en:Regional Red List]] |11503 | |- |60 |[[:en:European Centre for Nature Conservation]] |11720 | |- |61 |[[:en:Kerala's rainforest gardeners]] |11894 | |- |62 |[[:en:Measurement of biodiversity]] |11918 | |- |63 |[[:en:Union for Ethical Biotrade]] |12028 | |- |64 |[[:en:Ecosystem diversity]] |12137 | |- |65 |[[:en:Biodiversity of Guatemala]] |12586 |[[Մասնակից:Լարիսա Գյոնջյան|Լարիսա Գյոնջյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լարիսա Գյոնջյան|քննարկում]]) 19:05, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |66 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |12907 | |- |67 |[[:en:Plant genetic resourcesV]] |13021 | |- |68 |[[:en:Phylogenetic niche conservatism]] |13055 | |- |69 |[[:en:Dark diversity]] |13061 |[[Մասնակից:AramegAsparyan|AramegAsparyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:AramegAsparyan|քննարկում]]) 17:29, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |70 |[[:en:Millennium Seed Bank Partnership]] |13125 | |- |71 |[[:en:Biocultural diversity]] |13485 | |- |72 |[[:en:South African National Biodiversity Institute]] |13506 | |- |73 |[[:en:Phenotypic disparity]] |13588 | |- |74 |[[:en:Phylogenetic signal]] |13615 | |- |75 |[[:en:Île Plate]] |13842 | |- |76 |[[:en:Bionomia]] |14601 |[[Մասնակից:MAYAJ7|MAYAJ7]] ([[Մասնակցի քննարկում:MAYAJ7|քննարկում]]) 11:55, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |77 |[[:en:Sky island]] |14981 | |- |78 |[[:en:Essential Biodiversity Variables]] |15049 | |- |79 |[[:en:Globalization and New Geographies of Conservation]] |15242 | |- |80 |[[:en:The Economics of Ecosystems and Biodiversity]] |15501 | |- |81 |[[:en:Diversitas]] |16071 | |- |82 |[[:en:Elevational diversity gradient]] |16884 | |- |83 |[[:en:This Is My Earth]] |17343 |[[Մասնակից:Լուսինե Ղումաշյան|Լուսինե Ղումաշյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լուսինե Ղումաշյան|քննարկում]]) 12:39, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |84 |[[:en:NatureServe]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |17450 | |- |85 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary]] |17511 | |- |86 |[[:en:Treedom]] |17759 |[[Մասնակից:MAYAJ7|MAYAJ7]] ([[Մասնակցի քննարկում:MAYAJ7|քննարկում]]) 10:01, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |87 |[[:en:Ocean Biodiversity Information System]] |17827 | |- |88 |[[:en:Center for Biological Diversity]] |17835 | |- |89 |[[:en:Biodiversity in agriculture]] |17844 |[[Մասնակից:MAYAJ7|MAYAJ7]] ([[Մասնակցի քննարկում:MAYAJ7|քննարկում]]) 11:12, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |90 |[[:en:Biodiversity hotspot]] |17936 | |- |91 |[[:en:Niche apportionment models]] |18217 | |- |92 |[[:en:Crop Trust]] |18489 | |- |93 |[[:en:Land use, land-use change, and forestry]] |18625 | |- |94 |[[:en:Body size and species richness]] |18764 | |- |95 |[[:en:Intact forest landscape]] |19224 | |- |96 |[[:en:Biodiversity Indicators Partnership]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |19518 | |} avae91gdyhibcfsdihusd7nrq7vjajv 102 1342024 10940403 10939408 2026-10-11T20:18:02Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 /* Մկրտչյան Անահիտ */ 10940403 wikitext text/x-wiki {{Աշխարհի հուշարձաններ/գլխագիր}} == Օրինակ == <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} </pre></div> == Ակումբների անդամներ == === Աստղիկ Աջամօղլյան === # {{Pagesize|Անօթևան Հիսուս}} # {{Pagesize|}} ===Մկրտչյան Անահիտ === # {{Pagesize|Ազգերի ճակատամարտի հուշարձան}} # {{Pagesize|Խաղաղության հրեշտակ (Մանհայմ)}} === Mari Araqelyan === # {{Pagesize|Ֆիդել Կաստրոյի և Չե Գևարայի նստարան }} # {{Pagesize|Ջորջ Մեյսոնի հուշահամալիր }} # {{Pagesize|Միմիձուկա}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան (Մեխիկո)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Ռուբեն5 === # {{Pagesize|Խերսոնի ձմերուկի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ուսուցչի հուշարձան (Տորոպեց)}} === Գարիկ15 === # {{Pagesize|Նևադո}} # {{Pagesize|}} === Varduhy Arakelyan === # {{Pagesize|«Հավերժական լույս» խաղաղության հուշահամալիր}} # {{Pagesize|}} === Մարի Պոդոսյան === # {{Pagesize|Հարի Քեյնի արձան}} # {{Pagesize|Մեծ հավ}} === Մհեր Պետրոսյան299792458 === # {{Pagesize|The Beatles-ի հուշարձան}} # {{Pagesize|Յան Չեկանովսկու հուշարձան}} === Sam.Grig === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Jor.Grig === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Յան === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Անժելա9 === # {{Pagesize|Եղջերուի քանդակ (Սմոլենսկ)}} # {{Pagesize|Ֆրանսիսկո Նարկիսո Լապրիդայի հուշարձան}} === Նանե Չոփիկյան === # {{Pagesize|Տորոնտոյի անօթևանների հուշարձան}} # {{Pagesize|Բեթհովենի հուշարձան}} === Milush Mikayelyan === # {{Pagesize|Գիտուն կատու (քանդակ, Օբնինսկ)}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} == Այլ խմբագիրներ == === Արշո === # {{Pagesize|Միլիմետրովկա (շենք)}} # {{Pagesize|Կուրչատովի հուշարձան (Չելյաբինսկ)}} # {{Pagesize|ICAR պահածոյացված տավարի մսի հուշարձան}} # {{Pagesize|Պարոլայի առյուծ}} === 23artashes === # {{Pagesize|Ստեղնաշարի հուշարձան}} # {{Pagesize|Բզեզ (քանդակ)}} === Մկո Ֆռանգյան === # {{Pagesize|Պատերազմի արվեստ և խաղաղության արվեստ }} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} ce731o1ajohyobcdd1j3qbmn8np9n41 2 1342215 10940527 10933607 2026-10-12T09:51:34Z 23artashes 2675 10940527 wikitext text/x-wiki [[Էկոլոգիայում]] '''ալֆա-բազմազանությունը''' '''(α-բազմազանություն)''' տվյալ տեղանքում՝ տեղային մասշտաբով, [[տեսակային բազմազանության]] միջին մակարդակն է։ «Ալֆա-բազմազանություն» տերմինը ներմուծել է Ռ<nowiki/>[[. Հ. Ուիթաքերը (R. H. Whittaker)|. Հ. Ուիթաքերը (R. H. Whittaker),]][[բետա-բազմազանություն (]]β-բազմազանություն) և [[գամմա-բազմազանություն]] (γ-բազմազանություն) տերմինների հետ միասին։ Ուիթաքերի հայեցակարգի համաձայն՝ լանդշաֆտի ընդհանուր տեսակային բազմազանությունը՝ գամմա-բազմազանությունը, պայմանավորված է երկու տարբեր գործոններով՝ ավելի տեղային մասշտաբով ուսումնասիրվող առանձին տեղանքների տեսակային բազմազանության միջին մակարդակով՝ ալֆա-բազմազանությամբ, և այդ տեղանքների միջև առկա տարբերակվածությամբ՝ [[բետա-բազմազանությամբ]]։ == Մասշտաբի նկատառումներ == Հետազոտվող տարածքի, [[լանդշաֆտի]] և դրա կազմում ընդգրկված առանձին տեղամասերի չափերը տարբեր ուսումնասիրություններում կարող են էապես տարբերվել, և մինչ այժմ չկա միասնական մոտեցում այն հարցի վերաբերյալ, թե [[տարածական որ մասշտաբներն]] են առավել նպատակահարմար ալֆա բազմազանության քանակական գնահատման համար։Այդ պատճառով առաջարկվել է, որ ալֆա բազմազանության սահմանումը չպետք է կապել որևէ հստակ տարածական մասշտաբի հետ։Փոխարենը, ալֆա բազմազանությունը կարող է գնահատվել ցանկացած առկա տվյալների հավաքածուի հիման վրա, որը բաղկացած է որոշակի ենթամիավորներից՝ անկախ դրանց չափից կամ տարածական ընդգրկումից։ Այդ ենթամիավորները կարող են լինել, օրինակ, դաշտային [[գույքագրման]] ընթացքում նախապես ընտրված նմուշառման միավորները կամ վերլուծության նպատակով առանձնացված ցանցային բջիջները։ Միևնույն ժամանակ, եթե ստացված արդյունքները էքստրապոլացվում են փաստացի դիտարկված տարածքից դուրս, անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ առանձին ենթամիավորներում արձանագրված տեսակային բազմազանությունը, որպես կանոն, թերագնահատում է ավելի մեծ տարածքների իրական [[տեսակային բազմազանությունը]]։ == Տարբեր հասկացություններ == Էկոլոգները կիրառել են ալֆա բազմազանության մի քանի՝ միմյանցից փոքր-ինչ տարբերվող սահմանումներ։ [[Ուիթաքերը (Whittaker)]] «ալֆա բազմազանություն» տերմինն օգտագործել է ինչպես առանձին ենթամիավորում առկա տեսակային բազմազանությունը, այնպես էլ մի շարք ենթամիավորների տեսակային բազմազանության միջին արժեքը բնութագրելու համար։Առաջարկվել է, որ ալֆա բազմազանությունը նպատակահարմար է սահմանել որպես բոլոր համապատասխան ենթամիավորների նկատմամբ հաշվարկված միջին արժեք, քանի որ այս մոտեցումն ավելի լավ է համապատասխանում Ուիթաքերի այն գաղափարին, ըստ որի ընդհանուր տեսակային բազմազանությունը բաղկացած է ալֆա և բետա բաղադրիչներից։ Ալֆա բազմազանության սահմանումները կարող են տարբերվել նաև այն առումով, թե ինչ է ենթադրվում [[«տեսակային բազմազանություն»]] հասկացության ներքո։ Հաճախ հետազոտողները կիրառում են մեկ կամ մի քանի [[բազմազանության ինդեքսներով]] ստացված արժեքներ, ինչպիսիք են [[տեսակային հարստությունը]] (species richness), որը պարզապես տեսակների թվաքանակն է, [[Շենոնի ինդեքսը]] (Shannon index) կամ [[Սիմփսոնի ինդեքսը]] (Simpson index), որոնք հաշվի են առնում նաև տեսակների հարաբերական առատությունը։ Միևնույն ժամանակ, առաջարկվել է տեսակային բազմազանության համընդհանուր չափանիշօգտագործել [[տեսակների]] [[էֆեկտիվ թիվը]] (effective number of species)։ Այս չափանիշը հնարավորություն է տալիս տարբեր կերպ կշռել հազվադեպ և առատ տեսակները, ինչպես դա իրականացվում է տարբեր բազմազանության ինդեքսների միջոցով, սակայն դրա իմաստը ինտուիտիվորեն ավելի հեշտ է ընկալել։ Տեսակների էֆեկտիվ թիվը այն հավասար առատությամբ տեսակների քանակն է, որն անհրաժեշտ է տվյալների հավաքածուում դիտարկված [[տեսակների միջին հարաբերական առատությանը]] նույն արժեքը ստանալու համար՝ այն պայմանով, որ բոլոր տեսակները պարտադիր չէ, որ ունենան հավասար առատություն == Հաշվարկ == Եթե [[տեսակային բազմազանությունը]] ներկայացվում է որպես տեսակների արդյունավետ թիվ, իսկ ալֆա-բազմազանությունը սահմանվում է որպես յուրաքանչյուր ենթամիավորի համար տեսակային բազմազանության միջին արժեք, ապա ալֆա-բազմազանությունը կարելի է հաշվարկել երկու տարբեր եղանակներով, որոնք հանգեցնում են միևնույն արդյունքին։ Առաջին մոտեցման դեպքում հաշվարկվում է ենթամիավորներում տեսակների [[հարաբերական առատությունների կշռված ընդհանրացված միջինը,]] որից այնուհետև վերցվում է հակադարձ արժեքը։ Երկրորդ մոտեցման դեպքում յուրաքանչյուր ենթամիավորի համար առանձին հաշվարկվում է տեսակային բազմազանությունը, որից հետո այդ արժեքների նկատմամբ հաշվարկվում է կշռված ընդհանրացված միջինը։ Առաջին մոտեցման կիրառման դեպքում հավասարումն ունի հետևյալ տեսքը՝.<ref name="Tuomisto2010a">Tuomisto, H. (2010) A diversity of beta diversities: straightening up a concept gone awry. Part 1. Defining beta diversity as a function of alpha and gamma diversity. Ecography, 33, 2-22. {{doi|10.1111/j.1600-0587.2009.05880.x}}</ref><ref name="Tuomisto2010c">Tuomisto, H. 2010. A consistent terminology for quantifying species diversity? Yes, it does exist. Oecologia 4: 853–860. {{doi|10.1007/s00442-010-1812-0}}</ref> : <math>{}^q\!D_{\alpha}=\dfrac{1}{\sqrt[q-1]{\sum_{j=1}^N{\sum_{i=1}^S p_{ij} p_{i|j}^{q-1}}}}</math> Հավասարման մեջ N-ը ենթամիավորների ընդհանուր թիվն է, իսկ S-ը՝ տվյալների հավաքածուում ներկայացված տեսակների ընդհանուր թիվը, այսինքն՝ տեսակային հարստությունը։ j-րդ ենթամիավորումում i-րդ [[տեսակի համամասնային առատությունը]] (proportional abundance) նշանակվում է p_{i|j}-ով։ Տեսակների համամասնային առատությունները կշռվում են՝ հաշվի առնելով յուրաքանչյուր ենթամիավորի ներդրումը տվյալների ընդհանուր հավաքածուում։ Ենթամիավորի կշիռը սահմանվում է հետևյալ կերպ՝ [ p_{ij}=\frac{m_j}{m}, ] որտեղ m-ը տվյալների ամբողջ հավաքածուում անհատների ընդհանուր թիվն է, իսկ m_j-ն՝ j-րդ ենթամիավորում առկա անհատների ընդհանուր թիվը։ Հետևաբար, հավասարման հայտարարը ներկայացնում է ենթամիավորների ներսում տեսակների համամասնային առատության միջին արժեքը՝ այսինքն՝ միջին p_{i|j}-ն։ Այն հաշվարկվում է q-1 ցուցիչով [[կշռված ընդհանրացված միջին]]<nowiki/>ի [[(weighted generalized mean)]] միջոցով։ Երկրորդ մոտեցման կիրառման դեպքում հավասարումն արտահայտվում է հետևյալ կերպ` : <math>{}^q\!D_{\alpha}=\sqrt[1-q]{\sum_{j=1}^N w_j ({}^q\!D_{\alpha j})^{1-q}}</math> որտեղ w_j=\frac{m_j}{m}-ն j-րդ ենթամիավորի կշիռն է, իսկ {}^{q}D_{\alpha j}-ն՝ j-րդ ենթամիավորի տեսակային բազմազանության չափը՝ q կարգի դեպքում։Այսպիսով, երկրորդ մոտեցման դեպքում ընդհանուր ալֆա-բազմազանությունը ստացվում է առանձին ենթամիավորների բազմազանության ցուցանիշների կշռված ընդհանրացված միջինի միջոցով։ Այս արժեքը նույնպես համապատասխանում է կշռված ընդհանրացված միջինին, սակայն այս դեպքում միջինի ցուցիչը 1-q է։ Այստեղ միջինը հաշվարկվում է ^q}D_{\alpha j}արժեքների նկատմամբ, որոնցից յուրաքանչյուրը ներկայացնում է տվյալ j-րդ ենթամիավորի արդյունավետ տեսակային խտությունը, այսինքն՝ մեկ ենթամիավորին բաժին ընկնող տեսակային բազմազանությունը։ j-րդ ենթամիավորի անվանական կշիռը նշանակվում է w_j-ով և հավասար է այն տվյալների համամասնությանը, որը տվյալ ենթամիավորը ներկայացնում է տվյալների ամբողջ հավաքածուում։ q-ի մեծ արժեքները հանգեցնում են ավելի ցածր ալֆա-բազմազանության՝ q-ի փոքր արժեքների համեմատությամբ, քանի որ q-ի աճի դեպքում մեծանում է առավել բարձր հարաբերական առատություն ունեցող տեսակներին, ինչպես նաև առավել ցածր [[տեսակային բազմազանություն]] ունեցող ենթամիավորներին տրվող արդյունավետ կշիռը<ref name="Tuomisto2010a" /><ref name="Tuomisto2010c" />։ == Օրինակներ == [[Alpha diversity]] (ալֆա բազմազանություն)-ը կարող է հաշվարկվել ինչպես անհետացած (extinct), այնպես էլ ներկայում գոյություն ունեցող (extant) լանդշաֆտների և [[էկոհամակարգերի]] համար '''Անհետացած/հնագույն էկոհամակարգերի ալֆա բազմազանության ուսումնասիրությունների օրինակ`''' •Երկկենցաղների և սողունների համայնքների գոյատևումը Պերմյան–Տրիասյան զանգվածային ոչնչացման ժամանակաշրջանում։ •Օրդովիկյան ժամանակաշրջանի ծովային հատակային (benthic) համայնքների վերակազմավորումը։ '''Ներկայում գոյություն ունեցող էկոհամակարգերի ալֆա բազմազանության ուսումնասիրության օրինակ'''՝ •Էկվադորի Ամազոնի անձրևային անտառներում ծառերի բարձր բազմազանության ուսումնասիրությունը։ == Տես նաև == * [[Beta diversity|Բետա բազմազանություն]] * [[Dark diversity|Մութ բազմազանություն]] * [[Diversity index|Բազմազանության ինդեքս]] * [[Gamma diversity|Գամմա բազմազանություն]] * [[Zeta diversity|Զետա բազմազանություն]] * [[Global biodiversity|Գլոբալ կենսաբազմազանություն]] * [[Measurement of biodiversity|Կենսաբազմազանության չափում]] * [[Phylogenetic diversity|Ֆիլոգենետիկ բազմազանությու]] {{reflist|30em}} == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20060228212753/http://www.uwsp.edu/geo/faculty/heywood/geog358/Diversity/Biodiversity.htm An explanation of many specific biodiversity terms using illustrations], [[University of Wisconsin–Stevens Point]] 3d8p7px0xb9kq9208xr6kk8zhowt1vw 2 1342230 10940445 10936439 2026-10-12T04:32:24Z 23artashes 2675 /* Արտաքին հղումներ */ 10940445 wikitext text/x-wiki '''Ստվերային բազմազանությունը''' այն տեսակների ամբողջությունն է, որոնք տվյալ ուսումնասիրվող տարածքում բացակայում են, սակայն հանդիպում են շրջակա տարածաշրջանում և, համապատասխան էկոլոգիական պայմանների առկայության դեպքում, կարող են բնակվել այդ տարածքում։ Այն կարելի է որոշել՝ հաշվի առնելով տեսակների տարածվածությունը, տարածվելու (դիսպերսիայի) հնարավորությունները և էկոլոգիական պահանջները<ref name="partel">{{cite journal |last1=Pärtel |first1=M. |last2=Szava-Kovats |first2=R |last3=Zobel |first3=M. |date=2011 |title=Dark diversity: shedding light on absent species |journal=Trends in Ecology and Evolution |volume=26 |issue=3 |pages=124–128 |bibcode=2011TEcoE..26..124P |doi=10.1016/j.tree.2010.12.004 |pmid=21195505}}</ref><ref name="lessard">{{cite journal |last1=Lessard |first1=J.P. |last2=Belmaker |first2=J. |last3=Myers |first3=J.A. |last4=Chase |first4=J.M. |last5=Rahbek |first5=C. |date=2012 |title=Inferring local ecological processes amid species pool influences |journal=Trends in Ecology and Evolution |volume=27 |issue=11 |pages=600–607 |bibcode=2012TEcoE..27..600L |doi=10.1016/j.tree.2012.07.006 |pmid=22877982}}</ref><ref name="zobel">{{cite journal |last1=Zobel |first1=M. |date=2016 |title=The species pool concept as a framework for studying patterns of plant diversity |journal=Journal of Vegetation Science |volume=27 |issue=1 |pages=8–18 |bibcode=2016JVegS..27....8Z |doi=10.1111/jvs.12333}}</ref>։ == Նկարագրություն == [[Պատկեր:Primula_veris_(Common_cowslip).jpeg|մինի|Սովորական գարնանածաղիկը '''(Primula veris)''' եվրոպական խոտածածկ տարածքներում լայնորեն տարածված բույսերի տեսակ է։ Եթե ուսումնասիրվող խոտածածկ տարածքի էկոլոգիական պայմանները հարմար են այս բույսի համար, սակայն այն տվյալ տարածքում բացակայում է, ապա այդ բույսը տվյալ խոտածածկ տարածքի ստվերային բազմազանության մաս է կազմում։]] Ստվերային բազմազանությունը տեսակների ֆոնդի հայեցակարգի մի մասն է<ref name="zobel" />։ Տեսակների ֆոնդը սահմանվում է որպես բոլոր այն տեսակների ամբողջությունը, որոնք կարող են բնակվել տվյալ տարածքում և առկա են շրջակա տարածաշրջանում կամ լանդշաֆտում<ref name="cornell">{{cite journal |last1=Cornell |first1=H.V. |last2=Harrison |first2=S.P. |date=2014 |title=What are species pools and when are they important? |journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics |volume=45 |pages=45–67 |doi=10.1146/annurev-ecolsys-120213-091759 |doi-access=free}}</ref>։ Ստվերային բազմազանությունը ներառում է այն տեսակները, որոնք պատկանում են տվյալ տեսակների ֆոնդին, սակայն տվյալ պահին բացակայում են ուսումնասիրվող տարածքում<ref name="partel" />։ Ստվերային բազմազանությունը կապված է «կենսամիջավայրին հատուկ» կամ «ֆիլտրված» տեսակների ֆոնդի հետ, որը ներառում է միայն այն տեսակները, որոնք կարող են հասնել ուսումնասիրվող տարածք և պոտենցիալ բնակություն հաստատել այնտեղ<ref name="zobel" /><ref name="cornell" />։ Օրինակ՝ եթե ուսումնասիրվել է [[Կորալային խութեր|կորալային խութի]] որևէ տարածքում ձկների բազմազանությունը, ապա ստվերային բազմազանությունը ներառում է շրջակա տարածաշրջանում հանդիպող բոլոր այն ձկնատեսակները, որոնք տվյալ պահին բացակայում են ուսումնասիրվող տարածքից, սակայն կարող են տարածվել դեպի այդ տարածք և պոտենցիալ բնակություն հաստատել այնտեղ։ Քանի որ ցանկացած նմուշառում կարող է նաև չհայտնաբերել տվյալ տարածքում իրականում առկա որոշ տեսակներ, գոյություն ունի նաև դրան առնչվող '''«'''ֆանտոմ տեսակներ'''»''' հասկացությունը։ Դրանք այն տեսակներն են, որոնք առկա են ուսումնասիրվող տարածքում, սակայն չեն հայտնաբերվել համայնքի ուսումնասիրման համար օգտագործված նմուշառման միավորներում<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=J.B. |last2=Larget |first2=B. |last3=Waller |first3=D.M. |date=2018 |title=Phantom species: Adjusting estimates of colonization and extinction for pseudo-turnover |journal=Oikos |volume=127 |issue=11 |pages=1605–1618 |bibcode=2018Oikos.127.1605B |doi=10.1111/oik.05114 |s2cid=90706011}}</ref>։ Այս «ֆանտոմ տեսակների» առկայությունը նշանակում է, որ տվյալ տարածքում տեսակների գաղութացման և անհետացման սովորական չափումները միշտ հակասելու են իրական ցուցանիշներին՝ «կեղծ փոփոխության» պատճառով։ Ստվերային բազմազանություն անունը վերցված է «մութ նյութ» հասկացությունից։ Մութ նյութը հնարավոր չէ տեսնել և ուղղակիորեն չափել, սակայն դրա գոյությունն ու հատկությունները եզրակացվում են տեսանելի նյութի վրա ունեցած գրավիտացիոն ազդեցություններից։ Նմանապես, ստվերային բազմազանությունը հնարավոր չէ ուղղակիորեն տեսնել, երբ դիտարկվում է միայն նմուշը, սակայն ավելի լայն տարածական մասշտաբը հաշվի առնելու դեպքում այն առկա է, և համապատասխան տվյալների առկայության դեպքում հնարավոր է գնահատել դրա գոյությունն ու հատկությունները։ Ինչպես մութ նյութի ուսումնասիրությունն է օգնում ավելի լավ հասկանալ գալակտիկաների բաշխումն ու [[Դինամիկա (մեխանիկա)|դինամիկան]], այնպես էլ ստվերային բազմազանությունը ուսումնասիրությունն է օգնում հասկանալ էկոլոգիական համայնքների կազմն ու դինամիկան։ == Կենսամիջավայրի առանձնահատկությունն ու մասշտաբը == Կենսամիջավայրին հատուկ լինելը հնարավորություն է տալիս տարբերակել և բետա բազմազանությունը ։Եթե բետա բազմազանությունը արտահայտում է ալֆա և գամմա բազմազանությունների միջև կապը, ապա կապում է ալֆա բազմազանությունը կենսամիջավայրին հատուկ (ֆիլտրված) տեսակների ֆոնդի հետ։Կենսամիջավայրին հատուկ տեսակների ֆոնդը ներառում է միայն այն տեսակները, որոնք կարող են պոտենցիալ բնակություն հաստատել ուսումնասիրվող կոնկրետ տարածքում<ref name="partel" />։ Դիտարկվող բազմազանությունը կարելի է ուսումնասիրել ցանկացած մասշտաբով և տարբեր աստիճանի տարասեռություն ունեցող տարածքներում։ Նույնը վերաբերում է նաև ստվերային բազմազանությանը։ Հետևաբար, քանի որ տեղային դիտարկվող բազմազանությունը կարող է ուսումնասիրվել տարբեր չափերի նմուշներում, նույնպես կարող է կիրառվել ուսումնասիրության ցանկացած մասշտաբով։ Օրինակ՝ բուսականության դեպքում՝ 1×1 մ նմուշ, լանդշաֆտում՝ թռչունների հաշվառման տրանսեկտ, կամ 50×50 կմ UTM ցանցի բջիջ։ == Ստվերային բազմազանության գնահատման մեթոդներ == Տարածաշրջանի չափը որոշում է, թե որքան հավանական է տեսակների տարածումը դեպի ուսումնասիրվող տարածք, իսկ համապատասխան մասշտաբի ընտրությունը կախված է հետազոտության նպատակից։ Ավելի ընդհանուր ուսումնասիրության դեպքում կարելի է օգտագործել կենսաաշխարհագրական տարածաշրջանին համադրելի մասշտաբ, օրինակ՝ փոքր երկրի, նահանգի կամ մի քանի հարյուր կիլոմետր շառավղով տարածքի մակարդակ։ Եթե ցանկանում ենք պարզել, թե որ տեսակները կարող են պոտենցիալ բնակության հաստատել ուսումնասիրվող տարածքում մոտ ապագայում (օրինակ՝ առաջիկա 10 տարիների ընթացքում), ապա առավել հարմար է լանդշաֆտային մասշտաբը։ Էկոլոգիապես համապատասխան տեսակները առանձնացնելու համար կարելի է կիրառել տարբեր մեթոդներ<ref name="zobel" /> ։ Շրջակա միջավայրի էկոլոգիական խորշի մոդելավորումը կարող է կիրառվել մեծ թվով տեսակների համար։ Կարելի է նաև օգտագործել փորձագիտական գնահատականներ<ref>{{cite journal |last1=Sádlo |first1=J. |last2=Chytrý |first2=M. |last3=Pyšek |first3=P. |date=2007 |title=Regional species pools of vascular plants in habitats of the Czech Republic. |url=http://www.preslia.cz/P074Sad.pdf |journal=Preslia |volume=79 |pages=303–321}}</ref> ։ == Գործածություն == Ստվերային բազմազանությունը հնարավորություն է տալիս իմաստալից կերպով համեմատել [[Կենսաբազմազանություն|կենսաբազմազանությունը]]։ Դրա համար կարելի է օգտագործել համայնքի ամբողջականության ինդեքսը ։ : <math>\log\left(\frac{\text{observed diversity}}{\text{dark diversity}}\right)</math><ref name="partel2">{{cite journal |last1=Pärtel |first1=M. |last2=Szava-Kovats |first2=R. |last3=Zobel |first3=M. |date=2013 |title=Community completeness: linking local and dark diversity within the species pool concept |journal=Folia Geobotanica |volume=48 |issue=3 |pages=307–317 |bibcode=2013FolGe..48..307P |doi=10.1007/s12224-013-9169-x |s2cid=16635899}}</ref> Սա արտահայտում է տեղային բազմազանությունը հարաբերական մասշտաբով՝ առանձնացնելով տարածաշրջանային տեսակների ֆոնդի ազդեցությունը։ Օրինակ՝ երբ Եվրոպայի մասշտաբով ուսումնասիրվել է բույսերի բազմազանության ամբողջականությունը, այն չի ցուցաբերել այն լայնական (լատիտուդային) օրինաչափությունը, որը նկատվում էր դիտարկվող տեսակների թվի և տեսակների ֆոնդի ցուցանիշների դեպքում։ Փոխարենը, բարձր ամբողջականությունը բնորոշ էր մարդու գործունեության ավելի ցածր ազդեցություն ունեցող տարածաշրջաններին։ Սա ցույց է տալիս, որ անտրոպոգեն գործոնները Եվրոպայում տեղային մակարդակում կենսաբազմազանությունը որոշող կարևորագույն գործոններից են<ref name="ronk">{{cite journal |last1=Ronk |first1=A. |last2=Szava-Kovats |first2=R. |last3=Pärtel |first3=M. |date=2015 |title=Applying the dark diversity concept to plants at the European scale |journal=Ecography |volume=38 |issue=10 |pages=1015–1025 |bibcode=2015Ecogr..38.1015R |doi=10.1111/ecog.01236}}</ref>։ Ստվերային բազմազանության ուսումնասիրությունները կարելի է համատեղել ֆունկցիոնալ էկոլոգիայի հետ՝ հասկանալու համար, թե ինչու տեսակների ֆոնդը տվյալ տարածքում ամբողջությամբ չի իրացվում։ Օրինակ՝ եթե համեմատենք խոտածածկ տարածքների դիտարկվող բազմազանության և ստվերային բազմազանության տեսակների ֆունկցիոնալ հատկանիշները, պարզ է դառնում, որ ստվերային բազմազանության տեսակները, ընդհանուր առմամբ, ունեն տարածման ավելի ցածր ունակություն<ref>{{cite journal |last1=Riibak |first1=K. |last2=Reitalu |first2=T. |display-authors=etal |date=2015 |title=Dark diversity in dry calcareous grasslands is determined by dispersal ability and stress-tolerance. |journal=Ecography |volume=38 |issue=7 |pages=713–721 |bibcode=2015Ecogr..38..713R |doi=10.1111/ecog.01312}}</ref>։ Ստվերային բազմազանությունը կարող է օգտակար լինել բնության պահպանության առաջնահերթությունները որոշելու համար<ref>{{Cite journal |last1=Lewis |first1=Rob J |last2=de Bello |first2=Francesco |last3=Bennett |first3=Jonathan A |last4=Fibich |first4=Pavel |last5=Finerty |first5=Genevieve E |last6=Götzenberger |first6=Lars |last7=Hiiesalu |first7=Inga |last8=Kasari |first8=Liis |last9=Lepš |first9=Jan |date=2017 |title=Applying the dark diversity concept to nature conservation |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:df54a5b4-8837-46c5-ad7d-129d602a40b8 |journal=Conservation Biology |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=40–47 |bibcode=2017ConBi..31...40L |doi=10.1111/cobi.12723 |pmid=27027266 |s2cid=3804644 |hdl-access=free |hdl=11104/0270980}}</ref>։ Այն կարող է օգտագործվել տարբեր տարածաշրջաններում առավել ամբողջական համայնք ունեցող տարածքները բացահայտելու համար։ Օտարածին տեսակների, մոլախոտերի և ախտածինների (պաթոգենների) ստվերային բազմազանությունը կարող է օգտակար լինել ապագա ներխուժումներին ժամանակին պատրաստվելու համար։ Ստվերային բազմազանության հայեցակարգը կիրառվել է նաև՝ բացատրելու բույսերի բազմազանության և արտադրողականության միջև կապի հիմքում ընկած մեխանիզմները<ref>{{Cite journal |last1=Fraser |first1=L. |last2=Pärtel |first2=M. |last3=Pither |first3=J. |last4=Jentsch |first4=A. |last5=Sternberg |first5=M. |last6=Zobel |first6=M. |date=4 December 2015 |title=Response to Comment on "Worldwide evidence of a unimodal relationship between productivity and plant species richness" |journal=Science |volume=350 |issue=6265 |pages=1177 |bibcode=2015Sci...350.1177F |doi=10.1126/science.aad4874 |pmid=26785471 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11449/168347}}</ref> և ցույց տալու բնական բուսականության համաշխարհային աղքատացումը<ref>{{Cite journal |last=Pärtel |first=Meelis |last2=Tamme |first2=Riin |last3=Carmona |first3=Carlos P. |last4=Riibak |first4=Kersti |last5=Moora |first5=Mari |last6=Bennett |first6=Jonathan A. |last7=Chiarucci |first7=Alessandro |last8=Chytrý |first8=Milan |last9=de Bello |first9=Francesco |last10=Eriksson |first10=Ove |last11=Harrison |first11=Susan |last12=Lewis |first12=Robert John |last13=Moles |first13=Angela T. |last14=Öpik |first14=Maarja |last15=Price |first15=Jodi N. |date=2025-05-22 |title=Global impoverishment of natural vegetation revealed by dark diversity |url=https://www.nature.com/articles/s41586-025-08814-5 |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8064 |pages=917–924 |doi=10.1038/s41586-025-08814-5 |issn=0028-0836 |pmc=12095060 |pmid=40175550}}</ref>։ == Տես նաև == * [[Կենսաբազմազանություն]] == Ծանոթագրություններ ==<!--- See [[Wikipedia:Footnotes]] on how to create references using tags, these references will then appear here automatically --> {{Reflist}} == Արտաքին հղումներ == * [https://macroecology.ut.ee/en/darkdivnet/ DarkDivNet] - բույսերի համայնքների dark diversity-ն ուսումնասիրող գլոբալ ցանց 9cljrcycfrb8wkb5m9u84dyvc3nkxiz 2 1342304 10940505 10932456 2026-10-12T08:56:32Z Arsen070 177611 10940505 wikitext text/x-wiki {{use Australian English|date=April 2020}} {{use dmy dates|date=April 2020}} The '''ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage''' ('''CABAH''') is a research centre which focuses on the natural, historic and Indigenous heritage of Australia. Its aim is to increase understanding of the past in order to be able to better adapt and plan for the future.<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref> The facility was opened at Parliament House, Canberra on 22 June 2017, and planned to run for seven years. It is funded by a grant of {{AUD|33.75 million}} from the Australian Research Council, {{AUD|1}} million from the New South Wales Government, and {{AUD|11}} million from 20 universities, museums, and organisations, which will pay for about 40 new research positions and over 50 students over the term of its existence.<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref> An outreach program to schools and the broader community has been set up to engage participation and interest in science, and educational facilities to help train new researchers, with a particular focus on nurturing the careers of Indigenous and female researchers.<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref> As well as including scholars from STEM disciplines, including earth science, climate science, ecology and genetics, there are researchers from the fields of humanities, arts and social sciencesdisciplines, such as archaeology, Indigenous studies and museology.<ref name="jcu">{{cite web |date=1 November 2017 |title=Research Partnerships |url=https://www.jcu.edu.au/research/centres-and-institutes/research-partnerships |access-date=8 April 2020 |website=JCU Australia}}</ref> == Organisation == {{as of|April 2020}}, the Director of CABAH is geoscientist Professor Richard "Bert" Roberts,<ref>{{cite web |date=12 February 2019 |title=Richard 'Bert' Roberts |url=https://theconversation.com/profiles/richard-bert-roberts-15270 |access-date=8 April 2020 |website=The Conversation}}</ref><ref name="rrbio">{{cite web |title=Roberts, Richard G. |url=https://scholars.uow.edu.au/display/richard_roberts |access-date=8 April 2020 |website=UOW Scholars}}</ref> and the University of Wollongong is responsible for administration. Collaborators and partners are:<ref name="arc2020">{{cite web |date=11 February 2020 |title=2017 ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage |url=https://www.arc.gov.au/grants/linkage-program/arc-centres-excellence/2017-arc-centre-excellence-australian-biodiversity-and-heritage |access-date=8 April 2020 |website=Australian Research Council}}</ref> == Symposia == CABAH's 3rd Annual Symposium was held at Monash University from 4 to 8 November 2019.<ref name="monashsymp">{{cite web |date=21 November 2019 |title=CABAH Annual Symposium |url=https://history.cass.anu.edu.au/news/cabah-annual-symposium |access-date=8 April 2020 |website=ANU School of History}}</ref> == Studies == CABAH supported a series of archaeological excavations undertaken by a team co-led by Sean Ulm, distinguished professor at James Cook University, and Ian J. McNiven, professor at Monash University, and included traditional ownersof Lizard Island in Queensland.<ref name="ansto2024">{{cite web |date=11 April 2024 |title=Discovery of Australia's oldest pottery rewrites understanding of Aboriginal marine history |url=https://www.ansto.gov.au/news/discovery-of-australias-oldest-pottery-rewrites-understanding-of-aboriginal-marine-history |access-date=12 April 2024 |website=[[ANSTO]]}}</ref> The resulting study, published in April 2024 and co-authored by radiocarbon datingexpert Quan Hua of CABAH, uncovered hitherto unproven dating of pottery sherds on the island.<ref name="ulm2024">{{cite journal |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=Summerhayes |first3=Glenn R. |last4=Wu |first4=Pei-hua |last5=Bunbury |first5=Magdalena M.E. |last6=Petchey |first6=Fiona |last7=Hua |first7=Quan |last8=Skelly |first8=Robert |last9=Lambrides |first9=Ariana B.J. |last10=Rowe |first10=Cassandra |display-authors=2 |date=9 April 2024 |title=Early Aboriginal pottery production and offshore island occupation on Jiigurru (Lizard Island group), Great Barrier Reef, Australia |journal=[[Quaternary Science Reviews]] |publisher=[[Elsevier BV]] |volume=333 |bibcode=2024QSRv..33308624U |doi=10.1016/j.quascirev.2024.108624 |issn=0277-3791 |doi-access=free |article-number=108624}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]]</ref> This was the first pottery in Australia to have been found and reliably dated, showing that the people of Australia were not geographically isolated, but involved with other seafaring peoples and in possession of considerable seafaring technology and navigational skills.<ref name="ulmconv">{{cite web |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=McLean |first3=Kenneth |date=11 April 2024 |others=[[The Conversation (website)]] |title=Evidence Aboriginal people made pottery and sailed thousands of years ago discovered |url=https://www.news.com.au/technology/science/archaeology/evidence-aboriginal-people-made-pottery-and-sailed-thousands-of-years-ago-discovered/news-story/6a0d5a741f5464199cde18268399ab5e |access-date=12 April 2024 |website=news}}</ref> == References == <references responsive="1"></references> == Further reading == * {{cite web |date=2018 |title=2018 Annual Report |url=https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313095917/https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-date=13 March 2020 |access-date=13 April 2020 |publisher=ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage}} == External links == * {{official|https://epicaustralia.org.au/}} {{Australian Research Council (ARC) Centres of Excellence}} {{div col}} *[[Australian National University]] *[[James Cook University]] in [[North Queensland]] *[[The University of New South Wales]] *[[University of Adelaide]] *[[Monash University]] *[[University of Tasmania]] *[[Queensland Museum]] *[[Australian Museum]] *Scarp Archaeology Pty Ltd *[[South Australian Museum]] *[[State Library of New South Wales]] *Bioplatforms Australia Ltd *[[Université Savoie-Mont Blanc]] (University of Savoy, France) *[[University of Papua New Guinea]] *[[Max Planck Institute for the Science of Human History]] *[[Natural History Museum of Denmark]] *[[Indonesian National Centre for Archaeology]] *[[University of Colorado, Boulder]], US *[[Papua New Guinea National Museum and Art Gallery]] {{div col end}} l6uz3z15n22p6rn3unc3qi39jind5p5 10940506 10940505 2026-10-12T09:04:53Z Arsen070 177611 10940506 wikitext text/x-wiki {{use Australian English|date=April 2020}} {{use dmy dates|date=April 2020}} '''Ավստրալիայի կենսաբազմազանության և ժառանգության ARC գերազանցության կենտրոնը''' ('''CABAH''') հետազոտական կենտրոն է, որը կենտրոնացել է Ավստրալիայի բնական, պատմական և բնիկների ժառանգության ուսումնասիրության վրա։ Նրա նպատակն է եղել մեծացնել անցյալի ըմբռնումը, որպեսզի հնարավոր լինի ավելի լավ հարմարվել և պլանավորել ապագան։<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref> Կենտրոնը բացվել է Կանբերայի Խորհրդարանի շենքում 2017 թվականի հունիսի 22-ին, և նախատեսվել է, որ դրա գործունեությունը կտևի յոթ տարի։ Այն ֆինանսավորվել է Ավստրալիայի հետազոտական խորհրդի կողմից տրամադրված {{AUD|33.75 միլիոն}}, Նոր Հարավային Ուելսի կառավարության կողմից՝ {{AUD|1}} միլիոն, ինչպես նաև 20 համալսարանների, թանգարանների և կազմակերպությունների կողմից՝ {{AUD|11}} միլիոն ավստրալիական դոլարի դրամաշնորհով, որը նախատեսվել է ծախսել իր գոյության ընթացքում շուրջ 40 նոր հետազոտական հաստիքների և ավելի քան 50 ուսանողների ֆինանսավորման համար։<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref> Ստեղծվել է դպրոցների և լայն հանրության հետ կապի ծրագիր՝ գիտության նկատմամբ հետաքրքրությունն ու մասնակցությունը խթանելու համար, ինչպես նաև կրթական ենթակառուցվածքներ՝ նոր հետազոտողների վերապատրաստմանը նպաստելու համար՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով բնիկների և կին հետազոտողների կարիերայի զարգացմանը։<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref> STEM (ԲՏՃՄ) ուղղությունների (ներառյալ Երկրի մասին գիտությունը, կլիմայագիտությունը, էկոլոգիան և գենետիկան) գիտնականներից բացի, կենտրոնում ընդգրկվել են նաև հումանիտար, արվեստի և հասարակական գիտությունների ոլորտների հետազոտողներ, ինչպիսիք են հնագիտությունը, բնիկ ժողովուրդների ուսումնասիրությունը և թանգարանագիտությունը։<ref name="jcu">{{cite web |date=1 November 2017 |title=Research Partnerships |url=https://www.jcu.edu.au/research/centres-and-institutes/research-partnerships |access-date=8 April 2020 |website=JCU Australia}}</ref> == Կազմակերպություն == {{as of|April 2020}}, CABAH-ի տնօրենը երկրագետ, պրոֆեսոր Ռիչարդ «Բերտ» Ռոբերտսն է,<ref>{{cite web |date=12 February 2019 |title=Richard 'Bert' Roberts |url=https://theconversation.com/profiles/richard-bert-roberts-15270 |access-date=8 April 2020 |website=The Conversation}}</ref><ref name="rrbio">{{cite web |title=Roberts, Richard G. |url=https://scholars.uow.edu.au/display/richard_roberts |access-date=8 April 2020 |website=UOW Scholars}}</ref> իսկ վարչարարության համար պատասխանատու է Վոլոնգոնգի համալսարանը։ Աշխատակիցներն ու գործընկերներն են․<ref name="arc2020">{{cite web |date=11 February 2020 |title=2017 ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage |url=https://www.arc.gov.au/grants/linkage-program/arc-centres-excellence/2017-arc-centre-excellence-australian-biodiversity-and-heritage |access-date=8 April 2020 |website=Australian Research Council}}</ref> == Սիմպոզիումներ == CABAH-ի 3-րդ ամենամյա սիմպոզիումն անցկացվել է Մոնաշի համալսարանում 2019 թվականի նոյեմբերի 4-ից 8-ը։<ref name="monashsymp">{{cite web |date=21 November 2019 |title=CABAH Annual Symposium |url=https://history.cass.anu.edu.au/news/cabah-annual-symposium |access-date=8 April 2020 |website=ANU School of History}}</ref> == Ուսումնասիրություններ == CABAH-ն աջակցել է հնագիտական պեղումների մի շարքի, որն իրականացրել է Ջեյմս Կուկի համալսարանի ականավոր պրոֆեսոր Շոն Ալմի և Մոնաշի համալսարանի պրոֆեսոր Իան Ջ․ Մակնիվենի համատեղ ղեկավարած թիմը, որի կազմում ընդգրկված են եղել նաև Քվինսլենդի Լիզարդ կղզու ավանդական տերերը։<ref name="ansto2024">{{cite web |date=11 April 2024 |title=Discovery of Australia's oldest pottery rewrites understanding of Aboriginal marine history |url=https://www.ansto.gov.au/news/discovery-of-australias-oldest-pottery-rewrites-understanding-of-aboriginal-marine-history |access-date=12 April 2024 |website=[[ANSTO]]}}</ref> Ստացված ուսումնասիրությունը, որը հրապարակվել է 2024 թվականի ապրիլին և որի համահեղինակն է CABAH-ի ռադիոածխածնային թվագրման մասնագետ Կուան Հուան, բացահայտել է կղզու վրա հայտնաբերված կավագործության բեկորների մինչ այդ չապացուցված թվագրումը։<ref name="ulm2024">{{cite journal |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=Summerhayes |first3=Glenn R. |last4=Wu |first4=Pei-hua |last5=Bunbury |first5=Magdalena M.E. |last6=Petchey |first6=Fiona |last7=Hua |first7=Quan |last8=Skelly |first8=Robert |last9=Lambrides |first9=Ariana B.J. |last10=Rowe |first10=Cassandra |display-authors=2 |date=9 April 2024 |title=Early Aboriginal pottery production and offshore island occupation on Jiigurru (Lizard Island group), Great Barrier Reef, Australia |journal=[[Quaternary Science Reviews]] |publisher=[[Elsevier BV]] |volume=333 |bibcode=2024QSRv..33308624U |doi=10.1016/j.quascirev.2024.108624 |issn=0277-3791 |doi-access=free |article-number=108624}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]]</ref> Սա Ավստրալիայում հայտնաբերված և հավաստիորեն թվագրված առաջին խեցեգործությունն է եղել, ինչը ցույց է տվել, որ Ավստրալիայի բնակիչները աշխարհագրորեն մեկուսացված չեն եղել, այլ շփումներ են ունեցել ծովագնաց այլ ժողովուրդների հետ և տիրապետել են ծովագնացության զգալի տեխնոլոգիաների ու նավագնացության հմտությունների։<ref name="ulmconv">{{cite web |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=McLean |first3=Kenneth |date=11 April 2024 |others=[[The Conversation (website)]] |title=Evidence Aboriginal people made pottery and sailed thousands of years ago discovered |url=https://www.news.com.au/technology/science/archaeology/evidence-aboriginal-people-made-pottery-and-sailed-thousands-of-years-ago-discovered/news-story/6a0d5a741f5464199cde18268399ab5e |access-date=12 April 2024 |website=news}}</ref> == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> == Լրացուցիչ ընթերցանություն == - {{cite web |date=2018 |title=2018 Annual Report |url=https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313095917/https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-date=13 March 2020 |access-date=13 April 2020 |publisher=ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage}} == Արտաքին հղումներ == - {{official|https://epicaustralia.org.au/}} {{Australian Research Council (ARC) Centres of Excellence}} {{div col}} *[[Ավստրալիայի ազգային համալսարան]] *[[Ջեյմս Կուկի համալսարան]] [[Հյուսիսային Քվինսլենդ]]ում *[[Նոր Հարավային Ուելսի համալսարան]] *[[Ադելաիդայի համալսարան]] *[[Մոնաշի համալսարան]] *[[Թասմանիայի համալսարան]] *[[Քվինսլենդի թանգարան]] *[[Ավստրալիական թանգարան]] *Scarp Archaeology Pty Ltd *[[Հարավային Ավստրալիայի թանգարան]] *[[Նոր Հարավային Ուելսի պետական գրադարան]] *Bioplatforms Australia Ltd *[[Սավուայի Սոն-Մոնբլան համալսարան]] (Սավուայի համալսարան, Ֆրանսիա) *[[Պապուա Նոր Գվինեայի համալսարան]] *[[Մաքս Պլանկի մարդկության պատմության գիտության ինստիտուտ]] *[[Դանիայի բնագիտական թանգարան]] *[[Ինդոնեզիայի հնագիտության ազգային կենտրոն]] *[[Կոլորադոյի համալսարան Բոուլդերում]], ԱՄՆ *[[Պապուա Նոր Գվինեայի ազգային թանգարան և գեղարվեստի պատկերասրահ]] {{div col end}} o21gqdo6v0zyl6ck0ub4y7vbbd31gsc 10940509 10940506 2026-10-12T09:11:46Z Arsen070 177611 10940509 wikitext text/x-wiki {{use Australian English|date=April 2020}} {{use dmy dates|date=April 2020}} '''Ավստրալիայի կենսաբազմազանության և ժառանգության ARC գերազանցության կենտրոն''' ('''CABAH''')` հետազոտական կենտրոն, կենտրոնացել է Ավստրալիայի բնական, պատմական և բնիկների ժառանգության ուսումնասիրության վրա։ Նրա նպատակն է եղել մեծացնել անցյալի ըմբռնումը, որպեսզի հնարավոր լինի ավելի լավ հարմարվել և պլանավորել ապագան<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref>։ Կենտրոնը բացվել է Կանբերայի Խորհրդարանի շենքում 2017 թվականի հունիսի 22-ին, և նախատեսվել է, որ դրա գործունեությունը կտևի յոթ տարի։ Այն ֆինանսավորվել է Ավստրալիայի հետազոտական խորհրդի կողմից տրամադրված {{AUD|33.75 միլիոն}}, Նոր Հարավային Ուելսի կառավարության կողմից՝ {{AUD|1}} միլիոն, ինչպես նաև 20 համալսարանների, թանգարանների և կազմակերպությունների կողմից՝ {{AUD|11}} միլիոն ավստրալիական դոլարի դրամաշնորհով, որը նախատեսվել է ծախսել իր գոյության ընթացքում շուրջ 40 նոր հետազոտական հաստիքների և ավելի քան 50 ուսանողների ֆինանսավորման համար։<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref> Ստեղծվել է դպրոցների և լայն հանրության հետ կապի ծրագիր՝ գիտության նկատմամբ հետաքրքրությունն ու մասնակցությունը խթանելու համար, ինչպես նաև կրթական ենթակառուցվածքներ՝ նոր հետազոտողների վերապատրաստմանը նպաստելու համար՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով բնիկների և կին հետազոտողների կարիերայի զարգացմանը<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref>։ STEM (ԲՏՃՄ) ուղղությունների (ներառյալ Երկրի մասին գիտությունը, կլիմայագիտությունը, էկոլոգիան և գենետիկան) գիտնականներից բացի, կենտրոնում ընդգրկվել են նաև հումանիտար, արվեստի և հասարակական գիտությունների ոլորտների հետազոտողներ, ինչպիսիք են հնագիտությունը, բնիկ ժողովուրդների ուսումնասիրությունը և թանգարանագիտությունը<ref name="jcu">{{cite web |date=1 November 2017 |title=Research Partnerships |url=https://www.jcu.edu.au/research/centres-and-institutes/research-partnerships |access-date=8 April 2020 |website=JCU Australia}}</ref>։ == Կազմակերպություն == {{as of|April 2020}}, CABAH-ի տնօրենը երկրագետ, պրոֆեսոր Ռիչարդ «Բերտ» Ռոբերտսն է<ref>{{cite web |date=12 February 2019 |title=Richard 'Bert' Roberts |url=https://theconversation.com/profiles/richard-bert-roberts-15270 |access-date=8 April 2020 |website=The Conversation}}</ref><ref name="rrbio">{{cite web |title=Roberts, Richard G. |url=https://scholars.uow.edu.au/display/richard_roberts |access-date=8 April 2020 |website=UOW Scholars}}</ref>, իսկ վարչարարության համար պատասխանատու է Վոլոնգոնգի համալսարանը։ Աշխատակիցներն ու գործընկերներն են<ref name="arc2020">{{cite web |date=11 February 2020 |title=2017 ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage |url=https://www.arc.gov.au/grants/linkage-program/arc-centres-excellence/2017-arc-centre-excellence-australian-biodiversity-and-heritage |access-date=8 April 2020 |website=Australian Research Council}}</ref>․ == Սիմպոզիումներ == CABAH-ի 3-րդ ամենամյա սիմպոզիումն անցկացվել է Մոնաշի համալսարանում 2019 թվականի նոյեմբերի 4-ից 8-ը<ref name="monashsymp">{{cite web |date=21 November 2019 |title=CABAH Annual Symposium |url=https://history.cass.anu.edu.au/news/cabah-annual-symposium |access-date=8 April 2020 |website=ANU School of History}}</ref>։ == Ուսումնասիրություններ == CABAH-ն աջակցել է հնագիտական պեղումների մի շարքի, որն իրականացրել է Ջեյմս Կուկի համալսարանի ականավոր պրոֆեսոր Շոն Ալմի և Մոնաշի համալսարանի պրոֆեսոր Իան Ջ․ Մակնիվենի համատեղ ղեկավարած թիմը, որի կազմում ընդգրկված են եղել նաև Քվինսլենդի Լիզարդ կղզու ավանդական տերերը<ref name="ansto2024">{{cite web |date=11 April 2024 |title=Discovery of Australia's oldest pottery rewrites understanding of Aboriginal marine history |url=https://www.ansto.gov.au/news/discovery-of-australias-oldest-pottery-rewrites-understanding-of-aboriginal-marine-history |access-date=12 April 2024 |website=[[ANSTO]]}}</ref>։ Ստացված ուսումնասիրությունը, որը հրապարակվել է 2024 թվականի ապրիլին և որի համահեղինակն է CABAH-ի ռադիոածխածնային թվագրման մասնագետ Կուան Հուան, բացահայտել է կղզու վրա հայտնաբերված կավագործության բեկորների մինչ այդ չապացուցված թվագրումը<ref name="ulm2024">{{cite journal |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=Summerhayes |first3=Glenn R. |last4=Wu |first4=Pei-hua |last5=Bunbury |first5=Magdalena M.E. |last6=Petchey |first6=Fiona |last7=Hua |first7=Quan |last8=Skelly |first8=Robert |last9=Lambrides |first9=Ariana B.J. |last10=Rowe |first10=Cassandra |display-authors=2 |date=9 April 2024 |title=Early Aboriginal pottery production and offshore island occupation on Jiigurru (Lizard Island group), Great Barrier Reef, Australia |journal=[[Quaternary Science Reviews]] |publisher=[[Elsevier BV]] |volume=333 |bibcode=2024QSRv..33308624U |doi=10.1016/j.quascirev.2024.108624 |issn=0277-3791 |doi-access=free |article-number=108624}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]]</ref>։ Սա Ավստրալիայում հայտնաբերված և հավաստիորեն թվագրված առաջին խեցեգործությունն է եղել, ինչը ցույց է տվել, որ Ավստրալիայի բնակիչները աշխարհագրորեն մեկուսացված չեն եղել, այլ շփումներ են ունեցել ծովագնաց այլ ժողովուրդների հետ և տիրապետել են ծովագնացության զգալի տեխնոլոգիաների ու նավագնացության հմտությունների<ref name="ulmconv">{{cite web |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=McLean |first3=Kenneth |date=11 April 2024 |others=[[The Conversation (website)]] |title=Evidence Aboriginal people made pottery and sailed thousands of years ago discovered |url=https://www.news.com.au/technology/science/archaeology/evidence-aboriginal-people-made-pottery-and-sailed-thousands-of-years-ago-discovered/news-story/6a0d5a741f5464199cde18268399ab5e |access-date=12 April 2024 |website=news}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> == Լրացուցիչ ընթերցանություն == - {{cite web |date=2018 |title=2018 Annual Report |url=https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313095917/https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-date=13 March 2020 |access-date=13 April 2020 |publisher=ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage}} == Արտաքին հղումներ == - {{official|https://epicaustralia.org.au/}} {{Australian Research Council (ARC) Centres of Excellence}} {{div col}} *[[Ավստրալիայի ազգային համալսարան]] *[[Ջեյմս Կուկի համալսարան]] [[Հյուսիսային Քվինսլենդ]]ում *[[Նոր Հարավային Ուելսի համալսարան]] *[[Ադելաիդայի համալսարան]] *[[Մոնաշի համալսարան]] *[[Թասմանիայի համալսարան]] *[[Քվինսլենդի թանգարան]] *[[Ավստրալիական թանգարան]] *Scarp Archaeology Pty Ltd *[[Հարավային Ավստրալիայի թանգարան]] *[[Նոր Հարավային Ուելսի պետական գրադարան]] *Bioplatforms Australia Ltd *[[Սավուայի Սոն-Մոնբլան համալսարան]] (Սավուայի համալսարան, Ֆրանսիա) *[[Պապուա Նոր Գվինեայի համալսարան]] *[[Մաքս Պլանկի մարդկության պատմության գիտության ինստիտուտ]] *[[Դանիայի բնագիտական թանգարան]] *[[Ինդոնեզիայի հնագիտության ազգային կենտրոն]] *[[Կոլորադոյի համալսարան Բոուլդերում]], ԱՄՆ *[[Պապուա Նոր Գվինեայի ազգային թանգարան և գեղարվեստի պատկերասրահ]] {{div col end}} p6ymjm2hapo60gtg8p38pajaiwx0x97 10940510 10940509 2026-10-12T09:13:24Z Arsen070 177611 10940510 wikitext text/x-wiki {{use Australian English|date=April 2020}} {{use dmy dates|date=April 2020}} '''Ավստրալիայի կենսաբազմազանության և ժառանգության ARC գերազանցության կենտրոն''' ('''CABAH''')` հետազոտական կենտրոն, կենտրոնացել է Ավստրալիայի բնական, պատմական և բնիկների ժառանգության ուսումնասիրության վրա։ Նրա նպատակն է եղել մեծացնել անցյալի ըմբռնումը, որպեսզի հնարավոր լինի ավելի լավ հարմարվել և պլանավորել ապագան<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref>։ Կենտրոնը բացվել է Կանբերայի Խորհրդարանի շենքում 2017 թվականի հունիսի 22-ին, և նախատեսվել է, որ դրա գործունեությունը կտևի յոթ տարի։ Այն ֆինանսավորվել է Ավստրալիայի հետազոտական խորհրդի կողմից տրամադրված {{AUD|33.75 միլիոն}}, Նոր Հարավային Ուելսի կառավարության կողմից՝ {{AUD|1}} միլիոն, ինչպես նաև 20 համալսարանների, թանգարանների և կազմակերպությունների կողմից՝ {{AUD|11}} միլիոն ավստրալիական դոլարի դրամաշնորհով, որը նախատեսվել է ծախսել իր գոյության ընթացքում շուրջ 40 նոր հետազոտական հաստիքների և ավելի քան 50 ուսանողների ֆինանսավորման համար։<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref> Ստեղծվել է դպրոցների և լայն հանրության հետ կապի ծրագիր՝ գիտության նկատմամբ հետաքրքրությունն ու մասնակցությունը խթանելու համար, ինչպես նաև կրթական ենթակառուցվածքներ՝ նոր հետազոտողների վերապատրաստմանը նպաստելու համար՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով բնիկների և կին հետազոտողների կարիերայի զարգացմանը<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref>։ STEM (ԲՏՃՄ) ուղղությունների (ներառյալ Երկրի մասին գիտությունը, կլիմայագիտությունը, էկոլոգիան և գենետիկան) գիտնականներից բացի, կենտրոնում ընդգրկվել են նաև հումանիտար, արվեստի և հասարակական գիտությունների ոլորտների հետազոտողներ, ինչպիսիք են հնագիտությունը, բնիկ ժողովուրդների ուսումնասիրությունը և թանգարանագիտությունը<ref name="jcu">{{cite web |date=1 November 2017 |title=Research Partnerships |url=https://www.jcu.edu.au/research/centres-and-institutes/research-partnerships |access-date=8 April 2020 |website=JCU Australia}}</ref>։ == Կազմակերպություն == {{as of|April 2020}}, CABAH-ի տնօրենը երկրագետ, պրոֆեսոր Ռիչարդ «Բերտ» Ռոբերտսն է<ref>{{cite web |date=12 February 2019 |title=Richard 'Bert' Roberts |url=https://theconversation.com/profiles/richard-bert-roberts-15270 |access-date=8 April 2020 |website=The Conversation}}</ref><ref name="rrbio">{{cite web |title=Roberts, Richard G. |url=https://scholars.uow.edu.au/display/richard_roberts |access-date=8 April 2020 |website=UOW Scholars}}</ref>, իսկ վարչարարության համար պատասխանատու է Վոլոնգոնգի համալսարանը։ Աշխատակիցներն ու գործընկերներն են<ref name="arc2020">{{cite web |date=11 February 2020 |title=2017 ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage |url=https://www.arc.gov.au/grants/linkage-program/arc-centres-excellence/2017-arc-centre-excellence-australian-biodiversity-and-heritage |access-date=8 April 2020 |website=Australian Research Council}}</ref>․ == Սիմպոզիումներ == CABAH-ի 3-րդ ամենամյա սիմպոզիումն անցկացվել է Մոնաշի համալսարանում 2019 թվականի նոյեմբերի 4-ից 8-ը<ref name="monashsymp">{{cite web |date=21 November 2019 |title=CABAH Annual Symposium |url=https://history.cass.anu.edu.au/news/cabah-annual-symposium |access-date=8 April 2020 |website=ANU School of History}}</ref>։ == Ուսումնասիրություններ == CABAH-ն աջակցել է հնագիտական պեղումների մի շարքի, որն իրականացրել է Ջեյմս Կուկի համալսարանի ականավոր պրոֆեսոր Շոն Ալմի և Մոնաշի համալսարանի պրոֆեսոր Իան Ջ․ Մակնիվենի համատեղ ղեկավարած թիմը, որի կազմում ընդգրկված են եղել նաև Քվինսլենդի Լիզարդ կղզու ավանդական տերերը<ref name="ansto2024">{{cite web |date=11 April 2024 |title=Discovery of Australia's oldest pottery rewrites understanding of Aboriginal marine history |url=https://www.ansto.gov.au/news/discovery-of-australias-oldest-pottery-rewrites-understanding-of-aboriginal-marine-history |access-date=12 April 2024 |website=[[ANSTO]]}}</ref>։ Ստացված ուսումնասիրությունը, որը հրապարակվել է 2024 թվականի ապրիլին և որի համահեղինակն է CABAH-ի ռադիոածխածնային թվագրման մասնագետ Կուան Հուան, բացահայտել է կղզու վրա հայտնաբերված կավագործության բեկորների մինչ այդ չապացուցված թվագրումը<ref name="ulm2024">{{cite journal |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=Summerhayes |first3=Glenn R. |last4=Wu |first4=Pei-hua |last5=Bunbury |first5=Magdalena M.E. |last6=Petchey |first6=Fiona |last7=Hua |first7=Quan |last8=Skelly |first8=Robert |last9=Lambrides |first9=Ariana B.J. |last10=Rowe |first10=Cassandra |display-authors=2 |date=9 April 2024 |title=Early Aboriginal pottery production and offshore island occupation on Jiigurru (Lizard Island group), Great Barrier Reef, Australia |journal=[[Quaternary Science Reviews]] |publisher=[[Elsevier BV]] |volume=333 |bibcode=2024QSRv..33308624U |doi=10.1016/j.quascirev.2024.108624 |issn=0277-3791 |doi-access=free |article-number=108624}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]]</ref>։ Սա Ավստրալիայում հայտնաբերված և հավաստիորեն թվագրված առաջին խեցեգործությունն է եղել, ինչը ցույց է տվել, որ Ավստրալիայի բնակիչները աշխարհագրորեն մեկուսացված չեն եղել, այլ շփումներ են ունեցել ծովագնաց այլ ժողովուրդների հետ և տիրապետել են ծովագնացության զգալի տեխնոլոգիաների ու նավագնացության հմտությունների<ref name="ulmconv">{{cite web |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=McLean |first3=Kenneth |date=11 April 2024 |others=[[The Conversation (website)]] |title=Evidence Aboriginal people made pottery and sailed thousands of years ago discovered |url=https://www.news.com.au/technology/science/archaeology/evidence-aboriginal-people-made-pottery-and-sailed-thousands-of-years-ago-discovered/news-story/6a0d5a741f5464199cde18268399ab5e |access-date=12 April 2024 |website=news}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> == Լրացուցիչ ընթերցանություն == - {{cite web |date=2018 |title=2018 Annual Report |url=https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313095917/https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-date=13 March 2020 |access-date=13 April 2020 |publisher=ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage}} == Արտաքին հղումներ == - {{official|https://epicaustralia.org.au/}} {{Australian Research Council (ARC) Centres of Excellence}} {{div col}} *[[Ավստրալիայի ազգային համալսարան]] *Ջեյմս Կուկի համալսարան Հյուսիսային Քվինսլենդում *Նոր Հարավային Ուելսի համալսարան *[[Ադելաիդայի համալսարան]] *[[Մոնաշի համալսարան]] *Թասմանիայի համալսարան *Քվինսլենդի թանգարան *[[Ավստրալիական թանգարան]] *Scarp Archaeology Pty Ltd *[[Հարավային Ավստրալիայի թանգարան]] *[[Նոր Հարավային Ուելսի պետական գրադարան]] *Bioplatforms Australia Ltd *[[Սավուայի Սոն-Մոնբլան համալսարան]] (Սավուայի համալսարան, Ֆրանսիա) *[[Պապուա Նոր Գվինեայի համալսարան]] *[[Մաքս Պլանկի մարդկության պատմության գիտության ինստիտուտ]] *[[Դանիայի բնագիտական թանգարան]] *[[Ինդոնեզիայի հնագիտության ազգային կենտրոն]] *[[Կոլորադոյի համալսարան Բոուլդերում]], ԱՄՆ *[[Պապուա Նոր Գվինեայի ազգային թանգարան և գեղարվեստի պատկերասրահ]] {{div col end}} rygl51nuz02tqwwmfageenjrh8i0uam 10940511 10940510 2026-10-12T09:16:33Z Arsen070 177611 /* Արտաքին հղումներ */ 10940511 wikitext text/x-wiki {{use Australian English|date=April 2020}} {{use dmy dates|date=April 2020}} '''Ավստրալիայի կենսաբազմազանության և ժառանգության ARC գերազանցության կենտրոն''' ('''CABAH''')` հետազոտական կենտրոն, կենտրոնացել է Ավստրալիայի բնական, պատմական և բնիկների ժառանգության ուսումնասիրության վրա։ Նրա նպատակն է եղել մեծացնել անցյալի ըմբռնումը, որպեսզի հնարավոր լինի ավելի լավ հարմարվել և պլանավորել ապագան<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref>։ Կենտրոնը բացվել է Կանբերայի Խորհրդարանի շենքում 2017 թվականի հունիսի 22-ին, և նախատեսվել է, որ դրա գործունեությունը կտևի յոթ տարի։ Այն ֆինանսավորվել է Ավստրալիայի հետազոտական խորհրդի կողմից տրամադրված {{AUD|33.75 միլիոն}}, Նոր Հարավային Ուելսի կառավարության կողմից՝ {{AUD|1}} միլիոն, ինչպես նաև 20 համալսարանների, թանգարանների և կազմակերպությունների կողմից՝ {{AUD|11}} միլիոն ավստրալիական դոլարի դրամաշնորհով, որը նախատեսվել է ծախսել իր գոյության ընթացքում շուրջ 40 նոր հետազոտական հաստիքների և ավելի քան 50 ուսանողների ֆինանսավորման համար։<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref> Ստեղծվել է դպրոցների և լայն հանրության հետ կապի ծրագիր՝ գիտության նկատմամբ հետաքրքրությունն ու մասնակցությունը խթանելու համար, ինչպես նաև կրթական ենթակառուցվածքներ՝ նոր հետազոտողների վերապատրաստմանը նպաստելու համար՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով բնիկների և կին հետազոտողների կարիերայի զարգացմանը<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref>։ STEM (ԲՏՃՄ) ուղղությունների (ներառյալ Երկրի մասին գիտությունը, կլիմայագիտությունը, էկոլոգիան և գենետիկան) գիտնականներից բացի, կենտրոնում ընդգրկվել են նաև հումանիտար, արվեստի և հասարակական գիտությունների ոլորտների հետազոտողներ, ինչպիսիք են հնագիտությունը, բնիկ ժողովուրդների ուսումնասիրությունը և թանգարանագիտությունը<ref name="jcu">{{cite web |date=1 November 2017 |title=Research Partnerships |url=https://www.jcu.edu.au/research/centres-and-institutes/research-partnerships |access-date=8 April 2020 |website=JCU Australia}}</ref>։ == Կազմակերպություն == {{as of|April 2020}}, CABAH-ի տնօրենը երկրագետ, պրոֆեսոր Ռիչարդ «Բերտ» Ռոբերտսն է<ref>{{cite web |date=12 February 2019 |title=Richard 'Bert' Roberts |url=https://theconversation.com/profiles/richard-bert-roberts-15270 |access-date=8 April 2020 |website=The Conversation}}</ref><ref name="rrbio">{{cite web |title=Roberts, Richard G. |url=https://scholars.uow.edu.au/display/richard_roberts |access-date=8 April 2020 |website=UOW Scholars}}</ref>, իսկ վարչարարության համար պատասխանատու է Վոլոնգոնգի համալսարանը։ Աշխատակիցներն ու գործընկերներն են<ref name="arc2020">{{cite web |date=11 February 2020 |title=2017 ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage |url=https://www.arc.gov.au/grants/linkage-program/arc-centres-excellence/2017-arc-centre-excellence-australian-biodiversity-and-heritage |access-date=8 April 2020 |website=Australian Research Council}}</ref>․ == Սիմպոզիումներ == CABAH-ի 3-րդ ամենամյա սիմպոզիումն անցկացվել է Մոնաշի համալսարանում 2019 թվականի նոյեմբերի 4-ից 8-ը<ref name="monashsymp">{{cite web |date=21 November 2019 |title=CABAH Annual Symposium |url=https://history.cass.anu.edu.au/news/cabah-annual-symposium |access-date=8 April 2020 |website=ANU School of History}}</ref>։ == Ուսումնասիրություններ == CABAH-ն աջակցել է հնագիտական պեղումների մի շարքի, որն իրականացրել է Ջեյմս Կուկի համալսարանի ականավոր պրոֆեսոր Շոն Ալմի և Մոնաշի համալսարանի պրոֆեսոր Իան Ջ․ Մակնիվենի համատեղ ղեկավարած թիմը, որի կազմում ընդգրկված են եղել նաև Քվինսլենդի Լիզարդ կղզու ավանդական տերերը<ref name="ansto2024">{{cite web |date=11 April 2024 |title=Discovery of Australia's oldest pottery rewrites understanding of Aboriginal marine history |url=https://www.ansto.gov.au/news/discovery-of-australias-oldest-pottery-rewrites-understanding-of-aboriginal-marine-history |access-date=12 April 2024 |website=[[ANSTO]]}}</ref>։ Ստացված ուսումնասիրությունը, որը հրապարակվել է 2024 թվականի ապրիլին և որի համահեղինակն է CABAH-ի ռադիոածխածնային թվագրման մասնագետ Կուան Հուան, բացահայտել է կղզու վրա հայտնաբերված կավագործության բեկորների մինչ այդ չապացուցված թվագրումը<ref name="ulm2024">{{cite journal |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=Summerhayes |first3=Glenn R. |last4=Wu |first4=Pei-hua |last5=Bunbury |first5=Magdalena M.E. |last6=Petchey |first6=Fiona |last7=Hua |first7=Quan |last8=Skelly |first8=Robert |last9=Lambrides |first9=Ariana B.J. |last10=Rowe |first10=Cassandra |display-authors=2 |date=9 April 2024 |title=Early Aboriginal pottery production and offshore island occupation on Jiigurru (Lizard Island group), Great Barrier Reef, Australia |journal=[[Quaternary Science Reviews]] |publisher=[[Elsevier BV]] |volume=333 |bibcode=2024QSRv..33308624U |doi=10.1016/j.quascirev.2024.108624 |issn=0277-3791 |doi-access=free |article-number=108624}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]]</ref>։ Սա Ավստրալիայում հայտնաբերված և հավաստիորեն թվագրված առաջին խեցեգործությունն է եղել, ինչը ցույց է տվել, որ Ավստրալիայի բնակիչները աշխարհագրորեն մեկուսացված չեն եղել, այլ շփումներ են ունեցել ծովագնաց այլ ժողովուրդների հետ և տիրապետել են ծովագնացության զգալի տեխնոլոգիաների ու նավագնացության հմտությունների<ref name="ulmconv">{{cite web |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=McLean |first3=Kenneth |date=11 April 2024 |others=[[The Conversation (website)]] |title=Evidence Aboriginal people made pottery and sailed thousands of years ago discovered |url=https://www.news.com.au/technology/science/archaeology/evidence-aboriginal-people-made-pottery-and-sailed-thousands-of-years-ago-discovered/news-story/6a0d5a741f5464199cde18268399ab5e |access-date=12 April 2024 |website=news}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> == Լրացուցիչ ընթերցանություն == - {{cite web |date=2018 |title=2018 Annual Report |url=https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313095917/https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-date=13 March 2020 |access-date=13 April 2020 |publisher=ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage}} == Արտաքին հղումներ == - {{official|https://epicaustralia.org.au/}} {{Australian Research Council (ARC) Centres of Excellence}} {{div col}} *[[Ավստրալիայի ազգային համալսարան]] *Ջեյմս Կուկի համալսարան Հյուսիսային Քվինսլենդում *Նոր Հարավային Ուելսի համալսարան *[[Ադելաիդայի համալսարան]] *[[Մոնաշի համալսարան]] *Թասմանիայի համալսարան *Քվինսլենդի թանգարան *[[Ավստրալիական թանգարան]] *Scarp Archaeology Pty Ltd *Հարավային Ավստրալիայի թանգարան *Նոր Հարավային Ուելսի պետական գրադարան *Bioplatforms Australia Ltd *Սավուայի Սոն-Մոնբլան համալսարան (Սավուայի համալսարան, Ֆրանսիա) *Պապուա Նոր Գվինեայի համալսարան *Մաքս Պլանկի մարդկության պատմության գիտության ինստիտուտ *Դանիայի բնագիտական թանգարան *Ինդոնեզիայի հնագիտության ազգային կենտրոն *Կոլորադոյի համալսարան Բոուլդերում, ԱՄՆ *Պապուա Նոր Գվինեայի ազգային թանգարան և գեղարվեստի պատկերասրահ {{div col end}} 2if8z14b3ndcfooyb20pdy2lz150qsn 2 1342519 10940463 10938309 2026-10-12T07:03:00Z Յան 140805 /* */ 10940463 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ հուշարձան |հայերեն անվանում = Թափառող շան հուշարձան |բնագիր անուն = Monumento al perro callejero |պատկեր = Monumento al perro abandonado.jpg |նկարագիր = Քանդակը 2008 թվականին |latd = | latm = | lats = | latNS = |longd = | longm = | longs = | longEW = |coordinates_display = |coordinates_footnotes = |տեսակ = |քանդակագործ = Խիրասոլ Բոտեյո |Ճարտարապետ = |ստեղծում = |քանդման տարի = |բացում = |բարձրություն = 1․3 |լայնություն = |խորություն = |ստեղծման երկիր = |երկիր = |հասցե = |փողոց = |քաղաք = |բնակավայր = |գտնվելու վայր= |ոճ = |նյութ = |գտնվելու վայր = [[Մեխիկո]] |պատվիրատու = |պատկանում է = |մասն է = |հիմնական թեմա = [[Թափառող շուն]] |մակագրություն = |ներկա վիճակ = |պատկերված են = |կայք = |Շինության ձևը = |Ներկա վիճակը = |ՀՀ ՊՄԱՀ = }} '''Թափառող շան հուշարաձան (իսպ՝ Monumento al perro callejero), '''հայտնի է նաև ''Peluso'' անվամբ, բացօթյան բրոնզե քանդակ է, որը գտնվում է Մեխիկոյի հարավային Տլալպան վարչական շրջանում՝ Ինսուրխենտես Սուր պողոտայի երկայնքով։ Հուշարձանի հանդսիավոր բացումը տեղի է ունեցել 2008 թվականի հուլիսին։ 2008 թվականին հուշարձանը The statue was unveiled in July 2008 and was dedicated to the [[free-ranging dog]]s of the city. It was sculpted by Girasol Botello{{efn|Some sources credit her as "Botero" and others as "Tello".|name=fn1}} and its model was Peluso, a former stray dog that was adopted by Patricia España, founder of Milagros Caninos, a [[non-governmental organization|non-governmental]] [[Animal shelter|dog shelter]]. The shelter collected money and paid for the sculpture in order to raise awareness about the large population of free-ranging dogs in the city. Since its establishment, the monument has been neglected, vandalized and defaced. ==Description== The ''Monumento al perro callejero'' depicts Peluso, a sad-looking and severely underweight [[Free-ranging dog|stray dog]], thin to the bones, with his tail between his legs and one injured hind leg. The statue is made of [[Bronze sculpture|bronze]], it is {{convert|1.3|m|ft|sp=us}} high<ref name=expansión>{{cite web|url=https://expansion.mx/economia-insolita/honran-a-perros-callejeros-con-monumento|title=Honran a perros callejeros con monumento|date=21 July 2008|work=[[Expansión (Mexico)|Expansión]]|language=es|trans-title=Stray dogs are honored with monument|author=[[Notimex]]|access-date=28 July 2021}}</ref> and weighs around {{convert|85|kg|sp=us}}.<ref name=chilango>{{cite web|url=https://www.chilango.com/ocio/monumento-al-perro-callejero-peluso/|title=La historia del monumento al perro callejero te romperá el corazón 😢|trans-title=The history of the monument to the stray dog that will break your heart 😢|language=es|work=[[Chilango (magazine)|Chilango]]|first=Diana|last=Álvarez|date=13 December 2019|access-date=22 July 2021}}</ref><ref name=tvazteca>{{cite web|url=https://www.tvazteca.com/aztecanoticias/dia-del-perro-sin-raza-monumento-perro-callejero-cdmx|title=Día del perro sin raza: CDMX tiene un Monumento al Perro Callejero|trans-title=Non-breed Dog Day: Mexico City has a Monument to the Stray Dog|date=18 May 2021|access-date=22 July 2021|work=TV Azteca|language=es}}</ref> The sculpture was created by Patricia España (née Ruiz), founder of Milagros Caninos, a [[non-governmental organization|non-governmental]] [[Animal shelter|dog shelter]]. It was sculpted by Girasol Botello{{efn|name=fn1}} and it was cast by Germán Michel.<ref>{{cite web|url=http://perrocontento.com/2015/01/monumento-al-perro-callejero-un-homenaje-todos-esos-seres-en-situacion-de-abandono/|title=Monumento al perro callejero: Un homenaje a todos esos seres en situación de abandono|publisher=Milagros Caninos (author)|first=Lolina|last=Rivas|date=12 January 2015|access-date=22 July 2021|work=PerroContento.com}}</ref> It cost [[Mexican peso|Mex$]]130,000<ref name=expansión/> and Milagros Caninos paid it with the contributions of private donations in order to raise awareness about the high population of free-ranging dogs in the city.<ref name=local/> When it was inaugurated, the monument featured a plaque that said:<ref name=chilango/> {| cellpadding="10" |- | style="width:35%;"| {{lang|es|{{noitalic|'''Inscription''' (in Spanish):}} Mi único delito fue nacer y vivir en las calles o ser abandonado. Yo no pedí nacer y a pesar de tu indiferencia y de tus golpes, lo único que te pido es lo que sobra de tu amor. ¡Ya no quiero sufrir, sobrevivir al mundo es solo una cuestión de horror! ¡Ayúdame, ayúdame por favor!—Peluso.}} |- | style="width:35%;"| {{lang|en|{{noitalic|'''Literal translation:'''}} My only crime was to be born and live in the streets or to be abandoned, I did not ask to be born and despite your indifference and your blows, all I ask for is what is left of your love. I no longer want to suffer, surviving the world is only a matter of horror! Help me, help me please!—Peluso.}} |} Jorge Castro said for Local.mx that the plaque symbolizes what stray dogs would say if they could talk.<ref name=local/> ===Peluso, the dog=== Peluso was the name given to a 15-year-old stray dog that España adopted.<ref>{{cite web|url=http://www.elmanana.com.mx/notas.asp?id=69174|archive-url=https://web.archive.org/web/20080812075454/http://www.elmanana.com.mx/notas.asp?id=69174|url-status=dead|title=Erigirán un monumento al perro callejero en México|trans-title=A monument to the stray dog to be erected in Mexico|work=[[El Mañana (Nuevo Laredo)|El Mañana]]|date=23 July 2008|access-date=28 July 2021|language=es|archive-date=12 August 2008|location=Mexico City|author=[[Hechos]]}}</ref> He had suffered abuse that left him with [[renal insufficiency]], [[canine distemper]], and [[deafness]]. Peluso died five days before the inauguration of the monument.<ref name=chilango/><ref>{{cite web|url=https://www.imagenradio.com.mx/dia-perro-callejero|title=Hoy se celebra el día del perro callejero|date=20 July 2014|access-date=22 July 2021|language=es|trans-title=Today the day of the stray dog is celebrated|work=[[Imagen Radio]]}}</ref> ==Installation and status== The ''Monumento al perro callejero'' was unveiled on 20 July 2008. It lies in the corner of [[Avenida de los Insurgentes|Insurgentes Sur Avenue]] and Moneda Street, near the [[Instituto Nacional de Neurología y Neurocirugía|National Institute of Neurology and Neurosurgery]], and between [[Metrobús Ayuntamiento|Ayuntamiento]] and [[Metrobús Fuentes Brotantes|Fuentes Brotantes]] [[Mexico City Metrobús|Metrobús]] stations, in the center of [[Tlalpan]], the southern [[Boroughs of Mexico City|borough]] of [[Mexico City]].<ref name=local/><ref name=vice/> Since it was inaugurated, the monument has been neglected: it has been graffitied and its plaque was stolen.<ref name=vice>{{cite web|url=https://www.vice.com/es/article/vice-peluso-el-perro-doblemente-olvidado-que-te-rompera-el-corazo/|title=Peluso: el abandonado monumento al perro callejero en la CDMX|trans-title=Peluso: the abandoned monument to the stray dog in Mexico City|first=Pável|last=Gaona|access-date=22 July 2021|date=16 January 2018|work=[[Vice (magazine)|Vice]]|language=es}}</ref> A well-preserved replica is kept at the Milagros Caninos dog shelter.<ref name=vice/> Castro criticized the status of the monument, adding that it is ironic as its main purpose was to denounce the abandonment of stray dogs.<ref name=local/> ==Reception== Castro said the statue is one of the most needed because it does not glorify a historical figure as most do, but instead "belittles the human who doesn't do anything to help".<ref name=local>{{cite web|url=https://local.mx/ciudad-de-mexico/monumento-perro-callejero/|title='Peluso', el Monumento al Perro Callejero en una esquina de Tlalpan|trans-title='Peluso', the Monument to the Stray Dog in a corner of Tlalpan|first=Jorge|last=Castro|date=13 September 2018|work=Local.mx|language=es|access-date=22 July 2021}}</ref> A writer of ''[[Chilango (magazine)|Chilango]]'' said that it celebrates a dying dog and only generates morbid fascination for the millions of stray animals that exist and ironized that as a consequence a monument to the homeless might eventually exist.<ref>{{cite web|url=https://www.chilango.com/general/monumento-al-perro-callejero/|title=Monumento al Perro Callejero|trans-title=Monument to the Stray Dog|access-date=22 July 2021|date=25 May 2009|work=Chilango|language=es}}</ref> ==Notes== {{notelist}} ==References== {{reflist}} ==External links== {{Portal|Mexico|Visual arts}} *[https://www.milagroscaninos.org/quienes-somos/attachment/peluso-monumento-al-perro-callejero/ Peluso, monumento al perro callejero] (in Spanish) at Milagros Caninos Official Website. {{Avenida de los Insurgentes}} {{Public art in Mexico City}} {{Tlalpan}} {{Authority control}} lfnmkcppkttef3mfuzm6039s9vx65be 0 1342593 10940587 10936650 2026-10-12T11:50:33Z Էլֆուհի 118681 10940587 wikitext text/x-wiki {{Տաքսոտուփ2 |Վիքիդատա=այո}} '''Հիսպանիոլյան սոլենոդոն''' ('''Սոլենոդոն պարադոքս'''), հայտնի է նաև «'''ագոուտա'''» անվամբ<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/agouta|title=Agouta|website=Collins Dictionary}}</ref>, փոքր, մորթիով պատված և սրընչակի նմանվող կաթնասուն, որը բնորոշ է [[Կարիբյան ավազան|Կարիբյան ավազանի]] [[Հայիթի կղզի|Հիսպանիոլա կղզուն]] (այն բաժանված է [[Դոմինիկյան Հանրապետություն|Դոմինիկյան Հանրապետության]] և [[Հայիթի|Հայիթիի]] միջև)։ Ինչպես մյուս սոլենոդոնները, սա նույնպես թունավոր, միջատակեր կենդանի է, որն ապրում է բների մեջ և ակտիվ է գիշերային ժամերին։ Այն դժվար հայտնաբերվող կենդանի է և առաջին անգամ նկարագրվել է միայն 1833 թվականին. պահպանվող անտառներում դրա թվաքանակը կայուն է, սակայն տեսակը շարունակում է մնալ բնապահպանական ջանքերի ուշադրության կենտրոնում։ Նույն ցեղին պատկանող ավելի փոքր տեսակը՝ Մարկանոյի սոլենոդոնը (''S. marconoi''), ոչնչացել է եվրոպական գաղութացումից հետո։ Հիսպանիոլյան սոլենոդոնը և առնետանման Հիսպանիոլյան հուտիան բնակվում են նույն միջավայրում և կղզու բնիկ կաթնասուններից միակ պահպանված տեսակներն են։ == Բացահայտում == 1833 թվականին [[Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիա|Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիան]] Հայիթիից նոր նմուշ է ստացել։ Այս կենդանու առեղծվածային բնույթով հետաքրքրված՝ հավաքածուի խնամակալ [[Ֆեոդոր Բրանդ|Յոհան Ֆրիդրիխ ֆոն Բրանդը]] նրան անվանել է «Սոլենոդոն պարադոքս» («սոլենոդոն» նշանակում է «ճեղքատամ»)։ Բացի 1861 թվականին հայտնաբերված Կուբայական սոլենոդոնի (Կուբայական ճեղքատամ) հետ ունեցած կապից, այլ տեղեկություններ հայտնի չէին, և համարվում էր, որ տեսակն անհետացել է։ 1907 թվականին Էդիսոն Էմերի Վերիլը և [[Ալֆեուս Հայաթ Վերիլ|Ալֆեուս Հայաթ Վերիլը]] Դոմինիկյան Հանրապետությունում կրկին հայտնաբերել են կենդանուն, սակայն 1964 թվականին այն կրկին համարվում էր անհետացած<ref name="ley196412">{{cite magazine |last=Ley|first=Willy|date=December 1964|title=The rarest animals|department=For Your Information|magazine=Galaxy Science Fiction|pages=94–103|url=https://archive.org/stream/Galaxy_v23n02_1964-12#page/n93/mode/2up}}</ref>։ == Նկարագրություն == [[File:Hispaniolan_solenodon.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hispaniolan_solenodon.jpg|ձախից|մինի|Իլյուստրացիա]] Հիսպանիոլայի սոլենոդոնը նման է չափերով մեծացած [[Գետնափորներ|գետնափորի]]։ Արուներն ու էգերը չափերով գրեթե նույնն են։ Հասուն առանձնյակների ընդհանուր երկարությունը 49-ից 72 սմ է (19-ից 28 դյույմ), ներառյալ 20-ից 25 սմ (7,9-ից 9,8 դյույմ) երկարությամբ պոչը։ Միջինում նրանք կշռում են մոտ 800 գրամ (28 ունցիա)։ Դրա շնորհիվ նրանք համարվում են Գետնափորանմանների շարքի ներկայում գոյություն ունեցող ամենախոշոր ներկայացուցիչները։ Չնայած դրանց գունավորումը կարող է որոշ չափով տարբեր լինել, սովորաբար մարմնի մեծ մասը մուգ դարչնագույն է։ Փորի հատվածն ավելի բաց գույն ունի, իսկ գլխի կողքերին, կոկորդին և կրծքավանդակի վերին հատվածում մորթին կարմրավուն է։ Պոչը, ոտքերը, դունչը և կոպերը մազազուրկ են<ref name="Derbridge2015">{{cite journal |author1=Derbridge, J.J.|display-authors=etal|date=December 2015|title=''Solenodon paradoxus'' (Soricomorpha: Solenodontidae)|journal=Mammalian Species|volume=47|issue=927|pages=100–106|doi=10.1093/mspecies/sev010|doi-access=free}}</ref>։ Առջևի ոտքերը նկատելիորեն ավելի զարգացած են, քան հետևինները, սակայն բոլոր ոտքերն ունեն ամուր ճանկեր, որոնք օգտակար են փորելու համար։ Գլուխը մարմնի համեմատ մեծ է՝ երկար դնչամասով, իսկ փոքր աչքերն ու ականջները մասամբ թաքնված են մարմնի մորթու մեջ։ Քթանցքերը բացվում են դեպի կողքերը, իսկ դնչի վրա կան մոտ մեկ տասնյակ երկար բեղիկներ, որոնց երկարությունը կարող է հասնել 7 սմ-ի (2,8 դյույմ)։ Գլխի ավելի հետին հատվածում կան նաև մի քանի ավելի փոքր բեղիկներ<ref name="Derbridge2015" />։ Այս կենդանու յուրահատուկ առանձնահատկություններից է ''os proboscidis''-ը՝ ոսկրային գոյացություն, որը քթանցքի բացվածքից առաջ է ձգվում և ծառայում է որպես դնչի աճառի հենարան։ Նման կառուցվածք չկա նույնիսկ սոլենոդոնների մյուս տեսակների մոտ<ref name="Wible2008">{{cite journal |author=Wible, J.R.|date=December 2008|title=On the cranial osteology of the Hispaniolan solenodon, ''Solenodon paradoxus'' {{small|Brandt, 1833}} (Mammalia, Lipotyphla, Solenodontidae)|journal=Annals of Carnegie Museum|volume=77|issue=3|pages=321–402|doi=10.2992/0097-4463-77.3.321|s2cid=86798636}}</ref>։ Ստորին ծնոտի երկրորդ կտրիչ ատամն ունի նեղ, խողովականման անցուղի, որը գրեթե ամբողջությամբ փակ է։ Դրանով հոսում է թունավոր թուք, որն արտադրվում է [[Ենթածնոտային թքագեղձեր|ենթածնոտային թքագեղձի]] կողմից<ref name="Folinsbee2007">{{cite journal |author1=Folinsbee, K.A.|author2=Müller, J.|author3=Reisz, R.R.|name-list-style=amp|year=2007|title=Canine grooves: Morphology, function, and relevance to venom|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=27|issue=2|pages=547–551|doi=10.1671/0272-4634(2007)27[547:CGMFAR]2.0.CO;2|s2cid=54602365}}</ref>։ Թեև թույնի ստույգ քիմիական կազմն անհայտ է<ref name="Dutton1992">{{cite journal |author=Dutton, M.J.|year=1992|title=Venomous Mammals|journal=Pharmacology & Therapeutics|volume=53|issue=2|pages=199–215|doi=10.1016/0163-7258(92)90009-O|pmid=1641406}}</ref>, ցույց է տրվել, որ մարմնի զանգվածի յուրաքանչյուր գրամի հաշվարկով 0,38–ից մինչև 0,55 մգ թույնի ներարկումը մկների համար մահացու է երկուսից վեց րոպեի ընթացքում<ref name="Derbridge2015" />։ Հիսպանիոլական սոլենոդոնները ազդրերի վրա ունեն մաշկի բծեր, որոնք հարուստ են ապոկրին գեղձերով: Այս գեղձերի սեկրեցները օգտագործվում են անհատների միջև հաղորդակցության մեջ<ref name="Starck1982">{{cite journal |author1=Starck, D.|author2=Poduschka, W.|name-list-style=amp|year=1982|title=On the ventral gland field of ''Solenodon paradoxus'' {{small|Brandt, 1833}} (Mammalia, Insectivora)|journal=Zeitschrift für Säugetierkunde|volume=47|issue=1|pages=1–12}}</ref>։ == Սարածում և բնակավայր == Հիսպանիոլյան սոլենոդոնները հանդիպում են միայն [[Հայիթի կղզի|Հիսպանիոլա կղզում]]՝ [[Դոմինիկյան Հանրապետություն|Դոմինիկյան Հանրապետությունում]] և [[Հայիթի|Հայիթիի]] հարավային հատվածներում։ Նրանց բնակության միջավայրը սովորաբար ծովի մակարդակից մինչև 1000 մ (3300 ֆուտ) բարձրության վրա գտնվող, մարդու կողմից չխաթարված խոնավ անտառներն են, թեև երբեմն նրանք հանդիպում են նաև ավելի մեծ բարձրությունների վրա կամ մշակվող գյուղատնտեսական հողատարածքների մերձակայքում<ref name="Derbridge2015" />։ Առանձնացվում է երկու ենթատեսակ․ * ''Solenodon paradoxus''՝ Դոմինիկյան Հանրապետության հյուսիսային մաս * ''Solenodon paradoxus woodi''՝ Դոմինիկյան Հանրապետության ծայր հարավային մաս և Հայիթի, Տիբուրոն թերակղզի Հիսպանիոլայի սոլենոդոնի տարածվածությունը, ըստ երևույթին, մասնատված է։ Նրա պոպուլյացիաները հանդիպում են ինչպես պահպանվող տարածքներում, այնպես էլ դրանց սահմաններից դուրս, օրինակ՝ Խարագուա, Դել Էստե և Սիերա դե Բաորուկո ազգային պարկերում։ Հայիթիում այս կենդանու մասին տեղեկություններ կան Լա Վիզիտ ազգային պարկից և Մասիֆ դե լա Հոտի Դյուշիտի շրջանից<ref>{{cite journal |author1=Turvey, Samuel T.|author2=Meredith, Helen M.R.|author3=Scofield, R. Paul|year=2008|title=Continued survival of Hispaniolan solenodon ''Solenodon paradoxus'' in Haiti|journal=Oryx|volume=42|issue=4|pages=611–614|doi=10.1017/S0030605308001324|doi-access=free}}</ref>։ Ենթադրվում է, որ Հիսպանիոլայի սոլենոդոնը կարող է հանդիպել նաև Դոմինիկյան Հանրապետության Լոս Հայտիսես ազգային պարկում, սակայն դրա առկայությունը դեռևս հաստատված չէ։ == Վարքագիծ == Հիսպանիոլայի սոլենոդոնները գիշերային կենդանիներ են։ Ցերեկային ժամերին նրանք թաքնվում են իրենց բներում, ծառերի վրա, փչացած և ներսից դատարկված գերաններում կամ քարանձավներում՝ մնալով տեսադաշտից դուրս։ Նրանց բները կարող են ունենալ մի քանի խցեր և թունելներ։ Սովորաբար այնտեղ ապրում են մեկ հասուն զույգ՝ մինչև վեց երիտասարդ առանձնյակների ուղեկցությամբ։ Բաց տարածք դուրս գալու ժամանակ նրանք քայլում կամ վազում են թաթերի ներբանների վրա՝ շարժվելով անկանոն, զիգզագաձև ուղղությամբ<ref name="Derbridge2015" />։ Հիսպանիոլայի սոլենոդոնները հիմնականում սնվում են [[Հոդվածոտանիներ|հոդվածոտանիներով]], ինչպիսիք են բազմոտանիները (''Julida''), [[Գնայուկ բզեզներ|հողային բզեզները]], ինչպես նաև ուտիճանման և [[Ուղղաթևեր|ուղղաթև]] [[Խավարասերներ|միջատների]] տարբեր տեսակներ ([[ծղրիդներ]], մորեխներ)։ Նրանք սնվում են նաև որդերով, խխունջներով, մկներով և փոքր սողուններով։ Բացի այդ, նրանց սննդակարգում կարող են լինել փոքր քանակությամբ մրգեր, հացահատիկներ և գետնին կուտակված տերևային մնացորդներ։ Սնունդ փնտրելիս նրանք դնչով շոշափում և ուսումնասիրում են հողը, իսկ ճանկերի օգնությամբ փորում կամ պատռում են փտած գերանները<ref name="animaldiversity.org">{{cite web |url=https://animaldiversity.org/accounts/Solenodon_paradoxus/|title=Solenodon paradoxus (Hispaniolan solenodon)|website=[[Animal Diversity Web]]}}</ref>։ TՆրանց մոտ արձանագրվել են տարբեր ձայներ․ պաշտպանվելիս նրանք արձակում են բարձր «ծլվլոց», ագրեսիայի ժամանակ՝ սուր «ճիչ», նույն տեսակի ծանոթ առանձնյակների հանդիպելիս՝ մեղմ «ճվճվոց», իսկ անծանոթների հանդիպելիս՝ բարձր և սուր «կտկտոց»։ Նշվում է նաև, որ նրանք արձակում են էխոլոկացիոն կտկտոցներ՝ 9-ից 31 կՀց հաճախականությամբ<ref name="Derbridge2015" />։ == Վերարտադրություն == Բազմացումը տեղի է ունենում ամբողջ տարվա ընթացքում, սակայն էգերը զուգավորման համար պատրաստ են լինում միայն կարճ ժամանակահատվածներով՝ մոտավորապես յուրաքանչյուր տասը օրը մեկ։ Հղիությունը տևում է ավելի քան 84 օր, որից հետո ծնվում է մեկից երեք ձագ։ Սովորաբար նրանցից միայն երկուսն են ողջ մնում, քանի որ էգն ունի ընդամենը երկու կաթնագեղձի պտուկ, որոնք գտնվում են աճուկի շրջանում։ Ձագերը ծնվում են կույր և մազազուրկ՝ 40-ից 55 գրամ քաշով։ Կյանքի առաջին երկու ամիսների ընթացքում մայրը նրանց իր հետ է տեղափոխում։ Սակայն հայտնի չէ, թե որքան ժամանակ է անհրաժեշտ նրանց լիարժեք կաթից կտրվելու համար։Անազատության պայմաններում Հիսպանիոլայի սոլենոդոնները կարող են ապրել ավելի քան 11 տարի<ref name="Derbridge2015" />։ == Էկոլոգիա == [[File:Solenodon_jun_09_0061_crop.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Solenodon_jun_09_0061_crop.JPG|մինի|Վայրի բնության մեջ գտնվող նմուշ]] Հիսպանիոլայի սոլենոդոնին որսում են մոխրադեմ բուն (''Tyto glaucops'') և ստիգիական բուն (''Asio stygius'')<ref name="Derbridge2015" />։ Քանի որ բնական ցամաքային գիշատիչների պակասի պատճառով Հիսպանիոլայի սոլենոդոնը ժամանակի ընթացքում չի զարգացրել արդյունավետ պաշտպանական միջոցներ, այն դանդաղ և անճարպիկ վազող կենդանի է։ Հիսպանիոլա կղզում հաստատվել են վայրենացած շների և կատուների պոպուլյացիաներ, իսկ շաքարեղեգի դաշտերում առնետների դեմ պայքարելու նպատակով ներմուծվել են փոքր ասիական մանգուստներ (''Urva auropunctata'')։ Այս երեք կենդանիներն էլ կարող են որսալ Հիսպանիոլայի սոլենոդոններին։ == Էվոլյուցիա == 2016 թվականին Իլինոյսի համալսարանի և Պուերտո Ռիկոյի համալսարանի հետազոտողները ամբողջությամբ վերծանել են Հիսպանիոլայի սոլենոդոնի միտոքոնդրիալ գենոմը։ Ուսումնասիրությունը հաստատել է, որ սոլենոդոնները մյուս ներկայում գոյություն ունեցող կաթնասուններից բաժանվել են մոտ 78 միլիոն տարի առաջ։ Հետազոտությունը նաև ցույց է տվել, որ հյուսիսային պոպուլյացիայի գենետիկական բազմազանությունը զգալիորեն ավելի մեծ է, քան հարավային պոպուլյացիայինը<ref>{{cite press release |title=Endangered venomous mammal predates dinosaurs' extinction|publisher=Carl R. Woese Institute for Genomic Biology|website=www.igb.illinois.edu|url=http://www.igb.illinois.edu/news/endangered-venomous-mammal-predates-dinosaurs%25E2%2580%2599-extinction|access-date=2020-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505180947/http://www.igb.illinois.edu/news/endangered-venomous-mammal-predates-dinosaurs%E2%80%99-extinction|archive-date=2016-05-05}}</ref><ref name="Brandt2016">{{cite journal |last1=Brandt|first1=A.L.|last2=Grigorev|first2=K.|last3=Afanador-Hernández|first3=Y.M.|last4=Paulino|first4=L.A.|last5=Murphy|first5=W.J.|last6=Núñez|first6=A.|last7=Komissarov|first7=A.|last8=Brandt|first8=J.R.|last9=Dobrynin|first9=P.|last10=Hernández-Martich|first10=J.D.|last11=María|first11=R.|last12=O'Brien|first12=S.J.|last13=Rodríguez|first13=L.E.|last14=Martínez-Cruzado|first14=J.C.|last15=Oleksyk|first15=T.K.|last16=Roca|first16=A.L.|display-authors=6|year=2016|title=Mitogenomic sequences support a north–south subspecies subdivision within ''Solenodon paradoxus''|journal=Mitochondrial DNA Part A|volume=28|issue=5|pages=662–670|doi=10.3109/24701394.2016.1167891|pmid=27159724|s2cid=32735234|url=https://digitalcommons.snc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1028&context=faculty_staff_works|url-access=subscription}}</ref>։ Այս ժամանակագրությունը լավ համապատասխանում է այն վարկածին, թե ինչպես է Հիսպանիոլայի սոլենոդոնը հայտնվել Հիսպանիոլա կղզում։ Երկրաբանները ենթադրում են, որ մոտ 75 միլիոն տարի առաջ կղզին եղել է հրաբխային աղեղի մաս, որը միացած էր Մեքսիկային<ref name="Roca2004">{{cite journal |author=Roca, A.L.|display-authors=etal|date=April 2004|title=Mesozoic origin for West Indian insectivores|journal=Nature|volume=429|issue=6992|pages=649–651|doi=10.1038/nature02597|pmid=15190349|bibcode=2004Natur.429..649R|s2cid=915633}}</ref>։ == Գենոմային հետազոտություններ == Հիսպանիոլայի սոլենոդոնը խորապես առանձնացած էվոլյուցիոն ծագում ունեցող կաթնասունների շարքի պահպանված եզակի ներկայացուցիչներից է։ Այդ պատճառով այն մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել ինչպես էվոլյուցիոն կենսաբանների, այնպես էլ բնության պահպանությամբ զբաղվող մասնագետների շրջանում։ Գենոմի վերծանման վերջին առաջընթացները կարևոր տեղեկություններ են տվել սոլենոդոնի ազգակցական կապերի, թույնի էվոլյուցիայի և գենետիկական բազմազանության վերաբերյալ։ Գերության մեջ պահվող վեց առանձնյակների ամբողջական գենոմների վերծանումը ցույց է տվել, որ սոլենոդոնները մյուս ներկայում գոյություն ունեցող կաթնասուններից բաժանվել են մոտ 73,6 միլիոն տարի առաջ<ref name="Grigorev2018">{{cite journal |last1=Grigorev|first1=Kirill|last2=Kliver|first2=Sergey|last3=Dobrynin|first3=Pavel|last4=Komissarov|first4=Aleksey|last5=Wolfsberger|first5=Walter|last6=Krasheninnikova|first6=Ksenia|last7=Afanador-Hernández|first7=Yashira M.|last8=Brandt|first8=Adam L.|last9=Paulino|first9=Liz A.|last10=Carreras|first10=Rosanna|title=Innovative assembly strategy contributes to understanding the evolution and conservation genetics of the endangered ''Solenodon paradoxus'' from the island of Hispaniola|journal=GigaScience|volume=7|issue=6|pages=893–901|year=2018|doi=10.1093/gigascience/giy025|pmid=29562268|pmc=6010753}}</ref>։ === Գենոմի հավաքում և անոտացիա === 2018 թվականին նշանակալի մի հետազոտություն ներկայացրեց ''S. paradoxus''-ի միջուկային գենոմի առաջին հավաքումը՝ օգտագործելով նոր հավաքման ռազմավարություն, որը հարմարեցված էր դրա ցածր հետերոզիգոտությանը և վտանգված կարգավիճակին<ref name="Grigorev2018" />։ Հետազոտության ընթացքում հարավային ենթատեսակի (''S. p. woodi'') հինգ առանձնյակների համախմբված սեքվենավորումն օգտագործվեց արդյունավետ ծածկույթը մեծացնելու նպատակով, իսկ կոնտիգների կառուցման համար կիրառվեց լարային գրաֆի վրա հիմնված Fermi հավաքիչը։ Այս մոտեցումն ապացուցեց, որ բարձր հոմոզիգոտ գենոմների դեպքում գերազանցում է de Bruijn գրաֆի վրա հիմնված հավաքմանը՝ ապահովելով բարձրորակ նախնական հավաքում՝ կոնտիգների մակարդակում BUSCO գեների 86% ամբողջականությամբ, իսկ սկաֆոլդավորումից հետո՝ 91%։ Վերջնական գենոմը անոտացվել է կրկնվող տարրերի, սպիտակուց կոդավորող գեների և չկոդավորող ՌՆԹ-ների համար։ Համեմատական գենոմային վերլուծությունը ցույց է տվել, որ գենոմի չափը մոտավորապես 2.06 Գբ է, իսկ կրկնվող հատվածների պարունակությունը՝ անսովոր ցածր՝ մոտ 22.5%՝ համեմատած այլ էուլիպոտիֆլաների հետ։ 4,416 մեկ պատճենով օրթոլոգների հիման վրա կատարված ֆիլոգենետիկ վերլուծությունը գնահատել է, որ սոլենոդոնների բաժանումը մյուս պլացենտավոր կաթնասուններից տեղի է ունեցել մոտ 73.6 միլիոն տարի առաջ՝ հաստատելով նրանց բազալ ֆիլոգենետիկ դիրքը<ref name="Grigorev2018" />։ ''S. paradoxus''-ի գենոմի երկրորդ հավաքումն իրականացվել է հատուկ նրա թույնում առկա սպիտակուցների նույնականացման նպատակով<ref name="Casewell2019">{{cite journal |last1=Casewell|first1=Nicholas R.|last2=Petras|first2=Daniel|last3=Card|first3=Daniel C.|last4=Suranse|first4=Vivek|last5=Mychajliw|first5=Alexandra M.|last6=Richards|first6=Desirée|last7=Koludarov|first7=Ivan|last8=Albulescu|first8=Lavinia-Oana|last9=Slagboom|first9=Jeroen|last10=Hempel|first10=Benjamin-Felix|title=Solenodon genome reveals convergent evolution of venom in eulipotyphlan mammals|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=116|issue=51|pages=25745–25755|year=2019|doi=10.1073/pnas.1906117116|doi-access=free|pmid=31796579|pmc=6936717|bibcode=2019PNAS..11625745C}}</ref>։ ''S. paradoxus''-ի գենոմը կառուցվել է ZOODOM-ում պահվող գերության մեջ գտնվող հասուն արու առանձնյակի արյունից մեկուսացված բարձր մոլեկուլային քաշով ԴՆԹ-ի միջոցով<ref name="ZOODOM">{{cite web |title=Parque Zoológico Nacional|url=https://zoodom.gob.do/|website=zoodom.gob.do|publisher=Parque Zoológico Nacional Arq. Manuel Valverde Podestá|access-date=30 April 2025}}</ref>։ Զույգ ծայրերով գրադարանի սեքվենավորումն իրականացվել է Illumina HiSeq 2500 սարքով՝ 250 բազային զույգ երկարությամբ ընթերցումներով։ Հավաքումն իրականացվել է DISCOVAR de novo-ի միջոցով, այնուհետև կատարվել է անոտացիա MAKER-ի միջոցով՝ գեների կանխատեսումը հեշտացնելու նպատակով կիրառելով Augustus-ը<ref name="Casewell2019" />։ === Ենթատեսակների տարամիտում և պահպանության միավորներ === Միտոքոնդրիալ գենոմի սեքվենավորումը և ֆիլեոգեոգրաֆիական վերլուծությունները ցույց են տվել ''Սոլենոդոն պարադոքսի'' հյուսիսային (''S. p. paradoxus'') և հարավային (''S. p. woodi'') պոպուլյացիաների միջև հստակ գենետիկական տարանջատում<ref name="Brandt2016" />։ Այս ենթատեսակները, հավանաբար, բաժանվել են պլեյստոցենի կլիմայական տատանումների ընթացքում, իսկ ժողովրդագրական բաժանումը գնահատվում է առնվազն 300,000 տարի առաջ։ Ամբողջ գենոմի ժողովրդագրական մոդելավորումը հաստատել է այս տարանջատումը՝ ցույց տալով, որ վերջին հազարամյակների ընթացքում հյուսիսային պոպուլյացիան պահպանել է ավելի մեծ արդյունավետ պոպուլյացիայի չափ։ Այս տվյալները հիմնավորում են երկու ենթատեսակներին որպես պահպանության առանձին միավորներ դիտարկելը<ref name="Grigorev2018" />։ Հյուսիսային և հարավային բռնված առանձնյակների միջև ամբողջ գենոմի մեկ նուկլեոտիդային պոլիմորֆիզմի (SNP) տատանումները հետազոտողներին հնարավորություն են տվել եզրակացնել պոպուլյացիաների ժողովրդագրական պատմությունը և աջակցել այն ենթադրությանը, որ Հիսպանիոլյան սոլենոդոնի ներսում ենթատեսակների բաժանումը (''S. paradoxus woodi''՝ հարավային ենթատեսակի առաջարկվող անվանումը) տեղի է ունեցել առնվազն 300 հազար տարի առաջ<ref name="Grigorev2018" />։ === Թույնի էվոլյուցիա === ''S. paradoxus''-ը թույն արտադրող պլացենտավոր կաթնասունների սակավաթիվ ներկայացուցիչներից է, որը թույնը փոխանցում է ստորին կտրիչ ատամների ակոսների միջոցով։ Գենոմային տվյալները վկայում են սոլենոդոնների և թունավոր գետնասամկների մոտ թույնի կոնվերգենտ էվոլյուցիայի մասին։ ''S. paradoxus''-ի գենոմի վաղ հավաքման ընթացքում հայտնաբերված ամենահետաքրքիր բացահայտումներից մեկը սոլենոդոնի մակարդման X գործոնի (F10) մեջ եզակի՝ 21 ամինաթթվից բաղկացած ներդրումն էր<ref name="Grigorev2018" />։ Այս ներդրումը գտնվում է այնպիսի հատվածում, որը սովորաբար ճեղքվում է թույնի ակտիվացման ընթացքում, և կարող է բարձրացնել թույնի գործառույթը, սակայն դրա հաստատման համար անհրաժեշտ է կենսաքիմիական վավերացում։ ''S. paradoxus''-ի գենոմի երկրորդ հավաքման հիման վրա թույնի հետ կապված գենային ընտանիքների անկախ վերլուծությունը երկու խմբերում էլ բացահայտել է կալիկրեինանման և սերինային պրոտեազների գենային կլաստերների ընդլայնում՝ ցույց տալով, որ թույնի գործառույթի համար նմանատիպ գեների զուգահեռ ներգրավում է տեղի ունեցել<ref name="Casewell2019" />: == Պահպանություն == Այսօր սոլենոդոնը Կարիբյան ավազանում հայտնաբերված վերջին երկու կենդանի միջատակեր կաթնասուններից մեկն է և Հիսպանիոլայի միակ մնացած երկու էնդեմիկ ցամաքային կաթնասուններից մեկը<ref>{{cite web |title=Hispaniolan Solenodon|work=Edge of Existence|publisher=The Zoological Society of London|url=http://www.edgeofexistence.org/mammal_conservation/solenodon.php|access-date=2013-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193336/http://www.edgeofexistence.org/mammal_conservation/solenodon.php|archive-date=2013-10-29}}</ref>: Թեև սոլենոդոնի գոյատևման հեռանկարն անորոշ է, պահպանության վերաբերյալ աշխատանքներ իրականացվել են «Վերջին վերապրածներ» (Last Survivors Project) ծրագրի շրջանակում, որը համագործակցել է Դոմինիկյան Հանրապետության կառավարության հետ։ 2009 թվականին ֆինանսավորվել է պահպանության հնգամյա ծրագիր, որն իրականացվել է դաշտային հետազոտություններ անցկացնելու, դրանց պահպանությունն ապահովելու լավագույն միջոցները բացահայտելու և երկարաժամկետ գոյատևումն ապահովելու համար մշտադիտարկման գործիքներ կազմակերպելու նպատակով<ref>{{cite web |title=Solenodon |url=http://www.durrell.org/latest/news-bites/solenodon-an-extraordinary-mammal-comes-into-the-spotlight/ |publisher=Durrell Wildlife Conservation Trust}}</ref><ref name="LastSurvivors">{{cite web |title=Last Survivors |url=http://www.thelastsurvivors.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20100603035643/http://www.thelastsurvivors.org/ |archive-date=2010-06-03 |access-date=2018-08-31 |publisher=lastsurvivors.org}}</ref>: Պահպանությանն ուղղված ջանքերի նպատակներից մեկն է բարձրացնել տեղական բնակչության իրազեկվածությունը այս տեսակի վերաբերյալ, հատկապես Դոմինիկյան Հանրապետությունում։ Հիսպանիոլայի թռչնաբանական ընկերությունը երկու երկրների տեղացիներին ցույց է տվել սոլենոդոնի նկարներ, սակայն քչերն են ճանաչել այն՝ նրա գիշերային կենսակերպի պատճառով<ref name="Morelle">{{cite news |last=Morelle |first=Rebecca |author-link=Rebecca Morelle |title=Solenodon hunt: On the trail of a 'living fossil' |url=https://www.bbc.co.uk/news/10146397 |work=BBC News}}</ref>: Հիսպանիոլյան սոլենոդոնը 2007 թվականին EDGE Species նախագծի կողմից ճանաչվել է որպես տասը հիմնական «թիրախային տեսակներից» մեկը<ref>{{cite news |date=2007-01-16 |title=Protection for 'weirdest' species |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6263331.stm |access-date=2007-05-22 |website=[[BBC News]]}}</ref>: Դարվինի նախաձեռնության (Մեծ Բրիտանիա) կողմից ֆինանսավորվող համատեղ պահպանության նախագիծը մեկնարկել է 2009 թվականին և ուսումնասիրում է տեսակները՝ այն պահպանելու համար<ref name="LastSurvivors" />: Տեսակը լիովին պաշտպանված է օրենքով։ Սակայն ինչպես Հայիթիում, այնպես էլ Դոմինիկյան Հանրապետությունում ազգային պարկերին սպառնում են անտառահատումները և գյուղատնտեսական նպատակներով տարածքների ընդլայնումը, ինչպես նաև փայտածխի արտադրությունը։ [[ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալություն|ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալությունը]] (USAID) և «Բնության պահպանություն» կազմակերպությունը (Nature Conservancy) համագործակցում են տեղական ոչ կառավարական կազմակերպությունների հետ՝ այս պարկերի պաշտպանությունը բարելավելու և կառավարման ծրագրեր իրականացնելու նպատակով («Վտանգված պարկեր»՝ «Parks in Peril» ծրագիր)։Հայիթիում մեկուսացված պոպուլյացիայի վերականգնման ծրագիրը, որը հրապարակվել է 1992 թվականին, նախատեսում էր համապարփակ հետազոտություններ, Պիկ Մակայա ազգային պարկ-ի կառավարման բարելավում, կրթական արշավներ, էկզոտիկ կաթնասունների վերահսկում և ''ex situ'' բազմացման ծրագիր։ Այս առաջարկությունները դեռևս չեն իրականացվել։ Դարվինի նախաձեռնության կողմից ֆինանսավորվող պահպանության և կրթության երկու հետազոտական ծրագրեր վերջերս են ստեղծվել՝ կենտրոնանալով երկու երկրներում սոլենոդոնների պահպանության վրա. «Հիսպանիոլայի էնդեմիկ ցամաքային կաթնասունների պահպանության համար ապացույցների և կարողությունների ձևավորում» (սկսվել է 2009 թվականին) և «Հայիթիի եզակի ողնաշարավորների համար ապագայի կերտում» (սկսվել է 2010 թվականին)։ Այս համատեղ ծրագրերը համագործակցություն են EDGE ծրագրի, Դարելի վայրի բնության պահպանության հիմնադրամի, BirdLife International-ի, Հիսպանիոլայի թռչնաբանական ընկերության, Դոմինիկյան Հանրապետության ազգային կենդանաբանական այգու, Societe Audubon Haiti-ի և համապատասխան երկրներում ծրագրերի գործընկերների միջև։ Բնակավայրերի կորուստը և [[Ինտրոդուկցիա (կենսաբանական)|ներմուծված տեսակների]] կողմից գիշատումը նպաստել են նրան, որ նախկինում այս տեսակը համարվի [[Վտանգված տեսակներ|վտանգված]]։ Այն համարվում էր գրեթե անհետացած մինչև 1907 թվականը, երբ հայտնաբերվեցլ է, որ ապրում է Հիսպանիոլայի ներքին շրջաններում։ 20-րդ դարի սկզբին այն չէր համարվում անմիջական վտանգի տակ գտնվող տեսակ։ 1966 թվականին այն հայտնաբերվեց Դոմինիկյան Հանրապետության մի քանի վայրերում։ 1981 թվականին, լայնածավալ որոնումներից հետո, Հիսպանիոլյան սոլենոդոնը Հայիթիում հայտարարվել է «ֆունկցիոնալորեն անհետացած»՝ պահպանվելով միայն հարավի հեռավոր լեռներում։ 1987 թվականին այն դեռևս հանդիպում էր երկու երկրներում, սակայն համարվում էր, որ հատկապես մեծ վտանգի տակ է Հայիթիում։ 1996 թվականի դրությամբ այն դեռևս կարելի էր հանդիպել երկու երկրներում։ Վայրի բնության մասին ֆիլմերի ռեժիսոր Յուրգեն Հոպպեն վերջին 18 տարիների ընթացքում կարողացել է նկարահանել Հիսպանիոլյան սոլենոդոնը Դոմինիկյան Հանրապետության տարբեր հատվածներում։ Վայրի բնության մեջ ամենավերջին դիտարկումները՝ տեսանյութային ապացույցներով, կատարվել են 2008 թվականի ամռանը, երբ Դարելի վայրի բնության պահպանության հիմնադրամի և Հիսպանիոլայի թռչնաբանական ընկերության հետազոտողների խումբը կարողացել է բռնել մեկ առանձնյակի։ Հետազոտողները չափել են նրա ֆիզիկական ցուցանիշները և վերցրել ԴՆԹ-ի նմուշ, որից հետո առանձնյակին բաց են թողել վայրի բնություն<ref>{{cite news |date=2009-01-09 |title=Venomous mammal caught on camera |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7791989.stm |access-date=2009-01-09 |website=[[BBC News]]}}</ref>։ === Բնապահպանական գենետիկայի գործիքներ === Վտանգված կարգավիճակի և թաքնված կենսակերպի պատճառով գենոմային գործիքները կարևոր նշանակություն ունեն սոլենոդոնների պոպուլյացիաների մոնիթորինգի համար։ Գենոմի վերծանման միջոցով հայտնաբերված միկրոսատելիտային լոկուսները փորձարկվել և հաստատվել են երկու ենթատեսակների համար օգտագործման նպատակով, ինչպես նաև պահպանվել են հանրային տվյալների բազաներում։Այս գենետիկական մարկերները կօգնեն ապագա ուսումնասիրություններում՝ պարզելու պոպուլյացիաների կառուցվածքը, ինբրիդինգի՝ մերձավոր ազգակցական առանձնյակների միջև բազմացման մակարդակը, և արդյունավետ պոպուլյացիայի չափը։ Դրանք կնպաստեն նաև սոլենոդոնների պահպանությանն ուղղված նպատակային ռազմավարությունների մշակմանը։ ''Սոլենոդոն պարադոքսը'' ներառված էր Բնության պահպանության միջազգային միության (IUCN) Կարմիր ցուցակում՝ որպես [[Վտանգված տեսակներ|վտանգված տեսակ]], քանի որ առկա էին այնպիսի շարունակական սպառնալիքներ, ինչպիսիք են կենսամիջավայրի ոչնչացումը, ներմուծված գիշատիչները և տարածման սահմանափակ տարածքը։ Ներկայում գենոմային տվյալները հիմք են ստեղծում պահպանության գենոմիկայի ծրագրերի համար, որոնց նպատակն է պահպանել էվոլյուցիոն առումով առանձնահատուկ այս կաթնասունին։ 2020 թվականին IUCN-ը սոլենոդոնի կարգավիճակը փոխել է՝ այն դասելով «<nowiki/>[[Քիչ մտահոգող տեսակ|Նվազագույն մտահոգություն]]<nowiki/>» (Least Concern) կատեգորիային՝ հաշվի առնելով նրա պոպուլյացիայի թվաքանակի և տարածման վերաբերյալ տեղեկությունների ավելացումը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{cite web |title=Hispaniolan solenodon |url=http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140110052820/http://www.edgeofexistence.org/mammals/species_info.php?id=5 |archive-date=2014-01-10 |website=EDGE of Existence |quote=Saving the world's most evolutionarily distinct and globally endangered (EDGE) species}} * {{cite web |author=Fernández, Eladio M. |title=Caribbean Nature Photography |url=http://www.eladiofernandez.com}} * {{cite web |title=Haitian Solenodon |url=http://www.animalinfo.org/species/solepara.htm |website=Animal Info}} * {{cite AV media |url=http://www.durrell.org/About-Durrell/Durrell-News/Rare-Hispaniolan-solenodon-caught-on-film/ |title=Hispaniolan Solenodon |medium=film |website=Durrell.org}} * {{cite news |date=9 January 2009 |title=[no title cited] |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7791989.stm |publisher=[[BBC News]] |type=article with video |id=sci / tech&nbsp;7791989}} ** {{cite news |date=2 June 2010 |title=From the Dominican Republic |url=https://www.bbc.co.uk/news/10149148 |publisher=[[BBC News]] |type=article with video}} ** {{cite news |date=30 May 2010 |title=Solenodon hunt: On the trail of a 'living fossil' |url=https://www.bbc.co.uk/news/10146397 |publisher=[[BBC News]] |type=article with video}} ** {{cite news |date=June 2010 |title=The cave of bones: A story of solenodon survival |url=https://www.bbc.co.uk/news/10147688 |publisher=[[BBC News]] |type=article with video}} ** {{cite news |date=2 June 2010 |title=Solenodon hunt: Close encounter with a bizarre beast |url=https://www.bbc.co.uk/news/10149148 |publisher=[[BBC News]] |type=article with video}} {{Taxonbar|from=Q754041}}{{Authority control}} [[Կատեգորիա:ԲՊՄՄ կարմիր ցանկի քիչ մտահոգող տեսակներ]] [[Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ]] [[Կատեգորիա:Անհետացող կենդանիներ]] [[Կատեգորիա:Գետնափորանմաններ]] [[Կատեգորիա:Թունավոր կենդանիներ]] [[Կատեգորիա:Կաթնասուններ]] [[Կատեգորիա:Դոմինիկյան Հանրապետություն]] [[Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Էնդեմիզմ]] [[Կատեգորիա:Հայիթի]] ia6b7tg7pt48c2ena6x8ljl2adfocbg 0 1342689 10940419 10938585 2026-10-11T21:24:16Z Էլֆուհի 118681 10940419 wikitext text/x-wiki {{Տաքսոտուփ2 |Վիքիդատա=այո}} '''Բեյրդի տապիր''' (անգլ․՝ '''Baird's tapir''') (լատին.՝ ''Tapirus bairdii''), հայտնի նաև որպես '''կենտրոնականամերիկյան տապիր''', [[Տապիր|տապիրների]] ընտանիքի կաթնասուն, որի տարածման հայրենիքն է [[Մեքսիկա|Մեքսիկան]], [[Կենտրոնական Ամերիկա|Կենտրոնական Ամերիկան]] և [[Հարավային Ամերիկա|Հարավային Ամերիկայի]] հյուսիս-արևմուտքը<ref name="MSW3">{{MSW3 Perissodactyla|id=14100038|page=633}}</ref>։ Այն [[Ամերիկա]] աշխարհամասում բնակվող տապիրների երեք տեսակներից ամենախոշորն է, ինչպես նաև Կենտրոնական Ամերիկայի ամենախոշոր տեղաբնիկ ցամաքային կաթնասունը<ref>{{cite web |title=Tapirs, Belize Animals, Caribbean Critters |url=http://ambergriscaye.com/critters/tapir.html |website=Ambergriscaye.com}}</ref>։ == Անվանումներ == Բեյրդի տապիրն անվանվել է [[Ամերիկացիներ|ամերիկացի]] [[Բնագիտություն|բնագետ]] [[Սպենսեր Ֆուլերտոն Բեյրդ|Սպենսեր Ֆուլերտոն Բեյրդի]] պատվին<ref>{{cite book |last1=Rivinus |first1=E.F. |url=https://archive.org/details/spencerbairdofsm00rivi |title=Spencer Baird of the Smithsonian |last2=Youssef |first2=E.M. |publisher=Smithsonian Institution Press |year=1992 |isbn=1-56098-155-5 |pages=x, 228 |url-access=registration}}</ref>, որը 1843 թվականին ճանապարհորդել է Մեքսիկա և ուսումնասիրել այս կենդանիներին։ Այնուամենայնիվ, տեսակն առաջին անգամ նկարագրել է մեկ այլ ամերիկացի բնագետ՝ Վ․ Թ․ Ուայթը<ref>{{cite web |last=Huffman |first=Brent |title=''Tapirus bairdii'' |url=http://www.ultimateungulate.com/Perissodactyla/Tapirus_bairdii.html |website=Ultimate Ungulate}}</ref>։ Ինչպես ամերիկյան մյուս տապիրները ([[Լեռնային տապիր|լեռնային տապիրը]] և [[Հարավամերիկյան տապիր|հարավամերիկյան տապիրը]]), Բեյրդի տապիրը բոլոր տարածաշրջաններում հաճախ անվանվում է ''դանտա''։ [[Օախակա (նահանգ)|Օախակայի]] և [[Վերակրուս (նահանգ)|Վերակրուսի]] շրջաններում այն հայտնի է որպես ''անտեբուրո''։ [[Պանամացիներ|Պանամացիներն]] ու [[Կոլումբիացիներ|կոլումբացիներն]] այն անվանում են ''մաչո դե մոնտե'', իսկ [[Բելիզ|Բելիզում]], որտեղ Բեյրդի տապիրն ազգային կենդանի է, այն հայտնի է որպես ''լեռնային կով''։ Մեքսիկայում [[Ցելտալ կեզու|ցելտալերենով]] այն կոչվում է ''ցեմեն'', [[Լականդոներեն|լականդոներենով]]՝ ''քաշ-ի-ցիմին'', որը նշանակում է «ջունգլիի ձի», իսկ [[Տոխոլաբալերեն|տոխոլաբալերենով]]՝ ''նիգուանչան''՝ «մեծ կենդանի»։ Պանամայում գունա ժողովուրդը Բեյրդի տապիրին իրենց խոսակցական լեզվով (տուլե կայա) անվանում է ''մոլի'', քաղաքական լեզվով (սակլա կայա)՝ ''օլոալիկինյալիլելե'', ''օլոսվիկինյալիլեր'' կամ ''օլոալիկինյապի'', իսկ հոգևոր լեզվով (սուար միմի կայա)՝ ''էկվիրմակա'' կամ ''էկվիլամակատոլա''։ == Բնակության վայր == Բեյրդի տապիրը հանդիպում է բուսականության տարբեր տեսակներ ունեցող տարածքներում։ Նրանք կարող են դիմակայել ծովի մակարդակից մինչև 3,600 մ բարձրություններին։ Կենդանուն կարելի է հանդիպել խոնավ տարածքներում, ինչպիսիք են [[Մանգրովային անտառներ|մանգրովային անտառները]], [[Ճահիճ|ճահիճները]], ճահճոտ տարածքները և խոնավ [[Արևադարձային անտառ|արևադարձային անտառները]]։ Այն բնակվում է նաև ավելի չոր տարածքներում, ինչպիսիք են գետամերձ անտառները, տերևաթափ անտառները և լեռնային [[Մշուշոտ անտառ|ամպամած անտառները]] (մշուշապատ անտառներ)։ Հնարավորության դեպքում այն նախընտրում է [[Երկրորդային աճի անտառներ|երկրորդային աճի անտառները]], քանի որ այնտեղ ստորին հարկի բույսերն ավելի շատ են, ինչը նպաստում է կերակրմանն ու պաշտպանությանը։ Սննդի և ջրի հասանելիությունը, ինչպես նաև պաշտպանվածությունը բնակավայրի ընտրության հիմնական գործոններն են<ref name="Wells">{{Cite web |last=Wells |first=Jeffrey |title=Tapirus bairdii (Baird's tapir) |url=https://animaldiversity.org/accounts/Tapirus_bairdii/ |access-date=2022-04-25 |website=Animal Diversity Web |language=en}}</ref>։ == Նկարագրություն == [[File:Bairds-Tapir-Foot.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bairds-Tapir-Foot.jpg|ձախից|մինի|Առջևի ոտքը]] [[File:Bairds_Tapir_Skull.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bairds_Tapir_Skull.jpg|ձախից|մինի|Բեյրդի տապիրի գանգը Օկլահոմա նահանգի համանուն քաղաքի [[Օստեոլոգիայի թանգարան|Օստեոլոգիայի թանգարանում]]]] Բեյրդի տապիրն ունի դեմքի, կոկորդի և ականջների ծայրերի հատվածում բնորոշ կրեմագույն նախշ, ինչպես նաև մեկական մուգ պիգմենտային տեղ յուրաքանչյուր այտին՝ աչքի հետևում և ներքևում։ Մարմնի մնացած կոշտ մազածածկույթը մուգ շագանակագույն է կամ մոխրաշագանակագույն։ Կենդանին ունի բավականին մկանոտ մարմնակազմություն և չափսերով մոտավորապես հավասար է փոքր ավանակին։ Առկա է երկար, բարակ բաշ, որն անմիջապես նկատելի չէ։ Աչքերը փոքր են, ձվաձև և տեղադրված են գլխի կողային հատվածում։ Ականջները մեծ են, ձվաձև և ոչ շատ շարժուն։ Բեյրդի տապիրների մարմնի միջին երկարությունը 2 մետր է, սակայն կարող է տատանվել 1,8-ից 2,5 մետրի սահմաններում՝ չհաշված 5–13 սմ երկարությամբ կարճ, ապաճած պոչը։ Հասակը կազմում է 73–120 սմ։ Հասուն առանձնյակների քաշը տատանվում է 150-ից 300 կգ-ի սահմաններում։ Տապիրների մյուս տեսակների նման, նրանք ունեն փոքր, կարճ պոչ։ Քիթը և վերին շրթունքը ձգված են առաջ՝ ձևավորելով մսալի և ճկուն [[կնճիթ]]։ Այս կնճիթը նրանց ամենաուժեղ զգայարանն է, որն օգնում է սնունդ գտնելուն և ֆիզիկական ազդակներն ընկալելուն։ Վերջույթները կարճ են և բարակ՝ լավ հարմարեցված թփուտներիմիջով արագ շարժվելու համար։ Առջևի ոտքերն ունեն չորսական, իսկ ետևի ոտքերը՝ երեքական մատ<ref>{{cite web |last=Wells |first=Jeffrey |date=2008-11-13 |title=ADW: Tapirus bairdii: INFORMATION |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Tapirus_bairdii.html |access-date=2013-08-16 |publisher=Animaldiversity.ummz.umich.edu}}</ref><ref>{{cite web |title=Baird's tapir videos, photos and facts – Tapirus bairdii |url=http://www.arkive.org/bairds-tapir/tapirus-bairdii/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20081108015527/http://www.arkive.org/bairds-tapir/tapirus-bairdii/ |archive-date=2008-11-08 |access-date=2013-08-16 |publisher=ARKive}}</ref><ref name="Burnie2">{{cite book |title=Animal: The Definitive Visual Guide to the World's Wildlife |publisher=DK Adult |year=2005 |isbn=0-7894-7764-5 |editor-last=Burnie |editor-first=D. |editor-last2=Wilson |editor-first2=D. E.}}</ref><ref name="Wells-2">{{Cite web |last=Wells |first=Jeffrey |title=Tapirus bairdii (Baird's tapir) |url=https://animaldiversity.org/accounts/Tapirus_bairdii/ |access-date=2022-04-24 |website=Animal Diversity Web |language=en}}</ref>։ == Կենսական ցիկլ == [[Հղիություն (կենդանիներ)|Հղիությունը]] տևում է մոտ 400 օր, որից հետո ծնվում է մեկ ձագ՝ միջինում 9,4 կգ քաշով<ref name="Wells-2" />։ [[Բազմապտուղ ծննդաբերություն|Բազմապտուղ ծննդաբերությունները]] խիստ հազվադեպ են, սակայն 2020 թվականի սեպտեմբերին Բոստոնի [[Ֆրանկլին Պարկ կենդանաբանական այգի|Ֆրանկլին Պարկ կենդանաբանական այգում]] Բեյրդի տապիրը զույգ ձագեր է ունեցել<ref>{{cite news |date=1 October 2020 |title=Zoo Babies: Franklin Park Zoo Welcomes Incredibly Rare Twins Dubbed 'Tapir Tots' |url=https://boston.cbslocal.com/2020/10/01/franklin-park-zoo-welcomes-incredibly-rare-twins-dubbed-tapir-tots/ |access-date=1 October 2020 |website=[[WBC-TV]]}}</ref>։ Տապիրների բոլոր տեսակների նման, ձագերն ունենում են սպիտակ բծերով և շերտերով կարմրաշագանակագույն մորթի։ Այս նախշը ծառայում է որպես քողարկում, որը նրանց հիանալի պաշտպանում է [[Անտառ|անտառի]] ստվերոտ ստորին հարկում։ Ժամանակի ընթացքում այս նախշն անհետանում է՝ փոխարինվելով հասուն առանձնյակների գունավորմամբ։ Կյանքի առաջին շաբաթվա ընթացքում ձագերը թաքնված են մնում մեկուսի վայրերում, մինչ մայրերը սնունդ են հայթայթում և պարբերաբար վերադառնում նրանց կերակրելու համար։ Ավելի ուշ ձագերը հետևում են մայրերին սննդառության ընթացքում։ Երեք շաբաթական հասակում նրանք արդեն կարողանում են լողալ։ Կաթնակերությունը դադարում է մեկ տարի անց, իսկ [[Սեռական հասունություն|սեռական հասունության]] հասնում են դրանից 6-12 ամիս անց։ Բեյրդի տապիրները կարող են ապրել ավելի քան 30 տարի։ == Վարքագիծ == [[File:Central_American_Tapir-Belize20.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Central_American_Tapir-Belize20.jpg|ձախից|մինի|Բեյրդի տապիրը հոտոտելիս]] Բեյրդի տապիրը կարող է ակտիվ լինել ցանկացած ժամի, բայց հիմնականում վարում է գիշերային կյանք։ Այն սնվում է տերևներով և թափված պտուղներով՝ օգտվելով տապիրների կողմից տրորված արահետներից, որոնք զիգզագաձև անցնում են անտառի խիտ թփուտների միջով։ Կենդանին սովորաբար մոտ է մնում ջրին և սիրում է լողալ ու ծանծաղուտում քայլել․ հատկապես շոգ օրերին առանձնյակները կարող են ժամերով հանգստանալ ջրավազաններում՝ ջրից դուրս թողնելով միայն գլուխը։ Վտանգի դեպքում այս կենդանիները ապաստան են փնտրում ջրում։ Այն հիմնականում վարում է մենակյաց կյանք, թեև հազվադեպ չեն նաև սննդառության համար ձևավորվող փոքր խմբերը, իսկ տարբեր տարիքի առանձնյակներ (ձագերը՝ մայրերի հետ, երիտասարդ առանձնյակները՝ հասունների հետ) հաճախ են նկատվում միասին։ Կենդանիները միմյանց հետ հաղորդակցվում են սուր սուլոցների և ծվծվոցների միջոցով։ Զուգավորման շրջանում արուները կարող են ներքաշվել դաժան կռիվների մեջ՝ էգերին տիրանալու համար, ինչը հաճախ ավարտվում է ծանր վնասվածքներով<ref name="Reyna-Hurtado2025">{{cite journal |last1=Reyna-Hurtado |first1=Rafael |last2=Huerta-Rodríguez |first2=Jonathan O. |last3=Rojas-Flores |first3=Edith |date=2025 |title=Extreme fighting and vocalisations in Tapirus bairdii: Observations from aguadas of Calakmul, social arenas for the species |journal=Neotropical Biology and Conservation |volume=20 |issue=1 |pages=67–78 |bibcode=2025NeoBC..20...67R |doi=10.3897/neotropical.20.e143760 |doi-access=free}}</ref>։ Զուգավորվելիս Բեյրդի տապիրները ձևավորում են երկարատև [[Կենդանիների մենամուսնություն|մենամուսնական]] (մոնոգամ) զույգեր։ Հայտնի է, որ այս զույգերը պաշտպանում են իրենց տարածքը։ Թեև նրանք կարող են բազմանալ տարվա ցանկացած եղանակի, դա առավել հաճախ տեղի է ունենում անձրևային շրջանից առաջ։ Երկու ծնողներն էլ մասնակցում են ձագերի դաստիարակությանը․ նրանք տեղաշարժվում և քնում են միասին՝ որպես մեկ ընտանիք։ Մայրը ձագերին ուղղորդում է կնճիթով թեթևակի հրելու միջոցով<ref>{{Cite book |last=Grzimek |first=Bernhard |title=Grzimek's encyclopedia of mammals. |date=1990 |publisher=McGraw-Hill Publishing Company |isbn=978-0-07-909508-4 |location=New York |ol=2193631M |lang=en}}</ref>։ === Էկոլոգիական փոխհարաբերություններ === Բեյրդի տապիրը սիմբիոտիկ հարաբերությունների մեջ է մտնում «մաքրող» թռչունների հետ, որոնք նրա մորթուց հեռացնում են տզերը․ [[Դեղնագլուխ կարակարա|դեղնագլուխ կարակարան]] և [[Սև կատարտա|սև կատարտան]] նկատվել են տապիրների մարմնից տզեր պոկելու և ուտելու ընթացքում։ Մաքրման գործընթացին նպաստելու համար Բեյրդի տապիրները հաճախ պարկում են, բարձրացնում վերջույթները և կողքից կողք շրջվում՝ տզերով վարակված հատվածները մոտեցնելով թռչուններին։ Այս կենդանիներն ունեն նաև չափավոր, բայց նկատելի դերակատարում որպես [[Դիասպորոլոգիա|սերմերի տարածողներ]]։ Գուանակաստեի, սապոդիլայի և կաղնու տեսակի սերմերը երբեմն անվնաս անցնում են տապիրի մարսողական համակարգով։ Այս պինդ սերմերի ինտենսիվ ծամելը նպաստում է դրանց [[Կեղևի վնասում|կեղևի վնասմանը]] (սկարիֆիկացիա) նախքան [[Ծլարձակում|ծլելը]], ինչը մեծացնում է սերմերի հաջող ծլարձակման հավանականությունը։ === Սննդառություն === Բեյրդի տապիրը [[Բուսակերություն|բուսակեր]] է, որը սնունդ է հայթայթում անտառի հատակից մինչև գետնից 1,5 մետր բարձրության վրա։ Նրանց սննդակարգի հիմնական մասն են կազմում բույսերի տարբեր տեսակների տերևները, սակայն նրանք սնվում են նաև ճյուղերով, ծաղիկներով, թփերով, խոտաբույսերով և պտուղներով։ Հասունացման շրջանում պտուղները նախընտրելի սնունդ են, սակայն դրանց սպառումը կախված է հասանելիությունից։ Բույսերի տեսակային կազմը սննդակարգում նույնպես փոփոխվում է՝ կախված եղանակից։ Բույսի վրա փշերի կամ կծող միջատների առկայությունը չի խոչընդոտում տապիրին ուտել այն։ Նրանք արթուն անցկացրած ժամանակի մեծ մասն ծախսում են զիգզագաձև տեղաշարժվելով սնունդ հայթայթելու վրա<ref name="Wells" />։ Այս կենդանիները նախապատվությունը տալիս են միջինից բարձր հասակ ունեցող բույսերին, իսկ միակ բույսերը, որոնցից նրանք լիովին խուսափում են, փոքր, հազվադեպ հանդիպող ծիլերն ու ստվերասեր խոշոր ծառերն են։ Սովորաբար տապիրը տեղափոխվում է հաջորդ բույսի մոտ նախքան ընթացիկ բույսի բոլոր տերևները սպառելը։ Նրանք հաճախ սնվում են տապալված խոշոր ծառերի տարածքներում կամ երկրորդային անտառներում, քանի որ այնտեղ ստորին հարկի բույսերի խտությունը մեծ է, դրանք հեշտությամբ մարսելի են և քիչ պաշտպանական թույներ են պարունակում։ Հազվադեպ նրանք բարձրանում են ետևի ոտքերի վրա՝ սովորական հասանելիությունից վեր գտնվող տերևներին հասնելու համար, կամ տապալում են բարակ ու չորացած բույսերը՝ պտուղներին կամ տերևներին հասնելու համար։ Կղանքում նկատելի բուսական մասերի մեծ ծավալի և բազմազանության պատճառով սննդանյութերի յուրացման արդյունավետությունը համարվում է ցածր<ref>{{Cite journal |last1=Foerster |first1=Charles R. |last2=Vaughan |first2=Christopher |date=15 March 2006 |title=Home Range, Habitat Use, and Activity of Baird's Tapir in Costa Rica1 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1744-7429.2002.tb00556.x |journal=Biotropica |language=en |volume=34 |issue=3 |pages=423–437 |doi=10.1111/j.1744-7429.2002.tb00556.x |issn=0006-3606 |s2cid=55884753 |url-access=subscription |hdl=11056/23506}}</ref>։ === Հնարավոր վտանգ մարդկանց համար === Մարդկանց վրա հարձակումները հազվադեպ են և սովորաբար կրում են ինքնապաշտպանական բնույթ։ 2006 թվականին Կոստա Ռիկայի շրջակա միջավայրի և էներգետիկայի նախկին նախարար Կարլոս Մանուել Ռոդրիգես Էչանդին ենթարկվել է Բեյրդի տապիրի հարձակմանը և վնասվածքներ ստացել այն բանից հետո, երբ հետևել է կենդանուն արահետից դուրս<ref>{{cite web |title=A High-level Tapir Run-in |url=http://www.tapirs.org/news/interviews/carlosmr-echandi-interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090425143503/http://tapirs.org/news/interviews/carlosmr-echandi-interview.html |archive-date=25 April 2009 |access-date=15 June 2023 |publisher=Tapir Specialist Group}}</ref>։ Իրենց չափսերի պատճառով հասուն առանձնյակները կարող են վտանգ ներկայացնել մարդկանց համար, ուստի վայրի բնության մեջ նրանց հանդիպելիս չպետք է մոտենալ։ Ամենայն հավանականությամբ կենդանին որոշ ժամանակ պարզապես կհետևի կամ կհետապնդի մարդուն, թեև հազվադեպ դեպքերում նրանք կարող են հարձակվել և կծել։ == Սպառնալիքներ == [[Բնության պահպանության միջազգային միություն|Բնության պահպանության միջազգային միության]] տվյալներով՝ Բեյրդի տապիրը գտնվում է [[Վտանգված տեսակներ|վտանգված]] վիճակում։ Տեսակի թվաքանակի նվազմանը նպաստում են բազմաթիվ գործոններ, այդ թվում՝ [[Անտառահատում|անտառահատումների]], [[Անտառային հրդեհ|անտառային հրդեհների]] և խոշոր արդյունաբերական նախագծերի հետևանքով [[Կենսամիջավայրի կորուստ|կենսամիջավայրի կորուստը]]։ Որոշ շրջաններում այս տեսակին սպառնում են նաև որսագողությունը, ընտանի կենդանիներից վարակիչ հիվանդությունների փոխանցումը, տեղական ջրավազանների [[Աղտոտում|աղտոտումը]] և [[Կլիմայի փոփոխություն|կլիմայի փոփոխության]] աճող ազդեցությունը։ Թեև կենդանին որսվում է սահմանափակ թվով մարդկանց կողմից, ցանկացած առանձնյակի կորուստ լուրջ հարված է տապիրների պոպուլյացիային, հատկապես այն պատճառով, որ նրանց վերարտադրողականության մակարդակը չափազանց ցածր է։ == Պահպանություն == [[File:Milton_Tapir_sniffing2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Milton_Tapir_sniffing2.jpg|աջից|մինի|Բեյրդի տապիրը կենդանաբանական այգում՝ [[Ֆլեհմենի ռեակցիա|Ֆլեհմենի ռեակցիայի]] դրսևորմամբ]] Մեքսիկայում, Բելիզում, Գվատեմալայում, Կոստա Ռիկայում և Պանամայում Բեյրդի տապիրների որսն արգելված է օրենքով, սակայն պահպանության օրենքները հաճախ արդյունավետ չեն կիրառվում։ Պահպանվող տարածքներում [[Ապօրինի ծառահատում|ապօրինի ծառահատումների]] խնդիրը նույնպես սպառնում է այս կենդանիներին։ Այդ պատճառով բազմաթիվ [[Բնապահպան|բնապահպաններ]] հորդորում են պահպանել առկա կենսամիջավայրերը՝ բարելավելով դրանց հսկողությունն ու պաշտպանությունը բնիկ ժողովուրդների տարածքների հետ համագործակցության ամրապնդման միջոցով։ Նպատակների թվում են նաև առկա կենսամիջավայրերի, այդ թվում՝ [[Մեզոամերիկյան կենսաբանական միջանցք|Մեզոամերիկյան կենսաբանական միջանցքի]] միջև կապող միջանցքների վերականգնումը, ինչպես նաև տեղաբնակների կրթվածության մակարդակի բարձրացումը՝ կենսաբազմազանությունը պահպանելու համար<ref>{{Cite journal |last=Naranjo |first=Eduardo J. |date=June 2009 |title=Ecology and Conservation of Baird's Tapir in Mexico |journal=Tropical Conservation Science |language=en |volume=2 |issue=2 |pages=140–158 |doi=10.1177/194008290900200203 |issn=1940-0829 |s2cid=85747210 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Schank |first1=Cody J. |last2=Cove |first2=Michael V. |last3=Arima |first3=Eugenio Y. |last4=Brandt |first4=Laroy S. E. |last5=Brenes-Mora |first5=Esteban |last6=Carver |first6=Andrew |last7=Diaz-Pulido |first7=Angelica |last8=Estrada |first8=Nereyda |last9=Foster |first9=Rebecca J. |last10=Godínez-Gómez |first10=Oscar |last11=Harmsen |first11=Bart J. |date=2020-05-01 |title=Population status, connectivity, and conservation action for the endangered Baird's tapir |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0006320718317890 |journal=Biological Conservation |language=en |volume=245 |bibcode=2020BCons.24508501S |doi=10.1016/j.biocon.2020.108501 |issn=0006-3207 |s2cid=215415700 |url-access=subscription |hdl-access=free |article-number=108501 |hdl=11056/22214}}</ref>։ Անազատության մեջ բազմացման ծրագրերն արդյունավետ են ցամաքային խոշոր տեսակների պահպանման գործում, սակայն հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Հյուսիսային և Կենտրոնական Ամերիկայի կենդանաբանական այգիներում Բեյրդի տապիրների փոքր պոպուլյացիաների մոտ նկատվել են ինբրիդինգ (մերձավոր արյունակցական խաչասերում) և տարամիտում վայրի պոպուլյացիայից<ref>{{cite journal |last1=Norton |first1=J. E. |last2=Ashley |first2=M. V. |year=2004 |title=Genetic variability and population differentiation in captive Baird's tapirs, ''Tapirus bairdii'' |journal=Zoo Biology |volume=23 |issue=6 |pages=521–531 |doi=10.1002/zoo.20031}}</ref>։ Բնապահպանները կոչ են անում բազմացման ծրագրերում կիրառել մտածված մոտեցումներ, որոնք ուղղված կլինեն [[Գենետիկական բազմազանություն|գենետիկական բազմազանության]] պահպանմանը<ref>{{Cite journal |last=Naranjo |first=Eduardo J. |date=1 June 2009 |title=Ecology and Conservation of Baird's Tapir in Mexico |journal=Tropical Conservation Science |language=en |volume=2 |issue=2 |pages=140–158 |doi=10.1177/194008290900200203 |issn=1940-0829 |s2cid=85747210 |doi-access=free}}</ref>։ == Գիշատիչներ == Շնորհիվ Իր խոշոր չափսերի հասուն Բեյրդի տապիրն ունի շատ քիչ բնական թշնամիներ․ միայն խոշոր, հասուն [[Ամերիկյան կոկորդիլոսներ|ամերիկյան կոկորդիլոսները]] (4 մետր կամ ավելի երկարությամբ) և հասուն [[Յագուար|յագուարներն]] են ունակ որսալու Բեյրդի տապիրներին։ Անգամ այս դեպքերում ելքն անանխատեսելի է և հաճախ՝ օգուտ Բեյրդի տապիրի, ինչը երևում է [[Կորկովադո ազգային պարկ|Կորկովադո ազգային պարկում]] արձանագրված բազմաթիվ տապիրների օրինակով, որոնց մորթին ծածկված է ճանկերի խոշոր հետքերով։ Այնուամենայնիվ, երիտասարդ առանձնյակները կարող են դառնալ ավելի փոքր կոկորդիլոսների և [[Պումաներ|պումաների]] որս։ Հեռակառավարվող տեսախցիկներից մեկով արձանագրվել է, թե ինչպես է [[Ակնոցավոր արջ|ակնոցավոր արջը]] հարձակվում հասուն տապիրի վրա, որը քաշով գրեթե երկու անգամ գերազանցում էր իրեն։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references>{{Taxonbar|from=Q215997}} oll6gyo6zpq07371wyvipf34yabd6do 0 1342704 10940584 10938683 2026-10-12T11:48:09Z Էլֆուհի 118681 10940584 wikitext text/x-wiki {{Տաքսոտուփ2 |Վիքիդատա=այո}} '''Ֆիլիպինյան թռչող լեմուր,''' կամ ֆիլիպինյան կոլուգոն, տեղացիների շրջանում հայտնի որպես կագվանգ, կոլուգոների երկու տեսակներից մեկն է: Այն իր ցեղի միակ տեսակն է: Չնայած իրենց խոսակցական անվանմանը՝ թռչող լեմուրները [[Լեմուր|լեմուրներ]] չեն, ինչպես նաև ընդունակ չեն իսկական ակտիվ թռիչքի, քանի որ կարող են միայն սավառնել ծառերի միջև: Կագվանգը պատկանում է մաշկաթևանմանների կարգին, որն ընդգրկում է ընդամենը մեկ այլ տեսակ՝ զոնդյան թռչող լեմուրը, որը հանդիպում է [[Ինդոնեզիա|Ինդոնեզիայում]], [[Թաիլանդ|Թաիլանդում]], [[Մալայզիա|Մալայզիայում]] և [[Սինգապուր|Սինգապուրում]]: Վերջին գենետիկական վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ երկու այլ տեսակներ՝ բորնեոյան թռչող լեմուրը և յավայան թռչող լեմուրը, կարող են առանձնացված լինել մյուս տեսակներից, սակայն դրանք դեռ պաշտոնապես չեն դասակարգվել: Մաշկաթևանմանների երկու տեսակներն էլ դասակարգվում են էվարխոնտների վերնակարգի մեջ, որն ընդգրկում է տուպայաներին և [[Պրիմատներ|պրիմատներին]], ինչպես նաև կաթնասունների անհետացած մի կարգ՝ պլեզիադապիկերպերին (Plesiadapiformes)<ref name="Moritz-2013">{{cite journal |last1=Moritz |first1=Gillian L. |last2=Lim |first2=Norman T.-L. |last3=Neitz |first3=Maureen |author3-link=Maureen Neitz |last4=Peich |first4=Leo |last5=Dominy |first5=Nathaniel J. |date=2013 |title=Expression and Evolution of Short Wavelength Sensitive Opsins in Colugos: A Nocturnal Lineage That Informs Debate on Primate Origins |journal=Journal of Evolutionary Biology |volume=40 |issue=4 |pages=542–553 |bibcode=2013EvBio..40..542M |doi=10.1007/s11692-013-9230-y |pmc=3832777 |pmid=24293738}}</ref>։ == Դասակարգում == «Cynocephalus» ցեղատեսակի անվանումն առաջացել է հին հունարեն κύων (kúon)՝ «շուն», և κεφαλή (kephalḗ)՝ «գլուխ» բառերից, քանի որ դրանց գլուխները լայն են և շան դնչի պես կարճ: == Բնակության վայր և էկոլոգիա == Ֆիլիպինյան թռչող լեմուրն [[էնդեմիկ]] է Ֆիլիպինների հարավային շրջանների համար<ref name="Feldhamer-2007">{{cite book |last1=Feldhamer |first1=George A. |url=https://archive.org/details/mammalogyadaptat03edunse/page/253 |title=Mammalogy: Adaptation, Diversity, Ecology |last2=Drickamer |first2=Lee C. |last3=Vessey |first3=Stephen H. |last4=Merritt |first4=Joseph F. |last5=Krajewski |first5=Carey |date=September 7, 2007 |publisher=The Johns Hopkins University Press |isbn=978-0--8018-8695-9 |edition=3 |location=Baltimore |pages=[https://archive.org/details/mammalogyadaptat03edunse/page/253 253–254]}}</ref>։ Դրա բնակչությունը կենտրոնացած է [[Մինդանաո]] տարածաշրջանում և Բոհոլում: Այն կարող է հանդիպել նաև [[Սամար|Սամարում]] և Լեյտեում<ref>{{Cite web |last=Kuo |first=Michael |title=Cynocephalus volans (Philippine flying lemur) |url=https://animaldiversity.org/accounts/Cynocephalus_volans/ |access-date=2020թ․ հունիսի 17 |website=Animal Diversity Web |language=en}}</ref>։ Կոլուգոները հանդիպում են խիտ անտառապատ տարածքներում՝ հիմնականում ապրելով ծառերի բարձրագույն շերտերում՝ դաշտավայրային և լեռնային անտառներում, իսկ երբեմն էլ [[Կոկոս|կոկոսի]] ու [[Կաուչուկներ|կաուչուկի]] տնկարկներում՝ հազվադեպ իջնելով գետնին: Նրանք իրենց ժամանակի մեծ մասն անցկացնում են անտառի վերին հարկում՝ սաղարթում, կամ միջին շերտերում: Լայն մաշկաթաղանթի և առանձնացված բութ մատի բացակայության պատճառով ֆիլիպինյան թռչող լեմուրները բավականին դանդաղաշարժ ու աննպատակասլաց մագլցողներ են․ նրանք բարձրանում են ծառի բներով դանդաղ, ցատկանման շարժումներով՝ գլուխը վեր բարձրացրած և վերջույթները տարածած՝ ծառից ամուր բռնվելու համար:<gallery mode="packed" heights="160px"> Պատկեր:Flying_Lemur_&_Baby,_Bohol.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flying_Lemur_&_Baby,_Bohol.jpg|Մայրը ձագի հետ Պատկեր:Cynocephalus_volans_2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cynocephalus_volans_2.jpg|Գերության մեջ </gallery> == Ֆիզիկական բնութագիր == Սովորական ֆիլիպինյան թռչող լեմուրը կշռում է մոտ 1-1,7 կգ, իսկ մարմնի երկարությունը (գլխից մինչև պոչի հիմքը) 33-38 սմ է: Պոչի երկարությունը 17-27 սմ է<ref>{{Cite book |last1=Shepherd |first1=Chris R. |title=A Naturalist's Guide to the Mammals of Southeast Asia |last2=Shepherd |first2=Loretta Ann |publisher=John Beaufoy Publishing |year=2012 |isbn=978-1-906780-71-5 |location=Wiltshire, UK |page=18}}</ref>։ Այս տեսակին բնորոշ է [[Սեռական երկձևություն|սեռական]] [[Սեռական երկձևություն|երկձևությունը]]․ էգերը մի փոքր ավելի խոշոր են, քան արուները: Այն ունի լայն գլուխ և դնչի հատված՝ ամուր ստորին ծնոտով, որն ապահովում է կծելու մեծ ուժ, փոքր ականջներ և մեծ աչքեր՝ լուսաընկալիչների յուրահատուկ հարմարանքներով, որոնք հարմարեցված են գիշերային կենսակերպին: Մեծ աչքերն ապահովում են գերազանց տեսողություն, որն օգտագործում է ծառից ծառ ճշգրիտ ցատկելու և սավառնելու համար<ref name="MacKinnon-2006">MacKinnon, K. (2006) Colugos. In: Macdonald, D.W. (Ed) The Encyclopedia of Mammals. Oxford University Press, Oxford.</ref>։ Կոլուգոյի ցանցաթաղանթն անոթներ չունի, որը կաթնասունների շրջանում նախնական հատկանիշ է, սակայն հնարավոր է, որ կոլուգոների մոտ այն առաջացել է երկրորդայնորեն՝ հաշվի առնելով, որ տուպայաների և պրիմատների ցանցաթաղանթները անոթավորված են: Մյուս գիշերային կաթնասունների, մասնավորապես գիշերային պրիմատների նման, աչքի ցուպիկները կազմում են լուսաընկալիչների մոտ 95–99%-ը, իսկ ցուպիկները՝ մոտ 1-5%-ը<ref name="Moritz-2013" />։ [[Պատկեր:E_-_Desmodus_rotundus_and_Cynocephalus_volans.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:E_-_Desmodus_rotundus_and_Cynocephalus_volans.jpg|մինի|Թանգարանային նմուշի վրա տեսանելի մաշկաթաղանթը]] Ճանկավոր թաթերը մեծ են և սուր՝ ունենալով կառչելու արտակարգ ուժ, ինչը թույլ է տալիս նրանց վարժ, բայց դանդաղ մագլցել ծառերը, կախվել ճյուղերից կամ ամուր կառչած մնալ ծառի բնին<ref name="MacKinnon-2006" />։ Կոլուգոյի յուրահատուկ առանձնահատկություններից մեկը մաշկաթաղանթն է՝ ցանցանման թաղանթը, որը միացնում է նրա վերջույթները՝ ապահովելով սավառնումը: Ի տարբերություն մաշկաթաղանթ ունեցող մյուս կաթնասունների՝ դրա մաշկաթաղանթը ձգվում է պարանոցից մինչև վերջույթները, մատների միջև և նույնիսկ հետևի վերջույթների ու պոչի հետևում: Դրա նավակողավոր կրծոսկրը, որը հանդիպում է նաև [[Չղջիկներ|չղջիկների]] մոտ, նպաստում է սավառնման արդյունավետությանը<ref name="Feldhamer-2007" />։ Մաշկաթաղանթը կաթնասունների մոտ սավառնման համար օգտագործվող ամենալայնատարած թաղանթն է և միևնույն ժամանակ ծառայում է որպես օրորոցանման պարկ իր ձագի համար: Այս թաղանթն օգնում է նրան սավառնել 100 մետր կամ ավելի տարածություն, ինչն օգտակար է սնունդ հայթայթելու և կվտանգներից խուսափելու համար, ինչպիսիք են [[Ֆիլիպինյան արծիվ|ֆիլիպինյան արծիվը]] և ծառերով մագլցող օձերը, որոնք փորձում են հարձակվել կոլուգոների վրա, երբ նրանք սավառնում են ծառերի միջև<ref>{{cite web |title=Philippine Eagle |url=http://www.arkive.org/philippine-eagle/pithecophaga-jefferyi/video-08.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100204134046/http://www.arkive.org/philippine-eagle/pithecophaga-jefferyi/video-08.html |archive-date=2010թ․ փետրվարի 4 |access-date=2012թ․ նոյեմբերի 22 |format=Video |quote=Philippine eagle hunting and catching flying lemur}}</ref><ref name="EoA">"Philippine Flying Lemur (Colugo)." Encyclopedia Of Animals (2006): 1. Middle Search Plus. Web. December 3, 2014.</ref>։ Ֆիլիպինյան թռչող լեմուրի ատամնային բանաձևն է՝ 2/3, 1/1, 2/2, 3/3, ընդհանուր առմամբ՝ 34 ատամ: Առաջին երկու ստորին դեպի առաջ թեքված կտրիչները սանրանման են՝ մինչև 15 ատամիկով, որոնք, ինչպես ենթադրվում է, օգտագործվում են մորթին մաքրելու և սնունդը քերելու համար<ref name="Feldhamer-2007" />։ Վերին կտրիչները փոքր են և նույնպես ունեն հեռավորություն միմյանց միջև<ref name="Feldhamer-2007" />։ Կաթնատամները սղոցաձև են մինչև դրանց ընկնելը, որից հետո դրանք փոխարինվում են սայրասայր ատամներով: Սրանք էվոլյուցիայի ընթացքում հարմարվել են սնունդը կտրելուն ու պատռելուն՝ սեղանատամների հետ, որոնք նույնպես ունեն երկար, կտրող ատամներ՝ ընդունած բուսական սնունդը մանրացնելուն նպաստելու համար<ref name="Stafford-2000">{{cite journal |last1=Stafford |first1=Brian J. |last2=Szalay |first2=Frederick S. |date=2000 |title=Craniodental Functional Morphology and Taxonomy of dermopterans |url=https://www.bioone.org/doi/full/10.1644/1545-1542%282000%29081%3C0360%3ACFMATO%3E2.0.CO%3B2 |journal=Journal of Mammalogy |volume=81 |issue=2 |pages=360–385 |doi=10.1093/jmammal/81.2.360 |url-access=subscription |access-date=2014թ․ դեկտեմբերի 3}}</ref>։ Ծամելուց հետո ֆիլիպինյան թռչող լեմուրի մարսողական համակարգը, հատկապես ստամոքսը, հատուկ հարմարեցված է նրանց ընդունած մեծ քանակությամբ տերևներն ու բուսականությունը մարսելու և վերամշակելու համար<ref name="MacKinnon-2006" />։ Կոլուգոներն ունեն նաև մոխրագույն-շագանակագույն՝ սպիտակ բծերով մորթի (մազածածկույթ), որն օգտագործում են որպես քողարկում ծառերի բների և ճյուղերի վրա, ինչը նրանց թույլ է տալիս ավելի լավ թաքնվել [[Գիշատիչներ|գիշատիչներից]] և որսորդներից<ref name="Feldhamer-2007" />։ == Սննդառություն == Ֆիլիպինյան թռչող լեմուրը բուսակեր է․ սնվում է հիմնականում մատղաշ տերևներով, ինչպես նաև փափուկ պտուղներով, ծաղիկներով, բույսերի ընձյուղներով և անգամ միջատներով: Նրանք ջրի զգալի մասը ստանում են թաց տերևները լիզելուց, ինչպես նաև հենց բույսերի ու պտուղների մեջ պարունակվող հեղուկից<ref name="MacKinnon-2006" />։ Նրանք իրենց սննդի մեծ մասը հայթայթում են ծառերի բարձրագույն սաղարթներում՝ ծառից ծառ ցատկելով և սավառնելով․ նրանք չափազանց հազվադեպ են սնվում անտառի գետնին: == Վարքագիծ == Ֆիլիպինյան թռչող լեմուրը ծառաբնակ է և գիշերային կենդանի։ Այն սովորաբար ապրում է առաջնային և երկրորդային անտառներում, սակայն որոշ առանձնյակներ հայտնվում են կոկոսի, բանանի և կաուչուկի պլանտացիաներում, քանի որ [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] և [[Արդյունաբերություն|արդյունաբերության]] նպատակով իրականացվող անտառահատումները գնալով ավելի լուրջ խնդիր են դառնում: Ցերեկային ժամերին կոլուգոն քնում է փչակներում կամ կառչած է մնում ծառերի ճյուղերին՝ խիտ սաղարթախիտ հատվածներում<ref name="EoA" />։ Երբ նրանք կախվում են ճյուղերից, նրանք իրենց գլուխը պահում են ուղղահայաց դեպի վեր, ի տարբերություն չղջիկների<ref name="Feldhamer-2007" />։ Գետնի վրա կոլուգոները դանդաղաշարժ են ու աննպատակաշարժ և ընդունակ չեն ուղղահայաց կանգնելու, այդ պատճառով նրանք հազվադեպ են իջնում անտառի սաղարթների մակարդակից, որտեղ սավառնում են ծառից ծառ՝ սնունդ հայթայթելու կամ իրենց բներին հասնելու համար, որոնք նույնպես գտնվում են ծառերի բարձրության վրա: Այնուամենայնիվ, ծառերի վրա կոլուգոները բավականին արդյունավետ մագլցողներ են, թեև դանդաղ․ նրանք շարժվում են դանդաղ, կարճ ցատկերի շարքով՝ օգտագործելով իրենց ճանկերը ծառի բնով դեպի վեր բարձրանալու համար<ref name="MacKinnon-2006" />։ Սնվելով բացառապես գիշերը՝ կոլուգոները մեկ գիշերվա ընթացքում սնունդ են հայթայթում միջինում 12 անգամ՝ յուրաքանչյուր անգամ մոտ 9,4 րոպե տևողությամբ<ref name="Feldhamer-2007" />։ Նրանք սովորաբար դուրս են գալիս իրենց բներից մթնշաղին՝ սնունդ հայթայթելու գործընթացը սկսելու համար<ref name="Nowak-1999">Nowak, R.M. (1999) Walker's Mammals of the World. Sixth edition. Johns Hopkins University Press, Baltimore and London.</ref>։ Սնունդ հայթայթելիս, բույն վերադառնալիս կամ պարզապես տեղաշարժվելիս ֆիլիպինյան թռչող լեմուրն օգտագործում է իր մաշկաթաղանթը՝ ծառից ծառ սավառնելու համար: Մաշկաթաղանթն օգտագործվում է նաև կոլուգոյին քողարկելու համար, երբ այն կառչած է ծառի բնին կամ ճյուղին․ երբեմն այն նույնիսկ կծկվում է գնդակի նման՝ մաշկաթաղանթը կրկին օգտագործելով որպես քողարկող մեխանիզմ արմավենու տերևների միջև (հաճախ կոկոսի պլանտացիաներում)<ref name="MacKinnon-2006" />։ Կոլուգոները պահպանում են իրենց բարձրությունը ծառերի վրա՝ խուսափելու համար այն գիշատիչներից, որոնք կարող են ապրել ցածր մակարդակներում, սակայն նրանք միևնույն է խոցելի են մյուս գիշատիչների համար, որոնք կարող են հասնել սաղարթների այս բարձր մակարդակներին, ինչպես նաև գիշատիչ թռչունների համար, որոնք կարող են հարձակվել վերևից: Նրանք ապրում են միայնակ, սակայն մի քանի առանձնյակ կարող է նկատվել նույն ծառի վրա, որտեղ նրանք պահպանում են իրենց հեռավորությունը միմյանցից և խստորեն պաշտպանում են իրենց անձնական տարածքները<ref name="EoA" />։ Չնայած նրանք հասարակական կաթնասուններ չեն, այնուամենայնիվ դրսևորում են յուրահատուկ կիսասոցիալական վարքագիծ․ միևնույն տարածքում կամ ծառի վրա ապրող կոլուգոները, սնունդ հայթայթելիս, ծառերի միջով շարժվելիս հետևում են միմյանց սավառնման ուղիներին<ref name="EoA" />։ Սա կարող է լինել պաշտպանական մեխանիզմ, որտեղ՝ որպես պոպուլյացիա, որոշվում և կիսվում է հնարավոր ամենաանվտանգ ուղին՝ որպես համագործակցային մեխանիզմ՝ գոյատևման մակարդակը բարձրացնելու համար: Միակ դեպքը, երբ կոլուգոներն իրականում սոցիալական (համատեղ) կյանք են վարում, մոր ծննդաբերելուց հետո է․ նա խնամում և ապրում է իր ձագի հետ մինչև վերջինիս կաթից կտրվելը (կաթնակերության շրջանի ավարտը), որից հետո ձագերն անցնում են ինքնուրույն կյանքի<ref name="EoA" />։ Ֆիլիպինյան թռչող լեմուրի [[Կյանքի միջին տևողություն|կյանքի միջին տևողությունն]] անհայտ է: == Բազմացում == [[Պատկեր:Lemur.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lemur.JPG|մինի|Մայրն ու ձագը]] Քիչ բան է հայտնի կոլուգոների բազմացման վարքագծի մասին: Էգը սովորաբար ծննդաբերում է մեկ ձագ՝ երկամսյա հղիության շրջանից հետո<ref name="Nowak-1999" />: Ձագը ծնվում է թերի զարգացած ու անօգնական և ամրանում է մոր որովայնին՝ մոր պոչային մաշկաթաղանթից ձևավորված «պարկում»։ Այն ի վերջո կաթից կտրվում է մոտ 6 ամսական հասակում և լքում է մոր մաշկաթաղանթը<ref name="Nowak-1999" />: Հասուն չափսերի և սեռական հասունացման նրանք հասնում են երկուսից երեք տարեկան հասակում<ref name="MacKinnon-2006" />:Զուգավորումը սովորաբար տեղի է ունենում հունվարից մարտ ընկած ժամանակահատվածում<ref name="EoA" />: == Հիմնական սպառնալիքներ == Ֆիլիպինյան թռչող լեմուրին սպառնում է իր անտառային ապրելավայրերի մասշտաբային ոչնչացումը, որը մասամբ պայմանավորված է ծառահատումներով և գյուղատնտեսության նպատակով հողերի յուրացմամբ<ref name="Mayuga-2016">{{Cite web |last=Mayuga |first=Jonathan L. |date=2016թ․ հուլիսի 9 |title=Philippine flying lemur: Demystifying the 'kagwang' |url=https://businessmirror.com.ph/2016/07/09/demystifying-the-kagwang/ |access-date=2020թ․ հունիսի 17 |website=Business Mirror |language=en-US}}</ref>: Այն ֆիլիպինյան արծվի հիմնական որսն է՝ կազմելով այդ արծվի սննդակազմի մինչև 90%-ը<ref name="Chandler-2008">{{Cite book |last1=Chandler |first1=David |title=100 Birds to See Before You Die |last2=Couzens |first2=Dominic |publisher=Carleton Books |year=2008 |isbn=978-1-84442-019-3 |place=London, England, UK |page=171}}</ref>: Մարդիկ նույնպես որսում են նրանց՝ սննդի համար<ref name="Mayuga-2016" />: == Պահպանւթյուն == [[Բնության պահպանության միջազգային միություն|Բնության պահպանության միջազգային միությունը]] (IUCN) 1996 թվականին տեսակը հայտարարել էր «Խոցելի»՝ ցածրադիր անտառների ոչնչացման և որսորդության պատճառով, սակայն 2008 թվականին այն դասակարգվել է որպես «քիչ մտահոգող»: 2008 թվականի IUCN-ի զեկույցը նշել է, որ տեսակը պահպանվում է նույնիսկ դեգրադացված ապրելավայրերում, իսկ նրա ընթացիկ [[Պոպուլյացիա|պոպուլյացիան]] բավականաչափ մեծ է՝ սպառնացող կատեգորիաներից խուսափելու համար: Քանի որ կոլուգոներն ունեն տարածման (տեղաշարժի) սահմանափակ կարողություններ, նրանք ավելի խոցելի են դառնում, քանի որ անտառահատումները տեղի են ունենում աճող տեմպերով<ref name="Janecka-2008">{{cite journal |last1=Janecka |first1=Jan E. |last2=Helgen |first2=Kristofer M. |last3=Lim |first3=Norman T.-L. |last4=Baba |first4=Minoru |last5=Izawa |first5=Masako |last6=Boeadi |first6=Boeadi |last7=Murphy |first7=William J. |date=2008 |title=Evidence for multiple species of Sunda colugo |journal=Current Biology |volume=18 |issue=21 |pages=R1001–R1002 |bibcode=2008CBio...18R1001J |doi=10.1016/j.cub.2008.09.005 |pmid=19000793 |s2cid=14945429 |doi-access=free}}</ref>։ Այլ սպառնալիքները ներառում են որսը այն պլանտացիաների ֆերմերների կողմից, որտեղ նրանք երբեմն ներխուժում են և համարվում [[Վնասատու|վնասատուներ]], քանի որ սնվում են մրգերով ու ծաղիկներով: Տեղական մշակույթներում նրանց միսը սպառվում է նաև որպես աղանդեր: Կոլուգոների այլ կիրառությունները տարբերվում են [[Ֆիլիպիններ|Ֆիլիպինների]] տարբեր շրջաններում․ Բոհոլում նրանց մորթին օգտագործվում է որպես ազգային գլխարկների հումք, իսկ Սամարում այս տեսակը համարվում է վատ նախանշան և սպանվում է՝ կամ որպես նախազգուշացում օգտագործվելու, կամ վատ չարագույժ նշանից ազատվելու համար: Կենդանին մեծապես անհայտ է Ֆիլիպինների շատ շրջաններում, ուստի [[Ֆեյսբուք|Ֆեյսբուքում]] նրա լուսանկարը մի անգամ սխալմամբ ընդունվել էր որպես գերբնական արարած, որը, ըստ լուրերի, սնվում էր այլ կենդանիներով, չնայած իրականում այս վտանգված տեսակը տերևակեր է և սնվում է մրգերով, ծաղիկներով ու տերևներով<ref>{{cite web |date=2016թ․ հունիսի 27 |title='Kagwang' mistaken for "aswang"; FB user bashed |url=http://technology.inquirer.net/48893/kagwang-mistaken-for-aswang-user-bashed |access-date=2016թ․ հունիսի 27}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20090318021945/http://www.fieldmuseum.org/philippine_mammals/Cynocephalus_volans.htm ''Cynocephalus volans'' of Philippine Mammalian Fauna:] * [https://web.archive.org/web/20140327234758/http://zipcodezoo.com/Animals/C/Cynocephalus_volans.asp Classification] at Zip Code Zoo * [https://web.archive.org/web/20140328041531/http://www.txtmania.com/articles/lemur.php Flying Lemur] at Txt Mania * [http://www.robstewartphotography.com/facts/Flylemur.asp?i_id=477/ Flying Lemur] at Rob Stewart Photography [[Կատեգորիա:ԲՊՄՄ կարմիր ցանկի քիչ մտահոգող տեսակներ]] [[Կատեգորիա:Կառլ Լիննեյ հեղինակի անվանած տաքսոններ]] [[Կատեգորիա:Կաթնասուններ]] [[Կատեգորիա:Ընկերքավորներ]] [[Կատեգորիա:Ասիայի կաթնասուններ]] [[Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ]] [[Կատեգորիա:Հարավարևելյան Ասիայի կաթնասուններ]] [[Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Չվտանգված տեսակներ]] 1zk06c2mk12k5a17iywhue7fwprv9mr 10940585 10940584 2026-10-12T11:48:53Z Էլֆուհի 118681 10940585 wikitext text/x-wiki {{Տաքսոտուփ2 |Վիքիդատա=այո|image=Philippine flying lemur (Cynocephalus volans) Bohol.jpg}} '''Ֆիլիպինյան թռչող լեմուր,''' կամ ֆիլիպինյան կոլուգոն, տեղացիների շրջանում հայտնի որպես կագվանգ, կոլուգոների երկու տեսակներից մեկն է: Այն իր ցեղի միակ տեսակն է: Չնայած իրենց խոսակցական անվանմանը՝ թռչող լեմուրները [[Լեմուր|լեմուրներ]] չեն, ինչպես նաև ընդունակ չեն իսկական ակտիվ թռիչքի, քանի որ կարող են միայն սավառնել ծառերի միջև: Կագվանգը պատկանում է մաշկաթևանմանների կարգին, որն ընդգրկում է ընդամենը մեկ այլ տեսակ՝ զոնդյան թռչող լեմուրը, որը հանդիպում է [[Ինդոնեզիա|Ինդոնեզիայում]], [[Թաիլանդ|Թաիլանդում]], [[Մալայզիա|Մալայզիայում]] և [[Սինգապուր|Սինգապուրում]]: Վերջին գենետիկական վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ երկու այլ տեսակներ՝ բորնեոյան թռչող լեմուրը և յավայան թռչող լեմուրը, կարող են առանձնացված լինել մյուս տեսակներից, սակայն դրանք դեռ պաշտոնապես չեն դասակարգվել: Մաշկաթևանմանների երկու տեսակներն էլ դասակարգվում են էվարխոնտների վերնակարգի մեջ, որն ընդգրկում է տուպայաներին և [[Պրիմատներ|պրիմատներին]], ինչպես նաև կաթնասունների անհետացած մի կարգ՝ պլեզիադապիկերպերին (Plesiadapiformes)<ref name="Moritz-2013">{{cite journal |last1=Moritz |first1=Gillian L. |last2=Lim |first2=Norman T.-L. |last3=Neitz |first3=Maureen |author3-link=Maureen Neitz |last4=Peich |first4=Leo |last5=Dominy |first5=Nathaniel J. |date=2013 |title=Expression and Evolution of Short Wavelength Sensitive Opsins in Colugos: A Nocturnal Lineage That Informs Debate on Primate Origins |journal=Journal of Evolutionary Biology |volume=40 |issue=4 |pages=542–553 |bibcode=2013EvBio..40..542M |doi=10.1007/s11692-013-9230-y |pmc=3832777 |pmid=24293738}}</ref>։ == Դասակարգում == «Cynocephalus» ցեղատեսակի անվանումն առաջացել է հին հունարեն κύων (kúon)՝ «շուն», և κεφαλή (kephalḗ)՝ «գլուխ» բառերից, քանի որ դրանց գլուխները լայն են և շան դնչի պես կարճ: == Բնակության վայր և էկոլոգիա == Ֆիլիպինյան թռչող լեմուրն [[էնդեմիկ]] է Ֆիլիպինների հարավային շրջանների համար<ref name="Feldhamer-2007">{{cite book |last1=Feldhamer |first1=George A. |url=https://archive.org/details/mammalogyadaptat03edunse/page/253 |title=Mammalogy: Adaptation, Diversity, Ecology |last2=Drickamer |first2=Lee C. |last3=Vessey |first3=Stephen H. |last4=Merritt |first4=Joseph F. |last5=Krajewski |first5=Carey |date=September 7, 2007 |publisher=The Johns Hopkins University Press |isbn=978-0--8018-8695-9 |edition=3 |location=Baltimore |pages=[https://archive.org/details/mammalogyadaptat03edunse/page/253 253–254]}}</ref>։ Դրա բնակչությունը կենտրոնացած է [[Մինդանաո]] տարածաշրջանում և Բոհոլում: Այն կարող է հանդիպել նաև [[Սամար|Սամարում]] և Լեյտեում<ref>{{Cite web |last=Kuo |first=Michael |title=Cynocephalus volans (Philippine flying lemur) |url=https://animaldiversity.org/accounts/Cynocephalus_volans/ |access-date=2020թ․ հունիսի 17 |website=Animal Diversity Web |language=en}}</ref>։ Կոլուգոները հանդիպում են խիտ անտառապատ տարածքներում՝ հիմնականում ապրելով ծառերի բարձրագույն շերտերում՝ դաշտավայրային և լեռնային անտառներում, իսկ երբեմն էլ [[Կոկոս|կոկոսի]] ու [[Կաուչուկներ|կաուչուկի]] տնկարկներում՝ հազվադեպ իջնելով գետնին: Նրանք իրենց ժամանակի մեծ մասն անցկացնում են անտառի վերին հարկում՝ սաղարթում, կամ միջին շերտերում: Լայն մաշկաթաղանթի և առանձնացված բութ մատի բացակայության պատճառով ֆիլիպինյան թռչող լեմուրները բավականին դանդաղաշարժ ու աննպատակասլաց մագլցողներ են․ նրանք բարձրանում են ծառի բներով դանդաղ, ցատկանման շարժումներով՝ գլուխը վեր բարձրացրած և վերջույթները տարածած՝ ծառից ամուր բռնվելու համար:<gallery mode="packed" heights="160px"> Պատկեր:Flying_Lemur_&_Baby,_Bohol.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flying_Lemur_&_Baby,_Bohol.jpg|Մայրը ձագի հետ Պատկեր:Cynocephalus_volans_2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cynocephalus_volans_2.jpg|Գերության մեջ </gallery> == Ֆիզիկական բնութագիր == Սովորական ֆիլիպինյան թռչող լեմուրը կշռում է մոտ 1-1,7 կգ, իսկ մարմնի երկարությունը (գլխից մինչև պոչի հիմքը) 33-38 սմ է: Պոչի երկարությունը 17-27 սմ է<ref>{{Cite book |last1=Shepherd |first1=Chris R. |title=A Naturalist's Guide to the Mammals of Southeast Asia |last2=Shepherd |first2=Loretta Ann |publisher=John Beaufoy Publishing |year=2012 |isbn=978-1-906780-71-5 |location=Wiltshire, UK |page=18}}</ref>։ Այս տեսակին բնորոշ է [[Սեռական երկձևություն|սեռական]] [[Սեռական երկձևություն|երկձևությունը]]․ էգերը մի փոքր ավելի խոշոր են, քան արուները: Այն ունի լայն գլուխ և դնչի հատված՝ ամուր ստորին ծնոտով, որն ապահովում է կծելու մեծ ուժ, փոքր ականջներ և մեծ աչքեր՝ լուսաընկալիչների յուրահատուկ հարմարանքներով, որոնք հարմարեցված են գիշերային կենսակերպին: Մեծ աչքերն ապահովում են գերազանց տեսողություն, որն օգտագործում է ծառից ծառ ճշգրիտ ցատկելու և սավառնելու համար<ref name="MacKinnon-2006">MacKinnon, K. (2006) Colugos. In: Macdonald, D.W. (Ed) The Encyclopedia of Mammals. Oxford University Press, Oxford.</ref>։ Կոլուգոյի ցանցաթաղանթն անոթներ չունի, որը կաթնասունների շրջանում նախնական հատկանիշ է, սակայն հնարավոր է, որ կոլուգոների մոտ այն առաջացել է երկրորդայնորեն՝ հաշվի առնելով, որ տուպայաների և պրիմատների ցանցաթաղանթները անոթավորված են: Մյուս գիշերային կաթնասունների, մասնավորապես գիշերային պրիմատների նման, աչքի ցուպիկները կազմում են լուսաընկալիչների մոտ 95–99%-ը, իսկ ցուպիկները՝ մոտ 1-5%-ը<ref name="Moritz-2013" />։ [[Պատկեր:E_-_Desmodus_rotundus_and_Cynocephalus_volans.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:E_-_Desmodus_rotundus_and_Cynocephalus_volans.jpg|մինի|Թանգարանային նմուշի վրա տեսանելի մաշկաթաղանթը]] Ճանկավոր թաթերը մեծ են և սուր՝ ունենալով կառչելու արտակարգ ուժ, ինչը թույլ է տալիս նրանց վարժ, բայց դանդաղ մագլցել ծառերը, կախվել ճյուղերից կամ ամուր կառչած մնալ ծառի բնին<ref name="MacKinnon-2006" />։ Կոլուգոյի յուրահատուկ առանձնահատկություններից մեկը մաշկաթաղանթն է՝ ցանցանման թաղանթը, որը միացնում է նրա վերջույթները՝ ապահովելով սավառնումը: Ի տարբերություն մաշկաթաղանթ ունեցող մյուս կաթնասունների՝ դրա մաշկաթաղանթը ձգվում է պարանոցից մինչև վերջույթները, մատների միջև և նույնիսկ հետևի վերջույթների ու պոչի հետևում: Դրա նավակողավոր կրծոսկրը, որը հանդիպում է նաև [[Չղջիկներ|չղջիկների]] մոտ, նպաստում է սավառնման արդյունավետությանը<ref name="Feldhamer-2007" />։ Մաշկաթաղանթը կաթնասունների մոտ սավառնման համար օգտագործվող ամենալայնատարած թաղանթն է և միևնույն ժամանակ ծառայում է որպես օրորոցանման պարկ իր ձագի համար: Այս թաղանթն օգնում է նրան սավառնել 100 մետր կամ ավելի տարածություն, ինչն օգտակար է սնունդ հայթայթելու և կվտանգներից խուսափելու համար, ինչպիսիք են [[Ֆիլիպինյան արծիվ|ֆիլիպինյան արծիվը]] և ծառերով մագլցող օձերը, որոնք փորձում են հարձակվել կոլուգոների վրա, երբ նրանք սավառնում են ծառերի միջև<ref>{{cite web |title=Philippine Eagle |url=http://www.arkive.org/philippine-eagle/pithecophaga-jefferyi/video-08.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100204134046/http://www.arkive.org/philippine-eagle/pithecophaga-jefferyi/video-08.html |archive-date=2010թ․ փետրվարի 4 |access-date=2012թ․ նոյեմբերի 22 |format=Video |quote=Philippine eagle hunting and catching flying lemur}}</ref><ref name="EoA">"Philippine Flying Lemur (Colugo)." Encyclopedia Of Animals (2006): 1. Middle Search Plus. Web. December 3, 2014.</ref>։ Ֆիլիպինյան թռչող լեմուրի ատամնային բանաձևն է՝ 2/3, 1/1, 2/2, 3/3, ընդհանուր առմամբ՝ 34 ատամ: Առաջին երկու ստորին դեպի առաջ թեքված կտրիչները սանրանման են՝ մինչև 15 ատամիկով, որոնք, ինչպես ենթադրվում է, օգտագործվում են մորթին մաքրելու և սնունդը քերելու համար<ref name="Feldhamer-2007" />։ Վերին կտրիչները փոքր են և նույնպես ունեն հեռավորություն միմյանց միջև<ref name="Feldhamer-2007" />։ Կաթնատամները սղոցաձև են մինչև դրանց ընկնելը, որից հետո դրանք փոխարինվում են սայրասայր ատամներով: Սրանք էվոլյուցիայի ընթացքում հարմարվել են սնունդը կտրելուն ու պատռելուն՝ սեղանատամների հետ, որոնք նույնպես ունեն երկար, կտրող ատամներ՝ ընդունած բուսական սնունդը մանրացնելուն նպաստելու համար<ref name="Stafford-2000">{{cite journal |last1=Stafford |first1=Brian J. |last2=Szalay |first2=Frederick S. |date=2000 |title=Craniodental Functional Morphology and Taxonomy of dermopterans |url=https://www.bioone.org/doi/full/10.1644/1545-1542%282000%29081%3C0360%3ACFMATO%3E2.0.CO%3B2 |journal=Journal of Mammalogy |volume=81 |issue=2 |pages=360–385 |doi=10.1093/jmammal/81.2.360 |url-access=subscription |access-date=2014թ․ դեկտեմբերի 3}}</ref>։ Ծամելուց հետո ֆիլիպինյան թռչող լեմուրի մարսողական համակարգը, հատկապես ստամոքսը, հատուկ հարմարեցված է նրանց ընդունած մեծ քանակությամբ տերևներն ու բուսականությունը մարսելու և վերամշակելու համար<ref name="MacKinnon-2006" />։ Կոլուգոներն ունեն նաև մոխրագույն-շագանակագույն՝ սպիտակ բծերով մորթի (մազածածկույթ), որն օգտագործում են որպես քողարկում ծառերի բների և ճյուղերի վրա, ինչը նրանց թույլ է տալիս ավելի լավ թաքնվել [[Գիշատիչներ|գիշատիչներից]] և որսորդներից<ref name="Feldhamer-2007" />։ == Սննդառություն == Ֆիլիպինյան թռչող լեմուրը բուսակեր է․ սնվում է հիմնականում մատղաշ տերևներով, ինչպես նաև փափուկ պտուղներով, ծաղիկներով, բույսերի ընձյուղներով և անգամ միջատներով: Նրանք ջրի զգալի մասը ստանում են թաց տերևները լիզելուց, ինչպես նաև հենց բույսերի ու պտուղների մեջ պարունակվող հեղուկից<ref name="MacKinnon-2006" />։ Նրանք իրենց սննդի մեծ մասը հայթայթում են ծառերի բարձրագույն սաղարթներում՝ ծառից ծառ ցատկելով և սավառնելով․ նրանք չափազանց հազվադեպ են սնվում անտառի գետնին: == Վարքագիծ == Ֆիլիպինյան թռչող լեմուրը ծառաբնակ է և գիշերային կենդանի։ Այն սովորաբար ապրում է առաջնային և երկրորդային անտառներում, սակայն որոշ առանձնյակներ հայտնվում են կոկոսի, բանանի և կաուչուկի պլանտացիաներում, քանի որ [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] և [[Արդյունաբերություն|արդյունաբերության]] նպատակով իրականացվող անտառահատումները գնալով ավելի լուրջ խնդիր են դառնում: Ցերեկային ժամերին կոլուգոն քնում է փչակներում կամ կառչած է մնում ծառերի ճյուղերին՝ խիտ սաղարթախիտ հատվածներում<ref name="EoA" />։ Երբ նրանք կախվում են ճյուղերից, նրանք իրենց գլուխը պահում են ուղղահայաց դեպի վեր, ի տարբերություն չղջիկների<ref name="Feldhamer-2007" />։ Գետնի վրա կոլուգոները դանդաղաշարժ են ու աննպատակաշարժ և ընդունակ չեն ուղղահայաց կանգնելու, այդ պատճառով նրանք հազվադեպ են իջնում անտառի սաղարթների մակարդակից, որտեղ սավառնում են ծառից ծառ՝ սնունդ հայթայթելու կամ իրենց բներին հասնելու համար, որոնք նույնպես գտնվում են ծառերի բարձրության վրա: Այնուամենայնիվ, ծառերի վրա կոլուգոները բավականին արդյունավետ մագլցողներ են, թեև դանդաղ․ նրանք շարժվում են դանդաղ, կարճ ցատկերի շարքով՝ օգտագործելով իրենց ճանկերը ծառի բնով դեպի վեր բարձրանալու համար<ref name="MacKinnon-2006" />։ Սնվելով բացառապես գիշերը՝ կոլուգոները մեկ գիշերվա ընթացքում սնունդ են հայթայթում միջինում 12 անգամ՝ յուրաքանչյուր անգամ մոտ 9,4 րոպե տևողությամբ<ref name="Feldhamer-2007" />։ Նրանք սովորաբար դուրս են գալիս իրենց բներից մթնշաղին՝ սնունդ հայթայթելու գործընթացը սկսելու համար<ref name="Nowak-1999">Nowak, R.M. (1999) Walker's Mammals of the World. Sixth edition. Johns Hopkins University Press, Baltimore and London.</ref>։ Սնունդ հայթայթելիս, բույն վերադառնալիս կամ պարզապես տեղաշարժվելիս ֆիլիպինյան թռչող լեմուրն օգտագործում է իր մաշկաթաղանթը՝ ծառից ծառ սավառնելու համար: Մաշկաթաղանթն օգտագործվում է նաև կոլուգոյին քողարկելու համար, երբ այն կառչած է ծառի բնին կամ ճյուղին․ երբեմն այն նույնիսկ կծկվում է գնդակի նման՝ մաշկաթաղանթը կրկին օգտագործելով որպես քողարկող մեխանիզմ արմավենու տերևների միջև (հաճախ կոկոսի պլանտացիաներում)<ref name="MacKinnon-2006" />։ Կոլուգոները պահպանում են իրենց բարձրությունը ծառերի վրա՝ խուսափելու համար այն գիշատիչներից, որոնք կարող են ապրել ցածր մակարդակներում, սակայն նրանք միևնույն է խոցելի են մյուս գիշատիչների համար, որոնք կարող են հասնել սաղարթների այս բարձր մակարդակներին, ինչպես նաև գիշատիչ թռչունների համար, որոնք կարող են հարձակվել վերևից: Նրանք ապրում են միայնակ, սակայն մի քանի առանձնյակ կարող է նկատվել նույն ծառի վրա, որտեղ նրանք պահպանում են իրենց հեռավորությունը միմյանցից և խստորեն պաշտպանում են իրենց անձնական տարածքները<ref name="EoA" />։ Չնայած նրանք հասարակական կաթնասուններ չեն, այնուամենայնիվ դրսևորում են յուրահատուկ կիսասոցիալական վարքագիծ․ միևնույն տարածքում կամ ծառի վրա ապրող կոլուգոները, սնունդ հայթայթելիս, ծառերի միջով շարժվելիս հետևում են միմյանց սավառնման ուղիներին<ref name="EoA" />։ Սա կարող է լինել պաշտպանական մեխանիզմ, որտեղ՝ որպես պոպուլյացիա, որոշվում և կիսվում է հնարավոր ամենաանվտանգ ուղին՝ որպես համագործակցային մեխանիզմ՝ գոյատևման մակարդակը բարձրացնելու համար: Միակ դեպքը, երբ կոլուգոներն իրականում սոցիալական (համատեղ) կյանք են վարում, մոր ծննդաբերելուց հետո է․ նա խնամում և ապրում է իր ձագի հետ մինչև վերջինիս կաթից կտրվելը (կաթնակերության շրջանի ավարտը), որից հետո ձագերն անցնում են ինքնուրույն կյանքի<ref name="EoA" />։ Ֆիլիպինյան թռչող լեմուրի [[Կյանքի միջին տևողություն|կյանքի միջին տևողությունն]] անհայտ է: == Բազմացում == [[Պատկեր:Lemur.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lemur.JPG|մինի|Մայրն ու ձագը]] Քիչ բան է հայտնի կոլուգոների բազմացման վարքագծի մասին: Էգը սովորաբար ծննդաբերում է մեկ ձագ՝ երկամսյա հղիության շրջանից հետո<ref name="Nowak-1999" />: Ձագը ծնվում է թերի զարգացած ու անօգնական և ամրանում է մոր որովայնին՝ մոր պոչային մաշկաթաղանթից ձևավորված «պարկում»։ Այն ի վերջո կաթից կտրվում է մոտ 6 ամսական հասակում և լքում է մոր մաշկաթաղանթը<ref name="Nowak-1999" />: Հասուն չափսերի և սեռական հասունացման նրանք հասնում են երկուսից երեք տարեկան հասակում<ref name="MacKinnon-2006" />:Զուգավորումը սովորաբար տեղի է ունենում հունվարից մարտ ընկած ժամանակահատվածում<ref name="EoA" />: == Հիմնական սպառնալիքներ == Ֆիլիպինյան թռչող լեմուրին սպառնում է իր անտառային ապրելավայրերի մասշտաբային ոչնչացումը, որը մասամբ պայմանավորված է ծառահատումներով և գյուղատնտեսության նպատակով հողերի յուրացմամբ<ref name="Mayuga-2016">{{Cite web |last=Mayuga |first=Jonathan L. |date=2016թ․ հուլիսի 9 |title=Philippine flying lemur: Demystifying the 'kagwang' |url=https://businessmirror.com.ph/2016/07/09/demystifying-the-kagwang/ |access-date=2020թ․ հունիսի 17 |website=Business Mirror |language=en-US}}</ref>: Այն ֆիլիպինյան արծվի հիմնական որսն է՝ կազմելով այդ արծվի սննդակազմի մինչև 90%-ը<ref name="Chandler-2008">{{Cite book |last1=Chandler |first1=David |title=100 Birds to See Before You Die |last2=Couzens |first2=Dominic |publisher=Carleton Books |year=2008 |isbn=978-1-84442-019-3 |place=London, England, UK |page=171}}</ref>: Մարդիկ նույնպես որսում են նրանց՝ սննդի համար<ref name="Mayuga-2016" />: == Պահպանւթյուն == [[Բնության պահպանության միջազգային միություն|Բնության պահպանության միջազգային միությունը]] (IUCN) 1996 թվականին տեսակը հայտարարել էր «Խոցելի»՝ ցածրադիր անտառների ոչնչացման և որսորդության պատճառով, սակայն 2008 թվականին այն դասակարգվել է որպես «քիչ մտահոգող»: 2008 թվականի IUCN-ի զեկույցը նշել է, որ տեսակը պահպանվում է նույնիսկ դեգրադացված ապրելավայրերում, իսկ նրա ընթացիկ [[Պոպուլյացիա|պոպուլյացիան]] բավականաչափ մեծ է՝ սպառնացող կատեգորիաներից խուսափելու համար: Քանի որ կոլուգոներն ունեն տարածման (տեղաշարժի) սահմանափակ կարողություններ, նրանք ավելի խոցելի են դառնում, քանի որ անտառահատումները տեղի են ունենում աճող տեմպերով<ref name="Janecka-2008">{{cite journal |last1=Janecka |first1=Jan E. |last2=Helgen |first2=Kristofer M. |last3=Lim |first3=Norman T.-L. |last4=Baba |first4=Minoru |last5=Izawa |first5=Masako |last6=Boeadi |first6=Boeadi |last7=Murphy |first7=William J. |date=2008 |title=Evidence for multiple species of Sunda colugo |journal=Current Biology |volume=18 |issue=21 |pages=R1001–R1002 |bibcode=2008CBio...18R1001J |doi=10.1016/j.cub.2008.09.005 |pmid=19000793 |s2cid=14945429 |doi-access=free}}</ref>։ Այլ սպառնալիքները ներառում են որսը այն պլանտացիաների ֆերմերների կողմից, որտեղ նրանք երբեմն ներխուժում են և համարվում [[Վնասատու|վնասատուներ]], քանի որ սնվում են մրգերով ու ծաղիկներով: Տեղական մշակույթներում նրանց միսը սպառվում է նաև որպես աղանդեր: Կոլուգոների այլ կիրառությունները տարբերվում են [[Ֆիլիպիններ|Ֆիլիպինների]] տարբեր շրջաններում․ Բոհոլում նրանց մորթին օգտագործվում է որպես ազգային գլխարկների հումք, իսկ Սամարում այս տեսակը համարվում է վատ նախանշան և սպանվում է՝ կամ որպես նախազգուշացում օգտագործվելու, կամ վատ չարագույժ նշանից ազատվելու համար: Կենդանին մեծապես անհայտ է Ֆիլիպինների շատ շրջաններում, ուստի [[Ֆեյսբուք|Ֆեյսբուքում]] նրա լուսանկարը մի անգամ սխալմամբ ընդունվել էր որպես գերբնական արարած, որը, ըստ լուրերի, սնվում էր այլ կենդանիներով, չնայած իրականում այս վտանգված տեսակը տերևակեր է և սնվում է մրգերով, ծաղիկներով ու տերևներով<ref>{{cite web |date=2016թ․ հունիսի 27 |title='Kagwang' mistaken for "aswang"; FB user bashed |url=http://technology.inquirer.net/48893/kagwang-mistaken-for-aswang-user-bashed |access-date=2016թ․ հունիսի 27}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20090318021945/http://www.fieldmuseum.org/philippine_mammals/Cynocephalus_volans.htm ''Cynocephalus volans'' of Philippine Mammalian Fauna:] * [https://web.archive.org/web/20140327234758/http://zipcodezoo.com/Animals/C/Cynocephalus_volans.asp Classification] at Zip Code Zoo * [https://web.archive.org/web/20140328041531/http://www.txtmania.com/articles/lemur.php Flying Lemur] at Txt Mania * [http://www.robstewartphotography.com/facts/Flylemur.asp?i_id=477/ Flying Lemur] at Rob Stewart Photography [[Կատեգորիա:ԲՊՄՄ կարմիր ցանկի քիչ մտահոգող տեսակներ]] [[Կատեգորիա:Կառլ Լիննեյ հեղինակի անվանած տաքսոններ]] [[Կատեգորիա:Կաթնասուններ]] [[Կատեգորիա:Ընկերքավորներ]] [[Կատեգորիա:Ասիայի կաթնասուններ]] [[Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ]] [[Կատեգորիա:Հարավարևելյան Ասիայի կաթնասուններ]] [[Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Չվտանգված տեսակներ]] 2kp3ofowaggengcxc9nojf1imeyvz70 0 1342738 10940418 10939318 2026-10-11T21:17:50Z Էլֆուհի 118681 10940418 wikitext text/x-wiki {{Տաքսոտուփ2 |Վիքիդատա=այո}} '''Արևմտահնդկական լամանտին''', հայտնի է նաև որպես հյուսիսամերիկյան լամանտին, խոշոր ջրային [[կաթնասուն]] է, որը բնիկ է [[Կարիբյան ծով|Կարիբյան ծովի]] տաք ափամերձ շրջաններում՝ սկսած ԱՄՆ-ի արևելյան մասից մինչև [[Բրազիլիա|Բրազիլիայի]] հյուսիսային շրջաններ։ Ապրելով միայնակ կամ խմբերով՝ այն սնվում է ստորջրյա բույսերով և կողմնորոշվելու համար օգտագործում իր զգայուն բեղիկները։ Արևմտահնդկական լամանտինը բաժանվում է երկու ենթատեսակի՝ ԱՄՆ-ում տարածված [[Ֆլորիդյան մանաթ|ֆլորիդյան լամանտինի]] և [[Կարիբյան ծով|Կարիբյան]] տարածաշրջանում տարածված [[Անտիլյան մանաթ|անտիլյան լամանտինի]]<ref>{{cite journal|author=Hatt, Robert T.|year=1934|title=The American Museum Congo Expedition manatee and other recent manatees|journal=Bulletin of the American Museum of Natural History|volume=66|pages=533–566}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last=Domning |first=Daryl P. |date=1982-02-01 |title=Commercial exploitation of manatees Trichechus in Brazil c. 1785–1973 |journal=Biological Conservation |volume=22 |issue=2 |pages=101–126 |doi=10.1016/0006-3207(82)90009-X |bibcode=1982BCons..22..101D |issn=0006-3207}}</ref>։ Երկուսն էլ անհետացման վտանգի տակ են և բախվում են այնպիսի սպառնալիքների, ինչպիսիք են բնակավայրերի կորուստը, աղտոտվածությունը և մարդու գործունեության այլ հետևանքները։ Արևմտահնդկական լամանտինը սիրենների կարգի ներկայումս գոյություն ունեցող ամենամեծ ներկայացուցիչն է։ Այդ կարգը ներառում է խոշոր ջրային կաթնասունների մի խումբ, որի մեջ մտնում են նաև [[Դյուգոն|դյուգոնները]], լամանտինների այլ տեսակներ և այժմ անհետացած Ստելլերի ծովային կովը։ Լամանտինները բուսակեր կենդանիներ են։ Նրանք զարգացրել են ձայնային հաղորդակցության ունակություններ և ունեն չափազանց զգայուն բեղիկներ (կոչվում են նաև վիբրիսներ), որոնք օգտագործում են սնունդ գտնելու և կողմնորոշվելու համար<ref name="Gaspard22">{{cite journal|last1=Gaspard|first1=JC|last2=Bauer|first2=GB|last3=Reep|first3=RL|last4=Dziuk|first4=K|last5=Read|first5=L|last6=Mann|first6=DA|year=2013|title=Detection of Hydrodynamic Stimuli by the Florida Manatee (''Trichechus manatus latirostris'')|journal=Journal of Comparative Physiology|volume=199|issue=6|pages=441–50|doi=10.1007/s00359-013-0822-x|pmid=23660811|s2cid=9152922}}</ref>։ Բազմացման շրջանում մի քանի արու լամանտինները խմբվում են մեկ էգի շուրջ՝ կազմելով զուգավորման խումբ։ Միջին հաշվով՝ էգ լամանտինը յուրաքանչյուր երկու-երեք տարին մեկ ծնում է մեկ ձագ<ref name="South Florida Multi-1999">{{Cite web|url=https://www.fws.gov/node/68181|title=South Florida Multi-Species Recovery Plan |date=18 May 1999}}</ref>։ 1970-ական թվականներին արևմտահնդկական լամանտինն [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ում ներառվեց անհետացման վտանգի տակ գտնվող տեսակների ցանկում՝ «Անհետացման վտանգի տակ գտնվող տեսակների մասին» օրենքի համաձայն, երբ դրանցից մնացել էր ընդամենը մի քանի հարյուր առանձնյակ<ref name="smithsonianmag_201722">{{citation|last=Daley|first=Jason|title=Manatees Move From Endangered to Threatened: But conservationists say the species still faces significant threats|date=April 3, 2017|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/manatee-moves-endangered-threaten-180962758/|work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]]|access-date=April 4, 2017}}</ref>։ Հետագա տասնամյակների ընթացքում զգալի ջանքեր գործադրվեցին այս տեսակը բնական և մարդկային ծագում ունեցող վտանգներից, հատկապես ջրային տրանսպորտային միջոցների հետ բախումներից պաշտպանելու համար<ref>{{Cite journal|last1=Martin|first1=Julien|last2=Sabatier|first2=Quentin|last3=Gowan|first3=Timothy A.|last4=Giraud|first4=Christophe|last5=Gurarie|first5=Eliezer|last6=Calleson|first6=Charles Scott|last7=Ortega-Ortiz|first7=Joel G.|last8=Deutsch|first8=Charles J.|last9=Rycyk|first9=Athena|last10=Koslovsky|first10=Stacie M.|date=2016|title=A quantitative framework for investigating risk of deadly collisions between marine wildlife and boats|journal=Methods in Ecology and Evolution|language=en|volume=7|issue=1|pages=42–50|doi=10.1111/2041-210X.12447|issn=2041-210X|doi-access=free|bibcode=2016MEcEv...7...42M }}</ref>։ 2017 թվականին ԱՄՆ-ը փոխեց տեսակի կարգավիճակը՝ այն դասելով վտանգված տեսակների շարքին՝ նշելով ընդհանուր պոպուլյացիայի զգալի աճը<ref name="fws_manatee_threatened_201733">{{cite press release |url=https://www.fws.gov/press-release/2017-03/manatee-reclassified-endangered-threatened-habitat-improves-and-population |date=March 30, 2017 |access-date=May 14, 2024 |title=Manatee Reclassified from Endangered to Threatened as Habitat Improves and Population Expands – Existing Federal Protections Remain in Place |website=fws.gov |publisher=[[United States Fish & Wildlife Service|Fish & Wildlife Service]], [[U.S. Department of the Interior]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170407143427/https://www.fws.gov/news/ShowNews.cfm?ref=manatee-reclassified-from-endangered-to-threatened-as-habitat-improves-a&_ID=36003 |archive-date=April 7, 2017}}</ref><ref name="smithsonianmag_201722" />։ 2025 թվականին [[Ձկների և վայրի բնության ծառայություն|ԱՄՆ-ի ձկների և վայրի բնության ծառայություն]]-ի կողմից նախաձեռնվեց միջնորդություն՝ նրանց կրկին անհետացման վտանգի տակ գտնվող տեսակների կարգավիճակին վերադարձնելու համար<ref>{{Cite web |title=Federal Register, Volume 90 Issue 8 (Tuesday, January 14, 2025) |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2025-01-14/html/2025-00467.htm |access-date=2025-07-21 |website=www.govinfo.gov}}</ref>։ == Նկարագրություն == Արևմտահնդկական լամանտինի միջին երկարությունը կազմում է մոտ 2,7–3,5 մետր, իսկ քաշը՝ 200–600 կգ։ Էգերը, որպես կանոն, ավելի խոշոր են, քան արուները<ref>[http://141.213.176.11/site/accounts/information/Trichechus_manatus.html ''Trichechus manatus''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904034008/http://141.213.176.11/site/accounts/information/Trichechus_manatus.html|date=2011-09-04}}, Animal Diversity Web</ref>։ Գրանցված ամենամեծ առանձնյակը կշռել է 1,655 կգ և ունեցել է 4,6 մետր երկարություն<ref>Wood, G.L. (1983). ''The Guinness Book of Animal Facts and Feats.'' 3rd revised edition. Sterling Pub Co Inc., {{ISBN|978-0851122359}}</ref><ref>[https://www.seaworld.org/Animal-info/animal-bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/mammalia/sirenia/manatees.htm Manatees] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118065736/http://www.seaworld.org/animal-info/animal-bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/mammalia/sirenia/manatees.htm|date=2012-01-18}}, Busch Gardens</ref>։ Ենթադրվում է, որ լամանտինները [[Վայրի բնություն|վայրի բնության]] պայմաններում կարող են ապրել 50 տարի և ավելի։ Գերության մեջ պահվող [[Ֆլորիդա|Ֆլորիդայի]] լամանտիններից մեկը՝ [[Սնուտի|Սնուտին]], ապրել է 69 տարի (1948–2017)<ref name="South Florida Multi-1999"/><ref>{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/us/snooty-worlds-oldest-known-manatee-dies-one-day-after-celebrating-birthday|title=Snooty, world's oldest known manatee, dies one day after celebrating birthday|date=2017-07-23|website=Fox News|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170723193131/http://www.foxnews.com/us/2017/07/23/snooty-worlds-oldest-known-manatee-dies-one-day-after-celebrating-birthday.html|archive-date=2017-07-23|access-date=2017-07-23}}</ref>։ 2026 թվականի փետրվարին Ֆորտ Ուոլթոն Բիչի Gulfarium Marine Adventure Park-ում պահվող Ռոմեո անունով լամանտիննը, 71 տարեկան հասակում, ճանաչվել է աշխարհի ամենածեր լամանտիննը՝ ռեկորդակիր<ref>{{Cite web |title=Senior sea cow Romeo crowned the oldest manatee ever at Florida marine park |url=https://www.guinnessworldrecords.com/news/2026/2/senior-sea-cow-romeo-crowned-the-oldest-manatee-ever-at-florida-marine-park |archive-url=https://web.archive.org/web/20260217181905/https://www.guinnessworldrecords.com/news/2026/2/senior-sea-cow-romeo-crowned-the-oldest-manatee-ever-at-florida-marine-park |archive-date=2026-02-17 |access-date=2026-02-25 |website=Guinness World Records |language=en}}</ref>։ Քանի որ լամանտինները [[Կաթնասուն|կաթնասուններ]] են, նրանք շնչում են օդով, ունեն [[Տաքարյուն կենդանիներ|տաքարյունություն]] և կաթ են արտադրում։ Ինչպես մյուս սիրենյանները, արևմտահնդկական լամանտիննը լիովին հարմարվել է ջրային կենսակերպին և չունի հետևի վերջույթներ։ Դրանց փոխարեն լամանտին ունի թիակաձև պոչային լողակ, որն օգտագործում է ջրում շարժվելու համար։ Լամանտինները էվոլյուցիայի ընթացքում ձեռք են բերել հոսանքագծային մարմին, որի վրա արտաքին [[Ականջ|ականջախեցիներ]] չկան, ինչի շնորհիվ նվազում է ջրային միջավայրում շարժվելիս առաջացող դիմադրությունը։ Մազածածկույթը մարմնի վրա նոսր է տարածված, ինչը, հնարավոր է, օգնում է նվազեցնել հաստ մաշկի վրա [[Ջրիմուռներ|ջրիմուռների]] կուտակումը։ Լամանտիննի մաշկը մոխրագույն է, սակայն դրա գույնը կարող է փոփոխվել՝ մաշկի վրա աճող ջրիմուռների և այլ օրգանիզմների, օրինակ՝ [[Բեղոտանիներ|բեղոտանիների]] առկայության պատճառով։ Լամանտինների վրա առաջացած սպիական հյուսվածքը սպիտակ է և պահպանվում է տասնամյակներ, ինչը հնարավորություն է տալիս հեշտությամբ նույնականացնել առանձին կենդանիներին։ Ֆլորիդայի լամանտիննի յուրաքանչյուր լողակի վրա կա երեքից չորս եղունգ<ref name="reep2006">Reep, R. L. & Bonde, R. K. (2006). ''The Florida manatee: Biology and conservation''. Gainesville: The University Press of Florida.</ref>։ Արևմտահնդկական լամանտին ունի բռնելու համար հարմարեցված դունչ, ինչպես նրա ազգակիցը՝ [[Փիղ|փիղը]], որի միջոցով նա բռնում է բուսականությունը և հասցնում բերանին։ Լամանտինների յուրաքանչյուր [[Ծնոտ|ծնոտի]] հատվածում կա 6–8 աղորիքաձև [[ատամ]]։ Այս ատամները ձևավորվում են բերանի հետին հատվածում և աստիճանաբար շարժվում դեպի բերանի առջևի մասը՝ ամսական մոտ 1–2 մմ արագությամբ, որտեղից էլ ժամանակի ընթացքում թափվում են։ Ատամների այս յուրօրինակ «փոխակրիչ գոտին» ապահովում է ատամների գրեթե անսահմանափակ վերարտադրություն, ինչը շատ օգտակար է լամանտինների համար, քանի որ նրանք օրական 4–8 ժամ սնվում են բուսականությամբ և օրական օգտագործում են իրենց մարմնի քաշի մոտ 5–10%-ը։ Լամանտինների ամբողջ մարմինը ծածկված է 3–5 սմ երկարությամբ մազիկներով, որոնք ապահովում են մարմնական զգայական տեղեկատվությունը։ Լամանտինների [[Ոսկոր|ոսկորները]] խիտ և ամուր են, ինչի շնորհիվ դրանք կարող են գործել որպես [[բալաստ]] և նպաստել բացասական լողունակությանը՝ օգնելով կենդանուն սուզվել։ Սա հակազդում է նրանց օրգանիզմում ճարպի մեծ քանակի պատճառով առաջացող դրական լողունակությանը։ Այս երկու ուժերի հավասարակշռությունը, ինչպես նաև թոքերում գտնվող օդը, լամանտիններին օգնում են ջրում հասնել չեզոք լողունակության։ Դրա շնորհիվ լամանտիննի համար ավելի հեշտ է շնչելը, սնունդ որոնելը և լողալը։ Լամանտինները մյուս կաթնասուններից առանձնանում են նաև նրանով, որ ունեն երկայնական ուղղվածությամբ [[ստոծանի]], որը մեջտեղից բաժանված է երկու մասի՝ ձևավորելով երկու կիսաստոծանի։ Յուրաքանչյուր կիսաստոծանի կարող է իրականացնել մկանային կծկումներ ինքնուրույն՝ մյուսից անկախ<ref name="reep2006" />։ [[File:West Indian Manatee Skull.jpg|thumb|Արևմտյան [[Հնդկաստան|Հնդկաստանի]] լամանտիննեի գանգը ցուցադրվում է [[Օկլահոմա Սիթի]], Օկլահոմա նահանգի Օստեոլոգիայի թանգարանում]] [[File:Trichecus manatus 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1442.stl|thumb|Կմախքի 3D մոդել]] == Տարածում և բնակավայր == Արևմտահնդկական լամանտիննը հիմնականում բնակվում է ծանծաղ ափամերձ տարածքներում, այդ թվում՝ [[Գետ|գետերում]] և գետաբերաններում։ Լամանտինները կարող են դիմակայել ջրի աղիության մեծ փոփոխություններին և հանդիպում են ինչպես քաղցրահամ, այնպես էլ աղի ջրերում<ref name="South Florida Multi-1999"/>։ Լամանտինների չափազանց ցածր նյութափոխանակության արագությունը և ջերմամեկուսիչ մարմնի ճարպի հաստ շերտի բացակայությունը սահմանափակում են նրանց տարածվածությունը տաք ջրերով բնութագրվող վայրերում, այդ թվում՝ արևադարձային տարածաշրջաններում։ Ֆլորիդայի ենթատեսակը հիմնականում հանդիպում է [[Ֆլորիդա|Ֆլորիդայի]] ափերի երկայնքով, սակայն լամանտիններ նկատվել են նույնիսկ մինչև հյուսիս՝ [[Մասաչուսեթս]] նահանգի Դենիս քաղաքում, ինչպես նաև Տեխասի ծոցի ափի երկայնքով<ref>[http://www.buzzardsbay.org/buzzards-bay-manatees.htm Manatees] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120508040544/http://www.buzzardsbay.org/buzzards-bay-manatees.htm|date=2012-05-08}}, Buzzards Bay National Estuary Program</ref>։ Ինչ վերաբերում է ցամաքային տարածքներ նրանց ներթափանցմանը, 2006 թվականին մի լամանտինն նկատվել է Վուլֆ գետում՝ [[Թենեսի|Թենեսի նահանգի]] Մեմֆիս քաղաքի մոտ, այն հատվածում, որտեղ գետը միանում է [[Միսսիսիպի|Միսիսիպիին]]։ Այդ վայրը Մեքսիկական ծոցից գետային ճանապարհով ավելի քան 700 մղոն հեռավորության վրա էր<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16160935|title=Manatee found dead in Tenn. lake|date=11 December 2006|access-date=24 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924124042/http://www.nbcnews.com/id/16160935/ns/us_news-environment/t/manatee-found-dead-tenn-lake/|archive-date=24 September 2016|agency=Associated Press}}</ref>։ Անտիլյան ենթատեսակը տարածված է Կարիբյան տարածաշրջանի տարբեր հատվածներում, սակայն ոչ խիտ կերպով։ Նրա տարածվածությունը հյուսիսում հասնում է մինչև Մեքսիկա, իսկ հարավում՝ մինչև Բրազիլիա<ref>{{Cite journal|last1=Morales-Vela|first1=Benjamı́n|last2=Olivera-Gómez|first2=David|last3=Reynolds III|first3=John E.|last4=Rathbun|first4=Galen B.|date=2000-08-01|title=Distribution and habitat use by manatees (''Trichechus manatus manatus'') in Belize and Chetumal Bay, Mexico|journal=Biological Conservation|volume=95|issue=1|pages=67–75|doi=10.1016/S0006-3207(00)00009-4|bibcode=2000BCons..95...67M |issn=0006-3207}}</ref><ref name=Vianna>{{Cite journal|last1=Vianna|first1=Juliana A.|last2=Bonde|first2=Robert K.|last3=Caballero|first3=Susana|last4=Giraldo|first4=Juan Pablo|last5=Lima|first5=Régis P.|last6=Clark|first6=Annmarie|last7=Marmontel|first7=Míriam|last8=Morales-Vela|first8=Benjamín|last9=Souza|first9=Maria José De|last10=Parr|first10=Leslee|last11=Rodríguez-Lopez|first11=Marta A.|date=2006|title=Phylogeography, phylogeny and hybridization in trichechid sirenians: implications for manatee conservation|journal=Molecular Ecology|language=en|volume=15|issue=2|pages=433–447|doi=10.1111/j.1365-294X.2005.02771.x|issn=1365-294X|pmid=16448411|bibcode=2006MolEc..15..433V |s2cid=6130316}}</ref>։ Պլեյստոցենի ժամանակաշրջանում Արևմտահնդկական լամանտիննի տարածման արեալը Հյուսիսային Ամերիկայում ավելի ընդարձակ էր։ Նրա բրածոներ հայտնաբերվել են [[Տեխաս|Տեխասում]], ինչպես նաև [[Միսսիսիպի|Միսիսիպի]] և [[Օհայո]] գետերի տարածքներում<ref>{{Cite journal |last1=Bell |first1=Christopher |last2=Godwin |first2=William |last3=Jenkins |first3=Kelsey |last4=Lewis |first4=Patrick |date=2020 |title=First fossil manatees in Texas: Trichechus manatus bakerorum in the Pleistocene fauna from beach deposits along the Texas Coast of the Gulf of Mexico |journal=Palaeontologia Electronica |doi=10.26879/1006 |issn=1935-3952|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Williams |first1=Michael E. |last2=Domning |first2=Daryl P. |date=2004 |title=Pleistocene or Post-Pleistocene Manatees in the Mississippi and Ohio River Valleys |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1748-7692.2004.tb01148.x#:~:text=PLEISTOCENE%20OR%20POST-PLEISTOCENE%20MANATEES%20IN%20THE%20MISSISSIPPI%20AND%20OHIO%20RIVER%20VALLEYS |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=167–176 |doi=10.1111/j.1748-7692.2004.tb01148.x |bibcode=2004MMamS..20..167W |issn=1748-7692|url-access=subscription }}</ref>։ Միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի օրինաչափությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Արևմտահնդկական լամանտիննի համար իրականում առանձնացվում են երեք հիմնական աշխարհագրական խմբեր․ # Ֆլորիդա և Մեծ Անտիլյան կղզիներ, # Մեքսիկա, Կենտրոնական Ամերիկա և Հարավային Ամերիկայի հյուսիսային հատված, # Հարավային Ամերիկայի հյուսիսարևելյան հատված<ref>{{cite journal|last1=Garcia-Rodriguez|first1=A. I.|last2=Bowen|first2=B. W.|last3=Domning|first3=D|last4=Mignucci-Giannoni|first4=A|last5=Marmontel|first5=M|last6=Montoya-Ospina|first6=A|last7=Morales-Vela|first7=B|last8=Rudin|first8=M|last9=Bonde|first9=R. K.|last10=McGuire|first10=P. M.|year=1998|title=Phylogeography of the West Indian manatee (''Trichechus manatus''): How many populations and how many taxa?|journal=Molecular Ecology|volume=7|issue=9|pages=1137–1149|doi=10.1046/j.1365-294x.1998.00430.x|pmid=9734072|bibcode=1998MolEc...7.1137G |s2cid=36860021}}</ref><ref name="Vianna" />։ Արևմտահնդկական լամանտիննի սեզոնային տարածվածությունը փոփոխվում է ջրի ջերմաստիճանին համապատասխան։ Մոտավորապես 20°C-ից ցածր ջերմաստիճանները մեծացնում են լամանտինների մոտ ցրտից առաջացած սթրեսի կամ մահացության վտանգը<ref name="haubold_20072">{{cite tech report|url=http://myfwc.com/media/415109/Manatee_BSR.pdf|title=Final Biological Status Review of the Florida Manatee (''Trichechus manatus latirostris'')|author=Haubold, E.|date=April 2006|pages=133|access-date=April 5, 2017|display-authors=etal|series=Assessment 2005–2006|institution=Florida Manatee Biological Review Panel |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508025445/http://myfwc.com/media/415109/Manatee_BSR.pdf |archive-date=8 May 2016}}</ref><ref name="South Florida Multi-1999" />։ Հետևաբար, ձմռանը Ֆլորիդայի լամանտինները փնտրում են տաք ջրային ապաստարաններ, որոնք հիմնականում կենտրոնացած են Ֆլորիդայի թերակղզու տարածքում<ref>{{Cite journal|last1=Deutsch|first1=Charles J.|last2=Reid|first2=James P.|last3=Bonde|first3=Robert K.|last4=Easton|first4=Dean E.|last5=Kochman|first5=Howard I.|last6=O'Shea|first6=Thomas J.|date=2003|title=Seasonal Movements, Migratory Behavior, and Site Fidelity of West Indian Manatees along the Atlantic Coast of the United States|journal=Wildlife Monographs|issue=151|pages=1–77|issn=0084-0173|jstor=3830830}}</ref>։ Այս ապաստարաններից շատերը արհեստական են և առաջանում են մոտակա էլեկտրակայաններից արտանետվող տաք ջրի հոսքի հետևանքով։ Ի տարբերություն դրա՝ Անտիլյան լամանտիննը ավելի քիչ է ենթարկվում ցրտից առաջացած սթրեսի, քանի որ նրա տարածման ամբողջ արեալում ջրերն ավելի տաք են։ Ֆլորիդայի լամանտինները բնակվում են սիրենյանների բնակավայրերի ամենահյուսիսային սահմանում։ Ֆլորիդայի լամանտիննի համար առանձնացվում են չորս ճանաչված ենթապոպուլյացիաներ, որոնք կոչվում են Հյուսիսարևմտյան, Հարավարևմտյան, Ատլանտյան ափի և Սենթ Ջոնս գետի պոպուլյացիաներ<ref>{{Cite journal|last1=Laist|first1=David W.|last2=Taylor|first2=Cynthia|last3=Iii|first3=John E. Reynolds|date=2013-03-20|title=Winter Habitat Preferences for Florida Manatees and Vulnerability to Cold|journal=PLOS ONE|language=en|volume=8|issue=3|article-number=e58978|doi=10.1371/journal.pone.0058978|issn=1932-6203|pmc=3604035|pmid=23527063|bibcode=2013PLoSO...858978L|doi-access=free}}</ref>։ Ֆլորիդայի լամանտինների մեծ կուտակումներ հանդիպում են Քրիսթալ Ռիվեր և Բլյու Սփրինգ շրջաններում՝ Ֆլորիդայի կենտրոնական և հյուսիսային հատվածներում<ref>{{Cite news|url=https://www.birdsunderwater.com/about-the-manatees/|title=About the Manatees {{!}} Crystal River, Florida {{!}} Bird's Underwater|work=Birds Underwater|access-date=2017-10-06|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007022147/https://www.birdsunderwater.com/about-the-manatees/|archive-date=2017-10-07|language=en-US}}</ref>։ Անտիլյան լամանտիննը նոսր տարածված է [[Կարիբյան ծով|Կարիբյան]] տարածաշրջանի և [[Ատլանտյան օվկիանոս|Ատլանտյան օվկիանոսի]] հյուսիսարևմտյան հատվածներում՝ Մեքսիկայից դեպի արևելք՝ մինչև [[Մեծ Անտիլյան կղզիներ]], և դեպի հարավ՝ մինչև [[Բրազիլիա]]։ Պոպուլյացիաներ կարող են հանդիպել նաև [[Բահամյան Կղզիներ|Բահամյան կղզիներում]], [[Ֆրանսիական Գվիանա|Ֆրանսիական Գվիանայում]], [[Սուրինամ|Սուրինամում]], [[Գայանա|Գայանայում]], [[Տրինիդադ (կղզի)|Տրինիդադում]], [[Վենեսուելա|Վենեսուելայում]], [[Կոլումբիա|Կոլումբիայում]], [[Պանամա|Պանամայում]], [[Կոստա Ռիկա|Կոստա Ռիկայում]], [[Կյուրասաո|Կուրասաոյում]], [[Նիկարագուա|Նիկարագուայում]], [[Հոնդուրաս|Հոնդուրասում]], [[Գվատեմալա|Գվատեմալայում]], [[Բելիզ|Բելիզում]], [[Կուբա|Կուբայում]], [[Դոմինիկյան Հանրապետություն|Դոմինիկյան Հանրապետությունում]], [[Ճամայկա|Ջամայկայում]] և [[Պուերտո Ռիկո|Պուերտո Ռիկոյում]]։ Ենթադրվում է, որ Թըրքս և [[Կոկոսյան կղզիներ|Կայկոսյան կղզիներից]] այն հնարավոր է ամբողջությամբ վերացել է, իսկ Փոքր Անտիլյան բոլոր կղզիներից, բացառությամբ Տրինիդադի և Կուրասաոյի, այն հաստատապես վերացել է։ Հաիթիում նրա ներկայությունը անորոշ է<ref name="fws_manatee_threatened_201733" />։ Գվադելուպայում նախատեսվում էր լամանտինների վերաներմուծման ծրագիր, սակայն քաղաքական խնդիրների պատճառով այն վաղաժամկետ դադարեցվեց<ref>{{cite web|title=First demonstration of reintroduction of West Indian Manatee in the Grand Cul-de-Sac Marin Bay, Guadeloupe|url=https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/index.cfm?fuseaction=search.dspPage&n_proj_id=5319|publisher=European Commission|access-date=20 June 2023}}</ref>։[[File:Manatee Florida.jpg|left|thumb|Մանատե Քրիսթալ Ռիվերից, [[Ֆլորիդա]]]] == Վարքագիծ և սննդակարգ == [[File:Manatees at Haulover Canal.jpg|thumb|left|Արևի տակ տաքանալը Հոլովեր ջրանցքում, Մերիթ Այլենդի ազգային վայրի բնության ապաստարան, [[Ֆլորիդա]]]] === Վարքագիծ === Քանի որ լամանտինները [[Էվոլյուցիա|էվոլյուցիայի]] ընթացքում ապրել են բնական գիշատիչներից զերծ միջավայրերում, նրանց մոտ գիշատիչներից խուսափելու վարքագիծ չի ձևավորվել։ Լամանտինների մեծ չափերը և ցածր նյութափոխանակության արագությունը նպաստում են երկարատև և խորը սուզվելու նրանց ունակությանը, ինչպես նաև համեմատաբար ցածր արագությանը։ Լամանտինները սովորաբար միայնակ կենդանիներ են, սակայն ձմռանը նրանք հավաքվում են տաք ջրերով տարածքներում, ինչպես նաև բազմացման նախիրների ձևավորման ժամանակ<ref name="South Florida Multi-1999"/>։ Չնայած նրանց խաղաղ և հնազանդ վարքագծին՝ իրենց մեծ չափերի պատճառով արևմտահնդկական լամանտիննը բնական միջավայրում գրեթե չունի բնական գիշատիչներ։ Ենթադրվում է, որ ամերիկյան [[Ալիգատորներ|ալիգատորները]] և ամերիկյան [[Կոկորդիլոսներ|կոկորդիլոսները]] երբեմն կարող են որսալ լամանտինների<ref>Bonde, R. K., Mignucci-Giannoni, A. A., Bossart, G. D., Hines, E., Reynolds, J., & Aragones, L. (2012). ''Sirenian pathology and mortality assessment''. Sirenian Conservation: Issues and strategies in developing countries, 148–156.</ref><ref>Charnock-Wilson, J. (1968). ''The manatee in British Honduras''. Oryx, 9(4), 293–294.</ref>։ [[Պուերտո Ռիկո|Պուերտո Ռիկոյում]] հայտնաբերվել է մահացող լամանտինն, որի մարմնի վրա եղել են խոշոր [[Շնաձուկ|շնաձկան]] կծած վերքեր։ Ենթադրվում է, որ հարձակումը կարող էր կատարել կամ վագրային շնաձուկը, կամ ցլային շնաձուկը<ref>Falcón-Matos, L., Mignucci-Giannoni, A. A., Toyos-González, G. M., Bossart, G. D., Meisner, R. A., & Varela, R. A. (2003). ''Evidence of a shark attack on a West Indian manatee (Trichechus manatus) in Puerto Rico''. Mastozoología Neotropical, 10(1), 161–166.</ref>։ Կանխատեսվում է, որ խոշոր շնաձկները երբեմն կարող են վտանգ ներկայացնել լամանտինների համար, սակայն դրանք հազվադեպ են մտնում այն աղիաջրային միջավայրերը, որտեղ ապրում են լամանտինները։ Իսկ բաց ծովափնյա ջրերում ապրող ծովային կաթնասունները հայտնի են որպես շնաձկների և օրկաների նկատմամբ խիստ խոցելի կենդանիներ<ref>Weller, D. W. (2009). ''Predation on marine mammals''. In Encyclopedia of marine mammals (pp. 923–932). Academic Press.</ref>։ === Հաղորդակցություն === լամանտինների մոտ նկատվել է, որ նրանք ձևավորում են զուգավորման մեծ խմբեր, երբ արուները հանդիպում են սեռական հասունության փուլում գտնվող էգերի<ref name="Learning 811-8252">{{cite journal|last1=Bauer|first1=G. B.|last2=Colbert|first2=J. C. Gaspard III|year=2010|title=Learning About Manatees: A Collaborative Program between New College of Florida and Mote Marine Laboratory to Conduct Laboratory Research for Manatee Conservation|url=https://www.researchgate.net/publication/228349068|url-status=live|journal=International Journal of Comparative Psychology|volume=23|issue=4 |pages=811–825|doi=10.46867/IJCP.2010.23.04.01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180514001548/https://www.researchgate.net/publication/228349068_Learning_about_Manatees_A_Collaborative_Program_between_New_College_of_Florida_and_Mote_Marine_Laboratory_to_Conduct_Laboratory_Research_for_Manatee|archive-date=2018-05-14|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|title=Manatees and Dugongs|last1=Reynolds|first1=J. E. III|last2=Odell|first2=D. K.|publisher=Facts on File, Inc.|year=1991|place=New York}}</ref>։ Սա ցույց է տալիս, որ արուները, հնարավոր է, կարողանում են զգալ էստրոգենը կամ այլ քիմիական ազդանշաններ<ref name="2001 12">{{cite journal|last1=Sousa-Lima|first1=Renata S.|last2=Paglia|first2=Adriano P.|last3=Fonseca|first3=Gustavo A. B.|year=2002|title=Signature information and individual recognition in the isolation calls of Amazonian manatees, ''Trichechus inunguis'' (Mammalia: Sirenia)|url=https://www.researchgate.net/publication/222567194|journal=Animal Behaviour|volume=63|issue=2|pages=301–310|doi=10.1006/anbe.2001.1873|bibcode=2002AnBeh..63..301S |s2cid=53177219}}</ref>։ Լամանտինները կարող են միմյանց տեղեկություններ փոխանցել ձայնային ազդանշանների և դրանց ձևերի միջոցով<ref>{{Cite journal|last1=O'Shea|first1=Thomas J.|last2=Lynn B. Poché|first2=Jr.|date=2006|title=Aspects of Underwater Sound Communication in Florida Manatees (Trichechus manatus latirostris)|journal=Journal of Mammalogy|volume=87|issue=6|pages=1061–1071|doi=10.1644/06-MAMM-A-066R1.1|jstor=4126883|s2cid=42302073|issn=0022-2372|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sousa-Lima|first1=Renata S.|last2=Paglia|first2=Adriano P.|last3=Fonseca|first3=Gustavo A. B.|date=2008|title=Gender, Age, and Identity in the Isolation Calls of Antillean Manatees (''Trichechus manatus manatus'')|url=https://www.researchgate.net/publication/250020556|journal=Aquatic Mammals|volume=34|issue=1|pages=109–122|doi=10.1578/AM.34.1.2008.109|bibcode=2008AqMam..34..109S }}</ref><ref name="Umeed-2018">{{cite journal|last1=Umeed|first1=Rebecca|last2=Attademo|first2=Loffler N.|last3=Bezerra|first3=Bruna|year=2018|title=The influence of age and sex on the vocal repertoire of the Antillean manatee (''Trichechus manatus manatus'') and their response to call playback|journal=Marine Mammal Science|volume=34|issue=3|pages=577–594|doi=10.1111/mms.12467|bibcode=2018MMamS..34..577U }}</ref>։ Մեծահասակ արուների, մեծահասակ էգերի և ձագերի սովորական ճռճռոցների ու սուր ձայների կառուցվածքում նկատվում են սեռի և տարիքի հետ կապված տարբերություններ։ Սա կարող է վկայել, որ լամանտիններն ունեն անհատական ձայնային առանձնահատկություններ<ref name="Umeed-2018" />։ Ձայնային ազդանշանի վերարտադրումից հետո լամանտինների ձայնային ակտիվության աճը ցույց է տալիս, որ նրանք, հնարավոր է, կարողանում են ճանաչել մեկ այլ լամանտիննի անհատական ձայնը<ref name="Umeed-2018" />։ Այս վարքագիծը լամանտինների մոտ առավել հաճախ նկատվում է մոր և ձագի փոխհարաբերություններում։<ref name="Reynolds-1981">{{cite journal|last1=Reynolds|first1=John E. II|date=1981|title=Aspects of the social behavior and herd structure of a semi-isolated colony of West Indian manatees, ''Trichechus manatus''|url=https://www.deepdyve.com/lp/de-gruyter/aspects-of-the-social-behaviour-and-herd-structure-of-a-semi-isolated-4gg1AeNLJt|journal=Mammalia|volume=45|issue=4|pages=431–451|doi=10.1515/mamm.1981.45.4.431|s2cid=201700122}}</ref> Այնուամենայնիվ, ձայնային հաղորդակցությունը հաճախ հանդիպում է նաև լամանտինների խմբերում տեղի ունեցող տարբեր սոցիալական փոխազդեցությունների ժամանակ, ինչը նման է այլ ջրային կաթնասունների վարքագծին<ref name="Reynolds-1981" />։ Աղմկոտ միջավայրում հաղորդակցվելիս խմբերով գտնվող լամանտինների մոտ նկատվում է նույն Լոմբարդի էֆեկտը, ինչ մարդկանց մոտ։ Այսինքն՝ աղմկոտ միջավայրում նրանք ակամա մեծացնում են իրենց ձայնային ջանքը, որպեսզի կարողանան միմյանց լսելի լինել<ref>{{cite journal|last1=Mikisis-Olds|first1=Jennifer L.|last2=Tyack|first2=Peter L.|year=2008|title=Manatee (''Trichechus manatus'') vocalization usage in relation to environmental noise levels|url=https://darchive.mblwhoilibrary.org/bitstream/handle/1912/2740/JASA_Miksis%20-Tyack.pdf;sequence=1|journal=The Journal of the Acoustical Society of America | publisher=Acoustical Society of America (ASA)|volume=125|issue=3|pages=1806–1815|doi=10.1121/1.3068455|pmid=19275337|hdl=1912/2740|hdl-access=free}}</ref>։ Ակուստիկ և անատոմիական տվյալների հիման վրա ենթադրվում է, որ լամանտինների ձայների առաջացման մեխանիզմը կապված է կաթնասունների ձայնալարերի հետ<ref>{{cite journal|last1=Landrau-giovannetti|first1=Nelmarie|last2=Mignucci-giannoni|first2=Antonio A.|last3=Reidenberg|first3=Joy S.|date=2014|title=Acoustical and Anatomical Determination of Sound Production and Transmission in West Indian (''Trichechus manatus'') and Amazonian (''T. inunguis'') Manatees|journal=The Anatomical Record |volume=297|issue=10|pages=1896–1907|doi=10.1002/ar.22993|pmid=25044536|s2cid=9973317|doi-access=free}}</ref>։ Լամանտինները նաև ուտում են այլ լամանտինների կղանքը։ Ենթադրվում է, որ նրանք դա անում են՝ վերարտադրողական վիճակի կամ գերիշխող դիրքի մասին տեղեկություններ ստանալու համար։ Սա ցույց է տալիս, որ քիմիական ընկալումը (քեմոռեցեպցիան) կարևոր դեր ունի լամանտինների սոցիալական և վերարտադրողական վարքագծում<ref name="Learning 811-8252" />։ === Լսողություն === Չնայած իրենց մեծ չափերին՝ լամանտիններն ունեն լսողության լայն տիրույթ, որը գտնվում է 0.25–90.5 կՀց սահմաններում։ Լսողության առավելագույն զգայունությունը նկատվում է 8–32 կՀց հաճախականությունների շրջանում<ref>{{Cite journal |last1=Gaspard |first1=Joseph C., III |last2=Bauer |first2=Gordon B. |last3=Reep |first3=Roger L. |last4=Dziuk |first4=Kimberly |last5=Cardwell |first5=Adrienne |last6=Read |first6=LaToshia |last7=Mann |first7=David A. |date=2012-05-01 |title=Audiogram and auditory critical ratios of two Florida manatees (Trichechus manatus latirostris) |journal=Journal of Experimental Biology |volume=215 |issue=9 |pages=1442–1447 |doi=10.1242/jeb.065649 |pmid=22496279 |bibcode=2012JExpB.215.1442G |issn=0022-0949}}</ref>։ Լսողության այս տիրույթը հարմարեցված է նրանց ափամերձ կենսամիջավայրին, սակայն լամանտինների լսողությունը հեշտությամբ կարող է քողարկվել շրջակա միջավայրի կենսաբանական աղմուկով, օրինակ՝ ճաքճքացող ծովախեցգետինների արձակած ձայներով։ Լամանտինների աուդիոգրամը ցույց է տալիս, որ բազմաթիվ ափամերձ տարածքներում նրանց լսողությունը սահմանափակվում է շրջակա միջավայրի ֆոնային աղմուկի պատճառով։ === Սննդակարգ === լամանտինները բացառապես բուսակեր կենդանիներ են, որոնք սնվում են ինչպես [[Քաղցրահամ ջրերի կենսաբանություն|քաղցրահամ]], այնպես էլ աղի ջրերում աճող ավելի քան 60 տեսակի [[Ջրային բուսականություն|ջրային բույսերով]]։ Ծովային խոտը լամանտինների սննդակարգի հիմնական բաղադրիչն է, հատկապես ափամերձ տարածքներում<ref>{{Cite journal|last1=Lefebvre|first1=Lynn W.|last2=Reid|first2=James P.|last3=Kenworthy|first3=W. Judson|last4=Powell|first4=James A.|date=1999|title=Characterizing Manatee habitat use and seagrass grazing in Florida and Puerto Rico: implications for conservation and management|journal=Pacific Conservation Biology|language=en|volume=5|issue=4|pages=289–298|doi=10.1071/pc000289|bibcode=1999PacSB...5..289W |issn=2204-4604}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Reich|first1=Kimberly J.|last2=Worthy|first2=Graham A. J.|date=2006|title=An isotopic assessment of the feeding habits of free-ranging manatees|journal=Marine Ecology Progress Series|volume=322|pages=303–309|doi=10.3354/meps322303|jstor=24870879|bibcode=2006MEPS..322..303R|issn=0171-8630|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=MacFadden|first1=Bruce J.|last2=Higgins|first2=Pennilyn|last3=Clementz|first3=Mark T.|last4=Jones|first4=Douglas S.|date=2004|title=Diets, Habitat Preferences, and Niche Differentiation of Cenozoic Sirenians from Florida: Evidence from Stable Isotopes|journal=Paleobiology|volume=30|issue=2|pages=297–324|doi=10.1666/0094-8373(2004)030<0297:DHPAND>2.0.CO;2|jstor=4096848|bibcode=2004Pbio...30..297M |s2cid=17889395 |issn=0094-8373}}</ref>։ Բացի դրանից, երբ [[Մակընթացություն և տեղատվություն|մակընթացության]] մակարդակը բավական բարձր է, նրանք սնվում են նաև խոտերով, արմատներով և [[Տերև|տերևներով]] (այդ թվում՝ մանգրային ծառերի տերևներով), ինչպես նաև [[Ջրիմուռներ|ջրիմուռներով]]<ref name="Best-1981">{{Cite journal|last=Best|first=Robin C.|date=1981-03-01|title=Foods and feeding habits of wild and captive Sirenia|journal=Mammal Review|language=en|volume=11|issue=1|pages=3–29|doi=10.1111/j.1365-2907.1981.tb00243.x|bibcode=1981MamRv..11....3B |issn=1365-2907}}</ref><ref name="sta.uwi.edu">{{cite web|url=https://sta.uwi.edu/fst/lifesciences/sites/default/files/lifesciences/documents/ogatt/Trichechus_manatus%20-%20West%20Indian%20Manatee.pdf|title=''Trichechus manatus'' (West Indian Manatee)|website=The Online Guide to the Animals of Trinidad and Tobago|publisher=[[University of the West Indies|UWI]]}}</ref><ref name="animaldiversity.org">{{cite web | url=https://animaldiversity.org/accounts/Trichechus_manatus/ | title=Trichechus manatus (West Indian manatee) | website=[[Animal Diversity Web]] }}</ref>։ Լամանտինները սովորաբար արածում են օրական 5 կամ ավելի ժամ՝ օրական օգտագործելով իրենց մարմնի զանգվածի մոտ 4–10%-ին համապատասխան քանակությամբ թաց բուսականություն։ Սննդի ճշգրիտ քանակը կախված է կենդանու մարմնի չափից և ակտիվության մակարդակից<ref>{{cite journal|author=Allen, Aarin|year=2015|title=Using the West Indian Manatee (''Trichechus manatus'') as a Mechanism for Invasive Aquatic Plant Management in Florida|url=http://nsuworks.nova.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1494&context=occ_facarticles|url-status=live|journal=Journal of Aquatic Plant Management|volume=53|pages=95–104|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902051846/http://nsuworks.nova.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1494&context=occ_facarticles|archive-date=2017-09-02}}</ref>։ Քանի որ լամանտինները սնվում են կոշտ և հղկող բույսերով, նրանց աղորիքները հաճախ մաշվում են և կյանքի ընթացքում բազմիցս փոխարինվում են։ Այդ պատճառով նրանց երբեմն անվանում են «''քայլող աղորիքներ''»։ Աղորիքները հիմնականում ունեն նույն ձևը, սակայն տարբեր չափերի են։ Լամանտինները կտրիչ ատամներ չունեն․ դրանց փոխարեն ունեն եղջերային լնդային թիթեղներ<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/crchandbookofmar00dier|title=CRC handbook of marine mammal medicine|date=2001|publisher=CRC Press|last1=Dierauf |first1=Leslie A. |last2=Gulland |first2=Frances M. D.|isbn=978-0-8493-0839-0|edition=2nd|location=Boca Raton, FL|oclc=45888920|url-access=registration}}</ref>։ Որոշ անհատներ կարող են նաև պատահաբար ուտել անողնաշարավոր կենդանիներ, օրինակ՝ փոքր ջրային միջատներ և [[խեցգետնակերպեր]]։ Բացի այդ, լամանտինները կարող են ձուկ ուտել ինչպես գերության պայմաններում, այնպես էլ բնության մեջ<ref name="sta.uwi.edu" /><ref name="animaldiversity.org" />։ լամանտինները չորոճող կենդանիներ չեն և ունեն մեծացած [[Հաստ աղիք|հաստ աղիք։]] Ի տարբերություն հաստ աղիքներում խմորման գործընթաց իրականացնող այլ կենդանիների, օրինակ՝ ձիերի, լամանտինները իրենց սննդակարգում առկա ջրային բույսերից արդյունավետորեն յուրացնում են սննդանյութերը, հատկապես [[Ցելյուլոզ|ցելյուլոզը]]։ Լամանտիններն ունեն մեծ աղեստամոքսային համակարգ, որի պարունակության զանգվածը կազմում է նրանց մարմնի ընդհանուր զանգվածի մոտ 23%-ը։ Բացի այդ, սննդի անցման արագությունը շատ դանդաղ է՝ մոտավորապես յոթ օր<ref>{{Cite journal|last1=Reynolds|first1=John E.|last2=Rommel|first2=Sentiel A.|date=1996-07-01|title=Structure and function of the gastrointestinal tract of the Florida manatee, ''Trichechus manatus latirostris''|journal=The Anatomical Record|language=en|volume=245|issue=3|pages=539–558|doi=10.1002/(sici)1097-0185(199607)245:3<539::aid-ar11>3.0.co;2-q|pmid=8800413|issn=1097-0185|doi-access=free}}</ref>։ Այս դանդաղ գործընթացը մեծացնում է նրանց սննդի մարսելիությունը։ Ենթադրվում է, որ երկարատև խմորումը կարող է նաև լրացուցիչ ջերմություն ապահովել և կապված է լամանտինների ցածր նյութափոխանակության արագության հետ<ref name="Best-1981" />։ ===Վիբրիսներ=== [[File:Sculpture of Manatee.JPG|thumb|լամանտիննի քանդակ՝ վիբրիսները ցուցադրող]] [[File:Hpim0279.jpg|thumb|լամանտիննի մարմնի բոլոր մազերը կարող են լինել վիբրիսներ (շոշափողական բեղիկներ)]] լամանտինների մարմինն ու դեմքը ծածկված են զգայուն շոշափողական մազիկներով, որոնք կոչվում են ''վիբրիսներ''։ Յուրաքանչյուր առանձին մազիկ իրենից ներկայացնում է շոշափողական ապարատ, որը կոչվում է ֆոլիկուլ-սինուսային համալիր։ Վիբրիսները արյունով լցված սինուսներ են, որոնք շրջապատված են խիտ շարակցական հյուսվածքից կազմված պատյանով և ունեն զգայուն նյարդային վերջավորություններ։ Դրանք լամանտիննին ապահովում են շոշափողական հետադարձ կապ՝ օգնելով զգալ և ընկալել շրջակա միջավայրը<ref name="Gaspard22"/>։ Սովորաբար վիբրիսները հանդիպում են ցամաքային կենդանիների և ոչ սիռենյան ջրային կենդանիների դեմքի հատվածներում և կոչվում են բեղիկներ (whiskers)։ Սակայն լամանտինների մոտ վիբրիսները տարածված են ամբողջ մարմնի վրա։ Դեմքի հատվածում գտնվող վիբրիսները մոտավորապես 30 անգամ ավելի խիտ են, քան մարմնի մնացած մասերում գտնվողները։ Լամանտինների բերանը կազմված է շատ շարժուն, բռնելու համար հարմարեցված (prehensile) շրթունքներից, որոնք օգտագործվում են սնունդն ու տարբեր առարկաները բռնելու համար։ Այս շրթունքների վրա գտնվող վիբրիսները բռնելու ժամանակ ուղղվում են դեպի դուրս և օգտագործվում են բուսականությունը գտնելու ու տեղորոշելու համար։ Լամանտինների բերանի բերանային սկավառակները (oral disks) նույնպես պարունակում են վիբրիսներ, որոնք դասակարգվում են որպես խոզանականման մազիկներ։ Դրանք օգտագործվում են առարկաների և սննդի ուսումնասիրության համար՝ առանց դրանք անմիջապես բռնելու<ref>{{cite journal|last1=Marshall|first1=CD|last2=Huth|first2=GD|last3=Edmonds|first3=VM|last4=Halin|first4=DL|last5=Reep|first5=RL|year=1998|title=Prehensile use of perioral bristles during feeding and associated behaviors of the Florida manatee (''Trichechus manatus latirostris'')|journal=Marine Mammal Science|volume=14|issue=2|pages=274–289|doi=10.1111/j.1748-7692.1998.tb00716.x|bibcode=1998MMamS..14..274M }}</ref><ref name="Hartman-1979" />։ լամանտինների վիբրիսներն այնքան զգայուն են, որ դրանց միջոցով նրանք կարողանում են ակտիվ շոշափման միջոցով տարբերել տարբեր հյուսվածքներ։ Լամանտիններն իրենց վիբրիսներն օգտագործում են նաև իրենց բնակավայրի պղտոր ջրային ուղիներում կողմնորոշվելու համար։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նրանք կարող են վիբրիսների միջոցով հայտնաբերել հիդրոդինամիկ գրգռիչները՝ մոտավորապես այնպես, ինչպես ձկներն օգտագործում են իրենց կողային գծի համակարգը<ref name="Gaspard22"/>։ == Վերարտադրություն == [[File:Manatee mound schnoot 1.png|thumb|լամանտինների զուգավորման խումբը Ֆլորիդայի Լեֆիս Քիի մոտակայքում]] Արու ծովակովերը սեռական հասունության են հասնում 3–4 տարեկան հասակում, մինչդեռ էգերը՝ 3–5 տարեկանում<ref>{{cite journal|author=Rommel, Sentiel A.|year=2001|title=Functional morphology of venous structures associated with the male and female reproductive systems in Florida manatees (''Trichechus manatus latirostris'')|journal=The Anatomical Record|volume=264|issue=4|pages=339–47|doi=10.1002/ar.10022|pmid=11745089|s2cid=21211567|doi-access=free}}</ref><ref name="South Florida Multi-1999"/>: Ծովակովերը, ըստ երևույթին, ունակ են բազմանալու իրենց հասուն կյանքի ողջ ընթացքում, սակայն էգերի մեծամասնությունն առաջին անգամ հաջողությամբ բազմանում է 7–9 տարեկանում։ Բազմացումը տեղի է ունենում ժամանակավոր զուգավորման խմբերում, որտեղ մի քանի արուներ հավաքվում են սեռական ակտիվության շրջանում գտնվող էգի շուրջ և մրցակցում նրա հետ զուգավորվելու հնարավորության համար<ref name="Hartman-1979">{{Cite book |last1=Hartman |first1=Daniel Renteria |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/39474 |title=Ecology and behavior of the Manatee (''Trichechus manatus'') in Florida |date=1979 |publisher=American Society of Mammalogists |series=Special publication (American Society of Mammalogists), no. 5 |location=Pittsburgh, Pa. |pages=1–153 |doi=10.5962/bhl.title.39474}}</ref>։ Այսպիսի զուգավորման խմբերը կարող են պահպանվել 2–4 շաբաթ։ Էգ ծովակովերի սեռական ցիկլը սովորաբար տևում է մոտավորապես մեկ ամիս։ Գերության մեջ պահվող էգերի մոտ նկատվել է, որ նրանք երբեմն բաց են թողնում որոշ ցիկլեր<ref name=Sheldon/>։ Դիտարկվել է, որ ավելի խոշոր արուները, որոնք ենթադրաբար ավելի տարիքով են, գերիշխում են զուգավորման խմբերում և, հավանաբար, պատասխանատու են հաջող զուգավորումների մեծ մասի համար<ref name="NBSIT">{{Cite journal|title=Reproduction in free-ranging Florida manatees|journal=National Biological Service Information and Technology Report 1}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, արուների և էգերի միջև սեռական երկձևությունը թույլ է արտահայտված, քանի որ էգերը սովորաբար մի փոքր ավելի խոշոր են, քան արուները<ref>{{cite web | url=https://seaworld.org/animals/all-about/manatees/reproduction/ | title=All About Manatees - Reproduction &#124; SeaWorld Parks & Entertainment }}</ref>։ Արուների վերարտադրողական համակարգը ներառում է որովայնի խոռոչում գտնվող ներքին [[Ամորձի|ամորձիները]], որոնք տեղակայված են [[Երիկամ|երիկամներից]] հետին հատվածում։ Ֆլորիդայի ծովակովերի արուների մոտ դիտվում են սերմնաբջիջների առաջացման՝ [[Սպերմատոգենեզ|սպերմատոգենեզի]] սեզոնային փոփոխություններ։ Բազմացման տաք եղանակին դրանք ակտիվ են, և այդ ժամանակ կարելի է դիտարկել սպերմատոգենեզի բոլոր փուլերը։ Սակայն ցուրտ՝ ոչ բազմացման շրջանում, դրանք անգործուն են, իսկ սպերմատոգենեզը՝ ճնշված<ref>{{cite journal |first1=DL |last1=Miller |first2=MM |last2=Dougherty |first3=SJ |last3=Decker |first4=GD |last4=Bossart |title=Ultrastructure of the Spermatozoa from a Florida Manatee (Trichechus manatus latirostris) |journal=Anatomia, Histologia, Embryologia: Journal of Veterinary Medicine Series C |date=December 20, 2011 |volume=30 |issue=4 |pages=253–256 |doi=10.1046/j.1439-0264.2001.00330.x |pmid=11534332 |s2cid=27986063 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1046/j.1439-0264.2001.00330.x|url-access=subscription }}</ref>։ Վերջերս կատարված ուսումնասիրությունը վկայում է, որ արուները, հավանաբար, օգտագործում են քիմիական զգայությունը՝ անալ գեղձերի միջոցով սեռական ակտիվության շրջանում գտնվող էգերին հայտնաբերելու համար<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Meghan L. |last2=Samuelson |first2=Don A. |last3=Larkin |first3=Iskande V. |title=Anal glands of the Florida manatee, Trichechus manatus latirostris: A potential source of chemosensory signal expression |journal=Marine Mammal Science |date=April 2013 |volume=29 |issue=2 |pages=280–292 |doi=10.1111/j.1748-7692.2012.00564.x|bibcode=2013MMamS..29..280B }}</ref>։ Էգ ծովակովերի վերարտադրողական համակարգն առավել նման է [[Փղեր|փղերի]] վերարտադրողական համակարգին։ Էգ ծովակովերը փղերի հետ ունեն մի շարք ընդհանուր առանձնահատկություններ, այդ թվում՝ գոտևորված [[ընկերք]], երկեղջյուր [[արգանդ]] և սպիտակավուն մարմիններ: Էգ ծովակովերի ձվարաններն իրենց ընդհանուր կառուցվածքով օվալաձև սկավառակի տեսք ունեն՝ կեղևային շերտի հարթ մակերեսով։ Քանի որ նրանք բազմաձվազատ կենդանիներ են, ձվազատման հետևանքով առաջացած սպին հաճախ դժվար է նույնականացնել<ref name=Sheldon>{{cite thesis|last1=Sheldon |first1=Julie D. |last2=Ferrante |first2=Jason A. |last3=Bills |first3=Meghan L. |last4=Larkin |first4=Iskande V. |title=The Reproductive Cycle of a Female Florida Manatee (Trichechus manatus latirostris): Comparisons of Behavior and Fecal Progesterone Levels |website=Vin.com |date=2011 |url=https://www.vin.com/doc/?id=4847989}}</ref>։ Ծովակովերի հղիության տևողությունը 12–14 ամիս է, որից հետո նրանք սովորաբար ծնում են մեկ ձագ, իսկ հազվադեպ դեպքերում՝ երկվորյակներ<ref name="NBSIT" />։ Եթե ծնվում են երկվորյակներ, ապա դրանք ոչ միանման՝ երկձվային երկվորյակներ են<ref>{{cite journal |first1=Sávia |last1=Moreira |first2=Ana Carolina O. |last2=de Meirelles |first3=Vitor Luz |last3=Carvalho |first4=Péricles Sena |last4=do Rêgo |first5=Juliana |last5=Araripe |title=Molecular confirmation of twinning in the West Indian Manatee (''Trichechus manatus'') |journal=Biota Neotrop. |volume=22 |issue=1 |year=2022|article-number=e20211241 |doi=10.1590/1676-0611-bn-2021-1241|s2cid=247418288 |doi-access=free }}</ref>։ Ծնվելու պահին ձագը սովորաբար կշռում է 27–32 կիլոգրամ, իսկ մարմնի երկարությունը կազմում է 1,2–1,4 մետր։ Ծովակովերը մշտական զույգեր չեն կազմում, և արուն ձագի խնամքին չի մասնակցում։ Ձագը մնում է մոր հետ մինչև երկու տարի՝ նախքան կաթից կտրվելը։ Էգ ծովակովերն ունեն երկու [[կրծքագեղձ]], որոնք գտնվում են լողաթիակների տակ՝ թևատակերի շրջանում։ Մոր և ձագի միջև կաթով սնուցման շրջանը սովորաբար տևում է մեկից երկու տարի։ Կաթից կտրելուց առաջ մոր օրգանիզմում նկատվում է [[պրոգեստերոն]] հորմոնի մակարդակի բարձրացում<ref>{{cite web |title=Lactation and Milk Composition |url=https://sciences.ucf.edu/biology/PEBL/current-research/manatee-studies/lactation-and-milk-composition/}}</ref>։ Մոր հետ անցկացրած այս երկու տարիների ընթացքում ձագերը սովորում են, թե ինչպես գտնել ձմռանը տաք ջրով տարածքներ, ինչպես նաև ծանոթանում են ամառային սեզոնների ընթացքում օգտագործվող միգրացիոն ուղիներին<ref>{{cite web |title=Reproduction |date=7 June 2023 |url=https://www.savethemanatee.org/manatees/reproduction/}}</ref>։ Մեկ էգը կարող է բազմանալ յուրաքանչյուր 2–3 տարին մեկ։ Ծնունդների միջև ընկած այս ժամանակահատվածը կոչվում է ծննդաբերությունների միջակայք<ref name="South Florida Multi-1999"/>։ Փաստագրված է, որ վայրի բնության մեջ ապրող ծովակովերը սերունդ են ունեցել նույնիսկ 30 տարեկանից հետո՝ մինչև ուշ 30-ական տարիքային շրջանը, իսկ գերության մեջ պահվող մի էգ ծովակով ծննդաբերել է 40 տարեկանում։ [[Ֆլորիդա|Ֆլորիդայի]] ծովակովերի համար գերության մեջ բազմացման ծրագրեր չեն իրականացվում, քանի որ պահպանության հետ կապված խնդիրները լուծվում են նրանց բնական միջավայրերում։ Մինչև այդ խնդիրները չվերացվեն, գերության մեջ բազմացման ծրագիրը այս տեսակի պահպանության համար օգտակար չի լինի<ref>{{cite web |title=All About Manatees - Reproduction |url=https://seaworld.org/animals/all-about/manatees/reproduction/}}</ref>։ == Սպառնալիքներ և պահպանություն == [[File:West Indian manatee Paraba Brazil.jpg|right|thumb|լամանտինները Բրազիլիայի հյուսիսարևելյան ափին իրականացվող պահպանության ծրագրի շրջանակներում]] Արևմտահնդկական ծովակովը 1970-ական թվականներից ընդգրկված է ԱՄՆ-ի անհետացման վտանգի տակ գտնվող տեսակների ցանկում։ 2023 թվականի վերջին [[Բնության պահպանության միջազգային միություն|Բնության պահպանության միջազգային միությունը]] գնահատել է արևմտահնդկական ծովակովի և նրա Ֆլորիդայի ենթատեսակի կարգավիճակը՝ դրանք դասելով խոցելի տեսակների շարքին, իսկ Անտիլյան ենթատեսակը՝ վտանգված տեսակների շարքին։ Ամբողջ տեսակը և նրա երկու ենթատեսակները համապատասխան կարգավիճակներ են ստացել մի քանի գործոնների համակցության պատճառով՝ հասուն առանձնյակների փոքր թվաքանակի և առաջիկա երկու սերունդների ընթացքում ընդհանուր պոպուլյացիայի թվաքանակի զգալի նվազման կանխատեսման։ Ծովակովերի դեպքում մեկ սերունդը տևում է մոտավորապես 20 տարի։ Նմանապես, ''NatureServe'' կազմակերպությունը Ֆլորիդայի ենթատեսակը և ամբողջ տեսակը համարում է անհետացման վտանգի ենթակա<ref>{{cite web |title=''Trichechus manatus latirostris'' |url=https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.902539/Trichechus_manatus_latirostris |website=explorer.natureserve.org |access-date=27 October 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=''Trichechus manatus'' |url=https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.103099/Trichechus_manatus |website=explorer.natureserve.org |access-date=27 October 2022}}</ref>։ Ֆլորիդայի և Անտիլյան ծովակովերի ենթատեսակները բախվում են տարբեր սպառնալիքների, թեև դրանցից մի քանիսը ընդհանուր են։ Ֆլորիդայի ծովակովերի մահվան հիմնական պատճառներն են՝ ջրային տրանսպորտային միջոցների հետ բախումները, տաք ջրային միջավայրերի կորուստը, ծնվելուց առաջ և անմիջապես հետո մահացության բարձր մակարդակը, ջրում առկա աղբի մեջ խճճվելն ու այն կուլ տալը, աղտոտվածությունը, բնակավայրերի կորուստը և վնասակար [[Ջրիմուռներ|ջրիմուռների]] ծաղկումները, օրինակ՝ այսպես կոչված [[Red tide|կարմիր մակընթացությունը]]<ref name="Manatee Mortality Statistics">{{Cite web|title=Manatee Mortality Statistics|url=http://myfwc.com/research/manatee/rescue-mortality-response/statistics/mortality/|access-date=2021-08-22|website=Florida Fish And Wildlife Conservation Commission|language=en}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="USGS2">{{Cite book|title=Scientific Investigations Report|last1=Runge|first1=Michael C.|last2=Sanders-Reed|first2=Carol A.|last3=Langtimm|first3=Catherine A.|last4=Hostetler|first4=Jeffrey A.|last5=Martin|first5=Julien|last6=Deutsch|first6=Charles J.|last7=Ward-Geiger|first7=Leslie I.|last8=Mahon|first8=Gary L.|year=2017|chapter=Status and threats analysis for the Florida manatee (''Trichechus manatus latirostris''), 2016|doi=10.3133/sir20175030}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Halvorsen|first1=K. M.|last2=Keith|first2=E. O.|year=2008|title=Immunosuppression cascade in the Florida manatee (''Trichechus manatus latirostris'')|journal=Aquatic Mammals|volume=34|issue=4|pages=412–419|doi=10.1578/AM.34.4.2008.412|bibcode=2008AqMam..34..412H |s2cid=40327317}}</ref>։ Անտիլյան ծովակովները բախվում են բնակավայրերի խիստ մասնատման խնդրին, ինչպես նաև ապօրինի որսի շարունակական ճնշմանը<ref name="Castelblanco-Martínez-2012">{{Cite journal|last1=Castelblanco-Martínez|first1=Dn|last2=Nourisson|first2=C|last3=Quintana-Rizzo|first3=E|last4=Padilla-Saldivar|first4=J|last5=Schmitter-Soto|first5=Jj|date=2012-08-16|title=Potential effects of human pressure and habitat fragmentation on population viability of the Antillean manatee ''Trichechus manatus manatus'': a predictive model|journal=Endangered Species Research|language=en|volume=18|issue=2|pages=129–145|doi=10.3354/esr00439|issn=1863-5407|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Olivera-Gómez|first1=L. D|last2=Mellink|first2=E|date=2005-01-01|title=Distribution of the Antillean manatee (''Trichechus manatus manatus'') as a function of habitat characteristics, in Bahı́a de Chetumal, Mexico|journal=Biological Conservation|volume=121|issue=1|pages=127–133|doi=10.1016/j.biocon.2004.02.023|bibcode=2005BCons.121..127O |issn=0006-3207}}</ref>։ Որոշ երկրներում, օրինակ՝ [[Բելիզ|Բելիզում]], զբոսաշրջության աճին զուգահեռ ավելանում է նաև ծովակովերի և ջրային տրանսպորտային միջոցների բախումների թիվը<ref>{{Cite web |last1=Galvez |first1=JA |last2=Clarke |first2=CJ |last3=Rosado |first3=SK |date=2013 |title=Ameliorating Threats to Manatees in the Heart of Belize |url=https://www.conservationleadershipprogramme.org/media/2014/12/02107412_Belize_FinalReport_Manatees.pdf|access-date=July 10, 2021}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Self-Sullivan |first=Caryn |date=2007 |title=Non-lethal boat scars on manatees in Belize as a tool for evaluation for a Marine Protected Area|journal=59th Gulf and Caribbean Fisheries Institute |pages=535–540 |url=https://aquadocs.org/handle/1834/29187}}</ref>։ 2017 թվականին ընդունված որոշմամբ արևմտահնդկական ծովակովի կարգավիճակը «անհետացման վտանգի տակ գտնվողից» փոխվեց «վտանգվածի»՝ «Անհետացման վտանգի տակ գտնվող տեսակների մասին» օրենքի շրջանակներում։ Որոշման հիմքում երկու ենթատեսակների պոպուլյացիաների թվաքանակի աճն էր<ref name="fws_manatee_threatened_201733"/>։ Սակայն այս որոշումը միանշանակ չընդունվեց։ Ըստ «Save the Manatee Club» կազմակերպության՝ ԱՄՆ-ի Ձկների և վայրի բնության ծառայությունը պատշաճ կերպով հաշվի չի առել 2010–2016 թվականների տվյալները։ Այդ ժամանակահատվածում ծովակովների շրջանում գրանցվել են աննախադեպ թվով մահեր, որոնք կապված էին բնակավայրերի աղտոտման, արհեստական տաք ջրային աղբյուրներից կախվածության և ջրային տրանսպորտային միջոցների հետ բախումների հետևանքով ռեկորդային թվով մահերի հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.savethemanatee.org/how-to-help/take-action/opposition-to-downlisting/|title = Opposition to Manatee Downlisting| date=7 June 2023 }}</ref>։ Կարգավիճակի փոփոխության վերաբերյալ պաշտոնական ծանուցման մեջ հստակ նշվել է, որ նույնիսկ ավելի ցածր վտանգվածության դասակարգման դեպքում արևմտահնդկական ծովակովի նկատմամբ «Անհետացման վտանգի տակ գտնվող տեսակների մասին» օրենքով սահմանված բոլոր դաշնային պաշտպանական միջոցները շարունակելու են գործել<ref name="smithsonianmag_201722"/>։ Արևմտահնդկական ծովակովը պաշտպանված է նաև 1978 թվականի Ֆլորիդայի ծովակովերի ապաստարանների մասին օրենքով և ԱՄՆ-ի 1972 թվականի «Ծովային կաթնասունների պաշտպանության մասին» օրենքով<ref>{{Cite web|url=https://www.flrules.org/gateway/ChapterHome.asp?Chapter=68C-22|title = 68C-22: THE FLORIDA MANATEE SANCTUARY ACT - Florida Administrative Rules, Law, Code, Register - FAC, FAR, eRulemaking}}</ref>։ === Սպառնալիքներ === ==== Փոփոխվող բազային գծեր ==== լամանտինների պահպանության կարևոր գործոններից մեկը փոփոխվող ելակետերի (shifting baselines) հայեցակարգն է։ Այն վերաբերում է նրան, թե ինչպես են ժամանակի ընթացքում փոխվում տեսակների տարածվածության և քանակի վերաբերյալ մարդկանց պատկերացումները։ Ժամանակակից պահպանության նպատակները կարող են զգալիորեն թերագնահատել Ֆլորիդայի լամանտինների պատմական տարածվածությունն ու թվաքանակը։ Պատմական էկոլոգիայի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մարդու գործունեության հետևանքով երկարաժամկետ փոփոխություններն այնքան են փոխել տեսակային կազմը և էկոհամակարգերի գործառույթները, որ նախկին պատմական ելակետային տվյալներն այլևս կարող են ճշգրիտ կամ իրագործելի չլինել։ Թեև Անտրոպոցենի ելակետերի հայեցակարգը ներկայացվում է որպես պատմական տվյալների սահմանափակումներից հեռացում, նոր էկոհամակարգերի կառավարման համար դեռևս անհրաժեշտ են տվյալներով հիմնավորված գնահատականներ՝ տեսակների թվաքանակի և տարածման պատմական փոփոխականության շրջանակների վերաբերյալ<ref>{{Cite journal |last1=Pluckhahn |first1=Thomas J. |last2=Thulman |first2=David K. |date=2024-11-20 |title=Historical ecology reveals the "surprising" direction and extent of shifting baselines for the Florida manatee (Trichechus manatus latirostis) |journal=PLOS ONE |language=en |volume=19 |issue=11 |article-number=e0313070 |doi=10.1371/journal.pone.0313070 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=11578630 |pmid=39565986 |bibcode=2024PLoSO..1913070P }}</ref>։ ==== Պատմական շահագործում ==== Թեև ժամանակակից պահպանության միջոցառումները նպատակ ունեն պաշտպանելու Արևմտահնդկական լամանտիննին, կարևոր է հաշվի առնել այս տեսակի՝ մարդու կողմից շահագործման երկարատև պատմությունը, հատկապես Բրազիլիայում։ 1935 թվականից մինչև 1954 թվականը թվագրվող գրառումները փաստում են, որ լամանտինների կաշիները առևտրային նպատակներով արտահանվել են դեպի հարավային Բրազիլիա և դրանից այն կողմ՝ ամուր և ծանրաբեռնվածության համար նախատեսված կաշվե արտադրանք պատրաստելու նպատակով։ Այս առևտրին հաջորդեց լամանտինների շահագործման ևս մեկ կտրուկ աճ, որը շարունակվեց մինչև 1973 թվականին լամանտինների որսի օրենսդրական արգելումը։ Այդ ժամանակահատվածում, ըստ գնահատականների, տարեկան ավելի քան 1,000 լամանտինն էր սպանվում, ինչի հետևանքով նրանց պոպուլյացիայի թվաքանակը կտրուկ նվազեց, հատկապես ափամերձ շրջաններում<ref name=":0" />։ === Բնապահպանություն === ==== Իրավական պաշտպանություն ==== Նավակների բախումների և բնակավայրերի դեգրադացիայի (habitat degradation) նման աճող սպառնալիքներին ի պատասխան՝ ժամանակի ընթացքում լամանտինների իրավական պաշտպանությունն ընդլայնվել է։ Կարևոր քայլ կատարվեց 2004 թվականին, երբ Ֆլորիդայի իշխանությունները հիմնական ջրային ուղիներում ստեղծեցին նավակների դանդաղ երթևեկության նոր գոտիներ՝ լամանտիններին պաշտպանելու նպատակով։ Այս կանոնակարգերը նպատակ ունեին նվազեցնել նավակների հետ բախումների հետևանքով լամանտինների մահվան դեպքերը<ref>Pittman, C. (2004, December 8). Florida officials set new boat speed zones to protect manatees. Knight Ridder Tribune Business News, 1. Tribune Content Agency, LLC.</ref>։ Դա հատկապես կարևոր էր, քանի որ լամանտինների լսողության զգայունությունը սահմանափակ է, և սպառնալիքները հայտնաբերելու համար նրանք մեծապես ապավինում են տեսողությանը։ Նավակների ավելի ցածր արագությունը թե՛ մարդկանց, թե՛ լամանտիններին ավելի շատ ժամանակ է տալիս արձագանքելու, ինչի արդյունքում նվազում է բախումների հավանականությունը։ === Ֆլորիդայի լամանտինն === 1997 թվականին Ֆլորիդայի լամանտիննի պոպուլյացիայի կենսունակության վերլուծությունը կանխատեսում էր, որ հաջորդ 1,000 տարվա ընթացքում վերացման հավանականությունը կկազմի 44%, եթե չբարելավվեն բնակավայրերի պայմանները և չընդունվեն պաշտպանության նոր կանոնակարգեր<ref>{{Cite journal|last1=Marmontel|first1=Miriam|last2=Humphrey|first2=Stephen R.|last3=O'Shea|first3=Thomas J.|date=1997|title=Population Viability Analysis of the Florida Manatee (''Trichechus manatus latirostris''), 1976-1991|journal=Conservation Biology|volume=11|issue=2|pages=467–481|issn=0888-8892|doi=10.1046/j.1523-1739.1997.96019.x|jstor=2387620|bibcode=1997ConBi..11..467M |s2cid=39477590}}</ref>։ Այդ ժամանակից ի վեր ենթատեսակի պահպանության հեռանկարները բարելավվել են։ 2016 թվականին ԱՄՆ Երկրաբանական ծառայությունը (U.S. Geological Survey) համագործակցեց Ֆլորիդայի ձկների և վայրի բնության ծառայության (Florida Fish and Wildlife Service) հետ՝ Ֆլորիդայի լամանտիննի կարգավիճակը վերագնահատելու համար՝ Core Biological Model մոդելի շրջանակներում, որն օգտագործվում է պոպուլյացիայի կենսունակությունը գնահատելու նպատակով։ Այս գնահատման ընթացքում վերլուծվել է Ֆլորիդայի արևելյան և արևմտյան ափերի լամանտինների ընդհանուր պոպուլյացիան, և հաշվարկվել է, որ 100 տարվա ընթացքում պոպուլյացիաներից որևէ մեկի՝ 500 չափահաս առանձնյակից պակաս դառնալու հավանականությունը մոտ 0.42% է<ref>{{Cite book|date=2017|title=Scientific Investigations Report|language=en|doi=10.3133/sir20175030|chapter=Status and threats analysis for the Florida manatee (''Trichechus manatus latirostris''), 2016|last1=Runge|first1=Michael C.|last2=Sanders-Reed|first2=Carol A.|last3=Langtimm|first3=Catherine A.|last4=Hostetler|first4=Jeffrey A.|last5=Martin|first5=Julien|last6=Deutsch|first6=Charles J.|last7=Ward-Geiger|first7=Leslie I.|last8=Mahon|first8=Gary L.}}</ref>։ Պոպուլյացիայի թվաքանակի և կայունության կանխատեսվող բարելավումը կախված է պահպանության միջոցառումների և մոնիթորինգի շարունակական իրականացումից։ [[File:Manatee Crossing Sign.jpg|thumb|լամանտինների անցման ճանապարհային նշան՝ Հարավային Ֆլորիդայի թանգարանից]] ==== Բախում ջրանավի հետ ==== լամանտինների տարեկան մահացության դեպքերի ավելի քան 20%-ը ջրային տրանսպորտային միջոցների հետ բախումների հետևանք է<ref>U.S. Fish and Wildlife Service. Florida Manatee Recovery Plan Third Revision. Prep by Florida Manatee Recover Team US Fish Wildl Serv Atlanta, Georg. Published online 2001:144.</ref>։ 1985–2017 թվականների ընթացքում չափահաս լամանտինների մահացության դեպքերի 53%-ը կապված է եղել նավակների բախումների հետ<ref name="Manatee Mortality Statistics" />։ Ֆլորիդայի չափահաս լամանտինների դիակների 96%-ի վրա հայտնաբերվել են նավակների բախումներից առաջացած սպիներ, իսկ որոշ առանձնյակների մոտ արձանագրվել են 10 և ավելի բախումների հետքեր<ref>{{Cite journal|doi=10.3354/esr01075|title=Quantifying sublethal Florida manatee-watercraft interactions by examining scars on manatee carcasses|year=2020|last1=Bassett|first1=BL|last2=Hostetler|first2=JA|last3=Leone|first3=E. |last4=Shea|first4=CP|last5=Barbeau|first5=BD|last6=Lonati|first6=GL|last7=Panike|first7=AL|last8=Honaker|first8=A.|last9=Ward-Geiger|first9=LI|journal=Endangered Species Research|volume=43|pages=395–408 |s2cid=226545194|doi-access=free}}</ref>։ Լամանտինները կարող են լսել մոտեցող նավակների ձայները, սակայն հաճախ բավարար ժամանակ չեն ունենում արագ մոտեցող նավակի ճանապարհից հեռանալու համար։ Ավելի դանդաղ ընթացող նավակը լամանտիննին ավելի շատ ժամանակ է տալիս արձագանքելու և ճանապարհից հեռանալու<ref>Gerstein E. Manatees, Bioacoustics and Boats: Hearing tests, environmental measurements and acoustic phenomena may together explain why boats and animals collide. American Scientist, 90(2), 154–163. 2002. https://www.jstor.org/stable/27857630</ref><ref name="MMC_20062">{{cite journal|author=Laist, David|year=2006|title=Preliminary Evidence That Boat Speed Restrictions Reduce Deaths of Florida Manatees|url=https://www.mmc.gov/wp-content/uploads/laist2006.pdf|url-status=live|journal=Marine Mammal Science|volume=22|issue=2|pages=472–479|doi=10.1111/j.1748-7692.2006.00027.x|bibcode=2006MMamS..22..472L |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221210759/https://www.mmc.gov/wp-content/uploads/laist2006.pdf|archive-date=2016-12-21}}</ref>։ Մոտեցող նավերի դեպքում լամանտինները սովորաբար ուղղվում են դեպի ավելի խորը ջրեր և մեծացնում են լողալու արագությունը։ Այնուամենայնիվ, նրանք հաճախ բախվում են նավակներին, քանի որ չեն կարողանում շատ արագ լողալ, իսկ ծանծաղ ջրերում հաճախ պարզապես չունեն բավականաչափ տարածք կամ որևէ այլ տեղ, ուր կարողանան հեռանալ նավակի ճանապարհից<ref>{{Cite journal|doi=10.1371/journal.pone.0151450|doi-access=free|title=Influence of Manatees' Diving on Their Risk of Collision with Watercraft|year=2016|last1=Edwards|first1=Holly H.|last2=Martin|first2=Julien|last3=Deutsch|first3=Charles J.|last4=Muller|first4=Robert G.|last5=Koslovsky|first5=Stacie M.|last6=Smith|first6=Alexander J.|last7=Barlas|first7=Margaret E.|journal=PLOS ONE|volume=11|issue=4|article-number=e0151450|pmid=27049326|pmc=4822772|bibcode=2016PLoSO..1151450E}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Nowacek|first1=Stephanie M|last2=Wells|first2=Randall S|last3=Owen|first3=Edward C. G|last4=Speakman|first4=Todd R|last5=Flamm|first5=Richard O|last6=Nowacek|first6=Douglas P|date=2004-10-01|title=Florida manatees, ''Trichechus manatus latirostris'', respond to approaching vessels|journal=Biological Conservation|volume=119|issue=4|pages=517–523|doi=10.1016/j.biocon.2003.11.020|bibcode=2004BCons.119..517N |issn=0006-3207}}</ref>։ Ջրային տրանսպորտային միջոցների հետևանքով լամանտինների մահվան դեպքերի կեսից ավելին առաջանում է արագ ընթացող նավակի իրանի հարվածից առաջացած վնասվածքների պատճառով, մինչդեռ մնացած դեպքերը պայմանավորված են նավակի պտուտակի հարվածով<ref>Wright SD, Ackerman BB, Bonde RK, Beck CA, Banowetz DJ. Analysis of Watercraft-related Mortality of Manatees in Florida 1979-1991. In: O'Shea TJO, Ackerman BB, Percival HF, eds. Population Biology of the Florida Manatee. National Biological Service Information and Technology Report 1.; Washington, D.C.; 1995: 259–268.</ref>։ Ֆլորիդայում իրականացվել են լամանտինների և նավակների տարածվածության օդային ուսումնասիրություններ՝ քարտեզագրելու այն տարածքները, որտեղ բախումների հավանականությունն առավել բարձր է՝ հաշվի առնելով շրջակա միջավայրի և սեզոնային գործոնները<ref>{{Cite journal|last1=Bauduin|first1=Sarah|last2=Martin|first2=Julien|last3=Edwards|first3=Holly H.|last4=Gimenez|first4=Olivier|last5=Koslovsky|first5=Stacie M.|last6=Fagan|first6=Daniel E.|date=2013-03-01|title=An index of risk of e mammals and watercraft: Example of the Florida manatee|journal=Biological Conservation|volume=159|pages=127–136|doi=10.1016/j.biocon.2012.10.031|issn=0006-3207}}</ref>։ Ջրային տրանսպորտային միջոցները հաճախ կարող են պարզապես նվազեցնել արագությունը և խուսափել լամանտիններին հարվածելուց՝ նրանց բավարար ժամանակ տալով վտանգավոր տարածքից հեռանալու համար<ref>{{Cite journal|last1=Rycyk|first1=Athena M.|last2=Deutsch|first2=Charles J.|last3=Barlas|first3=Margaret E.|last4=Hardy|first4=Stacie K.|last5=Frisch|first5=Katherine|last6=Leone|first6=Erin H.|last7=Nowacek|first7=Douglas P.|date=2018|title=Manatee behavioral response to boats|journal=Marine Mammal Science|language=en|volume=34|issue=4|pages=924–962|doi=10.1111/mms.12491|issn=1748-7692|doi-access=free|bibcode=2018MMamS..34..924R }}</ref>։ Չնայած մոդելավորման մեթոդների բարելավմանը և տեղական կանոնակարգերի փոփոխություններին՝ ջրային տրանսպորտային միջոցների հետ բախումների հետևանքով լամանտինների մահացության դեպքերը շարունակում են աճել։ 2019 թվականին գրանցվել է ռեկորդային՝ 137 մահվան դեպք։<ref>Florida Fish and Wildlife Conservation Commission. Manatee Mortality Statistics. Yearly Summary 2019. Accessed July 10, 2021. https://myfwc.com/media/25782/2019yearsummary.pdf</ref> ==== Տաք ջրերի բնակավայրի կորուստ ==== Տաք ջրային բնակավայրերի երկարաժամկետ կորստի կանխատեսումը զգալի վտանգ է ներկայացնում լամանտինների համար, քանի որ նրանք չեն կարող երկար ժամանակ հանդուրժել 20°C-ից (68°F) ցածր ջերմաստիճանները<ref name="haubold_20072"/><ref name="reep2006" />։ Ձմռան ամիսներին Ֆլորիդայի լամանտինները հաճախ հավաքվում են բնական տաք ջրային աղբյուրների, ինչպես նաև էլեկտրակայանների կողմից արտանետվող տաք ջրի շուրջ։ Սակայն, երբ հին էլեկտրակայանները փոխարինվում են ավելի էներգաարդյունավետ կառույցներով, լամանտինները կարող են հայտնվել ցրտից առաջացող մահացության վտանգի տակ՝ տաք ջրային ապաստարանների հասանելիության նվազման պատճառով<ref>{{Cite journal|last1=Laist|first1=David W.|last2=Reynolds|first2=John E.|date=2005|title=Influence of Power Plants and Other Warm-Water Refuges on Florida Manatees|journal=Marine Mammal Science|language=en|volume=21|issue=4|pages=739–764|doi=10.1111/j.1748-7692.2005.tb01263.x|bibcode=2005MMamS..21..739L |issn=1748-7692}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1371/journal.pone.0058978|doi-access=free|title=Winter Habitat Preferences for Florida Manatees and Vulnerability to Cold|year=2013|last1=Laist|first1=David W.|last2=Taylor|first2=Cynthia|last3=Reynolds|first3=John E. |journal=PLOS ONE|volume=8|issue=3|article-number=e58978|pmid=23527063|pmc=3604035|bibcode=2013PLoSO...858978L}}</ref><ref name="Laist-2005">{{Cite journal|doi=10.1080/08920750590952018|title=Florida Manatees, Warm-Water Refuges, and an Uncertain Future|year=2005|last1=Laist|first1=David W.|last2=Reynolds|first2=John E.|journal=Coastal Management|volume=33|issue=3|pages=279–295|bibcode=2005CoasM..33..279L |s2cid=62841264}}</ref><ref>Spellman AC. Physiological constraints on warm-water habitat site selection and utilization by the Florida Manatee (Trichechus manatus latirostris) in East Central Florida. Published online 2014.</ref>։ Լամանտինները ցուցաբերում են բարձր տեղային հավատարմություն և կարողանում են հիշել նախկինում օգտագործած ապաստարանների վայրերը, որոնց հաճախ վերադառնում են հաջորդ ձմեռներին։ Որոշ բնապահպաններ մտավախություն ունեն, որ լամանտինները կարող են չափազանց կախված դառնալ էլեկտրակայանների կողմից ստեղծվող տաք ջրային տարածքներից, քանի որ այդ էլեկտրակայանները մոտ ապագայում կարող են դադարեցնել աշխատանքը<ref>{{Cite web|url=http://www2.tbo.com/content/2011/jan/07/100913/can-manatees-survive-without-warm-waters-from-powe/|title=Can manatees survive without warm waters from power plants?|date=2011-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110315095511/http://www2.tbo.com/content/2011/jan/07/100913/can-manatees-survive-without-warm-waters-from-powe/|access-date=2019-12-09|archive-date=2011-03-15}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Alvarez-Alemán|first1=Anmari|last2=Beck|first2=Cathy A.|last3=Powell|first3=James A.|date=2010-06-01|title=First Report of a Florida Manatee (''Trichechus manatus latirostris'') in Cuba|journal=Aquatic Mammals|language=en|volume=36|issue=2|pages=148–153|doi=10.1578/AM.36.2.2010.148|bibcode=2010AqMam..36..148A }}</ref>։ Բնական տաք ջրային աղբյուրները նույնպես բախվում են մի շարք խնդիրների, այդ թվում՝ մարդկանց սպառման համար ստորերկրյա ջրերի չափից ավելի պոմպացման, աղբյուրների հոսքի նվազման և սննդանյութերով աղտոտման պատճառով։ Բացի այդ, որոշ աղբյուրներ, որոնք պատմականորեն հասանելի են եղել լամանտիններին, այժմ փակված են ամբարտակներով կամ այլ կառույցներով<ref>{{cite news |last1=Sherriff |first1=Lucy |title=Florida's manatees are addicted to power plants. Scientists are weaning them off |url=https://www.bbc.com/future/article/20240328-floridas-manatees-are-hooked-on-power-plants |access-date=4 April 2024 |date=2 April 2024}}</ref><ref name="Laist-2005" /><ref>Marine Mammal Commission. Manatees and Warm-Water refuges. Accessed June 14, 2021. https://www.mmc.gov/priority-topics/species-of-concern/florida-manatee/manatees-and-warm-water-refuges/</ref><ref>Sucsy, P., Hupalo, R., Freeman B. Minimum Flow Determination for Blue Spring, Volusia County: The Relationship between Ground Water Discharge and Winter Refuge for Manatees.; 1998.</ref>։ Քանի որ Ֆլորիդան շարժվում է դեպի 2050 թվականին զուտ զրոյական արտանետումների հասնելու նպատակ, ակնկալվում է, որ էներգետիկ ընկերությունները աստիճանաբար կդադարեցնեն տաք ջրի այդ արտանետումները։ Florida Climate Institute-ի «Laying the Groundwork for 'Getting to Neutral' in the State of Florida» նախագիծը հիմք է ստեղծում մինչև 2050 թվականը Ֆլորիդայում զուտ զրոյական արտանետումների գործողությունների պլանավորման համար<ref>Ghebremichael, K., T. Troxler, A. Hernandez, R. Fourqurean, L. Jerome, K. Carroll, D. Moanga, H. Lazzaroni, S. Roy, J. Jenkins, J. McFarlane-Weinstein, A. Kaur, H. Knowles, S. Alvarez, M. Sukop, and J. Obeysekera, (2022). Laying the Groundwork for 'Getting to Neutral' in the State of Florida. Florida Climate Institute.</ref>։ Այն տարածքներում, որտեղ լամանտինները հասանելիություն չունեն ո՛չ էլեկտրակայաններին, ո՛չ բնական տաք ջրային աղբյուրներին, նրանք փոխարենը փնտրում են բնական խոր ջրային գոտիներ, որոնք բնականորեն պահպանում են լամանտինների համար տանելի ջերմաստիճանից բարձր ջերմաստիճան<ref>{{Cite journal|last1=Stith|first1=Bradley M.|last2=Reid|first2=James P.|last3=Langtimm|first3=Catherine A.|last4=Swain|first4=Eric D.|last5=Doyle|first5=Terry J.|last6=Slone|first6=Daniel H.|last7=Decker|first7=Jeremy D.|last8=Soderqvist|first8=Lars E.|date=2011|title=Temperature Inverted Haloclines Provide Winter Warm-Water Refugia for Manatees in Southwest Florida|journal=Estuaries and Coasts|volume=34|issue=1|pages=106–119|issn=1559-2723|doi=10.1007/s12237-010-9286-1|jstor=41059029|doi-access=free|bibcode=2011EstCo..34..106S }}</ref>։ ==== Վնասակար ջրիմուռների ծաղկում ==== Վնասակար [[Ջրիմուռներ|ջրիմուռների]] ծաղկումները լրացուցիչ սպառնալիք են ծովակովերի համար<ref>Florida Fish and Wildlife Conservation Commission. Red Tide Mortality. Accessed July 10, 2021. https://myfwc.com/research/manatee/rescue-mortality-response/statistics/mortality/red-tide/</ref><ref>Hall Scharf B., Ubeda A. How Red Tides Impact Manatees. UF IFAS. Accessed July 10, 2021. https://edis.ifas.ufl.edu/publication/SG188</ref>։ Հատկապես վտանգավոր է ''Karenia brevis'' տեսակի ջրիմուռը, որն առաջացնում է այսպես կոչված «կարմիր մակընթացություն»<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Domning |first1=Daryl P. |last2=Hayek |first2=Lee-Ann C. |date=1986 |title=Interspecific and Intraspecific Morphological Variation in Manatees (sirenia: Trichechus) |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1748-7692.1986.tb00034.x |journal=Marine Mammal Science |language=en |volume=2 |issue=2 |pages=87–144 |doi=10.1111/j.1748-7692.1986.tb00034.x |bibcode=1986MMamS...2...87D |issn=1748-7692|url-access=subscription }}</ref>։ Կարմիր մակընթացությունը ջրիմուռների զանգվածային բազմացման երևույթ է, որի անվանումը ծագել է ջրիմուռներում առկա պիգմենտների շնորհիվ առաջացող բնորոշ գույնից։ Այդպիսի ծաղկումների ժամանակ արտադրվում են բրեվետոքսիններ, որոնք կարող են մահացու լինել ծովային կենդանիների համար։ Կարմիր մակընթացության ժամանակ ջրիմուռներն արտազատում են բրեվետոքսիններ՝ ուժեղ ազդեցություն ունեցող ծովային նեյրոտոքսիններ, որոնք կարող են հանգեցնել կենդանիների զանգվածային մահվան<ref name=":1" />։ Կարմիր մակընթացության հետևանքով ծովակովերի մահվան դեպքերի մեծ մասը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ նրանք ներշնչում են թունավոր նյութերը կամ կուլ են տալիս դրանք՝ սնվելով ծովային խոտերով, որոնք նրանց սննդի հիմնական աղբյուրն են<ref name=":1" />։ 1996 թվականին տեղի ունեցած համաճարակային բռնկման ընթացքում ավելի քան 150 ծովակով սատկել է կարմիր մակընթացության ազդեցության հետևանքով<ref>{{Cite journal|doi = 10.1177/019262339802600214|title = Brevetoxicosis in Manatees (Trichechus manatus latirostris) from the 1996 Epizootic: Gross, Histologic, and Immunohistochemical Features|year = 1998|last1 = Bossart|first1 = Gregory D.|last2 = Baden|first2 = Daniel G.|last3 = Ewing|first3 = Ruth Y.|last4 = Roberts|first4 = Brenda|last5 = Wright|first5 = Scott D.|journal = Toxicologic Pathology|volume = 26|issue = 2|pages = 276–282|pmid = 9547868|s2cid = 25123898|doi-access = }}</ref>։ Թեև ծովակովերը կարող են ողջ մնալ կարմիր մակընթացության ազդեցությունից, եթե ժամանակին փրկվեն և վերականգնողական բուժում ստանան, հետազոտողները մտահոգված են, որ թունավոր նյութերի ոչ մահացու չափաբաժինների ազդեցությունը կարող է երկարաժամկետ հետևանքներ ունենալ։ Մասնավորապես, այն կարող է թուլացնել ծովակովերի իմունային համակարգը՝ նվազեցնելով լիմֆոցիտների բազմացման արձագանքը<ref>{{Cite journal|doi = 10.1016/j.aquatox.2015.01.019|title = Sublethal red tide toxin exposure in free-ranging manatees (Trichechus manatus) affects the immune system through reduced lymphocyte proliferation responses, inflammation, and oxidative stress|year = 2015|last1 = Walsh|first1 = Catherine J.|last2 = Butawan|first2 = Matthew|last3 = Yordy|first3 = Jennifer|last4 = Ball|first4 = Ray|last5 = Flewelling|first5 = Leanne|last6 = De Wit|first6 = Martine|last7 = Bonde|first7 = Robert K.|journal = Aquatic Toxicology|volume = 161|pages = 73–84|pmid = 25678466| bibcode=2015AqTox.161...73W }}</ref>։ Կարմիր մակընթացությունից բացի, կապույտ-կանաչ և շագանակագույն ջրիմուռների ծաղկումները նույնպես վտանգ են ներկայացնում։ Դրանք առաջանում են [[Պարարտանյութեր|պարարտանյութերից]], մակերևութային հոսքերից և արտահոսող սեպտիկ համակարգերից ջրային միջավայր ներթափանցող սննդանյութերի ավելցուկի հետևանքով։ Այդ ծաղկումները պղտորում են ջուրը, ինչի հետևանքով ծովային խոտերը մահանում են, քանի որ դրանց և մյուս ջրային բույսերի ֆոտոսինթեզի համար անհրաժեշտ է լույս։ Արդյունքում ծովակովերը կարող են զրկվել բավարար սննդի աղբյուրներից, ինչը կարող է հանգեցնել սովամահության<ref>Reid J P, Slone D. Winter Manatee Foraging Behavior and the Decline of Seagrass Beds in the Northern Indian River Lagoon. Accessed June 14, 2021. https://www.usgs.gov/centers/wetland-and-aquatic-research-center-warc/science/winter-manatee-foraging-behavior-and?qt-science_center_objects=0#qt-science_center_objects</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1007/s12237-014-9874-6|title=From Red Tides to Green and Brown Tides: Bloom Dynamics in a Restricted Subtropical Lagoon Under Shifting Climatic Conditions|year=2015|last1=Phlips|first1=Edward J.|last2=Badylak|first2=Susan|last3=Lasi|first3=Margaret A.|last4=Chamberlain|first4=Robert|last5=Green|first5=Whitney C.|last6=Hall|first6=Lauren M.|last7=Hart|first7=Jane A.|last8=Lockwood|first8=Jean C.|last9=Miller|first9=Janice D.|last10=Morris|first10=Lori J.|last11=Steward|first11=Joel S.|journal=Estuaries and Coasts|volume=38|issue=3|pages=886–904|bibcode=2015EstCo..38..886P |s2cid=83480080}}</ref><ref>Marine Resource Council. Indian River Lagoon Report Card. Accessed June 14, 2021. https://savetheirl.org/irl-health-update/irl-report-card/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925174209/https://savetheirl.org/irl-health-update/irl-report-card/ |date=2021-09-25 }}</ref><ref>Smith KN. Manatee Habitat and Human-Related Threats to Seagrass in Florida: A Review.; 1993.</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1017/s0376892900038212|title=Natural and human-induced disturbance of seagrasses|year=1996|last1=Short|first1=Frederick T.|last2=Wyllie-Echeverria|first2=Sandy|journal=Environmental Conservation|volume=23|issue=1 |pages=17–27|bibcode=1996EnvCo..23...17S |s2cid=86134425}}</ref><ref>Deutsch, CJ, deWit, M, Barlas, ME, Greer, W, Howell, AR, Garrett, A, Ward-Geiger L. Unprecedented Mortality of Florida Manatees along the Atlantic Coast. Sirennews. 2021;(73):24-26.</ref>։ Տարիների ընթացքում ծովակովերի շրջանում գրանցվել են զանգվածային և անսովոր մահացության մի շարք դեպքեր։ Դրանք սովորաբար կապված են կամ ցրտային սթրեսի համախտանիշի, կամ կարմիր մակընթացության հետևանքով առաջացող բրեվետոքսիկոզի՝ բրեվետոքսիններով թունավորման հետ։ Ներկայումս Ֆլորիդայի Ատլանտյան ափի երկայնքով շարունակվում է անսովոր զանգվածային մահացության դեպքերի հերթական ալիքը, որը, ամենայն հավանականությամբ, կապված է սննդի աղբյուրների պակասի հետ<ref>Florida Fish and Wildlife Conservation Commission. Manatee Mortality Event Along The East Coast: 2020-2021. Accessed July 10, 2021. https://myfwc.com/research/manatee/rescue-mortality-response/ume/</ref><ref>NOAA. Active and Closed Unusual Mortality Events. Accessed June 17, 2021. https://www.fisheries.noaa.gov/national/marine-life-distress/active-and-closed-unusual-mortality-events</ref>։ ==== Աղբի խճճում, ծուղակում և կուլ տալ ==== լամանտինները հեշտությամբ կարող են խճճվել միաթել ձկնորսական թելերի, [[Խեցգետին|խեցգետնի]] թակարդների և այլ բեկորների մեջ, ինչը կարող է հանգեցնել լողակների կորստի և մարմնի լուրջ սեղմման կամ փաթաթման վնասվածքների։ Բացի այդ, նրանք կարող են կուլ տալ տարբեր տեսակի աղբ և բեկորներ, այդ թվում՝ [[պլաստմասսա]], կտոր, ձկնորսական պարագաներ և այլ առարկաներ<ref>Laist D., Coe JM, O'Hara KJ. Marine debris pollution. In: Conservation and Management of Marine Mammals.(JR Twiss, Jr., and RR Reeves, eds). 1999.</ref><ref>Oceana. Choked, Strangled, Drowned. The Plastics Crisis Unfolding in our Oceans. 2020. Accessed July 10, 2021. https://usa.oceana.org/sites/default/files/report_spreadsdoi_choked_strangled_drowned_final.pdf</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.3354/esr00816|title=Entanglement in and ingestion of fishing gear and other marine debris by Florida manatees, 1993 to 2012|year=2017|last1=Reinert|first1=TR|last2=Spellman|first2=AC|last3=Bassett|first3=BL|journal=Endangered Species Research|volume=32|pages=415–427|doi-access=free}}</ref>։ Լամանտինները կարող են նաև սեղմվել և վնասվել ջրհեղեղների կառավարման կառույցների ու ջրարգելակների կողմից, ինչպես նաև թակարդվել ջրապատնեշների կամ այլ կառույցների հետևում, հատկապես ուժեղ անձրևներից հետո։ Որոշ լամանտիններ հայտնվել են նաև ջրահեռացման խողովակներում և այլ խողովակաշարերում թակարդված վիճակում, և նրանց ազատելու համար անհրաժեշտ է եղել մարդու միջամտությունը<ref>Gallop JD. Rescuers free 19 manatees from Satellite Beach drain. Florida Today. February 23, 2015. Accessed July 10, 2021. https://www.floridatoday.com/story/news/local/2015/02/23/crews-satellite-beach-trying-free-stuck-manatees/23908945/</ref>։ [[File:West Indian manatee skeletons NC.jpg|right|thumb|Արևմտահնդկական լամանտինների կմախքներ՝ ցուցադրված [[Հյուսիսային Կարոլինա|Հյուսիսային Կարոլինայի]] բնական գիտությունների թանգարանում, Ռալեյ, Հյուսիսային Կարոլինա]] === Անտիլյան մանատի === Ֆլորիդայի ծովակովի համեմատ՝ Անտիլյան ծովակովի վերաբերյալ տվյալները համեմատաբար սակավ են։ Անտիլյան ծովակովի ֆիլոգենետիկական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ նրա [[Պոպուլյացիա|պոպուլյացիաներում]] գենետիկական բազմազանությունը ցածր է, ինչը, հավանաբար, պայմանավորված է տարածման սահմանափակումներով<ref>{{Cite journal|last1=Nourisson|first1=Coralie|last2=Morales-Vela|first2=Benjamín|last3=Padilla-Saldívar|first3=Janneth|last4=Tucker|first4=Kimberly Pause|last5=Clark|first5=AnnMarie|last6=Olivera-Gómez|first6=Leon David|last7=Bonde|first7=Robert|last8=McGuire|first8=Peter|date=2011-06-17|title=Evidence of two genetic clusters of manatees with low genetic diversity in Mexico and implications for their conservation|journal=Genetica|language=en|volume=139|issue=7|pages=833–42|doi=10.1007/s10709-011-9583-z|pmid=21681472|bibcode=2011Gen...139..833N |s2cid=24655603|issn=1573-6857}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hunter|first1=M. E.|last2=Auil-Gomez|first2=N. E.|last3=Tucker|first3=K. P.|last4=Bonde|first4=R. K.|last5=Powell|first5=J.|last6=McGuire|first6=P. M.|date=2010|title=Low genetic variation and evidence of limited dispersal in the regionally important Belize manatee|journal=Animal Conservation|language=en|volume=13|issue=6|pages=592–602|doi=10.1111/j.1469-1795.2010.00383.x|bibcode=2010AnCon..13..592H |s2cid=83003801|issn=1469-1795}}</ref>։ Գերության մեջ բազմացումը, ինչպես նաև առանց մոր հայտնաբերված ծովակովերի ձագերի վերականգնողական խնամքը կարող են լրացնել տեղական պահպանության ռազմավարությունները։ Այնուամենայնիվ, այս պոպուլյացիաները շարունակում են ենթակա լինել ինբրիդինգային դեպրեսիայի (մերձավոր ազգակցական առանձնյակների խաչասերման հետևանքով կենսունակության և վերարտադրողական հաջողության նվազման) և տեղային անհետացման վտանգին<ref>{{Cite journal|last1=Luna|first1=Fábia O.|last2=Bonde|first2=Robert K.|last3=Attademo|first3=Fernanda L. N.|last4=Saunders|first4=Jonathan W.|last5=Meigs-Friend|first5=Gaia|last6=Passavante|first6=José Zanon O.|last7=Hunter|first7=Margaret E.|date=2012-07-01|title=Phylogeographic implications for release of critically endangered manatee calves rescued in Northeast Brazil|journal=Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems|language=en|volume=22|issue=5|pages=665–672|doi=10.1002/aqc.2260|bibcode=2012ACMFE..22..665L |issn=1099-0755}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Serrano|first1=Arturo|last2=Daniel-Rentería|first2=Iliana del Carmen|last3=Hernández-Cabrera|first3=Tania|last4=Sánchez-Rojas|first4=Gerardo|last5=Cuervo-López|first5=Liliana|last6=Basáñez-Muñoz|first6=Agustín|date=2017-03-15|title=Is the West Indian Manatee (''Trichechus manatus'') at the Brink of Extinction in the State of Veracruz, Mexico?|journal=Aquatic Mammals|volume=43|issue=2|pages=201–207|doi=10.1578/AM.43.2.2017.201|bibcode=2017AqMam..43..201S }}</ref>։ Մինչդեռ Ֆլորիդայի ծովակովերի պոպուլյացիայի փոփոխությունները համեմատաբար լավ են վերահսկվում, Անտիլյան ծովակովերի պոպուլյացիայի վերաբերյալ տվյալները սակավ են։ Դա պայմանավորված է նրանց անհավասար տարածվածությամբ, ինչպես նաև բնակավայրերի ջրի համեմատաբար բարձր պղտորությամբ և լուսավորության ցածր մակարդակով։ Այս պայմանները կարող են նվազեցնել օդային դիտարկումների և սոնարային հետազոտությունների արդյունավետությունը՝ հաճախ հանգեցնելով ոչ ճշգրիտ կամ սխալ չափումների<ref>{{Cite journal|last1=Collazo|first1=Jaime A.|last2=Krachey|first2=Matthew J.|last3=Pollock|first3=Kenneth H.|last4=Pérez-Aguilo|first4=Francisco J.|last5=Zegarra|first5=Jan P.|last6=Mignucci-Giannoni|first6=Antonio A.|date=September 2019|title=Population estimates of Antillean manatees in Puerto Rico: an analytical framework for aerial surveys using multi-pass removal sampling|journal=Journal of Mammalogy|volume=100|issue=4|pages=1340–1349|doi=10.1093/jmammal/gyz076|issn=0022-2372|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Puc-Carrasco|first1=Gissel|last2=Morales-Vela|first2=Benjamín|last3=Olivera-Gomez|first3=León David|last4=González-Solís|first4=David|date=2017-12-22|title=First field-based estimate of Antillean manatee abundance in the San Pedro River system suggests large errors in current estimates for Mexico|journal=Ciencias Marinas|language=en|volume=43|issue=4|pages=285–299–285–299|doi=10.7773/cm.v43i4.2704|issn=2395-9053|doi-access=free}}</ref>։ 2016 թվականին Բրազիլիայում Անտիլյան ծովակովերի պոպուլյացիայի վերաբերյալ կատարված ուսումնասիրության համաձայն՝ դրանց ներկայիս թվաքանակը կարող է տատանվել 485-ից մինչև 2,221 առանձնյակի սահմաններում<ref>{{Cite journal|last1=Alves|first1=Maria Danise|last2=Kinas|first2=Paul Gerhard|last3=Marmontel|first3=Miriam|last4=Borges|first4=João Carlos Gomes|last5=Costa|first5=Alexandra Fernandes|last6=Schiel|first6=Nicola|last7=Araújo|first7=Maria Elisabeth|date=June 2016|title=First abundance estimate of the Antillean manatee (''Trichechus manatus manatus'') in Brazil by aerial survey|journal=Journal of the Marine Biological Association of the United Kingdom|language=en|volume=96|issue=4|pages=955–966|doi=10.1017/S0025315415000855|bibcode=2016JMBUK..96..955A |s2cid=85596019|issn=0025-3154}}</ref>։ 2017 թվականին ԱՄՆ-ի Ձկների և վայրի բնության ծառայությունը գնահատել է, որ Անտիլյան ենթատեսակի առանձնյակների թիվը կարող է հասնել 6,782-ի։ Սակայն այս գնահատականը մեծապես հիմնված է անհատական վկայությունների և անձնական դիտարկումների վրա, ուստի իրական պոպուլյացիայի թվաքանակը կարող է ավելի փոքր լինել<ref name="fws_manatee_threatened_201733" />։ 2012 թվականին Անտիլյան ծովակովերի պոպուլյացիայի վերաբերյալ կատարված ուսումնասիրությունը բացահայտել է մահացության՝ մարդու գործունեության հետ կապված նշանակալի պատճառներ։ Հետազոտության հեղինակները կանխատեսել են, որ եթե մարդու գործունեության հետևանքով առաջացած ծովակովերի տարեկան մահացությունների բաժինը հասնի 5%-ի կամ գերազանցի այն, ապա պոպուլյացիան կբախվի թվաքանակի կտրուկ նվազման և, ի վերջո, անհետացման վտանգի<ref name="Castelblanco-Martínez-2012" />։ == Ծանոթագրություններ == {{Reflist|30em}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons}} *ARKive – [https://web.archive.org/web/20040530082529/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Trichechus_manatus/ images and movies of the West Indian manatee (''Trichechus manatus'')] *[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Trichechus_manatus.html Animal Diversity Website: ''Trichechus manatus''] *{{Cite NIE|wstitle=Manatee|year=1905 |short=x}} * [https://scitechdaily.com/manatees-lived-in-texas-during-the-last-ice-age/ Manatees Lived in Texas During the Last Ice Age], on: SciTechAlert, October 4, 2020, Source: University of Texas at Austin. *{{cite journal |doi=10.26879/1006|title=First fossil manatees in Texas: Trichechus manatus bakerorum in the Pleistocene fauna from beach deposits along the Texas Coast of the Gulf of Mexico|year=2020|last1=Bell|first1=Christopher|last2=Godwin|first2=William|last3=Jenkins|first3=Kelsey|last4=Lewis|first4=Patrick|journal=Palaeontologia Electronica|s2cid=224934462|doi-access=free}} {{Taxonbar|from=Q40261}} [[Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ]] [[Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ]] [[Կատեգորիա:Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակներ]] [[Կատեգորիա:Անհետացող կենդանիներ]] [[Կատեգորիա:Ծովային կաթնասուններ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի կենդանական աշխարհ]] 4ustf3cl3elglbnw8tqou1z59dh34it 2 1342784 10940266 2026-10-11T13:26:08Z Ani.sahakyan8 176749 Նոր էջ «Ստորև ներկայացված է կերպարների ցանկը, որը նվիրված է JoJo’s Bizarre Adventure ֆրանշիզայի վերջին երեք [[Մանգա|մանգաներին]]՝ [[Steel Ball Run]], [[JoJolion]] և [[The JoJoLands]], որոնցում ներկայացված է ինքնուրույն տիեզերք՝ անկախ ֆրանշիզայի առաջին վեց մասերից: Այս տիեզերքի կերպարները հանդիսանում...»: 10940266 wikitext text/x-wiki Ստորև ներկայացված է կերպարների ցանկը, որը նվիրված է JoJo’s Bizarre Adventure ֆրանշիզայի վերջին երեք [[Մանգա|մանգաներին]]՝ [[Steel Ball Run]], [[JoJolion]] և [[The JoJoLands]], որոնցում ներկայացված է ինքնուրույն տիեզերք՝ անկախ ֆրանշիզայի առաջին վեց մասերից: Այս տիեզերքի կերպարները հանդիսանում են օրիգինալ կերպարների այլընտրանքային տարբերակները, նրանք կարող են ունենալ նույնանման անուններ, բայց ունենալ այլ արտաքին, բնավորություն, նախապատմություն կամ ունակություններ: Ըստ [[Հիրոհիկո Արակի|Արակիի]] մտահղացման՝ գոյություն ունեն զուգահեռ տիեզերքներ և իրականություններ, որոնք նման են միմյանց, սակայն մանգական բացառել է երկու տիեզերքների և դրանց կերպարների խաչաձևման հնարավորությունը<ref>All Star Battle Guidebook Interview</ref>: == Ջոստարների ընտանեկան ծառը == Ստորև ներկայացված է Ջոստարների ընտանեկան ծառը, Ցեպպելիի կողմնակի ծառը և Հիգասիկատա ծառը. {| | |Մանգայի յուրաքանչյուր մասի գլխավոր հերոսները |- | |Դիեգո Բրանդո |- | |Ջոստարների ընտանիքի հետ կապված մնացած կերպարները |} <div>{{familytree/start}} {{familytree|NH|~|y|~|T||||||JJ|~|y|~|AN||GG|NH=Նորիսուկե Հիգասիկատա I<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1846-1931)</small>|T=Тэру|JJ={{|'''Ջորջ Ջոստար'''|メアリー・ジョースター}}|AN='''Աննա Ջոստար'''<br><small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small>|GG={{|'''Գրեգորիո Ցեպպելի'''|グレゴリオ・ツェペリ}}<br><small>[[Файл:Flag of Italy.svg|border|22x20px]]</small>}} {{familytree||,|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|-|.|||,|-|^|-|-|.||||!}} {{familytree|J1||J2||JH||Rin|y|JoJ||Nic|||Jur||Dio|J1=дочь|J2=дочь|JH=Дзёхэи Норисукэ Хигасиката II<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1872-????)</small>|Rin={{Нихонго|'''Рина Джостар (Хигасиката)'''|東方 理那}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1874-?)</small>|JoJ={{Нихонго|'''[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Джонни Джостар|Джонни Джостар]]'''|ジョニィ・ジョースター}}<br><small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1872-1901)</small>|Nic={{Нихонго|'''Николас Джостар'''|ニコラス・ジョースター}}<br><small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1867—1885)</small>|Jur={{Нихонго|'''[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Джайро Цеппели|Джайро Цеппели]]'''|ジャイロ・ツェペリ}}<br><small>(1865-1891)</small>[[Файл:Flag of Italy.svg|border|22x20px]]</small>|boxstyle_ JoJ=background-color: #ffffaa;|boxstyle_Jur=background-color: #ffffaa;|Dio={{Нихонго|'''[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Диего Брандо|Диего Брандо]]'''|ディエゴ・ブランドー}}<small>(1870-1891)</small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small>|boxstyle_Dio=background-color: #FFB6C1}} {{familytree||||,|-|-|-|-|(|||||,|-|^|-|.}} {{familytree|||J3|||JS|||d||Joj1|~|y|~|El|J3=3 неизвестных дочери|JS=Дзёсю Норисукэ Хигасиката III<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1908-????)</small>|d=дочь|Joj1='''Джордж Джостар II'''<br><small>(1898-19??) </small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small>|El=Элизабет}} {{familytree||||,|-|-|-|-|(|||,|-|-|-|v|-|-|-|-|+|-|-|.}} {{familytree|||J4||||!||d1||s||d2||Joj2|~|~|~|~|y|~|Suz|J4=2 неизвестные дочери|d1=дочь|s=сын|d2=дочь|Joj2='''Джозеф Джостар'''<br><small>(1924-????) </small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small>|Suz='''Сьюзи Кватро'''}} {{familytree|||||||||!|||||||||||||||||||||!|}} {{familytree||||||||JN|||||||Sad|~|y|~|Ki|||||Xol|~|y|~|Kir|JN=[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Норисукэ Хигасиката IV|Норисукэ Хигасиката IV]]<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1952)</small>|Sad='''Садафуми Кудзё'''<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small>|Ki={{Нихонго|'''Киёми Кудзё'''|空条 聖美}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small>|Xol={{Нихонго|'''[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Холли Джостар|Холли (Кира) Джостар]]'''|吉良・ホリー・ジョースター}}<br><small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1959)</small>|Kir='''Ёситэру Кира'''<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1941-1991)</small>}} {{familytree|||||,|-|-|-|(||||||||||||!|||||||||||,|-|^|-|.|}} {{familytree||||J5||JB|~|y|~|MC||||Jos|~|~|roc|~|~|yos|||Kyo|J5=[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Хато Хигасиката|Дочь Хато]] (род. 1985)<br>[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Дзёсю Хигасиката|Сын Дзёсю]] (род. 1992)<br>[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Дайя Хигасиката|Дочь Дайя]] (род. 1995)|JB=[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Дзёбин Хигасиката|Дзёбин Хигасиката]]<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1979-2011)</small>|MC=Мицуба<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1980)</small>|Kyo={{Нихонго|'''[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Кей Нидзимура|Кей Нидзимура]]'''|虹村 京}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1989-2011)</small>|yos={{Нихонго|'''[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Ёсикагэ Кира|Ёсикагэ Кира]]'''|吉良 吉影}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1982-2011)</small>|roc=Рокакака|Jos={{Нихонго|'''Дзёдзэфуми Кудзё'''|空条 仗世文}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1991-2011)</small>}} {{familytree||||||||||||!||||||||||||||!|||||||}} {{familytree|||||||||||cr||||||||||||jos1|||||||||cr=[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Цуруги Хигасиката|Цуруги Хигасиката]]<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(2002)</small>|jos1={{Нихонго|'''[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Дзёсукэ Хигасиката|Дзёсукэ Хигасиката]]'''|東方 定助}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(2011)</small>|boxstyle_jos1=background-color: #ffffaa;}} {{familytree/end}}</div> == [[:ru:Steel_Ball_Run|Steel Ball Run]] == === [[:ru:Джонни_Джостар|Джонни Джостар]] ([[:ru:Джонатан_Джостар|Джонатан Джостар]]) === [[Файл:Johnn_Joestar.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Johnn_Joestar.png|ձախից|մինի|245x245փքս|Джонни Джостар]] {{Нихонго|'''Джонни Джостар'''|ジョニィ・ジョースター|Дзёни: Дзё:сута:}} — Главный герой седьмой части манги. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80|Джонатана Джостара]]. Известен под псевдонимом «Джо Кид» или «Джо Джо». До основных событий выступал избалованным деньгами подростком из семьи жокеев, относясь к бедным как ко второму сорту и во время прогулки с девушкой он был подстрелен и у него отнялись ноги. После этого случая он потерял уважение со стороны его друзей. Но после того, как Джонни встречает Джайрo Цеппели, он узнаёт, что с помощью силы Цеппели он может на короткое время использовать свои ноги. Однако Джонни ради этого соглашается вместе с Цеппели принимать участие в гонке в США. Позже выясняется, что у Джонни был старший брат по имени Николас, который погиб из-за того, что лошадь, испугавшись белой мыши скинула его. Его лошадь по имени Медленный танцор принадлежит к породе [[:ru:Аппалуза_(порода)|апалуза]]. После гонок Джонни женился на Рине, японке и дочери Норисукэ Хигасикаты, гонщика, представляющего Японию и та родила ему сына Джорджа Джостара. Но однажды Рину сразила таинственная и неизлечимая болезнь и Джонни добыл святые мощи и бежал с ними в Японию. Там ему удалось с помощью них излечить Рину, но сам Джонни погиб при таинственных обстоятельствах. На протяжении манги его стенд — Tusk принимает четыре различные формы — акта, каждый меняет его способности. Tusk Act 1 позволяет Джонни раскручивать свои ногти и стрелять ими, словно пулями на дистанции до 10 метров, ногти имеют огромную режущую силу, они способны прорубаться через камень и отрезать конечности. Tusk Act 2 использует золотое вращение, одну из вариаций техники Джайро, что бы стрелять ногтями, теперь ногти имеют ещё большую силу и оставляют после себя отверстия на некоторое время, отверстия сами следуют за врагом благодаря вращению. Джонни приходится экономить ногти в схватках, так как отрастают они значительно дольше. Tusk Act 3 имеет те же способности, что и у Act 2, добавляя к ним способность перемещаться в дыре от выстрела. Джонни помещает себя или свои части тела, стреляя по ним, что позволяет ему быстро перемещаться и атаковать с неожиданных углов и позиций. Tusk Act 4 максимально использует силы вращения, питая силы ещё и от лошади Джонни, что создаёт бесконечное вращение, способное прорваться сквозь пространственный разрез Валентайна или применить бесконечное вращение к предметам и людям. Вращение никогда не останавливается и возвращает объект к месту атаки или его эквиваленту из другой вселенной, что не позволяет Валентайну спастись подменой тела. По версии сайта theotaku2anime занимает 8 место в списке лучших персонажей вселенной ''Jojo''<ref name="jojo">{{cite web|url=http://theotaku2anime.wordpress.com/2013/08/16/top-10-jojos-bizarre-adventure-characters/|title=Top 10 JoJo’s Bizarre Adventure Charactersdate=|date=2013-08-16|access-date=2017-09-04|archive-date=2017-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812010048/https://theotaku2anime.wordpress.com/2013/08/16/top-10-jojos-bizarre-adventure-characters/|url-status=live}}</ref>. С его изображением выпускались коллекционные фигурки<ref>{{cite web|url=https://myfigurecollection.net/item/29053|title=Jojo no Kimyou na Bouken - Steel Ball Run - Johnny Joestar - DX Collection Jojo Figure Vol.4 - DX Figure (Banpresto)|work=myfigurecollection|date=|access-date=2017-09-06|archive-date=2016-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005063241/http://myfigurecollection.net/item/29053|url-status=live}}</ref>. === Джайро Цеппели (Юлий Цезарь Цеппели) === [[Файл:Jiro_Zeppeli.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Jiro_Zeppeli.jpg|աջից|մինի|250x250փքս|Джайро Цеппели]] {{Нихонго|'''Джайро Цеппели'''|ジャイロ・ツェペリ|Дзяйро Цэпэри}} — [[:ru:Дейтерагонист|дейтерагонист]] седьмой части манги и лучший друг Джонни. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%A3%D0%B8%D0%BB%D0%BB_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BE_%D0%A6%D0%B5%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%B8|Уила]] и [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%A6%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BE_%D0%A6%D0%B5%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%B8|Цезаря Цеппели]], однако внешность и характер персонажа были отчасти списаны с [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%A5%D0%BE%D0%BB_%D0%A5%D0%BE%D1%80%D1%81|Хола Хорса]] из ''[[:ru:Stardust_Crusaders|Stardust Crusaders]]''<ref name="а8">{{книга|заглавие=JoJo's Bizarre Adventure: Part 3 Stardust Crusaders|том=3|страницы=287|издательство=[[Viz Media]]|isbn=978-1-4215-9169-8|язык=|автор=Araki, Hirohiko|день=2|месяц=5|год=2017}}</ref>. Родом из итальянской семьи палачей Цеппели Члены семьи во время казни используют особую силу, которая позволяет умереть заключённому быстро и безболезненно. Однако они соглашаются казнить только настоящих преступников. Сам же Джайро также был воспитан, как палач. Когда он отправляется на гонки, к нему присоединяется Джонни Джостар, у которого парализованные ноги, так как с помощью силы Джайро, он может на короткое время снова использовать их. Джайро очень высокомерный, но становится очень серьёзным при опасности или проблемах и может проявлять сострадания, когда его союзники находятся в тяжёлом положении. В качестве оружия использует стальной вращающийся шарик, который с помощью силы вращения способен воздействовать на внутренние органы жертвы. Данный шарик Цеппели унаследовал от своей семьи палачей, использовавших стальной шарик, как быстрый и безболезненный способ казни. Стенд Джайро, [[:ru:Ballbreaker|Ball Breaker]], действующий через стальной шар, аналогично Tusk Act 4 способен создавать бесконечное вращение, а также вызывать старение у объектов к которым прикоснётся. Его лошадь Валькирия — [[:ru:Австралийская_пастушья|австралийская пастушья]]. Во время гонки, Джайро сразу же выделяется на фоне остальных гонщиков и выигрывает первый забег. Однако из-за якобы нарушения правил гонки против Сандмена, его понижают на 20 позиций. Хотя сначала он презренно смотрит на Джонни, впечатлившись его упорством, предлагает ему сотрудничество, получив первое и второе место при условии, что Джайро достанется первое место. По версии сайта theotaku2anime.wordpress.com занимает 4 место в списке лучших персонажей вселенной JoJo’s Bizarre Adventure.<ref name="jojo" /> Также с изображением персонажа продавались коллекционные фигурки<ref>{{cite web|url=http://www.amiami.com/top/detail/detail?scode=FIG-IPN-1709|title=Steel Ball Run Gyro Zeppeli Normal Ver. Complete Figure (Released)|work=AmiAmi|date=2011-06|access-date=2017-09-06|archive-date=2017-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906134338/http://www.amiami.com/top/detail/detail?scode=FIG-IPN-1709|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amazon.com/Action-Heroes-Zeppeli-Toys-MEDIKOMU/dp/B001GIPMRQ|title=Real Action Heroes STEEL BALL RUN Gyro Zeppeli by Toys MEDIKOMU|work=Amazon|date=|archive-date=2025-01-22|access-date=2017-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122121303/https://www.amazon.com/Action-Heroes-Zeppeli-Toys-MEDIKOMU/dp/B001GIPMRQ|url-status=live}}</ref>. === Фанни Валентайн === '''Фанни Валентайн''' — 23 Президент Америки, главный антагонист 7 части. Он принимает участие в гонках, чтобы быстрее найти останки Иисуса, которые даруют большую силу человеку. Бывший солдат, получивший шрамы в форме американского флага на спине в плену. Он патриот и женат. Мечтает добыть святые мощи, чтобы с помощью них сделать свою страну самой великой державой в мире. Фанни начинает охоту на главных героев, которые раньше его нашли другие святые останки и периодически подсылает к ним наёмников. Его стенд — Dirty Deeds Done Dirt Cheap (сокр. D4C) способен перемещаться в другие вариации вселенной, если его тело будет зажато между поверхностями, передавать свою память и личность альтернативным Валентайнам, для продолжения своей миссии, а также перемещать предметы и людей в свою вселенную. При физическом контакте одних и тех же объектов из разных вселенных, они [[:ru:Аннигиляция|аннигилируются]]. Название его стенда отсылает к песне рок-группы [[:ru:AC/DC|AC/DC]] «<nowiki/>[[:ru:Dirty_Deeds_Done_Dirt_Cheap|Dirty Deeds Done Dirt Cheap]]<nowiki/>». Получает способность Love Train, после принятия Люси всех частей трупа. Love Train позволяет Валентайну создавать разрезы в пространстве и перемещаться в них, что делает невозможным навредить ему, а все атаки будут перенаправлены в другого случайного человека на Земле в качестве любого другого вида смерти. Однако, что бы атаковать ему требуется покинуть разрез. Был убит Джонни Джостаром и финальной формой его стенда — Tusk Act 4. По версии сайта theotaku2anime.wordpress.com занимает 3 место в списке лучших персонажей вселенной ''Jojo''.<ref name="jojo" /> === Диего Брандо === {{Нихонго|'''Диего Брандо'''|ディエゴ・ブランドー|Диэго Бурандо:}} — антагонист, профессиональный жокей простого происхождения. Альтернативная версия [[:ru:Дио_Брандо|Дио Брандо]]. Участвует в гонках. Характером во многом схож с Дио. Хотя в детстве рос с любовью матери, однако в жёстких и бедных условиях. Отец же пытался потопить мальчика. Дио поставил перед собой цель добиться высокого положения в обществе благодаря своей находчивости и таланту к верховной езде и для достижения своих целей не боится идти на подлые поступки. В 20 лет женился на 83-х летней женщине, которая умерла через полгода. В результате Диего унаследовал всё её состояние и стал богатым. Терпит поражение от Цеппели и позже заключает контракт с Фанни Валентайном, чтобы иметь возможность отомстить Цеппели. В конце 8 тура встаёт против Фанни Валентайна, но оказывается побеждённым его стендом. Его лошадь по имени Серебряная пуля принадлежит к породе [[:ru:Арабская_чистокровная_порода|арабская гончая]]. Диего погибает в столкновении с Фанни Валентайном, однако Фанни призывает другого Диего из параллельной вселенной, чтобы тот преследовал главных героев. Однако альтернативный Диего тоже оказывается убитым Люси Стил, которая заставила альтернативного Диего вступить в физический контакт с телом умершего оригинального Диего. Его стенд — [[:ru:Scary_Monsters_(and_Super_Creeps)|Scary Monsters]] даёт ему силы превращаться и превращать других живых существ в динозавров. Изначально Scary Monsters принадлежал археологу доктору Фердинанду, но после его смерти и получения Диего левого глаза Иисуса стенд стал принадлежать ему. По версии сайта theotaku2anime.wordpress.com занимает 6 место в списке лучших персонажей вселенной ''Jojo''.<ref name="jojo" /> === Люси Стил === Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%AD%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD|Эрины Пендлетон]]. Люси жила в семье шести братьев и сестер и была второй старшей из группы. Её отец, Адам Пендлетон, был фермером, которому принадлежит небольшой участок в [[:ru:Оклахома|Оклахоме]]. Мать Люси, Алиса, умерла в возрасте тридцати семи лет, когда Люси было всего двенадцать, после чего семья попала в беду. Изначально Люси Пендлетон. Молодая, 14-летняя жена Стивена Стила. Несмотря на разницу в возрасте, она искренне любит Стивена и познакомилась с ним случайно в баре и подкидывает идею организовать скачки по всему американскому континенту с выигрышным призом в 50 миллионов долларов. Через два года отец продаёт Люси банде, в попытке оплатить многочисленные долги фермы, чтобы Люси работала проституткой. Об этом узнаёт Стивен и забирает её оттуда, солгав, что лишил её девственности. Стивен решает «удочерить» Люси и найти ей любовь, когда та подрастёт, но девушка, влюблённая в Стивена, уговаривает его жениться на ней. Но даже после этого, Стивен продолжает видеть в ней дочь и избегает каких-либо интимных контактов. Беспокоясь за безопасность своего мужа, Люси решила работать под прикрытием для Джайро Цеппели и Джонни Джостара, и для этого инсценировала свою смерть, затем убив Скарлет, жену Фанни Валентайна и замаскировавшись под неё. Однако когда Валентайн раскрывает её личность, использует её как катализатор для мощей, после чего у девушки пробудился стенд — ''Ticket to Ride'', способный использовать свои слёзы, как острые лезвия, а раненный лезвием не сможет атаковать Люси. После поражения Фанни Валентайна, была освобождена от действия мощей и потеряла силу стенда. === Маунтейн Тим === {{Нихонго|'''Маунтейн Тим'''|マ ウ ン テ ン テ ィ ム|Маунтэн Тиму}} — охотник за головами и участник в гонках. Становится главным соперником и одновременно союзником главным героям. В 16 лет служил в армии и получил задание с командой отправиться в неизведанные районы пустыни Аризоны. Однако его команда заблудилась и все умерли от жажды кроме Маунтейна, который выжил благодаря тому, что его тело поглощало влагу из каната само по себе. Так он обнаружил в себе силу стенда, с помощью которого Маунтейн может с помощью стенда-верёвки отделять свои или чужие части тела без вредительства им. Познакомился с главными героями, при расследовании серии убийств во время гонок. Погибает при попытке защитить Люси Стил от Блэкмора, наёмного убийцы Фанни Валентайна. === Стивен Стил === {{Нихонго|'''Стивен Стил'''|スティーブン·スティール|Сутиːбун Сутиːру}} — миллиардер и организатор гонок на лошадях. Родился в 1839 году и был четвёртым сыном ирландского иммигранта. Когда ему было 15 лет, он влюбился в красивую дочь флориста, и оба поклялись быть вместе, но в том же году она умерла, попав под вагон, после чего Стивен погрузился в глубокое отчаяние и пообещал себе снова не влюбляться. Он присоединился к кавалерии, но никогда не отправлялся на войну или экспедиции и два года в пустынной островной больнице. В последующие годы он менял работу каждый год, пока ему не исполнилось 28 лет, после чего он исчез на 13 лет, а затем снова появился в качестве искателя приключений, ищущего динозавров в Коста-Рике. Два года спустя он окрестил себя промоутером, и все газеты говорили о нём. Однако из-за скандала, связанного с обезьяной, замаскированной под пришельца, его обвинили в мошенничестве, хотя Стивен не был причастен к обману и ему пришлось продать свой особняк. Тогда Стивену пришла идея устроить гонки на лошадях. === Хот Панц === {{Нихонго|'''Хот Панц'''|ホット・パンツ|Хотто Панцу}} — одна из союзниц главных героев, притворяется мужчиной. Агент [[:ru:Ватикан|Ватикана]] и глубоко религиозная женщина и её истинная цель заключается не в победе в гонке, а поиск святых мощей, до того, как до них доберётся Фанни Валентайн. Причиной тому послужило сильное угрызение совести после того, как столкнула брата к, загнавшему в угол их, медведю гризли после чего брат погиб, а родственники и деревня, не знающие правду, жалели её. Впервые появляются в начале четвёртого этапа гонки, заняв первое место на третьем этапе. Сначала напала на героев, обвинив их в том, что они убили её корову, но затем помогает им в перестрелках с противниками. Выпадает из гонки на шестом раунде и была вынуждена объединиться с Диего Брандо в борьбе против Фанни Валентайна и в конечном итоге стала первой жертвой его способности — Love Train. Её стенд — ''Cream Starter'', способен при контакте с целью превращать плоть в пенистое вещество, а также лечить раны. Нанося плоть на лицо человека может сменить его внешность. Может расплавить себя и пролезть в узкие проходы. === Векапипо === {{Нихонго|'''Векапипо'''|ウェカピポ|Вэкапипо}} — изгнанный [[:ru:Неаполитанское_королевство|неаполитанец]], из-за того, что сделал вызов мужу её сестры и убил его, после того, как обидчик сам избил до потери зрения сестру Векапипо. После изгнания был убеждён в смерти сестры. Но так как Векапипо обладал низшим положением, был изгнан из страны. Сначала работал в паре с Маджентой на Фанни Валентайна, так как тот обещал Векапипо безопасность, при условии, что он убьёт главных героев. Однако вскоре он обнаружил, что его сестра на деле была жива и решает присоединиться к главным героям. Погибает от рук Диего Брандо, спасшего себе жизнь с помощью того, что благодаря стенду Валентайна отправил Векапипо параллельную вселенную, где он встретился с собой же, и это привело к уничтожению тела Векапипо. Векапипо, как и Джайро, обладает золотым вращением. Его способность — ''Wrecking Ball'', представляет собой стальной шар, используемый Неаполитанской гвардией, который может выпускать как пули более маленькие шары для повреждения цели, а также полностью вывести из строя левую часть противника. В таком случае цель даже не сможет видеть то, что находится в левой части. Вся левая часть тела будет парализована. === Сандмен (Саундмен) === {{Нихонго|'''Сандмен'''|サウンドマン|Саундоман}} — представитель индейского племени, в котором всегда был изгоем из-за своего странного поведения. Ненавидит белых и мечтает освободить от их господства родных земли, но в отличие от его земляков, предпочитающих избегать любого контакта с белой цивилизацией, стремится «познать врага» и изучает литературу и обычаи белых и приходит к идее, что с помощью денег может выкупить родные земли. Для чего решает принять участие в гонках. Из-за своего интереса к белым, земляки считают его предателем и даже пытались убить. В гонке не использует лошадь, так владеет уникальным стилем бега, позволяющим ему бегать на дальние расстояния и разбегаться до 45 км в час. Во время схватки с Джонни и Джайро говорит, что его настоящее имя — Саундмен (Soundman). Силы его стенда — In a Silent Way позволяют заряжать предметы или людей звуками, при касании заряженного объекта высвобождается сила, характерная для данного звука, например — горение или разрез. === Поколоко === {{Нихонго|'''Поколоко'''|ポ コ ロ コ|Покороко}} — [[:ru:Афроамериканец|афроамериканец]] и участник гонки. Родился в Джорджии в 1869 году, в семье фермеров, которых только что освободили из рабства. За три дня до начала гонок, встретил гадалку, которая сказала ему, что его ждут лучшие 2 месяца в его жизни, поэтому Поколоко решил воспользоваться своей новообретённой удачей и войти в гонку. Его стенд — ''Hey Ya!'' может предвидеть удачу и натравляет Поколоко к победе. Его лошадь также зовут Хэй Яǃ и принадлежит к породе [[:ru:Квотерхорс|квотерхорс]]. === Семья Бум Бум === {{Нихонго|'''Ла Бум Бум'''|L.A. ブ ン ブ ー ン|Эру Эː бун бу:н}}, {{Нихонго|'''Андре Бум Бум'''|ア ン ド レ · ブ ン ブ ー ー|Андорэ бун бун}} и {{Нихонго|'''Бенджамин Бум Бум'''|ア ン ド レ · ブ ン ブ ー ー|Бэндзямин бун бун}}, отец и 2 брата — разбойники. Решили нападать и убивать отбившихся от основной толпы наездников, чтобы увеличить свой шанс финишировать. Владеют магнитными стендами и могут управлять железом в крови противника, притягивая его с себе и нанося уродливые ранения. Позже выясняется, что они получили солидное вознаграждение за убийство Цеппели. Однако при попытке напасть на главных героев, они потерпели поражение и Бенджамин был убит. Дальнейшая судьба Андре и Ла неизвестны. Скорее всего они погибли от жары. === Ринго Родагейн === {{Нихонго|'''Ринго Родагейн'''|リンゴォ・ロードアゲイン Ринго: Ро:доагэйн}} — Один из агентов Фанни Валентайна. Появляется на четвёртой стадии гонки «Стальной шар». Американец. Проживает в небольшом доме на лесной поляне. Стенд — «Mandom», позволяет возвращать время назад ровно на 6 секунд. При этом Ринго сохраняет воспоминания о том, что случилось до обращения времени и может по желанию сохранять или не сохранять эти воспоминания у других. Чтобы воспользоваться этой способностью, Ринго надо повернуть головку наручных часов, однако это лишь психологический активатор и часы не являются частью стэнда. Отсылка стенда к одноимённой песне Джерри Уоллеса. Отсылка в имени — Ринго Старр — барабанщик группы The Beatles; песня певца Вилли Нельсона — «On The Road Again». Является большим любителем дуэлей на пистолетах и не упускает возможности использовать способность своего стенда, заставляя путников, проходящих мимо его дома, возвращаться к нему снова и снова, пока те не решатся на дуэль с Ринго. Однако победителем в таких дуэлях всегда выходит сам Ринго. По словам Родэгейна, честная дуэль позволяет ему вырасти как человеку и как мужчине, а жажда убийства со злым умыслом лишает мелочности. Проиграл в дуэли с Джайро и был убит им. == [[:ru:JoJolion|JoJolion]] == === Дзёсукэ Хигасиката === [[Файл:Josuke_Higashikata.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Josuke_Higashikata.jpg|աջից|մինի|220x220փքս|Дзёсукэ Хигасиката]] {{nihongo|'''Дзёсукэ Хигасиката'''|東方 定助|Хигасиката Дзё:сукэ}} / ({{Нихонго|'''Дзёдзэфуми Кудзё'''|空条 仗世文}}) — главный герой восьмой части манги, подросток, ходит в матроске. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%94%D0%B7%D1%91%D1%81%D1%83%D0%BA%D1%8D_%D0%A5%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0|Дзёсукэ Хигасикаты]], главного героя из ''[[:ru:Diamond_Is_Unbreakable|Diamond Is Unbreakable]]''. Изначально был найден под завалами Ясухо, с ранами от укуса на шее. Потомок Джонни Джостара, главного героя манги ''Steel Ball Run''. Физически сильнее, чем кажется, имеет 4 яичка вместо 2-х. Страдает амнезией, и ничего не помнит. Какое-то время полагал, что является Кирой, но впоследствии узнаёт, что это другая личность. Внешне полностью идентичен Кире, хотя имеет другую форму рук и челюсти. Обладает способностью точно определить размер объектов на любом расстоянии и имеет странную привычку спать под матрасом. Когда его принимают в семью Хигасикаты, он получает имя Дзёсукэ, так как внешне напоминает собаку Ясухо по имени Дзёсукэ, которая была у девушки в детстве. Хотя Дзёсукэ и понимает, что Норисукэ Хигасиката, держа его у себя дома — преследует некие корыстные цели, и что паранормальные явления связаны с его семьёй, решает открыть правду, ведя тайное расследования. Однако впоследствии становится ясным, что у Норисукэ не было злых мотивов, а верил в то, что Дзёсукэ, вероятно, является ключом к исцелению наследственной болезни его семьи. После этого Дзёсукэ стал союзником семьи. Позже выясняется, что дополнительная пара яичек у Дзёсукэ достались от Ёсикагэ Киры, а сам Дзёсукэ получился в результате слияния Киры и Дзёдзэфуми Кудзё. Точнее сам Дзёсукэ когда-то был Дзёдзэфуми и вместе с Кирой украл у дилеров ветки растения Рокакака, те нашли парней и попытались их убить. Кира был смертельно ранен и Дзёдзэфуми в отчаянии хотел пожертвовать собой, съев плод Рокакака, чтобы таким образом совершить равноценный обмен и вернуть к жизни Киру, однако эффект получился обратным; Кира лишился некоторых частей тела, а Дзёдзэфуми частично сам превратился в Киру, «переродившись» в Дзёсукэ. После нападения Тамаки Дамо, одного из начальников мафии, на дом Хигасиката, к Дзёсукэ вернулись воспоминания Дзёдзэфуми. После этих событий Дзёсукэ вместе с семьёй Хигасиката намеревается раскрыть всех членов мафии и добыть Рокакака, чтобы излечить Холли Джостар. «Soft and Wet» — стенд Дзёсукэ, ранее принадлежавший Дзёдзэфуми. Стенд гуманоидной формы, внешне напоминающего робота. На верхней части головы имеет пяти-конечную звезду, обведённая кругом, в области ушей рога в форме сжимающихся пентаграммических призм. По телу идет толстая линия, которая на груди принимает форму якоря. Способность Soft and Wet заключается в пузырях, которые способны забрать что-то. Например Дзёсукэ может забрать зрение или безболезненно забрать шерсть у кошки (ограничения этой способности неизвестны). Не может использовать данную способность на себе. === Ясухо Хиросэ === [[Файл:Yasuho_hirose.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Yasuho_hirose.png|ձախից|մինի|150x150փքս|Ясухо Хиросэ]] {{nihongo|'''Ясухо Хиросэ'''|広瀬 康穂|Хиросэ Ясухо}} — девушка, которая следует за Дзёсукэ и помогает ему установить личность, впоследствии влюбляется в него. В начале нашла его полуголого под завалами и дала новое имя — Дзёсукэ, в честь своей собаки, которая по утверждению Ясухо очень похожа на Дзёсукэ. Её рост составляет 166 сантиметров. Живёт одна с мамой, алкокоголичкой, ведущей беспорядочную сексуальную жизнь, от чего не любит появляться дома. Позже влюбляется в Дзёсукэ и время от времени помогает ему. Сначала Норисукэ запретил ей встречаться с Дзёсукэ, желая его полностью контролировать. Это только подогрело интерес Ясухо к семье Хигасиката и она начала шпионить и в результате попала в ловушку к Цуруги, младшему члену семьи. Когда стало ясно, что Норисукэ — не враг, а Дзёсукэ решает помочь семье в поисках плодов, она подружилась с Цуруги и мальчик привязывается к девушке. Позже она вместе с Цуруги раскрыла деятельность мафии и узнала их связь с Дзёбином Хигасикатой. Её стенд — ''Paisley Park'' обладает интеллектом и постоянно стремится всячески помочь Ясухо и её союзникам, если это касается добычи нужной информации или подсказок, однако не на прямую, а через влияние на технику, например голосовой помощник GPS, или выдачу нужных ответов по телефону или компьютеру. Долгое время Ясухо не подозревала о существовании стенда и сетовала на свою удачу. === Норисукэ Хигасиката IV (Дзёсукэ Хигасиката) === [[Файл:Norisuke_Higashikata_IV.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Norisuke_Higashikata_IV.png|աջից|մինի|166x166փքս|Норисукэ Хигасиката IV]] {{nihongo|'''Норисукэ Хигасиката IV'''|东方宪助}} — глава семьи Хигасиката и фруктовой компании, 59 лет, он потомок Норисукэ Хигасикаты, принимавшего участие в великих гонках на западе в XIX веке и занявшего второе место. Состоятельный человек и глава семейства, и владелец компании, занимающейся импортом экзотических продуктов. Хотя он в общем оставляет впечатление добропорядочного человека, находится в крайне напряжённых отношениях с Дзёсю и каждый раз «затыкает ему рот», давая карманные деньги. Принимает в свою семью Дзёсукэ и очень вежливо с ним обращается. Считает себя «янки», и чтобы держать машину в чистоте, снимает обувь. Поручил Дзёсукэ присматривать за Дайей, у которой проблемы со зрением. Запретил Ясухо встречаться с Дзёсю и Дзёсукэ. На деле он как-то связан с событиями, произошедшими с Дзёсукэ и Кирой, и хочет подчинить себе Дзёсукэ, для чего демонстративно ведёт себя вежливо. Позже он признаётся Дзёсукэ, что удерживает его, так как тот, а точнее его часть Киры, является ключом к исцелению таинственной наследственной болезни, затрагивающей каждого первенца семьи; болезнь удавалось лишь излечить в обмен на жизнь старшего члена семьи. Так в свои 10 лет заболел и Норисукэ, но болезнь переняла на себя его мать и умерла. Его стенд — ''King Nothing'' — сыщик, может ловить запахи и воссоздавать движения цели, которая раннее тут была и изменять внешность, чтобы походить на объект или человека, имеющего тот же запах. === Цуруги Хигасиката === {{nihongo|'''Цуруги Хигасиката'''|東方 つるぎ|Хаигасиката Цуруги}} — 11-летний внук Норисукэ, точнее первенец его старшего сына — Дзёбина. Носит женскую одежду, что являются частью старой традиции, так как в семье верится, что это защитит ребёнка от болезни. Живёт в бункере под землёй. Так как он первенец, то должен также заболеть таинственным недугом семьи Хигасиката и к этому времени Норисукэ хочет с помощью Дзёсукэ успеть разгадать ключ к исцелению иначе ему придётся отдать свою жизнь. Сам Цуруги выглядит беспечным мальчиком и знает о болезни, он одновременно эгоистичен и из желания с кем-то поиграть, может нападать на него с помощью стенда — ''Paper Moon King'', способный предавать предмету форму оригами, лишать жертву способности различать лица, голоса и текст, а также оживлять созданные им оригами. Он также ревнует к Дзёсукэ и даже попытался убить его. Позже становится союзником Дзёсукэ, когда тот решил помочь ему побороть болезнь и привязывается к Ясухо. === Ёсикагэ Кира === {{nihongo|'''Ёсикагэ Кира'''|吉良吉影}} — таинственный человек в матроске, способный вычитывать всю информацию с человека, лишь глядя на него. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%81%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D1%8D_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B0|Ёсикагэ Киры]] из ''[[:ru:Diamond_Is_Unbreakable|Diamond Is Unbreakable]]'' и Дзётаро Кудзё. Работал судовым врачом. Сначала ошибочно полагалось, что Дзёсукэ является им, но потом считалось, что он оказался под завалами в том же месте, что и Дзёсукэ и умер от сердечного приступа. Однако как было выяснено впоследствии, часть Киры продолжает существовать в Дзёсукэ. Дальнейший сюжет раскрывает, что Кира был давним знакомым Дзёдзэфуми и вместе они заметили в Морио деятельность дилеров, продающих фрукт Рокакака на миллионы иен. Кира захотел тоже добыть фрукт, чтобы вылечить свою мать — Холли, у которой начали проявляться симптомы каменной болезни, для чего Кира вместе с Дзёдзэфуми, украли несколько веток Рокакака и культивировали их, однако дилеры нашли их и попытались убить. Кира погиб, и Дзёдзэфуми через равноценный обмен плода стремился спасти Киру, однако сам частично перевоплотился в Киру. Само тело Киры лежало ещё 3 дня, до того, как его нашли. По словам Сасамэ, Кира был высокомерным нарциссом. Также он стриг ногти и предпочитал есть продукты зелёного цвета. Его стенд был способен создавать шары, которые взрывались. Кира также пытался изучить семью Хигасигаты, чтобы разгадать их страшную семейную тайну. === Дзёсю Хигасиката === {{nihongo|'''Дзёсю Хигасиката'''|東方 常秀|Хигасиката Дзё:сю:}} — социально некомпетентный и избалованный подросток, хотя ему уже 18 лет. Когда Ясухо спасала Дзэсукэ, Дзёсю неправильно понял ситуацию и напал на Дзёсукэ, в результате оказывается раненым его стендом и сам получает эту способность. Друг детства Ясухо и влюблён в неё, хотя обзывает шлюхой. Изучает социологию в университете, чтобы стать самому более социальным. Поначалу ненавидит Дзёсукэ, но перестал проявлять против него агрессию лишь из-за уважения к отцу. После укуса приобретает стенд ''Nut King Call'', способный внедрять гвозди в противника и устанавливать на его теле гайки и винты, образовывая искусственные соединения. Если гайка отсоединяется, то часть тела распадается. Части тела однако снова возвращаются в своё естественное состояние, если действие стенда прекращается. === Дайя Хигасиката === {{nihongo|'''Дайя Хигасиката'''|東方 大弥|Хаигасиката Дайя}} — младшая сестра Дзёсю, ей 16 лет. Она частично слепа и любит [[:ru:Прогрессивный_рок|прогрессивный рок]]. Сразу же влюбилась в Дзёсукэ. Так она по тайному приказу отца забрала у Дзёсукэ память об уликах, в том числе и о Ясухо из-за ревности. Но Дзёсукэ обманул её и вернул себе память, и обещал, что будет любить её, если та будет слушаться. Так Дайя отвела Дзёсукэ в тайную комнату отца. Её стенд — ''California King Bed'', способен забирать у цели воспоминание о чём-либо, превращая это воспоминание в шахматную фигуру, и возвращать, если владелец наступит на тень жертвы. Также если сломать шахматную фигуру, то воспоминание исчезнет. === Дзёбин Хигасиката === {{nihongo|'''Дзёбин Хигасиката'''|東方 常敏|Хаигасиката Дзё:бин}} — старший сын Норисукэ и отец Цуруги. Путешествует по миру и собирает [[:ru:Оленьки|оленьков]], очень многое знает об их анатомии и использует разные ухищрения, чтобы победить в бою жуков. Когда находится в расслабленном состоянии, любит много болтать, но когда чувствует опасность, сразу же становится проницательным. В детстве над ним издевались одноклассники и мать похоронила одного из них заживо, чтобы принести в жертву, чтобы Дзёбина не поразила каменная болезнь. Тайно от семьи работает на камнелюдей-дилеров, продавая плоды Рокакака и пользуясь фруктовым бизнесом отца, совершает незаконную контрабанду фрукта в Японию и использует пути импорта для отмывания денег. Его почти сразу же начали подозревать главные герои и фактически через него, попали на след дилеров. Его стенд — ''Speed King'' способен немного повышать температуру, а также хранить её в каком-либо объекте. Так он может например наносить травмы человеку. После смерти Тамаки Дамо, Дзёбин теперь сам пытается убить Дзёсукэ в страхе, что его бизнес раскроют. === Хато Хигасиката === {{nihongo|'''Хато Хигасиката'''|東方 鳩|Хигасиката Хато}} — старшая дочка Норисукэ и вторая после Дзёбина. Легкомысленная девушка, ходящая в постоянно приподнятом настроении. Периодически ругается с Дзёсю. Была долгое время единственной в семье, не владеющая стендом, но после нападения её парня Тамаки Дамо на членов семьи, в ярости пробудила стенд и убила его, проломив череп. После этого решила тоже помочь Дзёсукэ в его расследовании против мафии камнелюдей. Её стенд — Walking Heart, способен удлинять каблуки на обуви Хато, превращая их колья, смертельное оружие, способное пробивать стены, а также позволяет ходить по стенам. === Сасамэ Одзиро === {{nihongo|'''Одзиро Сасамэ'''|笹目 桜二郎|Сасамэ О:дзиро:}} — человек, напавший на Дзёсукэ, ошибочно приняв его за Киру Ёсикагэ. 22 года, сёрфингист. Способен управлять частью тела жертвы, которая получила рану. На ране появляется особый символ. Сасамэ использовал свой стенд для развлечения, чтобы поиздеваться или припугнуть жертву. Его дом был разрушен скалой, образовавшейся после землетрясения. Это заметил Кира и сделал ему замечание, на что Сасамэ в ответ нагрубил. В отместку Кира заставил съесть Сасамэ собственные ногти, с тех пор Сасамэ возненавидел Киру и решил устроить ему засаду, напичкав всю квартиру острыми предметами. Его стенд — Fun Fun Fun способен превращать жертву в марионетку при условии, что у жертвы будут ранены 4 конечности и стенд будет находиться прямо над ним. === Айсё Дайнэндзияма === {{nihongo|'''Айсё Дайнэндзияма'''|大年寺山 愛唱|Дайнэндзияма Айсё:}} — дилер, камнечеловек. Занимается продажей плодов Рокакака. Когда-то давно, владел недвижимостью и влюбился в человеческую девушку, однако когда впал в спячку, девушка встречалась с другими парнями и украла его состояние, а Айсё проснулся в момент, когда его дом начало сносить. Айсё очень внимателен и сразу же нападает, когда кто-то раскрывает его деятельность. Так он попытался убить следивших за ним Ясухо и Цуруги, но сам погиб, попав под влияние стенда Цуруги. Его стенд — ''Doobie Wah!'', представляет собой вихрь, который образуется из каждого дыхания жертвы и наносит ей рваные ранения, чем сильнее дыхание или встречный ветер, тем сильнее действие стенда. Однако для эффекта, носитель должен дотронуться до жертвы. === Кэй Нидзимура === {{nihongo|'''Кэй Нидзимура'''|虹村 京|Нидзимура Кэй}} — горничная семьи Хигасигата, сестра Киры Ёсикагэ, имеет метку в виде звезды на спине. Внедрилась в семью Хигасигата, чтобы раскрыть тайну Норисукэ и его связь с паранормальными событиями в Морио, а также обезопасить свой род, так как верит, что Норисукэ угрожает её семье. Сначала не понимала мотивы Дзёсукэ, думая, что он стал агентом Норисукэ и даже попыталась убить Дзёсукэ, когда тот хотел добраться до Холли Джостар. Её стенд — Born This Way способен преследовать жертву в форме мотоциклиста и замораживать всё на своём пути при условии, что жертва откроет что-то (дверь, блокнот, окно итд.).Данное условие не распространяется на глаза и рот. === Холли Джостар === {{nihongo|'''Холли Джостар'''|吉良・ホリー・ジョースター|Дзёːсута Хори}} — мать Киры и Кэй. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B7%D1%91|Холли Кудзё]] из ''[[:ru:Stardust_Crusaders|Stardust Crusaders]]''. Страдает маразмом и сидит в больнице. Её болезнь заключается в том, что она видит людей в виде неодушевлённых предметов из-за того, что некоторые участки органов, в том числе и мозга исчезли из её тела. После того, как страховка перестала покрывать её расходы, её перестали лечить и перевели в дешёвую палату, где её состояние резко ухудшилось и она даже начала сгрызать свои пальцы. Когда-то вылечила Дзёдзэфуми. Дзёсукэ ставит перед собой цель найти средство, чтобы вылечить её, пока Холли не умерла от болезни. === Ёцую Ягияма === {{nihongo|'''Ёцую Ягияма'''|八木山 夜露|Ягияма Ёцую}} — дилер, молодой архитектор, создающий проекты в стиле [[:ru:Фрэнк_Ллойд_Райт|Фрэнка Ллоийда Райта]], спроектировавший поместье Хигасиката за 3 года до основных событий. По этой причине знает все потайные ходы в доме. Ненавидит Киру и попытался убить Дзёсукэ, подговорив помочь Цуруги, пообещав, что излечит его болезнь. Также он намеревается украсть дом и всё состояние Норисукэ. Его стенд — ''I Am a Rock'', способен при контакте с жертвой превращать её в магнит для определённых вещей, которые облепляют и заживо сдавливают/разрывают жертву. Также Ягияма способен сливаться с камнями и незаметно перемещаться среди скал. Дзёсукэ убивает его, столкнув в воду и обвязав канатами. === Тамаки Дамо === {{nihongo|'''Тамаки Дамо'''|田最 環|Дамо Тамаки}} — дилер, занимающий в организации почётное место. Камнечеловек. Незадолго до основных событий, развернул охоту на Киру Ёсикагэ и Дзёдзэфуми Кудзё после того, как те украли ветки Рокакака. Убил Киру и смертельно ранил Дзёдзэфуми. После этого, полагая, что Дзёдзэфуми сбежал, развернул поиски и после смерти Ягиамы, стал подозревать, что он связан с семьёй Хигасиката. Так вошёл в доверие с Хато и под видом её парня проник в дом Хигасиката, где напал на всех членов семьи, однако оказался убитым Хато, которая пробудила в себе силу стенда. === Сакунами Карера === {{nihongo|'''Карера Сакунами'''|作並 カレラ|Сакунами Карэра}} — молодая девушка, 20 лет. Аферистка и воровка. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%AE%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%81%D0%B8|Юкако Ямагиси]] из ''[[:ru:Diamond_Is_Unbreakable|Diamond Is Unbreakable]]''. Постоянно пытается вытянуть деньги из людей разными обманами и подстраивая ложные обвинения. Старая знакомая Киры и Дзёдзэфуми Кудзё, а Дзёсукэ приняла за Дзёдзэфуми. Прячется от дилеров-камнелюдей, так как те думают, что она напарница Киры и Дзёдзэфуми. Однако предпочитает оставаться в Морио. Её стенд — ''Love Love Deluxe'', способен на радиусе 80 метров контролировать волосы людей. Данную способность Сакунами чаще всего использует, чтобы обманывать и разводить на деньги людей. == [[:ru:The_JoJoLands|The JoJoLands]] == === Джодио Джостар === * {{nihongo|'''Джодио Джостар'''|ジョディオ・ジョースター|ДзёДзио Дзёсу:та}} — главный герой истории. Он — сын Барбары Энн Джостар, та в свою очередь является дочерью Джозефа Джостара и правнучкой [[:ru:Список_персонажей_альтернативной_вселенной_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B8_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_(%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80)|Джонни Джостара]], главного героя ''[[:ru:Steel_Ball_Run|Steel Ball Run]]'' и Рины Хигасикаты. Отец Джодио не упоминается. 15-ти летний преступник, живущий со своей семьёй на острове [[:ru:Оаху|Оаху]], в [[:ru:Гавайи|Гавайях]]. Уже в 11 лет он оказался втянут в преступную деятельность. В бандитской группировке он выполняет роль [[:ru:Мальчик_на_побегушках|мальчика на побегушках]], занимаясь продажей наркотиков. Джодио — молчаливый и жестокий подросток, уважающий силу и готовый идти на постоянные правонарушения. Хотя по своей природе он одинокий и замкнутый подросток, в глазах сверстников он стремится придерживаться образа крутого парня. Из-за своего проблемного поведения Джодио осматривал психолог, который диагностировал ему [[:ru:Диссоциальное_расстройство_личности|диссоциальное расстройство личности]] или психопатию. Его стенд — November Rain, способен вызывать капли дождя с сокрушительной силой. === Драгона Джостар === * {{nihongo|'''Драгона Джостар'''|ドラゴナ・ジョースター|Дорагона Дзёсута:}} — старшая сестра Джодио, бандитка, работающая под прикрытием в модном бутике. Она — [[:ru:Транс-женщина|трансгендерная женщина]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://comicbook.com/anime/news/jojo-bizarre-adventure-the-jojolands-first-trans-joestar-dragona/|title=JoJo's Bizarre Adventure: The JOJOLands Features First Trans Joestar, Dragona|website=Anime|access-date=2023-02-24|archive-date=2023-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230224200232/https://comicbook.com/anime/news/jojo-bizarre-adventure-the-jojolands-first-trans-joestar-dragona/|url-status=live}}</ref>, то есть родилась мужчиной, но стала вести себя, как женщина и вставила себе грудные имплантаты. Драгона использует японские местоимения женского рода по отношению к себе, хотя Джодио продолжает обращаться к ней, как к мужчине. Очевидная разница во внешности в сравнение с Джодио намекает на то, что Драгона является его единоутробной сестрой. Её стенд — Smooth Operators, состоит из мини-роботов, способных перемещать предметы без дополнительного урона, например менять положение органов. === Пако Лабуранте === * {{nihongo|'''Пако Лабурантес'''|パコ・ラブランテス|Пако Рабурантэсу}} — 19-ти летний одноклассник Джодио и член преступной группировки. Пако — родом из неблагополучной семьи, отец откусил ему часть уха. Сам Пако [[:ru:Клептомания|клептоман]] и постоянно ворует. Его стенд — The Hustle, позволяет Пако хватать предметы одними мускулами без использования кисти и пальцев. === Мерил Мэй Ци === * {{nihongo|'''Мерил Мэй Ци'''|メリル・メイ・チー|Мэриру Мэи Ти:}} — глава преступной организации, в которой состоят главные герои. Она также по совместительству является директрисой местной школы и владелицей модного магазина, самостоятельно занимается дизайном одежды. Однако под маской уважаемой общественной деятельницы скрывается дотошный криминальный авторитет. Она организовывает кражу драгоценных предметов, в частности алмазов для сбыта их на чёрном рынке. У Мэй Ци налажены широкие связи, в том числе и среди таможенников. Ей 49 лет и у неё есть молодой муж и ребёнок. == Определения == === Стенд === Воплощение энергетической сущности человека или животного, которое принимает облик фантома с причудливой внешностью. Обычные люди не способны их видеть. Каждый стенд обладает индивидуальной и уникальной внешностью с гуманоидными чертами. Стенды могут обладать самыми разными способностями, от колоссальной силы, управления элементами природы, до остановки времени, а также обладать явными недостатками. Например некоторые стенды не переносят свет, существуют только в отражении зеркала или не могут отходить дальше нескольких метров от владельца. Одни стенды сильнее, другие слабее. Сильные стенды должны находится поблизости от своего владельца или же подпитывать свои силы от ближнего источника энергии, например тепла или электричества. Некоторые стенды могут отходить на несколько километров от хозяина, но они либо очень слабые, либо нуждаются в постоянном источнике силы. Однако каждый и даже самый слабый стенд способен в полной мере проявить себя и стать смертельной угрозой, если его владелец будет использовать стенд умело в нужных ситуациях и условиях. Одни стенды эффективны в близком или дальнем бою, другие подходят для подрывной деятельности. Хотя большинство стендов подчиняются воле и мыслям хозяина, они могут преследовать цель без хозяина, руководствуясь органами чувств, одни стенды ориентируются по звуку, другие по источнику тепла. Некоторые стенды обладают своим разумом и даже волей. Манга показывала случаи, даже когда стенд намеренно убивал хозяина. Человек может обзавестись стендом при самых разных и таинственных обстоятельствах, в одних случаях способность владения стендом передаётся по наследству или же существуют артефакты, способные пробуждать у людей стенд. Стендом также может обзавестись любые животное (манга показывала обезьян, собак, кошек, крыс, черепах и даже планктон), и как правило они становятся слишком опасными, чтобы их оставлять в живых, так как не осознают, какую опасную силу приобрели и убивают любого, с кем встречаются или чувствуют потенциальную угрозу. Для того, чтобы владеть стендом, нужна большая духовная сила. В противном случае стенд истощит энергию хозяина и убьёт его. Если ранить стенд, то в это же место рану получает и хозяин, если уничтожить стенд, погибает и его хозяин. === Святые мощи === Таинственные мощи, по поверьям способные исполнять любое желание, если их собрать по частям. Эдакий [[:ru:Макгаффин|макгаффин]] из сюжета манги ''Steel Ball Run''. Вероятно это были останки самого Иисуса. Согласно сюжету персонажи, которые находили разные фрагменты останков, получали новые способности своих стендов. По мере развития сюжета, собранные фрагменты были соединены с телом погибшей Люси Стил и затем заточены в [[:ru:Церковь_Троицы_(Нью-Йорк)|Церкви Троицы]], [[:ru:Нью-Йорк|Нью-Йорке]]. Однако труп выкрадывает Джонни Джостар и увозит в Японию, где прячет их в земле, у городка Морио. На это месте стали происходить мистические события, и вероятно привели к образованию к видящих стен, способных преобразовывать или исцелять живые существа за эквивалентный обмен. === Рокакака === Таинственное растение с плодами, которое способно вылечить или подарить что-то человеку за равноценный обмен. Например, съевший плод может излечить ревматизм, но потеряет зрение. Было впервые обнаружено европейцами на острове [[:ru:Новая_Гвинея|Новая Гвинея]]. Но когда во время второй мировой войны, японцы оккупировали половину острова, данных растений уже не осталось на острове. Однако по неизвестной причине в Морио существует чёрный рынок, организованный камнелюдьми по продаже данных фруктов. Данный плод хочет заполучить Цуруги, так как верит, что плод является ключом к излечению его каменной болезни. Позже выясняется, что плод в результате которого образовался Дзёсукэ — новый вид, которой по сути с помощью равноценного обмена способен продлевать жизнь человека или спасать его. === Мафия камнелюдей === Мафия в Морио, осуществляющая продажу плодов Рокакака за крупные деньги, от 200.000.000 (''двести миллионов'') иен, поэтому их клиентов можно сосчитать по пальцам и они богачи. Мафия намеренно сохраняет малое количество клиентов, чтобы их никто не раскрыл и не узнал о существовании фруктов. Хотя членами мафии являются камнелюди, на них также работает Дзёбин, сын Норисукэ. Так как до основных событий, Кира и Дзёдзэфуми украли у них ветки Рюкакака, они попытались их убить и узнают о том, что Дзёдзэфуми сбежал и связан с Дзёсукэ и семьёй Хигасиката и поэтому теперь заточили зуб на семью, так как стремятся избавиться от всех, что знает о плодах и мафии. Причина кроется в том, что мафия желает обладать монополией на владение фруктами. При этом у них грандиозные планы относительно плодов, так как они хотят превратить их в «индустрию бессмертия». === Видящие стены === Обозначение таинственных возвышенностей, которые сами по себе вырастают из земли, словно опухоли и стремятся защитить людей и здания. Внешне похожи на возвышенности, на которых видны пустые отверстия — глаза. Они могут одаривать людей силой стенда, оставляя на них раны в форме укуса, а также лечить или изменять живые существа, осуществляя эквивалентный обмен, в буквальным смысле на 50 % обменивать их материи без какого- либо хирургического вмешательства на квантовом уровне при условии, что эти объекты будут зарыты под землёй. Таким образом предполагалось, что именно таким способом «родился» Дзёсукэ Хигасиката после того, как в результате землетрясения, заживо были похоронены Ёсикагэ Кира и Дзёдзэфуми Кудзё, однако позже выяснилось, что Дзёсукэ — результат обмена плода Рокакака вместе с эффектом стен, тем не менее видящиеся стены обладают похожими свойствами, сюжет не раскрывает почему. === Каменная болезнь === Таинственная безымянная болезнь семьи Хигасиката, проявляющаяся в том, что каждый первенец в следующем поколении семьи, в 10-летнем возрасте заболевает ею и его кожа и язык каменеют. Сама жертва постепенно теряет способность передвигаться, теряет воспоминания и умирает. При этом болезнь не поражает девочек в детстве, а её симптомы проявляются во взрослом или даже пожилом возрасте. Изначально болезнь проявляется у Рины Хигасикаты, жены Джонни Джостара, главного героя ''Steel Ball Run'', и Джонни в отчаянии крадёт мощи святых и сбегает в Японию. Там он спасает Рину, но сын Джонни умирает, после чего Джонни переняв жизнь ребёнка на свою через ''равноценный обмен'' и погибает, когда его раздавливает скатившийся камень. Сама семья затем стала применять такой же способ ''равноценного обмена'' с помощью «видящих стен» и в результате своей жизнью жертвовал какой-либо старший член семьи. На момент основных событий подозрения на данную болезнь наблюдаются у Холли Джостар. Также вся семья ожидает, что болезнь поразит Цуруги, младшего члена семьи Хигасиката и первенца. === Каменные люди === Раса гуманоидных существ, встречающихся только в альтернативной вселенной JoJo. Могут принимать облик людей, но также сливаться с камнями и незаметно перемещаться по ним. Как и обычные люди, они могут быть владельцами стендов. Каменное состояние схоже с анабиозом; они переносят неблагоприятную температуру (от 950 °C до −240 °C) и могут годами обходиться без пищи. Однако их организм устроен так, что им необходимо постоянно потреблять воздух, а контакт с водой будет губительным и приведёт к разрушению организма. В среднем каменный человек впадает в спячку от 30 до 90 дней, после чего ему не нужно спать несколько месяцев, спячка может длится максимум до 25 лет. Каменные люди имеют 2 пола и могут размножаться как люди, дети не растут постепенно, а через линьки, которые происходят каждые 6 лет, переходят в новую возрастную стадию. Не известно, сколько каменные люди могут жить, но их длительность жизни предположительно 240 лет. Возможность впадать в спячку и отсутствие необходимости во сне делает многих камнелюдей бездомными, чаще всего для спячки они предпочитают парки или территорию храма. Однако им необходимо питаться, их рацион похож на человеческий, но есть аллергия к манго. Они не склонны образовывать коллективы или даже страны и живут сами по себе, у них есть собственная культура и язык, но рост популяции людей о образование новых городов сильно сократило место обитание каменных людей и некоторые из них перебрались в города, ведя там паразитический образ жизни, стараясь сесть на шею каким то людям или семьям. Во многом это объясняется их биологией, из-за длительных спячек, они не могут устроится на работу и охранять собственность. Они негативно относятся к людям, считая паразитами на теле земли и крайне редко вступают с ними в союз, так как во всех случаях это заканчивается несчастными случаями. == Восприятие == [[Файл:New_York_Comic_Con_2014_-_Johnny_Joestar_(15499503336).jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:New_York_Comic_Con_2014_-_Johnny_Joestar_(15499503336).jpg|մինի|255x255փքս|Косплей Джонни Джостара]] Критиками было замечено значительное изменение стиля персонажей, особенно в последних работах Хирохико Араки, в частности сознательный отказ автора от выраженной маскулинности во внешности героев, типичной для [[:ru:Сёнэн|сёнэн]]-произведений и развитие собственного индивидуального стиля; они становятся менее массивными, более грациозными, их черты лица смягчаются, становятся более округлыми и «гламурными». Араки к тому моменту стал в значительной степени интересоваться модой и дизайном<ref name="gameblog">{{cite web|title=Jojo's Bizarre Adventure (2) : Phantom Blood / Battle Tendency|url=http://www.gameblog.fr/blogs/samizo_kouhei/rub7/page2|work=gameblog.fr|date=2013-02-24|access-date=2014-03-01|lang=fr|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903165056/http://www.gameblog.fr/blogs/samizo_kouhei/rub7/page2|url-status=live}}</ref>, в частности, сотрудничал с итальянским брендом [[:ru:Gucci|Gucci]]<ref name="Gucci">{{cite web|title=Gucci Store to Host Exhibit of Jojo Manga's Araki|url=http://www.animenewsnetwork.com/interest/2011-08-22/gucci-store-to-host-exhibit-of-jojo-manga-araki|work=[[Anime News Network]]|access-date=2014-03-01|lang=en|archive-date=2017-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014032459/http://www.animenewsnetwork.com/interest/2011-08-22/gucci-store-to-host-exhibit-of-jojo-manga-araki|url-status=live}}</ref> и публиковал свои работы в журналах моды<ref name="Gucci" />. Из-за изменений в стиле персонажей среди читательской аудитории значительно увеличилось количество женщин<ref name="1000manga">{{cite web|title=Jason Thompson's House of 1000 Manga - Jojo's Bizarre Adventure|url=http://www.animenewsnetwork.com/house-of-1000-manga/2010-12-23|work=[[Anime News Network]]|access-date=2012-04-15|lang=en|archive-date=2012-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422183157/http://www.animenewsnetwork.com/house-of-1000-manga/2010-12-23|url-status=live}}</ref>. Джастин Силс из сайта Ffreakinawesomenetwork отметил, что персонажи из ''Steel Ball Run'' является самой необычной частью франшизы ''JoJo'', но одновременно основной сюжет типичен для остальных частей ''JoJo''; главным героем выступает [[:ru:Глэм-рок|глэм-рок]]-персонаж, интеллигентный, но неуклюжий. Однако по мнению критика, мимика и выражения чувств персонажей выражены слабо и не живые из-за стремления автора манги показать персонажей привлекательными. Несмотря на это, манга наполнена сверхъестественными «фантастическими» визуальными эффектами<ref name="а2">{{cite web|last1=Seals|first1=Justin|title=Steel Ball Run: A Manga Review|url=http://www.freakinawesomenetwork.net/2014/04/steel-ball-run-a-manga-review/|website=Ffreakinawesomenetwork|date=2014-04-01|access-date=2017-09-04|archive-date=2018-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209090325/http://www.freakinawesomenetwork.net/2014/04/steel-ball-run-a-manga-review/|url-status=live}}</ref> Тор Дженсен из сайта Geek.com заметил, что изображение развития товарищеских отношений между Джонни и Джайро одно из лучших, что он встречал в комиксах. В частности возможность наблюдать, как персонажи превращаются из врагов в верных товарищей, готовых ради друг друга пойти на жертвы<ref>{{cite web|url=https://www.geek.com/comics/the-11-best-bromances-in-comics-1708153/|title=The 11 Best Bromances In Comics|author=Jensen, K. Thor|date=2017-07-20|website=[[Geek.com]]|publisher=[[Ziff Davis]]|access-date=2017-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818230036/https://www.geek.com/comics/the-11-best-bromances-in-comics-1708153/|archive-date=2017-08-18}}</ref>. Эркаель из сайта Manga News заметил, что решение в Steel Ball Run сделать главным героем Цеппели — неожиданный поворот со стороны автора манги Хирохико Араки, который всегда героями делал представителей семьи Джостаров. При этом читателей, знакомых с предыдущими франшизами Jojo будет ждать приятный сюрприз в виде многочисленных отсылок к предыдущим частям, так как в сюжете будут часто встречаться персонажи с именами и внешностью аналогичных из оригинальной франшизы<ref>{{Cite news|title=Critique de la série Jojo's bizarre adventure - Saison 7 - Steel Ball Run - Manga série|url=https://www.manga-news.com/index.php/serie/critique/Jojos-bizarre-adventure-Steel-Ball-Run|work=manga-news.com|access-date=2017-11-21|language=fr|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032927/https://www.manga-news.com/index.php/serie/critique/Jojos-bizarre-adventure-Steel-Ball-Run}}</ref>. Критики того же сайта при обзоре манги Jojolion заметили, как автор манги особое внимания уделяет сюжету и окружающему миру, персонажи которого гармонично туда вписываются и существуют для того, чтобы постепенно открывать новые тайны города Морио, становясь частью сюжета, это кардинально отличается от сюжета типичной манги, где наоборот, главным двигателем сюжета выступают персонажи<ref>{{Cite news|title=Critique Vol.4 Jojo's bizarre adventure - Saison 8 - Jojolion - Manga|url=https://www.manga-news.com/index.php/manga/critique/Jojos-bizarre-adventure-Saison-8-Jojolion/vol-4|work=manga-news.com|access-date=2017-11-21|language=fr|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201041304/https://www.manga-news.com/index.php/manga/critique/Jojos-bizarre-adventure-Saison-8-Jojolion/vol-4}}</ref>. По версии сайта Geek, Фанни Валентайн, главный антагонист Steel Ball Run занял второе место в списке злых вымышленных президентов США; редакция заметила, что уникальность персонажа заключается в том, что им двигают не жадные мотивы или абстрактные цели, как большинство злодеев, а доведённый до абсурдного состояния патриотизм и любовь к родине, из-за корой персонаж утерял связь с реальностью<ref>{{Cite news|title=The Most Evil Sci-Fi Presidents - Geek.com|url=https://www.geek.com/culture/the-most-evil-sci-fi-presidents-1678859/|work=Geek.com|date=2016-11-09|access-date=2017-11-21|language=en|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033746/https://www.geek.com/culture/the-most-evil-sci-fi-presidents-1678859/}}</ref>. Улыбка Джайро Цеппели, при которой он оголяет свои золотые зубы стала интернет мемом<ref>{{Cite news|title=Gyro Zeppeli {{!}} JoJo's Bizarre Adventure|url=http://knowyourmeme.com/photos/1280780-jojos-bizarre-adventure|work=Know Your Meme|access-date=2017-11-21|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032719/http://knowyourmeme.com/photos/1280780-jojos-bizarre-adventure}}</ref>, персонаж упоминался на сайте немецкого радио канала Big FM, статье, посвящённой отбеливанию зубов, где в шутку было замечено, что можно обернуть зубы в фольгу и «быть, как Джайро Цеппели»<ref>{{Cite news|title=Zähne bleachen mit Alufolie|url=http://www.bigfm.de/topic/11748/zaehne-bleachen-alufolie|work=bigFM|date=2016-04-01|access-date=2017-11-21|language=de|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043317/http://www.bigfm.de/topic/11748/zaehne-bleachen-alufolie}}</ref>. В форме «золотой улыбки Джайро», также продаётся денежный зажим<ref>{{Cite news|title=JoJo's Bizarre Adventure: SBR Money Clip Holds Cash in Gyro's Gold-Plated Teeth|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2012-06-10/jojo-bizarre-adventure/sbr-money-clip-holds-cash-in-gyro-gold-plated-teeth|work=Anime News Network|access-date=2017-11-21|language=en|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201074727/https://www.animenewsnetwork.com/interest/2012-06-10/jojo-bizarre-adventure/sbr-money-clip-holds-cash-in-gyro-gold-plated-teeth}}</ref>. С изображением персонажей выпускались коллекционные фигурки<ref>{{Cite web|url=https://www.amazon.com/Action-Heroes-Zeppeli-Toys-MEDIKOMU/dp/B001GIPMRQ|title=Amazon.com: Real Action Heroes STEEL BALL RUN Gyro Zeppeli by Toys MEDIKOMU: Toys & Games|publisher=www.amazon.com|access-date=2017-11-21|archive-date=2025-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122121303/https://www.amazon.com/Action-Heroes-Zeppeli-Toys-MEDIKOMU/dp/B001GIPMRQ|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myfigurecollection.net/item/322944|title=Jojo no Kimyou na Bouken - Steel Ball Run - Gyro Zeppeli - Super Action Statue - Limited Edition (Medicos Entertainment)|publisher=myfigurecollection.net|lang=en|access-date=2017-11-21|archive-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923095622/http://myfigurecollection.net/item/322944|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myfigurecollection.net/item/29053|title=Jojo no Kimyou na Bouken - Steel Ball Run - Johnny Joestar - DX Collection Jojo Figure Vol.4 - DX Figure (Banpresto)|publisher=myfigurecollection.net|lang=en|access-date=2017-11-21|archive-date=2016-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005063241/http://myfigurecollection.net/item/29053|url-status=live}}</ref>. Также персонажи появлялись в играх; [[:ru:JoJo's_Bizarre_Adventure:_Eyes_of_Heaven|Eyes of Heaven]]<ref>{{Cite web|url=http://www.jeuxactu.com/jojo-s-bizarre-adventure-eyes-of-heaven-un-trailer-avec-gyro-zeppeli-101663.htm|title=JoJo's Bizarre Adventure Eyes of Heaven : Gyro Zeppeli appelle la cavalerie|lang=fr|access-date=2017-11-21|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031249/http://www.jeuxactu.com/jojo-s-bizarre-adventure-eyes-of-heaven-un-trailer-avec-gyro-zeppeli-101663.htm|url-status=live}}</ref> и [[:ru:JoJo's_Bizarre_Adventure:_All_Star_Battle|All Star Battle]]. == Примечания == <references responsive="1"></references> {{JoJo's Bizarre Adventure}} lunk8f4prfvrjxvs2rxcj3igmsbi66u 10940280 10940266 2026-10-11T13:58:48Z Ani.sahakyan8 176749 /* */ 10940280 wikitext text/x-wiki Ստորև ներկայացված է կերպարների ցանկը, որը նվիրված է JoJo’s Bizarre Adventure ֆրանշիզայի վերջին երեք [[Մանգա|մանգաներին]]՝ [[Steel Ball Run]], [[JoJolion]] և [[The JoJoLands]], որոնցում ներկայացված է ինքնուրույն տիեզերք՝ անկախ ֆրանշիզայի առաջին վեց մասերից: Այս տիեզերքի կերպարները հանդիսանում են օրիգինալ կերպարների այլընտրանքային տարբերակները, նրանք կարող են ունենալ նույնանման անուններ, բայց ունենալ այլ արտաքին, բնավորություն, նախապատմություն կամ ունակություններ: Ըստ [[Հիրոհիկո Արակի|Արակիի]] մտահղացման՝ գոյություն ունեն զուգահեռ տիեզերքներ և իրականություններ, որոնք նման են միմյանց, սակայն մանգական բացառել է երկու տիեզերքների և դրանց կերպարների խաչաձևման հնարավորությունը<ref>All Star Battle Guidebook Interview</ref>: == Ջոստարների ընտանեկան ծառը == Ստորև ներկայացված է Ջոստարների ընտանեկան ծառը, Ցեպպելիի կողմնակի ծառը և Հիգասիկատա ծառը. {| | |Մանգայի յուրաքանչյուր մասի գլխավոր հերոսները |- | |Դիեգո Բրանդո |- | |Ջոստարների ընտանիքի հետ կապված մնացած կերպարները |} <div>{{familytree/start}} {{familytree|NH|~|y|~|T||||||JJ|~|y|~|AN||GG|NH=Նորիսուկե Հիգասիկատա I<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1846-1931)</small>|T=Тэру|JJ={{|'''Ջորջ Ջոստար'''|メアリー・ジョースター}}|AN='''Աննա Ջոստար'''<br><small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small>|GG={{|'''Գրեգորիո Ցեպպելի'''|グレゴリオ・ツェペリ}}<br><small>[[Файл:Flag of Italy.svg|border|22x20px]]</small>}} {{familytree||,|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|-|.|||,|-|^|-|-|.||||!}} {{familytree|J1||J2||JH||Rin|y|JoJ||Nic|||Jur||Dio|J1=դուստր|J2=դուստր|JH=Ձյոհեի Նորիսուկե Հիգասիկատա II<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1872-????)</small>|Rin={{|'''Ռինա Ջոստար (Հիգասիկատա)'''|東方 理那}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1874-?)</small>|JoJ={{|'''[[#Ջոննի Ջոստար (Ջոնաթան Ջոստար)]]'''|ジョニィ・ジョースター}}<br><small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1872-1901)</small>|Nic={{|'''Նիկոլաս Ջոստար'''|ニコラス・ジョースター}}<br><small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1867—1885)</small>|Jur={{|'''[[#Դժայրո Ցեպպելի (Հուլիոս Կեսար Ցեպպելի)]]'''|ジャイロ・ツェペリ}}<br><small>(1865-1891)</small>[[Файл:Flag of Italy.svg|border|22x20px]]</small>|boxstyle_ JoJ=background-color: #ffffaa;|boxstyle_Jur=background-color: #ffffaa;|Dio={{|'''[[#Դիեգո Բրանդոյի (Diego Brando)]]'''|ディエゴ・ブランドー}}<small>(1870-1891)</small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small>|boxstyle_Dio=background-color: #FFB6C1}} {{familytree||||,|-|-|-|-|(|||||,|-|^|-|.}} {{familytree|||J3|||JS|||d||Joj1|~|y|~|El|J3=3 անհայտ դուստրեր|JS=Ձյոսյու Նորիսուկե Հիգասիկատա III<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1908-????)</small>|d=դուստր|Joj1='''Ջորջ Ջոստար II'''<br><small>(1898-19??) </small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small>|El=Էլիզաբեթ}} {{familytree||||,|-|-|-|-|(|||,|-|-|-|v|-|-|-|-|+|-|-|.}} {{familytree|||J4||||!||d1||s||d2||Joj2|~|~|~|~|y|~|Suz|J4=2 անհայտ դուստրեր|d1=դուստր|s=որդի|d2=դուստր|Joj2='''Ջոզեֆ Ջոստար'''<br><small>(1924-????) </small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small>|Suz='''Սյուզի Կվատրո''}} {{familytree|||||||||!|||||||||||||||||||||!|}} {{familytree||||||||JN|||||||Sad|~|y|~|Ki|||||Xol|~|y|~|Kir|JN=[[#Նորիսուկե Հիգասիկատա IV]]<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1952)</small>|Sad='''Սադաֆումի Կուձյո'''<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small>|Ki={{|'''Կիյոմի Կուձյո'''|空条 聖美}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small>|Xol={{|'''[[#Հոլի Ջոստար-Կիրա]]'''|吉良・ホリー・ジョースター}}<br><small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1959)</small>|Kir='''Յոսիտերու Կիրա'''<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1941-1991)</small>}} {{familytree|||||,|-|-|-|(||||||||||||!|||||||||||,|-|^|-|.|}} {{familytree||||J5||JB|~|y|~|MC||||Jos|~|~|roc|~|~|yos|||Kyo|J5=[[#Հատո Հիգասիկատայի դուստր]] (род. 1985)<br><nowiki>[[#Ձյոսյու Հիգասիկատայի որդի (ծնվ. 1992)</nowiki><br>[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Дайя Хигасиката|Дочь Дайя]] (род. 1995)|JB=[[#Ձյոբին Հիգասիկատա]]<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1979-2011)</small>|MC=Միցուբա<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1980)</small>|Kyo={{|'''[[#Կեյ Նիձիմուրա]]'''|虹村 京}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1989-2011)</small>|yos={{|'''[[#Յոսիկագե Կիրա]]'''|吉良 吉影}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1982-2011)</small>|roc=Ռոկակակա|Jos={{|'''Ջոզեֆումի Կուձյո'''|空条 仗世文}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1991-2011)</small>}} {{familytree||||||||||||!||||||||||||||!|||||||}} {{familytree|||||||||||cr||||||||||||jos1|||||||||cr=[[#Ցուրուգի Հիգասիկատա]]<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(2002)</small>|jos1={{|'''[[#Ձյոսուկե Հիգասիկատա]]'''|東方 定助}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(2011)</small>|boxstyle_jos1=background-color: #ffffaa;}} {{familytree/end}}</div> = Steel Ball Run = === Ջոնի Ջոսթար (Ջոնաթան Ջոսթար) === <nowiki>'''Ջոնի Ջոսթար'''</nowiki> (ճապ.՝ ジョニィ・ジョースター) — մանգայի յոթերորդ մասի գլխավոր հերոսը։ [[Ջոնաթան Ջոսթար|Ջոնաթան Ջոսթարի]] այլընտրանքային տարբերակն է։ Հայտնի է «Ջո Քիդ» կամ «ՋոՋո» մականուններով։ Հիմնական իրադարձություններից առաջ նա ձիավարժների ընտանիքից սերող, փողով երես առած դեռահաս էր, որը աղքատներին ստորադաս էր համարում։ Մի անգամ ընկերուհու հետ զբոսնելիս նրան կրակել են, ինչի հետևանքով նա կորցրել է ոտքերը շարժելու ունակությունը։ Այդ դեպքից հետո ընկերները կորցրել են հարգանքը նրա նկատմամբ։ Սակայն Ջիրո Ցեպպելիի հետ հանդիպելուց հետո Ջոնին իմանում է, որ վերջինիս ուժի օգնությամբ կարող է կարճ ժամանակով կրկին օգտագործել ոտքերը։ Այդ հնարավորության համար նա համաձայնում է Ցեպպելիի հետ մասնակցել ԱՄՆ-ում անցկացվող ձիարշավին։ Հետագայում պարզվում է, որ Ջոնին ունեցել է ավագ եղբայր՝ Նիկոլասը, որը մահացել է այն բանից հետո, երբ նրա ձին, վախենալով սպիտակ մկնից, վայր է գցել նրան։ Ջոնիի ձիու անունը Սլոու Դանսեր է։ Այն պատկանում է ապալուզա ցեղատեսակին։ Ձիարշավից հետո Ջոնին ամուսնանում է Ռինայի՝ ճապոնուհու և Ճապոնիան ներկայացնող ձիավարժ Նորիսուկե Հիգաշիկատայի դստեր հետ։ Նրանք ունենում են որդի՝ Ջորջ Ջոսթարը։ Սակայն մի օր Ռինան վարակվում է խորհրդավոր և անբուժելի հիվանդությամբ, ուստի Ջոնին ձեռք է բերում սուրբ մասունքները և դրանց հետ փախչում Ճապոնիա։ Այնտեղ նրան հաջողվում է դրանց օգնությամբ բուժել Ռինային, սակայն ինքը՝ Ջոնին, մահանում է առեղծվածային հանգամանքներում։ Մանգայի ընթացքում նրա Stand-ը՝ Tusk-ը, անցնում է չորս տարբեր փուլերով՝ Act 1-ից մինչև Act 4, որոնցից յուրաքանչյուրը փոխում է նրա կարողությունները։ Tusk Act 1-ը Ջոնիին թույլ է տալիս պտտեցնել եղունգները և դրանք կրակել փամփուշտների պես՝ մինչև 10 մետր հեռավորության վրա։ Եղունգներն օժտված են կտրելու մեծ ուժով և կարող են ծակել քարը կամ կտրել վերջույթները։ Tusk Act 2-ն օգտագործում է Ոսկե պտույտը՝ Ջիրոյի տեխնիկայի տարբերակներից մեկը։ Եղունգներն ավելի մեծ ուժ են ստանում և իրենց հետևում որոշ ժամանակով անցքեր են թողնում։ Պտույտի շնորհիվ այդ անցումները կարող են ինքնուրույն հետևել թշնամուն։ Ջոնին ստիպված է խնայողաբար օգտագործել եղունգները մարտերի ընթացքում, քանի որ դրանք բավական դանդաղ են աճում։ Tusk Act 3-ն ունի Act 2-ի նույն կարողությունները, սակայն Ջոնիին նաև թույլ է տալիս տեղափոխվել իր արձակած կրակոցի թողած անցքի միջով։ Իր կամ մարմնի առանձին մասերի ուղղությամբ կրակելով՝ նա կարող է դրանք տեղավորել անցքի մեջ, արագ տեղափոխվել և հարձակվել անսպասելի ուղղություններից։ Tusk Act 4-ն առավելագույնս օգտագործում է պտույտի ուժը՝ այն սնուցելով նաև Ջոնիի ձիու էներգիայով, ինչի շնորհիվ առաջանում է անվերջ պտույտ։ Այն կարող է ճեղքել Վալենտայնի ստեղծած տարածական ճեղքը, ինչպես նաև անվերջ պտույտ հաղորդել առարկաներին ու մարդկանց։ Պտույտը երբեք չի դադարում և թիրախին վերադարձնում է հարձակման սկզբնակետ կամ դրա համարժեքը մեկ այլ տիեզերքում։ Այդ պատճառով Վալենտայնը չի կարողանում փրկվել՝ իր մարմինը մեկ այլ տարբերակով փոխարինելով։ Theotaku2anime կայքի վարկածով Ջոնին զբաղեցնում է ութերորդ տեղը JoJo-ի տիեզերքի լավագույն կերպարների ցանկում։ Նրա պատկերով թողարկվել են նաև հավաքածուային արձանիկներ։ === Ջիրո Ցեպպելի (Հուլիոս Կեսար Ցեպպելի) === <nowiki>'''Ջիրո Ցեպպելի'''</nowiki> (ճապ.՝ ジャイロ・ツェペリ) — մանգայի յոթերորդ մասի երկրորդական գլխավոր հերոսը և Ջոնիի լավագույն ընկերը։ Ուիլ Անտոնիո Ցեպպելիի և Կեսար Անտոնիո Ցեպպելիի այլընտրանքային տարբերակն է, թեև նրա արտաքինն ու բնավորությունը մասամբ հիմնված են Հոլ Հորսի կերպարի վրա՝ ''Stardust Crusaders'' մասից։ Ջիրոն սերում է իտալացի դահիճների Ցեպպելի ընտանիքից։ Ընտանիքի անդամները մահապատիժների ժամանակ կիրառում են հատուկ ուժ, որը թույլ է տալիս դատապարտյալին արագ և առանց ցավի մահանալ։ Սակայն նրանք համաձայնում են մահապատժի ենթարկել միայն իրական հանցագործներին։ Ջիրոն նույնպես դաստիարակվել է որպես դահիճ։ Երբ Ջիրոն մեկնում է մասնակցելու ձիարշավին, նրան միանում է Ջոնի Ջոսթարը, որի ոտքերը կաթվածահար են։ Ջիրոյի ուժի շնորհիվ Ջոնին կարողանում է կարճ ժամանակով կրկին օգտագործել դրանք։ Ջիրոն չափազանց ինքնավստահ է և երբեմն՝ գոռոզ, սակայն վտանգի կամ խնդիրների առաջացման դեպքում լրջանում է։ Նա կարող է նաև կարեկցանք դրսևորել, երբ իր դաշնակիցները հայտնվում են ծանր վիճակում։ Որպես զենք՝ նա օգտագործում է պողպատե գունդ, որը պտտման ուժի շնորհիվ կարող է ազդել թիրախի ներքին օրգանների վրա։ Այդ գունդը Ջիրոն ժառանգել է իր դահիճ նախնիներից, որոնք այն օգտագործում էին մահապատիժն արագ և անցավ իրականացնելու համար։ Ջիրոյի Stand-ը՝ Ball Breaker-ը, գործում է պողպատե գնդի միջոցով։ Tusk Act 4-ի նման այն կարող է ստեղծել անվերջ պտույտ, ինչպես նաև ծերացնել այն առարկաները, որոնց դիպչում է։ Ջիրոյի Վալկիրիա անունով ձին պատկանում է ավստրալիական հովվաշների ցեղատեսակին։ Ձիարշավի ընթացքում Ջիրոն անմիջապես առանձնանում է մյուս մասնակիցներից և հաղթում առաջին փուլում։ Սակայն Սանդմենի դեմ մրցման կանոնները խախտելու ենթադրյալ մեղադրանքով նրան իջեցնում են 20 դիրքով։ Թեև սկզբում նա արհամարհանքով է վերաբերվում Ջոնիին, վերջինիս համառությամբ տպավորված՝ առաջարկում է համագործակցել։ Նրանք պայմանավորվում են միասին գրավել առաջին և երկրորդ տեղերը՝ պայմանով, որ առաջին տեղը կզբաղեցնի Ջիրոն։ Theotaku2anime.wordpress.com կայքի վարկածով Ջիրոն զբաղեցնում է չորրորդ տեղը JoJo’s Bizarre Adventure-ի լավագույն կերպարների ցանկում։ Նրա պատկերով նույնպես վաճառվել են հավաքածուային արձանիկներ։ === Ֆանի Վալենտայն === <nowiki>'''</nowiki>Ֆանի Վալենտայն<nowiki>'''</nowiki> (անգլ.՝ Funny Valentine) — Ամերիկայի 23-րդ նախագահը և մանգայի յոթերորդ մասի գլխավոր հակառակորդը։ Նա մասնակցում է ձիարշավին՝ Հիսուսի մասունքներն ավելի արագ գտնելու նպատակով, քանի որ դրանք մարդուն մեծ ուժ են շնորհում։ Նախկին զինվոր լինելով՝ Վալենտայնը գերության ընթացքում մեջքին ստացել է ամերիկյան դրոշի տեսք ունեցող սպիներ։ Նա հայրենասեր է և ամուսնացած։ Նրա նպատակն է ձեռք բերել սուրբ մասունքները և դրանց օգնությամբ ԱՄՆ-ն դարձնել աշխարհի ամենահզոր պետությունը։ Երբ պարզվում է, որ գլխավոր հերոսներն իրենից առաջ գտել են սուրբ մասունքների մի մասը, Վալենտայնը սկսում է հետապնդել նրանց՝ պարբերաբար վարձու մարդասպաններ ուղարկելով նրանց դեմ։ Նրա Stand-ը՝ Dirty Deeds Done Dirt Cheap (կրճատ՝ D4C), կարող է տեղափոխվել զուգահեռ տիեզերքների տարբերակներ, եթե նրա մարմինը սեղմված լինի երկու մակերևույթների միջև։ Այն նաև թույլ է տալիս փոխանցել հիշողություններն ու անհատականությունը այլընտրանքային Վալենտայններին՝ իր առաքելությունը շարունակելու համար, ինչպես նաև առարկաներ և մարդկանց տեղափոխել իր տիեզերք։ Տարբեր տիեզերքներից եկած միևնույն առարկաների ֆիզիկական շփման դեպքում դրանք ոչնչացնում են միմյանց՝ ենթարկվելով [[Անիհիլացում|անիհիլացման]]։ Stand-ի անունը հղում է AC/DC ռոք խմբի «Dirty Deeds Done Dirt Cheap» երգին։ Այն բանից հետո, երբ Լյուսին ընդունում է դիակի բոլոր մասերը, Վալենտայնը ձեռք է բերում Love Train կարողությունը։ Դրա շնորհիվ նա կարողանում է տարածական ճեղքեր ստեղծել և տեղափոխվել դրանց միջով՝ դառնալով գրեթե անհասանելի հարձակումների համար։ Նրա դեմ ուղղված բոլոր հարձակումները վերահասցեագրվում են Երկրի վրա պատահական մեկ այլ մարդու՝ նրա մահը ներկայացնելով որպես որևէ այլ տեսակի մահ։ Սակայն հարձակվելու համար Վալենտայնը ստիպված է դուրս գալ տարածական ճեղքից։ Վերջիվերջո նա սպանվում է Ջոնի Ջոսթարի և նրա Stand-ի վերջնական ձևի՝ Tusk Act 4-ի միջոցով։ Theotaku2anime.wordpress.com կայքի վարկածով Վալենտայնը զբաղեցնում է երրորդ տեղը JoJo-ի տիեզերքի լավագույն կերպարների ցանկում։ === Դիեգո Բրանդո === <nowiki>'''Դիեգո Բրանդո'''</nowiki> (ճապ.՝ ディエゴ・ブランドー) — մանգայի յոթերորդ մասի հակառակորդներից մեկը՝ հասարակ ծագմամբ պրոֆեսիոնալ ձիավարժ։ Նա Դիո Բրանդոյի այլընտրանքային տարբերակն է։ Դիեգոն մասնակցում է ձիարշավին և բնավորությամբ շատ առումներով նման է Դիոյին։ Թեև մանկության տարիներին նա վայելել է մոր սերը, մեծացել է աղքատության և դաժան պայմաններում։ Նրա հայրը փորձել է խեղդել սեփական որդուն։ Դիեգոն նպատակ է դրել հասարակության մեջ բարձր դիրքի հասնել իր հնարամտության և ձիավարության տաղանդի շնորհիվ։ Իր նպատակներին հասնելու համար նա չի խորշում ստոր արարքներից։ 20 տարեկանում նա ամուսնանում է 83-ամյա կնոջ հետ, որը մահանում է վեց ամիս անց։ Դիեգոն ժառանգում է նրա ողջ կարողությունը և հարստանում։ Հետագայում նա պարտվում է Ցեպպելիին, ապա պայմանագիր կնքում Ֆանի Վալենտայնի հետ՝ Ցեպպելիից վրեժ լուծելու նպատակով։ Ձիարշավի ութերորդ փուլի վերջում Դիեգոն դուրս է գալիս Ֆանի Վալենտայնի դեմ, սակայն պարտվում է նրա Stand-ին։ Դիեգոյի ձիու անունը Սիլվեր Բուլեթ է, և այն պատկանում է արաբական զտարյուն ձիերի ցեղատեսակին։ Դիեգոն մահանում է Ֆանի Վալենտայնի հետ բախման ժամանակ։ Սակայն Վալենտայնը զուգահեռ տիեզերքից կանչում է Դիեգոյի մեկ այլ տարբերակի, որպեսզի վերջինս հետապնդի գլխավոր հերոսներին։ Այլընտրանքային Դիեգոն նույնպես մահանում է․ Լյուսի Սթիլը նրան ստիպում է ֆիզիկական շփման մեջ մտնել մահացած սկզբնական Դիեգոյի մարմնի հետ, ինչի հետևանքով երկուսն էլ ոչնչանում են։ Դիեգոյի Stand-ը՝ Scary Monsters-ը, նրան թույլ է տալիս վերածվել դինոզավրի և այլ կենդանի էակների նույնպես դինոզավրերի վերածել։ Սկզբում Scary Monsters-ը պատկանել է հնագետ դոկտոր Ֆերդինանդին, սակայն վերջինիս մահից և Դիեգոյի կողմից Հիսուսի ձախ աչքը ձեռք բերելուց հետո Stand-ն անցել է Դիեգոյին։ Theotaku2anime.wordpress.com կայքի վարկածով Դիեգոն զբաղեցնում է վեցերորդ տեղը JoJo-ի տիեզերքի լավագույն կերպարների ցանկում։ === Լյուսի Սթիլ === <nowiki>'''Լյուսի Սթիլ'''</nowiki> (ծննդյան ազգանունը՝ Պենդլթոն) — Էրինա Պենդլթոնի այլընտրանքային տարբերակը։ Նա մեծացել է վեց քույր ու եղբայր ունեցող ընտանիքում և նրանցից երկրորդ ավագն էր։ Նրա հայրը՝ Ադամ Պենդլթոնը, ֆերմեր էր, որին պատկանում էր Օկլահոմայում գտնվող փոքր հողակտոր։ Լյուսիի մայրը՝ Ալիսը, մահացել է 37 տարեկանում, երբ Լյուսին ընդամենը 12 տարեկան էր, ինչից հետո ընտանիքը հայտնվել է դժվարին դրության մեջ։ Սկզբում Լյուսին կրում էր Պենդլթոն ազգանունը։ Նա 14-ամյա աղջիկ էր, որն ամուսնացել էր Սթիվեն Սթիլի հետ։ Չնայած տարիքային մեծ տարբերությանը՝ նա անկեղծորեն սիրում էր Սթիվենին։ Նրանք պատահաբար ծանոթացել էին բարում, որտեղ Լյուսին առաջարկել էր կազմակերպել ամբողջ ամերիկյան մայրցամաքով ձիարշավ՝ 50 միլիոն դոլար մրցանակային ֆոնդով։ Երկու տարի անց նրա հայրը, փորձելով մարել ֆերմայի բազմաթիվ պարտքերը, Լյուսիին վաճառում է հանցավոր խմբավորման՝ նրան մարմնավաճառության ստիպելու նպատակով։ Սթիվենը տեղեկանում է այդ մասին և փրկում աղջկան՝ ստելով, թե զրկել է նրան կուսությունից։ Սթիվենը որոշում է նրան «որդեգրել» և հետագայում օգնել գտնելու իր սերը, երբ նա մեծանա։ Սակայն Լյուսին, սիրահարված լինելով Սթիվենին, համոզում է նրան ամուսնանալ իր հետ։ Նույնիսկ ամուսնությունից հետո Սթիվենը շարունակում է նրան դստեր պես վերաբերվել և խուսափում է նրանց միջև ինտիմ հարաբերություններից։ Ամուսնու անվտանգությամբ անհանգստացած՝ Լյուսին որոշում է գաղտնի աշխատել Ջիրո Ցեպպելիի և Ջոնի Ջոսթարի օգտին։ Այդ նպատակով նա բեմադրում է իր մահը, ապա սպանում Ֆանի Վալենտայնի կնոջը՝ Սքարլեթին, և քողարկվում նրա կերպարանքով։ Երբ Վալենտայնը բացահայտում է Լյուսիի իրական ինքնությունը, նա աղջկան օգտագործում է որպես սուրբ մասունքների ուժի ակտիվացման միջոց։ Դրա հետևանքով Լյուսիի մոտ արթնանում է Stand՝ Ticket to Ride-ը։ Այն կարող է նրա արցունքները վերածել սուր շեղբերի, իսկ այդ շեղբերից վիրավորված անձինք չեն կարողանում հարձակվել Լյուսիի վրա։ Ֆանի Վալենտայնի պարտությունից հետո Լյուսին ազատվում է մասունքների ազդեցությունից և կորցնում Stand-ի ուժը։ === Մաունթին Թիմ === <nowiki>'''Մաունթին Թիմ'''</nowiki> (անգլ.՝ Mountain Tim) — գլխագին որսացող և ձիարշավի մասնակից։ Նա դառնում է գլխավոր հերոսների հիմնական մրցակիցներից մեկը, բայց միաժամանակ նաև նրանց դաշնակիցը։ 16 տարեկանում նա ծառայել է բանակում և իր ջոկատի հետ ուղարկվել Արիզոնայի անապատի չուսումնասիրված շրջաններ։ Ջոկատը կորցրել է ճանապարհը, և բոլորը մահացել են ծարավից, բացի Մաունթինից, որի մարմինը կարողացել է ինքնուրույն կլանել պարանի խոնավությունը։ Այդպես նա բացահայտել է իր Stand-ի ուժը։ Նրա Stand-ը պարանի միջոցով թույլ է տալիս առանձնացնել սեփական կամ այլ մարդկանց մարմնի մասերը՝ առանց դրանց վնասելու։ Մաունթին Թիմը ծանոթանում է գլխավոր հերոսների հետ ձիարշավի ընթացքում տեղի ունեցած սպանությունների շարքը հետաքննելիս։ Նա մահանում է՝ փորձելով պաշտպանել Լյուսի Սթիլին Ֆանի Վալենտայնի վարձու մարդասպան Բլեքմորից։ === Սթիվեն Սթիլ === <nowiki>'''Սթիվեն Սթիլ'''</nowiki> (անգլ.՝ Steven Steel) — միլիարդատեր և ձիարշավի կազմակերպիչ։ Նա ծնվել է 1839 թվականին և իռլանդացի ներգաղթյալի չորրորդ որդին էր։ 15 տարեկանում Սթիվենը սիրահարվում է ծաղկավաճառի գեղեցիկ դստերը, և նրանք երդվում են միասին մնալ։ Սակայն նույն տարում աղջիկը մահանում է՝ ընկնելով վագոնի տակ։ Այդ դեպքից հետո Սթիվենը խորապես ընկճվում է և խոստանում այլևս երբեք չսիրահարվել։ Նա միանում է հեծելազորին, սակայն երբեք չի մասնակցում պատերազմների կամ արշավախմբերի։ Երկու տարի անցկացնում է մեկուսացված կղզու հիվանդանոցում։ Հետագա տարիներին նա ամեն տարի փոխում է աշխատանքը։ Երբ դառնում է 28 տարեկան, անհետանում է 13 տարով, ապա կրկին հայտնվում՝ որպես արկածախնդիր, որը Կոստա Ռիկայում դինոզավրեր է փնտրում։ Երկու տարի անց նա իրեն հռչակում է շոուների կազմակերպիչ, և նրա մասին սկսում են գրել բոլոր թերթերը։ Սակայն կապիկի հետ կապված սկանդալից հետո, երբ կապիկին քողարկել էին այլմոլորակայինի կերպարանքով, Սթիվենին մեղադրում են խարդախության մեջ։ Թեև նա կապ չուներ խաբեության հետ, ստիպված է լինում վաճառել իր առանձնատունը։ Դրանից հետո Սթիվենի մոտ առաջանում է ձիարշավ կազմակերպելու գաղափարը։ === Հոթ Փանց === <nowiki>'''Հոթ Փանց'''</nowiki> (անգլ.՝ Hot Pants) — գլխավոր հերոսների դաշնակիցներից մեկը, որը ներկայանում է որպես տղամարդ։ Նա Վատիկանի գործակալ է և խորապես կրոնասեր կին։ Նրա իրական նպատակը ձիարշավում հաղթելը չէ, այլ սուրբ մասունքները գտնելը՝ նախքան դրանց կհասնի Ֆանի Վալենտայնը։ Նրա գործողությունների պատճառը խղճի ծանր տանջանքն է։ Մի անգամ նա եղբորը հրել է դեպի անկյուն քշված գորշ արջը, ինչի հետևանքով եղբայրը մահացել է։ Նրա հարազատներն ու գյուղի բնակիչները, որոնք չգիտեին իրականությունը, խղճացել են Հոթ Փանցին։ Նա առաջին անգամ հայտնվում է ձիարշավի չորրորդ փուլի սկզբում՝ երրորդ փուլում զբաղեցնելով առաջին տեղը։ Սկզբում նա հարձակվում է գլխավոր հերոսների վրա՝ մեղադրելով նրանց իր կովի սպանության մեջ, սակայն հետագայում օգնում է նրանց հակառակորդների դեմ փոխհրաձգությունների ժամանակ։ Վեցերորդ փուլում նա դուրս է մնում ձիարշավից և ստիպված միավորվում է Դիեգո Բրանդոյի հետ՝ Ֆանի Վալենտայնի դեմ պայքարելու համար։ Ի վերջո նա դառնում է Վալենտայնի Love Train կարողության առաջին զոհը։ Նրա Stand-ը՝ Cream Starter-ը, շփման միջոցով կարող է թիրախի միսը վերածել փրփրանման նյութի, ինչպես նաև բուժել վերքերը։ Մարդու դեմքին այդ նյութը քսելով՝ նա կարող է փոխել նրա արտաքին տեսքը։ Նա կարող է նաև սեփական մարմինը հալեցնել և անցնել նեղ ճեղքերով։ === Վեկապիպո === <nowiki>'''Վեկապիպո'''</nowiki> (իտալ.՝ Wekapipo) — Նեապոլի թագավորությունից արտաքսված նեապոլցի։ Նրան արտաքսել են այն բանից հետո, երբ նա մարտահրավեր է նետել քրոջ ամուսնուն և սպանել նրան՝ վրեժ լուծելով քրոջը ծեծելու և տեսողությունից զրկելու համար։ Արտաքսվելուց հետո Վեկապիպոն համոզված էր, որ քույրը մահացել է։ Սակայն, քանի որ նա հասարակության մեջ ցածր դիրք ուներ, նրան վտարել են երկրից։ Սկզբում նա Մաջենտայի հետ աշխատում էր Ֆանի Վալենտայնի համար, քանի որ վերջինս խոստացել էր ապահովել նրա անվտանգությունը՝ գլխավոր հերոսներին սպանելու պայմանով։ Սակայն շուտով Վեկապիպոն բացահայտում է, որ իր քույրը ողջ է, և որոշում է միանալ գլխավոր հերոսներին։ Նա մահանում է Դիեգո Բրանդոյի ձեռքով։ Վալենտայնի Stand-ի շնորհիվ Դիեգոն Վեկապիպոյին ուղարկում է զուգահեռ տիեզերք, որտեղ նա հանդիպում է ինքն իրեն։ Նույն անձի երկու տարբերակների հանդիպումը հանգեցնում է Վեկապիպոյի մարմնի ոչնչացմանը։ Վեկապիպոն, ինչպես և Ջիրոն, տիրապետում է Ոսկե պտույտին։ Նրա կարողությունը՝ Wrecking Ball-ը, պողպատե գունդ է, որն օգտագործվում էր Նեապոլի գվարդիայի կողմից։ Այն կարող է արձակել ավելի փոքր գնդեր, որոնք վնասում են թիրախին և ամբողջությամբ խաթարում նրա մարմնի ձախ կողմի աշխատանքը։ Այդ դեպքում թիրախը չի կարողանում տեսնել ձախ կողմում գտնվող առարկաները, իսկ մարմնի ձախ կեսը կաթվածահար է լինում։ === Սանդմեն (Սաունդմեն) === <nowiki>'''Սանդմեն''' (անգլ.՝ Sandman), հետագայում՝ '''Սաունդմեն'''</nowiki> (անգլ.՝ Soundman) — բնիկ ամերիկյան ցեղի ներկայացուցիչ, որը միշտ վտարվածի կարգավիճակ է ունեցել իր տարօրինակ վարքագծի պատճառով։ Նա ատում է սպիտակամորթներին և երազում է ազատագրել իր ժողովրդի հողերը նրանց գերիշխանությունից։ Սակայն, ի տարբերություն իր ցեղակիցների, որոնք նախընտրում են խուսափել սպիտակամորթների քաղաքակրթության հետ ցանկացած շփումից, Սանդմենը փորձում է «ճանաչել թշնամուն»։ Նա ուսումնասիրում է սպիտակամորթների գրականությունն ու սովորույթները և հանգում այն եզրակացության, որ կարող է գումար վաստակել և գնել իր ժողովրդի հողերը։ Այդ նպատակով նա որոշում է մասնակցել ձիարշավին։ Սպիտակամորթների նկատմամբ նրա հետաքրքրության պատճառով ցեղակիցները նրան դավաճան են համարում և նույնիսկ փորձել են սպանել։ Ձիարշավի ընթացքում նա ձի չի օգտագործում, քանի որ տիրապետում է վազքի յուրահատուկ ոճի, որը թույլ է տալիս երկար տարածություններ անցնել և հասնել ժամում մինչև 45 կմ արագության։ Ջոնիի և Ջիրոյի դեմ մենամարտի ժամանակ նա բացահայտում է, որ իր իրական անունը Սաունդմեն է (Soundman)։ Նրա Stand-ը՝ In a Silent Way-ը, թույլ է տալիս ձայներով լիցքավորել առարկաներն ու մարդկանց։ Երբ որևէ մեկը դիպչում է լիցքավորված առարկային, այն արձակում է տվյալ ձայնին բնորոշ ուժը, օրինակ՝ այրում կամ կտրում։ === Պոկոլոկո === <nowiki>'''Պոկոլոկո'''</nowiki> (անգլ.՝ Pocoloco) — աֆրոամերիկացի և ձիարշավի մասնակից։ Նա ծնվել է 1869 թվականին Ջորջիա նահանգում՝ ֆերմերների ընտանիքում, որի անդամները նոր էին ազատվել ստրկությունից։ Ձիարշավի մեկնարկից երեք օր առաջ նա հանդիպում է գուշակի, որը կանխատեսում է, որ նրան սպասում են իր կյանքի լավագույն երկու ամիսները։ Որոշելով օգտվել իր նորահայտ բախտից՝ Պոկոլոկոն մասնակցում է մրցավազքին։ Նրա Stand-ը՝ Hey Ya!-ն, օգնում է նրան օգտվել հաջողակ հանգամանքներից և շարժվել դեպի հաղթանակ։ Նրա ձին նույնպես կոչվում է Հեյ Յա։ Այն պատկանում է քվոթերհորս ցեղատեսակին։ === Джонни Джостар (Джонатан Джостар) === {{Нихонго|'''Джонни Джостар'''|ジョニィ・ジョースター|Дзёни: Дзё:сута:}} — Главный герой седьмой части манги. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80|Джонатана Джостара]]. Известен под псевдонимом «Джо Кид» или «Джо Джо». До основных событий выступал избалованным деньгами подростком из семьи жокеев, относясь к бедным как ко второму сорту и во время прогулки с девушкой он был подстрелен и у него отнялись ноги. После этого случая он потерял уважение со стороны его друзей. Но после того, как Джонни встречает Джайрo Цеппели, он узнаёт, что с помощью силы Цеппели он может на короткое время использовать свои ноги. Однако Джонни ради этого соглашается вместе с Цеппели принимать участие в гонке в США. Позже выясняется, что у Джонни был старший брат по имени Николас, который погиб из-за того, что лошадь, испугавшись белой мыши скинула его. Его лошадь по имени Медленный танцор принадлежит к породе [[:ru:Аппалуза_(порода)|апалуза]]. После гонок Джонни женился на Рине, японке и дочери Норисукэ Хигасикаты, гонщика, представляющего Японию и та родила ему сына Джорджа Джостара. Но однажды Рину сразила таинственная и неизлечимая болезнь и Джонни добыл святые мощи и бежал с ними в Японию. Там ему удалось с помощью них излечить Рину, но сам Джонни погиб при таинственных обстоятельствах. На протяжении манги его стенд — Tusk принимает четыре различные формы — акта, каждый меняет его способности. Tusk Act 1 позволяет Джонни раскручивать свои ногти и стрелять ими, словно пулями на дистанции до 10 метров, ногти имеют огромную режущую силу, они способны прорубаться через камень и отрезать конечности. Tusk Act 2 использует золотое вращение, одну из вариаций техники Джайро, что бы стрелять ногтями, теперь ногти имеют ещё большую силу и оставляют после себя отверстия на некоторое время, отверстия сами следуют за врагом благодаря вращению. Джонни приходится экономить ногти в схватках, так как отрастают они значительно дольше. Tusk Act 3 имеет те же способности, что и у Act 2, добавляя к ним способность перемещаться в дыре от выстрела. Джонни помещает себя или свои части тела, стреляя по ним, что позволяет ему быстро перемещаться и атаковать с неожиданных углов и позиций. Tusk Act 4 максимально использует силы вращения, питая силы ещё и от лошади Джонни, что создаёт бесконечное вращение, способное прорваться сквозь пространственный разрез Валентайна или применить бесконечное вращение к предметам и людям. Вращение никогда не останавливается и возвращает объект к месту атаки или его эквиваленту из другой вселенной, что не позволяет Валентайну спастись подменой тела. По версии сайта theotaku2anime занимает 8 место в списке лучших персонажей вселенной ''Jojo''<ref name="jojo">{{cite web|url=http://theotaku2anime.wordpress.com/2013/08/16/top-10-jojos-bizarre-adventure-characters/|title=Top 10 JoJo’s Bizarre Adventure Charactersdate=|date=2013-08-16|access-date=2017-09-04|archive-date=2017-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812010048/https://theotaku2anime.wordpress.com/2013/08/16/top-10-jojos-bizarre-adventure-characters/|url-status=live}}</ref>. С его изображением выпускались коллекционные фигурки<ref>{{cite web|url=https://myfigurecollection.net/item/29053|title=Jojo no Kimyou na Bouken - Steel Ball Run - Johnny Joestar - DX Collection Jojo Figure Vol.4 - DX Figure (Banpresto)|work=myfigurecollection|date=|access-date=2017-09-06|archive-date=2016-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005063241/http://myfigurecollection.net/item/29053|url-status=live}}</ref>. === Джайро Цеппели (Юлий Цезарь Цеппели) === [[Файл:Jiro_Zeppeli.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Jiro_Zeppeli.jpg|աջից|մինի|250x250փքս|Джайро Цеппели]] {{Нихонго|'''Джайро Цеппели'''|ジャイロ・ツェペリ|Дзяйро Цэпэри}} — [[:ru:Дейтерагонист|дейтерагонист]] седьмой части манги и лучший друг Джонни. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%A3%D0%B8%D0%BB%D0%BB_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BE_%D0%A6%D0%B5%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%B8|Уила]] и [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%A6%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BE_%D0%A6%D0%B5%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%B8|Цезаря Цеппели]], однако внешность и характер персонажа были отчасти списаны с [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%A5%D0%BE%D0%BB_%D0%A5%D0%BE%D1%80%D1%81|Хола Хорса]] из ''[[:ru:Stardust_Crusaders|Stardust Crusaders]]''<ref name="а8">{{книга|заглавие=JoJo's Bizarre Adventure: Part 3 Stardust Crusaders|том=3|страницы=287|издательство=[[Viz Media]]|isbn=978-1-4215-9169-8|язык=|автор=Araki, Hirohiko|день=2|месяц=5|год=2017}}</ref>. Родом из итальянской семьи палачей Цеппели Члены семьи во время казни используют особую силу, которая позволяет умереть заключённому быстро и безболезненно. Однако они соглашаются казнить только настоящих преступников. Сам же Джайро также был воспитан, как палач. Когда он отправляется на гонки, к нему присоединяется Джонни Джостар, у которого парализованные ноги, так как с помощью силы Джайро, он может на короткое время снова использовать их. Джайро очень высокомерный, но становится очень серьёзным при опасности или проблемах и может проявлять сострадания, когда его союзники находятся в тяжёлом положении. В качестве оружия использует стальной вращающийся шарик, который с помощью силы вращения способен воздействовать на внутренние органы жертвы. Данный шарик Цеппели унаследовал от своей семьи палачей, использовавших стальной шарик, как быстрый и безболезненный способ казни. Стенд Джайро, [[:ru:Ballbreaker|Ball Breaker]], действующий через стальной шар, аналогично Tusk Act 4 способен создавать бесконечное вращение, а также вызывать старение у объектов к которым прикоснётся. Его лошадь Валькирия — [[:ru:Австралийская_пастушья|австралийская пастушья]]. Во время гонки, Джайро сразу же выделяется на фоне остальных гонщиков и выигрывает первый забег. Однако из-за якобы нарушения правил гонки против Сандмена, его понижают на 20 позиций. Хотя сначала он презренно смотрит на Джонни, впечатлившись его упорством, предлагает ему сотрудничество, получив первое и второе место при условии, что Джайро достанется первое место. По версии сайта theotaku2anime.wordpress.com занимает 4 место в списке лучших персонажей вселенной JoJo’s Bizarre Adventure.<ref name="jojo" /> Также с изображением персонажа продавались коллекционные фигурки<ref>{{cite web|url=http://www.amiami.com/top/detail/detail?scode=FIG-IPN-1709|title=Steel Ball Run Gyro Zeppeli Normal Ver. Complete Figure (Released)|work=AmiAmi|date=2011-06|access-date=2017-09-06|archive-date=2017-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906134338/http://www.amiami.com/top/detail/detail?scode=FIG-IPN-1709|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amazon.com/Action-Heroes-Zeppeli-Toys-MEDIKOMU/dp/B001GIPMRQ|title=Real Action Heroes STEEL BALL RUN Gyro Zeppeli by Toys MEDIKOMU|work=Amazon|date=|archive-date=2025-01-22|access-date=2017-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122121303/https://www.amazon.com/Action-Heroes-Zeppeli-Toys-MEDIKOMU/dp/B001GIPMRQ|url-status=live}}</ref>. === Фанни Валентайн === '''Фанни Валентайн''' — 23 Президент Америки, главный антагонист 7 части. Он принимает участие в гонках, чтобы быстрее найти останки Иисуса, которые даруют большую силу человеку. Бывший солдат, получивший шрамы в форме американского флага на спине в плену. Он патриот и женат. Мечтает добыть святые мощи, чтобы с помощью них сделать свою страну самой великой державой в мире. Фанни начинает охоту на главных героев, которые раньше его нашли другие святые останки и периодически подсылает к ним наёмников. Его стенд — Dirty Deeds Done Dirt Cheap (сокр. D4C) способен перемещаться в другие вариации вселенной, если его тело будет зажато между поверхностями, передавать свою память и личность альтернативным Валентайнам, для продолжения своей миссии, а также перемещать предметы и людей в свою вселенную. При физическом контакте одних и тех же объектов из разных вселенных, они [[:ru:Аннигиляция|аннигилируются]]. Название его стенда отсылает к песне рок-группы [[:ru:AC/DC|AC/DC]] «<nowiki/>[[:ru:Dirty_Deeds_Done_Dirt_Cheap|Dirty Deeds Done Dirt Cheap]]<nowiki/>». Получает способность Love Train, после принятия Люси всех частей трупа. Love Train позволяет Валентайну создавать разрезы в пространстве и перемещаться в них, что делает невозможным навредить ему, а все атаки будут перенаправлены в другого случайного человека на Земле в качестве любого другого вида смерти. Однако, что бы атаковать ему требуется покинуть разрез. Был убит Джонни Джостаром и финальной формой его стенда — Tusk Act 4. По версии сайта theotaku2anime.wordpress.com занимает 3 место в списке лучших персонажей вселенной ''Jojo''.<ref name="jojo" /> === Диего Брандо === {{Нихонго|'''Диего Брандо'''|ディエゴ・ブランドー|Диэго Бурандо:}} — антагонист, профессиональный жокей простого происхождения. Альтернативная версия [[:ru:Дио_Брандо|Дио Брандо]]. Участвует в гонках. Характером во многом схож с Дио. Хотя в детстве рос с любовью матери, однако в жёстких и бедных условиях. Отец же пытался потопить мальчика. Дио поставил перед собой цель добиться высокого положения в обществе благодаря своей находчивости и таланту к верховной езде и для достижения своих целей не боится идти на подлые поступки. В 20 лет женился на 83-х летней женщине, которая умерла через полгода. В результате Диего унаследовал всё её состояние и стал богатым. Терпит поражение от Цеппели и позже заключает контракт с Фанни Валентайном, чтобы иметь возможность отомстить Цеппели. В конце 8 тура встаёт против Фанни Валентайна, но оказывается побеждённым его стендом. Его лошадь по имени Серебряная пуля принадлежит к породе [[:ru:Арабская_чистокровная_порода|арабская гончая]]. Диего погибает в столкновении с Фанни Валентайном, однако Фанни призывает другого Диего из параллельной вселенной, чтобы тот преследовал главных героев. Однако альтернативный Диего тоже оказывается убитым Люси Стил, которая заставила альтернативного Диего вступить в физический контакт с телом умершего оригинального Диего. Его стенд — [[:ru:Scary_Monsters_(and_Super_Creeps)|Scary Monsters]] даёт ему силы превращаться и превращать других живых существ в динозавров. Изначально Scary Monsters принадлежал археологу доктору Фердинанду, но после его смерти и получения Диего левого глаза Иисуса стенд стал принадлежать ему. По версии сайта theotaku2anime.wordpress.com занимает 6 место в списке лучших персонажей вселенной ''Jojo''.<ref name="jojo" /> === Люси Стил === Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%AD%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD|Эрины Пендлетон]]. Люси жила в семье шести братьев и сестер и была второй старшей из группы. Её отец, Адам Пендлетон, был фермером, которому принадлежит небольшой участок в [[:ru:Оклахома|Оклахоме]]. Мать Люси, Алиса, умерла в возрасте тридцати семи лет, когда Люси было всего двенадцать, после чего семья попала в беду. Изначально Люси Пендлетон. Молодая, 14-летняя жена Стивена Стила. Несмотря на разницу в возрасте, она искренне любит Стивена и познакомилась с ним случайно в баре и подкидывает идею организовать скачки по всему американскому континенту с выигрышным призом в 50 миллионов долларов. Через два года отец продаёт Люси банде, в попытке оплатить многочисленные долги фермы, чтобы Люси работала проституткой. Об этом узнаёт Стивен и забирает её оттуда, солгав, что лишил её девственности. Стивен решает «удочерить» Люси и найти ей любовь, когда та подрастёт, но девушка, влюблённая в Стивена, уговаривает его жениться на ней. Но даже после этого, Стивен продолжает видеть в ней дочь и избегает каких-либо интимных контактов. Беспокоясь за безопасность своего мужа, Люси решила работать под прикрытием для Джайро Цеппели и Джонни Джостара, и для этого инсценировала свою смерть, затем убив Скарлет, жену Фанни Валентайна и замаскировавшись под неё. Однако когда Валентайн раскрывает её личность, использует её как катализатор для мощей, после чего у девушки пробудился стенд — ''Ticket to Ride'', способный использовать свои слёзы, как острые лезвия, а раненный лезвием не сможет атаковать Люси. После поражения Фанни Валентайна, была освобождена от действия мощей и потеряла силу стенда. === Маунтейн Тим === {{Нихонго|'''Маунтейн Тим'''|マ ウ ン テ ン テ ィ ム|Маунтэн Тиму}} — охотник за головами и участник в гонках. Становится главным соперником и одновременно союзником главным героям. В 16 лет служил в армии и получил задание с командой отправиться в неизведанные районы пустыни Аризоны. Однако его команда заблудилась и все умерли от жажды кроме Маунтейна, который выжил благодаря тому, что его тело поглощало влагу из каната само по себе. Так он обнаружил в себе силу стенда, с помощью которого Маунтейн может с помощью стенда-верёвки отделять свои или чужие части тела без вредительства им. Познакомился с главными героями, при расследовании серии убийств во время гонок. Погибает при попытке защитить Люси Стил от Блэкмора, наёмного убийцы Фанни Валентайна. === Стивен Стил === {{Нихонго|'''Стивен Стил'''|スティーブン·スティール|Сутиːбун Сутиːру}} — миллиардер и организатор гонок на лошадях. Родился в 1839 году и был четвёртым сыном ирландского иммигранта. Когда ему было 15 лет, он влюбился в красивую дочь флориста, и оба поклялись быть вместе, но в том же году она умерла, попав под вагон, после чего Стивен погрузился в глубокое отчаяние и пообещал себе снова не влюбляться. Он присоединился к кавалерии, но никогда не отправлялся на войну или экспедиции и два года в пустынной островной больнице. В последующие годы он менял работу каждый год, пока ему не исполнилось 28 лет, после чего он исчез на 13 лет, а затем снова появился в качестве искателя приключений, ищущего динозавров в Коста-Рике. Два года спустя он окрестил себя промоутером, и все газеты говорили о нём. Однако из-за скандала, связанного с обезьяной, замаскированной под пришельца, его обвинили в мошенничестве, хотя Стивен не был причастен к обману и ему пришлось продать свой особняк. Тогда Стивену пришла идея устроить гонки на лошадях. === Хот Панц === {{Нихонго|'''Хот Панц'''|ホット・パンツ|Хотто Панцу}} — одна из союзниц главных героев, притворяется мужчиной. Агент [[:ru:Ватикан|Ватикана]] и глубоко религиозная женщина и её истинная цель заключается не в победе в гонке, а поиск святых мощей, до того, как до них доберётся Фанни Валентайн. Причиной тому послужило сильное угрызение совести после того, как столкнула брата к, загнавшему в угол их, медведю гризли после чего брат погиб, а родственники и деревня, не знающие правду, жалели её. Впервые появляются в начале четвёртого этапа гонки, заняв первое место на третьем этапе. Сначала напала на героев, обвинив их в том, что они убили её корову, но затем помогает им в перестрелках с противниками. Выпадает из гонки на шестом раунде и была вынуждена объединиться с Диего Брандо в борьбе против Фанни Валентайна и в конечном итоге стала первой жертвой его способности — Love Train. Её стенд — ''Cream Starter'', способен при контакте с целью превращать плоть в пенистое вещество, а также лечить раны. Нанося плоть на лицо человека может сменить его внешность. Может расплавить себя и пролезть в узкие проходы. === Векапипо === {{Нихонго|'''Векапипо'''|ウェカピポ|Вэкапипо}} — изгнанный [[:ru:Неаполитанское_королевство|неаполитанец]], из-за того, что сделал вызов мужу её сестры и убил его, после того, как обидчик сам избил до потери зрения сестру Векапипо. После изгнания был убеждён в смерти сестры. Но так как Векапипо обладал низшим положением, был изгнан из страны. Сначала работал в паре с Маджентой на Фанни Валентайна, так как тот обещал Векапипо безопасность, при условии, что он убьёт главных героев. Однако вскоре он обнаружил, что его сестра на деле была жива и решает присоединиться к главным героям. Погибает от рук Диего Брандо, спасшего себе жизнь с помощью того, что благодаря стенду Валентайна отправил Векапипо параллельную вселенную, где он встретился с собой же, и это привело к уничтожению тела Векапипо. Векапипо, как и Джайро, обладает золотым вращением. Его способность — ''Wrecking Ball'', представляет собой стальной шар, используемый Неаполитанской гвардией, который может выпускать как пули более маленькие шары для повреждения цели, а также полностью вывести из строя левую часть противника. В таком случае цель даже не сможет видеть то, что находится в левой части. Вся левая часть тела будет парализована. === Сандмен (Саундмен) === {{Нихонго|'''Сандмен'''|サウンドマン|Саундоман}} — представитель индейского племени, в котором всегда был изгоем из-за своего странного поведения. Ненавидит белых и мечтает освободить от их господства родных земли, но в отличие от его земляков, предпочитающих избегать любого контакта с белой цивилизацией, стремится «познать врага» и изучает литературу и обычаи белых и приходит к идее, что с помощью денег может выкупить родные земли. Для чего решает принять участие в гонках. Из-за своего интереса к белым, земляки считают его предателем и даже пытались убить. В гонке не использует лошадь, так владеет уникальным стилем бега, позволяющим ему бегать на дальние расстояния и разбегаться до 45 км в час. Во время схватки с Джонни и Джайро говорит, что его настоящее имя — Саундмен (Soundman). Силы его стенда — In a Silent Way позволяют заряжать предметы или людей звуками, при касании заряженного объекта высвобождается сила, характерная для данного звука, например — горение или разрез. === Поколоко === {{Нихонго|'''Поколоко'''|ポ コ ロ コ|Покороко}} — [[:ru:Афроамериканец|афроамериканец]] и участник гонки. Родился в Джорджии в 1869 году, в семье фермеров, которых только что освободили из рабства. За три дня до начала гонок, встретил гадалку, которая сказала ему, что его ждут лучшие 2 месяца в его жизни, поэтому Поколоко решил воспользоваться своей новообретённой удачей и войти в гонку. Его стенд — ''Hey Ya!'' может предвидеть удачу и натравляет Поколоко к победе. Его лошадь также зовут Хэй Яǃ и принадлежит к породе [[:ru:Квотерхорс|квотерхорс]]. === Семья Бум Бум === {{Нихонго|'''Ла Бум Бум'''|L.A. ブ ン ブ ー ン|Эру Эː бун бу:н}}, {{Нихонго|'''Андре Бум Бум'''|ア ン ド レ · ブ ン ブ ー ー|Андорэ бун бун}} и {{Нихонго|'''Бенджамин Бум Бум'''|ア ン ド レ · ブ ン ブ ー ー|Бэндзямин бун бун}}, отец и 2 брата — разбойники. Решили нападать и убивать отбившихся от основной толпы наездников, чтобы увеличить свой шанс финишировать. Владеют магнитными стендами и могут управлять железом в крови противника, притягивая его с себе и нанося уродливые ранения. Позже выясняется, что они получили солидное вознаграждение за убийство Цеппели. Однако при попытке напасть на главных героев, они потерпели поражение и Бенджамин был убит. Дальнейшая судьба Андре и Ла неизвестны. Скорее всего они погибли от жары. === Ринго Родагейн === {{Нихонго|'''Ринго Родагейн'''|リンゴォ・ロードアゲイン Ринго: Ро:доагэйн}} — Один из агентов Фанни Валентайна. Появляется на четвёртой стадии гонки «Стальной шар». Американец. Проживает в небольшом доме на лесной поляне. Стенд — «Mandom», позволяет возвращать время назад ровно на 6 секунд. При этом Ринго сохраняет воспоминания о том, что случилось до обращения времени и может по желанию сохранять или не сохранять эти воспоминания у других. Чтобы воспользоваться этой способностью, Ринго надо повернуть головку наручных часов, однако это лишь психологический активатор и часы не являются частью стэнда. Отсылка стенда к одноимённой песне Джерри Уоллеса. Отсылка в имени — Ринго Старр — барабанщик группы The Beatles; песня певца Вилли Нельсона — «On The Road Again». Является большим любителем дуэлей на пистолетах и не упускает возможности использовать способность своего стенда, заставляя путников, проходящих мимо его дома, возвращаться к нему снова и снова, пока те не решатся на дуэль с Ринго. Однако победителем в таких дуэлях всегда выходит сам Ринго. По словам Родэгейна, честная дуэль позволяет ему вырасти как человеку и как мужчине, а жажда убийства со злым умыслом лишает мелочности. Проиграл в дуэли с Джайро и был убит им. == [[:ru:JoJolion|JoJolion]] == === Дзёсукэ Хигасиката === [[Файл:Josuke_Higashikata.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Josuke_Higashikata.jpg|աջից|մինի|220x220փքս|Дзёсукэ Хигасиката]] {{nihongo|'''Дзёсукэ Хигасиката'''|東方 定助|Хигасиката Дзё:сукэ}} / ({{Нихонго|'''Дзёдзэфуми Кудзё'''|空条 仗世文}}) — главный герой восьмой части манги, подросток, ходит в матроске. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%94%D0%B7%D1%91%D1%81%D1%83%D0%BA%D1%8D_%D0%A5%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0|Дзёсукэ Хигасикаты]], главного героя из ''[[:ru:Diamond_Is_Unbreakable|Diamond Is Unbreakable]]''. Изначально был найден под завалами Ясухо, с ранами от укуса на шее. Потомок Джонни Джостара, главного героя манги ''Steel Ball Run''. Физически сильнее, чем кажется, имеет 4 яичка вместо 2-х. Страдает амнезией, и ничего не помнит. Какое-то время полагал, что является Кирой, но впоследствии узнаёт, что это другая личность. Внешне полностью идентичен Кире, хотя имеет другую форму рук и челюсти. Обладает способностью точно определить размер объектов на любом расстоянии и имеет странную привычку спать под матрасом. Когда его принимают в семью Хигасикаты, он получает имя Дзёсукэ, так как внешне напоминает собаку Ясухо по имени Дзёсукэ, которая была у девушки в детстве. Хотя Дзёсукэ и понимает, что Норисукэ Хигасиката, держа его у себя дома — преследует некие корыстные цели, и что паранормальные явления связаны с его семьёй, решает открыть правду, ведя тайное расследования. Однако впоследствии становится ясным, что у Норисукэ не было злых мотивов, а верил в то, что Дзёсукэ, вероятно, является ключом к исцелению наследственной болезни его семьи. После этого Дзёсукэ стал союзником семьи. Позже выясняется, что дополнительная пара яичек у Дзёсукэ достались от Ёсикагэ Киры, а сам Дзёсукэ получился в результате слияния Киры и Дзёдзэфуми Кудзё. Точнее сам Дзёсукэ когда-то был Дзёдзэфуми и вместе с Кирой украл у дилеров ветки растения Рокакака, те нашли парней и попытались их убить. Кира был смертельно ранен и Дзёдзэфуми в отчаянии хотел пожертвовать собой, съев плод Рокакака, чтобы таким образом совершить равноценный обмен и вернуть к жизни Киру, однако эффект получился обратным; Кира лишился некоторых частей тела, а Дзёдзэфуми частично сам превратился в Киру, «переродившись» в Дзёсукэ. После нападения Тамаки Дамо, одного из начальников мафии, на дом Хигасиката, к Дзёсукэ вернулись воспоминания Дзёдзэфуми. После этих событий Дзёсукэ вместе с семьёй Хигасиката намеревается раскрыть всех членов мафии и добыть Рокакака, чтобы излечить Холли Джостар. «Soft and Wet» — стенд Дзёсукэ, ранее принадлежавший Дзёдзэфуми. Стенд гуманоидной формы, внешне напоминающего робота. На верхней части головы имеет пяти-конечную звезду, обведённая кругом, в области ушей рога в форме сжимающихся пентаграммических призм. По телу идет толстая линия, которая на груди принимает форму якоря. Способность Soft and Wet заключается в пузырях, которые способны забрать что-то. Например Дзёсукэ может забрать зрение или безболезненно забрать шерсть у кошки (ограничения этой способности неизвестны). Не может использовать данную способность на себе. === Ясухо Хиросэ === [[Файл:Yasuho_hirose.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Yasuho_hirose.png|ձախից|մինի|150x150փքս|Ясухо Хиросэ]] {{nihongo|'''Ясухо Хиросэ'''|広瀬 康穂|Хиросэ Ясухо}} — девушка, которая следует за Дзёсукэ и помогает ему установить личность, впоследствии влюбляется в него. В начале нашла его полуголого под завалами и дала новое имя — Дзёсукэ, в честь своей собаки, которая по утверждению Ясухо очень похожа на Дзёсукэ. Её рост составляет 166 сантиметров. Живёт одна с мамой, алкокоголичкой, ведущей беспорядочную сексуальную жизнь, от чего не любит появляться дома. Позже влюбляется в Дзёсукэ и время от времени помогает ему. Сначала Норисукэ запретил ей встречаться с Дзёсукэ, желая его полностью контролировать. Это только подогрело интерес Ясухо к семье Хигасиката и она начала шпионить и в результате попала в ловушку к Цуруги, младшему члену семьи. Когда стало ясно, что Норисукэ — не враг, а Дзёсукэ решает помочь семье в поисках плодов, она подружилась с Цуруги и мальчик привязывается к девушке. Позже она вместе с Цуруги раскрыла деятельность мафии и узнала их связь с Дзёбином Хигасикатой. Её стенд — ''Paisley Park'' обладает интеллектом и постоянно стремится всячески помочь Ясухо и её союзникам, если это касается добычи нужной информации или подсказок, однако не на прямую, а через влияние на технику, например голосовой помощник GPS, или выдачу нужных ответов по телефону или компьютеру. Долгое время Ясухо не подозревала о существовании стенда и сетовала на свою удачу. === Норисукэ Хигасиката IV (Дзёсукэ Хигасиката) === [[Файл:Norisuke_Higashikata_IV.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Norisuke_Higashikata_IV.png|աջից|մինի|166x166փքս|Норисукэ Хигасиката IV]] {{nihongo|'''Норисукэ Хигасиката IV'''|东方宪助}} — глава семьи Хигасиката и фруктовой компании, 59 лет, он потомок Норисукэ Хигасикаты, принимавшего участие в великих гонках на западе в XIX веке и занявшего второе место. Состоятельный человек и глава семейства, и владелец компании, занимающейся импортом экзотических продуктов. Хотя он в общем оставляет впечатление добропорядочного человека, находится в крайне напряжённых отношениях с Дзёсю и каждый раз «затыкает ему рот», давая карманные деньги. Принимает в свою семью Дзёсукэ и очень вежливо с ним обращается. Считает себя «янки», и чтобы держать машину в чистоте, снимает обувь. Поручил Дзёсукэ присматривать за Дайей, у которой проблемы со зрением. Запретил Ясухо встречаться с Дзёсю и Дзёсукэ. На деле он как-то связан с событиями, произошедшими с Дзёсукэ и Кирой, и хочет подчинить себе Дзёсукэ, для чего демонстративно ведёт себя вежливо. Позже он признаётся Дзёсукэ, что удерживает его, так как тот, а точнее его часть Киры, является ключом к исцелению таинственной наследственной болезни, затрагивающей каждого первенца семьи; болезнь удавалось лишь излечить в обмен на жизнь старшего члена семьи. Так в свои 10 лет заболел и Норисукэ, но болезнь переняла на себя его мать и умерла. Его стенд — ''King Nothing'' — сыщик, может ловить запахи и воссоздавать движения цели, которая раннее тут была и изменять внешность, чтобы походить на объект или человека, имеющего тот же запах. === Цуруги Хигасиката === {{nihongo|'''Цуруги Хигасиката'''|東方 つるぎ|Хаигасиката Цуруги}} — 11-летний внук Норисукэ, точнее первенец его старшего сына — Дзёбина. Носит женскую одежду, что являются частью старой традиции, так как в семье верится, что это защитит ребёнка от болезни. Живёт в бункере под землёй. Так как он первенец, то должен также заболеть таинственным недугом семьи Хигасиката и к этому времени Норисукэ хочет с помощью Дзёсукэ успеть разгадать ключ к исцелению иначе ему придётся отдать свою жизнь. Сам Цуруги выглядит беспечным мальчиком и знает о болезни, он одновременно эгоистичен и из желания с кем-то поиграть, может нападать на него с помощью стенда — ''Paper Moon King'', способный предавать предмету форму оригами, лишать жертву способности различать лица, голоса и текст, а также оживлять созданные им оригами. Он также ревнует к Дзёсукэ и даже попытался убить его. Позже становится союзником Дзёсукэ, когда тот решил помочь ему побороть болезнь и привязывается к Ясухо. === Ёсикагэ Кира === {{nihongo|'''Ёсикагэ Кира'''|吉良吉影}} — таинственный человек в матроске, способный вычитывать всю информацию с человека, лишь глядя на него. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%81%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D1%8D_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B0|Ёсикагэ Киры]] из ''[[:ru:Diamond_Is_Unbreakable|Diamond Is Unbreakable]]'' и Дзётаро Кудзё. Работал судовым врачом. Сначала ошибочно полагалось, что Дзёсукэ является им, но потом считалось, что он оказался под завалами в том же месте, что и Дзёсукэ и умер от сердечного приступа. Однако как было выяснено впоследствии, часть Киры продолжает существовать в Дзёсукэ. Дальнейший сюжет раскрывает, что Кира был давним знакомым Дзёдзэфуми и вместе они заметили в Морио деятельность дилеров, продающих фрукт Рокакака на миллионы иен. Кира захотел тоже добыть фрукт, чтобы вылечить свою мать — Холли, у которой начали проявляться симптомы каменной болезни, для чего Кира вместе с Дзёдзэфуми, украли несколько веток Рокакака и культивировали их, однако дилеры нашли их и попытались убить. Кира погиб, и Дзёдзэфуми через равноценный обмен плода стремился спасти Киру, однако сам частично перевоплотился в Киру. Само тело Киры лежало ещё 3 дня, до того, как его нашли. По словам Сасамэ, Кира был высокомерным нарциссом. Также он стриг ногти и предпочитал есть продукты зелёного цвета. Его стенд был способен создавать шары, которые взрывались. Кира также пытался изучить семью Хигасигаты, чтобы разгадать их страшную семейную тайну. === Дзёсю Хигасиката === {{nihongo|'''Дзёсю Хигасиката'''|東方 常秀|Хигасиката Дзё:сю:}} — социально некомпетентный и избалованный подросток, хотя ему уже 18 лет. Когда Ясухо спасала Дзэсукэ, Дзёсю неправильно понял ситуацию и напал на Дзёсукэ, в результате оказывается раненым его стендом и сам получает эту способность. Друг детства Ясухо и влюблён в неё, хотя обзывает шлюхой. Изучает социологию в университете, чтобы стать самому более социальным. Поначалу ненавидит Дзёсукэ, но перестал проявлять против него агрессию лишь из-за уважения к отцу. После укуса приобретает стенд ''Nut King Call'', способный внедрять гвозди в противника и устанавливать на его теле гайки и винты, образовывая искусственные соединения. Если гайка отсоединяется, то часть тела распадается. Части тела однако снова возвращаются в своё естественное состояние, если действие стенда прекращается. === Дайя Хигасиката === {{nihongo|'''Дайя Хигасиката'''|東方 大弥|Хаигасиката Дайя}} — младшая сестра Дзёсю, ей 16 лет. Она частично слепа и любит [[:ru:Прогрессивный_рок|прогрессивный рок]]. Сразу же влюбилась в Дзёсукэ. Так она по тайному приказу отца забрала у Дзёсукэ память об уликах, в том числе и о Ясухо из-за ревности. Но Дзёсукэ обманул её и вернул себе память, и обещал, что будет любить её, если та будет слушаться. Так Дайя отвела Дзёсукэ в тайную комнату отца. Её стенд — ''California King Bed'', способен забирать у цели воспоминание о чём-либо, превращая это воспоминание в шахматную фигуру, и возвращать, если владелец наступит на тень жертвы. Также если сломать шахматную фигуру, то воспоминание исчезнет. === Дзёбин Хигасиката === {{nihongo|'''Дзёбин Хигасиката'''|東方 常敏|Хаигасиката Дзё:бин}} — старший сын Норисукэ и отец Цуруги. Путешествует по миру и собирает [[:ru:Оленьки|оленьков]], очень многое знает об их анатомии и использует разные ухищрения, чтобы победить в бою жуков. Когда находится в расслабленном состоянии, любит много болтать, но когда чувствует опасность, сразу же становится проницательным. В детстве над ним издевались одноклассники и мать похоронила одного из них заживо, чтобы принести в жертву, чтобы Дзёбина не поразила каменная болезнь. Тайно от семьи работает на камнелюдей-дилеров, продавая плоды Рокакака и пользуясь фруктовым бизнесом отца, совершает незаконную контрабанду фрукта в Японию и использует пути импорта для отмывания денег. Его почти сразу же начали подозревать главные герои и фактически через него, попали на след дилеров. Его стенд — ''Speed King'' способен немного повышать температуру, а также хранить её в каком-либо объекте. Так он может например наносить травмы человеку. После смерти Тамаки Дамо, Дзёбин теперь сам пытается убить Дзёсукэ в страхе, что его бизнес раскроют. === Хато Хигасиката === {{nihongo|'''Хато Хигасиката'''|東方 鳩|Хигасиката Хато}} — старшая дочка Норисукэ и вторая после Дзёбина. Легкомысленная девушка, ходящая в постоянно приподнятом настроении. Периодически ругается с Дзёсю. Была долгое время единственной в семье, не владеющая стендом, но после нападения её парня Тамаки Дамо на членов семьи, в ярости пробудила стенд и убила его, проломив череп. После этого решила тоже помочь Дзёсукэ в его расследовании против мафии камнелюдей. Её стенд — Walking Heart, способен удлинять каблуки на обуви Хато, превращая их колья, смертельное оружие, способное пробивать стены, а также позволяет ходить по стенам. === Сасамэ Одзиро === {{nihongo|'''Одзиро Сасамэ'''|笹目 桜二郎|Сасамэ О:дзиро:}} — человек, напавший на Дзёсукэ, ошибочно приняв его за Киру Ёсикагэ. 22 года, сёрфингист. Способен управлять частью тела жертвы, которая получила рану. На ране появляется особый символ. Сасамэ использовал свой стенд для развлечения, чтобы поиздеваться или припугнуть жертву. Его дом был разрушен скалой, образовавшейся после землетрясения. Это заметил Кира и сделал ему замечание, на что Сасамэ в ответ нагрубил. В отместку Кира заставил съесть Сасамэ собственные ногти, с тех пор Сасамэ возненавидел Киру и решил устроить ему засаду, напичкав всю квартиру острыми предметами. Его стенд — Fun Fun Fun способен превращать жертву в марионетку при условии, что у жертвы будут ранены 4 конечности и стенд будет находиться прямо над ним. === Айсё Дайнэндзияма === {{nihongo|'''Айсё Дайнэндзияма'''|大年寺山 愛唱|Дайнэндзияма Айсё:}} — дилер, камнечеловек. Занимается продажей плодов Рокакака. Когда-то давно, владел недвижимостью и влюбился в человеческую девушку, однако когда впал в спячку, девушка встречалась с другими парнями и украла его состояние, а Айсё проснулся в момент, когда его дом начало сносить. Айсё очень внимателен и сразу же нападает, когда кто-то раскрывает его деятельность. Так он попытался убить следивших за ним Ясухо и Цуруги, но сам погиб, попав под влияние стенда Цуруги. Его стенд — ''Doobie Wah!'', представляет собой вихрь, который образуется из каждого дыхания жертвы и наносит ей рваные ранения, чем сильнее дыхание или встречный ветер, тем сильнее действие стенда. Однако для эффекта, носитель должен дотронуться до жертвы. === Кэй Нидзимура === {{nihongo|'''Кэй Нидзимура'''|虹村 京|Нидзимура Кэй}} — горничная семьи Хигасигата, сестра Киры Ёсикагэ, имеет метку в виде звезды на спине. Внедрилась в семью Хигасигата, чтобы раскрыть тайну Норисукэ и его связь с паранормальными событиями в Морио, а также обезопасить свой род, так как верит, что Норисукэ угрожает её семье. Сначала не понимала мотивы Дзёсукэ, думая, что он стал агентом Норисукэ и даже попыталась убить Дзёсукэ, когда тот хотел добраться до Холли Джостар. Её стенд — Born This Way способен преследовать жертву в форме мотоциклиста и замораживать всё на своём пути при условии, что жертва откроет что-то (дверь, блокнот, окно итд.).Данное условие не распространяется на глаза и рот. === Холли Джостар === {{nihongo|'''Холли Джостар'''|吉良・ホリー・ジョースター|Дзёːсута Хори}} — мать Киры и Кэй. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B7%D1%91|Холли Кудзё]] из ''[[:ru:Stardust_Crusaders|Stardust Crusaders]]''. Страдает маразмом и сидит в больнице. Её болезнь заключается в том, что она видит людей в виде неодушевлённых предметов из-за того, что некоторые участки органов, в том числе и мозга исчезли из её тела. После того, как страховка перестала покрывать её расходы, её перестали лечить и перевели в дешёвую палату, где её состояние резко ухудшилось и она даже начала сгрызать свои пальцы. Когда-то вылечила Дзёдзэфуми. Дзёсукэ ставит перед собой цель найти средство, чтобы вылечить её, пока Холли не умерла от болезни. === Ёцую Ягияма === {{nihongo|'''Ёцую Ягияма'''|八木山 夜露|Ягияма Ёцую}} — дилер, молодой архитектор, создающий проекты в стиле [[:ru:Фрэнк_Ллойд_Райт|Фрэнка Ллоийда Райта]], спроектировавший поместье Хигасиката за 3 года до основных событий. По этой причине знает все потайные ходы в доме. Ненавидит Киру и попытался убить Дзёсукэ, подговорив помочь Цуруги, пообещав, что излечит его болезнь. Также он намеревается украсть дом и всё состояние Норисукэ. Его стенд — ''I Am a Rock'', способен при контакте с жертвой превращать её в магнит для определённых вещей, которые облепляют и заживо сдавливают/разрывают жертву. Также Ягияма способен сливаться с камнями и незаметно перемещаться среди скал. Дзёсукэ убивает его, столкнув в воду и обвязав канатами. === Тамаки Дамо === {{nihongo|'''Тамаки Дамо'''|田最 環|Дамо Тамаки}} — дилер, занимающий в организации почётное место. Камнечеловек. Незадолго до основных событий, развернул охоту на Киру Ёсикагэ и Дзёдзэфуми Кудзё после того, как те украли ветки Рокакака. Убил Киру и смертельно ранил Дзёдзэфуми. После этого, полагая, что Дзёдзэфуми сбежал, развернул поиски и после смерти Ягиамы, стал подозревать, что он связан с семьёй Хигасиката. Так вошёл в доверие с Хато и под видом её парня проник в дом Хигасиката, где напал на всех членов семьи, однако оказался убитым Хато, которая пробудила в себе силу стенда. === Сакунами Карера === {{nihongo|'''Карера Сакунами'''|作並 カレラ|Сакунами Карэра}} — молодая девушка, 20 лет. Аферистка и воровка. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%AE%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%81%D0%B8|Юкако Ямагиси]] из ''[[:ru:Diamond_Is_Unbreakable|Diamond Is Unbreakable]]''. Постоянно пытается вытянуть деньги из людей разными обманами и подстраивая ложные обвинения. Старая знакомая Киры и Дзёдзэфуми Кудзё, а Дзёсукэ приняла за Дзёдзэфуми. Прячется от дилеров-камнелюдей, так как те думают, что она напарница Киры и Дзёдзэфуми. Однако предпочитает оставаться в Морио. Её стенд — ''Love Love Deluxe'', способен на радиусе 80 метров контролировать волосы людей. Данную способность Сакунами чаще всего использует, чтобы обманывать и разводить на деньги людей. == [[:ru:The_JoJoLands|The JoJoLands]] == === Джодио Джостар === * {{nihongo|'''Джодио Джостар'''|ジョディオ・ジョースター|ДзёДзио Дзёсу:та}} — главный герой истории. Он — сын Барбары Энн Джостар, та в свою очередь является дочерью Джозефа Джостара и правнучкой [[:ru:Список_персонажей_альтернативной_вселенной_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B8_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_(%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80)|Джонни Джостара]], главного героя ''[[:ru:Steel_Ball_Run|Steel Ball Run]]'' и Рины Хигасикаты. Отец Джодио не упоминается. 15-ти летний преступник, живущий со своей семьёй на острове [[:ru:Оаху|Оаху]], в [[:ru:Гавайи|Гавайях]]. Уже в 11 лет он оказался втянут в преступную деятельность. В бандитской группировке он выполняет роль [[:ru:Мальчик_на_побегушках|мальчика на побегушках]], занимаясь продажей наркотиков. Джодио — молчаливый и жестокий подросток, уважающий силу и готовый идти на постоянные правонарушения. Хотя по своей природе он одинокий и замкнутый подросток, в глазах сверстников он стремится придерживаться образа крутого парня. Из-за своего проблемного поведения Джодио осматривал психолог, который диагностировал ему [[:ru:Диссоциальное_расстройство_личности|диссоциальное расстройство личности]] или психопатию. Его стенд — November Rain, способен вызывать капли дождя с сокрушительной силой. === Драгона Джостар === * {{nihongo|'''Драгона Джостар'''|ドラゴナ・ジョースター|Дорагона Дзёсута:}} — старшая сестра Джодио, бандитка, работающая под прикрытием в модном бутике. Она — [[:ru:Транс-женщина|трансгендерная женщина]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://comicbook.com/anime/news/jojo-bizarre-adventure-the-jojolands-first-trans-joestar-dragona/|title=JoJo's Bizarre Adventure: The JOJOLands Features First Trans Joestar, Dragona|website=Anime|access-date=2023-02-24|archive-date=2023-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230224200232/https://comicbook.com/anime/news/jojo-bizarre-adventure-the-jojolands-first-trans-joestar-dragona/|url-status=live}}</ref>, то есть родилась мужчиной, но стала вести себя, как женщина и вставила себе грудные имплантаты. Драгона использует японские местоимения женского рода по отношению к себе, хотя Джодио продолжает обращаться к ней, как к мужчине. Очевидная разница во внешности в сравнение с Джодио намекает на то, что Драгона является его единоутробной сестрой. Её стенд — Smooth Operators, состоит из мини-роботов, способных перемещать предметы без дополнительного урона, например менять положение органов. === Пако Лабуранте === * {{nihongo|'''Пако Лабурантес'''|パコ・ラブランテス|Пако Рабурантэсу}} — 19-ти летний одноклассник Джодио и член преступной группировки. Пако — родом из неблагополучной семьи, отец откусил ему часть уха. Сам Пако [[:ru:Клептомания|клептоман]] и постоянно ворует. Его стенд — The Hustle, позволяет Пако хватать предметы одними мускулами без использования кисти и пальцев. === Мерил Мэй Ци === * {{nihongo|'''Мерил Мэй Ци'''|メリル・メイ・チー|Мэриру Мэи Ти:}} — глава преступной организации, в которой состоят главные герои. Она также по совместительству является директрисой местной школы и владелицей модного магазина, самостоятельно занимается дизайном одежды. Однако под маской уважаемой общественной деятельницы скрывается дотошный криминальный авторитет. Она организовывает кражу драгоценных предметов, в частности алмазов для сбыта их на чёрном рынке. У Мэй Ци налажены широкие связи, в том числе и среди таможенников. Ей 49 лет и у неё есть молодой муж и ребёнок. == Определения == === Стенд === Воплощение энергетической сущности человека или животного, которое принимает облик фантома с причудливой внешностью. Обычные люди не способны их видеть. Каждый стенд обладает индивидуальной и уникальной внешностью с гуманоидными чертами. Стенды могут обладать самыми разными способностями, от колоссальной силы, управления элементами природы, до остановки времени, а также обладать явными недостатками. Например некоторые стенды не переносят свет, существуют только в отражении зеркала или не могут отходить дальше нескольких метров от владельца. Одни стенды сильнее, другие слабее. Сильные стенды должны находится поблизости от своего владельца или же подпитывать свои силы от ближнего источника энергии, например тепла или электричества. Некоторые стенды могут отходить на несколько километров от хозяина, но они либо очень слабые, либо нуждаются в постоянном источнике силы. Однако каждый и даже самый слабый стенд способен в полной мере проявить себя и стать смертельной угрозой, если его владелец будет использовать стенд умело в нужных ситуациях и условиях. Одни стенды эффективны в близком или дальнем бою, другие подходят для подрывной деятельности. Хотя большинство стендов подчиняются воле и мыслям хозяина, они могут преследовать цель без хозяина, руководствуясь органами чувств, одни стенды ориентируются по звуку, другие по источнику тепла. Некоторые стенды обладают своим разумом и даже волей. Манга показывала случаи, даже когда стенд намеренно убивал хозяина. Человек может обзавестись стендом при самых разных и таинственных обстоятельствах, в одних случаях способность владения стендом передаётся по наследству или же существуют артефакты, способные пробуждать у людей стенд. Стендом также может обзавестись любые животное (манга показывала обезьян, собак, кошек, крыс, черепах и даже планктон), и как правило они становятся слишком опасными, чтобы их оставлять в живых, так как не осознают, какую опасную силу приобрели и убивают любого, с кем встречаются или чувствуют потенциальную угрозу. Для того, чтобы владеть стендом, нужна большая духовная сила. В противном случае стенд истощит энергию хозяина и убьёт его. Если ранить стенд, то в это же место рану получает и хозяин, если уничтожить стенд, погибает и его хозяин. === Святые мощи === Таинственные мощи, по поверьям способные исполнять любое желание, если их собрать по частям. Эдакий [[:ru:Макгаффин|макгаффин]] из сюжета манги ''Steel Ball Run''. Вероятно это были останки самого Иисуса. Согласно сюжету персонажи, которые находили разные фрагменты останков, получали новые способности своих стендов. По мере развития сюжета, собранные фрагменты были соединены с телом погибшей Люси Стил и затем заточены в [[:ru:Церковь_Троицы_(Нью-Йорк)|Церкви Троицы]], [[:ru:Нью-Йорк|Нью-Йорке]]. Однако труп выкрадывает Джонни Джостар и увозит в Японию, где прячет их в земле, у городка Морио. На это месте стали происходить мистические события, и вероятно привели к образованию к видящих стен, способных преобразовывать или исцелять живые существа за эквивалентный обмен. === Рокакака === Таинственное растение с плодами, которое способно вылечить или подарить что-то человеку за равноценный обмен. Например, съевший плод может излечить ревматизм, но потеряет зрение. Было впервые обнаружено европейцами на острове [[:ru:Новая_Гвинея|Новая Гвинея]]. Но когда во время второй мировой войны, японцы оккупировали половину острова, данных растений уже не осталось на острове. Однако по неизвестной причине в Морио существует чёрный рынок, организованный камнелюдьми по продаже данных фруктов. Данный плод хочет заполучить Цуруги, так как верит, что плод является ключом к излечению его каменной болезни. Позже выясняется, что плод в результате которого образовался Дзёсукэ — новый вид, которой по сути с помощью равноценного обмена способен продлевать жизнь человека или спасать его. === Мафия камнелюдей === Мафия в Морио, осуществляющая продажу плодов Рокакака за крупные деньги, от 200.000.000 (''двести миллионов'') иен, поэтому их клиентов можно сосчитать по пальцам и они богачи. Мафия намеренно сохраняет малое количество клиентов, чтобы их никто не раскрыл и не узнал о существовании фруктов. Хотя членами мафии являются камнелюди, на них также работает Дзёбин, сын Норисукэ. Так как до основных событий, Кира и Дзёдзэфуми украли у них ветки Рюкакака, они попытались их убить и узнают о том, что Дзёдзэфуми сбежал и связан с Дзёсукэ и семьёй Хигасиката и поэтому теперь заточили зуб на семью, так как стремятся избавиться от всех, что знает о плодах и мафии. Причина кроется в том, что мафия желает обладать монополией на владение фруктами. При этом у них грандиозные планы относительно плодов, так как они хотят превратить их в «индустрию бессмертия». === Видящие стены === Обозначение таинственных возвышенностей, которые сами по себе вырастают из земли, словно опухоли и стремятся защитить людей и здания. Внешне похожи на возвышенности, на которых видны пустые отверстия — глаза. Они могут одаривать людей силой стенда, оставляя на них раны в форме укуса, а также лечить или изменять живые существа, осуществляя эквивалентный обмен, в буквальным смысле на 50 % обменивать их материи без какого- либо хирургического вмешательства на квантовом уровне при условии, что эти объекты будут зарыты под землёй. Таким образом предполагалось, что именно таким способом «родился» Дзёсукэ Хигасиката после того, как в результате землетрясения, заживо были похоронены Ёсикагэ Кира и Дзёдзэфуми Кудзё, однако позже выяснилось, что Дзёсукэ — результат обмена плода Рокакака вместе с эффектом стен, тем не менее видящиеся стены обладают похожими свойствами, сюжет не раскрывает почему. === Каменная болезнь === Таинственная безымянная болезнь семьи Хигасиката, проявляющаяся в том, что каждый первенец в следующем поколении семьи, в 10-летнем возрасте заболевает ею и его кожа и язык каменеют. Сама жертва постепенно теряет способность передвигаться, теряет воспоминания и умирает. При этом болезнь не поражает девочек в детстве, а её симптомы проявляются во взрослом или даже пожилом возрасте. Изначально болезнь проявляется у Рины Хигасикаты, жены Джонни Джостара, главного героя ''Steel Ball Run'', и Джонни в отчаянии крадёт мощи святых и сбегает в Японию. Там он спасает Рину, но сын Джонни умирает, после чего Джонни переняв жизнь ребёнка на свою через ''равноценный обмен'' и погибает, когда его раздавливает скатившийся камень. Сама семья затем стала применять такой же способ ''равноценного обмена'' с помощью «видящих стен» и в результате своей жизнью жертвовал какой-либо старший член семьи. На момент основных событий подозрения на данную болезнь наблюдаются у Холли Джостар. Также вся семья ожидает, что болезнь поразит Цуруги, младшего члена семьи Хигасиката и первенца. === Каменные люди === Раса гуманоидных существ, встречающихся только в альтернативной вселенной JoJo. Могут принимать облик людей, но также сливаться с камнями и незаметно перемещаться по ним. Как и обычные люди, они могут быть владельцами стендов. Каменное состояние схоже с анабиозом; они переносят неблагоприятную температуру (от 950 °C до −240 °C) и могут годами обходиться без пищи. Однако их организм устроен так, что им необходимо постоянно потреблять воздух, а контакт с водой будет губительным и приведёт к разрушению организма. В среднем каменный человек впадает в спячку от 30 до 90 дней, после чего ему не нужно спать несколько месяцев, спячка может длится максимум до 25 лет. Каменные люди имеют 2 пола и могут размножаться как люди, дети не растут постепенно, а через линьки, которые происходят каждые 6 лет, переходят в новую возрастную стадию. Не известно, сколько каменные люди могут жить, но их длительность жизни предположительно 240 лет. Возможность впадать в спячку и отсутствие необходимости во сне делает многих камнелюдей бездомными, чаще всего для спячки они предпочитают парки или территорию храма. Однако им необходимо питаться, их рацион похож на человеческий, но есть аллергия к манго. Они не склонны образовывать коллективы или даже страны и живут сами по себе, у них есть собственная культура и язык, но рост популяции людей о образование новых городов сильно сократило место обитание каменных людей и некоторые из них перебрались в города, ведя там паразитический образ жизни, стараясь сесть на шею каким то людям или семьям. Во многом это объясняется их биологией, из-за длительных спячек, они не могут устроится на работу и охранять собственность. Они негативно относятся к людям, считая паразитами на теле земли и крайне редко вступают с ними в союз, так как во всех случаях это заканчивается несчастными случаями. == Восприятие == [[Файл:New_York_Comic_Con_2014_-_Johnny_Joestar_(15499503336).jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:New_York_Comic_Con_2014_-_Johnny_Joestar_(15499503336).jpg|մինի|255x255փքս|Косплей Джонни Джостара]] Критиками было замечено значительное изменение стиля персонажей, особенно в последних работах Хирохико Араки, в частности сознательный отказ автора от выраженной маскулинности во внешности героев, типичной для [[:ru:Сёнэн|сёнэн]]-произведений и развитие собственного индивидуального стиля; они становятся менее массивными, более грациозными, их черты лица смягчаются, становятся более округлыми и «гламурными». Араки к тому моменту стал в значительной степени интересоваться модой и дизайном<ref name="gameblog">{{cite web|title=Jojo's Bizarre Adventure (2) : Phantom Blood / Battle Tendency|url=http://www.gameblog.fr/blogs/samizo_kouhei/rub7/page2|work=gameblog.fr|date=2013-02-24|access-date=2014-03-01|lang=fr|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903165056/http://www.gameblog.fr/blogs/samizo_kouhei/rub7/page2|url-status=live}}</ref>, в частности, сотрудничал с итальянским брендом [[:ru:Gucci|Gucci]]<ref name="Gucci">{{cite web|title=Gucci Store to Host Exhibit of Jojo Manga's Araki|url=http://www.animenewsnetwork.com/interest/2011-08-22/gucci-store-to-host-exhibit-of-jojo-manga-araki|work=[[Anime News Network]]|access-date=2014-03-01|lang=en|archive-date=2017-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014032459/http://www.animenewsnetwork.com/interest/2011-08-22/gucci-store-to-host-exhibit-of-jojo-manga-araki|url-status=live}}</ref> и публиковал свои работы в журналах моды<ref name="Gucci" />. Из-за изменений в стиле персонажей среди читательской аудитории значительно увеличилось количество женщин<ref name="1000manga">{{cite web|title=Jason Thompson's House of 1000 Manga - Jojo's Bizarre Adventure|url=http://www.animenewsnetwork.com/house-of-1000-manga/2010-12-23|work=[[Anime News Network]]|access-date=2012-04-15|lang=en|archive-date=2012-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422183157/http://www.animenewsnetwork.com/house-of-1000-manga/2010-12-23|url-status=live}}</ref>. Джастин Силс из сайта Ffreakinawesomenetwork отметил, что персонажи из ''Steel Ball Run'' является самой необычной частью франшизы ''JoJo'', но одновременно основной сюжет типичен для остальных частей ''JoJo''; главным героем выступает [[:ru:Глэм-рок|глэм-рок]]-персонаж, интеллигентный, но неуклюжий. Однако по мнению критика, мимика и выражения чувств персонажей выражены слабо и не живые из-за стремления автора манги показать персонажей привлекательными. Несмотря на это, манга наполнена сверхъестественными «фантастическими» визуальными эффектами<ref name="а2">{{cite web|last1=Seals|first1=Justin|title=Steel Ball Run: A Manga Review|url=http://www.freakinawesomenetwork.net/2014/04/steel-ball-run-a-manga-review/|website=Ffreakinawesomenetwork|date=2014-04-01|access-date=2017-09-04|archive-date=2018-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209090325/http://www.freakinawesomenetwork.net/2014/04/steel-ball-run-a-manga-review/|url-status=live}}</ref> Тор Дженсен из сайта Geek.com заметил, что изображение развития товарищеских отношений между Джонни и Джайро одно из лучших, что он встречал в комиксах. В частности возможность наблюдать, как персонажи превращаются из врагов в верных товарищей, готовых ради друг друга пойти на жертвы<ref>{{cite web|url=https://www.geek.com/comics/the-11-best-bromances-in-comics-1708153/|title=The 11 Best Bromances In Comics|author=Jensen, K. Thor|date=2017-07-20|website=[[Geek.com]]|publisher=[[Ziff Davis]]|access-date=2017-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818230036/https://www.geek.com/comics/the-11-best-bromances-in-comics-1708153/|archive-date=2017-08-18}}</ref>. Эркаель из сайта Manga News заметил, что решение в Steel Ball Run сделать главным героем Цеппели — неожиданный поворот со стороны автора манги Хирохико Араки, который всегда героями делал представителей семьи Джостаров. При этом читателей, знакомых с предыдущими франшизами Jojo будет ждать приятный сюрприз в виде многочисленных отсылок к предыдущим частям, так как в сюжете будут часто встречаться персонажи с именами и внешностью аналогичных из оригинальной франшизы<ref>{{Cite news|title=Critique de la série Jojo's bizarre adventure - Saison 7 - Steel Ball Run - Manga série|url=https://www.manga-news.com/index.php/serie/critique/Jojos-bizarre-adventure-Steel-Ball-Run|work=manga-news.com|access-date=2017-11-21|language=fr|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032927/https://www.manga-news.com/index.php/serie/critique/Jojos-bizarre-adventure-Steel-Ball-Run}}</ref>. Критики того же сайта при обзоре манги Jojolion заметили, как автор манги особое внимания уделяет сюжету и окружающему миру, персонажи которого гармонично туда вписываются и существуют для того, чтобы постепенно открывать новые тайны города Морио, становясь частью сюжета, это кардинально отличается от сюжета типичной манги, где наоборот, главным двигателем сюжета выступают персонажи<ref>{{Cite news|title=Critique Vol.4 Jojo's bizarre adventure - Saison 8 - Jojolion - Manga|url=https://www.manga-news.com/index.php/manga/critique/Jojos-bizarre-adventure-Saison-8-Jojolion/vol-4|work=manga-news.com|access-date=2017-11-21|language=fr|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201041304/https://www.manga-news.com/index.php/manga/critique/Jojos-bizarre-adventure-Saison-8-Jojolion/vol-4}}</ref>. По версии сайта Geek, Фанни Валентайн, главный антагонист Steel Ball Run занял второе место в списке злых вымышленных президентов США; редакция заметила, что уникальность персонажа заключается в том, что им двигают не жадные мотивы или абстрактные цели, как большинство злодеев, а доведённый до абсурдного состояния патриотизм и любовь к родине, из-за корой персонаж утерял связь с реальностью<ref>{{Cite news|title=The Most Evil Sci-Fi Presidents - Geek.com|url=https://www.geek.com/culture/the-most-evil-sci-fi-presidents-1678859/|work=Geek.com|date=2016-11-09|access-date=2017-11-21|language=en|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033746/https://www.geek.com/culture/the-most-evil-sci-fi-presidents-1678859/}}</ref>. Улыбка Джайро Цеппели, при которой он оголяет свои золотые зубы стала интернет мемом<ref>{{Cite news|title=Gyro Zeppeli {{!}} JoJo's Bizarre Adventure|url=http://knowyourmeme.com/photos/1280780-jojos-bizarre-adventure|work=Know Your Meme|access-date=2017-11-21|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032719/http://knowyourmeme.com/photos/1280780-jojos-bizarre-adventure}}</ref>, персонаж упоминался на сайте немецкого радио канала Big FM, статье, посвящённой отбеливанию зубов, где в шутку было замечено, что можно обернуть зубы в фольгу и «быть, как Джайро Цеппели»<ref>{{Cite news|title=Zähne bleachen mit Alufolie|url=http://www.bigfm.de/topic/11748/zaehne-bleachen-alufolie|work=bigFM|date=2016-04-01|access-date=2017-11-21|language=de|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043317/http://www.bigfm.de/topic/11748/zaehne-bleachen-alufolie}}</ref>. В форме «золотой улыбки Джайро», также продаётся денежный зажим<ref>{{Cite news|title=JoJo's Bizarre Adventure: SBR Money Clip Holds Cash in Gyro's Gold-Plated Teeth|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2012-06-10/jojo-bizarre-adventure/sbr-money-clip-holds-cash-in-gyro-gold-plated-teeth|work=Anime News Network|access-date=2017-11-21|language=en|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201074727/https://www.animenewsnetwork.com/interest/2012-06-10/jojo-bizarre-adventure/sbr-money-clip-holds-cash-in-gyro-gold-plated-teeth}}</ref>. С изображением персонажей выпускались коллекционные фигурки<ref>{{Cite web|url=https://www.amazon.com/Action-Heroes-Zeppeli-Toys-MEDIKOMU/dp/B001GIPMRQ|title=Amazon.com: Real Action Heroes STEEL BALL RUN Gyro Zeppeli by Toys MEDIKOMU: Toys & Games|publisher=www.amazon.com|access-date=2017-11-21|archive-date=2025-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122121303/https://www.amazon.com/Action-Heroes-Zeppeli-Toys-MEDIKOMU/dp/B001GIPMRQ|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myfigurecollection.net/item/322944|title=Jojo no Kimyou na Bouken - Steel Ball Run - Gyro Zeppeli - Super Action Statue - Limited Edition (Medicos Entertainment)|publisher=myfigurecollection.net|lang=en|access-date=2017-11-21|archive-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923095622/http://myfigurecollection.net/item/322944|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myfigurecollection.net/item/29053|title=Jojo no Kimyou na Bouken - Steel Ball Run - Johnny Joestar - DX Collection Jojo Figure Vol.4 - DX Figure (Banpresto)|publisher=myfigurecollection.net|lang=en|access-date=2017-11-21|archive-date=2016-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005063241/http://myfigurecollection.net/item/29053|url-status=live}}</ref>. Также персонажи появлялись в играх; [[:ru:JoJo's_Bizarre_Adventure:_Eyes_of_Heaven|Eyes of Heaven]]<ref>{{Cite web|url=http://www.jeuxactu.com/jojo-s-bizarre-adventure-eyes-of-heaven-un-trailer-avec-gyro-zeppeli-101663.htm|title=JoJo's Bizarre Adventure Eyes of Heaven : Gyro Zeppeli appelle la cavalerie|lang=fr|access-date=2017-11-21|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031249/http://www.jeuxactu.com/jojo-s-bizarre-adventure-eyes-of-heaven-un-trailer-avec-gyro-zeppeli-101663.htm|url-status=live}}</ref> и [[:ru:JoJo's_Bizarre_Adventure:_All_Star_Battle|All Star Battle]]. == Примечания == <references responsive="1"></references> {{JoJo's Bizarre Adventure}} giv1vu5nu1j2kiqal9jlikfhluzino7 10940296 10940280 2026-10-11T14:47:56Z Ani.sahakyan8 176749 /* Steel Ball Run */ 10940296 wikitext text/x-wiki Ստորև ներկայացված է կերպարների ցանկը, որը նվիրված է JoJo’s Bizarre Adventure ֆրանշիզայի վերջին երեք [[Մանգա|մանգաներին]]՝ [[Steel Ball Run]], [[JoJolion]] և [[The JoJoLands]], որոնցում ներկայացված է ինքնուրույն տիեզերք՝ անկախ ֆրանշիզայի առաջին վեց մասերից: Այս տիեզերքի կերպարները հանդիսանում են օրիգինալ կերպարների այլընտրանքային տարբերակները, նրանք կարող են ունենալ նույնանման անուններ, բայց ունենալ այլ արտաքին, բնավորություն, նախապատմություն կամ ունակություններ: Ըստ [[Հիրոհիկո Արակի|Արակիի]] մտահղացման՝ գոյություն ունեն զուգահեռ տիեզերքներ և իրականություններ, որոնք նման են միմյանց, սակայն մանգական բացառել է երկու տիեզերքների և դրանց կերպարների խաչաձևման հնարավորությունը<ref>All Star Battle Guidebook Interview</ref>: == Ջոստարների ընտանեկան ծառը == Ստորև ներկայացված է Ջոստարների ընտանեկան ծառը, Ցեպպելիի կողմնակի ծառը և Հիգասիկատա ծառը. {| | |Մանգայի յուրաքանչյուր մասի գլխավոր հերոսները |- | |Դիեգո Բրանդո |- | |Ջոստարների ընտանիքի հետ կապված մնացած կերպարները |} <div>{{familytree/start}} {{familytree|NH|~|y|~|T||||||JJ|~|y|~|AN||GG|NH=Նորիսուկե Հիգասիկատա I<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1846-1931)</small>|T=Тэру|JJ={{|'''Ջորջ Ջոստար'''|メアリー・ジョースター}}|AN='''Աննա Ջոստար'''<br><small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small>|GG={{|'''Գրեգորիո Ցեպպելի'''|グレゴリオ・ツェペリ}}<br><small>[[Файл:Flag of Italy.svg|border|22x20px]]</small>}} {{familytree||,|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|-|.|||,|-|^|-|-|.||||!}} {{familytree|J1||J2||JH||Rin|y|JoJ||Nic|||Jur||Dio|J1=դուստր|J2=դուստր|JH=Ձյոհեի Նորիսուկե Հիգասիկատա II<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1872-????)</small>|Rin={{|'''Ռինա Ջոստար (Հիգասիկատա)'''|東方 理那}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1874-?)</small>|JoJ={{|'''[[#Ջոննի Ջոստար (Ջոնաթան Ջոստար)]]'''|ジョニィ・ジョースター}}<br><small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1872-1901)</small>|Nic={{|'''Նիկոլաս Ջոստար'''|ニコラス・ジョースター}}<br><small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1867—1885)</small>|Jur={{|'''[[#Դժայրո Ցեպպելի (Հուլիոս Կեսար Ցեպպելի)]]'''|ジャイロ・ツェペリ}}<br><small>(1865-1891)</small>[[Файл:Flag of Italy.svg|border|22x20px]]</small>|boxstyle_ JoJ=background-color: #ffffaa;|boxstyle_Jur=background-color: #ffffaa;|Dio={{|'''[[#Դիեգո Բրանդոյի (Diego Brando)]]'''|ディエゴ・ブランドー}}<small>(1870-1891)</small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small>|boxstyle_Dio=background-color: #FFB6C1}} {{familytree||||,|-|-|-|-|(|||||,|-|^|-|.}} {{familytree|||J3|||JS|||d||Joj1|~|y|~|El|J3=3 անհայտ դուստրեր|JS=Ձյոսյու Նորիսուկե Հիգասիկատա III<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1908-????)</small>|d=դուստր|Joj1='''Ջորջ Ջոստար II'''<br><small>(1898-19??) </small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small>|El=Էլիզաբեթ}} {{familytree||||,|-|-|-|-|(|||,|-|-|-|v|-|-|-|-|+|-|-|.}} {{familytree|||J4||||!||d1||s||d2||Joj2|~|~|~|~|y|~|Suz|J4=2 անհայտ դուստրեր|d1=դուստր|s=որդի|d2=դուստր|Joj2='''Ջոզեֆ Ջոստար'''<br><small>(1924-????) </small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small>|Suz='''Սյուզի Կվատրո''}} {{familytree|||||||||!|||||||||||||||||||||!|}} {{familytree||||||||JN|||||||Sad|~|y|~|Ki|||||Xol|~|y|~|Kir|JN=[[#Նորիսուկե Հիգասիկատա IV]]<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1952)</small>|Sad='''Սադաֆումի Կուձյո'''<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small>|Ki={{|'''Կիյոմի Կուձյո'''|空条 聖美}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small>|Xol={{|'''[[#Հոլի Ջոստար-Կիրա]]'''|吉良・ホリー・ジョースター}}<br><small>[[Файл:Flag of USA.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1959)</small>|Kir='''Յոսիտերու Կիրա'''<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1941-1991)</small>}} {{familytree|||||,|-|-|-|(||||||||||||!|||||||||||,|-|^|-|.|}} {{familytree||||J5||JB|~|y|~|MC||||Jos|~|~|roc|~|~|yos|||Kyo|J5=[[#Հատո Հիգասիկատայի դուստր]] (род. 1985)<br><nowiki>[[#Ձյոսյու Հիգասիկատայի որդի (ծնվ. 1992)</nowiki><br>[[Список персонажей альтернативной вселенной JoJo’s Bizarre Adventure#Дайя Хигасиката|Дочь Дайя]] (род. 1995)|JB=[[#Ձյոբին Հիգասիկատա]]<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1979-2011)</small>|MC=Միցուբա<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1980)</small>|Kyo={{|'''[[#Կեյ Նիձիմուրա]]'''|虹村 京}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1989-2011)</small>|yos={{|'''[[#Յոսիկագե Կիրա]]'''|吉良 吉影}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1982-2011)</small>|roc=Ռոկակակա|Jos={{|'''Ջոզեֆումի Կուձյո'''|空条 仗世文}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(1991-2011)</small>}} {{familytree||||||||||||!||||||||||||||!|||||||}} {{familytree|||||||||||cr||||||||||||jos1|||||||||cr=[[#Ցուրուգի Հիգասիկատա]]<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(2002)</small>|jos1={{|'''[[#Ձյոսուկե Հիգասիկատա]]'''|東方 定助}}<br><small>[[Файл:Flag of Japan.svg|border|22x20px]]</small><br><small>(2011)</small>|boxstyle_jos1=background-color: #ffffaa;}} {{familytree/end}}</div> = Steel Ball Run = === Ջոնի Ջոսթար (Ջոնաթան Ջոսթար) === <nowiki>'''Ջոնի Ջոսթար'''</nowiki> ({{Lang-ja|ジョニィ・ジョースター}}) — [[Մանգա|մանգայի]] յոթերորդ մասի գլխավոր հերոսը։ [[Ջոնաթան Ջոսթար|Ջոնաթան Ջոսթարի]] այլընտրանքային տարբերակն է։ Հայտնի է «Ջո Քիդ» կամ «ՋոՋո» մականուններով։ Հիմնական իրադարձություններից առաջ նա ձիավարժների ընտանիքից սերող, փողով երես առած դեռահաս էր, որը աղքատներին ստորադաս էր համարում։ Մի անգամ ընկերուհու հետ զբոսնելիս նրան կրակել են, ինչի հետևանքով նա կորցրել է ոտքերը շարժելու ունակությունը։ Այդ դեպքից հետո ընկերները կորցրել են [[Հարգանք|հարգանքը]] նրա նկատմամբ։ Սակայն Ջայիրո Ցեպպելիի հետ հանդիպելուց հետո Ջոնին իմանում է, որ վերջինիս ուժի օգնությամբ կարող է կարճ ժամանակով կրկին օգտագործել ոտքերը։ Այդ հնարավորության համար նա համաձայնում է Ցեպպելիի հետ մասնակցել [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ում անցկացվող ձիարշավին։ Հետագայում պարզվում է, որ Ջոնին ունեցել է ավագ եղբայր՝ Նիկոլասը, որը մահացել է այն բանից հետո, երբ նրա ձին, վախենալով սպիտակ մկնից, վայր է գցել նրան։ Ջոնիի [[Ձի|ձիու]] անունը Սլոու Դանսեր է։ Այն պատկանում է [[ապալուզա]] ցեղատեսակին։ Ձիարշավից հետո Ջոնին ամուսնանում է Ռինայի՝ [[Ճապոնացիներ|ճապոնուհու]] և [[Ճապոնիա|Ճապոնիան]] ներկայացնող ձիավարժ Նորիսուկե Հիգաշիկատայի դստեր հետ։ Նրանք ունենում են որդի՝ Ջորջ Ջոսթարը։ Սակայն մի օր Ռինան վարակվում է խորհրդավոր և անբուժելի հիվանդությամբ, ուստի Ջոնին ձեռք է բերում սուրբ մասունքները և դրանց հետ փախչում [[Ճապոնիա]]։ Այնտեղ նրան հաջողվում է դրանց օգնությամբ բուժել Ռինային, սակայն ինքը՝ Ջոնին, մահանում է [[Առեղծված|առեղծվածային]] հանգամանքներում։ [[Մանգա|Մանգայի]] ընթացքում նրա Stand-ը՝ Tusk-ը, անցնում է չորս տարբեր փուլերով՝ Act 1-ից մինչև Act 4, որոնցից յուրաքանչյուրը փոխում է նրա կարողությունները։ Tusk Act 1-ը Ջոնիին թույլ է տալիս պտտեցնել [[Եղունգ|եղունգները]] և դրանք կրակել փամփուշտների պես՝ մինչև 10 [[մետր]] հեռավորության վրա։ Եղունգներն օժտված են կտրելու մեծ ուժով և կարող են ծակել քարը կամ կտրել վերջույթները։ Tusk Act 2-ն օգտագործում է Ոսկե պտույտը՝ Ջայիրոյի տեխնիկայի տարբերակներից մեկը։ Եղունգներն ավելի մեծ ուժ են ստանում և իրենց հետևում որոշ ժամանակով անցքեր են թողնում։ Պտույտի շնորհիվ այդ անցումները կարող են ինքնուրույն հետևել [[Թշնամի|թշնամուն]]։ Ջոնին ստիպված է խնայողաբար օգտագործել եղունգները մարտերի ընթացքում, քանի որ դրանք բավական դանդաղ են աճում։ Tusk Act 3-ն ունի Act 2-ի նույն կարողությունները, սակայն Ջոնիին նաև թույլ է տալիս տեղափոխվել իր արձակած կրակոցի թողած անցքի միջով։ Իր կամ մարմնի առանձին մասերի ուղղությամբ կրակելով՝ նա կարող է դրանք տեղավորել անցքի մեջ, արագ տեղափոխվել և հարձակվել անսպասելի ուղղություններից։ Tusk Act 4-ն առավելագույնս օգտագործում է պտույտի ուժը՝ այն սնուցելով նաև Ջոնիի ձիու [[Էներգիա|էներգիայով]], ինչի շնորհիվ առաջանում է անվերջ պտույտ։ Այն կարող է ճեղքել Վալենտայնի ստեղծած տարածական ճեղքը, ինչպես նաև անվերջ պտույտ հաղորդել առարկաներին ու մարդկանց։ Պտույտը երբեք չի դադարում և թիրախին վերադարձնում է հարձակման սկզբնակետ կամ դրա համարժեքը մեկ այլ տիեզերքում։ Այդ պատճառով Վալենտայնը չի կարողանում փրկվել՝ իր մարմինը մեկ այլ տարբերակով փոխարինելով։ [[Theotaku2anime]] կայքի վարկածով Ջոնին զբաղեցնում է ութերորդ տեղը JoJo-ի տիեզերքի լավագույն կերպարների ցանկում։ Նրա պատկերով թողարկվել են նաև հավաքածուային արձանիկներ։ === Ջայիրո Ցեպպելի (Հուլիոս Կեսար Ցեպպելի) === <nowiki>'''Ջիրո Ցեպպելի'''</nowiki> (ճապ.՝ ジャイロ・ツェペリ) — մանգայի յոթերորդ մասի երկրորդական գլխավոր հերոսը և Ջոնիի լավագույն ընկերը։ Ուիլ Անտոնիո Ցեպպելիի և Կեսար Անտոնիո Ցեպպելիի այլընտրանքային տարբերակն է, թեև նրա արտաքինն ու բնավորությունը մասամբ հիմնված են Հոլ Հորսի կերպարի վրա՝ ''Stardust Crusaders'' մասից։ Ջիրոն սերում է իտալացի դահիճների Ցեպպելի ընտանիքից։ Ընտանիքի անդամները մահապատիժների ժամանակ կիրառում են հատուկ ուժ, որը թույլ է տալիս դատապարտյալին արագ և առանց ցավի մահանալ։ Սակայն նրանք համաձայնում են մահապատժի ենթարկել միայն իրական հանցագործներին։ Ջիրոն նույնպես դաստիարակվել է որպես դահիճ։ Երբ Ջիրոն մեկնում է մասնակցելու ձիարշավին, նրան միանում է Ջոնի Ջոսթարը, որի ոտքերը կաթվածահար են։ Ջիրոյի ուժի շնորհիվ Ջոնին կարողանում է կարճ ժամանակով կրկին օգտագործել դրանք։ Ջիրոն չափազանց ինքնավստահ է և երբեմն՝ գոռոզ, սակայն վտանգի կամ խնդիրների առաջացման դեպքում լրջանում է։ Նա կարող է նաև կարեկցանք դրսևորել, երբ իր դաշնակիցները հայտնվում են ծանր վիճակում։ Որպես զենք՝ նա օգտագործում է պողպատե գունդ, որը պտտման ուժի շնորհիվ կարող է ազդել թիրախի ներքին օրգանների վրա։ Այդ գունդը Ջիրոն ժառանգել է իր դահիճ նախնիներից, որոնք այն օգտագործում էին մահապատիժն արագ և անցավ իրականացնելու համար։ Ջիրոյի Stand-ը՝ Ball Breaker-ը, գործում է պողպատե գնդի միջոցով։ Tusk Act 4-ի նման այն կարող է ստեղծել անվերջ պտույտ, ինչպես նաև ծերացնել այն առարկաները, որոնց դիպչում է։ Ջիրոյի Վալկիրիա անունով ձին պատկանում է ավստրալիական հովվաշների ցեղատեսակին։ Ձիարշավի ընթացքում Ջիրոն անմիջապես առանձնանում է մյուս մասնակիցներից և հաղթում առաջին փուլում։ Սակայն Սանդմենի դեմ մրցման կանոնները խախտելու ենթադրյալ մեղադրանքով նրան իջեցնում են 20 դիրքով։ Թեև սկզբում նա արհամարհանքով է վերաբերվում Ջոնիին, վերջինիս համառությամբ տպավորված՝ առաջարկում է համագործակցել։ Նրանք պայմանավորվում են միասին գրավել առաջին և երկրորդ տեղերը՝ պայմանով, որ առաջին տեղը կզբաղեցնի Ջիրոն։ Theotaku2anime.wordpress.com կայքի վարկածով Ջիրոն զբաղեցնում է չորրորդ տեղը JoJo’s Bizarre Adventure-ի լավագույն կերպարների ցանկում։ Նրա պատկերով նույնպես վաճառվել են հավաքածուային արձանիկներ։ === Ֆանի Վալենտայն === <nowiki>'''</nowiki>Ֆանի Վալենտայն<nowiki>'''</nowiki> (անգլ.՝ Funny Valentine) — Ամերիկայի 23-րդ նախագահը և մանգայի յոթերորդ մասի գլխավոր հակառակորդը։ Նա մասնակցում է ձիարշավին՝ Հիսուսի մասունքներն ավելի արագ գտնելու նպատակով, քանի որ դրանք մարդուն մեծ ուժ են շնորհում։ Նախկին զինվոր լինելով՝ Վալենտայնը գերության ընթացքում մեջքին ստացել է ամերիկյան դրոշի տեսք ունեցող սպիներ։ Նա հայրենասեր է և ամուսնացած։ Նրա նպատակն է ձեռք բերել սուրբ մասունքները և դրանց օգնությամբ ԱՄՆ-ն դարձնել աշխարհի ամենահզոր պետությունը։ Երբ պարզվում է, որ գլխավոր հերոսներն իրենից առաջ գտել են սուրբ մասունքների մի մասը, Վալենտայնը սկսում է հետապնդել նրանց՝ պարբերաբար վարձու մարդասպաններ ուղարկելով նրանց դեմ։ Նրա Stand-ը՝ Dirty Deeds Done Dirt Cheap (կրճատ՝ D4C), կարող է տեղափոխվել զուգահեռ տիեզերքների տարբերակներ, եթե նրա մարմինը սեղմված լինի երկու մակերևույթների միջև։ Այն նաև թույլ է տալիս փոխանցել հիշողություններն ու անհատականությունը այլընտրանքային Վալենտայններին՝ իր առաքելությունը շարունակելու համար, ինչպես նաև առարկաներ և մարդկանց տեղափոխել իր տիեզերք։ Տարբեր տիեզերքներից եկած միևնույն առարկաների ֆիզիկական շփման դեպքում դրանք ոչնչացնում են միմյանց՝ ենթարկվելով [[Անիհիլացում|անիհիլացման]]։ Stand-ի անունը հղում է AC/DC ռոք խմբի «Dirty Deeds Done Dirt Cheap» երգին։ Այն բանից հետո, երբ Լյուսին ընդունում է դիակի բոլոր մասերը, Վալենտայնը ձեռք է բերում Love Train կարողությունը։ Դրա շնորհիվ նա կարողանում է տարածական ճեղքեր ստեղծել և տեղափոխվել դրանց միջով՝ դառնալով գրեթե անհասանելի հարձակումների համար։ Նրա դեմ ուղղված բոլոր հարձակումները վերահասցեագրվում են Երկրի վրա պատահական մեկ այլ մարդու՝ նրա մահը ներկայացնելով որպես որևէ այլ տեսակի մահ։ Սակայն հարձակվելու համար Վալենտայնը ստիպված է դուրս գալ տարածական ճեղքից։ Վերջիվերջո նա սպանվում է Ջոնի Ջոսթարի և նրա Stand-ի վերջնական ձևի՝ Tusk Act 4-ի միջոցով։ Theotaku2anime.wordpress.com կայքի վարկածով Վալենտայնը զբաղեցնում է երրորդ տեղը JoJo-ի տիեզերքի լավագույն կերպարների ցանկում։ === Դիեգո Բրանդո === <nowiki>'''Դիեգո Բրանդո'''</nowiki> (ճապ.՝ ディエゴ・ブランドー) — մանգայի յոթերորդ մասի հակառակորդներից մեկը՝ հասարակ ծագմամբ պրոֆեսիոնալ ձիավարժ։ Նա Դիո Բրանդոյի այլընտրանքային տարբերակն է։ Դիեգոն մասնակցում է ձիարշավին և բնավորությամբ շատ առումներով նման է Դիոյին։ Թեև մանկության տարիներին նա վայելել է մոր սերը, մեծացել է աղքատության և դաժան պայմաններում։ Նրա հայրը փորձել է խեղդել սեփական որդուն։ Դիեգոն նպատակ է դրել հասարակության մեջ բարձր դիրքի հասնել իր հնարամտության և ձիավարության տաղանդի շնորհիվ։ Իր նպատակներին հասնելու համար նա չի խորշում ստոր արարքներից։ 20 տարեկանում նա ամուսնանում է 83-ամյա կնոջ հետ, որը մահանում է վեց ամիս անց։ Դիեգոն ժառանգում է նրա ողջ կարողությունը և հարստանում։ Հետագայում նա պարտվում է Ցեպպելիին, ապա պայմանագիր կնքում Ֆանի Վալենտայնի հետ՝ Ցեպպելիից վրեժ լուծելու նպատակով։ Ձիարշավի ութերորդ փուլի վերջում Դիեգոն դուրս է գալիս Ֆանի Վալենտայնի դեմ, սակայն պարտվում է նրա Stand-ին։ Դիեգոյի ձիու անունը Սիլվեր Բուլեթ է, և այն պատկանում է արաբական զտարյուն ձիերի ցեղատեսակին։ Դիեգոն մահանում է Ֆանի Վալենտայնի հետ բախման ժամանակ։ Սակայն Վալենտայնը զուգահեռ տիեզերքից կանչում է Դիեգոյի մեկ այլ տարբերակի, որպեսզի վերջինս հետապնդի գլխավոր հերոսներին։ Այլընտրանքային Դիեգոն նույնպես մահանում է․ Լյուսի Սթիլը նրան ստիպում է ֆիզիկական շփման մեջ մտնել մահացած սկզբնական Դիեգոյի մարմնի հետ, ինչի հետևանքով երկուսն էլ ոչնչանում են։ Դիեգոյի Stand-ը՝ Scary Monsters-ը, նրան թույլ է տալիս վերածվել դինոզավրի և այլ կենդանի էակների նույնպես դինոզավրերի վերածել։ Սկզբում Scary Monsters-ը պատկանել է հնագետ դոկտոր Ֆերդինանդին, սակայն վերջինիս մահից և Դիեգոյի կողմից Հիսուսի ձախ աչքը ձեռք բերելուց հետո Stand-ն անցել է Դիեգոյին։ Theotaku2anime.wordpress.com կայքի վարկածով Դիեգոն զբաղեցնում է վեցերորդ տեղը JoJo-ի տիեզերքի լավագույն կերպարների ցանկում։ === Լյուսի Սթիլ === <nowiki>'''Լյուսի Սթիլ'''</nowiki> (ծննդյան ազգանունը՝ Պենդլթոն) — Էրինա Պենդլթոնի այլընտրանքային տարբերակը։ Նա մեծացել է վեց քույր ու եղբայր ունեցող ընտանիքում և նրանցից երկրորդ ավագն էր։ Նրա հայրը՝ Ադամ Պենդլթոնը, ֆերմեր էր, որին պատկանում էր Օկլահոմայում գտնվող փոքր հողակտոր։ Լյուսիի մայրը՝ Ալիսը, մահացել է 37 տարեկանում, երբ Լյուսին ընդամենը 12 տարեկան էր, ինչից հետո ընտանիքը հայտնվել է դժվարին դրության մեջ։ Սկզբում Լյուսին կրում էր Պենդլթոն ազգանունը։ Նա 14-ամյա աղջիկ էր, որն ամուսնացել էր Սթիվեն Սթիլի հետ։ Չնայած տարիքային մեծ տարբերությանը՝ նա անկեղծորեն սիրում էր Սթիվենին։ Նրանք պատահաբար ծանոթացել էին բարում, որտեղ Լյուսին առաջարկել էր կազմակերպել ամբողջ ամերիկյան մայրցամաքով ձիարշավ՝ 50 միլիոն դոլար մրցանակային ֆոնդով։ Երկու տարի անց նրա հայրը, փորձելով մարել ֆերմայի բազմաթիվ պարտքերը, Լյուսիին վաճառում է հանցավոր խմբավորման՝ նրան մարմնավաճառության ստիպելու նպատակով։ Սթիվենը տեղեկանում է այդ մասին և փրկում աղջկան՝ ստելով, թե զրկել է նրան կուսությունից։ Սթիվենը որոշում է նրան «որդեգրել» և հետագայում օգնել գտնելու իր սերը, երբ նա մեծանա։ Սակայն Լյուսին, սիրահարված լինելով Սթիվենին, համոզում է նրան ամուսնանալ իր հետ։ Նույնիսկ ամուսնությունից հետո Սթիվենը շարունակում է նրան դստեր պես վերաբերվել և խուսափում է նրանց միջև ինտիմ հարաբերություններից։ Ամուսնու անվտանգությամբ անհանգստացած՝ Լյուսին որոշում է գաղտնի աշխատել Ջիրո Ցեպպելիի և Ջոնի Ջոսթարի օգտին։ Այդ նպատակով նա բեմադրում է իր մահը, ապա սպանում Ֆանի Վալենտայնի կնոջը՝ Սքարլեթին, և քողարկվում նրա կերպարանքով։ Երբ Վալենտայնը բացահայտում է Լյուսիի իրական ինքնությունը, նա աղջկան օգտագործում է որպես սուրբ մասունքների ուժի ակտիվացման միջոց։ Դրա հետևանքով Լյուսիի մոտ արթնանում է Stand՝ Ticket to Ride-ը։ Այն կարող է նրա արցունքները վերածել սուր շեղբերի, իսկ այդ շեղբերից վիրավորված անձինք չեն կարողանում հարձակվել Լյուսիի վրա։ Ֆանի Վալենտայնի պարտությունից հետո Լյուսին ազատվում է մասունքների ազդեցությունից և կորցնում Stand-ի ուժը։ === Մաունթին Թիմ === <nowiki>'''Մաունթին Թիմ'''</nowiki> (անգլ.՝ Mountain Tim) — գլխագին որսացող և ձիարշավի մասնակից։ Նա դառնում է գլխավոր հերոսների հիմնական մրցակիցներից մեկը, բայց միաժամանակ նաև նրանց դաշնակիցը։ 16 տարեկանում նա ծառայել է բանակում և իր ջոկատի հետ ուղարկվել Արիզոնայի անապատի չուսումնասիրված շրջաններ։ Ջոկատը կորցրել է ճանապարհը, և բոլորը մահացել են ծարավից, բացի Մաունթինից, որի մարմինը կարողացել է ինքնուրույն կլանել պարանի խոնավությունը։ Այդպես նա բացահայտել է իր Stand-ի ուժը։ Նրա Stand-ը պարանի միջոցով թույլ է տալիս առանձնացնել սեփական կամ այլ մարդկանց մարմնի մասերը՝ առանց դրանց վնասելու։ Մաունթին Թիմը ծանոթանում է գլխավոր հերոսների հետ ձիարշավի ընթացքում տեղի ունեցած սպանությունների շարքը հետաքննելիս։ Նա մահանում է՝ փորձելով պաշտպանել Լյուսի Սթիլին Ֆանի Վալենտայնի վարձու մարդասպան Բլեքմորից։ === Սթիվեն Սթիլ === <nowiki>'''Սթիվեն Սթիլ'''</nowiki> (անգլ.՝ Steven Steel) — միլիարդատեր և ձիարշավի կազմակերպիչ։ Նա ծնվել է 1839 թվականին և իռլանդացի ներգաղթյալի չորրորդ որդին էր։ 15 տարեկանում Սթիվենը սիրահարվում է ծաղկավաճառի գեղեցիկ դստերը, և նրանք երդվում են միասին մնալ։ Սակայն նույն տարում աղջիկը մահանում է՝ ընկնելով վագոնի տակ։ Այդ դեպքից հետո Սթիվենը խորապես ընկճվում է և խոստանում այլևս երբեք չսիրահարվել։ Նա միանում է հեծելազորին, սակայն երբեք չի մասնակցում պատերազմների կամ արշավախմբերի։ Երկու տարի անցկացնում է մեկուսացված կղզու հիվանդանոցում։ Հետագա տարիներին նա ամեն տարի փոխում է աշխատանքը։ Երբ դառնում է 28 տարեկան, անհետանում է 13 տարով, ապա կրկին հայտնվում՝ որպես արկածախնդիր, որը Կոստա Ռիկայում դինոզավրեր է փնտրում։ Երկու տարի անց նա իրեն հռչակում է շոուների կազմակերպիչ, և նրա մասին սկսում են գրել բոլոր թերթերը։ Սակայն կապիկի հետ կապված սկանդալից հետո, երբ կապիկին քողարկել էին այլմոլորակայինի կերպարանքով, Սթիվենին մեղադրում են խարդախության մեջ։ Թեև նա կապ չուներ խաբեության հետ, ստիպված է լինում վաճառել իր առանձնատունը։ Դրանից հետո Սթիվենի մոտ առաջանում է ձիարշավ կազմակերպելու գաղափարը։ === Հոթ Փանց === <nowiki>'''Հոթ Փանց'''</nowiki> (անգլ.՝ Hot Pants) — գլխավոր հերոսների դաշնակիցներից մեկը, որը ներկայանում է որպես տղամարդ։ Նա Վատիկանի գործակալ է և խորապես կրոնասեր կին։ Նրա իրական նպատակը ձիարշավում հաղթելը չէ, այլ սուրբ մասունքները գտնելը՝ նախքան դրանց կհասնի Ֆանի Վալենտայնը։ Նրա գործողությունների պատճառը խղճի ծանր տանջանքն է։ Մի անգամ նա եղբորը հրել է դեպի անկյուն քշված գորշ արջը, ինչի հետևանքով եղբայրը մահացել է։ Նրա հարազատներն ու գյուղի բնակիչները, որոնք չգիտեին իրականությունը, խղճացել են Հոթ Փանցին։ Նա առաջին անգամ հայտնվում է ձիարշավի չորրորդ փուլի սկզբում՝ երրորդ փուլում զբաղեցնելով առաջին տեղը։ Սկզբում նա հարձակվում է գլխավոր հերոսների վրա՝ մեղադրելով նրանց իր կովի սպանության մեջ, սակայն հետագայում օգնում է նրանց հակառակորդների դեմ փոխհրաձգությունների ժամանակ։ Վեցերորդ փուլում նա դուրս է մնում ձիարշավից և ստիպված միավորվում է Դիեգո Բրանդոյի հետ՝ Ֆանի Վալենտայնի դեմ պայքարելու համար։ Ի վերջո նա դառնում է Վալենտայնի Love Train կարողության առաջին զոհը։ Նրա Stand-ը՝ Cream Starter-ը, շփման միջոցով կարող է թիրախի միսը վերածել փրփրանման նյութի, ինչպես նաև բուժել վերքերը։ Մարդու դեմքին այդ նյութը քսելով՝ նա կարող է փոխել նրա արտաքին տեսքը։ Նա կարող է նաև սեփական մարմինը հալեցնել և անցնել նեղ ճեղքերով։ === Վեկապիպո === <nowiki>'''Վեկապիպո'''</nowiki> (իտալ.՝ Wekapipo) — Նեապոլի թագավորությունից արտաքսված նեապոլցի։ Նրան արտաքսել են այն բանից հետո, երբ նա մարտահրավեր է նետել քրոջ ամուսնուն և սպանել նրան՝ վրեժ լուծելով քրոջը ծեծելու և տեսողությունից զրկելու համար։ Արտաքսվելուց հետո Վեկապիպոն համոզված էր, որ քույրը մահացել է։ Սակայն, քանի որ նա հասարակության մեջ ցածր դիրք ուներ, նրան վտարել են երկրից։ Սկզբում նա Մաջենտայի հետ աշխատում էր Ֆանի Վալենտայնի համար, քանի որ վերջինս խոստացել էր ապահովել նրա անվտանգությունը՝ գլխավոր հերոսներին սպանելու պայմանով։ Սակայն շուտով Վեկապիպոն բացահայտում է, որ իր քույրը ողջ է, և որոշում է միանալ գլխավոր հերոսներին։ Նա մահանում է Դիեգո Բրանդոյի ձեռքով։ Վալենտայնի Stand-ի շնորհիվ Դիեգոն Վեկապիպոյին ուղարկում է զուգահեռ տիեզերք, որտեղ նա հանդիպում է ինքն իրեն։ Նույն անձի երկու տարբերակների հանդիպումը հանգեցնում է Վեկապիպոյի մարմնի ոչնչացմանը։ Վեկապիպոն, ինչպես և Ջիրոն, տիրապետում է Ոսկե պտույտին։ Նրա կարողությունը՝ Wrecking Ball-ը, պողպատե գունդ է, որն օգտագործվում էր Նեապոլի գվարդիայի կողմից։ Այն կարող է արձակել ավելի փոքր գնդեր, որոնք վնասում են թիրախին և ամբողջությամբ խաթարում նրա մարմնի ձախ կողմի աշխատանքը։ Այդ դեպքում թիրախը չի կարողանում տեսնել ձախ կողմում գտնվող առարկաները, իսկ մարմնի ձախ կեսը կաթվածահար է լինում։ === Սանդմեն (Սաունդմեն) === <nowiki>'''Սանդմեն''' (անգլ.՝ Sandman), հետագայում՝ '''Սաունդմեն'''</nowiki> (անգլ.՝ Soundman) — բնիկ ամերիկյան ցեղի ներկայացուցիչ, որը միշտ վտարվածի կարգավիճակ է ունեցել իր տարօրինակ վարքագծի պատճառով։ Նա ատում է սպիտակամորթներին և երազում է ազատագրել իր ժողովրդի հողերը նրանց գերիշխանությունից։ Սակայն, ի տարբերություն իր ցեղակիցների, որոնք նախընտրում են խուսափել սպիտակամորթների քաղաքակրթության հետ ցանկացած շփումից, Սանդմենը փորձում է «ճանաչել թշնամուն»։ Նա ուսումնասիրում է սպիտակամորթների գրականությունն ու սովորույթները և հանգում այն եզրակացության, որ կարող է գումար վաստակել և գնել իր ժողովրդի հողերը։ Այդ նպատակով նա որոշում է մասնակցել ձիարշավին։ Սպիտակամորթների նկատմամբ նրա հետաքրքրության պատճառով ցեղակիցները նրան դավաճան են համարում և նույնիսկ փորձել են սպանել։ Ձիարշավի ընթացքում նա ձի չի օգտագործում, քանի որ տիրապետում է վազքի յուրահատուկ ոճի, որը թույլ է տալիս երկար տարածություններ անցնել և հասնել ժամում մինչև 45 կմ արագության։ Ջոնիի և Ջիրոյի դեմ մենամարտի ժամանակ նա բացահայտում է, որ իր իրական անունը Սաունդմեն է (Soundman)։ Նրա Stand-ը՝ In a Silent Way-ը, թույլ է տալիս ձայներով լիցքավորել առարկաներն ու մարդկանց։ Երբ որևէ մեկը դիպչում է լիցքավորված առարկային, այն արձակում է տվյալ ձայնին բնորոշ ուժը, օրինակ՝ այրում կամ կտրում։ === Պոկոլոկո === <nowiki>'''Պոկոլոկո'''</nowiki> (անգլ.՝ Pocoloco) — աֆրոամերիկացի և ձիարշավի մասնակից։ Նա ծնվել է 1869 թվականին Ջորջիա նահանգում՝ ֆերմերների ընտանիքում, որի անդամները նոր էին ազատվել ստրկությունից։ Ձիարշավի մեկնարկից երեք օր առաջ նա հանդիպում է գուշակի, որը կանխատեսում է, որ նրան սպասում են իր կյանքի լավագույն երկու ամիսները։ Որոշելով օգտվել իր նորահայտ բախտից՝ Պոկոլոկոն մասնակցում է մրցավազքին։ Նրա Stand-ը՝ Hey Ya!-ն, օգնում է նրան օգտվել հաջողակ հանգամանքներից և շարժվել դեպի հաղթանակ։ Նրա ձին նույնպես կոչվում է Հեյ Յա։ Այն պատկանում է քվոթերհորս ցեղատեսակին։ === Джонни Джостар (Джонатан Джостар) === {{Нихонго|'''Джонни Джостар'''|ジョニィ・ジョースター|Дзёни: Дзё:сута:}} — Главный герой седьмой части манги. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80|Джонатана Джостара]]. Известен под псевдонимом «Джо Кид» или «Джо Джо». До основных событий выступал избалованным деньгами подростком из семьи жокеев, относясь к бедным как ко второму сорту и во время прогулки с девушкой он был подстрелен и у него отнялись ноги. После этого случая он потерял уважение со стороны его друзей. Но после того, как Джонни встречает Джайрo Цеппели, он узнаёт, что с помощью силы Цеппели он может на короткое время использовать свои ноги. Однако Джонни ради этого соглашается вместе с Цеппели принимать участие в гонке в США. Позже выясняется, что у Джонни был старший брат по имени Николас, который погиб из-за того, что лошадь, испугавшись белой мыши скинула его. Его лошадь по имени Медленный танцор принадлежит к породе [[:ru:Аппалуза_(порода)|апалуза]]. После гонок Джонни женился на Рине, японке и дочери Норисукэ Хигасикаты, гонщика, представляющего Японию и та родила ему сына Джорджа Джостара. Но однажды Рину сразила таинственная и неизлечимая болезнь и Джонни добыл святые мощи и бежал с ними в Японию. Там ему удалось с помощью них излечить Рину, но сам Джонни погиб при таинственных обстоятельствах. На протяжении манги его стенд — Tusk принимает четыре различные формы — акта, каждый меняет его способности. Tusk Act 1 позволяет Джонни раскручивать свои ногти и стрелять ими, словно пулями на дистанции до 10 метров, ногти имеют огромную режущую силу, они способны прорубаться через камень и отрезать конечности. Tusk Act 2 использует золотое вращение, одну из вариаций техники Джайро, что бы стрелять ногтями, теперь ногти имеют ещё большую силу и оставляют после себя отверстия на некоторое время, отверстия сами следуют за врагом благодаря вращению. Джонни приходится экономить ногти в схватках, так как отрастают они значительно дольше. Tusk Act 3 имеет те же способности, что и у Act 2, добавляя к ним способность перемещаться в дыре от выстрела. Джонни помещает себя или свои части тела, стреляя по ним, что позволяет ему быстро перемещаться и атаковать с неожиданных углов и позиций. Tusk Act 4 максимально использует силы вращения, питая силы ещё и от лошади Джонни, что создаёт бесконечное вращение, способное прорваться сквозь пространственный разрез Валентайна или применить бесконечное вращение к предметам и людям. Вращение никогда не останавливается и возвращает объект к месту атаки или его эквиваленту из другой вселенной, что не позволяет Валентайну спастись подменой тела. По версии сайта theotaku2anime занимает 8 место в списке лучших персонажей вселенной ''Jojo''<ref name="jojo">{{cite web|url=http://theotaku2anime.wordpress.com/2013/08/16/top-10-jojos-bizarre-adventure-characters/|title=Top 10 JoJo’s Bizarre Adventure Charactersdate=|date=2013-08-16|access-date=2017-09-04|archive-date=2017-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812010048/https://theotaku2anime.wordpress.com/2013/08/16/top-10-jojos-bizarre-adventure-characters/|url-status=live}}</ref>. С его изображением выпускались коллекционные фигурки<ref>{{cite web|url=https://myfigurecollection.net/item/29053|title=Jojo no Kimyou na Bouken - Steel Ball Run - Johnny Joestar - DX Collection Jojo Figure Vol.4 - DX Figure (Banpresto)|work=myfigurecollection|date=|access-date=2017-09-06|archive-date=2016-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005063241/http://myfigurecollection.net/item/29053|url-status=live}}</ref>. === Джайро Цеппели (Юлий Цезарь Цеппели) === [[Файл:Jiro_Zeppeli.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Jiro_Zeppeli.jpg|աջից|մինի|250x250փքս|Джайро Цеппели]] {{Нихонго|'''Джайро Цеппели'''|ジャイロ・ツェペリ|Дзяйро Цэпэри}} — [[:ru:Дейтерагонист|дейтерагонист]] седьмой части манги и лучший друг Джонни. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%A3%D0%B8%D0%BB%D0%BB_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BE_%D0%A6%D0%B5%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%B8|Уила]] и [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%A6%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BE_%D0%A6%D0%B5%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%B8|Цезаря Цеппели]], однако внешность и характер персонажа были отчасти списаны с [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%A5%D0%BE%D0%BB_%D0%A5%D0%BE%D1%80%D1%81|Хола Хорса]] из ''[[:ru:Stardust_Crusaders|Stardust Crusaders]]''<ref name="а8">{{книга|заглавие=JoJo's Bizarre Adventure: Part 3 Stardust Crusaders|том=3|страницы=287|издательство=[[Viz Media]]|isbn=978-1-4215-9169-8|язык=|автор=Araki, Hirohiko|день=2|месяц=5|год=2017}}</ref>. Родом из итальянской семьи палачей Цеппели Члены семьи во время казни используют особую силу, которая позволяет умереть заключённому быстро и безболезненно. Однако они соглашаются казнить только настоящих преступников. Сам же Джайро также был воспитан, как палач. Когда он отправляется на гонки, к нему присоединяется Джонни Джостар, у которого парализованные ноги, так как с помощью силы Джайро, он может на короткое время снова использовать их. Джайро очень высокомерный, но становится очень серьёзным при опасности или проблемах и может проявлять сострадания, когда его союзники находятся в тяжёлом положении. В качестве оружия использует стальной вращающийся шарик, который с помощью силы вращения способен воздействовать на внутренние органы жертвы. Данный шарик Цеппели унаследовал от своей семьи палачей, использовавших стальной шарик, как быстрый и безболезненный способ казни. Стенд Джайро, [[:ru:Ballbreaker|Ball Breaker]], действующий через стальной шар, аналогично Tusk Act 4 способен создавать бесконечное вращение, а также вызывать старение у объектов к которым прикоснётся. Его лошадь Валькирия — [[:ru:Австралийская_пастушья|австралийская пастушья]]. Во время гонки, Джайро сразу же выделяется на фоне остальных гонщиков и выигрывает первый забег. Однако из-за якобы нарушения правил гонки против Сандмена, его понижают на 20 позиций. Хотя сначала он презренно смотрит на Джонни, впечатлившись его упорством, предлагает ему сотрудничество, получив первое и второе место при условии, что Джайро достанется первое место. По версии сайта theotaku2anime.wordpress.com занимает 4 место в списке лучших персонажей вселенной JoJo’s Bizarre Adventure.<ref name="jojo" /> Также с изображением персонажа продавались коллекционные фигурки<ref>{{cite web|url=http://www.amiami.com/top/detail/detail?scode=FIG-IPN-1709|title=Steel Ball Run Gyro Zeppeli Normal Ver. Complete Figure (Released)|work=AmiAmi|date=2011-06|access-date=2017-09-06|archive-date=2017-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906134338/http://www.amiami.com/top/detail/detail?scode=FIG-IPN-1709|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amazon.com/Action-Heroes-Zeppeli-Toys-MEDIKOMU/dp/B001GIPMRQ|title=Real Action Heroes STEEL BALL RUN Gyro Zeppeli by Toys MEDIKOMU|work=Amazon|date=|archive-date=2025-01-22|access-date=2017-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122121303/https://www.amazon.com/Action-Heroes-Zeppeli-Toys-MEDIKOMU/dp/B001GIPMRQ|url-status=live}}</ref>. === Фанни Валентайн === '''Фанни Валентайн''' — 23 Президент Америки, главный антагонист 7 части. Он принимает участие в гонках, чтобы быстрее найти останки Иисуса, которые даруют большую силу человеку. Бывший солдат, получивший шрамы в форме американского флага на спине в плену. Он патриот и женат. Мечтает добыть святые мощи, чтобы с помощью них сделать свою страну самой великой державой в мире. Фанни начинает охоту на главных героев, которые раньше его нашли другие святые останки и периодически подсылает к ним наёмников. Его стенд — Dirty Deeds Done Dirt Cheap (сокр. D4C) способен перемещаться в другие вариации вселенной, если его тело будет зажато между поверхностями, передавать свою память и личность альтернативным Валентайнам, для продолжения своей миссии, а также перемещать предметы и людей в свою вселенную. При физическом контакте одних и тех же объектов из разных вселенных, они [[:ru:Аннигиляция|аннигилируются]]. Название его стенда отсылает к песне рок-группы [[:ru:AC/DC|AC/DC]] «<nowiki/>[[:ru:Dirty_Deeds_Done_Dirt_Cheap|Dirty Deeds Done Dirt Cheap]]<nowiki/>». Получает способность Love Train, после принятия Люси всех частей трупа. Love Train позволяет Валентайну создавать разрезы в пространстве и перемещаться в них, что делает невозможным навредить ему, а все атаки будут перенаправлены в другого случайного человека на Земле в качестве любого другого вида смерти. Однако, что бы атаковать ему требуется покинуть разрез. Был убит Джонни Джостаром и финальной формой его стенда — Tusk Act 4. По версии сайта theotaku2anime.wordpress.com занимает 3 место в списке лучших персонажей вселенной ''Jojo''.<ref name="jojo" /> === Диего Брандо === {{Нихонго|'''Диего Брандо'''|ディエゴ・ブランドー|Диэго Бурандо:}} — антагонист, профессиональный жокей простого происхождения. Альтернативная версия [[:ru:Дио_Брандо|Дио Брандо]]. Участвует в гонках. Характером во многом схож с Дио. Хотя в детстве рос с любовью матери, однако в жёстких и бедных условиях. Отец же пытался потопить мальчика. Дио поставил перед собой цель добиться высокого положения в обществе благодаря своей находчивости и таланту к верховной езде и для достижения своих целей не боится идти на подлые поступки. В 20 лет женился на 83-х летней женщине, которая умерла через полгода. В результате Диего унаследовал всё её состояние и стал богатым. Терпит поражение от Цеппели и позже заключает контракт с Фанни Валентайном, чтобы иметь возможность отомстить Цеппели. В конце 8 тура встаёт против Фанни Валентайна, но оказывается побеждённым его стендом. Его лошадь по имени Серебряная пуля принадлежит к породе [[:ru:Арабская_чистокровная_порода|арабская гончая]]. Диего погибает в столкновении с Фанни Валентайном, однако Фанни призывает другого Диего из параллельной вселенной, чтобы тот преследовал главных героев. Однако альтернативный Диего тоже оказывается убитым Люси Стил, которая заставила альтернативного Диего вступить в физический контакт с телом умершего оригинального Диего. Его стенд — [[:ru:Scary_Monsters_(and_Super_Creeps)|Scary Monsters]] даёт ему силы превращаться и превращать других живых существ в динозавров. Изначально Scary Monsters принадлежал археологу доктору Фердинанду, но после его смерти и получения Диего левого глаза Иисуса стенд стал принадлежать ему. По версии сайта theotaku2anime.wordpress.com занимает 6 место в списке лучших персонажей вселенной ''Jojo''.<ref name="jojo" /> === Люси Стил === Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%AD%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD|Эрины Пендлетон]]. Люси жила в семье шести братьев и сестер и была второй старшей из группы. Её отец, Адам Пендлетон, был фермером, которому принадлежит небольшой участок в [[:ru:Оклахома|Оклахоме]]. Мать Люси, Алиса, умерла в возрасте тридцати семи лет, когда Люси было всего двенадцать, после чего семья попала в беду. Изначально Люси Пендлетон. Молодая, 14-летняя жена Стивена Стила. Несмотря на разницу в возрасте, она искренне любит Стивена и познакомилась с ним случайно в баре и подкидывает идею организовать скачки по всему американскому континенту с выигрышным призом в 50 миллионов долларов. Через два года отец продаёт Люси банде, в попытке оплатить многочисленные долги фермы, чтобы Люси работала проституткой. Об этом узнаёт Стивен и забирает её оттуда, солгав, что лишил её девственности. Стивен решает «удочерить» Люси и найти ей любовь, когда та подрастёт, но девушка, влюблённая в Стивена, уговаривает его жениться на ней. Но даже после этого, Стивен продолжает видеть в ней дочь и избегает каких-либо интимных контактов. Беспокоясь за безопасность своего мужа, Люси решила работать под прикрытием для Джайро Цеппели и Джонни Джостара, и для этого инсценировала свою смерть, затем убив Скарлет, жену Фанни Валентайна и замаскировавшись под неё. Однако когда Валентайн раскрывает её личность, использует её как катализатор для мощей, после чего у девушки пробудился стенд — ''Ticket to Ride'', способный использовать свои слёзы, как острые лезвия, а раненный лезвием не сможет атаковать Люси. После поражения Фанни Валентайна, была освобождена от действия мощей и потеряла силу стенда. === Маунтейн Тим === {{Нихонго|'''Маунтейн Тим'''|マ ウ ン テ ン テ ィ ム|Маунтэн Тиму}} — охотник за головами и участник в гонках. Становится главным соперником и одновременно союзником главным героям. В 16 лет служил в армии и получил задание с командой отправиться в неизведанные районы пустыни Аризоны. Однако его команда заблудилась и все умерли от жажды кроме Маунтейна, который выжил благодаря тому, что его тело поглощало влагу из каната само по себе. Так он обнаружил в себе силу стенда, с помощью которого Маунтейн может с помощью стенда-верёвки отделять свои или чужие части тела без вредительства им. Познакомился с главными героями, при расследовании серии убийств во время гонок. Погибает при попытке защитить Люси Стил от Блэкмора, наёмного убийцы Фанни Валентайна. === Стивен Стил === {{Нихонго|'''Стивен Стил'''|スティーブン·スティール|Сутиːбун Сутиːру}} — миллиардер и организатор гонок на лошадях. Родился в 1839 году и был четвёртым сыном ирландского иммигранта. Когда ему было 15 лет, он влюбился в красивую дочь флориста, и оба поклялись быть вместе, но в том же году она умерла, попав под вагон, после чего Стивен погрузился в глубокое отчаяние и пообещал себе снова не влюбляться. Он присоединился к кавалерии, но никогда не отправлялся на войну или экспедиции и два года в пустынной островной больнице. В последующие годы он менял работу каждый год, пока ему не исполнилось 28 лет, после чего он исчез на 13 лет, а затем снова появился в качестве искателя приключений, ищущего динозавров в Коста-Рике. Два года спустя он окрестил себя промоутером, и все газеты говорили о нём. Однако из-за скандала, связанного с обезьяной, замаскированной под пришельца, его обвинили в мошенничестве, хотя Стивен не был причастен к обману и ему пришлось продать свой особняк. Тогда Стивену пришла идея устроить гонки на лошадях. === Хот Панц === {{Нихонго|'''Хот Панц'''|ホット・パンツ|Хотто Панцу}} — одна из союзниц главных героев, притворяется мужчиной. Агент [[:ru:Ватикан|Ватикана]] и глубоко религиозная женщина и её истинная цель заключается не в победе в гонке, а поиск святых мощей, до того, как до них доберётся Фанни Валентайн. Причиной тому послужило сильное угрызение совести после того, как столкнула брата к, загнавшему в угол их, медведю гризли после чего брат погиб, а родственники и деревня, не знающие правду, жалели её. Впервые появляются в начале четвёртого этапа гонки, заняв первое место на третьем этапе. Сначала напала на героев, обвинив их в том, что они убили её корову, но затем помогает им в перестрелках с противниками. Выпадает из гонки на шестом раунде и была вынуждена объединиться с Диего Брандо в борьбе против Фанни Валентайна и в конечном итоге стала первой жертвой его способности — Love Train. Её стенд — ''Cream Starter'', способен при контакте с целью превращать плоть в пенистое вещество, а также лечить раны. Нанося плоть на лицо человека может сменить его внешность. Может расплавить себя и пролезть в узкие проходы. === Векапипо === {{Нихонго|'''Векапипо'''|ウェカピポ|Вэкапипо}} — изгнанный [[:ru:Неаполитанское_королевство|неаполитанец]], из-за того, что сделал вызов мужу её сестры и убил его, после того, как обидчик сам избил до потери зрения сестру Векапипо. После изгнания был убеждён в смерти сестры. Но так как Векапипо обладал низшим положением, был изгнан из страны. Сначала работал в паре с Маджентой на Фанни Валентайна, так как тот обещал Векапипо безопасность, при условии, что он убьёт главных героев. Однако вскоре он обнаружил, что его сестра на деле была жива и решает присоединиться к главным героям. Погибает от рук Диего Брандо, спасшего себе жизнь с помощью того, что благодаря стенду Валентайна отправил Векапипо параллельную вселенную, где он встретился с собой же, и это привело к уничтожению тела Векапипо. Векапипо, как и Джайро, обладает золотым вращением. Его способность — ''Wrecking Ball'', представляет собой стальной шар, используемый Неаполитанской гвардией, который может выпускать как пули более маленькие шары для повреждения цели, а также полностью вывести из строя левую часть противника. В таком случае цель даже не сможет видеть то, что находится в левой части. Вся левая часть тела будет парализована. === Сандмен (Саундмен) === {{Нихонго|'''Сандмен'''|サウンドマン|Саундоман}} — представитель индейского племени, в котором всегда был изгоем из-за своего странного поведения. Ненавидит белых и мечтает освободить от их господства родных земли, но в отличие от его земляков, предпочитающих избегать любого контакта с белой цивилизацией, стремится «познать врага» и изучает литературу и обычаи белых и приходит к идее, что с помощью денег может выкупить родные земли. Для чего решает принять участие в гонках. Из-за своего интереса к белым, земляки считают его предателем и даже пытались убить. В гонке не использует лошадь, так владеет уникальным стилем бега, позволяющим ему бегать на дальние расстояния и разбегаться до 45 км в час. Во время схватки с Джонни и Джайро говорит, что его настоящее имя — Саундмен (Soundman). Силы его стенда — In a Silent Way позволяют заряжать предметы или людей звуками, при касании заряженного объекта высвобождается сила, характерная для данного звука, например — горение или разрез. === Поколоко === {{Нихонго|'''Поколоко'''|ポ コ ロ コ|Покороко}} — [[:ru:Афроамериканец|афроамериканец]] и участник гонки. Родился в Джорджии в 1869 году, в семье фермеров, которых только что освободили из рабства. За три дня до начала гонок, встретил гадалку, которая сказала ему, что его ждут лучшие 2 месяца в его жизни, поэтому Поколоко решил воспользоваться своей новообретённой удачей и войти в гонку. Его стенд — ''Hey Ya!'' может предвидеть удачу и натравляет Поколоко к победе. Его лошадь также зовут Хэй Яǃ и принадлежит к породе [[:ru:Квотерхорс|квотерхорс]]. === Семья Бум Бум === {{Нихонго|'''Ла Бум Бум'''|L.A. ブ ン ブ ー ン|Эру Эː бун бу:н}}, {{Нихонго|'''Андре Бум Бум'''|ア ン ド レ · ブ ン ブ ー ー|Андорэ бун бун}} и {{Нихонго|'''Бенджамин Бум Бум'''|ア ン ド レ · ブ ン ブ ー ー|Бэндзямин бун бун}}, отец и 2 брата — разбойники. Решили нападать и убивать отбившихся от основной толпы наездников, чтобы увеличить свой шанс финишировать. Владеют магнитными стендами и могут управлять железом в крови противника, притягивая его с себе и нанося уродливые ранения. Позже выясняется, что они получили солидное вознаграждение за убийство Цеппели. Однако при попытке напасть на главных героев, они потерпели поражение и Бенджамин был убит. Дальнейшая судьба Андре и Ла неизвестны. Скорее всего они погибли от жары. === Ринго Родагейн === {{Нихонго|'''Ринго Родагейн'''|リンゴォ・ロードアゲイン Ринго: Ро:доагэйн}} — Один из агентов Фанни Валентайна. Появляется на четвёртой стадии гонки «Стальной шар». Американец. Проживает в небольшом доме на лесной поляне. Стенд — «Mandom», позволяет возвращать время назад ровно на 6 секунд. При этом Ринго сохраняет воспоминания о том, что случилось до обращения времени и может по желанию сохранять или не сохранять эти воспоминания у других. Чтобы воспользоваться этой способностью, Ринго надо повернуть головку наручных часов, однако это лишь психологический активатор и часы не являются частью стэнда. Отсылка стенда к одноимённой песне Джерри Уоллеса. Отсылка в имени — Ринго Старр — барабанщик группы The Beatles; песня певца Вилли Нельсона — «On The Road Again». Является большим любителем дуэлей на пистолетах и не упускает возможности использовать способность своего стенда, заставляя путников, проходящих мимо его дома, возвращаться к нему снова и снова, пока те не решатся на дуэль с Ринго. Однако победителем в таких дуэлях всегда выходит сам Ринго. По словам Родэгейна, честная дуэль позволяет ему вырасти как человеку и как мужчине, а жажда убийства со злым умыслом лишает мелочности. Проиграл в дуэли с Джайро и был убит им. == [[:ru:JoJolion|JoJolion]] == === Дзёсукэ Хигасиката === [[Файл:Josuke_Higashikata.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Josuke_Higashikata.jpg|աջից|մինի|220x220փքս|Дзёсукэ Хигасиката]] {{nihongo|'''Дзёсукэ Хигасиката'''|東方 定助|Хигасиката Дзё:сукэ}} / ({{Нихонго|'''Дзёдзэфуми Кудзё'''|空条 仗世文}}) — главный герой восьмой части манги, подросток, ходит в матроске. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%94%D0%B7%D1%91%D1%81%D1%83%D0%BA%D1%8D_%D0%A5%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0|Дзёсукэ Хигасикаты]], главного героя из ''[[:ru:Diamond_Is_Unbreakable|Diamond Is Unbreakable]]''. Изначально был найден под завалами Ясухо, с ранами от укуса на шее. Потомок Джонни Джостара, главного героя манги ''Steel Ball Run''. Физически сильнее, чем кажется, имеет 4 яичка вместо 2-х. Страдает амнезией, и ничего не помнит. Какое-то время полагал, что является Кирой, но впоследствии узнаёт, что это другая личность. Внешне полностью идентичен Кире, хотя имеет другую форму рук и челюсти. Обладает способностью точно определить размер объектов на любом расстоянии и имеет странную привычку спать под матрасом. Когда его принимают в семью Хигасикаты, он получает имя Дзёсукэ, так как внешне напоминает собаку Ясухо по имени Дзёсукэ, которая была у девушки в детстве. Хотя Дзёсукэ и понимает, что Норисукэ Хигасиката, держа его у себя дома — преследует некие корыстные цели, и что паранормальные явления связаны с его семьёй, решает открыть правду, ведя тайное расследования. Однако впоследствии становится ясным, что у Норисукэ не было злых мотивов, а верил в то, что Дзёсукэ, вероятно, является ключом к исцелению наследственной болезни его семьи. После этого Дзёсукэ стал союзником семьи. Позже выясняется, что дополнительная пара яичек у Дзёсукэ достались от Ёсикагэ Киры, а сам Дзёсукэ получился в результате слияния Киры и Дзёдзэфуми Кудзё. Точнее сам Дзёсукэ когда-то был Дзёдзэфуми и вместе с Кирой украл у дилеров ветки растения Рокакака, те нашли парней и попытались их убить. Кира был смертельно ранен и Дзёдзэфуми в отчаянии хотел пожертвовать собой, съев плод Рокакака, чтобы таким образом совершить равноценный обмен и вернуть к жизни Киру, однако эффект получился обратным; Кира лишился некоторых частей тела, а Дзёдзэфуми частично сам превратился в Киру, «переродившись» в Дзёсукэ. После нападения Тамаки Дамо, одного из начальников мафии, на дом Хигасиката, к Дзёсукэ вернулись воспоминания Дзёдзэфуми. После этих событий Дзёсукэ вместе с семьёй Хигасиката намеревается раскрыть всех членов мафии и добыть Рокакака, чтобы излечить Холли Джостар. «Soft and Wet» — стенд Дзёсукэ, ранее принадлежавший Дзёдзэфуми. Стенд гуманоидной формы, внешне напоминающего робота. На верхней части головы имеет пяти-конечную звезду, обведённая кругом, в области ушей рога в форме сжимающихся пентаграммических призм. По телу идет толстая линия, которая на груди принимает форму якоря. Способность Soft and Wet заключается в пузырях, которые способны забрать что-то. Например Дзёсукэ может забрать зрение или безболезненно забрать шерсть у кошки (ограничения этой способности неизвестны). Не может использовать данную способность на себе. === Ясухо Хиросэ === [[Файл:Yasuho_hirose.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Yasuho_hirose.png|ձախից|մինի|150x150փքս|Ясухо Хиросэ]] {{nihongo|'''Ясухо Хиросэ'''|広瀬 康穂|Хиросэ Ясухо}} — девушка, которая следует за Дзёсукэ и помогает ему установить личность, впоследствии влюбляется в него. В начале нашла его полуголого под завалами и дала новое имя — Дзёсукэ, в честь своей собаки, которая по утверждению Ясухо очень похожа на Дзёсукэ. Её рост составляет 166 сантиметров. Живёт одна с мамой, алкокоголичкой, ведущей беспорядочную сексуальную жизнь, от чего не любит появляться дома. Позже влюбляется в Дзёсукэ и время от времени помогает ему. Сначала Норисукэ запретил ей встречаться с Дзёсукэ, желая его полностью контролировать. Это только подогрело интерес Ясухо к семье Хигасиката и она начала шпионить и в результате попала в ловушку к Цуруги, младшему члену семьи. Когда стало ясно, что Норисукэ — не враг, а Дзёсукэ решает помочь семье в поисках плодов, она подружилась с Цуруги и мальчик привязывается к девушке. Позже она вместе с Цуруги раскрыла деятельность мафии и узнала их связь с Дзёбином Хигасикатой. Её стенд — ''Paisley Park'' обладает интеллектом и постоянно стремится всячески помочь Ясухо и её союзникам, если это касается добычи нужной информации или подсказок, однако не на прямую, а через влияние на технику, например голосовой помощник GPS, или выдачу нужных ответов по телефону или компьютеру. Долгое время Ясухо не подозревала о существовании стенда и сетовала на свою удачу. === Норисукэ Хигасиката IV (Дзёсукэ Хигасиката) === [[Файл:Norisuke_Higashikata_IV.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Norisuke_Higashikata_IV.png|աջից|մինի|166x166փքս|Норисукэ Хигасиката IV]] {{nihongo|'''Норисукэ Хигасиката IV'''|东方宪助}} — глава семьи Хигасиката и фруктовой компании, 59 лет, он потомок Норисукэ Хигасикаты, принимавшего участие в великих гонках на западе в XIX веке и занявшего второе место. Состоятельный человек и глава семейства, и владелец компании, занимающейся импортом экзотических продуктов. Хотя он в общем оставляет впечатление добропорядочного человека, находится в крайне напряжённых отношениях с Дзёсю и каждый раз «затыкает ему рот», давая карманные деньги. Принимает в свою семью Дзёсукэ и очень вежливо с ним обращается. Считает себя «янки», и чтобы держать машину в чистоте, снимает обувь. Поручил Дзёсукэ присматривать за Дайей, у которой проблемы со зрением. Запретил Ясухо встречаться с Дзёсю и Дзёсукэ. На деле он как-то связан с событиями, произошедшими с Дзёсукэ и Кирой, и хочет подчинить себе Дзёсукэ, для чего демонстративно ведёт себя вежливо. Позже он признаётся Дзёсукэ, что удерживает его, так как тот, а точнее его часть Киры, является ключом к исцелению таинственной наследственной болезни, затрагивающей каждого первенца семьи; болезнь удавалось лишь излечить в обмен на жизнь старшего члена семьи. Так в свои 10 лет заболел и Норисукэ, но болезнь переняла на себя его мать и умерла. Его стенд — ''King Nothing'' — сыщик, может ловить запахи и воссоздавать движения цели, которая раннее тут была и изменять внешность, чтобы походить на объект или человека, имеющего тот же запах. === Цуруги Хигасиката === {{nihongo|'''Цуруги Хигасиката'''|東方 つるぎ|Хаигасиката Цуруги}} — 11-летний внук Норисукэ, точнее первенец его старшего сына — Дзёбина. Носит женскую одежду, что являются частью старой традиции, так как в семье верится, что это защитит ребёнка от болезни. Живёт в бункере под землёй. Так как он первенец, то должен также заболеть таинственным недугом семьи Хигасиката и к этому времени Норисукэ хочет с помощью Дзёсукэ успеть разгадать ключ к исцелению иначе ему придётся отдать свою жизнь. Сам Цуруги выглядит беспечным мальчиком и знает о болезни, он одновременно эгоистичен и из желания с кем-то поиграть, может нападать на него с помощью стенда — ''Paper Moon King'', способный предавать предмету форму оригами, лишать жертву способности различать лица, голоса и текст, а также оживлять созданные им оригами. Он также ревнует к Дзёсукэ и даже попытался убить его. Позже становится союзником Дзёсукэ, когда тот решил помочь ему побороть болезнь и привязывается к Ясухо. === Ёсикагэ Кира === {{nihongo|'''Ёсикагэ Кира'''|吉良吉影}} — таинственный человек в матроске, способный вычитывать всю информацию с человека, лишь глядя на него. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%81%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D1%8D_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B0|Ёсикагэ Киры]] из ''[[:ru:Diamond_Is_Unbreakable|Diamond Is Unbreakable]]'' и Дзётаро Кудзё. Работал судовым врачом. Сначала ошибочно полагалось, что Дзёсукэ является им, но потом считалось, что он оказался под завалами в том же месте, что и Дзёсукэ и умер от сердечного приступа. Однако как было выяснено впоследствии, часть Киры продолжает существовать в Дзёсукэ. Дальнейший сюжет раскрывает, что Кира был давним знакомым Дзёдзэфуми и вместе они заметили в Морио деятельность дилеров, продающих фрукт Рокакака на миллионы иен. Кира захотел тоже добыть фрукт, чтобы вылечить свою мать — Холли, у которой начали проявляться симптомы каменной болезни, для чего Кира вместе с Дзёдзэфуми, украли несколько веток Рокакака и культивировали их, однако дилеры нашли их и попытались убить. Кира погиб, и Дзёдзэфуми через равноценный обмен плода стремился спасти Киру, однако сам частично перевоплотился в Киру. Само тело Киры лежало ещё 3 дня, до того, как его нашли. По словам Сасамэ, Кира был высокомерным нарциссом. Также он стриг ногти и предпочитал есть продукты зелёного цвета. Его стенд был способен создавать шары, которые взрывались. Кира также пытался изучить семью Хигасигаты, чтобы разгадать их страшную семейную тайну. === Дзёсю Хигасиката === {{nihongo|'''Дзёсю Хигасиката'''|東方 常秀|Хигасиката Дзё:сю:}} — социально некомпетентный и избалованный подросток, хотя ему уже 18 лет. Когда Ясухо спасала Дзэсукэ, Дзёсю неправильно понял ситуацию и напал на Дзёсукэ, в результате оказывается раненым его стендом и сам получает эту способность. Друг детства Ясухо и влюблён в неё, хотя обзывает шлюхой. Изучает социологию в университете, чтобы стать самому более социальным. Поначалу ненавидит Дзёсукэ, но перестал проявлять против него агрессию лишь из-за уважения к отцу. После укуса приобретает стенд ''Nut King Call'', способный внедрять гвозди в противника и устанавливать на его теле гайки и винты, образовывая искусственные соединения. Если гайка отсоединяется, то часть тела распадается. Части тела однако снова возвращаются в своё естественное состояние, если действие стенда прекращается. === Дайя Хигасиката === {{nihongo|'''Дайя Хигасиката'''|東方 大弥|Хаигасиката Дайя}} — младшая сестра Дзёсю, ей 16 лет. Она частично слепа и любит [[:ru:Прогрессивный_рок|прогрессивный рок]]. Сразу же влюбилась в Дзёсукэ. Так она по тайному приказу отца забрала у Дзёсукэ память об уликах, в том числе и о Ясухо из-за ревности. Но Дзёсукэ обманул её и вернул себе память, и обещал, что будет любить её, если та будет слушаться. Так Дайя отвела Дзёсукэ в тайную комнату отца. Её стенд — ''California King Bed'', способен забирать у цели воспоминание о чём-либо, превращая это воспоминание в шахматную фигуру, и возвращать, если владелец наступит на тень жертвы. Также если сломать шахматную фигуру, то воспоминание исчезнет. === Дзёбин Хигасиката === {{nihongo|'''Дзёбин Хигасиката'''|東方 常敏|Хаигасиката Дзё:бин}} — старший сын Норисукэ и отец Цуруги. Путешествует по миру и собирает [[:ru:Оленьки|оленьков]], очень многое знает об их анатомии и использует разные ухищрения, чтобы победить в бою жуков. Когда находится в расслабленном состоянии, любит много болтать, но когда чувствует опасность, сразу же становится проницательным. В детстве над ним издевались одноклассники и мать похоронила одного из них заживо, чтобы принести в жертву, чтобы Дзёбина не поразила каменная болезнь. Тайно от семьи работает на камнелюдей-дилеров, продавая плоды Рокакака и пользуясь фруктовым бизнесом отца, совершает незаконную контрабанду фрукта в Японию и использует пути импорта для отмывания денег. Его почти сразу же начали подозревать главные герои и фактически через него, попали на след дилеров. Его стенд — ''Speed King'' способен немного повышать температуру, а также хранить её в каком-либо объекте. Так он может например наносить травмы человеку. После смерти Тамаки Дамо, Дзёбин теперь сам пытается убить Дзёсукэ в страхе, что его бизнес раскроют. === Хато Хигасиката === {{nihongo|'''Хато Хигасиката'''|東方 鳩|Хигасиката Хато}} — старшая дочка Норисукэ и вторая после Дзёбина. Легкомысленная девушка, ходящая в постоянно приподнятом настроении. Периодически ругается с Дзёсю. Была долгое время единственной в семье, не владеющая стендом, но после нападения её парня Тамаки Дамо на членов семьи, в ярости пробудила стенд и убила его, проломив череп. После этого решила тоже помочь Дзёсукэ в его расследовании против мафии камнелюдей. Её стенд — Walking Heart, способен удлинять каблуки на обуви Хато, превращая их колья, смертельное оружие, способное пробивать стены, а также позволяет ходить по стенам. === Сасамэ Одзиро === {{nihongo|'''Одзиро Сасамэ'''|笹目 桜二郎|Сасамэ О:дзиро:}} — человек, напавший на Дзёсукэ, ошибочно приняв его за Киру Ёсикагэ. 22 года, сёрфингист. Способен управлять частью тела жертвы, которая получила рану. На ране появляется особый символ. Сасамэ использовал свой стенд для развлечения, чтобы поиздеваться или припугнуть жертву. Его дом был разрушен скалой, образовавшейся после землетрясения. Это заметил Кира и сделал ему замечание, на что Сасамэ в ответ нагрубил. В отместку Кира заставил съесть Сасамэ собственные ногти, с тех пор Сасамэ возненавидел Киру и решил устроить ему засаду, напичкав всю квартиру острыми предметами. Его стенд — Fun Fun Fun способен превращать жертву в марионетку при условии, что у жертвы будут ранены 4 конечности и стенд будет находиться прямо над ним. === Айсё Дайнэндзияма === {{nihongo|'''Айсё Дайнэндзияма'''|大年寺山 愛唱|Дайнэндзияма Айсё:}} — дилер, камнечеловек. Занимается продажей плодов Рокакака. Когда-то давно, владел недвижимостью и влюбился в человеческую девушку, однако когда впал в спячку, девушка встречалась с другими парнями и украла его состояние, а Айсё проснулся в момент, когда его дом начало сносить. Айсё очень внимателен и сразу же нападает, когда кто-то раскрывает его деятельность. Так он попытался убить следивших за ним Ясухо и Цуруги, но сам погиб, попав под влияние стенда Цуруги. Его стенд — ''Doobie Wah!'', представляет собой вихрь, который образуется из каждого дыхания жертвы и наносит ей рваные ранения, чем сильнее дыхание или встречный ветер, тем сильнее действие стенда. Однако для эффекта, носитель должен дотронуться до жертвы. === Кэй Нидзимура === {{nihongo|'''Кэй Нидзимура'''|虹村 京|Нидзимура Кэй}} — горничная семьи Хигасигата, сестра Киры Ёсикагэ, имеет метку в виде звезды на спине. Внедрилась в семью Хигасигата, чтобы раскрыть тайну Норисукэ и его связь с паранормальными событиями в Морио, а также обезопасить свой род, так как верит, что Норисукэ угрожает её семье. Сначала не понимала мотивы Дзёсукэ, думая, что он стал агентом Норисукэ и даже попыталась убить Дзёсукэ, когда тот хотел добраться до Холли Джостар. Её стенд — Born This Way способен преследовать жертву в форме мотоциклиста и замораживать всё на своём пути при условии, что жертва откроет что-то (дверь, блокнот, окно итд.).Данное условие не распространяется на глаза и рот. === Холли Джостар === {{nihongo|'''Холли Джостар'''|吉良・ホリー・ジョースター|Дзёːсута Хори}} — мать Киры и Кэй. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B7%D1%91|Холли Кудзё]] из ''[[:ru:Stardust_Crusaders|Stardust Crusaders]]''. Страдает маразмом и сидит в больнице. Её болезнь заключается в том, что она видит людей в виде неодушевлённых предметов из-за того, что некоторые участки органов, в том числе и мозга исчезли из её тела. После того, как страховка перестала покрывать её расходы, её перестали лечить и перевели в дешёвую палату, где её состояние резко ухудшилось и она даже начала сгрызать свои пальцы. Когда-то вылечила Дзёдзэфуми. Дзёсукэ ставит перед собой цель найти средство, чтобы вылечить её, пока Холли не умерла от болезни. === Ёцую Ягияма === {{nihongo|'''Ёцую Ягияма'''|八木山 夜露|Ягияма Ёцую}} — дилер, молодой архитектор, создающий проекты в стиле [[:ru:Фрэнк_Ллойд_Райт|Фрэнка Ллоийда Райта]], спроектировавший поместье Хигасиката за 3 года до основных событий. По этой причине знает все потайные ходы в доме. Ненавидит Киру и попытался убить Дзёсукэ, подговорив помочь Цуруги, пообещав, что излечит его болезнь. Также он намеревается украсть дом и всё состояние Норисукэ. Его стенд — ''I Am a Rock'', способен при контакте с жертвой превращать её в магнит для определённых вещей, которые облепляют и заживо сдавливают/разрывают жертву. Также Ягияма способен сливаться с камнями и незаметно перемещаться среди скал. Дзёсукэ убивает его, столкнув в воду и обвязав канатами. === Тамаки Дамо === {{nihongo|'''Тамаки Дамо'''|田最 環|Дамо Тамаки}} — дилер, занимающий в организации почётное место. Камнечеловек. Незадолго до основных событий, развернул охоту на Киру Ёсикагэ и Дзёдзэфуми Кудзё после того, как те украли ветки Рокакака. Убил Киру и смертельно ранил Дзёдзэфуми. После этого, полагая, что Дзёдзэфуми сбежал, развернул поиски и после смерти Ягиамы, стал подозревать, что он связан с семьёй Хигасиката. Так вошёл в доверие с Хато и под видом её парня проник в дом Хигасиката, где напал на всех членов семьи, однако оказался убитым Хато, которая пробудила в себе силу стенда. === Сакунами Карера === {{nihongo|'''Карера Сакунами'''|作並 カレラ|Сакунами Карэра}} — молодая девушка, 20 лет. Аферистка и воровка. Альтернативная версия [[:ru:Список_персонажей_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%AE%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%81%D0%B8|Юкако Ямагиси]] из ''[[:ru:Diamond_Is_Unbreakable|Diamond Is Unbreakable]]''. Постоянно пытается вытянуть деньги из людей разными обманами и подстраивая ложные обвинения. Старая знакомая Киры и Дзёдзэфуми Кудзё, а Дзёсукэ приняла за Дзёдзэфуми. Прячется от дилеров-камнелюдей, так как те думают, что она напарница Киры и Дзёдзэфуми. Однако предпочитает оставаться в Морио. Её стенд — ''Love Love Deluxe'', способен на радиусе 80 метров контролировать волосы людей. Данную способность Сакунами чаще всего использует, чтобы обманывать и разводить на деньги людей. == [[:ru:The_JoJoLands|The JoJoLands]] == === Джодио Джостар === * {{nihongo|'''Джодио Джостар'''|ジョディオ・ジョースター|ДзёДзио Дзёсу:та}} — главный герой истории. Он — сын Барбары Энн Джостар, та в свою очередь является дочерью Джозефа Джостара и правнучкой [[:ru:Список_персонажей_альтернативной_вселенной_JoJo’s_Bizarre_Adventure#%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B8_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_(%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80)|Джонни Джостара]], главного героя ''[[:ru:Steel_Ball_Run|Steel Ball Run]]'' и Рины Хигасикаты. Отец Джодио не упоминается. 15-ти летний преступник, живущий со своей семьёй на острове [[:ru:Оаху|Оаху]], в [[:ru:Гавайи|Гавайях]]. Уже в 11 лет он оказался втянут в преступную деятельность. В бандитской группировке он выполняет роль [[:ru:Мальчик_на_побегушках|мальчика на побегушках]], занимаясь продажей наркотиков. Джодио — молчаливый и жестокий подросток, уважающий силу и готовый идти на постоянные правонарушения. Хотя по своей природе он одинокий и замкнутый подросток, в глазах сверстников он стремится придерживаться образа крутого парня. Из-за своего проблемного поведения Джодио осматривал психолог, который диагностировал ему [[:ru:Диссоциальное_расстройство_личности|диссоциальное расстройство личности]] или психопатию. Его стенд — November Rain, способен вызывать капли дождя с сокрушительной силой. === Драгона Джостар === * {{nihongo|'''Драгона Джостар'''|ドラゴナ・ジョースター|Дорагона Дзёсута:}} — старшая сестра Джодио, бандитка, работающая под прикрытием в модном бутике. Она — [[:ru:Транс-женщина|трансгендерная женщина]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://comicbook.com/anime/news/jojo-bizarre-adventure-the-jojolands-first-trans-joestar-dragona/|title=JoJo's Bizarre Adventure: The JOJOLands Features First Trans Joestar, Dragona|website=Anime|access-date=2023-02-24|archive-date=2023-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230224200232/https://comicbook.com/anime/news/jojo-bizarre-adventure-the-jojolands-first-trans-joestar-dragona/|url-status=live}}</ref>, то есть родилась мужчиной, но стала вести себя, как женщина и вставила себе грудные имплантаты. Драгона использует японские местоимения женского рода по отношению к себе, хотя Джодио продолжает обращаться к ней, как к мужчине. Очевидная разница во внешности в сравнение с Джодио намекает на то, что Драгона является его единоутробной сестрой. Её стенд — Smooth Operators, состоит из мини-роботов, способных перемещать предметы без дополнительного урона, например менять положение органов. === Пако Лабуранте === * {{nihongo|'''Пако Лабурантес'''|パコ・ラブランテス|Пако Рабурантэсу}} — 19-ти летний одноклассник Джодио и член преступной группировки. Пако — родом из неблагополучной семьи, отец откусил ему часть уха. Сам Пако [[:ru:Клептомания|клептоман]] и постоянно ворует. Его стенд — The Hustle, позволяет Пако хватать предметы одними мускулами без использования кисти и пальцев. === Мерил Мэй Ци === * {{nihongo|'''Мерил Мэй Ци'''|メリル・メイ・チー|Мэриру Мэи Ти:}} — глава преступной организации, в которой состоят главные герои. Она также по совместительству является директрисой местной школы и владелицей модного магазина, самостоятельно занимается дизайном одежды. Однако под маской уважаемой общественной деятельницы скрывается дотошный криминальный авторитет. Она организовывает кражу драгоценных предметов, в частности алмазов для сбыта их на чёрном рынке. У Мэй Ци налажены широкие связи, в том числе и среди таможенников. Ей 49 лет и у неё есть молодой муж и ребёнок. == Определения == === Стенд === Воплощение энергетической сущности человека или животного, которое принимает облик фантома с причудливой внешностью. Обычные люди не способны их видеть. Каждый стенд обладает индивидуальной и уникальной внешностью с гуманоидными чертами. Стенды могут обладать самыми разными способностями, от колоссальной силы, управления элементами природы, до остановки времени, а также обладать явными недостатками. Например некоторые стенды не переносят свет, существуют только в отражении зеркала или не могут отходить дальше нескольких метров от владельца. Одни стенды сильнее, другие слабее. Сильные стенды должны находится поблизости от своего владельца или же подпитывать свои силы от ближнего источника энергии, например тепла или электричества. Некоторые стенды могут отходить на несколько километров от хозяина, но они либо очень слабые, либо нуждаются в постоянном источнике силы. Однако каждый и даже самый слабый стенд способен в полной мере проявить себя и стать смертельной угрозой, если его владелец будет использовать стенд умело в нужных ситуациях и условиях. Одни стенды эффективны в близком или дальнем бою, другие подходят для подрывной деятельности. Хотя большинство стендов подчиняются воле и мыслям хозяина, они могут преследовать цель без хозяина, руководствуясь органами чувств, одни стенды ориентируются по звуку, другие по источнику тепла. Некоторые стенды обладают своим разумом и даже волей. Манга показывала случаи, даже когда стенд намеренно убивал хозяина. Человек может обзавестись стендом при самых разных и таинственных обстоятельствах, в одних случаях способность владения стендом передаётся по наследству или же существуют артефакты, способные пробуждать у людей стенд. Стендом также может обзавестись любые животное (манга показывала обезьян, собак, кошек, крыс, черепах и даже планктон), и как правило они становятся слишком опасными, чтобы их оставлять в живых, так как не осознают, какую опасную силу приобрели и убивают любого, с кем встречаются или чувствуют потенциальную угрозу. Для того, чтобы владеть стендом, нужна большая духовная сила. В противном случае стенд истощит энергию хозяина и убьёт его. Если ранить стенд, то в это же место рану получает и хозяин, если уничтожить стенд, погибает и его хозяин. === Святые мощи === Таинственные мощи, по поверьям способные исполнять любое желание, если их собрать по частям. Эдакий [[:ru:Макгаффин|макгаффин]] из сюжета манги ''Steel Ball Run''. Вероятно это были останки самого Иисуса. Согласно сюжету персонажи, которые находили разные фрагменты останков, получали новые способности своих стендов. По мере развития сюжета, собранные фрагменты были соединены с телом погибшей Люси Стил и затем заточены в [[:ru:Церковь_Троицы_(Нью-Йорк)|Церкви Троицы]], [[:ru:Нью-Йорк|Нью-Йорке]]. Однако труп выкрадывает Джонни Джостар и увозит в Японию, где прячет их в земле, у городка Морио. На это месте стали происходить мистические события, и вероятно привели к образованию к видящих стен, способных преобразовывать или исцелять живые существа за эквивалентный обмен. === Рокакака === Таинственное растение с плодами, которое способно вылечить или подарить что-то человеку за равноценный обмен. Например, съевший плод может излечить ревматизм, но потеряет зрение. Было впервые обнаружено европейцами на острове [[:ru:Новая_Гвинея|Новая Гвинея]]. Но когда во время второй мировой войны, японцы оккупировали половину острова, данных растений уже не осталось на острове. Однако по неизвестной причине в Морио существует чёрный рынок, организованный камнелюдьми по продаже данных фруктов. Данный плод хочет заполучить Цуруги, так как верит, что плод является ключом к излечению его каменной болезни. Позже выясняется, что плод в результате которого образовался Дзёсукэ — новый вид, которой по сути с помощью равноценного обмена способен продлевать жизнь человека или спасать его. === Мафия камнелюдей === Мафия в Морио, осуществляющая продажу плодов Рокакака за крупные деньги, от 200.000.000 (''двести миллионов'') иен, поэтому их клиентов можно сосчитать по пальцам и они богачи. Мафия намеренно сохраняет малое количество клиентов, чтобы их никто не раскрыл и не узнал о существовании фруктов. Хотя членами мафии являются камнелюди, на них также работает Дзёбин, сын Норисукэ. Так как до основных событий, Кира и Дзёдзэфуми украли у них ветки Рюкакака, они попытались их убить и узнают о том, что Дзёдзэфуми сбежал и связан с Дзёсукэ и семьёй Хигасиката и поэтому теперь заточили зуб на семью, так как стремятся избавиться от всех, что знает о плодах и мафии. Причина кроется в том, что мафия желает обладать монополией на владение фруктами. При этом у них грандиозные планы относительно плодов, так как они хотят превратить их в «индустрию бессмертия». === Видящие стены === Обозначение таинственных возвышенностей, которые сами по себе вырастают из земли, словно опухоли и стремятся защитить людей и здания. Внешне похожи на возвышенности, на которых видны пустые отверстия — глаза. Они могут одаривать людей силой стенда, оставляя на них раны в форме укуса, а также лечить или изменять живые существа, осуществляя эквивалентный обмен, в буквальным смысле на 50 % обменивать их материи без какого- либо хирургического вмешательства на квантовом уровне при условии, что эти объекты будут зарыты под землёй. Таким образом предполагалось, что именно таким способом «родился» Дзёсукэ Хигасиката после того, как в результате землетрясения, заживо были похоронены Ёсикагэ Кира и Дзёдзэфуми Кудзё, однако позже выяснилось, что Дзёсукэ — результат обмена плода Рокакака вместе с эффектом стен, тем не менее видящиеся стены обладают похожими свойствами, сюжет не раскрывает почему. === Каменная болезнь === Таинственная безымянная болезнь семьи Хигасиката, проявляющаяся в том, что каждый первенец в следующем поколении семьи, в 10-летнем возрасте заболевает ею и его кожа и язык каменеют. Сама жертва постепенно теряет способность передвигаться, теряет воспоминания и умирает. При этом болезнь не поражает девочек в детстве, а её симптомы проявляются во взрослом или даже пожилом возрасте. Изначально болезнь проявляется у Рины Хигасикаты, жены Джонни Джостара, главного героя ''Steel Ball Run'', и Джонни в отчаянии крадёт мощи святых и сбегает в Японию. Там он спасает Рину, но сын Джонни умирает, после чего Джонни переняв жизнь ребёнка на свою через ''равноценный обмен'' и погибает, когда его раздавливает скатившийся камень. Сама семья затем стала применять такой же способ ''равноценного обмена'' с помощью «видящих стен» и в результате своей жизнью жертвовал какой-либо старший член семьи. На момент основных событий подозрения на данную болезнь наблюдаются у Холли Джостар. Также вся семья ожидает, что болезнь поразит Цуруги, младшего члена семьи Хигасиката и первенца. === Каменные люди === Раса гуманоидных существ, встречающихся только в альтернативной вселенной JoJo. Могут принимать облик людей, но также сливаться с камнями и незаметно перемещаться по ним. Как и обычные люди, они могут быть владельцами стендов. Каменное состояние схоже с анабиозом; они переносят неблагоприятную температуру (от 950 °C до −240 °C) и могут годами обходиться без пищи. Однако их организм устроен так, что им необходимо постоянно потреблять воздух, а контакт с водой будет губительным и приведёт к разрушению организма. В среднем каменный человек впадает в спячку от 30 до 90 дней, после чего ему не нужно спать несколько месяцев, спячка может длится максимум до 25 лет. Каменные люди имеют 2 пола и могут размножаться как люди, дети не растут постепенно, а через линьки, которые происходят каждые 6 лет, переходят в новую возрастную стадию. Не известно, сколько каменные люди могут жить, но их длительность жизни предположительно 240 лет. Возможность впадать в спячку и отсутствие необходимости во сне делает многих камнелюдей бездомными, чаще всего для спячки они предпочитают парки или территорию храма. Однако им необходимо питаться, их рацион похож на человеческий, но есть аллергия к манго. Они не склонны образовывать коллективы или даже страны и живут сами по себе, у них есть собственная культура и язык, но рост популяции людей о образование новых городов сильно сократило место обитание каменных людей и некоторые из них перебрались в города, ведя там паразитический образ жизни, стараясь сесть на шею каким то людям или семьям. Во многом это объясняется их биологией, из-за длительных спячек, они не могут устроится на работу и охранять собственность. Они негативно относятся к людям, считая паразитами на теле земли и крайне редко вступают с ними в союз, так как во всех случаях это заканчивается несчастными случаями. == Восприятие == [[Файл:New_York_Comic_Con_2014_-_Johnny_Joestar_(15499503336).jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:New_York_Comic_Con_2014_-_Johnny_Joestar_(15499503336).jpg|մինի|255x255փքս|Косплей Джонни Джостара]] Критиками было замечено значительное изменение стиля персонажей, особенно в последних работах Хирохико Араки, в частности сознательный отказ автора от выраженной маскулинности во внешности героев, типичной для [[:ru:Сёнэн|сёнэн]]-произведений и развитие собственного индивидуального стиля; они становятся менее массивными, более грациозными, их черты лица смягчаются, становятся более округлыми и «гламурными». Араки к тому моменту стал в значительной степени интересоваться модой и дизайном<ref name="gameblog">{{cite web|title=Jojo's Bizarre Adventure (2) : Phantom Blood / Battle Tendency|url=http://www.gameblog.fr/blogs/samizo_kouhei/rub7/page2|work=gameblog.fr|date=2013-02-24|access-date=2014-03-01|lang=fr|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903165056/http://www.gameblog.fr/blogs/samizo_kouhei/rub7/page2|url-status=live}}</ref>, в частности, сотрудничал с итальянским брендом [[:ru:Gucci|Gucci]]<ref name="Gucci">{{cite web|title=Gucci Store to Host Exhibit of Jojo Manga's Araki|url=http://www.animenewsnetwork.com/interest/2011-08-22/gucci-store-to-host-exhibit-of-jojo-manga-araki|work=[[Anime News Network]]|access-date=2014-03-01|lang=en|archive-date=2017-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014032459/http://www.animenewsnetwork.com/interest/2011-08-22/gucci-store-to-host-exhibit-of-jojo-manga-araki|url-status=live}}</ref> и публиковал свои работы в журналах моды<ref name="Gucci" />. Из-за изменений в стиле персонажей среди читательской аудитории значительно увеличилось количество женщин<ref name="1000manga">{{cite web|title=Jason Thompson's House of 1000 Manga - Jojo's Bizarre Adventure|url=http://www.animenewsnetwork.com/house-of-1000-manga/2010-12-23|work=[[Anime News Network]]|access-date=2012-04-15|lang=en|archive-date=2012-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422183157/http://www.animenewsnetwork.com/house-of-1000-manga/2010-12-23|url-status=live}}</ref>. Джастин Силс из сайта Ffreakinawesomenetwork отметил, что персонажи из ''Steel Ball Run'' является самой необычной частью франшизы ''JoJo'', но одновременно основной сюжет типичен для остальных частей ''JoJo''; главным героем выступает [[:ru:Глэм-рок|глэм-рок]]-персонаж, интеллигентный, но неуклюжий. Однако по мнению критика, мимика и выражения чувств персонажей выражены слабо и не живые из-за стремления автора манги показать персонажей привлекательными. Несмотря на это, манга наполнена сверхъестественными «фантастическими» визуальными эффектами<ref name="а2">{{cite web|last1=Seals|first1=Justin|title=Steel Ball Run: A Manga Review|url=http://www.freakinawesomenetwork.net/2014/04/steel-ball-run-a-manga-review/|website=Ffreakinawesomenetwork|date=2014-04-01|access-date=2017-09-04|archive-date=2018-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209090325/http://www.freakinawesomenetwork.net/2014/04/steel-ball-run-a-manga-review/|url-status=live}}</ref> Тор Дженсен из сайта Geek.com заметил, что изображение развития товарищеских отношений между Джонни и Джайро одно из лучших, что он встречал в комиксах. В частности возможность наблюдать, как персонажи превращаются из врагов в верных товарищей, готовых ради друг друга пойти на жертвы<ref>{{cite web|url=https://www.geek.com/comics/the-11-best-bromances-in-comics-1708153/|title=The 11 Best Bromances In Comics|author=Jensen, K. Thor|date=2017-07-20|website=[[Geek.com]]|publisher=[[Ziff Davis]]|access-date=2017-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818230036/https://www.geek.com/comics/the-11-best-bromances-in-comics-1708153/|archive-date=2017-08-18}}</ref>. Эркаель из сайта Manga News заметил, что решение в Steel Ball Run сделать главным героем Цеппели — неожиданный поворот со стороны автора манги Хирохико Араки, который всегда героями делал представителей семьи Джостаров. При этом читателей, знакомых с предыдущими франшизами Jojo будет ждать приятный сюрприз в виде многочисленных отсылок к предыдущим частям, так как в сюжете будут часто встречаться персонажи с именами и внешностью аналогичных из оригинальной франшизы<ref>{{Cite news|title=Critique de la série Jojo's bizarre adventure - Saison 7 - Steel Ball Run - Manga série|url=https://www.manga-news.com/index.php/serie/critique/Jojos-bizarre-adventure-Steel-Ball-Run|work=manga-news.com|access-date=2017-11-21|language=fr|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032927/https://www.manga-news.com/index.php/serie/critique/Jojos-bizarre-adventure-Steel-Ball-Run}}</ref>. Критики того же сайта при обзоре манги Jojolion заметили, как автор манги особое внимания уделяет сюжету и окружающему миру, персонажи которого гармонично туда вписываются и существуют для того, чтобы постепенно открывать новые тайны города Морио, становясь частью сюжета, это кардинально отличается от сюжета типичной манги, где наоборот, главным двигателем сюжета выступают персонажи<ref>{{Cite news|title=Critique Vol.4 Jojo's bizarre adventure - Saison 8 - Jojolion - Manga|url=https://www.manga-news.com/index.php/manga/critique/Jojos-bizarre-adventure-Saison-8-Jojolion/vol-4|work=manga-news.com|access-date=2017-11-21|language=fr|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201041304/https://www.manga-news.com/index.php/manga/critique/Jojos-bizarre-adventure-Saison-8-Jojolion/vol-4}}</ref>. По версии сайта Geek, Фанни Валентайн, главный антагонист Steel Ball Run занял второе место в списке злых вымышленных президентов США; редакция заметила, что уникальность персонажа заключается в том, что им двигают не жадные мотивы или абстрактные цели, как большинство злодеев, а доведённый до абсурдного состояния патриотизм и любовь к родине, из-за корой персонаж утерял связь с реальностью<ref>{{Cite news|title=The Most Evil Sci-Fi Presidents - Geek.com|url=https://www.geek.com/culture/the-most-evil-sci-fi-presidents-1678859/|work=Geek.com|date=2016-11-09|access-date=2017-11-21|language=en|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033746/https://www.geek.com/culture/the-most-evil-sci-fi-presidents-1678859/}}</ref>. Улыбка Джайро Цеппели, при которой он оголяет свои золотые зубы стала интернет мемом<ref>{{Cite news|title=Gyro Zeppeli {{!}} JoJo's Bizarre Adventure|url=http://knowyourmeme.com/photos/1280780-jojos-bizarre-adventure|work=Know Your Meme|access-date=2017-11-21|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032719/http://knowyourmeme.com/photos/1280780-jojos-bizarre-adventure}}</ref>, персонаж упоминался на сайте немецкого радио канала Big FM, статье, посвящённой отбеливанию зубов, где в шутку было замечено, что можно обернуть зубы в фольгу и «быть, как Джайро Цеппели»<ref>{{Cite news|title=Zähne bleachen mit Alufolie|url=http://www.bigfm.de/topic/11748/zaehne-bleachen-alufolie|work=bigFM|date=2016-04-01|access-date=2017-11-21|language=de|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043317/http://www.bigfm.de/topic/11748/zaehne-bleachen-alufolie}}</ref>. В форме «золотой улыбки Джайро», также продаётся денежный зажим<ref>{{Cite news|title=JoJo's Bizarre Adventure: SBR Money Clip Holds Cash in Gyro's Gold-Plated Teeth|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2012-06-10/jojo-bizarre-adventure/sbr-money-clip-holds-cash-in-gyro-gold-plated-teeth|work=Anime News Network|access-date=2017-11-21|language=en|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201074727/https://www.animenewsnetwork.com/interest/2012-06-10/jojo-bizarre-adventure/sbr-money-clip-holds-cash-in-gyro-gold-plated-teeth}}</ref>. С изображением персонажей выпускались коллекционные фигурки<ref>{{Cite web|url=https://www.amazon.com/Action-Heroes-Zeppeli-Toys-MEDIKOMU/dp/B001GIPMRQ|title=Amazon.com: Real Action Heroes STEEL BALL RUN Gyro Zeppeli by Toys MEDIKOMU: Toys & Games|publisher=www.amazon.com|access-date=2017-11-21|archive-date=2025-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122121303/https://www.amazon.com/Action-Heroes-Zeppeli-Toys-MEDIKOMU/dp/B001GIPMRQ|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myfigurecollection.net/item/322944|title=Jojo no Kimyou na Bouken - Steel Ball Run - Gyro Zeppeli - Super Action Statue - Limited Edition (Medicos Entertainment)|publisher=myfigurecollection.net|lang=en|access-date=2017-11-21|archive-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923095622/http://myfigurecollection.net/item/322944|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myfigurecollection.net/item/29053|title=Jojo no Kimyou na Bouken - Steel Ball Run - Johnny Joestar - DX Collection Jojo Figure Vol.4 - DX Figure (Banpresto)|publisher=myfigurecollection.net|lang=en|access-date=2017-11-21|archive-date=2016-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005063241/http://myfigurecollection.net/item/29053|url-status=live}}</ref>. Также персонажи появлялись в играх; [[:ru:JoJo's_Bizarre_Adventure:_Eyes_of_Heaven|Eyes of Heaven]]<ref>{{Cite web|url=http://www.jeuxactu.com/jojo-s-bizarre-adventure-eyes-of-heaven-un-trailer-avec-gyro-zeppeli-101663.htm|title=JoJo's Bizarre Adventure Eyes of Heaven : Gyro Zeppeli appelle la cavalerie|lang=fr|access-date=2017-11-21|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031249/http://www.jeuxactu.com/jojo-s-bizarre-adventure-eyes-of-heaven-un-trailer-avec-gyro-zeppeli-101663.htm|url-status=live}}</ref> и [[:ru:JoJo's_Bizarre_Adventure:_All_Star_Battle|All Star Battle]]. == Примечания == <references responsive="1"></references> {{JoJo's Bizarre Adventure}} 55xpny956vls059my7xltg2hmm0nbnh 0 1342785 10940303 2026-10-11T15:34:48Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 Նոր էջ «{{ՎՏՔ}} [[Պատկեր:Cows grazing under the african sun.jpg|thumb|Հոլիստիկ կառավարումը մշակվել է որպես արածեցման կառավարման համար ռեսուրսների կառավարման մոտեցում]] '''Հոլիստիկ կառավարում''' [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] մեջ ([[հունարեն]] ''ὅλος holos'' բառից, որը նշանակում է «ամբողջ...»: 10940303 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} [[Պատկեր:Cows grazing under the african sun.jpg|thumb|Հոլիստիկ կառավարումը մշակվել է որպես արածեցման կառավարման համար ռեսուրսների կառավարման մոտեցում]] '''Հոլիստիկ կառավարում''' [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] մեջ ([[հունարեն]] ''ὅλος holos'' բառից, որը նշանակում է «ամբողջ, ամբողջական, համընդհանուր, ամբողջականություն») ռեսուրսների կառավարման մոտեցում, որն ի սկզբանե մշակվել է Ալան Սեյվորիի կողմից<ref name="Sullivan">{{cite web|last=Sullivan|first=Preston|title=Holistic Management: A Whole-Farm Decision Making Framework|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296|work=The National Sustainable Agriculture Information Service - ATTRA|publisher=National Center for Appropriate Technology (NCAT)|access-date=16 April 2013|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329025842/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296}}</ref>՝ [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] [[Ռանչո|կառավարման]] համար<ref name="greenbiz">{{cite web|last=Coughlin|first=Chrissy|title=Allan Savory: How livestock can protect the land|date=10 March 2013 |url=http://www.greenbiz.com/blog/2013/03/10/allan-savory-how-livestock-can-protect-land|publisher=GreenBiz|access-date=5 April 2013}}</ref>։ [[Հոլիզմ|Հոլիստիկ]] կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193">{{cite book| title=Meat: A Benign Extravagance | first=Simon | last=Fairlie | publisher=Chelsea Green Publishing | year=2010 | isbn=978-1-60358-325-1 | pages=191–193 }}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը Holistic Management International կազմակերպության գրանցված [[Ապրանքանիշ|ապրանքանիշն]] է (որն այլևս կապված չէ Ալան Սեյվորիի հետ)։ Այն քննադատության է ենթարկվել բազմաթիվ հետազոտողների կողմից, որոնք պնդում են, որ այն ի վիճակի չէ ապահովել հայտարարված առավելությունները<ref>{{Cite journal |last1=Briske |first1=David D. |last2=Bestelmeyer |first2=Brandon T. |last3=Brown |first3=Joel R. |last4=Fuhlendorf |first4=Samuel D. |last5=Wayne Polley |first5=H. |date=2013-10-01 |title=The Savory Method Can Not Green Deserts or Reverse Climate Change: A response to the Allan Savory TED video |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0190052813500320 |journal=Rangelands |volume=35 |issue=5 |pages=72–74 |doi=10.2111/RANGELANDS-D-13-00044.1 |bibcode=2013Range..35...72B |issn=0190-0528|hdl=10150/639967 |s2cid=86573794 |hdl-access=free }}</ref><ref name=":0">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2014/aug/04/eat-more-meat-and-save-the-world-the-latest-implausible-farming-miracle |title=Eat more meat and save the world: the latest implausible farming miracle |last=Monbiot |first=George |author-link=George Monbiot |date=4 August 2014 |work=[[The Guardian]] |access-date=2018-10-28}}</ref>։ ==Սահմանում== «Հոլիստիկ կառավարումը» նկարագրում է ռեսուրսների կառավարման [[Համակարգային մոտեցում|համակարգային մտածողության մոտեցում]]։ Ի սկզբանե մշակվելով Ալան Սեյվորիի կողմից՝ այն այժմ հարմարեցվում է սոցիալական, էկոլոգիական և տնտեսական բարդ գործոններ ունեցող այլ համակարգերի կառավարման համար։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (HPG) նման է [[Խոտհարքաշրջանառություն|ռոտացիոն արածեցմանը]], սակայն տարբերվում է նրանով, որ ավելի հստակորեն ճանաչում է և գործնական շրջանակ տրամադրում էկոհամակարգային չորս հիմնական գործընթացներին հարմարվելու համար․ [[Ջրի շրջապտույտ|ջրի]] [[Ջրի շրջապտույտ|շրջապտույտ]]<ref name="auto">{{cite web| last1=Weber| first1=K T| last2=Gokhale| first2=B S| title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho| url=http://giscenter.isu.edu/research/projects/jae_soilmoisture.pdf| website=Elsevier| publisher=Journal of Arid Environments| access-date=13 April 2015}}</ref><ref name="dx">{{cite journal |last1=Teague |first1=W.R. |last2=Dowhower |first2=S.L. |last3=Baker |first3=S.A. |last4=Haile |first4=N. |last5=DeLaune |first5=P.B. |last6=Conover |first6=D.M. |year=2011 |title=Grazing Management Impacts on Vegetation, Soil Biota and Soil Chemical, Physical and Hydrological Properties in Tall Grass Prairie |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |url-status=live |journal=Agriculture, Ecosystems and Environment |volume=141 |issue=3–4 |pages=310–322 |bibcode=2011AgEE..141..310T |doi=10.1016/j.agee.2011.03.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001417/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref>, հանքանյութերի շրջապտույտ<ref>{{cite web | last=Sanjari G, Ghadiri H, Ciesiolka CAA, Yu B (2008) | title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland | publisher=Soil Research 46 (CSIRO Publishing), 348–358. | url=http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 | access-date=7 April 2013 | archive-date=27 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130927213634/http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 }}</ref><ref>{{cite web| last=Fairlie| first=Simon| title=Maximizing Soil Carbon Sequestration: Carbon Farming and Rotational Grazing| url=http://www.motherearthnews.com/sustainable-farming/soil-carbon-sequestration-rotational-grazing-ze0z1208zkon.aspx#axzz2PmJWctkM| work=Mother Earth News August 21, 2012| access-date=7 April 2013}}</ref>, ներառյալ [[Ածխածնի շրջանառություն|ածխածնի]] [[Ածխածնի շրջանառություն|շրջանառությունը]], էներգիայի հոսք և համայնքային դինամիկա (օրգանիզմների միջև փոխհարաբերությունները [[Էկոհամակարգ|էկոհամակարգում]])<ref>{{cite book| last=Archer| first=Steve, Fred E. Smeins| title=Grazing Management an ecological perspective edited by Rodney K Heitschmidt and Jerry W Stuth| page=Chapter 5| url=http://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1| access-date=2013-04-08| archive-date=2021-05-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20210514204439/https://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1}}</ref>՝ հավասար կարևորություն տալով անասնապահական արտադրությանն ու սոցիալական բարեկեցությանը։ Հոլիստիկ կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193" />։ === Գործողությունների համակարգ === Հոլիստիկ կառավարման որոշումների կայացման շրջանակը կիրառում է վեց հիմնական քայլ՝ ռեսուրսների կառավարումն ուղղորդելու համար<ref>{{cite web|last=Savory|first=Allan|title=Putting Holistic Management In Place|url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|work=Savory Institute|access-date=6 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111074423/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|archive-date=11 January 2012}}</ref><ref name="Sullivan" />․ #Սահմանել կառավարվող համակարգն ամբողջականությամբ։ Ոչ մի տարածք չպետք է դիտարկվի որպես մեկ արտադրանքի համակարգ։ Սահմանելով ամբողջությունը՝ մարդիկ ավելի լավ են կարողանում կառավարել։ Սա ներառում է առկա ռեսուրսների, այդ թվում՝ [[Ներդրումների կառավարում|ֆինանսական միջոցների]] բացահայտումը, որոնք գտնվում են կառավարչի տրամադրության տակ։ #Սահմանել, թե ինչ եք ցանկանում այժմ և ապագայում։ Սահմանել այն նպատակները, խնդիրներն ու գործողությունները, որոնք անհրաժեշտ են ցանկալի կյանքի որակն ապահովելու համար, ինչպես նաև որոշել, թե ինչպիսին պետք է լինի կյանքը սնուցող միջավայրը՝ այդ [[Կյանքի որակ|կյանքի որակը]] հեռավոր ապագայում պահպանելու համար։ #Հետևել էկոհամակարգի առողջության վաղագույն ցուցանիշներին։ Բացահայտել էկոհամակարգային այն ծառայությունները, որոնք խորը ազդեցություն ունեն ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղական միջավայրերում ապրող մարդկանց վրա, և գտնել դրանք հեշտությամբ վերահսկելու եղանակ։ Վատ գործող միջավայրի վաղ ցուցանիշի լավագույն օրինակներից մեկը բուսածածկույթից զուրկ հողակտորների առկայությունն է։ Ավելի լավ գործող միջավայրի ցուցանիշ է նոր ծլարձակող բույսերի տեսակային բազմազանությունը, ինչպես նաև վայրի բնության վերադարձը կամ աճը։ #Չսահմանափակել կիրառվող կառավարման գործիքները։ Բնական ռեսուրսների կառավարման ութ գործիքներն են՝ փողը/աշխատուժը, մարդկային ստեղծագործականությունը, արածեցումը, կենդանիների ազդեցությունը, կրակը, հանգիստը, կենդանի օրգանիզմները և գիտությունը/տեխնոլոգիան։ Հաջողության հասնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել այս բոլոր գործիքները հնարավորությունների առավելագույն չափով։ #Փորձարկել որոշումներն այնպիսի հարցադրումների միջոցով, որոնք նախագծված են ապահովելու, որ բոլոր որոշումները լինեն սոցիալապես, բնապահպանապես և ֆինանսապես հիմնավորված՝ ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հեռանկարում։ #Իրականացնել կանխարգելիչ մոնիտորինգ՝ նախքան կառավարվող համակարգում անհավասարակշռության խորացումը։ Այսպիսով, կառավարիչը կարող է արագորեն ձեռնարկել հարմարվողական, ուղղիչ գործողություններ՝ նախքան էկոհամակարգային ծառայությունների կորուստը։ Միշտ ենթադրել, որ ծրագիրը կատարյալ չէ, և կիրառել հետադարձ կապի մեխանիզմ, որը ներառում է ձախողման վաղագույն նշանների մոնիտորինգ, ճշգրտում և վերապլանավորում՝ ըստ անհրաժեշտության։ Այլ կերպ ասած՝ կիրառել «<nowiki/>[[wikt:canary in a coal mine|canary in a coal mine]]<nowiki/>» (վաղ ահազանգման) մոտեցումը։ === Չորս սկզբունք === Ալան Սեյվորին առանձնացրել է Հոլիստիկ կառավարման պլանավորված արածեցման չորս հիմնական սկզբունք, որոնք նպատակ ունեին օգտվել արածող կենդանիների մեծ հոտերի և դրանց գոյությունն ապահովող խոտածածկ տարածքների միջև առկա [[Սիմբիոզ|սիմբիոտիկ]] փոխհարաբերությունից<ref name="Savory 2012">{{cite web |last=Savory |first=Allan |title=Principles of Holistic Management, Empowering Caretakers of the Land |url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109072440/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-date=9 January 2012 |work=Savory Institute |access-date=6 April 2013}}</ref>․ # Բնությունը գործում է որպես ամբողջական համակեցություն՝ մարդկանց, կենդանիների և հողի միջև [[Մուտուալիզմ|մուտուալիստական]] փոխհարաբերություններով։ Եթե հեռացվի որևէ առանցքային տեսակ, ինչպիսիք են արածող մեծ հոտերը, կամ փոխվի դրանց վարքագիծը, ապա առաջանում է անսպասելի և լայնածավալ բացասական ազդեցություն շրջակա միջավայրի այլ ոլորտների վրա<ref name="Savory 2012" />։ # Չափազանց կարևոր է, որ գյուղատնտեսական պլանավորման ցանկացած համակարգ լինի բավականաչափ ճկուն՝ բնության բարդությանը հարմարվելու համար, քանի որ բոլոր միջավայրերը տարբեր են և ունեն մշտապես փոփոխվող տեղական պայմաններ։ # [[Ընտելացում|Ընտանի տեսակների]] կիրառմամբ [[Անասնաբուծություն|անասնաբուծությունը]] կարող է ծառայել որպես կորսված առանցքային տեսակների փոխարինիչ։ Այդպիսով, բնությունը նմանակող եղանակով պատշաճ կառավարման դեպքում գյուղատնտեսությունը կարող է վերականգնել հողը և նույնիսկ օգուտ բերել վայրի բնությանը՝ միաժամանակ օգտակար լինելով մարդկանց<ref name="Savory 2012" />։ # Ժամանակը և ժամկետների ընտրությունը հողօգտագործման պլանավորման կարևորագույն գործոններն են։ Ոչ միայն չափազանց կարևոր է հասկանալ, թե որքան ժամանակ պետք է օգտագործել հողը գյուղատնտեսության համար և որքան ժամանակ տրամադրել հողի հանգստին, այլև նույնքան կարևոր է հստակ գիտակցել, թե կոնկրետ երբ և որտեղ է հողը պատրաստ այդ օգտագործմանն ու հանգստին<ref name="Savory 2012" />։ == Ստեղծման պատմություն == Հոլիստիկ պլանավորված [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] գաղափարը 1960-ական թվականներին մշակել է վայրի բնության կենսաբան Ալան Սեյվորին՝ իր հայրենի Հարավային Ռոդեզիայում։ Նա նպատակ ուներ հասկանալ [[Անապատացում|անապատացման]] խնդիրը [[Շրջակա միջավայրի պահպանության շարժում|բնապահպանական]] ավելի լայն շարժման համատեքստում։ Կրելով Անդրե Վուազենի աշխատանքների ազդեցությունը<ref>{{cite book |last=Voisin|first=André |author-link=André Voisin |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}</ref><ref>{{cite book |last=Voisin |first=André |author2=Lecomte, Antoine |title=Rational grazing, the meeting of cow and grass: a manual of grass productivity |year=1962 |publisher=C. Lockwood LTD, London}}</ref>՝ նա առաջ է քաշել այն վարկածը, որ անապատների տարածումը, վայրի բնության կորուստը և դրա հետևանքով մարդկանց աղքատացումը պայմանավորված էին արածող խոշոր կենդանիների բնական հոտերի կրճատմամբ և, առավել ևս, պահպանված սակավաթիվ հոտերի վարքագծի փոփոխությամբ։ Սեյվորին նաև ենթադրել է, որ [[Գյուղատնտեսական կենդանիներ|գյուղատնտեսական կենդանիները]] կարող են փոխարինել բնական հոտերին՝ ապահովելով կարևոր [[էկոհամակարգային ծառայություններ]], ինչպիսին է սննդանյութերի շրջանառությունը<ref>{{cite web|last=Retallack|first=Gregory|title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling|url=http://blogs.uoregon.edu/gregr/files/2013/07/grasslandscooling-nhslkh.pdf|work=The University of Chicago|publisher=The Journal of Geology|access-date=21 October 2013}}</ref><ref>{{cite book |last= Voisin|first= André |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}.</ref>։ Թեև անասնապահները նկատել էին, որ [[Խոտհարքաշրջանառություն|խոտհարքաշրջանառության]] համակարգերը կարող են կիրառելի լինել անասնապահական նպատակներով, գիտական փորձերը ցույց են տվել, որ դրանք պարտադիր չէ, որ լուծեն [[Էկոլոգիա|էկոլոգիական]] այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսին է [[Անապատացում|անապատացումը]]։ Ըստ Սեյվորիի՝ անհրաժեշտ էր խոտածածկ տարածքների համակարգերի կառավարման ավելի համապարփակ շրջանակ՝ հարմարվողական, հոլիստիկ կառավարման պլան։ Այդ իսկ պատճառով Հոլիստիկ կառավարումն օգտագործվել է որպես ամբողջական ֆերմայի/ռանչոյի պլանավորման գործիք[https://www.canr.msu.edu/foodsystems/uploads/files/holistic.pdf]։ 1984 թվականին նա հիմնադրել է Հոլիստիկ ռեսուրսների կառավարման կենտրոնը (Center for Holistic Resource Management), որը հետագայում վերանվանվել է «Holistic Management International»<ref>{{Cite web |title=Holistic Management International {{!}} Healthy Land. Healthy Food. Healthy Lives.® |url=https://www.holisticmanagement.org/ |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ Շատ տարածաշրջաններում արոտավայրային անասնապահությունն ու [[Մարդու էկոլոգիա|համայնքային]] հողօգտագործումը մեղադրվում են գերարածեցման հետևանքով առաջացած շրջակա միջավայրի դեգրադացիայի մեջ։ Տարիների հետազոտություններից ու փորձերից հետո Սեյվորին հանգել է այն եզրակացության, որ այդ պնդումը հաճախ սխալ է, իսկ երբեմն էլ կենդանիներին հեռացնելն իրականում միայն ավելի է վատթարացնում իրավիճակը։ Այս հայեցակարգը «տրոֆիկ կասկադի» տարատեսակ է, որտեղ մարդիկ դիտարկվում են որպես բարձրագույն գիշատիչներ, և կասկադը սկիզբ է առնում հենց նրանցից։ Սեյվորին մշակել է կառավարման մի համակարգ, որը, նրա պնդմամբ, պետք է բարելավի արածեցման համակարգերը։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումն արոտավայրերի կառավարման ավելի նոր մոտեցումներից մեկն է, որի նպատակն է առավել ճշգրիտ նմանակել վայրի կենդանիների բնական հոտերի վարքագիծը։ Ըստ պնդումների՝ այն բարելավում է գետամերձ բնակավայրերը ու ջրի որակը՝ ի տարբերություն այն համակարգերի, որոնք հաճախ հանգեցնում էին հողերի դեգրադացիային։ Հոլիստիկ կառավարումը նաև բարելավում է արոտավայրերի որակը թե՛ ընտանի, թե՛ [[Վայրի բնություն|վայրի կենդանիների]] համար<ref name="auto" /><ref name="dx" /><ref>A. M. Strauch et al. Impact of livestock management on water quality and streambank structure in a semi-arid, African ecosystem, Journal of Arid Environments 73 (2009) 795–803</ref><ref>{{cite web| last=Undersander| first=Dan| title=Grassland birds: Fostering habitat using rotational grazing| url=http://learningstore.uwex.edu/assets/pdfs/a3715.pdf| publisher=University of Wisconsin-Extension| access-date=5 April 2013| display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal| last1=Ferguson| first1=Bruce| title=Sustainability of holistic and conventional cattle ranching in the seasonally dry tropics of Chiapas, Mexico| journal=Agricultural Systems| date=18 June 2013| volume=120| pages=38–48| display-authors=etal| doi=10.1016/j.agsy.2013.05.005| bibcode=2013AgSys.120...38F}}</ref>։ Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ներուժ ունի մեղմելու [[Կլիմայի մելիորացում|կլիմայի]] [[Կլիմայի մելիորացում|մելիորացումը]]՝ միաժամանակ նպաստելով հողի վերականգնմանը, ավելացնելով կենսաբազմազանությունը և շրջելով անապատացման գործընթացը<ref>[https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change "Allan Savory: How to green the desert and reverse climate change."] TED Talk, February 2013.</ref><ref name="Thackara2010">{{cite magazine |last=Thackara |first=John |date=2010-06-03 |title=Dominant theory says that desertification is caused by overgrazing. Operation Hope, winner of the 2010 Buckminster Fuller Challenge, has upended this idea—restoring degraded African grasslands into lush, green pasture. |url=http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |url-status=unfit |magazine=Seed Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606190708/http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |archive-date=2010-06-06 |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Այս գործելակերպում [[Խոտհարք|խոտհարքները]] վերականգնելու համար կիրառվում են ցանկապատեր և/կամ հովիվներ<ref name="dx" /><ref name="Weber2011">{{cite journal |last1=Weber |first1=K.T. |last2=Gokhale |first2=B.S. |year=2011 |title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |url-status=live |journal=Journal of Arid Environments |volume=75 |issue=5 |pages=464–470 |bibcode=2011JArEn..75..464W |doi=10.1016/j.jaridenv.2010.12.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001407/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sanjari |first1=G |last2=Ghadiri |first2=H |last3=Ciesiolka |first3=CAA |last4=Yu |first4=B |year=2008 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |url-status=live |journal=Soil Research |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/sr07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513171011/http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |archive-date=2013-05-13 |access-date=2013-04-02 |hdl-access=free |hdl=10072/21586}}</ref>։ Ընտանի կենդանիների մեծ [[Հոտի վարքագիծ|հոտերի մանրակրկիտ պլանավորված տեղաշարժերը]] նմանակում են բնական գործընթացները, երբ [[Կենդանիների արածեցում|արածող կենդանիները]], ոհմակային գիշատիչների պատճառով մնալով խիտ խմբավորված, որոշակի տարածքում սնվելուց, հողը տրորելուց և գոմաղբով պարարտացնելուց հետո ստիպված են լինում առաջ շարժվել և վերադառնում են միայն այն ժամանակ, երբ բուսականությունն ու տարածքը լիովին վերականգնվում են։ Արածեցման այս մեթոդը ձգտում է նմանակել վերջին 40 միլիոն տարիների բնական գործընթացը, երբ արոտավայրային էկոհամակարգերի տարածման շնորհիվ ձևավորվեցին հարուստ հողեր, որոնք կլանում էին ածխածինը և դրանով իսկ հովացնում մոլորակը<ref>{{cite journal |last=Retallack |first=Gregory |year=2001 |title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling |url=http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |journal=[[The Journal of Geology]] |volume=109 |issue=4 |pages=407–426 |bibcode=2001JG....109..407R |doi=10.1086/320791 |s2cid=15560105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506232759/http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |archive-date=2013-05-06}}</ref>։ == Կիրառություն == Թեև Հոլիստիկ կառավարման համակարգն ի սկզբանե մշակվել էր արոտավայրերի օգտագործման<ref name="Weber2011" /> և անապատացված հողերի վերականգնման համար<ref>J. N. Clatworthy, Results of the Botanical Analyses in the Charter Trial, Rhodesian Branch of the South African Society of Animal Production, Zimbabwe Agricultural Journal 1984</ref>, այն կարող է կիրառվել նաև այլ ոլորտներում, որտեղ առկա են բազմաթիվ բարդ [[Տնտեսական սոցիոլոգիա|սոցիալ-տնտեսական]] և բնապահպանական գործոններ։ Այդպիսի օրինակներից է [[Ջրային ռեսուրսներ|ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարումը]], որը խթանում է միջոլորտային համագործակցությունը ջրային ռեսուրսների զարգացման և կառավարման գործում՝ ապահովելով ջրի արդարացի բաշխումը տարբեր սպառողների միջև և առավելագույնի հասցնելով տնտեսական ու սոցիալական բարեկեցությունը՝ առանց վտանգելու կենսական [[Շրջակա միջավայրի կայունություն|էկոհամակարգերի կայունությունը]]<ref name="Nilsson">{{cite journal | last1 = Nilsson | first1 = C. | last2 = Renöfält | first2 = B. Malm | year = 2008 | title = Linking flow regime and water quality in rivers: a challenge to adaptive catchment management | journal = Ecology and Society | volume = 13 | issue = 2| page = 18 | doi=10.5751/es-02588-130218| doi-access = free | hdl = 10535/2977 | hdl-access = free }}</ref>։ Մեկ այլ օրինակ է հանքավայրերի վերականգնումը<ref>{{cite web|last=Dagget|first=Dan|title=Convincing Evidence|url=http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|publisher=Man in Nature|access-date=5 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20010306044501/http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|archive-date=6 March 2001}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարման չորրորդ ուղղությունն է առանց հերկման բուսաբուծությունը, տարբեր մշակաբույսերի համատեղ ցանքը և պերմակուլտուրան։<ref name="Fairlie 2010 191–193" /><ref>{{cite web|last1=Leu|first1=Andre|title=Mitigating Climate Change With Soil Organic Matter in Organic Production Systems|url=http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/ditcted2012d3_en.pdf|website=Trade and environment review 2013, Commentary V pp.22-32|publisher=UNCTAD|access-date=28 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Tallman|first=Susan|title=No-Till Case Study, Richter Farm: Cover Crop Cocktails in a Forage-Based System|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417|work=National Sustainable Agriculture Information Service|publisher=NCAT-ATTRA|access-date=8 April 2013|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805000656/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417}}</ref><ref name="Fears">{{cite web|last=Fears|first=Robert|title=NRCS Adopts Holistic Management|url=http://holisticmanagement.org/wp-content/uploads/2013/02/NRCS-Article_Winter-2012-2.pdf|publisher=Lands of Texas Magazine|access-date=5 April 2013}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը ճանաչում է ստացել Միացյալ Նահանգների գյուղատնտեսության նախարարության (USDA) կողմից<ref name="Fears" /><ref>{{cite web|last=Terry|first=Quenna|title=NRCS in Texas presents at Holistic Management Seminars|url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detail/tx/newsroom/stories/?cid=nrcs144p2_002539|work=USDA-NRCS News room|access-date=5 April 2013 |quote="NRCS supports HMI in their efforts to provide sustainable resource training to women producers," said Susan Baggett, NRCS state resource conservationist.}}{{dead link|date=June 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>։ Այս համակարգի առավել համապարփակ կիրառությունը ֆերմայի կամ ռանչոյի ամբողջական պլանավորումն է, որը հաջողությամբ կիրառվել է ֆերմերների և անասնապահների կողմից։ Այդ պատճառով ԱՄՆ գյուղատնտեսության նախարարությունը «Սկսնակ ֆերմերների և ռանչերների զարգացման» ծրագրի շրջանակում վեց տարի շարունակ ֆինանսավորել է այս համակարգի կիրառումը՝ սկսնակ կին ֆերմերների ու ռանչոյատերերի վերապատրաստման նպատակով։<ref>{{Cite web |title=Empowering Beginning Women Farmers in the Northeast Through Whole Farm Planning - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804052304/https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-date=2020-08-04 |access-date=2026-06-28 |website=reeis.usda.gov}}</ref><ref>{{Cite web |title=Growing Successful Transitions with Beginning Women Farmer Programs in the Northeast and Texas - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725002540/https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-date=2025-07-25 |access-date=2026-06-28 |website=portal.nifa.usda.gov}}</ref>։ == Քննադատություն == Հոլիստիկ կառավարման տեսության պնդումները վիճարկվում են բազմաթիվ գրախոսվող ուսումնասիրությունների և լրագրողական հրապարակումների մեջ<ref name=":0" /><ref>{{cite web|last=Briske|first=D. D.|title=Origin, Persistence, and Resolution of the Rotational Grazing Debate: Integrating Human Dimensions Into Rangeland Research|url=https://www.ars.usda.gov/ARSUserFiles/1354/75.%20REM-D-10-00084.1.pdf|work=Rangeland Ecol Manage 64:325–334|access-date=6 April 2013}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Briske |first1=D.D. |last2=Derner |first2=J.D. |last3=Brown |first3=J.R. |last4=Fuhlendorf |first4=S.D. |last5=Teague |first5=W.R. |last6=Havstad |first6=K.M. |last7=Gillen |first7=R.L. |last8=Ash |first8=A.J. |last9=Willms |first9=W.D. |date=January 2008 |title=Rotational Grazing on Rangelands: Reconciliation of Perception and Experimental Evidence |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1550742408500078 |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=61 |issue=1 |pages=3–17 |doi=10.2111/06-159R.1|bibcode=2008REcoM..61....3B |hdl=10150/642920 |hdl-access=free }}</ref>։ 2014 թվականի մի ամփոփիչ գիտական հետազոտություն քննության է առել Հոլիստիկ կառավարման հինգ կոնկրետ էկոլոգիական վարկածներ և պարզել է, որ ԱՄՆ-i արևմուտքում դրանցից ոչ մեկը չի հաստատվել գիտական ապացույցներով<ref>{{Cite journal |last1=Carter |first1=John |last2=Jones |first2=Allison |last3=O'Brien |first3=Mary |last4=Ratner |first4=Jonathan |last5=Wuerthner |first5=George |date=2014-04-23 |title=Holistic Management: Misinformation on the Science of Grazed Ecosystems |journal=International Journal of Biodiversity |language=en |volume=2014 |pages=1–10 |doi=10.1155/2014/163431 |doi-access=free |issn=2314-4149}}</ref>։ Ռիչարդ Թիգի հոդվածում նշվում է, որ տարբեր քննադատություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային համակարգերը, այլ ոչ թե բուն հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2">{{cite book |last1=Teague |first1=Richard |first2=Fred |last2=Provenza |first3=Brien |last3=Norton |first4=Tim |last4=Steffens |first5=Matthew |last5=Barnes |first6=Mort |last6=Kothmann |first7=Roy |last7=Roath |year=2008 |chapter=Benefits of Multi-Paddock Grazing Management on Rangelands: Limitations of Experimental Grazing Research and Knowledge Gaps | editor-first=H.G. |editor-last=Schroder |title=Grasslands: Ecology, Management and Restoration |publisher=Nova Science Publishers |place=New York |pages=41–80 |isbn=978-1-60692-023-7 }}</ref>։ 1972-2016 թվականների համապատասխան ուսումնասիրությունների մետա-վերլուծությունը ցույց է տվել, որ բուսածածկույթի, բուսական կենսազանգվածի և կենդանիների մթերատվության վրա Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ավելի դրական ազդեցություն չի ունեցել, քան շարունակական արածեցումը, թեև այն կարող էր օգտակար լինել [[Մթնոլորտային տեղումներ|առատ տեղումներ]] ունեցող որոշ շրջաններում<ref>{{Cite journal |last=Hawkins |first=Heidi-Jayne |date=2017-04-03 |title=A global assessment of Holistic Planned Grazing™ compared with season-long, continuous grazing: meta-analysis findings |journal=African Journal of Range & Forage Science |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=65–75 |doi=10.2989/10220119.2017.1358213 |issn=1022-0119 |s2cid=90525942|doi-access=free |bibcode=2017AJRFS..34...65H }}</ref>։ Առնվազն երեք հետազոտություններ արձանագրել են հողի վիճակի բարելավում բազմաարոտավայրային մեթոդների կիրառման դեպքում՝ շարունակական արածեցման համեմատ։ Այդ բարելավումը չափվել է այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են հողում ածխածնի և ազոտի պարունակությունը, հողային բիոտան, ջրապահունակությունը, սննդանյութերի պահպանման ունակությունը և բուսական մնացորդներy<ref name="dx" /><ref>{{Cite journal |last1=Sanjari |first1=Gholamreza |last2=Ghadiri |first2=Hossein |last3=Ciesiolka |first3=Cyril A. A. |last4=Yu |first4=Bofu |date=2008-06-23 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=https://www.publish.csiro.au/sr/SR07220 |journal=Soil Research |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/SR07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |hdl=10072/21586 |issn=1838-6768|hdl-access=free }}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Stanley |first1=Paige |last2=Sayre |first2=Nathan |last3=Huntsinger |first3=Lynn |date=March 2024 |title=Holistic Management Shifts Ranchers' Mental Models for Successful Adaptive Grazing |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=93 |pages=33–48 |doi=10.1016/j.rama.2023.11.004|bibcode=2024REcoM..93...33S |doi-access=free }}</ref>։ Առկա են նաև փաստեր, որ բազմաարոտավայրային արածեցման մեթոդները կարող են մեծացնել հողի ջրապահունակությունը՝ չարածեցված հողերի համեմատ<ref name="Weber2011" />։ Այնուամենայնիվ, Ջորջ Վյուրթները «The Wildlife News» պարբերականում 2013 թվականին հրապարակված «Ալան Սեյվորի․ առասպել և իրականություն» ({{Lang-en|Allan Savory: Myth And Reality}}) խորագրով հոդվածում նշել է․ «Այն սակավաթիվ գիտական փորձերը, որոնք Սեյվորիի կողմնակիցները մեջբերում են որպես նրա մեթոդների իրավացիության ապացույց (ի հակադրություն նրա պնդումները հերքող հարյուրավոր աշխատանքների), հաճախ իրականում չեն ստուգում նրա տեսությունները։ Հոլիստիկ կառավարման կայքում մեջբերված մի շարք հետազոտություններում օգտագործման մակարդակները (հեռացված բուսականության աստիճանը) եղել են շատ ավելի ցածր, քան այն մակարդակը, որն իրականում առաջարկում է Սեյվորին»<ref name="wue">{{Cite web |last=Wuerthner |first=George |date=2013-11-12 |title=Allan Savory: Myth And Reality |url=https://www.thewildlifenews.com/2013/11/12/allan-savory-myth-and-reality/ |access-date=2024-09-26 |website=The Wildlife News |language=en-US}}</ref>։ Այս քննադատությունները վիճարկվել են այն հիմքով, որ բազմաթիվ հետազոտություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային արածեցման համակարգերը, այլ ոչ թե Հոլիստիկ կառավարումը կամ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2" />։ Բացի արածեցման մեթոդ լինելուց՝ Հոլիստիկ կառավարումը ներառում է նաև նպատակադրում, փորձառական ուսուցում, ինչպես նաև շեշտադրում մոնիթորինգի և հարմարվողական որոշումների կայացման վրա, ինչը հաշվի չի առնվել դաշտային բազմաթիվ գիտափորձերում<ref name=":1" /><ref name=":4" />։ Սա առաջադրվել է որպես պատճառ, թե ինչու են հողագործներից շատերը նշել Հոլիստիկ կառավարման առավել դրական փորձառության մասին, քան ցույց են տալիս գիտական հետազոտությունները<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Hawkins |first1=H.-J. |last2=Venter |first2=Z.-S. |last3=Cramer |first3=M.D. |date=1 January 2022 |title=A holistic view of Holistic Management: What do farm-scale, carbon, and social studies tell us? |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167880921004060 |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |language=en |volume=323 |article-number=107702 |doi=10.1016/j.agee.2021.107702|bibcode=2022AgEE..32307702H |hdl=11250/3044300 |hdl-access=free }}</ref>։ Այնուամենայնիվ, 2022 թվականի մի ամփոփիչ հետազոտություն, որն ուսումնասիրել է «ֆերմերային մակարդակի» 22 գիտական աշխատանք, որոնցից շատերը ներառել են ադապտիվ կառավարում, կրկին պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը որևէ ազդեցություն չի ունեցել բույսերի կամ կենդանիների մթերատվության վրա կամ նվազեցրել է այն<ref name=":5" />։ Միևնույն ժամանակ, այդ հետազոտությունը պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կապված է եղել սոցիալական համախմբվածության բարելավման և փոխադարձ ուսուցման հետ, սակայն հանգել է այն եզրակացության, որ «սոցիալական համախմբվածությունը, ուսուցումն ու մասնագիտական կապերը, որոնք այդքան տարածված են Հոլիստիկ կառավարմամբ աշխատող ֆերմաներում, կարող են ներդրվել ցանկացած ֆերմերային համայնքում՝ առանց Հոլիստիկ կառավարման անհիմն հռետորաբանությունն ընդունելու»<ref name=":5" />։ === Պնդումներ ածխածնի կլանման մասին === Սեյվորին քննադատության է ենթարկվել նաև այն պնդման համար, թե հոլիստիկ արածեցման՝ ածխածին կլանելու ներուժը ենթակա չէ փորձարարական գիտական ուսումնասիրության<ref name=":22">{{Cite web |last=TABLE Debates |date=16 Sep 2016 |title=Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method |url=https://www.tabledebates.org/research-library/holistic-management-critical-review-allan-savorys-grazing-method |access-date=23 July 2023 |website=TABLE Debates}}</ref>։ Օրինակ՝ 2000 թվականին Սեյվորին ասել է, որ «գիտական մեթոդը երբեք ոչինչ չի բացահայտում» և «գիտական մեթոդը մեզ պաշտպանում է ինձ նման խենթերից»<ref>{{Cite web |last=Hadley |first=C. J. |title=RANGE magazine.com, the Cowboy Spirit on America's Outback |url=https://www.rangemagazine.com/archives/stories/fall99/allan_savory.htm |access-date=2023-07-23 |website=www.rangemagazine.com}}</ref>։ Սեյվորիի հեղինակած 2017 թվականի տեղեկագրում նշվել է․ «Հոլիստիկ պլանավորված արածեցման վերաբերյալ կատարված յուրաքանչյուր հետազոտություն տվել է արդյունքներ, որոնք մերժվել են արոտավայրերի մասնագետների կողմից, քանի որ փորձերի կրկնելիություն չի եղել»<ref>{{Cite web |last=Ketcham |first=Christopher |date=23 February 2017 |title=Allan Savory's Holistic Management Theory Falls Short on Science |url=https://www.sierraclub.org/sierra/2017-2-march-april/feature/allan-savory-says-more-cows-land-will-reverse-climate-change |access-date=2023-07-23 |website=www.sierraclub.org |language=en}}</ref>։ T''A''BLE Debates» հարթակն այս հակասությունն ամփոփել է հետևյալ կերպ․ «Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (ՀՊԱ) անհնար է ստանդարտացնել, կրկնել և, հետևաբար, փորձարարական ստուգման ենթարկել որպես մեկ ամբողջություն (այլ ոչ թե միայն դրա արածեցման բաղադրիչը), ուստի փորձարարական գիտությունն ի վիճակի չէ ուսումնասիրել այն»։ Միևնույն ժամանակ հարթակն ընդգծել է, որ «նա չի բացատրում, թե ինչպես կարելի է ՀՊԱ-ի օգտին պատճառահետևանքային պնդումներ անել անապատացման դեմ պայքարի և կլիմայի մեղմման հարցում՝ առանց այդ կապերն ապացուցող գիտական տվյալներին դիմելու<ref name=":22" />։ Առավել թույլ է մշակված այն ապացույցների բազան, որը Հոլիստիկ կառավարումը համեմատում է խոտածածկ տարածքներում անասունների լիակատար բացակայության հետ։ Մի շարք գրախոսվող հետազոտություններ պարզել են, որ կիսաչոր տափաստաններից անասունների ամբողջական դուրսբերումը կարող է հանգեցնել բուսականության զգալի վերականգնման և հողում ածխածնի կլանման<ref>{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Liping |last2=Wei |first2=Xiaorong |last3=Zhang |first3=Xingchang |last4=Cheng |first4=Jimin |date=2013-01-30 |title=Ecosystem Carbon and Nitrogen Accumulation after Grazing Exclusion in Semiarid Grassland |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=1 |article-number=e55433 |bibcode=2013PLoSO...855433Q |doi=10.1371/journal.pone.0055433 |issn=1932-6203 |pmc=3559475 |pmid=23383191 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fernandez |first1=D. P. |last2=Neff |first2=J. C. |last3=Reynolds |first3=R. L. |date=2008-05-01 |title=Biogeochemical and ecological impacts of livestock grazing in semi-arid southeastern Utah, USA |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196307002662 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=72 |issue=5 |pages=777–791 |bibcode=2008JArEn..72..777F |doi=10.1016/j.jaridenv.2007.10.009 |issn=0140-1963|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Oliveira Filho |first1=José de Souza |last2=Vieira |first2=Jonas Nunes |last3=Ribeiro da Silva |first3=Eliane Maria |last4=Beserra de Oliveira |first4=José Gerardo |last5=Pereira |first5=Marcos Gervasio |last6=Brasileiro |first6=Felipe Gomes |date=2019-07-01 |title=Assessing the effects of 17 years of grazing exclusion in degraded semi-arid soils: Evaluation of soil fertility, nutrients pools and stoichiometry |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196319300357 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=166 |pages=1–10 |bibcode=2019JArEn.166....1O |doi=10.1016/j.jaridenv.2019.03.006 |issn=0140-1963 |s2cid=132050918|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Xing |last2=Li |first2=Zongshan |last3=Fu |first3=Bojie |last4=Zhou |first4=Wangming |last5=Liu |first5=Huifeng |last6=Liu |first6=Guohua |date=2014-12-01 |title=Restoration of ecosystem carbon and nitrogen storage and microbial biomass after grazing exclusion in semi-arid grasslands of Inner Mongolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925857414004881 |journal=Ecological Engineering |language=en |volume=73 |pages=395–403 |doi=10.1016/j.ecoleng.2014.09.077 |bibcode=2014EcEng..73..395W |issn=0925-8574|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gebregergs |first1=Tsegay |last2=Tessema |first2=Zewdu K. |last3=Solomon |first3=Negasi |last4=Birhane |first4=Emiru |date=June 2019 |title=Carbon sequestration and soil restoration potential of grazing lands under exclosure management in a semi-arid environment of northern Ethiopia |journal=Ecology and Evolution |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=6468–6479 |doi=10.1002/ece3.5223 |doi-access=free |issn=2045-7758 |pmc=6580272 |pmid=31236236|bibcode=2019EcoEv...9.6468G }}</ref>։ 2021 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված պարզել է, որ սակավ արածեցված և բնական խոտածածկ տարածքներին է բաժին ընկնում աշխարհի խոտածածկույթի ածխածնի ընդհանուր կուտակային կլանման 80%-ը, մինչդեռ կառավարվող (այսինքն՝ անասունների ավելի մեծ խտություն ունեցող) արոտավայրերը վերջին տասնամյակում հանդիսացել են ջերմոցային գազերի ուղիղ աղբյուր<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Jinfeng |last2=Ciais |first2=Philippe |last3=Gasser |first3=Thomas |last4=Smith |first4=Pete |last5=Herrero |first5=Mario |last6=Havlík |first6=Petr |last7=Obersteiner |first7=Michael |last8=Guenet |first8=Bertrand |last9=Goll |first9=Daniel S. |last10=Li |first10=Wei |last11=Naipal |first11=Victoria |last12=Peng |first12=Shushi |last13=Qiu |first13=Chunjing |last14=Tian |first14=Hanqin |last15=Viovy |first15=Nicolas |date=2021-01-05 |title=Climate warming from managed grasslands cancels the cooling effect of carbon sinks in sparsely grazed and natural grasslands |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=118 |bibcode=2021NatCo..12..118C |doi=10.1038/s41467-020-20406-7 |doi-access=free|issn=2041-1723 |pmc=7785734 |pmid=33402687}}</ref>։ 2011 թվականի մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ Սեյվորիի կողմից առաջարկվող բազմաարոտավայրային արածեցումը հանգեցրել է հողում ածխածնի ավելի շատ կլանման, քան ծանրաբեռնված շարունակական արածեցումը, սակայն չնչին չափով զիջել է «արածեցման բացառմանը» (տարածքից արածող անասունների լիակատար դուրսբերմանը)<ref name="dx" />։ Մեկ այլ գրախոսվող հոդված պարզել է, որ եթե ներկայիս արոտավայրերը վերականգնվեին իրենց նախկին բնական վիճակին՝ որպես վայրի տափաստաններ, թփուտներ և նոսր սավաննաներ՝ առանց անասնապահության, ապա դրանք, ըստ գնահատականների, կարող էին պահեստավորել 15,2–59,9 գիգատոննա լրացուցիչ ածխածին<ref>{{Cite journal |last1=Hayek |first1=Matthew N. |last2=Harwatt |first2=Helen |last3=Ripple |first3=William J. |last4=Mueller |first4=Nathaniel D. |date=January 2021 |title=The carbon opportunity cost of animal-sourced food production on land |url=https://www.nature.com/articles/s41893-020-00603-4 |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=21–24 |doi=10.1038/s41893-020-00603-4 |issn=2398-9629 |s2cid=221522148|url-access=subscription }}</ref>։ 2013 թվականին Սեյվորիի ինստիտուտը հրապարակել է պատասխան՝ ուղղված իր որոշ քննադատներին<ref>{{cite web |publisher=Savory Institute |title=Holistic Management Research Portfolio |date=March 2013 |access-date=4 December 2015 |url=http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208152705/http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-date=8 December 2015 |df=dmy }}</ref>։ Նույն ամսին Սեյվորին [[TED (համաժողովներ)|TED]]-ում հանդես է եկել որպես հրավիրյալ բանախոս՝ ներկայացնելով «Ինչպես պայքարել անապատացման դեմ և շրջել կլիմայի փոփոխությունը» (''How to Fight Desertification and Reverse Climate Change'') խորագրով ելույթը<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change|title = How to fight desertification and reverse climate change| date=4 March 2013 }}</ref><ref name="Maughan">{{cite news |last1=Maughan |first1=Ralph |title=Alan Savory gives a popular and very misleading TED talk |url=http://www.thewildlifenews.com/2013/03/18/alan-savory-gives-a-popular-and-very-misleading-ted-talk/ |access-date=2015-02-03 |work=The Wildlife News |date=2013-03-18}}</ref>։ TED-ի ելույթում Սեյվորին պնդել է, որ հոլիստիկ արածեցումը 40 տարվա ընթացքում կարող է ածխաթթու գազի մակարդակը նվազեցնել մինչև նախաարդյունաբերական շրջանի ցուցանիշները՝ լուծելով [[Կլիմայի փոփոխություն|կլիմայի փոփոխության]] հետևանքով առաջացած խնդիրները։ Ավելի ուշ, մեկնաբանելով իր TED ելույթը, Սեյվորին հերքել է այն պնդումը, թե հոլիստիկ արածեցումը կարող է շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը՝ նշելով․ «Ես միայն օգտագործել եմ «անդրադառնալ կլիմայի փոփոխությանը» արտահայտությունը․․․ թեև գրել և խոսել եմ մարդածին անապատացումը շրջելու մասին»<ref name=":22" />։ ''RealClimate.org'' կայքը հրապարակել է մի հոդված՝ նշելով, որ Սեյվորիի այն պնդումները, թե իր մեթոդը կարող է մթնոլորտային ածխածինը «վերադարձնել նախաարդյունաբերական մակարդակի», «ուղղակի ողջամիտ չեն»<ref name=":6">{{Cite news |last1=West |first1=Jason |last2=Briske |first2=David |date=4 November 2013 |title=Cows, Carbon and the Anthropocene: Commentary on Savory TED Video |url=http://www.realclimate.org/index.php/archives/2013/11/cows-carbon-and-the-anthropocene-commentary-on-savory-ted-video/ |access-date=2018-10-28 |work=RealClimate}}</ref><ref name="Nordborg 2016">Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers</ref>։ Ըստ ''Skeptical Science'' հարթակի՝ «հնարավոր չէ բարձրացնել մթերատվությունը, ավելացնել խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը և կուտակել ածխածին՝ արածեցման որևէ ռազմավարության կիրառմամբ, չի նշվել կոնկրետ Հոլիստիկ կառավարման մասին։ Հողում ածխածնի կուտակման վրա արածեցման ազդեցության վերաբերյալ նախկինում արդեն կատարվել են երկարաժամկետ հետազոտություններ, և արդյունքները հուսադրող չեն գտնվել։ Հողում ածխածնի կուտակման բարդ բնույթի, գլոբալ ջերմաստիճանի բարձրացման, անապատացման վտանգի և անասնապահությունից մեթանի արտանետումների պատճառով քիչ հավանական է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կամ կառավարման որևէ այլ մեթոդ կարողանա շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը»<ref>{{Cite web |last=Seb V |date=18 March 2019 |title=New rebuttal to the myth 'Holistic Management can reverse Climate Change' |url=https://skepticalscience.com/holistic-management-rebuttal.html |website=Skeptical Science}}</ref>։ [[Շվեդիա|Շվեդիայի]] գյուղատնտեսական գիտությունների համալսարանի կողմից 2016 թվականին հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ այն իրական տեմպը, որով արածեցման բարելավված կառավարումը կարող է նպաստել ածխածնի կլանմանը, յոթ անգամ ավելի ցածր է, քան Սեյվորիի ներկայացրած ցուցանիշները։ Այդ հետազոտությունը եզրակացրել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը չի կարող շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը<ref name="Nordborg 2016" />։ Սննդի և կլիմայի հետազոտական ցանցի 2017 թվականի ուսումնասիրությունը ևս եզրակացրել է, որ ածխածնի կլանման վերաբերյալ Սեյվորիի պնդումներն «իրատեսական չեն» և խիստ տարբերվում են գրախոսվող հետազոտությունների արդյունքներից<ref name=":3">{{cite web |last1=Garnett |first1=Tara |last2=Godde |first2=Cécile |year=2017 |title=Grazed and confused? |url=https://www.tabledebates.org/sites/default/files/2020-10/fcrn_gnc_report.pdf |access-date=11 February 2021 |publisher=Food Climate Research Network |page=64 |quote=The non-peer-reviewed estimates from the Savory Institute are strikingly higher – and, for all the reasons discussed earlier (Section 3.4.3), unrealistic.}}</ref>։ Գիտական գրականության մետա-վերլուծության հիման վրա FCRN-ի հետազոտությունը գնահատել է, որ արածեցման կառավարման միջոցով հողում ածխածնի կլանման համաշխարհային ընդհանուր ներուժը տատանվում է տարեկան 0,3–0,8 Գտ CO2eq) սահմաններում, ինչը համարժեք է ներկայիս անասնապահության գլոբալ ընդհանուր արտանետումների առավելագույնը 4–11%-ի փոխհատուցմանը։ Բացի այդ, նշվել է, որ «արոտավայրային ոլորտի ընդլայնումը կամ ինտենսիվացումը՝ որպես ածխածնի ավելի շատ կլանման մոտեցում, կհանգեցնի մեթանի, ազոտի ենթօքսիդի և հողօգտագործման փոփոխությամբ պայմանավորված CO2-ի արտանետումների զգալի աճի»<ref name=":3" />։ ''Project Drawdown'' նախագիծը բարելավված կառավարվող արածեցման միջոցով ածխածնի կլանման ընդհանուր ներուժը 2020–2050 թվականների համար գնահատել է 13,72–20,92 գիգատոննա CO2eq, ինչը կազմում է տարեկան 0,46–0,70 Գտ CO2eq։ Իսկ 2022 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված արածեցման բարելավված կառավարման միջոցով ածխածնի կլանման ներուժը գնահատել է նմանատիպ մակարդակում՝ տարեկան 0,15–0,70 Գտ CO2eq<ref>{{Cite journal |last1=Bai |first1=Yongfei |last2=Cotrufo |first2=M. Francesca |date=2022-08-05 |title=Grassland soil carbon sequestration: Current understanding, challenges, and solutions |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abo2380 |journal=Science |language=en |volume=377 |issue=6606 |pages=603–608 |bibcode=2022Sci...377..603B |doi=10.1126/science.abo2380 |issn=0036-8075 |pmid=35926033 |s2cid=251349023|url-access=subscription }}</ref>։ == Մրցանակներ == 2003 թվականին Սեյվորին արժանացել է Բանկսիա միջազգային մրցանակին<ref name="Banksia">{{cite web |publisher=Banksia Environmental Foundation |url=http://www.banksiafdn.com/index.php?page=67 |title=2003 award winners |archive-url=https://web.archive.org/web/20031105173829/http://banksiafdn.com/index.php?page=67 |archive-date=5 November 2003}}</ref>, իսկ 2010 թվականին Զիմբաբվեում գտնվող Հոլիստիկ կառավարման Operation Hope աֆրիկյան կենտրոնի (Հոլիստիկ կառավարումը կիրառող «հայեցակարգի գործնական հիմնավորման» նախագիծ) ճանաչվել է 2010 թվականի Buckminster Fuller Challenge-ի հաղթող՝ «այն նախաձեռնությունների գնահատման շրջանակում, որոնք կիրառում են համապարփակ, կանխատեսող նախագծային մոտեցում՝ արմատապես բարելավելու մարդու բարեկեցությունը և մեր մոլորակի էկոհամակարգերի առողջությունը»<ref name="Thackara2010" /><ref>{{cite news |last=Rothstein |first=Joe |title=Hang On, Planet Earth, Help Is On The Way |date=4 June 2010 |url=http://uspolitics.einnews.com/column/57081276/hang-on-planet-earth-help-is-on-the-way-joe-rothstein-s-commentary |newspaper=EIN News |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Բացի այդ, Հոլիստիկ կառավարման բազմաթիվ կիրառողներ արժանացել են մրցանակների՝ այս գործելակերպի միջոցով շրջակա միջավայրի պահպանությանը նպաստելու համար<ref>{{Cite web |title=Awards |url=https://www.holisticmanagement.org/awards |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Լրացուցիչ ընթերցանություն == *{{cite book |last=Savory |first=Allan |author2=Jody Butterfield |title=Holistic Management: A New Framework for Decision Making |orig-date=1988 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Island Press |location=Washington, D.C. |isbn=1-55963-487-1 }} *{{cite book |last=Adams |first=Ann |title=At Home with Holistic Management |orig-date=1999 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Holistic Management International|location=Albuquerque, NM |isbn=978-0-9673941-0-7 }} * Hudak, Mike (2015-02-01). Comments on Allan Savory's Proposed Application of "Holistic Management" to Grasslands, Including Desert Grasslands, for the Purpose of Increasing Sequestration of Atmospheric Carbon. Revised 13 Nov 2013; 1 Feb 2015. Public letter to Sierra Club contains many online references critical of holistic agricultural management. 7 pages. * Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers. {{Արտաքին հղումներ}} 5gf9knd60i4t1br1uhd31jsg6ydxidi 10940304 10940303 2026-10-11T15:35:49Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 10940304 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} [[Պատկեր:Cows grazing under the african sun.jpg|thumb|Հոլիստիկ կառավարումը մշակվել է որպես արածեցման կառավարման համար ռեսուրսների կառավարման մոտեցում]] '''Հոլիստիկ կառավարում''' [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] մեջ ([[հունարեն]] ''ὅλος holos'' բառից, որը նշանակում է «ամբողջ, ամբողջական, համընդհանուր, ամբողջականություն») ռեսուրսների կառավարման մոտեցում, որն ի սկզբանե մշակվել է Ալան Սեյվորիի կողմից<ref name="Sullivan">{{cite web|last=Sullivan|first=Preston|title=Holistic Management: A Whole-Farm Decision Making Framework|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296|work=The National Sustainable Agriculture Information Service - ATTRA|publisher=National Center for Appropriate Technology (NCAT)|access-date=16 April 2013|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329025842/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296}}</ref>՝ [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] [[Ռանչո|կառավարման]] համար<ref name="greenbiz">{{cite web|last=Coughlin|first=Chrissy|title=Allan Savory: How livestock can protect the land|date=10 March 2013 |url=http://www.greenbiz.com/blog/2013/03/10/allan-savory-how-livestock-can-protect-land|publisher=GreenBiz|access-date=5 April 2013}}</ref>։ [[Հոլիզմ|Հոլիստիկ]] կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193">{{cite book| title=Meat: A Benign Extravagance | first=Simon | last=Fairlie | publisher=Chelsea Green Publishing | year=2010 | isbn=978-1-60358-325-1 | pages=191–193 }}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը Holistic Management International կազմակերպության գրանցված [[Ապրանքանիշ|ապրանքանիշն]] է (որն այլևս կապված չէ Ալան Սեյվորիի հետ)։ Այն քննադատության է ենթարկվել բազմաթիվ հետազոտողների կողմից, որոնք պնդում են, որ այն ի վիճակի չէ ապահովել հայտարարված առավելությունները<ref>{{Cite journal |last1=Briske |first1=David D. |last2=Bestelmeyer |first2=Brandon T. |last3=Brown |first3=Joel R. |last4=Fuhlendorf |first4=Samuel D. |last5=Wayne Polley |first5=H. |date=2013-10-01 |title=The Savory Method Can Not Green Deserts or Reverse Climate Change: A response to the Allan Savory TED video |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0190052813500320 |journal=Rangelands |volume=35 |issue=5 |pages=72–74 |doi=10.2111/RANGELANDS-D-13-00044.1 |bibcode=2013Range..35...72B |issn=0190-0528|hdl=10150/639967 |s2cid=86573794 |hdl-access=free }}</ref><ref name=":0">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2014/aug/04/eat-more-meat-and-save-the-world-the-latest-implausible-farming-miracle |title=Eat more meat and save the world: the latest implausible farming miracle |last=Monbiot |first=George |author-link=George Monbiot |date=4 August 2014 |work=[[The Guardian]] |access-date=2018-10-28}}</ref>։ ==Սահմանում== «Հոլիստիկ կառավարումը» նկարագրում է ռեսուրսների կառավարման [[Համակարգային մոտեցում|համակարգային մտածողության մոտեցում]]։ Ի սկզբանե մշակվելով Ալան Սեյվորիի կողմից՝ այն այժմ հարմարեցվում է սոցիալական, էկոլոգիական և տնտեսական բարդ գործոններ ունեցող այլ համակարգերի կառավարման համար։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (HPG) նման է [[Խոտհարքաշրջանառություն|ռոտացիոն արածեցմանը]], սակայն տարբերվում է նրանով, որ ավելի հստակորեն ճանաչում է և գործնական շրջանակ տրամադրում էկոհամակարգային չորս հիմնական գործընթացներին հարմարվելու համար․ [[Ջրի շրջապտույտ|ջրի]] [[Ջրի շրջապտույտ|շրջապտույտ]]<ref name="auto">{{cite web| last1=Weber| first1=K T| last2=Gokhale| first2=B S| title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho| url=http://giscenter.isu.edu/research/projects/jae_soilmoisture.pdf| website=Elsevier| publisher=Journal of Arid Environments| access-date=13 April 2015}}</ref><ref name="dx">{{cite journal |last1=Teague |first1=W.R. |last2=Dowhower |first2=S.L. |last3=Baker |first3=S.A. |last4=Haile |first4=N. |last5=DeLaune |first5=P.B. |last6=Conover |first6=D.M. |year=2011 |title=Grazing Management Impacts on Vegetation, Soil Biota and Soil Chemical, Physical and Hydrological Properties in Tall Grass Prairie |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |url-status=live |journal=Agriculture, Ecosystems and Environment |volume=141 |issue=3–4 |pages=310–322 |bibcode=2011AgEE..141..310T |doi=10.1016/j.agee.2011.03.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001417/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref>, հանքանյութերի շրջապտույտ<ref>{{cite web | last=Sanjari G, Ghadiri H, Ciesiolka CAA, Yu B (2008) | title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland | publisher=Soil Research 46 (CSIRO Publishing), 348–358. | url=http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 | access-date=7 April 2013 | archive-date=27 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130927213634/http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 }}</ref><ref>{{cite web| last=Fairlie| first=Simon| title=Maximizing Soil Carbon Sequestration: Carbon Farming and Rotational Grazing| url=http://www.motherearthnews.com/sustainable-farming/soil-carbon-sequestration-rotational-grazing-ze0z1208zkon.aspx#axzz2PmJWctkM| work=Mother Earth News August 21, 2012| access-date=7 April 2013}}</ref>, ներառյալ [[Ածխածնի շրջանառություն|ածխածնի]] [[Ածխածնի շրջանառություն|շրջանառությունը]], էներգիայի հոսք և համայնքային դինամիկա (օրգանիզմների միջև փոխհարաբերությունները [[Էկոհամակարգ|էկոհամակարգում]])<ref>{{cite book| last=Archer| first=Steve, Fred E. Smeins| title=Grazing Management an ecological perspective edited by Rodney K Heitschmidt and Jerry W Stuth| page=Chapter 5| url=http://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1| access-date=2013-04-08| archive-date=2021-05-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20210514204439/https://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1}}</ref>՝ հավասար կարևորություն տալով անասնապահական արտադրությանն ու սոցիալական բարեկեցությանը։ Հոլիստիկ կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193" />։ === Գործողությունների համակարգ === Հոլիստիկ կառավարման որոշումների կայացման շրջանակը կիրառում է վեց հիմնական քայլ՝ ռեսուրսների կառավարումն ուղղորդելու համար<ref>{{cite web|last=Savory|first=Allan|title=Putting Holistic Management In Place|url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|work=Savory Institute|access-date=6 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111074423/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|archive-date=11 January 2012}}</ref><ref name="Sullivan" />․ #Սահմանել կառավարվող համակարգն ամբողջականությամբ։ Ոչ մի տարածք չպետք է դիտարկվի որպես մեկ արտադրանքի համակարգ։ Սահմանելով ամբողջությունը՝ մարդիկ ավելի լավ են կարողանում կառավարել։ Սա ներառում է առկա ռեսուրսների, այդ թվում՝ [[Ներդրումների կառավարում|ֆինանսական միջոցների]] բացահայտումը, որոնք գտնվում են կառավարչի տրամադրության տակ։ #Սահմանել, թե ինչ եք ցանկանում այժմ և ապագայում։ Սահմանել այն նպատակները, խնդիրներն ու գործողությունները, որոնք անհրաժեշտ են ցանկալի կյանքի որակն ապահովելու համար, ինչպես նաև որոշել, թե ինչպիսին պետք է լինի կյանքը սնուցող միջավայրը՝ այդ [[Կյանքի որակ|կյանքի որակը]] հեռավոր ապագայում պահպանելու համար։ #Հետևել էկոհամակարգի առողջության վաղագույն ցուցանիշներին։ Բացահայտել էկոհամակարգային այն ծառայությունները, որոնք խորը ազդեցություն ունեն ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղական միջավայրերում ապրող մարդկանց վրա, և գտնել դրանք հեշտությամբ վերահսկելու եղանակ։ Վատ գործող միջավայրի վաղ ցուցանիշի լավագույն օրինակներից մեկը բուսածածկույթից զուրկ հողակտորների առկայությունն է։ Ավելի լավ գործող միջավայրի ցուցանիշ է նոր ծլարձակող բույսերի տեսակային բազմազանությունը, ինչպես նաև վայրի բնության վերադարձը կամ աճը։ #Չսահմանափակել կիրառվող կառավարման գործիքները։ Բնական ռեսուրսների կառավարման ութ գործիքներն են՝ փողը/աշխատուժը, մարդկային ստեղծագործականությունը, արածեցումը, կենդանիների ազդեցությունը, կրակը, հանգիստը, կենդանի օրգանիզմները և գիտությունը/տեխնոլոգիան։ Հաջողության հասնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել այս բոլոր գործիքները հնարավորությունների առավելագույն չափով։ #Փորձարկել որոշումներն այնպիսի հարցադրումների միջոցով, որոնք նախագծված են ապահովելու, որ բոլոր որոշումները լինեն սոցիալապես, բնապահպանապես և ֆինանսապես հիմնավորված՝ ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հեռանկարում։ #Իրականացնել կանխարգելիչ մոնիտորինգ՝ նախքան կառավարվող համակարգում անհավասարակշռության խորացումը։ Այսպիսով, կառավարիչը կարող է արագորեն ձեռնարկել հարմարվողական, ուղղիչ գործողություններ՝ նախքան էկոհամակարգային ծառայությունների կորուստը։ Միշտ ենթադրել, որ ծրագիրը կատարյալ չէ, և կիրառել հետադարձ կապի մեխանիզմ, որը ներառում է ձախողման վաղագույն նշանների մոնիտորինգ, ճշգրտում և վերապլանավորում՝ ըստ անհրաժեշտության։ Այլ կերպ ասած՝ կիրառել «[[wikt:canary in a coal mine|canary in a coal mine]]» (վաղ ահազանգման) մոտեցումը։ === Չորս սկզբունք === Ալան Սեյվորին առանձնացրել է Հոլիստիկ կառավարման պլանավորված արածեցման չորս հիմնական սկզբունք, որոնք նպատակ ունեին օգտվել արածող կենդանիների մեծ հոտերի և դրանց գոյությունն ապահովող խոտածածկ տարածքների միջև առկա [[Սիմբիոզ|սիմբիոտիկ]] փոխհարաբերությունից<ref name="Savory 2012">{{cite web |last=Savory |first=Allan |title=Principles of Holistic Management, Empowering Caretakers of the Land |url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109072440/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-date=9 January 2012 |work=Savory Institute |access-date=6 April 2013}}</ref>․ # Բնությունը գործում է որպես ամբողջական համակեցություն՝ մարդկանց, կենդանիների և հողի միջև [[Մուտուալիզմ|մուտուալիստական]] փոխհարաբերություններով։ Եթե հեռացվի որևէ առանցքային տեսակ, ինչպիսիք են արածող մեծ հոտերը, կամ փոխվի դրանց վարքագիծը, ապա առաջանում է անսպասելի և լայնածավալ բացասական ազդեցություն շրջակա միջավայրի այլ ոլորտների վրա<ref name="Savory 2012" />։ # Չափազանց կարևոր է, որ գյուղատնտեսական պլանավորման ցանկացած համակարգ լինի բավականաչափ ճկուն՝ բնության բարդությանը հարմարվելու համար, քանի որ բոլոր միջավայրերը տարբեր են և ունեն մշտապես փոփոխվող տեղական պայմաններ։ # [[Ընտելացում|Ընտանի տեսակների]] կիրառմամբ [[Անասնաբուծություն|անասնաբուծությունը]] կարող է ծառայել որպես կորսված առանցքային տեսակների փոխարինիչ։ Այդպիսով, բնությունը նմանակող եղանակով պատշաճ կառավարման դեպքում գյուղատնտեսությունը կարող է վերականգնել հողը և նույնիսկ օգուտ բերել վայրի բնությանը՝ միաժամանակ օգտակար լինելով մարդկանց<ref name="Savory 2012" />։ # Ժամանակը և ժամկետների ընտրությունը հողօգտագործման պլանավորման կարևորագույն գործոններն են։ Ոչ միայն չափազանց կարևոր է հասկանալ, թե որքան ժամանակ պետք է օգտագործել հողը գյուղատնտեսության համար և որքան ժամանակ տրամադրել հողի հանգստին, այլև նույնքան կարևոր է հստակ գիտակցել, թե կոնկրետ երբ և որտեղ է հողը պատրաստ այդ օգտագործմանն ու հանգստին<ref name="Savory 2012" />։ == Ստեղծման պատմություն == Հոլիստիկ պլանավորված [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] գաղափարը 1960-ական թվականներին մշակել է վայրի բնության կենսաբան Ալան Սեյվորին՝ իր հայրենի Հարավային Ռոդեզիայում։ Նա նպատակ ուներ հասկանալ [[Անապատացում|անապատացման]] խնդիրը [[Շրջակա միջավայրի պահպանության շարժում|բնապահպանական]] ավելի լայն շարժման համատեքստում։ Կրելով Անդրե Վուազենի աշխատանքների ազդեցությունը<ref>{{cite book |last=Voisin|first=André |author-link=André Voisin |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}</ref><ref>{{cite book |last=Voisin |first=André |author2=Lecomte, Antoine |title=Rational grazing, the meeting of cow and grass: a manual of grass productivity |year=1962 |publisher=C. Lockwood LTD, London}}</ref>՝ նա առաջ է քաշել այն վարկածը, որ անապատների տարածումը, վայրի բնության կորուստը և դրա հետևանքով մարդկանց աղքատացումը պայմանավորված էին արածող խոշոր կենդանիների բնական հոտերի կրճատմամբ և, առավել ևս, պահպանված սակավաթիվ հոտերի վարքագծի փոփոխությամբ։ Սեյվորին նաև ենթադրել է, որ [[Գյուղատնտեսական կենդանիներ|գյուղատնտեսական կենդանիները]] կարող են փոխարինել բնական հոտերին՝ ապահովելով կարևոր [[էկոհամակարգային ծառայություններ]], ինչպիսին է սննդանյութերի շրջանառությունը<ref>{{cite web|last=Retallack|first=Gregory|title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling|url=http://blogs.uoregon.edu/gregr/files/2013/07/grasslandscooling-nhslkh.pdf|work=The University of Chicago|publisher=The Journal of Geology|access-date=21 October 2013}}</ref><ref>{{cite book |last= Voisin|first= André |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}.</ref>։ Թեև անասնապահները նկատել էին, որ [[Խոտհարքաշրջանառություն|խոտհարքաշրջանառության]] համակարգերը կարող են կիրառելի լինել անասնապահական նպատակներով, գիտական փորձերը ցույց են տվել, որ դրանք պարտադիր չէ, որ լուծեն [[Էկոլոգիա|էկոլոգիական]] այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսին է [[Անապատացում|անապատացումը]]։ Ըստ Սեյվորիի՝ անհրաժեշտ էր խոտածածկ տարածքների համակարգերի կառավարման ավելի համապարփակ շրջանակ՝ հարմարվողական, հոլիստիկ կառավարման պլան։ Այդ իսկ պատճառով Հոլիստիկ կառավարումն օգտագործվել է որպես ամբողջական ֆերմայի/ռանչոյի պլանավորման գործիք[https://www.canr.msu.edu/foodsystems/uploads/files/holistic.pdf]։ 1984 թվականին նա հիմնադրել է Հոլիստիկ ռեսուրսների կառավարման կենտրոնը (Center for Holistic Resource Management), որը հետագայում վերանվանվել է «Holistic Management International»<ref>{{Cite web |title=Holistic Management International {{!}} Healthy Land. Healthy Food. Healthy Lives.® |url=https://www.holisticmanagement.org/ |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ Շատ տարածաշրջաններում արոտավայրային անասնապահությունն ու [[Մարդու էկոլոգիա|համայնքային]] հողօգտագործումը մեղադրվում են գերարածեցման հետևանքով առաջացած շրջակա միջավայրի դեգրադացիայի մեջ։ Տարիների հետազոտություններից ու փորձերից հետո Սեյվորին հանգել է այն եզրակացության, որ այդ պնդումը հաճախ սխալ է, իսկ երբեմն էլ կենդանիներին հեռացնելն իրականում միայն ավելի է վատթարացնում իրավիճակը։ Այս հայեցակարգը «տրոֆիկ կասկադի» տարատեսակ է, որտեղ մարդիկ դիտարկվում են որպես բարձրագույն գիշատիչներ, և կասկադը սկիզբ է առնում հենց նրանցից։ Սեյվորին մշակել է կառավարման մի համակարգ, որը, նրա պնդմամբ, պետք է բարելավի արածեցման համակարգերը։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումն արոտավայրերի կառավարման ավելի նոր մոտեցումներից մեկն է, որի նպատակն է առավել ճշգրիտ նմանակել վայրի կենդանիների բնական հոտերի վարքագիծը։ Ըստ պնդումների՝ այն բարելավում է գետամերձ բնակավայրերը ու ջրի որակը՝ ի տարբերություն այն համակարգերի, որոնք հաճախ հանգեցնում էին հողերի դեգրադացիային։ Հոլիստիկ կառավարումը նաև բարելավում է արոտավայրերի որակը թե՛ ընտանի, թե՛ [[Վայրի բնություն|վայրի կենդանիների]] համար<ref name="auto" /><ref name="dx" /><ref>A. M. Strauch et al. Impact of livestock management on water quality and streambank structure in a semi-arid, African ecosystem, Journal of Arid Environments 73 (2009) 795–803</ref><ref>{{cite web| last=Undersander| first=Dan| title=Grassland birds: Fostering habitat using rotational grazing| url=http://learningstore.uwex.edu/assets/pdfs/a3715.pdf| publisher=University of Wisconsin-Extension| access-date=5 April 2013| display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal| last1=Ferguson| first1=Bruce| title=Sustainability of holistic and conventional cattle ranching in the seasonally dry tropics of Chiapas, Mexico| journal=Agricultural Systems| date=18 June 2013| volume=120| pages=38–48| display-authors=etal| doi=10.1016/j.agsy.2013.05.005| bibcode=2013AgSys.120...38F}}</ref>։ Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ներուժ ունի մեղմելու [[Կլիմայի մելիորացում|կլիմայի]] [[Կլիմայի մելիորացում|մելիորացումը]]՝ միաժամանակ նպաստելով հողի վերականգնմանը, ավելացնելով կենսաբազմազանությունը և շրջելով անապատացման գործընթացը<ref>[https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change "Allan Savory: How to green the desert and reverse climate change."] TED Talk, February 2013.</ref><ref name="Thackara2010">{{cite magazine |last=Thackara |first=John |date=2010-06-03 |title=Dominant theory says that desertification is caused by overgrazing. Operation Hope, winner of the 2010 Buckminster Fuller Challenge, has upended this idea—restoring degraded African grasslands into lush, green pasture. |url=http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |url-status=unfit |magazine=Seed Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606190708/http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |archive-date=2010-06-06 |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Այս գործելակերպում [[Խոտհարք|խոտհարքները]] վերականգնելու համար կիրառվում են ցանկապատեր և/կամ հովիվներ<ref name="dx" /><ref name="Weber2011">{{cite journal |last1=Weber |first1=K.T. |last2=Gokhale |first2=B.S. |year=2011 |title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |url-status=live |journal=Journal of Arid Environments |volume=75 |issue=5 |pages=464–470 |bibcode=2011JArEn..75..464W |doi=10.1016/j.jaridenv.2010.12.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001407/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sanjari |first1=G |last2=Ghadiri |first2=H |last3=Ciesiolka |first3=CAA |last4=Yu |first4=B |year=2008 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |url-status=live |journal=Soil Research |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/sr07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513171011/http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |archive-date=2013-05-13 |access-date=2013-04-02 |hdl-access=free |hdl=10072/21586}}</ref>։ Ընտանի կենդանիների մեծ [[Հոտի վարքագիծ|հոտերի մանրակրկիտ պլանավորված տեղաշարժերը]] նմանակում են բնական գործընթացները, երբ [[Կենդանիների արածեցում|արածող կենդանիները]], ոհմակային գիշատիչների պատճառով մնալով խիտ խմբավորված, որոշակի տարածքում սնվելուց, հողը տրորելուց և գոմաղբով պարարտացնելուց հետո ստիպված են լինում առաջ շարժվել և վերադառնում են միայն այն ժամանակ, երբ բուսականությունն ու տարածքը լիովին վերականգնվում են։ Արածեցման այս մեթոդը ձգտում է նմանակել վերջին 40 միլիոն տարիների բնական գործընթացը, երբ արոտավայրային էկոհամակարգերի տարածման շնորհիվ ձևավորվեցին հարուստ հողեր, որոնք կլանում էին ածխածինը և դրանով իսկ հովացնում մոլորակը<ref>{{cite journal |last=Retallack |first=Gregory |year=2001 |title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling |url=http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |journal=[[The Journal of Geology]] |volume=109 |issue=4 |pages=407–426 |bibcode=2001JG....109..407R |doi=10.1086/320791 |s2cid=15560105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506232759/http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |archive-date=2013-05-06}}</ref>։ == Կիրառություն == Թեև Հոլիստիկ կառավարման համակարգն ի սկզբանե մշակվել էր արոտավայրերի օգտագործման<ref name="Weber2011" /> և անապատացված հողերի վերականգնման համար<ref>J. N. Clatworthy, Results of the Botanical Analyses in the Charter Trial, Rhodesian Branch of the South African Society of Animal Production, Zimbabwe Agricultural Journal 1984</ref>, այն կարող է կիրառվել նաև այլ ոլորտներում, որտեղ առկա են բազմաթիվ բարդ [[Տնտեսական սոցիոլոգիա|սոցիալ-տնտեսական]] և բնապահպանական գործոններ։ Այդպիսի օրինակներից է [[Ջրային ռեսուրսներ|ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարումը]], որը խթանում է միջոլորտային համագործակցությունը ջրային ռեսուրսների զարգացման և կառավարման գործում՝ ապահովելով ջրի արդարացի բաշխումը տարբեր սպառողների միջև և առավելագույնի հասցնելով տնտեսական ու սոցիալական բարեկեցությունը՝ առանց վտանգելու կենսական [[Շրջակա միջավայրի կայունություն|էկոհամակարգերի կայունությունը]]<ref name="Nilsson">{{cite journal | last1 = Nilsson | first1 = C. | last2 = Renöfält | first2 = B. Malm | year = 2008 | title = Linking flow regime and water quality in rivers: a challenge to adaptive catchment management | journal = Ecology and Society | volume = 13 | issue = 2| page = 18 | doi=10.5751/es-02588-130218| doi-access = free | hdl = 10535/2977 | hdl-access = free }}</ref>։ Մեկ այլ օրինակ է հանքավայրերի վերականգնումը<ref>{{cite web|last=Dagget|first=Dan|title=Convincing Evidence|url=http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|publisher=Man in Nature|access-date=5 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20010306044501/http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|archive-date=6 March 2001}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարման չորրորդ ուղղությունն է առանց հերկման բուսաբուծությունը, տարբեր մշակաբույսերի համատեղ ցանքը և պերմակուլտուրան։<ref name="Fairlie 2010 191–193" /><ref>{{cite web|last1=Leu|first1=Andre|title=Mitigating Climate Change With Soil Organic Matter in Organic Production Systems|url=http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/ditcted2012d3_en.pdf|website=Trade and environment review 2013, Commentary V pp.22-32|publisher=UNCTAD|access-date=28 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Tallman|first=Susan|title=No-Till Case Study, Richter Farm: Cover Crop Cocktails in a Forage-Based System|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417|work=National Sustainable Agriculture Information Service|publisher=NCAT-ATTRA|access-date=8 April 2013|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805000656/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417}}</ref><ref name="Fears">{{cite web|last=Fears|first=Robert|title=NRCS Adopts Holistic Management|url=http://holisticmanagement.org/wp-content/uploads/2013/02/NRCS-Article_Winter-2012-2.pdf|publisher=Lands of Texas Magazine|access-date=5 April 2013}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը ճանաչում է ստացել Միացյալ Նահանգների գյուղատնտեսության նախարարության (USDA) կողմից<ref name="Fears" /><ref>{{cite web|last=Terry|first=Quenna|title=NRCS in Texas presents at Holistic Management Seminars|url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detail/tx/newsroom/stories/?cid=nrcs144p2_002539|work=USDA-NRCS News room|access-date=5 April 2013 |quote="NRCS supports HMI in their efforts to provide sustainable resource training to women producers," said Susan Baggett, NRCS state resource conservationist.}}{{dead link|date=June 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>։ Այս համակարգի առավել համապարփակ կիրառությունը ֆերմայի կամ ռանչոյի ամբողջական պլանավորումն է, որը հաջողությամբ կիրառվել է ֆերմերների և անասնապահների կողմից։ Այդ պատճառով ԱՄՆ գյուղատնտեսության նախարարությունը «Սկսնակ ֆերմերների և ռանչերների զարգացման» ծրագրի շրջանակում վեց տարի շարունակ ֆինանսավորել է այս համակարգի կիրառումը՝ սկսնակ կին ֆերմերների ու ռանչոյատերերի վերապատրաստման նպատակով։<ref>{{Cite web |title=Empowering Beginning Women Farmers in the Northeast Through Whole Farm Planning - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804052304/https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-date=2020-08-04 |access-date=2026-06-28 |website=reeis.usda.gov}}</ref><ref>{{Cite web |title=Growing Successful Transitions with Beginning Women Farmer Programs in the Northeast and Texas - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725002540/https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-date=2025-07-25 |access-date=2026-06-28 |website=portal.nifa.usda.gov}}</ref>։ == Քննադատություն == Հոլիստիկ կառավարման տեսության պնդումները վիճարկվում են բազմաթիվ գրախոսվող ուսումնասիրությունների և լրագրողական հրապարակումների մեջ<ref name=":0" /><ref>{{cite web|last=Briske|first=D. D.|title=Origin, Persistence, and Resolution of the Rotational Grazing Debate: Integrating Human Dimensions Into Rangeland Research|url=https://www.ars.usda.gov/ARSUserFiles/1354/75.%20REM-D-10-00084.1.pdf|work=Rangeland Ecol Manage 64:325–334|access-date=6 April 2013}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Briske |first1=D.D. |last2=Derner |first2=J.D. |last3=Brown |first3=J.R. |last4=Fuhlendorf |first4=S.D. |last5=Teague |first5=W.R. |last6=Havstad |first6=K.M. |last7=Gillen |first7=R.L. |last8=Ash |first8=A.J. |last9=Willms |first9=W.D. |date=January 2008 |title=Rotational Grazing on Rangelands: Reconciliation of Perception and Experimental Evidence |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1550742408500078 |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=61 |issue=1 |pages=3–17 |doi=10.2111/06-159R.1|bibcode=2008REcoM..61....3B |hdl=10150/642920 |hdl-access=free }}</ref>։ 2014 թվականի մի ամփոփիչ գիտական հետազոտություն քննության է առել Հոլիստիկ կառավարման հինգ կոնկրետ էկոլոգիական վարկածներ և պարզել է, որ ԱՄՆ-i արևմուտքում դրանցից ոչ մեկը չի հաստատվել գիտական ապացույցներով<ref>{{Cite journal |last1=Carter |first1=John |last2=Jones |first2=Allison |last3=O'Brien |first3=Mary |last4=Ratner |first4=Jonathan |last5=Wuerthner |first5=George |date=2014-04-23 |title=Holistic Management: Misinformation on the Science of Grazed Ecosystems |journal=International Journal of Biodiversity |language=en |volume=2014 |pages=1–10 |doi=10.1155/2014/163431 |doi-access=free |issn=2314-4149}}</ref>։ Ռիչարդ Թիգի հոդվածում նշվում է, որ տարբեր քննադատություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային համակարգերը, այլ ոչ թե բուն հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2">{{cite book |last1=Teague |first1=Richard |first2=Fred |last2=Provenza |first3=Brien |last3=Norton |first4=Tim |last4=Steffens |first5=Matthew |last5=Barnes |first6=Mort |last6=Kothmann |first7=Roy |last7=Roath |year=2008 |chapter=Benefits of Multi-Paddock Grazing Management on Rangelands: Limitations of Experimental Grazing Research and Knowledge Gaps | editor-first=H.G. |editor-last=Schroder |title=Grasslands: Ecology, Management and Restoration |publisher=Nova Science Publishers |place=New York |pages=41–80 |isbn=978-1-60692-023-7 }}</ref>։ 1972-2016 թվականների համապատասխան ուսումնասիրությունների մետա-վերլուծությունը ցույց է տվել, որ բուսածածկույթի, բուսական կենսազանգվածի և կենդանիների մթերատվության վրա Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ավելի դրական ազդեցություն չի ունեցել, քան շարունակական արածեցումը, թեև այն կարող էր օգտակար լինել [[Մթնոլորտային տեղումներ|առատ տեղումներ]] ունեցող որոշ շրջաններում<ref>{{Cite journal |last=Hawkins |first=Heidi-Jayne |date=2017-04-03 |title=A global assessment of Holistic Planned Grazing™ compared with season-long, continuous grazing: meta-analysis findings |journal=African Journal of Range & Forage Science |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=65–75 |doi=10.2989/10220119.2017.1358213 |issn=1022-0119 |s2cid=90525942|doi-access=free |bibcode=2017AJRFS..34...65H }}</ref>։ Առնվազն երեք հետազոտություններ արձանագրել են հողի վիճակի բարելավում բազմաարոտավայրային մեթոդների կիրառման դեպքում՝ շարունակական արածեցման համեմատ։ Այդ բարելավումը չափվել է այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են հողում ածխածնի և ազոտի պարունակությունը, հողային բիոտան, ջրապահունակությունը, սննդանյութերի պահպանման ունակությունը և բուսական մնացորդներy<ref name="dx" /><ref>{{Cite journal |last1=Sanjari |first1=Gholamreza |last2=Ghadiri |first2=Hossein |last3=Ciesiolka |first3=Cyril A. A. |last4=Yu |first4=Bofu |date=2008-06-23 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=https://www.publish.csiro.au/sr/SR07220 |journal=Soil Research |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/SR07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |hdl=10072/21586 |issn=1838-6768|hdl-access=free }}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Stanley |first1=Paige |last2=Sayre |first2=Nathan |last3=Huntsinger |first3=Lynn |date=March 2024 |title=Holistic Management Shifts Ranchers' Mental Models for Successful Adaptive Grazing |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=93 |pages=33–48 |doi=10.1016/j.rama.2023.11.004|bibcode=2024REcoM..93...33S |doi-access=free }}</ref>։ Առկա են նաև փաստեր, որ բազմաարոտավայրային արածեցման մեթոդները կարող են մեծացնել հողի ջրապահունակությունը՝ չարածեցված հողերի համեմատ<ref name="Weber2011" />։ Այնուամենայնիվ, Ջորջ Վյուրթները «The Wildlife News» պարբերականում 2013 թվականին հրապարակված «Ալան Սեյվորի․ առասպել և իրականություն» ({{Lang-en|Allan Savory: Myth And Reality}}) խորագրով հոդվածում նշել է․ «Այն սակավաթիվ գիտական փորձերը, որոնք Սեյվորիի կողմնակիցները մեջբերում են որպես նրա մեթոդների իրավացիության ապացույց (ի հակադրություն նրա պնդումները հերքող հարյուրավոր աշխատանքների), հաճախ իրականում չեն ստուգում նրա տեսությունները։ Հոլիստիկ կառավարման կայքում մեջբերված մի շարք հետազոտություններում օգտագործման մակարդակները (հեռացված բուսականության աստիճանը) եղել են շատ ավելի ցածր, քան այն մակարդակը, որն իրականում առաջարկում է Սեյվորին»<ref name="wue">{{Cite web |last=Wuerthner |first=George |date=2013-11-12 |title=Allan Savory: Myth And Reality |url=https://www.thewildlifenews.com/2013/11/12/allan-savory-myth-and-reality/ |access-date=2024-09-26 |website=The Wildlife News |language=en-US}}</ref>։ Այս քննադատությունները վիճարկվել են այն հիմքով, որ բազմաթիվ հետազոտություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային արածեցման համակարգերը, այլ ոչ թե Հոլիստիկ կառավարումը կամ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2" />։ Բացի արածեցման մեթոդ լինելուց՝ Հոլիստիկ կառավարումը ներառում է նաև նպատակադրում, փորձառական ուսուցում, ինչպես նաև շեշտադրում մոնիթորինգի և հարմարվողական որոշումների կայացման վրա, ինչը հաշվի չի առնվել դաշտային բազմաթիվ գիտափորձերում<ref name=":1" /><ref name=":4" />։ Սա առաջադրվել է որպես պատճառ, թե ինչու են հողագործներից շատերը նշել Հոլիստիկ կառավարման առավել դրական փորձառության մասին, քան ցույց են տալիս գիտական հետազոտությունները<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Hawkins |first1=H.-J. |last2=Venter |first2=Z.-S. |last3=Cramer |first3=M.D. |date=1 January 2022 |title=A holistic view of Holistic Management: What do farm-scale, carbon, and social studies tell us? |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167880921004060 |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |language=en |volume=323 |article-number=107702 |doi=10.1016/j.agee.2021.107702|bibcode=2022AgEE..32307702H |hdl=11250/3044300 |hdl-access=free }}</ref>։ Այնուամենայնիվ, 2022 թվականի մի ամփոփիչ հետազոտություն, որն ուսումնասիրել է «ֆերմերային մակարդակի» 22 գիտական աշխատանք, որոնցից շատերը ներառել են ադապտիվ կառավարում, կրկին պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը որևէ ազդեցություն չի ունեցել բույսերի կամ կենդանիների մթերատվության վրա կամ նվազեցրել է այն<ref name=":5" />։ Միևնույն ժամանակ, այդ հետազոտությունը պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կապված է եղել սոցիալական համախմբվածության բարելավման և փոխադարձ ուսուցման հետ, սակայն հանգել է այն եզրակացության, որ «սոցիալական համախմբվածությունը, ուսուցումն ու մասնագիտական կապերը, որոնք այդքան տարածված են Հոլիստիկ կառավարմամբ աշխատող ֆերմաներում, կարող են ներդրվել ցանկացած ֆերմերային համայնքում՝ առանց Հոլիստիկ կառավարման անհիմն հռետորաբանությունն ընդունելու»<ref name=":5" />։ === Պնդումներ ածխածնի կլանման մասին === Սեյվորին քննադատության է ենթարկվել նաև այն պնդման համար, թե հոլիստիկ արածեցման՝ ածխածին կլանելու ներուժը ենթակա չէ փորձարարական գիտական ուսումնասիրության<ref name=":22">{{Cite web |last=TABLE Debates |date=16 Sep 2016 |title=Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method |url=https://www.tabledebates.org/research-library/holistic-management-critical-review-allan-savorys-grazing-method |access-date=23 July 2023 |website=TABLE Debates}}</ref>։ Օրինակ՝ 2000 թվականին Սեյվորին ասել է, որ «գիտական մեթոդը երբեք ոչինչ չի բացահայտում» և «գիտական մեթոդը մեզ պաշտպանում է ինձ նման խենթերից»<ref>{{Cite web |last=Hadley |first=C. J. |title=RANGE magazine.com, the Cowboy Spirit on America's Outback |url=https://www.rangemagazine.com/archives/stories/fall99/allan_savory.htm |access-date=2023-07-23 |website=www.rangemagazine.com}}</ref>։ Սեյվորիի հեղինակած 2017 թվականի տեղեկագրում նշվել է․ «Հոլիստիկ պլանավորված արածեցման վերաբերյալ կատարված յուրաքանչյուր հետազոտություն տվել է արդյունքներ, որոնք մերժվել են արոտավայրերի մասնագետների կողմից, քանի որ փորձերի կրկնելիություն չի եղել»<ref>{{Cite web |last=Ketcham |first=Christopher |date=23 February 2017 |title=Allan Savory's Holistic Management Theory Falls Short on Science |url=https://www.sierraclub.org/sierra/2017-2-march-april/feature/allan-savory-says-more-cows-land-will-reverse-climate-change |access-date=2023-07-23 |website=www.sierraclub.org |language=en}}</ref>։ T''A''BLE Debates» հարթակն այս հակասությունն ամփոփել է հետևյալ կերպ․ «Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (ՀՊԱ) անհնար է ստանդարտացնել, կրկնել և, հետևաբար, փորձարարական ստուգման ենթարկել որպես մեկ ամբողջություն (այլ ոչ թե միայն դրա արածեցման բաղադրիչը), ուստի փորձարարական գիտությունն ի վիճակի չէ ուսումնասիրել այն»։ Միևնույն ժամանակ հարթակն ընդգծել է, որ «նա չի բացատրում, թե ինչպես կարելի է ՀՊԱ-ի օգտին պատճառահետևանքային պնդումներ անել անապատացման դեմ պայքարի և կլիմայի մեղմման հարցում՝ առանց այդ կապերն ապացուցող գիտական տվյալներին դիմելու<ref name=":22" />։ Առավել թույլ է մշակված այն ապացույցների բազան, որը Հոլիստիկ կառավարումը համեմատում է խոտածածկ տարածքներում անասունների լիակատար բացակայության հետ։ Մի շարք գրախոսվող հետազոտություններ պարզել են, որ կիսաչոր տափաստաններից անասունների ամբողջական դուրսբերումը կարող է հանգեցնել բուսականության զգալի վերականգնման և հողում ածխածնի կլանման<ref>{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Liping |last2=Wei |first2=Xiaorong |last3=Zhang |first3=Xingchang |last4=Cheng |first4=Jimin |date=2013-01-30 |title=Ecosystem Carbon and Nitrogen Accumulation after Grazing Exclusion in Semiarid Grassland |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=1 |article-number=e55433 |bibcode=2013PLoSO...855433Q |doi=10.1371/journal.pone.0055433 |issn=1932-6203 |pmc=3559475 |pmid=23383191 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fernandez |first1=D. P. |last2=Neff |first2=J. C. |last3=Reynolds |first3=R. L. |date=2008-05-01 |title=Biogeochemical and ecological impacts of livestock grazing in semi-arid southeastern Utah, USA |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196307002662 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=72 |issue=5 |pages=777–791 |bibcode=2008JArEn..72..777F |doi=10.1016/j.jaridenv.2007.10.009 |issn=0140-1963|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Oliveira Filho |first1=José de Souza |last2=Vieira |first2=Jonas Nunes |last3=Ribeiro da Silva |first3=Eliane Maria |last4=Beserra de Oliveira |first4=José Gerardo |last5=Pereira |first5=Marcos Gervasio |last6=Brasileiro |first6=Felipe Gomes |date=2019-07-01 |title=Assessing the effects of 17 years of grazing exclusion in degraded semi-arid soils: Evaluation of soil fertility, nutrients pools and stoichiometry |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196319300357 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=166 |pages=1–10 |bibcode=2019JArEn.166....1O |doi=10.1016/j.jaridenv.2019.03.006 |issn=0140-1963 |s2cid=132050918|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Xing |last2=Li |first2=Zongshan |last3=Fu |first3=Bojie |last4=Zhou |first4=Wangming |last5=Liu |first5=Huifeng |last6=Liu |first6=Guohua |date=2014-12-01 |title=Restoration of ecosystem carbon and nitrogen storage and microbial biomass after grazing exclusion in semi-arid grasslands of Inner Mongolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925857414004881 |journal=Ecological Engineering |language=en |volume=73 |pages=395–403 |doi=10.1016/j.ecoleng.2014.09.077 |bibcode=2014EcEng..73..395W |issn=0925-8574|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gebregergs |first1=Tsegay |last2=Tessema |first2=Zewdu K. |last3=Solomon |first3=Negasi |last4=Birhane |first4=Emiru |date=June 2019 |title=Carbon sequestration and soil restoration potential of grazing lands under exclosure management in a semi-arid environment of northern Ethiopia |journal=Ecology and Evolution |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=6468–6479 |doi=10.1002/ece3.5223 |doi-access=free |issn=2045-7758 |pmc=6580272 |pmid=31236236|bibcode=2019EcoEv...9.6468G }}</ref>։ 2021 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված պարզել է, որ սակավ արածեցված և բնական խոտածածկ տարածքներին է բաժին ընկնում աշխարհի խոտածածկույթի ածխածնի ընդհանուր կուտակային կլանման 80%-ը, մինչդեռ կառավարվող (այսինքն՝ անասունների ավելի մեծ խտություն ունեցող) արոտավայրերը վերջին տասնամյակում հանդիսացել են ջերմոցային գազերի ուղիղ աղբյուր<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Jinfeng |last2=Ciais |first2=Philippe |last3=Gasser |first3=Thomas |last4=Smith |first4=Pete |last5=Herrero |first5=Mario |last6=Havlík |first6=Petr |last7=Obersteiner |first7=Michael |last8=Guenet |first8=Bertrand |last9=Goll |first9=Daniel S. |last10=Li |first10=Wei |last11=Naipal |first11=Victoria |last12=Peng |first12=Shushi |last13=Qiu |first13=Chunjing |last14=Tian |first14=Hanqin |last15=Viovy |first15=Nicolas |date=2021-01-05 |title=Climate warming from managed grasslands cancels the cooling effect of carbon sinks in sparsely grazed and natural grasslands |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=118 |bibcode=2021NatCo..12..118C |doi=10.1038/s41467-020-20406-7 |doi-access=free|issn=2041-1723 |pmc=7785734 |pmid=33402687}}</ref>։ 2011 թվականի մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ Սեյվորիի կողմից առաջարկվող բազմաարոտավայրային արածեցումը հանգեցրել է հողում ածխածնի ավելի շատ կլանման, քան ծանրաբեռնված շարունակական արածեցումը, սակայն չնչին չափով զիջել է «արածեցման բացառմանը» (տարածքից արածող անասունների լիակատար դուրսբերմանը)<ref name="dx" />։ Մեկ այլ գրախոսվող հոդված պարզել է, որ եթե ներկայիս արոտավայրերը վերականգնվեին իրենց նախկին բնական վիճակին՝ որպես վայրի տափաստաններ, թփուտներ և նոսր սավաննաներ՝ առանց անասնապահության, ապա դրանք, ըստ գնահատականների, կարող էին պահեստավորել 15,2–59,9 գիգատոննա լրացուցիչ ածխածին<ref>{{Cite journal |last1=Hayek |first1=Matthew N. |last2=Harwatt |first2=Helen |last3=Ripple |first3=William J. |last4=Mueller |first4=Nathaniel D. |date=January 2021 |title=The carbon opportunity cost of animal-sourced food production on land |url=https://www.nature.com/articles/s41893-020-00603-4 |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=21–24 |doi=10.1038/s41893-020-00603-4 |issn=2398-9629 |s2cid=221522148|url-access=subscription }}</ref>։ 2013 թվականին Սեյվորիի ինստիտուտը հրապարակել է պատասխան՝ ուղղված իր որոշ քննադատներին<ref>{{cite web |publisher=Savory Institute |title=Holistic Management Research Portfolio |date=March 2013 |access-date=4 December 2015 |url=http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208152705/http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-date=8 December 2015 |df=dmy }}</ref>։ Նույն ամսին Սեյվորին [[TED (համաժողովներ)|TED]]-ում հանդես է եկել որպես հրավիրյալ բանախոս՝ ներկայացնելով «Ինչպես պայքարել անապատացման դեմ և շրջել կլիմայի փոփոխությունը» (''How to Fight Desertification and Reverse Climate Change'') խորագրով ելույթը<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change|title = How to fight desertification and reverse climate change| date=4 March 2013 }}</ref><ref name="Maughan">{{cite news |last1=Maughan |first1=Ralph |title=Alan Savory gives a popular and very misleading TED talk |url=http://www.thewildlifenews.com/2013/03/18/alan-savory-gives-a-popular-and-very-misleading-ted-talk/ |access-date=2015-02-03 |work=The Wildlife News |date=2013-03-18}}</ref>։ TED-ի ելույթում Սեյվորին պնդել է, որ հոլիստիկ արածեցումը 40 տարվա ընթացքում կարող է ածխաթթու գազի մակարդակը նվազեցնել մինչև նախաարդյունաբերական շրջանի ցուցանիշները՝ լուծելով [[Կլիմայի փոփոխություն|կլիմայի փոփոխության]] հետևանքով առաջացած խնդիրները։ Ավելի ուշ, մեկնաբանելով իր TED ելույթը, Սեյվորին հերքել է այն պնդումը, թե հոլիստիկ արածեցումը կարող է շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը՝ նշելով․ «Ես միայն օգտագործել եմ «անդրադառնալ կլիմայի փոփոխությանը» արտահայտությունը․․․ թեև գրել և խոսել եմ մարդածին անապատացումը շրջելու մասին»<ref name=":22" />։ ''RealClimate.org'' կայքը հրապարակել է մի հոդված՝ նշելով, որ Սեյվորիի այն պնդումները, թե իր մեթոդը կարող է մթնոլորտային ածխածինը «վերադարձնել նախաարդյունաբերական մակարդակի», «ուղղակի ողջամիտ չեն»<ref name=":6">{{Cite news |last1=West |first1=Jason |last2=Briske |first2=David |date=4 November 2013 |title=Cows, Carbon and the Anthropocene: Commentary on Savory TED Video |url=http://www.realclimate.org/index.php/archives/2013/11/cows-carbon-and-the-anthropocene-commentary-on-savory-ted-video/ |access-date=2018-10-28 |work=RealClimate}}</ref><ref name="Nordborg 2016">Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers</ref>։ Ըստ ''Skeptical Science'' հարթակի՝ «հնարավոր չէ բարձրացնել մթերատվությունը, ավելացնել խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը և կուտակել ածխածին՝ արածեցման որևէ ռազմավարության կիրառմամբ, չի նշվել կոնկրետ Հոլիստիկ կառավարման մասին։ Հողում ածխածնի կուտակման վրա արածեցման ազդեցության վերաբերյալ նախկինում արդեն կատարվել են երկարաժամկետ հետազոտություններ, և արդյունքները հուսադրող չեն գտնվել։ Հողում ածխածնի կուտակման բարդ բնույթի, գլոբալ ջերմաստիճանի բարձրացման, անապատացման վտանգի և անասնապահությունից մեթանի արտանետումների պատճառով քիչ հավանական է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կամ կառավարման որևէ այլ մեթոդ կարողանա շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը»<ref>{{Cite web |last=Seb V |date=18 March 2019 |title=New rebuttal to the myth 'Holistic Management can reverse Climate Change' |url=https://skepticalscience.com/holistic-management-rebuttal.html |website=Skeptical Science}}</ref>։ [[Շվեդիա|Շվեդիայի]] գյուղատնտեսական գիտությունների համալսարանի կողմից 2016 թվականին հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ այն իրական տեմպը, որով արածեցման բարելավված կառավարումը կարող է նպաստել ածխածնի կլանմանը, յոթ անգամ ավելի ցածր է, քան Սեյվորիի ներկայացրած ցուցանիշները։ Այդ հետազոտությունը եզրակացրել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը չի կարող շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը<ref name="Nordborg 2016" />։ Սննդի և կլիմայի հետազոտական ցանցի 2017 թվականի ուսումնասիրությունը ևս եզրակացրել է, որ ածխածնի կլանման վերաբերյալ Սեյվորիի պնդումներն «իրատեսական չեն» և խիստ տարբերվում են գրախոսվող հետազոտությունների արդյունքներից<ref name=":3">{{cite web |last1=Garnett |first1=Tara |last2=Godde |first2=Cécile |year=2017 |title=Grazed and confused? |url=https://www.tabledebates.org/sites/default/files/2020-10/fcrn_gnc_report.pdf |access-date=11 February 2021 |publisher=Food Climate Research Network |page=64 |quote=The non-peer-reviewed estimates from the Savory Institute are strikingly higher – and, for all the reasons discussed earlier (Section 3.4.3), unrealistic.}}</ref>։ Գիտական գրականության մետա-վերլուծության հիման վրա FCRN-ի հետազոտությունը գնահատել է, որ արածեցման կառավարման միջոցով հողում ածխածնի կլանման համաշխարհային ընդհանուր ներուժը տատանվում է տարեկան 0,3–0,8 Գտ CO2eq) սահմաններում, ինչը համարժեք է ներկայիս անասնապահության գլոբալ ընդհանուր արտանետումների առավելագույնը 4–11%-ի փոխհատուցմանը։ Բացի այդ, նշվել է, որ «արոտավայրային ոլորտի ընդլայնումը կամ ինտենսիվացումը՝ որպես ածխածնի ավելի շատ կլանման մոտեցում, կհանգեցնի մեթանի, ազոտի ենթօքսիդի և հողօգտագործման փոփոխությամբ պայմանավորված CO2-ի արտանետումների զգալի աճի»<ref name=":3" />։ ''Project Drawdown'' նախագիծը բարելավված կառավարվող արածեցման միջոցով ածխածնի կլանման ընդհանուր ներուժը 2020–2050 թվականների համար գնահատել է 13,72–20,92 գիգատոննա CO2eq, ինչը կազմում է տարեկան 0,46–0,70 Գտ CO2eq։ Իսկ 2022 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված արածեցման բարելավված կառավարման միջոցով ածխածնի կլանման ներուժը գնահատել է նմանատիպ մակարդակում՝ տարեկան 0,15–0,70 Գտ CO2eq<ref>{{Cite journal |last1=Bai |first1=Yongfei |last2=Cotrufo |first2=M. Francesca |date=2022-08-05 |title=Grassland soil carbon sequestration: Current understanding, challenges, and solutions |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abo2380 |journal=Science |language=en |volume=377 |issue=6606 |pages=603–608 |bibcode=2022Sci...377..603B |doi=10.1126/science.abo2380 |issn=0036-8075 |pmid=35926033 |s2cid=251349023|url-access=subscription }}</ref>։ == Մրցանակներ == 2003 թվականին Սեյվորին արժանացել է Բանկսիա միջազգային մրցանակին<ref name="Banksia">{{cite web |publisher=Banksia Environmental Foundation |url=http://www.banksiafdn.com/index.php?page=67 |title=2003 award winners |archive-url=https://web.archive.org/web/20031105173829/http://banksiafdn.com/index.php?page=67 |archive-date=5 November 2003}}</ref>, իսկ 2010 թվականին Զիմբաբվեում գտնվող Հոլիստիկ կառավարման Operation Hope աֆրիկյան կենտրոնի (Հոլիստիկ կառավարումը կիրառող «հայեցակարգի գործնական հիմնավորման» նախագիծ) ճանաչվել է 2010 թվականի Buckminster Fuller Challenge-ի հաղթող՝ «այն նախաձեռնությունների գնահատման շրջանակում, որոնք կիրառում են համապարփակ, կանխատեսող նախագծային մոտեցում՝ արմատապես բարելավելու մարդու բարեկեցությունը և մեր մոլորակի էկոհամակարգերի առողջությունը»<ref name="Thackara2010" /><ref>{{cite news |last=Rothstein |first=Joe |title=Hang On, Planet Earth, Help Is On The Way |date=4 June 2010 |url=http://uspolitics.einnews.com/column/57081276/hang-on-planet-earth-help-is-on-the-way-joe-rothstein-s-commentary |newspaper=EIN News |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Բացի այդ, Հոլիստիկ կառավարման բազմաթիվ կիրառողներ արժանացել են մրցանակների՝ այս գործելակերպի միջոցով շրջակա միջավայրի պահպանությանը նպաստելու համար<ref>{{Cite web |title=Awards |url=https://www.holisticmanagement.org/awards |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Լրացուցիչ ընթերցանություն == *{{cite book |last=Savory |first=Allan |author2=Jody Butterfield |title=Holistic Management: A New Framework for Decision Making |orig-date=1988 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Island Press |location=Washington, D.C. |isbn=1-55963-487-1 }} *{{cite book |last=Adams |first=Ann |title=At Home with Holistic Management |orig-date=1999 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Holistic Management International|location=Albuquerque, NM |isbn=978-0-9673941-0-7 }} * Hudak, Mike (2015-02-01). Comments on Allan Savory's Proposed Application of "Holistic Management" to Grasslands, Including Desert Grasslands, for the Purpose of Increasing Sequestration of Atmospheric Carbon. Revised 13 Nov 2013; 1 Feb 2015. Public letter to Sierra Club contains many online references critical of holistic agricultural management. 7 pages. * Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers. {{Արտաքին հղումներ}} 0xo72l3e1a9g8bcpjhlxvxv7h5eafzc 10940306 10940304 2026-10-11T15:37:35Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Համակարգերի տեսություն]], [[Կատեգորիա:Կենսաբազմազանություն]], [[Կատեգորիա:Կայուն սննդահամակարգ]], [[Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն]], [[Կատեգորիա:Շրջակա միջավայր]], [[Կատեգորիա:Տերմինաբանություն]], [[Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական տերմիններ]], [[Կատեգորիա:Կայուն գյուղատնտեսություն]] 10940306 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} [[Պատկեր:Cows grazing under the african sun.jpg|thumb|Հոլիստիկ կառավարումը մշակվել է որպես արածեցման կառավարման համար ռեսուրսների կառավարման մոտեցում]] '''Հոլիստիկ կառավարում''' [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] մեջ ([[հունարեն]] ''ὅλος holos'' բառից, որը նշանակում է «ամբողջ, ամբողջական, համընդհանուր, ամբողջականություն») ռեսուրսների կառավարման մոտեցում, որն ի սկզբանե մշակվել է Ալան Սեյվորիի կողմից<ref name="Sullivan">{{cite web|last=Sullivan|first=Preston|title=Holistic Management: A Whole-Farm Decision Making Framework|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296|work=The National Sustainable Agriculture Information Service - ATTRA|publisher=National Center for Appropriate Technology (NCAT)|access-date=16 April 2013|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329025842/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296}}</ref>՝ [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] [[Ռանչո|կառավարման]] համար<ref name="greenbiz">{{cite web|last=Coughlin|first=Chrissy|title=Allan Savory: How livestock can protect the land|date=10 March 2013 |url=http://www.greenbiz.com/blog/2013/03/10/allan-savory-how-livestock-can-protect-land|publisher=GreenBiz|access-date=5 April 2013}}</ref>։ [[Հոլիզմ|Հոլիստիկ]] կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193">{{cite book| title=Meat: A Benign Extravagance | first=Simon | last=Fairlie | publisher=Chelsea Green Publishing | year=2010 | isbn=978-1-60358-325-1 | pages=191–193 }}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը Holistic Management International կազմակերպության գրանցված [[Ապրանքանիշ|ապրանքանիշն]] է (որն այլևս կապված չէ Ալան Սեյվորիի հետ)։ Այն քննադատության է ենթարկվել բազմաթիվ հետազոտողների կողմից, որոնք պնդում են, որ այն ի վիճակի չէ ապահովել հայտարարված առավելությունները<ref>{{Cite journal |last1=Briske |first1=David D. |last2=Bestelmeyer |first2=Brandon T. |last3=Brown |first3=Joel R. |last4=Fuhlendorf |first4=Samuel D. |last5=Wayne Polley |first5=H. |date=2013-10-01 |title=The Savory Method Can Not Green Deserts or Reverse Climate Change: A response to the Allan Savory TED video |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0190052813500320 |journal=Rangelands |volume=35 |issue=5 |pages=72–74 |doi=10.2111/RANGELANDS-D-13-00044.1 |bibcode=2013Range..35...72B |issn=0190-0528|hdl=10150/639967 |s2cid=86573794 |hdl-access=free }}</ref><ref name=":0">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2014/aug/04/eat-more-meat-and-save-the-world-the-latest-implausible-farming-miracle |title=Eat more meat and save the world: the latest implausible farming miracle |last=Monbiot |first=George |author-link=George Monbiot |date=4 August 2014 |work=[[The Guardian]] |access-date=2018-10-28}}</ref>։ ==Սահմանում== «Հոլիստիկ կառավարումը» նկարագրում է ռեսուրսների կառավարման [[Համակարգային մոտեցում|համակարգային մտածողության մոտեցում]]։ Ի սկզբանե մշակվելով Ալան Սեյվորիի կողմից՝ այն այժմ հարմարեցվում է սոցիալական, էկոլոգիական և տնտեսական բարդ գործոններ ունեցող այլ համակարգերի կառավարման համար։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (HPG) նման է [[Խոտհարքաշրջանառություն|ռոտացիոն արածեցմանը]], սակայն տարբերվում է նրանով, որ ավելի հստակորեն ճանաչում է և գործնական շրջանակ տրամադրում էկոհամակարգային չորս հիմնական գործընթացներին հարմարվելու համար․ [[Ջրի շրջապտույտ|ջրի]] [[Ջրի շրջապտույտ|շրջապտույտ]]<ref name="auto">{{cite web| last1=Weber| first1=K T| last2=Gokhale| first2=B S| title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho| url=http://giscenter.isu.edu/research/projects/jae_soilmoisture.pdf| website=Elsevier| publisher=Journal of Arid Environments| access-date=13 April 2015}}</ref><ref name="dx">{{cite journal |last1=Teague |first1=W.R. |last2=Dowhower |first2=S.L. |last3=Baker |first3=S.A. |last4=Haile |first4=N. |last5=DeLaune |first5=P.B. |last6=Conover |first6=D.M. |year=2011 |title=Grazing Management Impacts on Vegetation, Soil Biota and Soil Chemical, Physical and Hydrological Properties in Tall Grass Prairie |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |url-status=live |journal=Agriculture, Ecosystems and Environment |volume=141 |issue=3–4 |pages=310–322 |bibcode=2011AgEE..141..310T |doi=10.1016/j.agee.2011.03.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001417/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref>, հանքանյութերի շրջապտույտ<ref>{{cite web | last=Sanjari G, Ghadiri H, Ciesiolka CAA, Yu B (2008) | title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland | publisher=Soil Research 46 (CSIRO Publishing), 348–358. | url=http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 | access-date=7 April 2013 | archive-date=27 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130927213634/http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 }}</ref><ref>{{cite web| last=Fairlie| first=Simon| title=Maximizing Soil Carbon Sequestration: Carbon Farming and Rotational Grazing| url=http://www.motherearthnews.com/sustainable-farming/soil-carbon-sequestration-rotational-grazing-ze0z1208zkon.aspx#axzz2PmJWctkM| work=Mother Earth News August 21, 2012| access-date=7 April 2013}}</ref>, ներառյալ [[Ածխածնի շրջանառություն|ածխածնի]] [[Ածխածնի շրջանառություն|շրջանառությունը]], էներգիայի հոսք և համայնքային դինամիկա (օրգանիզմների միջև փոխհարաբերությունները [[Էկոհամակարգ|էկոհամակարգում]])<ref>{{cite book| last=Archer| first=Steve, Fred E. Smeins| title=Grazing Management an ecological perspective edited by Rodney K Heitschmidt and Jerry W Stuth| page=Chapter 5| url=http://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1| access-date=2013-04-08| archive-date=2021-05-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20210514204439/https://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1}}</ref>՝ հավասար կարևորություն տալով անասնապահական արտադրությանն ու սոցիալական բարեկեցությանը։ Հոլիստիկ կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193" />։ === Գործողությունների համակարգ === Հոլիստիկ կառավարման որոշումների կայացման շրջանակը կիրառում է վեց հիմնական քայլ՝ ռեսուրսների կառավարումն ուղղորդելու համար<ref>{{cite web|last=Savory|first=Allan|title=Putting Holistic Management In Place|url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|work=Savory Institute|access-date=6 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111074423/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|archive-date=11 January 2012}}</ref><ref name="Sullivan" />․ #Սահմանել կառավարվող համակարգն ամբողջականությամբ։ Ոչ մի տարածք չպետք է դիտարկվի որպես մեկ արտադրանքի համակարգ։ Սահմանելով ամբողջությունը՝ մարդիկ ավելի լավ են կարողանում կառավարել։ Սա ներառում է առկա ռեսուրսների, այդ թվում՝ [[Ներդրումների կառավարում|ֆինանսական միջոցների]] բացահայտումը, որոնք գտնվում են կառավարչի տրամադրության տակ։ #Սահմանել, թե ինչ եք ցանկանում այժմ և ապագայում։ Սահմանել այն նպատակները, խնդիրներն ու գործողությունները, որոնք անհրաժեշտ են ցանկալի կյանքի որակն ապահովելու համար, ինչպես նաև որոշել, թե ինչպիսին պետք է լինի կյանքը սնուցող միջավայրը՝ այդ [[Կյանքի որակ|կյանքի որակը]] հեռավոր ապագայում պահպանելու համար։ #Հետևել էկոհամակարգի առողջության վաղագույն ցուցանիշներին։ Բացահայտել էկոհամակարգային այն ծառայությունները, որոնք խորը ազդեցություն ունեն ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղական միջավայրերում ապրող մարդկանց վրա, և գտնել դրանք հեշտությամբ վերահսկելու եղանակ։ Վատ գործող միջավայրի վաղ ցուցանիշի լավագույն օրինակներից մեկը բուսածածկույթից զուրկ հողակտորների առկայությունն է։ Ավելի լավ գործող միջավայրի ցուցանիշ է նոր ծլարձակող բույսերի տեսակային բազմազանությունը, ինչպես նաև վայրի բնության վերադարձը կամ աճը։ #Չսահմանափակել կիրառվող կառավարման գործիքները։ Բնական ռեսուրսների կառավարման ութ գործիքներն են՝ փողը/աշխատուժը, մարդկային ստեղծագործականությունը, արածեցումը, կենդանիների ազդեցությունը, կրակը, հանգիստը, կենդանի օրգանիզմները և գիտությունը/տեխնոլոգիան։ Հաջողության հասնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել այս բոլոր գործիքները հնարավորությունների առավելագույն չափով։ #Փորձարկել որոշումներն այնպիսի հարցադրումների միջոցով, որոնք նախագծված են ապահովելու, որ բոլոր որոշումները լինեն սոցիալապես, բնապահպանապես և ֆինանսապես հիմնավորված՝ ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հեռանկարում։ #Իրականացնել կանխարգելիչ մոնիտորինգ՝ նախքան կառավարվող համակարգում անհավասարակշռության խորացումը։ Այսպիսով, կառավարիչը կարող է արագորեն ձեռնարկել հարմարվողական, ուղղիչ գործողություններ՝ նախքան էկոհամակարգային ծառայությունների կորուստը։ Միշտ ենթադրել, որ ծրագիրը կատարյալ չէ, և կիրառել հետադարձ կապի մեխանիզմ, որը ներառում է ձախողման վաղագույն նշանների մոնիտորինգ, ճշգրտում և վերապլանավորում՝ ըստ անհրաժեշտության։ Այլ կերպ ասած՝ կիրառել «[[wikt:canary in a coal mine|canary in a coal mine]]» (վաղ ահազանգման) մոտեցումը։ === Չորս սկզբունք === Ալան Սեյվորին առանձնացրել է Հոլիստիկ կառավարման պլանավորված արածեցման չորս հիմնական սկզբունք, որոնք նպատակ ունեին օգտվել արածող կենդանիների մեծ հոտերի և դրանց գոյությունն ապահովող խոտածածկ տարածքների միջև առկա [[Սիմբիոզ|սիմբիոտիկ]] փոխհարաբերությունից<ref name="Savory 2012">{{cite web |last=Savory |first=Allan |title=Principles of Holistic Management, Empowering Caretakers of the Land |url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109072440/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-date=9 January 2012 |work=Savory Institute |access-date=6 April 2013}}</ref>․ # Բնությունը գործում է որպես ամբողջական համակեցություն՝ մարդկանց, կենդանիների և հողի միջև [[Մուտուալիզմ|մուտուալիստական]] փոխհարաբերություններով։ Եթե հեռացվի որևէ առանցքային տեսակ, ինչպիսիք են արածող մեծ հոտերը, կամ փոխվի դրանց վարքագիծը, ապա առաջանում է անսպասելի և լայնածավալ բացասական ազդեցություն շրջակա միջավայրի այլ ոլորտների վրա<ref name="Savory 2012" />։ # Չափազանց կարևոր է, որ գյուղատնտեսական պլանավորման ցանկացած համակարգ լինի բավականաչափ ճկուն՝ բնության բարդությանը հարմարվելու համար, քանի որ բոլոր միջավայրերը տարբեր են և ունեն մշտապես փոփոխվող տեղական պայմաններ։ # [[Ընտելացում|Ընտանի տեսակների]] կիրառմամբ [[Անասնաբուծություն|անասնաբուծությունը]] կարող է ծառայել որպես կորսված առանցքային տեսակների փոխարինիչ։ Այդպիսով, բնությունը նմանակող եղանակով պատշաճ կառավարման դեպքում գյուղատնտեսությունը կարող է վերականգնել հողը և նույնիսկ օգուտ բերել վայրի բնությանը՝ միաժամանակ օգտակար լինելով մարդկանց<ref name="Savory 2012" />։ # Ժամանակը և ժամկետների ընտրությունը հողօգտագործման պլանավորման կարևորագույն գործոններն են։ Ոչ միայն չափազանց կարևոր է հասկանալ, թե որքան ժամանակ պետք է օգտագործել հողը գյուղատնտեսության համար և որքան ժամանակ տրամադրել հողի հանգստին, այլև նույնքան կարևոր է հստակ գիտակցել, թե կոնկրետ երբ և որտեղ է հողը պատրաստ այդ օգտագործմանն ու հանգստին<ref name="Savory 2012" />։ == Ստեղծման պատմություն == Հոլիստիկ պլանավորված [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] գաղափարը 1960-ական թվականներին մշակել է վայրի բնության կենսաբան Ալան Սեյվորին՝ իր հայրենի Հարավային Ռոդեզիայում։ Նա նպատակ ուներ հասկանալ [[Անապատացում|անապատացման]] խնդիրը [[Շրջակա միջավայրի պահպանության շարժում|բնապահպանական]] ավելի լայն շարժման համատեքստում։ Կրելով Անդրե Վուազենի աշխատանքների ազդեցությունը<ref>{{cite book |last=Voisin|first=André |author-link=André Voisin |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}</ref><ref>{{cite book |last=Voisin |first=André |author2=Lecomte, Antoine |title=Rational grazing, the meeting of cow and grass: a manual of grass productivity |year=1962 |publisher=C. Lockwood LTD, London}}</ref>՝ նա առաջ է քաշել այն վարկածը, որ անապատների տարածումը, վայրի բնության կորուստը և դրա հետևանքով մարդկանց աղքատացումը պայմանավորված էին արածող խոշոր կենդանիների բնական հոտերի կրճատմամբ և, առավել ևս, պահպանված սակավաթիվ հոտերի վարքագծի փոփոխությամբ։ Սեյվորին նաև ենթադրել է, որ [[Գյուղատնտեսական կենդանիներ|գյուղատնտեսական կենդանիները]] կարող են փոխարինել բնական հոտերին՝ ապահովելով կարևոր [[էկոհամակարգային ծառայություններ]], ինչպիսին է սննդանյութերի շրջանառությունը<ref>{{cite web|last=Retallack|first=Gregory|title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling|url=http://blogs.uoregon.edu/gregr/files/2013/07/grasslandscooling-nhslkh.pdf|work=The University of Chicago|publisher=The Journal of Geology|access-date=21 October 2013}}</ref><ref>{{cite book |last= Voisin|first= André |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}.</ref>։ Թեև անասնապահները նկատել էին, որ [[Խոտհարքաշրջանառություն|խոտհարքաշրջանառության]] համակարգերը կարող են կիրառելի լինել անասնապահական նպատակներով, գիտական փորձերը ցույց են տվել, որ դրանք պարտադիր չէ, որ լուծեն [[Էկոլոգիա|էկոլոգիական]] այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսին է [[Անապատացում|անապատացումը]]։ Ըստ Սեյվորիի՝ անհրաժեշտ էր խոտածածկ տարածքների համակարգերի կառավարման ավելի համապարփակ շրջանակ՝ հարմարվողական, հոլիստիկ կառավարման պլան։ Այդ իսկ պատճառով Հոլիստիկ կառավարումն օգտագործվել է որպես ամբողջական ֆերմայի/ռանչոյի պլանավորման գործիք[https://www.canr.msu.edu/foodsystems/uploads/files/holistic.pdf]։ 1984 թվականին նա հիմնադրել է Հոլիստիկ ռեսուրսների կառավարման կենտրոնը (Center for Holistic Resource Management), որը հետագայում վերանվանվել է «Holistic Management International»<ref>{{Cite web |title=Holistic Management International {{!}} Healthy Land. Healthy Food. Healthy Lives.® |url=https://www.holisticmanagement.org/ |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ Շատ տարածաշրջաններում արոտավայրային անասնապահությունն ու [[Մարդու էկոլոգիա|համայնքային]] հողօգտագործումը մեղադրվում են գերարածեցման հետևանքով առաջացած շրջակա միջավայրի դեգրադացիայի մեջ։ Տարիների հետազոտություններից ու փորձերից հետո Սեյվորին հանգել է այն եզրակացության, որ այդ պնդումը հաճախ սխալ է, իսկ երբեմն էլ կենդանիներին հեռացնելն իրականում միայն ավելի է վատթարացնում իրավիճակը։ Այս հայեցակարգը «տրոֆիկ կասկադի» տարատեսակ է, որտեղ մարդիկ դիտարկվում են որպես բարձրագույն գիշատիչներ, և կասկադը սկիզբ է առնում հենց նրանցից։ Սեյվորին մշակել է կառավարման մի համակարգ, որը, նրա պնդմամբ, պետք է բարելավի արածեցման համակարգերը։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումն արոտավայրերի կառավարման ավելի նոր մոտեցումներից մեկն է, որի նպատակն է առավել ճշգրիտ նմանակել վայրի կենդանիների բնական հոտերի վարքագիծը։ Ըստ պնդումների՝ այն բարելավում է գետամերձ բնակավայրերը ու ջրի որակը՝ ի տարբերություն այն համակարգերի, որոնք հաճախ հանգեցնում էին հողերի դեգրադացիային։ Հոլիստիկ կառավարումը նաև բարելավում է արոտավայրերի որակը թե՛ ընտանի, թե՛ [[Վայրի բնություն|վայրի կենդանիների]] համար<ref name="auto" /><ref name="dx" /><ref>A. M. Strauch et al. Impact of livestock management on water quality and streambank structure in a semi-arid, African ecosystem, Journal of Arid Environments 73 (2009) 795–803</ref><ref>{{cite web| last=Undersander| first=Dan| title=Grassland birds: Fostering habitat using rotational grazing| url=http://learningstore.uwex.edu/assets/pdfs/a3715.pdf| publisher=University of Wisconsin-Extension| access-date=5 April 2013| display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal| last1=Ferguson| first1=Bruce| title=Sustainability of holistic and conventional cattle ranching in the seasonally dry tropics of Chiapas, Mexico| journal=Agricultural Systems| date=18 June 2013| volume=120| pages=38–48| display-authors=etal| doi=10.1016/j.agsy.2013.05.005| bibcode=2013AgSys.120...38F}}</ref>։ Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ներուժ ունի մեղմելու [[Կլիմայի մելիորացում|կլիմայի]] [[Կլիմայի մելիորացում|մելիորացումը]]՝ միաժամանակ նպաստելով հողի վերականգնմանը, ավելացնելով կենսաբազմազանությունը և շրջելով անապատացման գործընթացը<ref>[https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change "Allan Savory: How to green the desert and reverse climate change."] TED Talk, February 2013.</ref><ref name="Thackara2010">{{cite magazine |last=Thackara |first=John |date=2010-06-03 |title=Dominant theory says that desertification is caused by overgrazing. Operation Hope, winner of the 2010 Buckminster Fuller Challenge, has upended this idea—restoring degraded African grasslands into lush, green pasture. |url=http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |url-status=unfit |magazine=Seed Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606190708/http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |archive-date=2010-06-06 |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Այս գործելակերպում [[Խոտհարք|խոտհարքները]] վերականգնելու համար կիրառվում են ցանկապատեր և/կամ հովիվներ<ref name="dx" /><ref name="Weber2011">{{cite journal |last1=Weber |first1=K.T. |last2=Gokhale |first2=B.S. |year=2011 |title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |url-status=live |journal=Journal of Arid Environments |volume=75 |issue=5 |pages=464–470 |bibcode=2011JArEn..75..464W |doi=10.1016/j.jaridenv.2010.12.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001407/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sanjari |first1=G |last2=Ghadiri |first2=H |last3=Ciesiolka |first3=CAA |last4=Yu |first4=B |year=2008 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |url-status=live |journal=Soil Research |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/sr07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513171011/http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |archive-date=2013-05-13 |access-date=2013-04-02 |hdl-access=free |hdl=10072/21586}}</ref>։ Ընտանի կենդանիների մեծ [[Հոտի վարքագիծ|հոտերի մանրակրկիտ պլանավորված տեղաշարժերը]] նմանակում են բնական գործընթացները, երբ [[Կենդանիների արածեցում|արածող կենդանիները]], ոհմակային գիշատիչների պատճառով մնալով խիտ խմբավորված, որոշակի տարածքում սնվելուց, հողը տրորելուց և գոմաղբով պարարտացնելուց հետո ստիպված են լինում առաջ շարժվել և վերադառնում են միայն այն ժամանակ, երբ բուսականությունն ու տարածքը լիովին վերականգնվում են։ Արածեցման այս մեթոդը ձգտում է նմանակել վերջին 40 միլիոն տարիների բնական գործընթացը, երբ արոտավայրային էկոհամակարգերի տարածման շնորհիվ ձևավորվեցին հարուստ հողեր, որոնք կլանում էին ածխածինը և դրանով իսկ հովացնում մոլորակը<ref>{{cite journal |last=Retallack |first=Gregory |year=2001 |title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling |url=http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |journal=[[The Journal of Geology]] |volume=109 |issue=4 |pages=407–426 |bibcode=2001JG....109..407R |doi=10.1086/320791 |s2cid=15560105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506232759/http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |archive-date=2013-05-06}}</ref>։ == Կիրառություն == Թեև Հոլիստիկ կառավարման համակարգն ի սկզբանե մշակվել էր արոտավայրերի օգտագործման<ref name="Weber2011" /> և անապատացված հողերի վերականգնման համար<ref>J. N. Clatworthy, Results of the Botanical Analyses in the Charter Trial, Rhodesian Branch of the South African Society of Animal Production, Zimbabwe Agricultural Journal 1984</ref>, այն կարող է կիրառվել նաև այլ ոլորտներում, որտեղ առկա են բազմաթիվ բարդ [[Տնտեսական սոցիոլոգիա|սոցիալ-տնտեսական]] և բնապահպանական գործոններ։ Այդպիսի օրինակներից է [[Ջրային ռեսուրսներ|ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարումը]], որը խթանում է միջոլորտային համագործակցությունը ջրային ռեսուրսների զարգացման և կառավարման գործում՝ ապահովելով ջրի արդարացի բաշխումը տարբեր սպառողների միջև և առավելագույնի հասցնելով տնտեսական ու սոցիալական բարեկեցությունը՝ առանց վտանգելու կենսական [[Շրջակա միջավայրի կայունություն|էկոհամակարգերի կայունությունը]]<ref name="Nilsson">{{cite journal | last1 = Nilsson | first1 = C. | last2 = Renöfält | first2 = B. Malm | year = 2008 | title = Linking flow regime and water quality in rivers: a challenge to adaptive catchment management | journal = Ecology and Society | volume = 13 | issue = 2| page = 18 | doi=10.5751/es-02588-130218| doi-access = free | hdl = 10535/2977 | hdl-access = free }}</ref>։ Մեկ այլ օրինակ է հանքավայրերի վերականգնումը<ref>{{cite web|last=Dagget|first=Dan|title=Convincing Evidence|url=http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|publisher=Man in Nature|access-date=5 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20010306044501/http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|archive-date=6 March 2001}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարման չորրորդ ուղղությունն է առանց հերկման բուսաբուծությունը, տարբեր մշակաբույսերի համատեղ ցանքը և պերմակուլտուրան։<ref name="Fairlie 2010 191–193" /><ref>{{cite web|last1=Leu|first1=Andre|title=Mitigating Climate Change With Soil Organic Matter in Organic Production Systems|url=http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/ditcted2012d3_en.pdf|website=Trade and environment review 2013, Commentary V pp.22-32|publisher=UNCTAD|access-date=28 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Tallman|first=Susan|title=No-Till Case Study, Richter Farm: Cover Crop Cocktails in a Forage-Based System|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417|work=National Sustainable Agriculture Information Service|publisher=NCAT-ATTRA|access-date=8 April 2013|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805000656/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417}}</ref><ref name="Fears">{{cite web|last=Fears|first=Robert|title=NRCS Adopts Holistic Management|url=http://holisticmanagement.org/wp-content/uploads/2013/02/NRCS-Article_Winter-2012-2.pdf|publisher=Lands of Texas Magazine|access-date=5 April 2013}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը ճանաչում է ստացել Միացյալ Նահանգների գյուղատնտեսության նախարարության (USDA) կողմից<ref name="Fears" /><ref>{{cite web|last=Terry|first=Quenna|title=NRCS in Texas presents at Holistic Management Seminars|url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detail/tx/newsroom/stories/?cid=nrcs144p2_002539|work=USDA-NRCS News room|access-date=5 April 2013 |quote="NRCS supports HMI in their efforts to provide sustainable resource training to women producers," said Susan Baggett, NRCS state resource conservationist.}}{{dead link|date=June 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>։ Այս համակարգի առավել համապարփակ կիրառությունը ֆերմայի կամ ռանչոյի ամբողջական պլանավորումն է, որը հաջողությամբ կիրառվել է ֆերմերների և անասնապահների կողմից։ Այդ պատճառով ԱՄՆ գյուղատնտեսության նախարարությունը «Սկսնակ ֆերմերների և ռանչերների զարգացման» ծրագրի շրջանակում վեց տարի շարունակ ֆինանսավորել է այս համակարգի կիրառումը՝ սկսնակ կին ֆերմերների ու ռանչոյատերերի վերապատրաստման նպատակով։<ref>{{Cite web |title=Empowering Beginning Women Farmers in the Northeast Through Whole Farm Planning - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804052304/https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-date=2020-08-04 |access-date=2026-06-28 |website=reeis.usda.gov}}</ref><ref>{{Cite web |title=Growing Successful Transitions with Beginning Women Farmer Programs in the Northeast and Texas - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725002540/https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-date=2025-07-25 |access-date=2026-06-28 |website=portal.nifa.usda.gov}}</ref>։ == Քննադատություն == Հոլիստիկ կառավարման տեսության պնդումները վիճարկվում են բազմաթիվ գրախոսվող ուսումնասիրությունների և լրագրողական հրապարակումների մեջ<ref name=":0" /><ref>{{cite web|last=Briske|first=D. D.|title=Origin, Persistence, and Resolution of the Rotational Grazing Debate: Integrating Human Dimensions Into Rangeland Research|url=https://www.ars.usda.gov/ARSUserFiles/1354/75.%20REM-D-10-00084.1.pdf|work=Rangeland Ecol Manage 64:325–334|access-date=6 April 2013}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Briske |first1=D.D. |last2=Derner |first2=J.D. |last3=Brown |first3=J.R. |last4=Fuhlendorf |first4=S.D. |last5=Teague |first5=W.R. |last6=Havstad |first6=K.M. |last7=Gillen |first7=R.L. |last8=Ash |first8=A.J. |last9=Willms |first9=W.D. |date=January 2008 |title=Rotational Grazing on Rangelands: Reconciliation of Perception and Experimental Evidence |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1550742408500078 |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=61 |issue=1 |pages=3–17 |doi=10.2111/06-159R.1|bibcode=2008REcoM..61....3B |hdl=10150/642920 |hdl-access=free }}</ref>։ 2014 թվականի մի ամփոփիչ գիտական հետազոտություն քննության է առել Հոլիստիկ կառավարման հինգ կոնկրետ էկոլոգիական վարկածներ և պարզել է, որ ԱՄՆ-i արևմուտքում դրանցից ոչ մեկը չի հաստատվել գիտական ապացույցներով<ref>{{Cite journal |last1=Carter |first1=John |last2=Jones |first2=Allison |last3=O'Brien |first3=Mary |last4=Ratner |first4=Jonathan |last5=Wuerthner |first5=George |date=2014-04-23 |title=Holistic Management: Misinformation on the Science of Grazed Ecosystems |journal=International Journal of Biodiversity |language=en |volume=2014 |pages=1–10 |doi=10.1155/2014/163431 |doi-access=free |issn=2314-4149}}</ref>։ Ռիչարդ Թիգի հոդվածում նշվում է, որ տարբեր քննադատություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային համակարգերը, այլ ոչ թե բուն հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2">{{cite book |last1=Teague |first1=Richard |first2=Fred |last2=Provenza |first3=Brien |last3=Norton |first4=Tim |last4=Steffens |first5=Matthew |last5=Barnes |first6=Mort |last6=Kothmann |first7=Roy |last7=Roath |year=2008 |chapter=Benefits of Multi-Paddock Grazing Management on Rangelands: Limitations of Experimental Grazing Research and Knowledge Gaps | editor-first=H.G. |editor-last=Schroder |title=Grasslands: Ecology, Management and Restoration |publisher=Nova Science Publishers |place=New York |pages=41–80 |isbn=978-1-60692-023-7 }}</ref>։ 1972-2016 թվականների համապատասխան ուսումնասիրությունների մետա-վերլուծությունը ցույց է տվել, որ բուսածածկույթի, բուսական կենսազանգվածի և կենդանիների մթերատվության վրա Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ավելի դրական ազդեցություն չի ունեցել, քան շարունակական արածեցումը, թեև այն կարող էր օգտակար լինել [[Մթնոլորտային տեղումներ|առատ տեղումներ]] ունեցող որոշ շրջաններում<ref>{{Cite journal |last=Hawkins |first=Heidi-Jayne |date=2017-04-03 |title=A global assessment of Holistic Planned Grazing™ compared with season-long, continuous grazing: meta-analysis findings |journal=African Journal of Range & Forage Science |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=65–75 |doi=10.2989/10220119.2017.1358213 |issn=1022-0119 |s2cid=90525942|doi-access=free |bibcode=2017AJRFS..34...65H }}</ref>։ Առնվազն երեք հետազոտություններ արձանագրել են հողի վիճակի բարելավում բազմաարոտավայրային մեթոդների կիրառման դեպքում՝ շարունակական արածեցման համեմատ։ Այդ բարելավումը չափվել է այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են հողում ածխածնի և ազոտի պարունակությունը, հողային բիոտան, ջրապահունակությունը, սննդանյութերի պահպանման ունակությունը և բուսական մնացորդներy<ref name="dx" /><ref>{{Cite journal |last1=Sanjari |first1=Gholamreza |last2=Ghadiri |first2=Hossein |last3=Ciesiolka |first3=Cyril A. A. |last4=Yu |first4=Bofu |date=2008-06-23 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=https://www.publish.csiro.au/sr/SR07220 |journal=Soil Research |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/SR07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |hdl=10072/21586 |issn=1838-6768|hdl-access=free }}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Stanley |first1=Paige |last2=Sayre |first2=Nathan |last3=Huntsinger |first3=Lynn |date=March 2024 |title=Holistic Management Shifts Ranchers' Mental Models for Successful Adaptive Grazing |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=93 |pages=33–48 |doi=10.1016/j.rama.2023.11.004|bibcode=2024REcoM..93...33S |doi-access=free }}</ref>։ Առկա են նաև փաստեր, որ բազմաարոտավայրային արածեցման մեթոդները կարող են մեծացնել հողի ջրապահունակությունը՝ չարածեցված հողերի համեմատ<ref name="Weber2011" />։ Այնուամենայնիվ, Ջորջ Վյուրթները «The Wildlife News» պարբերականում 2013 թվականին հրապարակված «Ալան Սեյվորի․ առասպել և իրականություն» ({{Lang-en|Allan Savory: Myth And Reality}}) խորագրով հոդվածում նշել է․ «Այն սակավաթիվ գիտական փորձերը, որոնք Սեյվորիի կողմնակիցները մեջբերում են որպես նրա մեթոդների իրավացիության ապացույց (ի հակադրություն նրա պնդումները հերքող հարյուրավոր աշխատանքների), հաճախ իրականում չեն ստուգում նրա տեսությունները։ Հոլիստիկ կառավարման կայքում մեջբերված մի շարք հետազոտություններում օգտագործման մակարդակները (հեռացված բուսականության աստիճանը) եղել են շատ ավելի ցածր, քան այն մակարդակը, որն իրականում առաջարկում է Սեյվորին»<ref name="wue">{{Cite web |last=Wuerthner |first=George |date=2013-11-12 |title=Allan Savory: Myth And Reality |url=https://www.thewildlifenews.com/2013/11/12/allan-savory-myth-and-reality/ |access-date=2024-09-26 |website=The Wildlife News |language=en-US}}</ref>։ Այս քննադատությունները վիճարկվել են այն հիմքով, որ բազմաթիվ հետազոտություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային արածեցման համակարգերը, այլ ոչ թե Հոլիստիկ կառավարումը կամ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2" />։ Բացի արածեցման մեթոդ լինելուց՝ Հոլիստիկ կառավարումը ներառում է նաև նպատակադրում, փորձառական ուսուցում, ինչպես նաև շեշտադրում մոնիթորինգի և հարմարվողական որոշումների կայացման վրա, ինչը հաշվի չի առնվել դաշտային բազմաթիվ գիտափորձերում<ref name=":1" /><ref name=":4" />։ Սա առաջադրվել է որպես պատճառ, թե ինչու են հողագործներից շատերը նշել Հոլիստիկ կառավարման առավել դրական փորձառության մասին, քան ցույց են տալիս գիտական հետազոտությունները<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Hawkins |first1=H.-J. |last2=Venter |first2=Z.-S. |last3=Cramer |first3=M.D. |date=1 January 2022 |title=A holistic view of Holistic Management: What do farm-scale, carbon, and social studies tell us? |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167880921004060 |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |language=en |volume=323 |article-number=107702 |doi=10.1016/j.agee.2021.107702|bibcode=2022AgEE..32307702H |hdl=11250/3044300 |hdl-access=free }}</ref>։ Այնուամենայնիվ, 2022 թվականի մի ամփոփիչ հետազոտություն, որն ուսումնասիրել է «ֆերմերային մակարդակի» 22 գիտական աշխատանք, որոնցից շատերը ներառել են ադապտիվ կառավարում, կրկին պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը որևէ ազդեցություն չի ունեցել բույսերի կամ կենդանիների մթերատվության վրա կամ նվազեցրել է այն<ref name=":5" />։ Միևնույն ժամանակ, այդ հետազոտությունը պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կապված է եղել սոցիալական համախմբվածության բարելավման և փոխադարձ ուսուցման հետ, սակայն հանգել է այն եզրակացության, որ «սոցիալական համախմբվածությունը, ուսուցումն ու մասնագիտական կապերը, որոնք այդքան տարածված են Հոլիստիկ կառավարմամբ աշխատող ֆերմաներում, կարող են ներդրվել ցանկացած ֆերմերային համայնքում՝ առանց Հոլիստիկ կառավարման անհիմն հռետորաբանությունն ընդունելու»<ref name=":5" />։ === Պնդումներ ածխածնի կլանման մասին === Սեյվորին քննադատության է ենթարկվել նաև այն պնդման համար, թե հոլիստիկ արածեցման՝ ածխածին կլանելու ներուժը ենթակա չէ փորձարարական գիտական ուսումնասիրության<ref name=":22">{{Cite web |last=TABLE Debates |date=16 Sep 2016 |title=Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method |url=https://www.tabledebates.org/research-library/holistic-management-critical-review-allan-savorys-grazing-method |access-date=23 July 2023 |website=TABLE Debates}}</ref>։ Օրինակ՝ 2000 թվականին Սեյվորին ասել է, որ «գիտական մեթոդը երբեք ոչինչ չի բացահայտում» և «գիտական մեթոդը մեզ պաշտպանում է ինձ նման խենթերից»<ref>{{Cite web |last=Hadley |first=C. J. |title=RANGE magazine.com, the Cowboy Spirit on America's Outback |url=https://www.rangemagazine.com/archives/stories/fall99/allan_savory.htm |access-date=2023-07-23 |website=www.rangemagazine.com}}</ref>։ Սեյվորիի հեղինակած 2017 թվականի տեղեկագրում նշվել է․ «Հոլիստիկ պլանավորված արածեցման վերաբերյալ կատարված յուրաքանչյուր հետազոտություն տվել է արդյունքներ, որոնք մերժվել են արոտավայրերի մասնագետների կողմից, քանի որ փորձերի կրկնելիություն չի եղել»<ref>{{Cite web |last=Ketcham |first=Christopher |date=23 February 2017 |title=Allan Savory's Holistic Management Theory Falls Short on Science |url=https://www.sierraclub.org/sierra/2017-2-march-april/feature/allan-savory-says-more-cows-land-will-reverse-climate-change |access-date=2023-07-23 |website=www.sierraclub.org |language=en}}</ref>։ T''A''BLE Debates» հարթակն այս հակասությունն ամփոփել է հետևյալ կերպ․ «Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (ՀՊԱ) անհնար է ստանդարտացնել, կրկնել և, հետևաբար, փորձարարական ստուգման ենթարկել որպես մեկ ամբողջություն (այլ ոչ թե միայն դրա արածեցման բաղադրիչը), ուստի փորձարարական գիտությունն ի վիճակի չէ ուսումնասիրել այն»։ Միևնույն ժամանակ հարթակն ընդգծել է, որ «նա չի բացատրում, թե ինչպես կարելի է ՀՊԱ-ի օգտին պատճառահետևանքային պնդումներ անել անապատացման դեմ պայքարի և կլիմայի մեղմման հարցում՝ առանց այդ կապերն ապացուցող գիտական տվյալներին դիմելու<ref name=":22" />։ Առավել թույլ է մշակված այն ապացույցների բազան, որը Հոլիստիկ կառավարումը համեմատում է խոտածածկ տարածքներում անասունների լիակատար բացակայության հետ։ Մի շարք գրախոսվող հետազոտություններ պարզել են, որ կիսաչոր տափաստաններից անասունների ամբողջական դուրսբերումը կարող է հանգեցնել բուսականության զգալի վերականգնման և հողում ածխածնի կլանման<ref>{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Liping |last2=Wei |first2=Xiaorong |last3=Zhang |first3=Xingchang |last4=Cheng |first4=Jimin |date=2013-01-30 |title=Ecosystem Carbon and Nitrogen Accumulation after Grazing Exclusion in Semiarid Grassland |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=1 |article-number=e55433 |bibcode=2013PLoSO...855433Q |doi=10.1371/journal.pone.0055433 |issn=1932-6203 |pmc=3559475 |pmid=23383191 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fernandez |first1=D. P. |last2=Neff |first2=J. C. |last3=Reynolds |first3=R. L. |date=2008-05-01 |title=Biogeochemical and ecological impacts of livestock grazing in semi-arid southeastern Utah, USA |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196307002662 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=72 |issue=5 |pages=777–791 |bibcode=2008JArEn..72..777F |doi=10.1016/j.jaridenv.2007.10.009 |issn=0140-1963|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Oliveira Filho |first1=José de Souza |last2=Vieira |first2=Jonas Nunes |last3=Ribeiro da Silva |first3=Eliane Maria |last4=Beserra de Oliveira |first4=José Gerardo |last5=Pereira |first5=Marcos Gervasio |last6=Brasileiro |first6=Felipe Gomes |date=2019-07-01 |title=Assessing the effects of 17 years of grazing exclusion in degraded semi-arid soils: Evaluation of soil fertility, nutrients pools and stoichiometry |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196319300357 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=166 |pages=1–10 |bibcode=2019JArEn.166....1O |doi=10.1016/j.jaridenv.2019.03.006 |issn=0140-1963 |s2cid=132050918|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Xing |last2=Li |first2=Zongshan |last3=Fu |first3=Bojie |last4=Zhou |first4=Wangming |last5=Liu |first5=Huifeng |last6=Liu |first6=Guohua |date=2014-12-01 |title=Restoration of ecosystem carbon and nitrogen storage and microbial biomass after grazing exclusion in semi-arid grasslands of Inner Mongolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925857414004881 |journal=Ecological Engineering |language=en |volume=73 |pages=395–403 |doi=10.1016/j.ecoleng.2014.09.077 |bibcode=2014EcEng..73..395W |issn=0925-8574|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gebregergs |first1=Tsegay |last2=Tessema |first2=Zewdu K. |last3=Solomon |first3=Negasi |last4=Birhane |first4=Emiru |date=June 2019 |title=Carbon sequestration and soil restoration potential of grazing lands under exclosure management in a semi-arid environment of northern Ethiopia |journal=Ecology and Evolution |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=6468–6479 |doi=10.1002/ece3.5223 |doi-access=free |issn=2045-7758 |pmc=6580272 |pmid=31236236|bibcode=2019EcoEv...9.6468G }}</ref>։ 2021 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված պարզել է, որ սակավ արածեցված և բնական խոտածածկ տարածքներին է բաժին ընկնում աշխարհի խոտածածկույթի ածխածնի ընդհանուր կուտակային կլանման 80%-ը, մինչդեռ կառավարվող (այսինքն՝ անասունների ավելի մեծ խտություն ունեցող) արոտավայրերը վերջին տասնամյակում հանդիսացել են ջերմոցային գազերի ուղիղ աղբյուր<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Jinfeng |last2=Ciais |first2=Philippe |last3=Gasser |first3=Thomas |last4=Smith |first4=Pete |last5=Herrero |first5=Mario |last6=Havlík |first6=Petr |last7=Obersteiner |first7=Michael |last8=Guenet |first8=Bertrand |last9=Goll |first9=Daniel S. |last10=Li |first10=Wei |last11=Naipal |first11=Victoria |last12=Peng |first12=Shushi |last13=Qiu |first13=Chunjing |last14=Tian |first14=Hanqin |last15=Viovy |first15=Nicolas |date=2021-01-05 |title=Climate warming from managed grasslands cancels the cooling effect of carbon sinks in sparsely grazed and natural grasslands |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=118 |bibcode=2021NatCo..12..118C |doi=10.1038/s41467-020-20406-7 |doi-access=free|issn=2041-1723 |pmc=7785734 |pmid=33402687}}</ref>։ 2011 թվականի մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ Սեյվորիի կողմից առաջարկվող բազմաարոտավայրային արածեցումը հանգեցրել է հողում ածխածնի ավելի շատ կլանման, քան ծանրաբեռնված շարունակական արածեցումը, սակայն չնչին չափով զիջել է «արածեցման բացառմանը» (տարածքից արածող անասունների լիակատար դուրսբերմանը)<ref name="dx" />։ Մեկ այլ գրախոսվող հոդված պարզել է, որ եթե ներկայիս արոտավայրերը վերականգնվեին իրենց նախկին բնական վիճակին՝ որպես վայրի տափաստաններ, թփուտներ և նոսր սավաննաներ՝ առանց անասնապահության, ապա դրանք, ըստ գնահատականների, կարող էին պահեստավորել 15,2–59,9 գիգատոննա լրացուցիչ ածխածին<ref>{{Cite journal |last1=Hayek |first1=Matthew N. |last2=Harwatt |first2=Helen |last3=Ripple |first3=William J. |last4=Mueller |first4=Nathaniel D. |date=January 2021 |title=The carbon opportunity cost of animal-sourced food production on land |url=https://www.nature.com/articles/s41893-020-00603-4 |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=21–24 |doi=10.1038/s41893-020-00603-4 |issn=2398-9629 |s2cid=221522148|url-access=subscription }}</ref>։ 2013 թվականին Սեյվորիի ինստիտուտը հրապարակել է պատասխան՝ ուղղված իր որոշ քննադատներին<ref>{{cite web |publisher=Savory Institute |title=Holistic Management Research Portfolio |date=March 2013 |access-date=4 December 2015 |url=http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208152705/http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-date=8 December 2015 |df=dmy }}</ref>։ Նույն ամսին Սեյվորին [[TED (համաժողովներ)|TED]]-ում հանդես է եկել որպես հրավիրյալ բանախոս՝ ներկայացնելով «Ինչպես պայքարել անապատացման դեմ և շրջել կլիմայի փոփոխությունը» (''How to Fight Desertification and Reverse Climate Change'') խորագրով ելույթը<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change|title = How to fight desertification and reverse climate change| date=4 March 2013 }}</ref><ref name="Maughan">{{cite news |last1=Maughan |first1=Ralph |title=Alan Savory gives a popular and very misleading TED talk |url=http://www.thewildlifenews.com/2013/03/18/alan-savory-gives-a-popular-and-very-misleading-ted-talk/ |access-date=2015-02-03 |work=The Wildlife News |date=2013-03-18}}</ref>։ TED-ի ելույթում Սեյվորին պնդել է, որ հոլիստիկ արածեցումը 40 տարվա ընթացքում կարող է ածխաթթու գազի մակարդակը նվազեցնել մինչև նախաարդյունաբերական շրջանի ցուցանիշները՝ լուծելով [[Կլիմայի փոփոխություն|կլիմայի փոփոխության]] հետևանքով առաջացած խնդիրները։ Ավելի ուշ, մեկնաբանելով իր TED ելույթը, Սեյվորին հերքել է այն պնդումը, թե հոլիստիկ արածեցումը կարող է շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը՝ նշելով․ «Ես միայն օգտագործել եմ «անդրադառնալ կլիմայի փոփոխությանը» արտահայտությունը․․․ թեև գրել և խոսել եմ մարդածին անապատացումը շրջելու մասին»<ref name=":22" />։ ''RealClimate.org'' կայքը հրապարակել է մի հոդված՝ նշելով, որ Սեյվորիի այն պնդումները, թե իր մեթոդը կարող է մթնոլորտային ածխածինը «վերադարձնել նախաարդյունաբերական մակարդակի», «ուղղակի ողջամիտ չեն»<ref name=":6">{{Cite news |last1=West |first1=Jason |last2=Briske |first2=David |date=4 November 2013 |title=Cows, Carbon and the Anthropocene: Commentary on Savory TED Video |url=http://www.realclimate.org/index.php/archives/2013/11/cows-carbon-and-the-anthropocene-commentary-on-savory-ted-video/ |access-date=2018-10-28 |work=RealClimate}}</ref><ref name="Nordborg 2016">Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers</ref>։ Ըստ ''Skeptical Science'' հարթակի՝ «հնարավոր չէ բարձրացնել մթերատվությունը, ավելացնել խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը և կուտակել ածխածին՝ արածեցման որևէ ռազմավարության կիրառմամբ, չի նշվել կոնկրետ Հոլիստիկ կառավարման մասին։ Հողում ածխածնի կուտակման վրա արածեցման ազդեցության վերաբերյալ նախկինում արդեն կատարվել են երկարաժամկետ հետազոտություններ, և արդյունքները հուսադրող չեն գտնվել։ Հողում ածխածնի կուտակման բարդ բնույթի, գլոբալ ջերմաստիճանի բարձրացման, անապատացման վտանգի և անասնապահությունից մեթանի արտանետումների պատճառով քիչ հավանական է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կամ կառավարման որևէ այլ մեթոդ կարողանա շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը»<ref>{{Cite web |last=Seb V |date=18 March 2019 |title=New rebuttal to the myth 'Holistic Management can reverse Climate Change' |url=https://skepticalscience.com/holistic-management-rebuttal.html |website=Skeptical Science}}</ref>։ [[Շվեդիա|Շվեդիայի]] գյուղատնտեսական գիտությունների համալսարանի կողմից 2016 թվականին հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ այն իրական տեմպը, որով արածեցման բարելավված կառավարումը կարող է նպաստել ածխածնի կլանմանը, յոթ անգամ ավելի ցածր է, քան Սեյվորիի ներկայացրած ցուցանիշները։ Այդ հետազոտությունը եզրակացրել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը չի կարող շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը<ref name="Nordborg 2016" />։ Սննդի և կլիմայի հետազոտական ցանցի 2017 թվականի ուսումնասիրությունը ևս եզրակացրել է, որ ածխածնի կլանման վերաբերյալ Սեյվորիի պնդումներն «իրատեսական չեն» և խիստ տարբերվում են գրախոսվող հետազոտությունների արդյունքներից<ref name=":3">{{cite web |last1=Garnett |first1=Tara |last2=Godde |first2=Cécile |year=2017 |title=Grazed and confused? |url=https://www.tabledebates.org/sites/default/files/2020-10/fcrn_gnc_report.pdf |access-date=11 February 2021 |publisher=Food Climate Research Network |page=64 |quote=The non-peer-reviewed estimates from the Savory Institute are strikingly higher – and, for all the reasons discussed earlier (Section 3.4.3), unrealistic.}}</ref>։ Գիտական գրականության մետա-վերլուծության հիման վրա FCRN-ի հետազոտությունը գնահատել է, որ արածեցման կառավարման միջոցով հողում ածխածնի կլանման համաշխարհային ընդհանուր ներուժը տատանվում է տարեկան 0,3–0,8 Գտ CO2eq) սահմաններում, ինչը համարժեք է ներկայիս անասնապահության գլոբալ ընդհանուր արտանետումների առավելագույնը 4–11%-ի փոխհատուցմանը։ Բացի այդ, նշվել է, որ «արոտավայրային ոլորտի ընդլայնումը կամ ինտենսիվացումը՝ որպես ածխածնի ավելի շատ կլանման մոտեցում, կհանգեցնի մեթանի, ազոտի ենթօքսիդի և հողօգտագործման փոփոխությամբ պայմանավորված CO2-ի արտանետումների զգալի աճի»<ref name=":3" />։ ''Project Drawdown'' նախագիծը բարելավված կառավարվող արածեցման միջոցով ածխածնի կլանման ընդհանուր ներուժը 2020–2050 թվականների համար գնահատել է 13,72–20,92 գիգատոննա CO2eq, ինչը կազմում է տարեկան 0,46–0,70 Գտ CO2eq։ Իսկ 2022 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված արածեցման բարելավված կառավարման միջոցով ածխածնի կլանման ներուժը գնահատել է նմանատիպ մակարդակում՝ տարեկան 0,15–0,70 Գտ CO2eq<ref>{{Cite journal |last1=Bai |first1=Yongfei |last2=Cotrufo |first2=M. Francesca |date=2022-08-05 |title=Grassland soil carbon sequestration: Current understanding, challenges, and solutions |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abo2380 |journal=Science |language=en |volume=377 |issue=6606 |pages=603–608 |bibcode=2022Sci...377..603B |doi=10.1126/science.abo2380 |issn=0036-8075 |pmid=35926033 |s2cid=251349023|url-access=subscription }}</ref>։ == Մրցանակներ == 2003 թվականին Սեյվորին արժանացել է Բանկսիա միջազգային մրցանակին<ref name="Banksia">{{cite web |publisher=Banksia Environmental Foundation |url=http://www.banksiafdn.com/index.php?page=67 |title=2003 award winners |archive-url=https://web.archive.org/web/20031105173829/http://banksiafdn.com/index.php?page=67 |archive-date=5 November 2003}}</ref>, իսկ 2010 թվականին Զիմբաբվեում գտնվող Հոլիստիկ կառավարման Operation Hope աֆրիկյան կենտրոնի (Հոլիստիկ կառավարումը կիրառող «հայեցակարգի գործնական հիմնավորման» նախագիծ) ճանաչվել է 2010 թվականի Buckminster Fuller Challenge-ի հաղթող՝ «այն նախաձեռնությունների գնահատման շրջանակում, որոնք կիրառում են համապարփակ, կանխատեսող նախագծային մոտեցում՝ արմատապես բարելավելու մարդու բարեկեցությունը և մեր մոլորակի էկոհամակարգերի առողջությունը»<ref name="Thackara2010" /><ref>{{cite news |last=Rothstein |first=Joe |title=Hang On, Planet Earth, Help Is On The Way |date=4 June 2010 |url=http://uspolitics.einnews.com/column/57081276/hang-on-planet-earth-help-is-on-the-way-joe-rothstein-s-commentary |newspaper=EIN News |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Բացի այդ, Հոլիստիկ կառավարման բազմաթիվ կիրառողներ արժանացել են մրցանակների՝ այս գործելակերպի միջոցով շրջակա միջավայրի պահպանությանը նպաստելու համար<ref>{{Cite web |title=Awards |url=https://www.holisticmanagement.org/awards |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Լրացուցիչ ընթերցանություն == *{{cite book |last=Savory |first=Allan |author2=Jody Butterfield |title=Holistic Management: A New Framework for Decision Making |orig-date=1988 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Island Press |location=Washington, D.C. |isbn=1-55963-487-1 }} *{{cite book |last=Adams |first=Ann |title=At Home with Holistic Management |orig-date=1999 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Holistic Management International|location=Albuquerque, NM |isbn=978-0-9673941-0-7 }} * Hudak, Mike (2015-02-01). Comments on Allan Savory's Proposed Application of "Holistic Management" to Grasslands, Including Desert Grasslands, for the Purpose of Increasing Sequestration of Atmospheric Carbon. Revised 13 Nov 2013; 1 Feb 2015. Public letter to Sierra Club contains many online references critical of holistic agricultural management. 7 pages. * Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers. {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Համակարգերի տեսություն]] [[Կատեգորիա:Կենսաբազմազանություն]] [[Կատեգորիա:Կայուն սննդահամակարգ]] [[Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն]] [[Կատեգորիա:Շրջակա միջավայր]] [[Կատեգորիա:Տերմինաբանություն]] [[Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական տերմիններ]] [[Կատեգորիա:Կայուն գյուղատնտեսություն]] eyfutg0ps1xb3681q1ft8s64ng23q81 10940307 10940306 2026-10-11T15:38:06Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 /* top */ 10940307 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} [[Պատկեր:Cows grazing under the african sun.jpg|thumb|Հոլիստիկ կառավարումը մշակվել է որպես արածեցման կառավարման համար ռեսուրսների կառավարման մոտեցում]] '''Հոլիստիկ կառավարում''' [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] մեջ ([[հունարեն]] ''ὅλος holos'' բառից, որը նշանակում է «ամբողջ, ամբողջական, համընդհանուր, ամբողջականություն») ռեսուրսների կառավարման մոտեցում, որն ի սկզբանե մշակվել է Ալան Սեյվորիի կողմից<ref name="Sullivan">{{cite web|last=Sullivan|first=Preston|title=Holistic Management: A Whole-Farm Decision Making Framework|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296|work=The National Sustainable Agriculture Information Service - ATTRA|publisher=National Center for Appropriate Technology (NCAT)|access-date=16 April 2013|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329025842/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296}}</ref>՝ [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] [[Ռանչո|կառավարման]] համար<ref name="greenbiz">{{cite web|last=Coughlin|first=Chrissy|title=Allan Savory: How livestock can protect the land|date=10 March 2013 |url=http://www.greenbiz.com/blog/2013/03/10/allan-savory-how-livestock-can-protect-land|publisher=GreenBiz|access-date=5 April 2013}}</ref>։ [[Հոլիզմ|Հոլիստիկ]] կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193">{{cite book| title=Meat: A Benign Extravagance | first=Simon | last=Fairlie | publisher=Chelsea Green Publishing | year=2010 | isbn=978-1-60358-325-1 | pages=191–193 }}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը Holistic Management International կազմակերպության գրանցված [[Ապրանքանիշ|ապրանքանիշն]] է (որն այլևս կապված չէ Ալան Սեյվորիի հետ)։ Այն քննադատության է ենթարկվել բազմաթիվ հետազոտողների կողմից, որոնք պնդում են, որ այն ի վիճակի չէ ապահովել հայտարարված առավելությունները<ref>{{Cite journal |last1=Briske |first1=David D. |last2=Bestelmeyer |first2=Brandon T. |last3=Brown |first3=Joel R. |last4=Fuhlendorf |first4=Samuel D. |last5=Wayne Polley |first5=H. |date=2013-10-01 |title=The Savory Method Can Not Green Deserts or Reverse Climate Change: A response to the Allan Savory TED video |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0190052813500320 |journal=Rangelands |volume=35 |issue=5 |pages=72–74 |doi=10.2111/RANGELANDS-D-13-00044.1 |bibcode=2013Range..35...72B |issn=0190-0528|hdl=10150/639967 |s2cid=86573794 |hdl-access=free }}</ref><ref name=":0">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2014/aug/04/eat-more-meat-and-save-the-world-the-latest-implausible-farming-miracle |title=Eat more meat and save the world: the latest implausible farming miracle |last=Monbiot |first=George |author-link=George Monbiot |date=4 August 2014 |work=The Guardian|access-date=2018-10-28}}</ref>։ ==Սահմանում== «Հոլիստիկ կառավարումը» նկարագրում է ռեսուրսների կառավարման [[Համակարգային մոտեցում|համակարգային մտածողության մոտեցում]]։ Ի սկզբանե մշակվելով Ալան Սեյվորիի կողմից՝ այն այժմ հարմարեցվում է սոցիալական, էկոլոգիական և տնտեսական բարդ գործոններ ունեցող այլ համակարգերի կառավարման համար։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (HPG) նման է [[Խոտհարքաշրջանառություն|ռոտացիոն արածեցմանը]], սակայն տարբերվում է նրանով, որ ավելի հստակորեն ճանաչում է և գործնական շրջանակ տրամադրում էկոհամակարգային չորս հիմնական գործընթացներին հարմարվելու համար․ [[Ջրի շրջապտույտ|ջրի]] [[Ջրի շրջապտույտ|շրջապտույտ]]<ref name="auto">{{cite web| last1=Weber| first1=K T| last2=Gokhale| first2=B S| title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho| url=http://giscenter.isu.edu/research/projects/jae_soilmoisture.pdf| website=Elsevier| publisher=Journal of Arid Environments| access-date=13 April 2015}}</ref><ref name="dx">{{cite journal |last1=Teague |first1=W.R. |last2=Dowhower |first2=S.L. |last3=Baker |first3=S.A. |last4=Haile |first4=N. |last5=DeLaune |first5=P.B. |last6=Conover |first6=D.M. |year=2011 |title=Grazing Management Impacts on Vegetation, Soil Biota and Soil Chemical, Physical and Hydrological Properties in Tall Grass Prairie |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |url-status=live |journal=Agriculture, Ecosystems and Environment |volume=141 |issue=3–4 |pages=310–322 |bibcode=2011AgEE..141..310T |doi=10.1016/j.agee.2011.03.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001417/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref>, հանքանյութերի շրջապտույտ<ref>{{cite web | last=Sanjari G, Ghadiri H, Ciesiolka CAA, Yu B (2008) | title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland | publisher=Soil Research 46 (CSIRO Publishing), 348–358. | url=http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 | access-date=7 April 2013 | archive-date=27 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130927213634/http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 }}</ref><ref>{{cite web| last=Fairlie| first=Simon| title=Maximizing Soil Carbon Sequestration: Carbon Farming and Rotational Grazing| url=http://www.motherearthnews.com/sustainable-farming/soil-carbon-sequestration-rotational-grazing-ze0z1208zkon.aspx#axzz2PmJWctkM| work=Mother Earth News August 21, 2012| access-date=7 April 2013}}</ref>, ներառյալ [[Ածխածնի շրջանառություն|ածխածնի]] [[Ածխածնի շրջանառություն|շրջանառությունը]], էներգիայի հոսք և համայնքային դինամիկա (օրգանիզմների միջև փոխհարաբերությունները [[Էկոհամակարգ|էկոհամակարգում]])<ref>{{cite book| last=Archer| first=Steve, Fred E. Smeins| title=Grazing Management an ecological perspective edited by Rodney K Heitschmidt and Jerry W Stuth| page=Chapter 5| url=http://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1| access-date=2013-04-08| archive-date=2021-05-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20210514204439/https://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1}}</ref>՝ հավասար կարևորություն տալով անասնապահական արտադրությանն ու սոցիալական բարեկեցությանը։ Հոլիստիկ կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193" />։ === Գործողությունների համակարգ === Հոլիստիկ կառավարման որոշումների կայացման շրջանակը կիրառում է վեց հիմնական քայլ՝ ռեսուրսների կառավարումն ուղղորդելու համար<ref>{{cite web|last=Savory|first=Allan|title=Putting Holistic Management In Place|url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|work=Savory Institute|access-date=6 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111074423/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|archive-date=11 January 2012}}</ref><ref name="Sullivan" />․ #Սահմանել կառավարվող համակարգն ամբողջականությամբ։ Ոչ մի տարածք չպետք է դիտարկվի որպես մեկ արտադրանքի համակարգ։ Սահմանելով ամբողջությունը՝ մարդիկ ավելի լավ են կարողանում կառավարել։ Սա ներառում է առկա ռեսուրսների, այդ թվում՝ [[Ներդրումների կառավարում|ֆինանսական միջոցների]] բացահայտումը, որոնք գտնվում են կառավարչի տրամադրության տակ։ #Սահմանել, թե ինչ եք ցանկանում այժմ և ապագայում։ Սահմանել այն նպատակները, խնդիրներն ու գործողությունները, որոնք անհրաժեշտ են ցանկալի կյանքի որակն ապահովելու համար, ինչպես նաև որոշել, թե ինչպիսին պետք է լինի կյանքը սնուցող միջավայրը՝ այդ [[Կյանքի որակ|կյանքի որակը]] հեռավոր ապագայում պահպանելու համար։ #Հետևել էկոհամակարգի առողջության վաղագույն ցուցանիշներին։ Բացահայտել էկոհամակարգային այն ծառայությունները, որոնք խորը ազդեցություն ունեն ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղական միջավայրերում ապրող մարդկանց վրա, և գտնել դրանք հեշտությամբ վերահսկելու եղանակ։ Վատ գործող միջավայրի վաղ ցուցանիշի լավագույն օրինակներից մեկը բուսածածկույթից զուրկ հողակտորների առկայությունն է։ Ավելի լավ գործող միջավայրի ցուցանիշ է նոր ծլարձակող բույսերի տեսակային բազմազանությունը, ինչպես նաև վայրի բնության վերադարձը կամ աճը։ #Չսահմանափակել կիրառվող կառավարման գործիքները։ Բնական ռեսուրսների կառավարման ութ գործիքներն են՝ փողը/աշխատուժը, մարդկային ստեղծագործականությունը, արածեցումը, կենդանիների ազդեցությունը, կրակը, հանգիստը, կենդանի օրգանիզմները և գիտությունը/տեխնոլոգիան։ Հաջողության հասնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել այս բոլոր գործիքները հնարավորությունների առավելագույն չափով։ #Փորձարկել որոշումներն այնպիսի հարցադրումների միջոցով, որոնք նախագծված են ապահովելու, որ բոլոր որոշումները լինեն սոցիալապես, բնապահպանապես և ֆինանսապես հիմնավորված՝ ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հեռանկարում։ #Իրականացնել կանխարգելիչ մոնիտորինգ՝ նախքան կառավարվող համակարգում անհավասարակշռության խորացումը։ Այսպիսով, կառավարիչը կարող է արագորեն ձեռնարկել հարմարվողական, ուղղիչ գործողություններ՝ նախքան էկոհամակարգային ծառայությունների կորուստը։ Միշտ ենթադրել, որ ծրագիրը կատարյալ չէ, և կիրառել հետադարձ կապի մեխանիզմ, որը ներառում է ձախողման վաղագույն նշանների մոնիտորինգ, ճշգրտում և վերապլանավորում՝ ըստ անհրաժեշտության։ Այլ կերպ ասած՝ կիրառել «[[wikt:canary in a coal mine|canary in a coal mine]]» (վաղ ահազանգման) մոտեցումը։ === Չորս սկզբունք === Ալան Սեյվորին առանձնացրել է Հոլիստիկ կառավարման պլանավորված արածեցման չորս հիմնական սկզբունք, որոնք նպատակ ունեին օգտվել արածող կենդանիների մեծ հոտերի և դրանց գոյությունն ապահովող խոտածածկ տարածքների միջև առկա [[Սիմբիոզ|սիմբիոտիկ]] փոխհարաբերությունից<ref name="Savory 2012">{{cite web |last=Savory |first=Allan |title=Principles of Holistic Management, Empowering Caretakers of the Land |url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109072440/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-date=9 January 2012 |work=Savory Institute |access-date=6 April 2013}}</ref>․ # Բնությունը գործում է որպես ամբողջական համակեցություն՝ մարդկանց, կենդանիների և հողի միջև [[Մուտուալիզմ|մուտուալիստական]] փոխհարաբերություններով։ Եթե հեռացվի որևէ առանցքային տեսակ, ինչպիսիք են արածող մեծ հոտերը, կամ փոխվի դրանց վարքագիծը, ապա առաջանում է անսպասելի և լայնածավալ բացասական ազդեցություն շրջակա միջավայրի այլ ոլորտների վրա<ref name="Savory 2012" />։ # Չափազանց կարևոր է, որ գյուղատնտեսական պլանավորման ցանկացած համակարգ լինի բավականաչափ ճկուն՝ բնության բարդությանը հարմարվելու համար, քանի որ բոլոր միջավայրերը տարբեր են և ունեն մշտապես փոփոխվող տեղական պայմաններ։ # [[Ընտելացում|Ընտանի տեսակների]] կիրառմամբ [[Անասնաբուծություն|անասնաբուծությունը]] կարող է ծառայել որպես կորսված առանցքային տեսակների փոխարինիչ։ Այդպիսով, բնությունը նմանակող եղանակով պատշաճ կառավարման դեպքում գյուղատնտեսությունը կարող է վերականգնել հողը և նույնիսկ օգուտ բերել վայրի բնությանը՝ միաժամանակ օգտակար լինելով մարդկանց<ref name="Savory 2012" />։ # Ժամանակը և ժամկետների ընտրությունը հողօգտագործման պլանավորման կարևորագույն գործոններն են։ Ոչ միայն չափազանց կարևոր է հասկանալ, թե որքան ժամանակ պետք է օգտագործել հողը գյուղատնտեսության համար և որքան ժամանակ տրամադրել հողի հանգստին, այլև նույնքան կարևոր է հստակ գիտակցել, թե կոնկրետ երբ և որտեղ է հողը պատրաստ այդ օգտագործմանն ու հանգստին<ref name="Savory 2012" />։ == Ստեղծման պատմություն == Հոլիստիկ պլանավորված [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] գաղափարը 1960-ական թվականներին մշակել է վայրի բնության կենսաբան Ալան Սեյվորին՝ իր հայրենի Հարավային Ռոդեզիայում։ Նա նպատակ ուներ հասկանալ [[Անապատացում|անապատացման]] խնդիրը [[Շրջակա միջավայրի պահպանության շարժում|բնապահպանական]] ավելի լայն շարժման համատեքստում։ Կրելով Անդրե Վուազենի աշխատանքների ազդեցությունը<ref>{{cite book |last=Voisin|first=André |author-link=André Voisin |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}</ref><ref>{{cite book |last=Voisin |first=André |author2=Lecomte, Antoine |title=Rational grazing, the meeting of cow and grass: a manual of grass productivity |year=1962 |publisher=C. Lockwood LTD, London}}</ref>՝ նա առաջ է քաշել այն վարկածը, որ անապատների տարածումը, վայրի բնության կորուստը և դրա հետևանքով մարդկանց աղքատացումը պայմանավորված էին արածող խոշոր կենդանիների բնական հոտերի կրճատմամբ և, առավել ևս, պահպանված սակավաթիվ հոտերի վարքագծի փոփոխությամբ։ Սեյվորին նաև ենթադրել է, որ [[Գյուղատնտեսական կենդանիներ|գյուղատնտեսական կենդանիները]] կարող են փոխարինել բնական հոտերին՝ ապահովելով կարևոր [[էկոհամակարգային ծառայություններ]], ինչպիսին է սննդանյութերի շրջանառությունը<ref>{{cite web|last=Retallack|first=Gregory|title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling|url=http://blogs.uoregon.edu/gregr/files/2013/07/grasslandscooling-nhslkh.pdf|work=The University of Chicago|publisher=The Journal of Geology|access-date=21 October 2013}}</ref><ref>{{cite book |last= Voisin|first= André |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}.</ref>։ Թեև անասնապահները նկատել էին, որ [[Խոտհարքաշրջանառություն|խոտհարքաշրջանառության]] համակարգերը կարող են կիրառելի լինել անասնապահական նպատակներով, գիտական փորձերը ցույց են տվել, որ դրանք պարտադիր չէ, որ լուծեն [[Էկոլոգիա|էկոլոգիական]] այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսին է [[Անապատացում|անապատացումը]]։ Ըստ Սեյվորիի՝ անհրաժեշտ էր խոտածածկ տարածքների համակարգերի կառավարման ավելի համապարփակ շրջանակ՝ հարմարվողական, հոլիստիկ կառավարման պլան։ Այդ իսկ պատճառով Հոլիստիկ կառավարումն օգտագործվել է որպես ամբողջական ֆերմայի/ռանչոյի պլանավորման գործիք[https://www.canr.msu.edu/foodsystems/uploads/files/holistic.pdf]։ 1984 թվականին նա հիմնադրել է Հոլիստիկ ռեսուրսների կառավարման կենտրոնը (Center for Holistic Resource Management), որը հետագայում վերանվանվել է «Holistic Management International»<ref>{{Cite web |title=Holistic Management International {{!}} Healthy Land. Healthy Food. Healthy Lives.® |url=https://www.holisticmanagement.org/ |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ Շատ տարածաշրջաններում արոտավայրային անասնապահությունն ու [[Մարդու էկոլոգիա|համայնքային]] հողօգտագործումը մեղադրվում են գերարածեցման հետևանքով առաջացած շրջակա միջավայրի դեգրադացիայի մեջ։ Տարիների հետազոտություններից ու փորձերից հետո Սեյվորին հանգել է այն եզրակացության, որ այդ պնդումը հաճախ սխալ է, իսկ երբեմն էլ կենդանիներին հեռացնելն իրականում միայն ավելի է վատթարացնում իրավիճակը։ Այս հայեցակարգը «տրոֆիկ կասկադի» տարատեսակ է, որտեղ մարդիկ դիտարկվում են որպես բարձրագույն գիշատիչներ, և կասկադը սկիզբ է առնում հենց նրանցից։ Սեյվորին մշակել է կառավարման մի համակարգ, որը, նրա պնդմամբ, պետք է բարելավի արածեցման համակարգերը։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումն արոտավայրերի կառավարման ավելի նոր մոտեցումներից մեկն է, որի նպատակն է առավել ճշգրիտ նմանակել վայրի կենդանիների բնական հոտերի վարքագիծը։ Ըստ պնդումների՝ այն բարելավում է գետամերձ բնակավայրերը ու ջրի որակը՝ ի տարբերություն այն համակարգերի, որոնք հաճախ հանգեցնում էին հողերի դեգրադացիային։ Հոլիստիկ կառավարումը նաև բարելավում է արոտավայրերի որակը թե՛ ընտանի, թե՛ [[Վայրի բնություն|վայրի կենդանիների]] համար<ref name="auto" /><ref name="dx" /><ref>A. M. Strauch et al. Impact of livestock management on water quality and streambank structure in a semi-arid, African ecosystem, Journal of Arid Environments 73 (2009) 795–803</ref><ref>{{cite web| last=Undersander| first=Dan| title=Grassland birds: Fostering habitat using rotational grazing| url=http://learningstore.uwex.edu/assets/pdfs/a3715.pdf| publisher=University of Wisconsin-Extension| access-date=5 April 2013| display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal| last1=Ferguson| first1=Bruce| title=Sustainability of holistic and conventional cattle ranching in the seasonally dry tropics of Chiapas, Mexico| journal=Agricultural Systems| date=18 June 2013| volume=120| pages=38–48| display-authors=etal| doi=10.1016/j.agsy.2013.05.005| bibcode=2013AgSys.120...38F}}</ref>։ Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ներուժ ունի մեղմելու [[Կլիմայի մելիորացում|կլիմայի]] [[Կլիմայի մելիորացում|մելիորացումը]]՝ միաժամանակ նպաստելով հողի վերականգնմանը, ավելացնելով կենսաբազմազանությունը և շրջելով անապատացման գործընթացը<ref>[https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change "Allan Savory: How to green the desert and reverse climate change."] TED Talk, February 2013.</ref><ref name="Thackara2010">{{cite magazine |last=Thackara |first=John |date=2010-06-03 |title=Dominant theory says that desertification is caused by overgrazing. Operation Hope, winner of the 2010 Buckminster Fuller Challenge, has upended this idea—restoring degraded African grasslands into lush, green pasture. |url=http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |url-status=unfit |magazine=Seed Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606190708/http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |archive-date=2010-06-06 |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Այս գործելակերպում [[Խոտհարք|խոտհարքները]] վերականգնելու համար կիրառվում են ցանկապատեր և/կամ հովիվներ<ref name="dx" /><ref name="Weber2011">{{cite journal |last1=Weber |first1=K.T. |last2=Gokhale |first2=B.S. |year=2011 |title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |url-status=live |journal=Journal of Arid Environments |volume=75 |issue=5 |pages=464–470 |bibcode=2011JArEn..75..464W |doi=10.1016/j.jaridenv.2010.12.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001407/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sanjari |first1=G |last2=Ghadiri |first2=H |last3=Ciesiolka |first3=CAA |last4=Yu |first4=B |year=2008 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |url-status=live |journal=Soil Research |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/sr07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513171011/http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |archive-date=2013-05-13 |access-date=2013-04-02 |hdl-access=free |hdl=10072/21586}}</ref>։ Ընտանի կենդանիների մեծ [[Հոտի վարքագիծ|հոտերի մանրակրկիտ պլանավորված տեղաշարժերը]] նմանակում են բնական գործընթացները, երբ [[Կենդանիների արածեցում|արածող կենդանիները]], ոհմակային գիշատիչների պատճառով մնալով խիտ խմբավորված, որոշակի տարածքում սնվելուց, հողը տրորելուց և գոմաղբով պարարտացնելուց հետո ստիպված են լինում առաջ շարժվել և վերադառնում են միայն այն ժամանակ, երբ բուսականությունն ու տարածքը լիովին վերականգնվում են։ Արածեցման այս մեթոդը ձգտում է նմանակել վերջին 40 միլիոն տարիների բնական գործընթացը, երբ արոտավայրային էկոհամակարգերի տարածման շնորհիվ ձևավորվեցին հարուստ հողեր, որոնք կլանում էին ածխածինը և դրանով իսկ հովացնում մոլորակը<ref>{{cite journal |last=Retallack |first=Gregory |year=2001 |title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling |url=http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |journal=[[The Journal of Geology]] |volume=109 |issue=4 |pages=407–426 |bibcode=2001JG....109..407R |doi=10.1086/320791 |s2cid=15560105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506232759/http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |archive-date=2013-05-06}}</ref>։ == Կիրառություն == Թեև Հոլիստիկ կառավարման համակարգն ի սկզբանե մշակվել էր արոտավայրերի օգտագործման<ref name="Weber2011" /> և անապատացված հողերի վերականգնման համար<ref>J. N. Clatworthy, Results of the Botanical Analyses in the Charter Trial, Rhodesian Branch of the South African Society of Animal Production, Zimbabwe Agricultural Journal 1984</ref>, այն կարող է կիրառվել նաև այլ ոլորտներում, որտեղ առկա են բազմաթիվ բարդ [[Տնտեսական սոցիոլոգիա|սոցիալ-տնտեսական]] և բնապահպանական գործոններ։ Այդպիսի օրինակներից է [[Ջրային ռեսուրսներ|ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարումը]], որը խթանում է միջոլորտային համագործակցությունը ջրային ռեսուրսների զարգացման և կառավարման գործում՝ ապահովելով ջրի արդարացի բաշխումը տարբեր սպառողների միջև և առավելագույնի հասցնելով տնտեսական ու սոցիալական բարեկեցությունը՝ առանց վտանգելու կենսական [[Շրջակա միջավայրի կայունություն|էկոհամակարգերի կայունությունը]]<ref name="Nilsson">{{cite journal | last1 = Nilsson | first1 = C. | last2 = Renöfält | first2 = B. Malm | year = 2008 | title = Linking flow regime and water quality in rivers: a challenge to adaptive catchment management | journal = Ecology and Society | volume = 13 | issue = 2| page = 18 | doi=10.5751/es-02588-130218| doi-access = free | hdl = 10535/2977 | hdl-access = free }}</ref>։ Մեկ այլ օրինակ է հանքավայրերի վերականգնումը<ref>{{cite web|last=Dagget|first=Dan|title=Convincing Evidence|url=http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|publisher=Man in Nature|access-date=5 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20010306044501/http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|archive-date=6 March 2001}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարման չորրորդ ուղղությունն է առանց հերկման բուսաբուծությունը, տարբեր մշակաբույսերի համատեղ ցանքը և պերմակուլտուրան։<ref name="Fairlie 2010 191–193" /><ref>{{cite web|last1=Leu|first1=Andre|title=Mitigating Climate Change With Soil Organic Matter in Organic Production Systems|url=http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/ditcted2012d3_en.pdf|website=Trade and environment review 2013, Commentary V pp.22-32|publisher=UNCTAD|access-date=28 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Tallman|first=Susan|title=No-Till Case Study, Richter Farm: Cover Crop Cocktails in a Forage-Based System|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417|work=National Sustainable Agriculture Information Service|publisher=NCAT-ATTRA|access-date=8 April 2013|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805000656/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417}}</ref><ref name="Fears">{{cite web|last=Fears|first=Robert|title=NRCS Adopts Holistic Management|url=http://holisticmanagement.org/wp-content/uploads/2013/02/NRCS-Article_Winter-2012-2.pdf|publisher=Lands of Texas Magazine|access-date=5 April 2013}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը ճանաչում է ստացել Միացյալ Նահանգների գյուղատնտեսության նախարարության (USDA) կողմից<ref name="Fears" /><ref>{{cite web|last=Terry|first=Quenna|title=NRCS in Texas presents at Holistic Management Seminars|url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detail/tx/newsroom/stories/?cid=nrcs144p2_002539|work=USDA-NRCS News room|access-date=5 April 2013 |quote="NRCS supports HMI in their efforts to provide sustainable resource training to women producers," said Susan Baggett, NRCS state resource conservationist.}}{{dead link|date=June 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>։ Այս համակարգի առավել համապարփակ կիրառությունը ֆերմայի կամ ռանչոյի ամբողջական պլանավորումն է, որը հաջողությամբ կիրառվել է ֆերմերների և անասնապահների կողմից։ Այդ պատճառով ԱՄՆ գյուղատնտեսության նախարարությունը «Սկսնակ ֆերմերների և ռանչերների զարգացման» ծրագրի շրջանակում վեց տարի շարունակ ֆինանսավորել է այս համակարգի կիրառումը՝ սկսնակ կին ֆերմերների ու ռանչոյատերերի վերապատրաստման նպատակով։<ref>{{Cite web |title=Empowering Beginning Women Farmers in the Northeast Through Whole Farm Planning - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804052304/https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-date=2020-08-04 |access-date=2026-06-28 |website=reeis.usda.gov}}</ref><ref>{{Cite web |title=Growing Successful Transitions with Beginning Women Farmer Programs in the Northeast and Texas - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725002540/https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-date=2025-07-25 |access-date=2026-06-28 |website=portal.nifa.usda.gov}}</ref>։ == Քննադատություն == Հոլիստիկ կառավարման տեսության պնդումները վիճարկվում են բազմաթիվ գրախոսվող ուսումնասիրությունների և լրագրողական հրապարակումների մեջ<ref name=":0" /><ref>{{cite web|last=Briske|first=D. D.|title=Origin, Persistence, and Resolution of the Rotational Grazing Debate: Integrating Human Dimensions Into Rangeland Research|url=https://www.ars.usda.gov/ARSUserFiles/1354/75.%20REM-D-10-00084.1.pdf|work=Rangeland Ecol Manage 64:325–334|access-date=6 April 2013}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Briske |first1=D.D. |last2=Derner |first2=J.D. |last3=Brown |first3=J.R. |last4=Fuhlendorf |first4=S.D. |last5=Teague |first5=W.R. |last6=Havstad |first6=K.M. |last7=Gillen |first7=R.L. |last8=Ash |first8=A.J. |last9=Willms |first9=W.D. |date=January 2008 |title=Rotational Grazing on Rangelands: Reconciliation of Perception and Experimental Evidence |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1550742408500078 |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=61 |issue=1 |pages=3–17 |doi=10.2111/06-159R.1|bibcode=2008REcoM..61....3B |hdl=10150/642920 |hdl-access=free }}</ref>։ 2014 թվականի մի ամփոփիչ գիտական հետազոտություն քննության է առել Հոլիստիկ կառավարման հինգ կոնկրետ էկոլոգիական վարկածներ և պարզել է, որ ԱՄՆ-i արևմուտքում դրանցից ոչ մեկը չի հաստատվել գիտական ապացույցներով<ref>{{Cite journal |last1=Carter |first1=John |last2=Jones |first2=Allison |last3=O'Brien |first3=Mary |last4=Ratner |first4=Jonathan |last5=Wuerthner |first5=George |date=2014-04-23 |title=Holistic Management: Misinformation on the Science of Grazed Ecosystems |journal=International Journal of Biodiversity |language=en |volume=2014 |pages=1–10 |doi=10.1155/2014/163431 |doi-access=free |issn=2314-4149}}</ref>։ Ռիչարդ Թիգի հոդվածում նշվում է, որ տարբեր քննադատություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային համակարգերը, այլ ոչ թե բուն հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2">{{cite book |last1=Teague |first1=Richard |first2=Fred |last2=Provenza |first3=Brien |last3=Norton |first4=Tim |last4=Steffens |first5=Matthew |last5=Barnes |first6=Mort |last6=Kothmann |first7=Roy |last7=Roath |year=2008 |chapter=Benefits of Multi-Paddock Grazing Management on Rangelands: Limitations of Experimental Grazing Research and Knowledge Gaps | editor-first=H.G. |editor-last=Schroder |title=Grasslands: Ecology, Management and Restoration |publisher=Nova Science Publishers |place=New York |pages=41–80 |isbn=978-1-60692-023-7 }}</ref>։ 1972-2016 թվականների համապատասխան ուսումնասիրությունների մետա-վերլուծությունը ցույց է տվել, որ բուսածածկույթի, բուսական կենսազանգվածի և կենդանիների մթերատվության վրա Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ավելի դրական ազդեցություն չի ունեցել, քան շարունակական արածեցումը, թեև այն կարող էր օգտակար լինել [[Մթնոլորտային տեղումներ|առատ տեղումներ]] ունեցող որոշ շրջաններում<ref>{{Cite journal |last=Hawkins |first=Heidi-Jayne |date=2017-04-03 |title=A global assessment of Holistic Planned Grazing™ compared with season-long, continuous grazing: meta-analysis findings |journal=African Journal of Range & Forage Science |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=65–75 |doi=10.2989/10220119.2017.1358213 |issn=1022-0119 |s2cid=90525942|doi-access=free |bibcode=2017AJRFS..34...65H }}</ref>։ Առնվազն երեք հետազոտություններ արձանագրել են հողի վիճակի բարելավում բազմաարոտավայրային մեթոդների կիրառման դեպքում՝ շարունակական արածեցման համեմատ։ Այդ բարելավումը չափվել է այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են հողում ածխածնի և ազոտի պարունակությունը, հողային բիոտան, ջրապահունակությունը, սննդանյութերի պահպանման ունակությունը և բուսական մնացորդներy<ref name="dx" /><ref>{{Cite journal |last1=Sanjari |first1=Gholamreza |last2=Ghadiri |first2=Hossein |last3=Ciesiolka |first3=Cyril A. A. |last4=Yu |first4=Bofu |date=2008-06-23 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=https://www.publish.csiro.au/sr/SR07220 |journal=Soil Research |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/SR07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |hdl=10072/21586 |issn=1838-6768|hdl-access=free }}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Stanley |first1=Paige |last2=Sayre |first2=Nathan |last3=Huntsinger |first3=Lynn |date=March 2024 |title=Holistic Management Shifts Ranchers' Mental Models for Successful Adaptive Grazing |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=93 |pages=33–48 |doi=10.1016/j.rama.2023.11.004|bibcode=2024REcoM..93...33S |doi-access=free }}</ref>։ Առկա են նաև փաստեր, որ բազմաարոտավայրային արածեցման մեթոդները կարող են մեծացնել հողի ջրապահունակությունը՝ չարածեցված հողերի համեմատ<ref name="Weber2011" />։ Այնուամենայնիվ, Ջորջ Վյուրթները «The Wildlife News» պարբերականում 2013 թվականին հրապարակված «Ալան Սեյվորի․ առասպել և իրականություն» ({{Lang-en|Allan Savory: Myth And Reality}}) խորագրով հոդվածում նշել է․ «Այն սակավաթիվ գիտական փորձերը, որոնք Սեյվորիի կողմնակիցները մեջբերում են որպես նրա մեթոդների իրավացիության ապացույց (ի հակադրություն նրա պնդումները հերքող հարյուրավոր աշխատանքների), հաճախ իրականում չեն ստուգում նրա տեսությունները։ Հոլիստիկ կառավարման կայքում մեջբերված մի շարք հետազոտություններում օգտագործման մակարդակները (հեռացված բուսականության աստիճանը) եղել են շատ ավելի ցածր, քան այն մակարդակը, որն իրականում առաջարկում է Սեյվորին»<ref name="wue">{{Cite web |last=Wuerthner |first=George |date=2013-11-12 |title=Allan Savory: Myth And Reality |url=https://www.thewildlifenews.com/2013/11/12/allan-savory-myth-and-reality/ |access-date=2024-09-26 |website=The Wildlife News |language=en-US}}</ref>։ Այս քննադատությունները վիճարկվել են այն հիմքով, որ բազմաթիվ հետազոտություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային արածեցման համակարգերը, այլ ոչ թե Հոլիստիկ կառավարումը կամ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2" />։ Բացի արածեցման մեթոդ լինելուց՝ Հոլիստիկ կառավարումը ներառում է նաև նպատակադրում, փորձառական ուսուցում, ինչպես նաև շեշտադրում մոնիթորինգի և հարմարվողական որոշումների կայացման վրա, ինչը հաշվի չի առնվել դաշտային բազմաթիվ գիտափորձերում<ref name=":1" /><ref name=":4" />։ Սա առաջադրվել է որպես պատճառ, թե ինչու են հողագործներից շատերը նշել Հոլիստիկ կառավարման առավել դրական փորձառության մասին, քան ցույց են տալիս գիտական հետազոտությունները<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Hawkins |first1=H.-J. |last2=Venter |first2=Z.-S. |last3=Cramer |first3=M.D. |date=1 January 2022 |title=A holistic view of Holistic Management: What do farm-scale, carbon, and social studies tell us? |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167880921004060 |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |language=en |volume=323 |article-number=107702 |doi=10.1016/j.agee.2021.107702|bibcode=2022AgEE..32307702H |hdl=11250/3044300 |hdl-access=free }}</ref>։ Այնուամենայնիվ, 2022 թվականի մի ամփոփիչ հետազոտություն, որն ուսումնասիրել է «ֆերմերային մակարդակի» 22 գիտական աշխատանք, որոնցից շատերը ներառել են ադապտիվ կառավարում, կրկին պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը որևէ ազդեցություն չի ունեցել բույսերի կամ կենդանիների մթերատվության վրա կամ նվազեցրել է այն<ref name=":5" />։ Միևնույն ժամանակ, այդ հետազոտությունը պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կապված է եղել սոցիալական համախմբվածության բարելավման և փոխադարձ ուսուցման հետ, սակայն հանգել է այն եզրակացության, որ «սոցիալական համախմբվածությունը, ուսուցումն ու մասնագիտական կապերը, որոնք այդքան տարածված են Հոլիստիկ կառավարմամբ աշխատող ֆերմաներում, կարող են ներդրվել ցանկացած ֆերմերային համայնքում՝ առանց Հոլիստիկ կառավարման անհիմն հռետորաբանությունն ընդունելու»<ref name=":5" />։ === Պնդումներ ածխածնի կլանման մասին === Սեյվորին քննադատության է ենթարկվել նաև այն պնդման համար, թե հոլիստիկ արածեցման՝ ածխածին կլանելու ներուժը ենթակա չէ փորձարարական գիտական ուսումնասիրության<ref name=":22">{{Cite web |last=TABLE Debates |date=16 Sep 2016 |title=Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method |url=https://www.tabledebates.org/research-library/holistic-management-critical-review-allan-savorys-grazing-method |access-date=23 July 2023 |website=TABLE Debates}}</ref>։ Օրինակ՝ 2000 թվականին Սեյվորին ասել է, որ «գիտական մեթոդը երբեք ոչինչ չի բացահայտում» և «գիտական մեթոդը մեզ պաշտպանում է ինձ նման խենթերից»<ref>{{Cite web |last=Hadley |first=C. J. |title=RANGE magazine.com, the Cowboy Spirit on America's Outback |url=https://www.rangemagazine.com/archives/stories/fall99/allan_savory.htm |access-date=2023-07-23 |website=www.rangemagazine.com}}</ref>։ Սեյվորիի հեղինակած 2017 թվականի տեղեկագրում նշվել է․ «Հոլիստիկ պլանավորված արածեցման վերաբերյալ կատարված յուրաքանչյուր հետազոտություն տվել է արդյունքներ, որոնք մերժվել են արոտավայրերի մասնագետների կողմից, քանի որ փորձերի կրկնելիություն չի եղել»<ref>{{Cite web |last=Ketcham |first=Christopher |date=23 February 2017 |title=Allan Savory's Holistic Management Theory Falls Short on Science |url=https://www.sierraclub.org/sierra/2017-2-march-april/feature/allan-savory-says-more-cows-land-will-reverse-climate-change |access-date=2023-07-23 |website=www.sierraclub.org |language=en}}</ref>։ T''A''BLE Debates» հարթակն այս հակասությունն ամփոփել է հետևյալ կերպ․ «Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (ՀՊԱ) անհնար է ստանդարտացնել, կրկնել և, հետևաբար, փորձարարական ստուգման ենթարկել որպես մեկ ամբողջություն (այլ ոչ թե միայն դրա արածեցման բաղադրիչը), ուստի փորձարարական գիտությունն ի վիճակի չէ ուսումնասիրել այն»։ Միևնույն ժամանակ հարթակն ընդգծել է, որ «նա չի բացատրում, թե ինչպես կարելի է ՀՊԱ-ի օգտին պատճառահետևանքային պնդումներ անել անապատացման դեմ պայքարի և կլիմայի մեղմման հարցում՝ առանց այդ կապերն ապացուցող գիտական տվյալներին դիմելու<ref name=":22" />։ Առավել թույլ է մշակված այն ապացույցների բազան, որը Հոլիստիկ կառավարումը համեմատում է խոտածածկ տարածքներում անասունների լիակատար բացակայության հետ։ Մի շարք գրախոսվող հետազոտություններ պարզել են, որ կիսաչոր տափաստաններից անասունների ամբողջական դուրսբերումը կարող է հանգեցնել բուսականության զգալի վերականգնման և հողում ածխածնի կլանման<ref>{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Liping |last2=Wei |first2=Xiaorong |last3=Zhang |first3=Xingchang |last4=Cheng |first4=Jimin |date=2013-01-30 |title=Ecosystem Carbon and Nitrogen Accumulation after Grazing Exclusion in Semiarid Grassland |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=1 |article-number=e55433 |bibcode=2013PLoSO...855433Q |doi=10.1371/journal.pone.0055433 |issn=1932-6203 |pmc=3559475 |pmid=23383191 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fernandez |first1=D. P. |last2=Neff |first2=J. C. |last3=Reynolds |first3=R. L. |date=2008-05-01 |title=Biogeochemical and ecological impacts of livestock grazing in semi-arid southeastern Utah, USA |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196307002662 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=72 |issue=5 |pages=777–791 |bibcode=2008JArEn..72..777F |doi=10.1016/j.jaridenv.2007.10.009 |issn=0140-1963|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Oliveira Filho |first1=José de Souza |last2=Vieira |first2=Jonas Nunes |last3=Ribeiro da Silva |first3=Eliane Maria |last4=Beserra de Oliveira |first4=José Gerardo |last5=Pereira |first5=Marcos Gervasio |last6=Brasileiro |first6=Felipe Gomes |date=2019-07-01 |title=Assessing the effects of 17 years of grazing exclusion in degraded semi-arid soils: Evaluation of soil fertility, nutrients pools and stoichiometry |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196319300357 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=166 |pages=1–10 |bibcode=2019JArEn.166....1O |doi=10.1016/j.jaridenv.2019.03.006 |issn=0140-1963 |s2cid=132050918|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Xing |last2=Li |first2=Zongshan |last3=Fu |first3=Bojie |last4=Zhou |first4=Wangming |last5=Liu |first5=Huifeng |last6=Liu |first6=Guohua |date=2014-12-01 |title=Restoration of ecosystem carbon and nitrogen storage and microbial biomass after grazing exclusion in semi-arid grasslands of Inner Mongolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925857414004881 |journal=Ecological Engineering |language=en |volume=73 |pages=395–403 |doi=10.1016/j.ecoleng.2014.09.077 |bibcode=2014EcEng..73..395W |issn=0925-8574|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gebregergs |first1=Tsegay |last2=Tessema |first2=Zewdu K. |last3=Solomon |first3=Negasi |last4=Birhane |first4=Emiru |date=June 2019 |title=Carbon sequestration and soil restoration potential of grazing lands under exclosure management in a semi-arid environment of northern Ethiopia |journal=Ecology and Evolution |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=6468–6479 |doi=10.1002/ece3.5223 |doi-access=free |issn=2045-7758 |pmc=6580272 |pmid=31236236|bibcode=2019EcoEv...9.6468G }}</ref>։ 2021 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված պարզել է, որ սակավ արածեցված և բնական խոտածածկ տարածքներին է բաժին ընկնում աշխարհի խոտածածկույթի ածխածնի ընդհանուր կուտակային կլանման 80%-ը, մինչդեռ կառավարվող (այսինքն՝ անասունների ավելի մեծ խտություն ունեցող) արոտավայրերը վերջին տասնամյակում հանդիսացել են ջերմոցային գազերի ուղիղ աղբյուր<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Jinfeng |last2=Ciais |first2=Philippe |last3=Gasser |first3=Thomas |last4=Smith |first4=Pete |last5=Herrero |first5=Mario |last6=Havlík |first6=Petr |last7=Obersteiner |first7=Michael |last8=Guenet |first8=Bertrand |last9=Goll |first9=Daniel S. |last10=Li |first10=Wei |last11=Naipal |first11=Victoria |last12=Peng |first12=Shushi |last13=Qiu |first13=Chunjing |last14=Tian |first14=Hanqin |last15=Viovy |first15=Nicolas |date=2021-01-05 |title=Climate warming from managed grasslands cancels the cooling effect of carbon sinks in sparsely grazed and natural grasslands |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=118 |bibcode=2021NatCo..12..118C |doi=10.1038/s41467-020-20406-7 |doi-access=free|issn=2041-1723 |pmc=7785734 |pmid=33402687}}</ref>։ 2011 թվականի մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ Սեյվորիի կողմից առաջարկվող բազմաարոտավայրային արածեցումը հանգեցրել է հողում ածխածնի ավելի շատ կլանման, քան ծանրաբեռնված շարունակական արածեցումը, սակայն չնչին չափով զիջել է «արածեցման բացառմանը» (տարածքից արածող անասունների լիակատար դուրսբերմանը)<ref name="dx" />։ Մեկ այլ գրախոսվող հոդված պարզել է, որ եթե ներկայիս արոտավայրերը վերականգնվեին իրենց նախկին բնական վիճակին՝ որպես վայրի տափաստաններ, թփուտներ և նոսր սավաննաներ՝ առանց անասնապահության, ապա դրանք, ըստ գնահատականների, կարող էին պահեստավորել 15,2–59,9 գիգատոննա լրացուցիչ ածխածին<ref>{{Cite journal |last1=Hayek |first1=Matthew N. |last2=Harwatt |first2=Helen |last3=Ripple |first3=William J. |last4=Mueller |first4=Nathaniel D. |date=January 2021 |title=The carbon opportunity cost of animal-sourced food production on land |url=https://www.nature.com/articles/s41893-020-00603-4 |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=21–24 |doi=10.1038/s41893-020-00603-4 |issn=2398-9629 |s2cid=221522148|url-access=subscription }}</ref>։ 2013 թվականին Սեյվորիի ինստիտուտը հրապարակել է պատասխան՝ ուղղված իր որոշ քննադատներին<ref>{{cite web |publisher=Savory Institute |title=Holistic Management Research Portfolio |date=March 2013 |access-date=4 December 2015 |url=http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208152705/http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-date=8 December 2015 |df=dmy }}</ref>։ Նույն ամսին Սեյվորին [[TED (համաժողովներ)|TED]]-ում հանդես է եկել որպես հրավիրյալ բանախոս՝ ներկայացնելով «Ինչպես պայքարել անապատացման դեմ և շրջել կլիմայի փոփոխությունը» (''How to Fight Desertification and Reverse Climate Change'') խորագրով ելույթը<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change|title = How to fight desertification and reverse climate change| date=4 March 2013 }}</ref><ref name="Maughan">{{cite news |last1=Maughan |first1=Ralph |title=Alan Savory gives a popular and very misleading TED talk |url=http://www.thewildlifenews.com/2013/03/18/alan-savory-gives-a-popular-and-very-misleading-ted-talk/ |access-date=2015-02-03 |work=The Wildlife News |date=2013-03-18}}</ref>։ TED-ի ելույթում Սեյվորին պնդել է, որ հոլիստիկ արածեցումը 40 տարվա ընթացքում կարող է ածխաթթու գազի մակարդակը նվազեցնել մինչև նախաարդյունաբերական շրջանի ցուցանիշները՝ լուծելով [[Կլիմայի փոփոխություն|կլիմայի փոփոխության]] հետևանքով առաջացած խնդիրները։ Ավելի ուշ, մեկնաբանելով իր TED ելույթը, Սեյվորին հերքել է այն պնդումը, թե հոլիստիկ արածեցումը կարող է շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը՝ նշելով․ «Ես միայն օգտագործել եմ «անդրադառնալ կլիմայի փոփոխությանը» արտահայտությունը․․․ թեև գրել և խոսել եմ մարդածին անապատացումը շրջելու մասին»<ref name=":22" />։ ''RealClimate.org'' կայքը հրապարակել է մի հոդված՝ նշելով, որ Սեյվորիի այն պնդումները, թե իր մեթոդը կարող է մթնոլորտային ածխածինը «վերադարձնել նախաարդյունաբերական մակարդակի», «ուղղակի ողջամիտ չեն»<ref name=":6">{{Cite news |last1=West |first1=Jason |last2=Briske |first2=David |date=4 November 2013 |title=Cows, Carbon and the Anthropocene: Commentary on Savory TED Video |url=http://www.realclimate.org/index.php/archives/2013/11/cows-carbon-and-the-anthropocene-commentary-on-savory-ted-video/ |access-date=2018-10-28 |work=RealClimate}}</ref><ref name="Nordborg 2016">Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers</ref>։ Ըստ ''Skeptical Science'' հարթակի՝ «հնարավոր չէ բարձրացնել մթերատվությունը, ավելացնել խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը և կուտակել ածխածին՝ արածեցման որևէ ռազմավարության կիրառմամբ, չի նշվել կոնկրետ Հոլիստիկ կառավարման մասին։ Հողում ածխածնի կուտակման վրա արածեցման ազդեցության վերաբերյալ նախկինում արդեն կատարվել են երկարաժամկետ հետազոտություններ, և արդյունքները հուսադրող չեն գտնվել։ Հողում ածխածնի կուտակման բարդ բնույթի, գլոբալ ջերմաստիճանի բարձրացման, անապատացման վտանգի և անասնապահությունից մեթանի արտանետումների պատճառով քիչ հավանական է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կամ կառավարման որևէ այլ մեթոդ կարողանա շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը»<ref>{{Cite web |last=Seb V |date=18 March 2019 |title=New rebuttal to the myth 'Holistic Management can reverse Climate Change' |url=https://skepticalscience.com/holistic-management-rebuttal.html |website=Skeptical Science}}</ref>։ [[Շվեդիա|Շվեդիայի]] գյուղատնտեսական գիտությունների համալսարանի կողմից 2016 թվականին հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ այն իրական տեմպը, որով արածեցման բարելավված կառավարումը կարող է նպաստել ածխածնի կլանմանը, յոթ անգամ ավելի ցածր է, քան Սեյվորիի ներկայացրած ցուցանիշները։ Այդ հետազոտությունը եզրակացրել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը չի կարող շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը<ref name="Nordborg 2016" />։ Սննդի և կլիմայի հետազոտական ցանցի 2017 թվականի ուսումնասիրությունը ևս եզրակացրել է, որ ածխածնի կլանման վերաբերյալ Սեյվորիի պնդումներն «իրատեսական չեն» և խիստ տարբերվում են գրախոսվող հետազոտությունների արդյունքներից<ref name=":3">{{cite web |last1=Garnett |first1=Tara |last2=Godde |first2=Cécile |year=2017 |title=Grazed and confused? |url=https://www.tabledebates.org/sites/default/files/2020-10/fcrn_gnc_report.pdf |access-date=11 February 2021 |publisher=Food Climate Research Network |page=64 |quote=The non-peer-reviewed estimates from the Savory Institute are strikingly higher – and, for all the reasons discussed earlier (Section 3.4.3), unrealistic.}}</ref>։ Գիտական գրականության մետա-վերլուծության հիման վրա FCRN-ի հետազոտությունը գնահատել է, որ արածեցման կառավարման միջոցով հողում ածխածնի կլանման համաշխարհային ընդհանուր ներուժը տատանվում է տարեկան 0,3–0,8 Գտ CO2eq) սահմաններում, ինչը համարժեք է ներկայիս անասնապահության գլոբալ ընդհանուր արտանետումների առավելագույնը 4–11%-ի փոխհատուցմանը։ Բացի այդ, նշվել է, որ «արոտավայրային ոլորտի ընդլայնումը կամ ինտենսիվացումը՝ որպես ածխածնի ավելի շատ կլանման մոտեցում, կհանգեցնի մեթանի, ազոտի ենթօքսիդի և հողօգտագործման փոփոխությամբ պայմանավորված CO2-ի արտանետումների զգալի աճի»<ref name=":3" />։ ''Project Drawdown'' նախագիծը բարելավված կառավարվող արածեցման միջոցով ածխածնի կլանման ընդհանուր ներուժը 2020–2050 թվականների համար գնահատել է 13,72–20,92 գիգատոննա CO2eq, ինչը կազմում է տարեկան 0,46–0,70 Գտ CO2eq։ Իսկ 2022 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված արածեցման բարելավված կառավարման միջոցով ածխածնի կլանման ներուժը գնահատել է նմանատիպ մակարդակում՝ տարեկան 0,15–0,70 Գտ CO2eq<ref>{{Cite journal |last1=Bai |first1=Yongfei |last2=Cotrufo |first2=M. Francesca |date=2022-08-05 |title=Grassland soil carbon sequestration: Current understanding, challenges, and solutions |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abo2380 |journal=Science |language=en |volume=377 |issue=6606 |pages=603–608 |bibcode=2022Sci...377..603B |doi=10.1126/science.abo2380 |issn=0036-8075 |pmid=35926033 |s2cid=251349023|url-access=subscription }}</ref>։ == Մրցանակներ == 2003 թվականին Սեյվորին արժանացել է Բանկսիա միջազգային մրցանակին<ref name="Banksia">{{cite web |publisher=Banksia Environmental Foundation |url=http://www.banksiafdn.com/index.php?page=67 |title=2003 award winners |archive-url=https://web.archive.org/web/20031105173829/http://banksiafdn.com/index.php?page=67 |archive-date=5 November 2003}}</ref>, իսկ 2010 թվականին Զիմբաբվեում գտնվող Հոլիստիկ կառավարման Operation Hope աֆրիկյան կենտրոնի (Հոլիստիկ կառավարումը կիրառող «հայեցակարգի գործնական հիմնավորման» նախագիծ) ճանաչվել է 2010 թվականի Buckminster Fuller Challenge-ի հաղթող՝ «այն նախաձեռնությունների գնահատման շրջանակում, որոնք կիրառում են համապարփակ, կանխատեսող նախագծային մոտեցում՝ արմատապես բարելավելու մարդու բարեկեցությունը և մեր մոլորակի էկոհամակարգերի առողջությունը»<ref name="Thackara2010" /><ref>{{cite news |last=Rothstein |first=Joe |title=Hang On, Planet Earth, Help Is On The Way |date=4 June 2010 |url=http://uspolitics.einnews.com/column/57081276/hang-on-planet-earth-help-is-on-the-way-joe-rothstein-s-commentary |newspaper=EIN News |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Բացի այդ, Հոլիստիկ կառավարման բազմաթիվ կիրառողներ արժանացել են մրցանակների՝ այս գործելակերպի միջոցով շրջակա միջավայրի պահպանությանը նպաստելու համար<ref>{{Cite web |title=Awards |url=https://www.holisticmanagement.org/awards |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Լրացուցիչ ընթերցանություն == *{{cite book |last=Savory |first=Allan |author2=Jody Butterfield |title=Holistic Management: A New Framework for Decision Making |orig-date=1988 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Island Press |location=Washington, D.C. |isbn=1-55963-487-1 }} *{{cite book |last=Adams |first=Ann |title=At Home with Holistic Management |orig-date=1999 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Holistic Management International|location=Albuquerque, NM |isbn=978-0-9673941-0-7 }} * Hudak, Mike (2015-02-01). Comments on Allan Savory's Proposed Application of "Holistic Management" to Grasslands, Including Desert Grasslands, for the Purpose of Increasing Sequestration of Atmospheric Carbon. Revised 13 Nov 2013; 1 Feb 2015. Public letter to Sierra Club contains many online references critical of holistic agricultural management. 7 pages. * Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers. {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Համակարգերի տեսություն]] [[Կատեգորիա:Կենսաբազմազանություն]] [[Կատեգորիա:Կայուն սննդահամակարգ]] [[Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն]] [[Կատեգորիա:Շրջակա միջավայր]] [[Կատեգորիա:Տերմինաբանություն]] [[Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական տերմիններ]] [[Կատեգորիա:Կայուն գյուղատնտեսություն]] jne9w4if6ewsoxssmf1e2wax1ci8163 10940308 10940307 2026-10-11T15:38:48Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 /* top */ 10940308 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} [[Պատկեր:Cows grazing under the african sun.jpg|thumb|Հոլիստիկ կառավարումը մշակվել է որպես արածեցման կառավարման համար ռեսուրսների կառավարման մոտեցում]] '''Հոլիստիկ կառավարում''' [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] մեջ ([[հունարեն]] ''ὅλος holos'' բառից, որը նշանակում է «ամբողջ, ամբողջական, համընդհանուր, ամբողջականություն») ռեսուրսների կառավարման մոտեցում, որն ի սկզբանե մշակվել է Ալան Սեյվորիի կողմից<ref name="Sullivan">{{cite web|last=Sullivan|first=Preston|title=Holistic Management: A Whole-Farm Decision Making Framework|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296|work=The National Sustainable Agriculture Information Service - ATTRA|publisher=National Center for Appropriate Technology (NCAT)|access-date=16 April 2013|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329025842/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296}}</ref>՝ [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] [[Ռանչո|կառավարման]] համար<ref name="greenbiz">{{cite web|last=Coughlin|first=Chrissy|title=Allan Savory: How livestock can protect the land|date=10 March 2013 |url=http://www.greenbiz.com/blog/2013/03/10/allan-savory-how-livestock-can-protect-land|publisher=GreenBiz|access-date=5 April 2013}}</ref>։ [[Հոլիզմ|Հոլիստիկ]] կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193">{{cite book| title=Meat: A Benign Extravagance | first=Simon | last=Fairlie | publisher=Chelsea Green Publishing | year=2010 | isbn=978-1-60358-325-1 | pages=191–193 }}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը Holistic Management International կազմակերպության գրանցված [[Ապրանքանիշ|ապրանքանիշն]] է (որն այլևս կապված չէ Ալան Սեյվորիի հետ)։ Այն քննադատության է ենթարկվել բազմաթիվ հետազոտողների կողմից, որոնք պնդում են, որ այն ի վիճակի չէ ապահովել հայտարարված առավելությունները<ref>{{Cite journal |last1=Briske |first1=David D. |last2=Bestelmeyer |first2=Brandon T. |last3=Brown |first3=Joel R. |last4=Fuhlendorf |first4=Samuel D. |last5=Wayne Polley |first5=H. |date=2013-10-01 |title=The Savory Method Can Not Green Deserts or Reverse Climate Change: A response to the Allan Savory TED video |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0190052813500320 |journal=Rangelands |volume=35 |issue=5 |pages=72–74 |doi=10.2111/RANGELANDS-D-13-00044.1 |bibcode=2013Range..35...72B |issn=0190-0528|hdl=10150/639967 |s2cid=86573794 |hdl-access=free }}</ref><ref name=":0">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2014/aug/04/eat-more-meat-and-save-the-world-the-latest-implausible-farming-miracle |title=Eat more meat and save the world: the latest implausible farming miracle |last=Monbiot |first=George |George Monbiot |date=4 August 2014 |work=The Guardian|access-date=2018-10-28}}</ref>։ ==Սահմանում== «Հոլիստիկ կառավարումը» նկարագրում է ռեսուրսների կառավարման [[Համակարգային մոտեցում|համակարգային մտածողության մոտեցում]]։ Ի սկզբանե մշակվելով Ալան Սեյվորիի կողմից՝ այն այժմ հարմարեցվում է սոցիալական, էկոլոգիական և տնտեսական բարդ գործոններ ունեցող այլ համակարգերի կառավարման համար։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (HPG) նման է [[Խոտհարքաշրջանառություն|ռոտացիոն արածեցմանը]], սակայն տարբերվում է նրանով, որ ավելի հստակորեն ճանաչում է և գործնական շրջանակ տրամադրում էկոհամակարգային չորս հիմնական գործընթացներին հարմարվելու համար․ [[Ջրի շրջապտույտ|ջրի]] [[Ջրի շրջապտույտ|շրջապտույտ]]<ref name="auto">{{cite web| last1=Weber| first1=K T| last2=Gokhale| first2=B S| title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho| url=http://giscenter.isu.edu/research/projects/jae_soilmoisture.pdf| website=Elsevier| publisher=Journal of Arid Environments| access-date=13 April 2015}}</ref><ref name="dx">{{cite journal |last1=Teague |first1=W.R. |last2=Dowhower |first2=S.L. |last3=Baker |first3=S.A. |last4=Haile |first4=N. |last5=DeLaune |first5=P.B. |last6=Conover |first6=D.M. |year=2011 |title=Grazing Management Impacts on Vegetation, Soil Biota and Soil Chemical, Physical and Hydrological Properties in Tall Grass Prairie |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |url-status=live |journal=Agriculture, Ecosystems and Environment |volume=141 |issue=3–4 |pages=310–322 |bibcode=2011AgEE..141..310T |doi=10.1016/j.agee.2011.03.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001417/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref>, հանքանյութերի շրջապտույտ<ref>{{cite web | last=Sanjari G, Ghadiri H, Ciesiolka CAA, Yu B (2008) | title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland | publisher=Soil Research 46 (CSIRO Publishing), 348–358. | url=http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 | access-date=7 April 2013 | archive-date=27 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130927213634/http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 }}</ref><ref>{{cite web| last=Fairlie| first=Simon| title=Maximizing Soil Carbon Sequestration: Carbon Farming and Rotational Grazing| url=http://www.motherearthnews.com/sustainable-farming/soil-carbon-sequestration-rotational-grazing-ze0z1208zkon.aspx#axzz2PmJWctkM| work=Mother Earth News August 21, 2012| access-date=7 April 2013}}</ref>, ներառյալ [[Ածխածնի շրջանառություն|ածխածնի]] [[Ածխածնի շրջանառություն|շրջանառությունը]], էներգիայի հոսք և համայնքային դինամիկա (օրգանիզմների միջև փոխհարաբերությունները [[Էկոհամակարգ|էկոհամակարգում]])<ref>{{cite book| last=Archer| first=Steve, Fred E. Smeins| title=Grazing Management an ecological perspective edited by Rodney K Heitschmidt and Jerry W Stuth| page=Chapter 5| url=http://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1| access-date=2013-04-08| archive-date=2021-05-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20210514204439/https://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1}}</ref>՝ հավասար կարևորություն տալով անասնապահական արտադրությանն ու սոցիալական բարեկեցությանը։ Հոլիստիկ կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193" />։ === Գործողությունների համակարգ === Հոլիստիկ կառավարման որոշումների կայացման շրջանակը կիրառում է վեց հիմնական քայլ՝ ռեսուրսների կառավարումն ուղղորդելու համար<ref>{{cite web|last=Savory|first=Allan|title=Putting Holistic Management In Place|url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|work=Savory Institute|access-date=6 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111074423/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|archive-date=11 January 2012}}</ref><ref name="Sullivan" />․ #Սահմանել կառավարվող համակարգն ամբողջականությամբ։ Ոչ մի տարածք չպետք է դիտարկվի որպես մեկ արտադրանքի համակարգ։ Սահմանելով ամբողջությունը՝ մարդիկ ավելի լավ են կարողանում կառավարել։ Սա ներառում է առկա ռեսուրսների, այդ թվում՝ [[Ներդրումների կառավարում|ֆինանսական միջոցների]] բացահայտումը, որոնք գտնվում են կառավարչի տրամադրության տակ։ #Սահմանել, թե ինչ եք ցանկանում այժմ և ապագայում։ Սահմանել այն նպատակները, խնդիրներն ու գործողությունները, որոնք անհրաժեշտ են ցանկալի կյանքի որակն ապահովելու համար, ինչպես նաև որոշել, թե ինչպիսին պետք է լինի կյանքը սնուցող միջավայրը՝ այդ [[Կյանքի որակ|կյանքի որակը]] հեռավոր ապագայում պահպանելու համար։ #Հետևել էկոհամակարգի առողջության վաղագույն ցուցանիշներին։ Բացահայտել էկոհամակարգային այն ծառայությունները, որոնք խորը ազդեցություն ունեն ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղական միջավայրերում ապրող մարդկանց վրա, և գտնել դրանք հեշտությամբ վերահսկելու եղանակ։ Վատ գործող միջավայրի վաղ ցուցանիշի լավագույն օրինակներից մեկը բուսածածկույթից զուրկ հողակտորների առկայությունն է։ Ավելի լավ գործող միջավայրի ցուցանիշ է նոր ծլարձակող բույսերի տեսակային բազմազանությունը, ինչպես նաև վայրի բնության վերադարձը կամ աճը։ #Չսահմանափակել կիրառվող կառավարման գործիքները։ Բնական ռեսուրսների կառավարման ութ գործիքներն են՝ փողը/աշխատուժը, մարդկային ստեղծագործականությունը, արածեցումը, կենդանիների ազդեցությունը, կրակը, հանգիստը, կենդանի օրգանիզմները և գիտությունը/տեխնոլոգիան։ Հաջողության հասնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել այս բոլոր գործիքները հնարավորությունների առավելագույն չափով։ #Փորձարկել որոշումներն այնպիսի հարցադրումների միջոցով, որոնք նախագծված են ապահովելու, որ բոլոր որոշումները լինեն սոցիալապես, բնապահպանապես և ֆինանսապես հիմնավորված՝ ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հեռանկարում։ #Իրականացնել կանխարգելիչ մոնիտորինգ՝ նախքան կառավարվող համակարգում անհավասարակշռության խորացումը։ Այսպիսով, կառավարիչը կարող է արագորեն ձեռնարկել հարմարվողական, ուղղիչ գործողություններ՝ նախքան էկոհամակարգային ծառայությունների կորուստը։ Միշտ ենթադրել, որ ծրագիրը կատարյալ չէ, և կիրառել հետադարձ կապի մեխանիզմ, որը ներառում է ձախողման վաղագույն նշանների մոնիտորինգ, ճշգրտում և վերապլանավորում՝ ըստ անհրաժեշտության։ Այլ կերպ ասած՝ կիրառել «[[wikt:canary in a coal mine|canary in a coal mine]]» (վաղ ահազանգման) մոտեցումը։ === Չորս սկզբունք === Ալան Սեյվորին առանձնացրել է Հոլիստիկ կառավարման պլանավորված արածեցման չորս հիմնական սկզբունք, որոնք նպատակ ունեին օգտվել արածող կենդանիների մեծ հոտերի և դրանց գոյությունն ապահովող խոտածածկ տարածքների միջև առկա [[Սիմբիոզ|սիմբիոտիկ]] փոխհարաբերությունից<ref name="Savory 2012">{{cite web |last=Savory |first=Allan |title=Principles of Holistic Management, Empowering Caretakers of the Land |url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109072440/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-date=9 January 2012 |work=Savory Institute |access-date=6 April 2013}}</ref>․ # Բնությունը գործում է որպես ամբողջական համակեցություն՝ մարդկանց, կենդանիների և հողի միջև [[Մուտուալիզմ|մուտուալիստական]] փոխհարաբերություններով։ Եթե հեռացվի որևէ առանցքային տեսակ, ինչպիսիք են արածող մեծ հոտերը, կամ փոխվի դրանց վարքագիծը, ապա առաջանում է անսպասելի և լայնածավալ բացասական ազդեցություն շրջակա միջավայրի այլ ոլորտների վրա<ref name="Savory 2012" />։ # Չափազանց կարևոր է, որ գյուղատնտեսական պլանավորման ցանկացած համակարգ լինի բավականաչափ ճկուն՝ բնության բարդությանը հարմարվելու համար, քանի որ բոլոր միջավայրերը տարբեր են և ունեն մշտապես փոփոխվող տեղական պայմաններ։ # [[Ընտելացում|Ընտանի տեսակների]] կիրառմամբ [[Անասնաբուծություն|անասնաբուծությունը]] կարող է ծառայել որպես կորսված առանցքային տեսակների փոխարինիչ։ Այդպիսով, բնությունը նմանակող եղանակով պատշաճ կառավարման դեպքում գյուղատնտեսությունը կարող է վերականգնել հողը և նույնիսկ օգուտ բերել վայրի բնությանը՝ միաժամանակ օգտակար լինելով մարդկանց<ref name="Savory 2012" />։ # Ժամանակը և ժամկետների ընտրությունը հողօգտագործման պլանավորման կարևորագույն գործոններն են։ Ոչ միայն չափազանց կարևոր է հասկանալ, թե որքան ժամանակ պետք է օգտագործել հողը գյուղատնտեսության համար և որքան ժամանակ տրամադրել հողի հանգստին, այլև նույնքան կարևոր է հստակ գիտակցել, թե կոնկրետ երբ և որտեղ է հողը պատրաստ այդ օգտագործմանն ու հանգստին<ref name="Savory 2012" />։ == Ստեղծման պատմություն == Հոլիստիկ պլանավորված [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] գաղափարը 1960-ական թվականներին մշակել է վայրի բնության կենսաբան Ալան Սեյվորին՝ իր հայրենի Հարավային Ռոդեզիայում։ Նա նպատակ ուներ հասկանալ [[Անապատացում|անապատացման]] խնդիրը [[Շրջակա միջավայրի պահպանության շարժում|բնապահպանական]] ավելի լայն շարժման համատեքստում։ Կրելով Անդրե Վուազենի աշխատանքների ազդեցությունը<ref>{{cite book |last=Voisin|first=André |author-link=André Voisin |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}</ref><ref>{{cite book |last=Voisin |first=André |author2=Lecomte, Antoine |title=Rational grazing, the meeting of cow and grass: a manual of grass productivity |year=1962 |publisher=C. Lockwood LTD, London}}</ref>՝ նա առաջ է քաշել այն վարկածը, որ անապատների տարածումը, վայրի բնության կորուստը և դրա հետևանքով մարդկանց աղքատացումը պայմանավորված էին արածող խոշոր կենդանիների բնական հոտերի կրճատմամբ և, առավել ևս, պահպանված սակավաթիվ հոտերի վարքագծի փոփոխությամբ։ Սեյվորին նաև ենթադրել է, որ [[Գյուղատնտեսական կենդանիներ|գյուղատնտեսական կենդանիները]] կարող են փոխարինել բնական հոտերին՝ ապահովելով կարևոր [[էկոհամակարգային ծառայություններ]], ինչպիսին է սննդանյութերի շրջանառությունը<ref>{{cite web|last=Retallack|first=Gregory|title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling|url=http://blogs.uoregon.edu/gregr/files/2013/07/grasslandscooling-nhslkh.pdf|work=The University of Chicago|publisher=The Journal of Geology|access-date=21 October 2013}}</ref><ref>{{cite book |last= Voisin|first= André |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}.</ref>։ Թեև անասնապահները նկատել էին, որ [[Խոտհարքաշրջանառություն|խոտհարքաշրջանառության]] համակարգերը կարող են կիրառելի լինել անասնապահական նպատակներով, գիտական փորձերը ցույց են տվել, որ դրանք պարտադիր չէ, որ լուծեն [[Էկոլոգիա|էկոլոգիական]] այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսին է [[Անապատացում|անապատացումը]]։ Ըստ Սեյվորիի՝ անհրաժեշտ էր խոտածածկ տարածքների համակարգերի կառավարման ավելի համապարփակ շրջանակ՝ հարմարվողական, հոլիստիկ կառավարման պլան։ Այդ իսկ պատճառով Հոլիստիկ կառավարումն օգտագործվել է որպես ամբողջական ֆերմայի/ռանչոյի պլանավորման գործիք[https://www.canr.msu.edu/foodsystems/uploads/files/holistic.pdf]։ 1984 թվականին նա հիմնադրել է Հոլիստիկ ռեսուրսների կառավարման կենտրոնը (Center for Holistic Resource Management), որը հետագայում վերանվանվել է «Holistic Management International»<ref>{{Cite web |title=Holistic Management International {{!}} Healthy Land. Healthy Food. Healthy Lives.® |url=https://www.holisticmanagement.org/ |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ Շատ տարածաշրջաններում արոտավայրային անասնապահությունն ու [[Մարդու էկոլոգիա|համայնքային]] հողօգտագործումը մեղադրվում են գերարածեցման հետևանքով առաջացած շրջակա միջավայրի դեգրադացիայի մեջ։ Տարիների հետազոտություններից ու փորձերից հետո Սեյվորին հանգել է այն եզրակացության, որ այդ պնդումը հաճախ սխալ է, իսկ երբեմն էլ կենդանիներին հեռացնելն իրականում միայն ավելի է վատթարացնում իրավիճակը։ Այս հայեցակարգը «տրոֆիկ կասկադի» տարատեսակ է, որտեղ մարդիկ դիտարկվում են որպես բարձրագույն գիշատիչներ, և կասկադը սկիզբ է առնում հենց նրանցից։ Սեյվորին մշակել է կառավարման մի համակարգ, որը, նրա պնդմամբ, պետք է բարելավի արածեցման համակարգերը։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումն արոտավայրերի կառավարման ավելի նոր մոտեցումներից մեկն է, որի նպատակն է առավել ճշգրիտ նմանակել վայրի կենդանիների բնական հոտերի վարքագիծը։ Ըստ պնդումների՝ այն բարելավում է գետամերձ բնակավայրերը ու ջրի որակը՝ ի տարբերություն այն համակարգերի, որոնք հաճախ հանգեցնում էին հողերի դեգրադացիային։ Հոլիստիկ կառավարումը նաև բարելավում է արոտավայրերի որակը թե՛ ընտանի, թե՛ [[Վայրի բնություն|վայրի կենդանիների]] համար<ref name="auto" /><ref name="dx" /><ref>A. M. Strauch et al. Impact of livestock management on water quality and streambank structure in a semi-arid, African ecosystem, Journal of Arid Environments 73 (2009) 795–803</ref><ref>{{cite web| last=Undersander| first=Dan| title=Grassland birds: Fostering habitat using rotational grazing| url=http://learningstore.uwex.edu/assets/pdfs/a3715.pdf| publisher=University of Wisconsin-Extension| access-date=5 April 2013| display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal| last1=Ferguson| first1=Bruce| title=Sustainability of holistic and conventional cattle ranching in the seasonally dry tropics of Chiapas, Mexico| journal=Agricultural Systems| date=18 June 2013| volume=120| pages=38–48| display-authors=etal| doi=10.1016/j.agsy.2013.05.005| bibcode=2013AgSys.120...38F}}</ref>։ Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ներուժ ունի մեղմելու [[Կլիմայի մելիորացում|կլիմայի]] [[Կլիմայի մելիորացում|մելիորացումը]]՝ միաժամանակ նպաստելով հողի վերականգնմանը, ավելացնելով կենսաբազմազանությունը և շրջելով անապատացման գործընթացը<ref>[https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change "Allan Savory: How to green the desert and reverse climate change."] TED Talk, February 2013.</ref><ref name="Thackara2010">{{cite magazine |last=Thackara |first=John |date=2010-06-03 |title=Dominant theory says that desertification is caused by overgrazing. Operation Hope, winner of the 2010 Buckminster Fuller Challenge, has upended this idea—restoring degraded African grasslands into lush, green pasture. |url=http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |url-status=unfit |magazine=Seed Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606190708/http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |archive-date=2010-06-06 |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Այս գործելակերպում [[Խոտհարք|խոտհարքները]] վերականգնելու համար կիրառվում են ցանկապատեր և/կամ հովիվներ<ref name="dx" /><ref name="Weber2011">{{cite journal |last1=Weber |first1=K.T. |last2=Gokhale |first2=B.S. |year=2011 |title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |url-status=live |journal=Journal of Arid Environments |volume=75 |issue=5 |pages=464–470 |bibcode=2011JArEn..75..464W |doi=10.1016/j.jaridenv.2010.12.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001407/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sanjari |first1=G |last2=Ghadiri |first2=H |last3=Ciesiolka |first3=CAA |last4=Yu |first4=B |year=2008 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |url-status=live |journal=Soil Research |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/sr07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513171011/http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |archive-date=2013-05-13 |access-date=2013-04-02 |hdl-access=free |hdl=10072/21586}}</ref>։ Ընտանի կենդանիների մեծ [[Հոտի վարքագիծ|հոտերի մանրակրկիտ պլանավորված տեղաշարժերը]] նմանակում են բնական գործընթացները, երբ [[Կենդանիների արածեցում|արածող կենդանիները]], ոհմակային գիշատիչների պատճառով մնալով խիտ խմբավորված, որոշակի տարածքում սնվելուց, հողը տրորելուց և գոմաղբով պարարտացնելուց հետո ստիպված են լինում առաջ շարժվել և վերադառնում են միայն այն ժամանակ, երբ բուսականությունն ու տարածքը լիովին վերականգնվում են։ Արածեցման այս մեթոդը ձգտում է նմանակել վերջին 40 միլիոն տարիների բնական գործընթացը, երբ արոտավայրային էկոհամակարգերի տարածման շնորհիվ ձևավորվեցին հարուստ հողեր, որոնք կլանում էին ածխածինը և դրանով իսկ հովացնում մոլորակը<ref>{{cite journal |last=Retallack |first=Gregory |year=2001 |title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling |url=http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |journal=[[The Journal of Geology]] |volume=109 |issue=4 |pages=407–426 |bibcode=2001JG....109..407R |doi=10.1086/320791 |s2cid=15560105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506232759/http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |archive-date=2013-05-06}}</ref>։ == Կիրառություն == Թեև Հոլիստիկ կառավարման համակարգն ի սկզբանե մշակվել էր արոտավայրերի օգտագործման<ref name="Weber2011" /> և անապատացված հողերի վերականգնման համար<ref>J. N. Clatworthy, Results of the Botanical Analyses in the Charter Trial, Rhodesian Branch of the South African Society of Animal Production, Zimbabwe Agricultural Journal 1984</ref>, այն կարող է կիրառվել նաև այլ ոլորտներում, որտեղ առկա են բազմաթիվ բարդ [[Տնտեսական սոցիոլոգիա|սոցիալ-տնտեսական]] և բնապահպանական գործոններ։ Այդպիսի օրինակներից է [[Ջրային ռեսուրսներ|ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարումը]], որը խթանում է միջոլորտային համագործակցությունը ջրային ռեսուրսների զարգացման և կառավարման գործում՝ ապահովելով ջրի արդարացի բաշխումը տարբեր սպառողների միջև և առավելագույնի հասցնելով տնտեսական ու սոցիալական բարեկեցությունը՝ առանց վտանգելու կենսական [[Շրջակա միջավայրի կայունություն|էկոհամակարգերի կայունությունը]]<ref name="Nilsson">{{cite journal | last1 = Nilsson | first1 = C. | last2 = Renöfält | first2 = B. Malm | year = 2008 | title = Linking flow regime and water quality in rivers: a challenge to adaptive catchment management | journal = Ecology and Society | volume = 13 | issue = 2| page = 18 | doi=10.5751/es-02588-130218| doi-access = free | hdl = 10535/2977 | hdl-access = free }}</ref>։ Մեկ այլ օրինակ է հանքավայրերի վերականգնումը<ref>{{cite web|last=Dagget|first=Dan|title=Convincing Evidence|url=http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|publisher=Man in Nature|access-date=5 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20010306044501/http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|archive-date=6 March 2001}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարման չորրորդ ուղղությունն է առանց հերկման բուսաբուծությունը, տարբեր մշակաբույսերի համատեղ ցանքը և պերմակուլտուրան։<ref name="Fairlie 2010 191–193" /><ref>{{cite web|last1=Leu|first1=Andre|title=Mitigating Climate Change With Soil Organic Matter in Organic Production Systems|url=http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/ditcted2012d3_en.pdf|website=Trade and environment review 2013, Commentary V pp.22-32|publisher=UNCTAD|access-date=28 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Tallman|first=Susan|title=No-Till Case Study, Richter Farm: Cover Crop Cocktails in a Forage-Based System|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417|work=National Sustainable Agriculture Information Service|publisher=NCAT-ATTRA|access-date=8 April 2013|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805000656/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417}}</ref><ref name="Fears">{{cite web|last=Fears|first=Robert|title=NRCS Adopts Holistic Management|url=http://holisticmanagement.org/wp-content/uploads/2013/02/NRCS-Article_Winter-2012-2.pdf|publisher=Lands of Texas Magazine|access-date=5 April 2013}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը ճանաչում է ստացել Միացյալ Նահանգների գյուղատնտեսության նախարարության (USDA) կողմից<ref name="Fears" /><ref>{{cite web|last=Terry|first=Quenna|title=NRCS in Texas presents at Holistic Management Seminars|url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detail/tx/newsroom/stories/?cid=nrcs144p2_002539|work=USDA-NRCS News room|access-date=5 April 2013 |quote="NRCS supports HMI in their efforts to provide sustainable resource training to women producers," said Susan Baggett, NRCS state resource conservationist.}}{{dead link|date=June 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>։ Այս համակարգի առավել համապարփակ կիրառությունը ֆերմայի կամ ռանչոյի ամբողջական պլանավորումն է, որը հաջողությամբ կիրառվել է ֆերմերների և անասնապահների կողմից։ Այդ պատճառով ԱՄՆ գյուղատնտեսության նախարարությունը «Սկսնակ ֆերմերների և ռանչերների զարգացման» ծրագրի շրջանակում վեց տարի շարունակ ֆինանսավորել է այս համակարգի կիրառումը՝ սկսնակ կին ֆերմերների ու ռանչոյատերերի վերապատրաստման նպատակով։<ref>{{Cite web |title=Empowering Beginning Women Farmers in the Northeast Through Whole Farm Planning - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804052304/https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-date=2020-08-04 |access-date=2026-06-28 |website=reeis.usda.gov}}</ref><ref>{{Cite web |title=Growing Successful Transitions with Beginning Women Farmer Programs in the Northeast and Texas - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725002540/https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-date=2025-07-25 |access-date=2026-06-28 |website=portal.nifa.usda.gov}}</ref>։ == Քննադատություն == Հոլիստիկ կառավարման տեսության պնդումները վիճարկվում են բազմաթիվ գրախոսվող ուսումնասիրությունների և լրագրողական հրապարակումների մեջ<ref name=":0" /><ref>{{cite web|last=Briske|first=D. D.|title=Origin, Persistence, and Resolution of the Rotational Grazing Debate: Integrating Human Dimensions Into Rangeland Research|url=https://www.ars.usda.gov/ARSUserFiles/1354/75.%20REM-D-10-00084.1.pdf|work=Rangeland Ecol Manage 64:325–334|access-date=6 April 2013}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Briske |first1=D.D. |last2=Derner |first2=J.D. |last3=Brown |first3=J.R. |last4=Fuhlendorf |first4=S.D. |last5=Teague |first5=W.R. |last6=Havstad |first6=K.M. |last7=Gillen |first7=R.L. |last8=Ash |first8=A.J. |last9=Willms |first9=W.D. |date=January 2008 |title=Rotational Grazing on Rangelands: Reconciliation of Perception and Experimental Evidence |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1550742408500078 |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=61 |issue=1 |pages=3–17 |doi=10.2111/06-159R.1|bibcode=2008REcoM..61....3B |hdl=10150/642920 |hdl-access=free }}</ref>։ 2014 թվականի մի ամփոփիչ գիտական հետազոտություն քննության է առել Հոլիստիկ կառավարման հինգ կոնկրետ էկոլոգիական վարկածներ և պարզել է, որ ԱՄՆ-i արևմուտքում դրանցից ոչ մեկը չի հաստատվել գիտական ապացույցներով<ref>{{Cite journal |last1=Carter |first1=John |last2=Jones |first2=Allison |last3=O'Brien |first3=Mary |last4=Ratner |first4=Jonathan |last5=Wuerthner |first5=George |date=2014-04-23 |title=Holistic Management: Misinformation on the Science of Grazed Ecosystems |journal=International Journal of Biodiversity |language=en |volume=2014 |pages=1–10 |doi=10.1155/2014/163431 |doi-access=free |issn=2314-4149}}</ref>։ Ռիչարդ Թիգի հոդվածում նշվում է, որ տարբեր քննադատություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային համակարգերը, այլ ոչ թե բուն հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2">{{cite book |last1=Teague |first1=Richard |first2=Fred |last2=Provenza |first3=Brien |last3=Norton |first4=Tim |last4=Steffens |first5=Matthew |last5=Barnes |first6=Mort |last6=Kothmann |first7=Roy |last7=Roath |year=2008 |chapter=Benefits of Multi-Paddock Grazing Management on Rangelands: Limitations of Experimental Grazing Research and Knowledge Gaps | editor-first=H.G. |editor-last=Schroder |title=Grasslands: Ecology, Management and Restoration |publisher=Nova Science Publishers |place=New York |pages=41–80 |isbn=978-1-60692-023-7 }}</ref>։ 1972-2016 թվականների համապատասխան ուսումնասիրությունների մետա-վերլուծությունը ցույց է տվել, որ բուսածածկույթի, բուսական կենսազանգվածի և կենդանիների մթերատվության վրա Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ավելի դրական ազդեցություն չի ունեցել, քան շարունակական արածեցումը, թեև այն կարող էր օգտակար լինել [[Մթնոլորտային տեղումներ|առատ տեղումներ]] ունեցող որոշ շրջաններում<ref>{{Cite journal |last=Hawkins |first=Heidi-Jayne |date=2017-04-03 |title=A global assessment of Holistic Planned Grazing™ compared with season-long, continuous grazing: meta-analysis findings |journal=African Journal of Range & Forage Science |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=65–75 |doi=10.2989/10220119.2017.1358213 |issn=1022-0119 |s2cid=90525942|doi-access=free |bibcode=2017AJRFS..34...65H }}</ref>։ Առնվազն երեք հետազոտություններ արձանագրել են հողի վիճակի բարելավում բազմաարոտավայրային մեթոդների կիրառման դեպքում՝ շարունակական արածեցման համեմատ։ Այդ բարելավումը չափվել է այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են հողում ածխածնի և ազոտի պարունակությունը, հողային բիոտան, ջրապահունակությունը, սննդանյութերի պահպանման ունակությունը և բուսական մնացորդներy<ref name="dx" /><ref>{{Cite journal |last1=Sanjari |first1=Gholamreza |last2=Ghadiri |first2=Hossein |last3=Ciesiolka |first3=Cyril A. A. |last4=Yu |first4=Bofu |date=2008-06-23 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=https://www.publish.csiro.au/sr/SR07220 |journal=Soil Research |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/SR07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |hdl=10072/21586 |issn=1838-6768|hdl-access=free }}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Stanley |first1=Paige |last2=Sayre |first2=Nathan |last3=Huntsinger |first3=Lynn |date=March 2024 |title=Holistic Management Shifts Ranchers' Mental Models for Successful Adaptive Grazing |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=93 |pages=33–48 |doi=10.1016/j.rama.2023.11.004|bibcode=2024REcoM..93...33S |doi-access=free }}</ref>։ Առկա են նաև փաստեր, որ բազմաարոտավայրային արածեցման մեթոդները կարող են մեծացնել հողի ջրապահունակությունը՝ չարածեցված հողերի համեմատ<ref name="Weber2011" />։ Այնուամենայնիվ, Ջորջ Վյուրթները «The Wildlife News» պարբերականում 2013 թվականին հրապարակված «Ալան Սեյվորի․ առասպել և իրականություն» ({{Lang-en|Allan Savory: Myth And Reality}}) խորագրով հոդվածում նշել է․ «Այն սակավաթիվ գիտական փորձերը, որոնք Սեյվորիի կողմնակիցները մեջբերում են որպես նրա մեթոդների իրավացիության ապացույց (ի հակադրություն նրա պնդումները հերքող հարյուրավոր աշխատանքների), հաճախ իրականում չեն ստուգում նրա տեսությունները։ Հոլիստիկ կառավարման կայքում մեջբերված մի շարք հետազոտություններում օգտագործման մակարդակները (հեռացված բուսականության աստիճանը) եղել են շատ ավելի ցածր, քան այն մակարդակը, որն իրականում առաջարկում է Սեյվորին»<ref name="wue">{{Cite web |last=Wuerthner |first=George |date=2013-11-12 |title=Allan Savory: Myth And Reality |url=https://www.thewildlifenews.com/2013/11/12/allan-savory-myth-and-reality/ |access-date=2024-09-26 |website=The Wildlife News |language=en-US}}</ref>։ Այս քննադատությունները վիճարկվել են այն հիմքով, որ բազմաթիվ հետազոտություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային արածեցման համակարգերը, այլ ոչ թե Հոլիստիկ կառավարումը կամ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2" />։ Բացի արածեցման մեթոդ լինելուց՝ Հոլիստիկ կառավարումը ներառում է նաև նպատակադրում, փորձառական ուսուցում, ինչպես նաև շեշտադրում մոնիթորինգի և հարմարվողական որոշումների կայացման վրա, ինչը հաշվի չի առնվել դաշտային բազմաթիվ գիտափորձերում<ref name=":1" /><ref name=":4" />։ Սա առաջադրվել է որպես պատճառ, թե ինչու են հողագործներից շատերը նշել Հոլիստիկ կառավարման առավել դրական փորձառության մասին, քան ցույց են տալիս գիտական հետազոտությունները<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Hawkins |first1=H.-J. |last2=Venter |first2=Z.-S. |last3=Cramer |first3=M.D. |date=1 January 2022 |title=A holistic view of Holistic Management: What do farm-scale, carbon, and social studies tell us? |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167880921004060 |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |language=en |volume=323 |article-number=107702 |doi=10.1016/j.agee.2021.107702|bibcode=2022AgEE..32307702H |hdl=11250/3044300 |hdl-access=free }}</ref>։ Այնուամենայնիվ, 2022 թվականի մի ամփոփիչ հետազոտություն, որն ուսումնասիրել է «ֆերմերային մակարդակի» 22 գիտական աշխատանք, որոնցից շատերը ներառել են ադապտիվ կառավարում, կրկին պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը որևէ ազդեցություն չի ունեցել բույսերի կամ կենդանիների մթերատվության վրա կամ նվազեցրել է այն<ref name=":5" />։ Միևնույն ժամանակ, այդ հետազոտությունը պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կապված է եղել սոցիալական համախմբվածության բարելավման և փոխադարձ ուսուցման հետ, սակայն հանգել է այն եզրակացության, որ «սոցիալական համախմբվածությունը, ուսուցումն ու մասնագիտական կապերը, որոնք այդքան տարածված են Հոլիստիկ կառավարմամբ աշխատող ֆերմաներում, կարող են ներդրվել ցանկացած ֆերմերային համայնքում՝ առանց Հոլիստիկ կառավարման անհիմն հռետորաբանությունն ընդունելու»<ref name=":5" />։ === Պնդումներ ածխածնի կլանման մասին === Սեյվորին քննադատության է ենթարկվել նաև այն պնդման համար, թե հոլիստիկ արածեցման՝ ածխածին կլանելու ներուժը ենթակա չէ փորձարարական գիտական ուսումնասիրության<ref name=":22">{{Cite web |last=TABLE Debates |date=16 Sep 2016 |title=Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method |url=https://www.tabledebates.org/research-library/holistic-management-critical-review-allan-savorys-grazing-method |access-date=23 July 2023 |website=TABLE Debates}}</ref>։ Օրինակ՝ 2000 թվականին Սեյվորին ասել է, որ «գիտական մեթոդը երբեք ոչինչ չի բացահայտում» և «գիտական մեթոդը մեզ պաշտպանում է ինձ նման խենթերից»<ref>{{Cite web |last=Hadley |first=C. J. |title=RANGE magazine.com, the Cowboy Spirit on America's Outback |url=https://www.rangemagazine.com/archives/stories/fall99/allan_savory.htm |access-date=2023-07-23 |website=www.rangemagazine.com}}</ref>։ Սեյվորիի հեղինակած 2017 թվականի տեղեկագրում նշվել է․ «Հոլիստիկ պլանավորված արածեցման վերաբերյալ կատարված յուրաքանչյուր հետազոտություն տվել է արդյունքներ, որոնք մերժվել են արոտավայրերի մասնագետների կողմից, քանի որ փորձերի կրկնելիություն չի եղել»<ref>{{Cite web |last=Ketcham |first=Christopher |date=23 February 2017 |title=Allan Savory's Holistic Management Theory Falls Short on Science |url=https://www.sierraclub.org/sierra/2017-2-march-april/feature/allan-savory-says-more-cows-land-will-reverse-climate-change |access-date=2023-07-23 |website=www.sierraclub.org |language=en}}</ref>։ T''A''BLE Debates» հարթակն այս հակասությունն ամփոփել է հետևյալ կերպ․ «Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (ՀՊԱ) անհնար է ստանդարտացնել, կրկնել և, հետևաբար, փորձարարական ստուգման ենթարկել որպես մեկ ամբողջություն (այլ ոչ թե միայն դրա արածեցման բաղադրիչը), ուստի փորձարարական գիտությունն ի վիճակի չէ ուսումնասիրել այն»։ Միևնույն ժամանակ հարթակն ընդգծել է, որ «նա չի բացատրում, թե ինչպես կարելի է ՀՊԱ-ի օգտին պատճառահետևանքային պնդումներ անել անապատացման դեմ պայքարի և կլիմայի մեղմման հարցում՝ առանց այդ կապերն ապացուցող գիտական տվյալներին դիմելու<ref name=":22" />։ Առավել թույլ է մշակված այն ապացույցների բազան, որը Հոլիստիկ կառավարումը համեմատում է խոտածածկ տարածքներում անասունների լիակատար բացակայության հետ։ Մի շարք գրախոսվող հետազոտություններ պարզել են, որ կիսաչոր տափաստաններից անասունների ամբողջական դուրսբերումը կարող է հանգեցնել բուսականության զգալի վերականգնման և հողում ածխածնի կլանման<ref>{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Liping |last2=Wei |first2=Xiaorong |last3=Zhang |first3=Xingchang |last4=Cheng |first4=Jimin |date=2013-01-30 |title=Ecosystem Carbon and Nitrogen Accumulation after Grazing Exclusion in Semiarid Grassland |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=1 |article-number=e55433 |bibcode=2013PLoSO...855433Q |doi=10.1371/journal.pone.0055433 |issn=1932-6203 |pmc=3559475 |pmid=23383191 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fernandez |first1=D. P. |last2=Neff |first2=J. C. |last3=Reynolds |first3=R. L. |date=2008-05-01 |title=Biogeochemical and ecological impacts of livestock grazing in semi-arid southeastern Utah, USA |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196307002662 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=72 |issue=5 |pages=777–791 |bibcode=2008JArEn..72..777F |doi=10.1016/j.jaridenv.2007.10.009 |issn=0140-1963|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Oliveira Filho |first1=José de Souza |last2=Vieira |first2=Jonas Nunes |last3=Ribeiro da Silva |first3=Eliane Maria |last4=Beserra de Oliveira |first4=José Gerardo |last5=Pereira |first5=Marcos Gervasio |last6=Brasileiro |first6=Felipe Gomes |date=2019-07-01 |title=Assessing the effects of 17 years of grazing exclusion in degraded semi-arid soils: Evaluation of soil fertility, nutrients pools and stoichiometry |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196319300357 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=166 |pages=1–10 |bibcode=2019JArEn.166....1O |doi=10.1016/j.jaridenv.2019.03.006 |issn=0140-1963 |s2cid=132050918|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Xing |last2=Li |first2=Zongshan |last3=Fu |first3=Bojie |last4=Zhou |first4=Wangming |last5=Liu |first5=Huifeng |last6=Liu |first6=Guohua |date=2014-12-01 |title=Restoration of ecosystem carbon and nitrogen storage and microbial biomass after grazing exclusion in semi-arid grasslands of Inner Mongolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925857414004881 |journal=Ecological Engineering |language=en |volume=73 |pages=395–403 |doi=10.1016/j.ecoleng.2014.09.077 |bibcode=2014EcEng..73..395W |issn=0925-8574|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gebregergs |first1=Tsegay |last2=Tessema |first2=Zewdu K. |last3=Solomon |first3=Negasi |last4=Birhane |first4=Emiru |date=June 2019 |title=Carbon sequestration and soil restoration potential of grazing lands under exclosure management in a semi-arid environment of northern Ethiopia |journal=Ecology and Evolution |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=6468–6479 |doi=10.1002/ece3.5223 |doi-access=free |issn=2045-7758 |pmc=6580272 |pmid=31236236|bibcode=2019EcoEv...9.6468G }}</ref>։ 2021 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված պարզել է, որ սակավ արածեցված և բնական խոտածածկ տարածքներին է բաժին ընկնում աշխարհի խոտածածկույթի ածխածնի ընդհանուր կուտակային կլանման 80%-ը, մինչդեռ կառավարվող (այսինքն՝ անասունների ավելի մեծ խտություն ունեցող) արոտավայրերը վերջին տասնամյակում հանդիսացել են ջերմոցային գազերի ուղիղ աղբյուր<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Jinfeng |last2=Ciais |first2=Philippe |last3=Gasser |first3=Thomas |last4=Smith |first4=Pete |last5=Herrero |first5=Mario |last6=Havlík |first6=Petr |last7=Obersteiner |first7=Michael |last8=Guenet |first8=Bertrand |last9=Goll |first9=Daniel S. |last10=Li |first10=Wei |last11=Naipal |first11=Victoria |last12=Peng |first12=Shushi |last13=Qiu |first13=Chunjing |last14=Tian |first14=Hanqin |last15=Viovy |first15=Nicolas |date=2021-01-05 |title=Climate warming from managed grasslands cancels the cooling effect of carbon sinks in sparsely grazed and natural grasslands |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=118 |bibcode=2021NatCo..12..118C |doi=10.1038/s41467-020-20406-7 |doi-access=free|issn=2041-1723 |pmc=7785734 |pmid=33402687}}</ref>։ 2011 թվականի մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ Սեյվորիի կողմից առաջարկվող բազմաարոտավայրային արածեցումը հանգեցրել է հողում ածխածնի ավելի շատ կլանման, քան ծանրաբեռնված շարունակական արածեցումը, սակայն չնչին չափով զիջել է «արածեցման բացառմանը» (տարածքից արածող անասունների լիակատար դուրսբերմանը)<ref name="dx" />։ Մեկ այլ գրախոսվող հոդված պարզել է, որ եթե ներկայիս արոտավայրերը վերականգնվեին իրենց նախկին բնական վիճակին՝ որպես վայրի տափաստաններ, թփուտներ և նոսր սավաննաներ՝ առանց անասնապահության, ապա դրանք, ըստ գնահատականների, կարող էին պահեստավորել 15,2–59,9 գիգատոննա լրացուցիչ ածխածին<ref>{{Cite journal |last1=Hayek |first1=Matthew N. |last2=Harwatt |first2=Helen |last3=Ripple |first3=William J. |last4=Mueller |first4=Nathaniel D. |date=January 2021 |title=The carbon opportunity cost of animal-sourced food production on land |url=https://www.nature.com/articles/s41893-020-00603-4 |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=21–24 |doi=10.1038/s41893-020-00603-4 |issn=2398-9629 |s2cid=221522148|url-access=subscription }}</ref>։ 2013 թվականին Սեյվորիի ինստիտուտը հրապարակել է պատասխան՝ ուղղված իր որոշ քննադատներին<ref>{{cite web |publisher=Savory Institute |title=Holistic Management Research Portfolio |date=March 2013 |access-date=4 December 2015 |url=http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208152705/http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-date=8 December 2015 |df=dmy }}</ref>։ Նույն ամսին Սեյվորին [[TED (համաժողովներ)|TED]]-ում հանդես է եկել որպես հրավիրյալ բանախոս՝ ներկայացնելով «Ինչպես պայքարել անապատացման դեմ և շրջել կլիմայի փոփոխությունը» (''How to Fight Desertification and Reverse Climate Change'') խորագրով ելույթը<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change|title = How to fight desertification and reverse climate change| date=4 March 2013 }}</ref><ref name="Maughan">{{cite news |last1=Maughan |first1=Ralph |title=Alan Savory gives a popular and very misleading TED talk |url=http://www.thewildlifenews.com/2013/03/18/alan-savory-gives-a-popular-and-very-misleading-ted-talk/ |access-date=2015-02-03 |work=The Wildlife News |date=2013-03-18}}</ref>։ TED-ի ելույթում Սեյվորին պնդել է, որ հոլիստիկ արածեցումը 40 տարվա ընթացքում կարող է ածխաթթու գազի մակարդակը նվազեցնել մինչև նախաարդյունաբերական շրջանի ցուցանիշները՝ լուծելով [[Կլիմայի փոփոխություն|կլիմայի փոփոխության]] հետևանքով առաջացած խնդիրները։ Ավելի ուշ, մեկնաբանելով իր TED ելույթը, Սեյվորին հերքել է այն պնդումը, թե հոլիստիկ արածեցումը կարող է շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը՝ նշելով․ «Ես միայն օգտագործել եմ «անդրադառնալ կլիմայի փոփոխությանը» արտահայտությունը․․․ թեև գրել և խոսել եմ մարդածին անապատացումը շրջելու մասին»<ref name=":22" />։ ''RealClimate.org'' կայքը հրապարակել է մի հոդված՝ նշելով, որ Սեյվորիի այն պնդումները, թե իր մեթոդը կարող է մթնոլորտային ածխածինը «վերադարձնել նախաարդյունաբերական մակարդակի», «ուղղակի ողջամիտ չեն»<ref name=":6">{{Cite news |last1=West |first1=Jason |last2=Briske |first2=David |date=4 November 2013 |title=Cows, Carbon and the Anthropocene: Commentary on Savory TED Video |url=http://www.realclimate.org/index.php/archives/2013/11/cows-carbon-and-the-anthropocene-commentary-on-savory-ted-video/ |access-date=2018-10-28 |work=RealClimate}}</ref><ref name="Nordborg 2016">Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers</ref>։ Ըստ ''Skeptical Science'' հարթակի՝ «հնարավոր չէ բարձրացնել մթերատվությունը, ավելացնել խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը և կուտակել ածխածին՝ արածեցման որևէ ռազմավարության կիրառմամբ, չի նշվել կոնկրետ Հոլիստիկ կառավարման մասին։ Հողում ածխածնի կուտակման վրա արածեցման ազդեցության վերաբերյալ նախկինում արդեն կատարվել են երկարաժամկետ հետազոտություններ, և արդյունքները հուսադրող չեն գտնվել։ Հողում ածխածնի կուտակման բարդ բնույթի, գլոբալ ջերմաստիճանի բարձրացման, անապատացման վտանգի և անասնապահությունից մեթանի արտանետումների պատճառով քիչ հավանական է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կամ կառավարման որևէ այլ մեթոդ կարողանա շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը»<ref>{{Cite web |last=Seb V |date=18 March 2019 |title=New rebuttal to the myth 'Holistic Management can reverse Climate Change' |url=https://skepticalscience.com/holistic-management-rebuttal.html |website=Skeptical Science}}</ref>։ [[Շվեդիա|Շվեդիայի]] գյուղատնտեսական գիտությունների համալսարանի կողմից 2016 թվականին հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ այն իրական տեմպը, որով արածեցման բարելավված կառավարումը կարող է նպաստել ածխածնի կլանմանը, յոթ անգամ ավելի ցածր է, քան Սեյվորիի ներկայացրած ցուցանիշները։ Այդ հետազոտությունը եզրակացրել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը չի կարող շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը<ref name="Nordborg 2016" />։ Սննդի և կլիմայի հետազոտական ցանցի 2017 թվականի ուսումնասիրությունը ևս եզրակացրել է, որ ածխածնի կլանման վերաբերյալ Սեյվորիի պնդումներն «իրատեսական չեն» և խիստ տարբերվում են գրախոսվող հետազոտությունների արդյունքներից<ref name=":3">{{cite web |last1=Garnett |first1=Tara |last2=Godde |first2=Cécile |year=2017 |title=Grazed and confused? |url=https://www.tabledebates.org/sites/default/files/2020-10/fcrn_gnc_report.pdf |access-date=11 February 2021 |publisher=Food Climate Research Network |page=64 |quote=The non-peer-reviewed estimates from the Savory Institute are strikingly higher – and, for all the reasons discussed earlier (Section 3.4.3), unrealistic.}}</ref>։ Գիտական գրականության մետա-վերլուծության հիման վրա FCRN-ի հետազոտությունը գնահատել է, որ արածեցման կառավարման միջոցով հողում ածխածնի կլանման համաշխարհային ընդհանուր ներուժը տատանվում է տարեկան 0,3–0,8 Գտ CO2eq) սահմաններում, ինչը համարժեք է ներկայիս անասնապահության գլոբալ ընդհանուր արտանետումների առավելագույնը 4–11%-ի փոխհատուցմանը։ Բացի այդ, նշվել է, որ «արոտավայրային ոլորտի ընդլայնումը կամ ինտենսիվացումը՝ որպես ածխածնի ավելի շատ կլանման մոտեցում, կհանգեցնի մեթանի, ազոտի ենթօքսիդի և հողօգտագործման փոփոխությամբ պայմանավորված CO2-ի արտանետումների զգալի աճի»<ref name=":3" />։ ''Project Drawdown'' նախագիծը բարելավված կառավարվող արածեցման միջոցով ածխածնի կլանման ընդհանուր ներուժը 2020–2050 թվականների համար գնահատել է 13,72–20,92 գիգատոննա CO2eq, ինչը կազմում է տարեկան 0,46–0,70 Գտ CO2eq։ Իսկ 2022 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված արածեցման բարելավված կառավարման միջոցով ածխածնի կլանման ներուժը գնահատել է նմանատիպ մակարդակում՝ տարեկան 0,15–0,70 Գտ CO2eq<ref>{{Cite journal |last1=Bai |first1=Yongfei |last2=Cotrufo |first2=M. Francesca |date=2022-08-05 |title=Grassland soil carbon sequestration: Current understanding, challenges, and solutions |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abo2380 |journal=Science |language=en |volume=377 |issue=6606 |pages=603–608 |bibcode=2022Sci...377..603B |doi=10.1126/science.abo2380 |issn=0036-8075 |pmid=35926033 |s2cid=251349023|url-access=subscription }}</ref>։ == Մրցանակներ == 2003 թվականին Սեյվորին արժանացել է Բանկսիա միջազգային մրցանակին<ref name="Banksia">{{cite web |publisher=Banksia Environmental Foundation |url=http://www.banksiafdn.com/index.php?page=67 |title=2003 award winners |archive-url=https://web.archive.org/web/20031105173829/http://banksiafdn.com/index.php?page=67 |archive-date=5 November 2003}}</ref>, իսկ 2010 թվականին Զիմբաբվեում գտնվող Հոլիստիկ կառավարման Operation Hope աֆրիկյան կենտրոնի (Հոլիստիկ կառավարումը կիրառող «հայեցակարգի գործնական հիմնավորման» նախագիծ) ճանաչվել է 2010 թվականի Buckminster Fuller Challenge-ի հաղթող՝ «այն նախաձեռնությունների գնահատման շրջանակում, որոնք կիրառում են համապարփակ, կանխատեսող նախագծային մոտեցում՝ արմատապես բարելավելու մարդու բարեկեցությունը և մեր մոլորակի էկոհամակարգերի առողջությունը»<ref name="Thackara2010" /><ref>{{cite news |last=Rothstein |first=Joe |title=Hang On, Planet Earth, Help Is On The Way |date=4 June 2010 |url=http://uspolitics.einnews.com/column/57081276/hang-on-planet-earth-help-is-on-the-way-joe-rothstein-s-commentary |newspaper=EIN News |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Բացի այդ, Հոլիստիկ կառավարման բազմաթիվ կիրառողներ արժանացել են մրցանակների՝ այս գործելակերպի միջոցով շրջակա միջավայրի պահպանությանը նպաստելու համար<ref>{{Cite web |title=Awards |url=https://www.holisticmanagement.org/awards |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Լրացուցիչ ընթերցանություն == *{{cite book |last=Savory |first=Allan |author2=Jody Butterfield |title=Holistic Management: A New Framework for Decision Making |orig-date=1988 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Island Press |location=Washington, D.C. |isbn=1-55963-487-1 }} *{{cite book |last=Adams |first=Ann |title=At Home with Holistic Management |orig-date=1999 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Holistic Management International|location=Albuquerque, NM |isbn=978-0-9673941-0-7 }} * Hudak, Mike (2015-02-01). Comments on Allan Savory's Proposed Application of "Holistic Management" to Grasslands, Including Desert Grasslands, for the Purpose of Increasing Sequestration of Atmospheric Carbon. Revised 13 Nov 2013; 1 Feb 2015. Public letter to Sierra Club contains many online references critical of holistic agricultural management. 7 pages. * Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers. {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Համակարգերի տեսություն]] [[Կատեգորիա:Կենսաբազմազանություն]] [[Կատեգորիա:Կայուն սննդահամակարգ]] [[Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն]] [[Կատեգորիա:Շրջակա միջավայր]] [[Կատեգորիա:Տերմինաբանություն]] [[Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական տերմիններ]] [[Կատեգորիա:Կայուն գյուղատնտեսություն]] m43z726sw1p3x76s4xpt7uj2tdzqiei 10940309 10940308 2026-10-11T15:39:29Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 /* Ստեղծման պատմություն */ 10940309 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} [[Պատկեր:Cows grazing under the african sun.jpg|thumb|Հոլիստիկ կառավարումը մշակվել է որպես արածեցման կառավարման համար ռեսուրսների կառավարման մոտեցում]] '''Հոլիստիկ կառավարում''' [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] մեջ ([[հունարեն]] ''ὅλος holos'' բառից, որը նշանակում է «ամբողջ, ամբողջական, համընդհանուր, ամբողջականություն») ռեսուրսների կառավարման մոտեցում, որն ի սկզբանե մշակվել է Ալան Սեյվորիի կողմից<ref name="Sullivan">{{cite web|last=Sullivan|first=Preston|title=Holistic Management: A Whole-Farm Decision Making Framework|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296|work=The National Sustainable Agriculture Information Service - ATTRA|publisher=National Center for Appropriate Technology (NCAT)|access-date=16 April 2013|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329025842/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296}}</ref>՝ [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] [[Ռանչո|կառավարման]] համար<ref name="greenbiz">{{cite web|last=Coughlin|first=Chrissy|title=Allan Savory: How livestock can protect the land|date=10 March 2013 |url=http://www.greenbiz.com/blog/2013/03/10/allan-savory-how-livestock-can-protect-land|publisher=GreenBiz|access-date=5 April 2013}}</ref>։ [[Հոլիզմ|Հոլիստիկ]] կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193">{{cite book| title=Meat: A Benign Extravagance | first=Simon | last=Fairlie | publisher=Chelsea Green Publishing | year=2010 | isbn=978-1-60358-325-1 | pages=191–193 }}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը Holistic Management International կազմակերպության գրանցված [[Ապրանքանիշ|ապրանքանիշն]] է (որն այլևս կապված չէ Ալան Սեյվորիի հետ)։ Այն քննադատության է ենթարկվել բազմաթիվ հետազոտողների կողմից, որոնք պնդում են, որ այն ի վիճակի չէ ապահովել հայտարարված առավելությունները<ref>{{Cite journal |last1=Briske |first1=David D. |last2=Bestelmeyer |first2=Brandon T. |last3=Brown |first3=Joel R. |last4=Fuhlendorf |first4=Samuel D. |last5=Wayne Polley |first5=H. |date=2013-10-01 |title=The Savory Method Can Not Green Deserts or Reverse Climate Change: A response to the Allan Savory TED video |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0190052813500320 |journal=Rangelands |volume=35 |issue=5 |pages=72–74 |doi=10.2111/RANGELANDS-D-13-00044.1 |bibcode=2013Range..35...72B |issn=0190-0528|hdl=10150/639967 |s2cid=86573794 |hdl-access=free }}</ref><ref name=":0">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2014/aug/04/eat-more-meat-and-save-the-world-the-latest-implausible-farming-miracle |title=Eat more meat and save the world: the latest implausible farming miracle |last=Monbiot |first=George |George Monbiot |date=4 August 2014 |work=The Guardian|access-date=2018-10-28}}</ref>։ ==Սահմանում== «Հոլիստիկ կառավարումը» նկարագրում է ռեսուրսների կառավարման [[Համակարգային մոտեցում|համակարգային մտածողության մոտեցում]]։ Ի սկզբանե մշակվելով Ալան Սեյվորիի կողմից՝ այն այժմ հարմարեցվում է սոցիալական, էկոլոգիական և տնտեսական բարդ գործոններ ունեցող այլ համակարգերի կառավարման համար։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (HPG) նման է [[Խոտհարքաշրջանառություն|ռոտացիոն արածեցմանը]], սակայն տարբերվում է նրանով, որ ավելի հստակորեն ճանաչում է և գործնական շրջանակ տրամադրում էկոհամակարգային չորս հիմնական գործընթացներին հարմարվելու համար․ [[Ջրի շրջապտույտ|ջրի]] [[Ջրի շրջապտույտ|շրջապտույտ]]<ref name="auto">{{cite web| last1=Weber| first1=K T| last2=Gokhale| first2=B S| title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho| url=http://giscenter.isu.edu/research/projects/jae_soilmoisture.pdf| website=Elsevier| publisher=Journal of Arid Environments| access-date=13 April 2015}}</ref><ref name="dx">{{cite journal |last1=Teague |first1=W.R. |last2=Dowhower |first2=S.L. |last3=Baker |first3=S.A. |last4=Haile |first4=N. |last5=DeLaune |first5=P.B. |last6=Conover |first6=D.M. |year=2011 |title=Grazing Management Impacts on Vegetation, Soil Biota and Soil Chemical, Physical and Hydrological Properties in Tall Grass Prairie |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |url-status=live |journal=Agriculture, Ecosystems and Environment |volume=141 |issue=3–4 |pages=310–322 |bibcode=2011AgEE..141..310T |doi=10.1016/j.agee.2011.03.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001417/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref>, հանքանյութերի շրջապտույտ<ref>{{cite web | last=Sanjari G, Ghadiri H, Ciesiolka CAA, Yu B (2008) | title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland | publisher=Soil Research 46 (CSIRO Publishing), 348–358. | url=http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 | access-date=7 April 2013 | archive-date=27 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130927213634/http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 }}</ref><ref>{{cite web| last=Fairlie| first=Simon| title=Maximizing Soil Carbon Sequestration: Carbon Farming and Rotational Grazing| url=http://www.motherearthnews.com/sustainable-farming/soil-carbon-sequestration-rotational-grazing-ze0z1208zkon.aspx#axzz2PmJWctkM| work=Mother Earth News August 21, 2012| access-date=7 April 2013}}</ref>, ներառյալ [[Ածխածնի շրջանառություն|ածխածնի]] [[Ածխածնի շրջանառություն|շրջանառությունը]], էներգիայի հոսք և համայնքային դինամիկա (օրգանիզմների միջև փոխհարաբերությունները [[Էկոհամակարգ|էկոհամակարգում]])<ref>{{cite book| last=Archer| first=Steve, Fred E. Smeins| title=Grazing Management an ecological perspective edited by Rodney K Heitschmidt and Jerry W Stuth| page=Chapter 5| url=http://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1| access-date=2013-04-08| archive-date=2021-05-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20210514204439/https://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1}}</ref>՝ հավասար կարևորություն տալով անասնապահական արտադրությանն ու սոցիալական բարեկեցությանը։ Հոլիստիկ կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193" />։ === Գործողությունների համակարգ === Հոլիստիկ կառավարման որոշումների կայացման շրջանակը կիրառում է վեց հիմնական քայլ՝ ռեսուրսների կառավարումն ուղղորդելու համար<ref>{{cite web|last=Savory|first=Allan|title=Putting Holistic Management In Place|url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|work=Savory Institute|access-date=6 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111074423/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|archive-date=11 January 2012}}</ref><ref name="Sullivan" />․ #Սահմանել կառավարվող համակարգն ամբողջականությամբ։ Ոչ մի տարածք չպետք է դիտարկվի որպես մեկ արտադրանքի համակարգ։ Սահմանելով ամբողջությունը՝ մարդիկ ավելի լավ են կարողանում կառավարել։ Սա ներառում է առկա ռեսուրսների, այդ թվում՝ [[Ներդրումների կառավարում|ֆինանսական միջոցների]] բացահայտումը, որոնք գտնվում են կառավարչի տրամադրության տակ։ #Սահմանել, թե ինչ եք ցանկանում այժմ և ապագայում։ Սահմանել այն նպատակները, խնդիրներն ու գործողությունները, որոնք անհրաժեշտ են ցանկալի կյանքի որակն ապահովելու համար, ինչպես նաև որոշել, թե ինչպիսին պետք է լինի կյանքը սնուցող միջավայրը՝ այդ [[Կյանքի որակ|կյանքի որակը]] հեռավոր ապագայում պահպանելու համար։ #Հետևել էկոհամակարգի առողջության վաղագույն ցուցանիշներին։ Բացահայտել էկոհամակարգային այն ծառայությունները, որոնք խորը ազդեցություն ունեն ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղական միջավայրերում ապրող մարդկանց վրա, և գտնել դրանք հեշտությամբ վերահսկելու եղանակ։ Վատ գործող միջավայրի վաղ ցուցանիշի լավագույն օրինակներից մեկը բուսածածկույթից զուրկ հողակտորների առկայությունն է։ Ավելի լավ գործող միջավայրի ցուցանիշ է նոր ծլարձակող բույսերի տեսակային բազմազանությունը, ինչպես նաև վայրի բնության վերադարձը կամ աճը։ #Չսահմանափակել կիրառվող կառավարման գործիքները։ Բնական ռեսուրսների կառավարման ութ գործիքներն են՝ փողը/աշխատուժը, մարդկային ստեղծագործականությունը, արածեցումը, կենդանիների ազդեցությունը, կրակը, հանգիստը, կենդանի օրգանիզմները և գիտությունը/տեխնոլոգիան։ Հաջողության հասնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել այս բոլոր գործիքները հնարավորությունների առավելագույն չափով։ #Փորձարկել որոշումներն այնպիսի հարցադրումների միջոցով, որոնք նախագծված են ապահովելու, որ բոլոր որոշումները լինեն սոցիալապես, բնապահպանապես և ֆինանսապես հիմնավորված՝ ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հեռանկարում։ #Իրականացնել կանխարգելիչ մոնիտորինգ՝ նախքան կառավարվող համակարգում անհավասարակշռության խորացումը։ Այսպիսով, կառավարիչը կարող է արագորեն ձեռնարկել հարմարվողական, ուղղիչ գործողություններ՝ նախքան էկոհամակարգային ծառայությունների կորուստը։ Միշտ ենթադրել, որ ծրագիրը կատարյալ չէ, և կիրառել հետադարձ կապի մեխանիզմ, որը ներառում է ձախողման վաղագույն նշանների մոնիտորինգ, ճշգրտում և վերապլանավորում՝ ըստ անհրաժեշտության։ Այլ կերպ ասած՝ կիրառել «[[wikt:canary in a coal mine|canary in a coal mine]]» (վաղ ահազանգման) մոտեցումը։ === Չորս սկզբունք === Ալան Սեյվորին առանձնացրել է Հոլիստիկ կառավարման պլանավորված արածեցման չորս հիմնական սկզբունք, որոնք նպատակ ունեին օգտվել արածող կենդանիների մեծ հոտերի և դրանց գոյությունն ապահովող խոտածածկ տարածքների միջև առկա [[Սիմբիոզ|սիմբիոտիկ]] փոխհարաբերությունից<ref name="Savory 2012">{{cite web |last=Savory |first=Allan |title=Principles of Holistic Management, Empowering Caretakers of the Land |url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109072440/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-date=9 January 2012 |work=Savory Institute |access-date=6 April 2013}}</ref>․ # Բնությունը գործում է որպես ամբողջական համակեցություն՝ մարդկանց, կենդանիների և հողի միջև [[Մուտուալիզմ|մուտուալիստական]] փոխհարաբերություններով։ Եթե հեռացվի որևէ առանցքային տեսակ, ինչպիսիք են արածող մեծ հոտերը, կամ փոխվի դրանց վարքագիծը, ապա առաջանում է անսպասելի և լայնածավալ բացասական ազդեցություն շրջակա միջավայրի այլ ոլորտների վրա<ref name="Savory 2012" />։ # Չափազանց կարևոր է, որ գյուղատնտեսական պլանավորման ցանկացած համակարգ լինի բավականաչափ ճկուն՝ բնության բարդությանը հարմարվելու համար, քանի որ բոլոր միջավայրերը տարբեր են և ունեն մշտապես փոփոխվող տեղական պայմաններ։ # [[Ընտելացում|Ընտանի տեսակների]] կիրառմամբ [[Անասնաբուծություն|անասնաբուծությունը]] կարող է ծառայել որպես կորսված առանցքային տեսակների փոխարինիչ։ Այդպիսով, բնությունը նմանակող եղանակով պատշաճ կառավարման դեպքում գյուղատնտեսությունը կարող է վերականգնել հողը և նույնիսկ օգուտ բերել վայրի բնությանը՝ միաժամանակ օգտակար լինելով մարդկանց<ref name="Savory 2012" />։ # Ժամանակը և ժամկետների ընտրությունը հողօգտագործման պլանավորման կարևորագույն գործոններն են։ Ոչ միայն չափազանց կարևոր է հասկանալ, թե որքան ժամանակ պետք է օգտագործել հողը գյուղատնտեսության համար և որքան ժամանակ տրամադրել հողի հանգստին, այլև նույնքան կարևոր է հստակ գիտակցել, թե կոնկրետ երբ և որտեղ է հողը պատրաստ այդ օգտագործմանն ու հանգստին<ref name="Savory 2012" />։ == Ստեղծման պատմություն == Հոլիստիկ պլանավորված [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] գաղափարը 1960-ական թվականներին մշակել է վայրի բնության կենսաբան Ալան Սեյվորին՝ իր հայրենի Հարավային Ռոդեզիայում։ Նա նպատակ ուներ հասկանալ [[Անապատացում|անապատացման]] խնդիրը [[Շրջակա միջավայրի պահպանության շարժում|բնապահպանական]] ավելի լայն շարժման համատեքստում։ Կրելով Անդրե Վուազենի աշխատանքների ազդեցությունը<ref>{{cite book |last=Voisin|first=André |André Voisin |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}</ref><ref>{{cite book |last=Voisin |first=André |author2=Lecomte, Antoine |title=Rational grazing, the meeting of cow and grass: a manual of grass productivity |year=1962 |publisher=C. Lockwood LTD, London}}</ref>՝ նա առաջ է քաշել այն վարկածը, որ անապատների տարածումը, վայրի բնության կորուստը և դրա հետևանքով մարդկանց աղքատացումը պայմանավորված էին արածող խոշոր կենդանիների բնական հոտերի կրճատմամբ և, առավել ևս, պահպանված սակավաթիվ հոտերի վարքագծի փոփոխությամբ։ Սեյվորին նաև ենթադրել է, որ [[Գյուղատնտեսական կենդանիներ|գյուղատնտեսական կենդանիները]] կարող են փոխարինել բնական հոտերին՝ ապահովելով կարևոր [[էկոհամակարգային ծառայություններ]], ինչպիսին է սննդանյութերի շրջանառությունը<ref>{{cite web|last=Retallack|first=Gregory|title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling|url=http://blogs.uoregon.edu/gregr/files/2013/07/grasslandscooling-nhslkh.pdf|work=The University of Chicago|publisher=The Journal of Geology|access-date=21 October 2013}}</ref><ref>{{cite book |last= Voisin|first= André |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}.</ref>։ Թեև անասնապահները նկատել էին, որ [[Խոտհարքաշրջանառություն|խոտհարքաշրջանառության]] համակարգերը կարող են կիրառելի լինել անասնապահական նպատակներով, գիտական փորձերը ցույց են տվել, որ դրանք պարտադիր չէ, որ լուծեն [[Էկոլոգիա|էկոլոգիական]] այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսին է [[Անապատացում|անապատացումը]]։ Ըստ Սեյվորիի՝ անհրաժեշտ էր խոտածածկ տարածքների համակարգերի կառավարման ավելի համապարփակ շրջանակ՝ հարմարվողական, հոլիստիկ կառավարման պլան։ Այդ իսկ պատճառով Հոլիստիկ կառավարումն օգտագործվել է որպես ամբողջական ֆերմայի/ռանչոյի պլանավորման գործիք[https://www.canr.msu.edu/foodsystems/uploads/files/holistic.pdf]։ 1984 թվականին նա հիմնադրել է Հոլիստիկ ռեսուրսների կառավարման կենտրոնը (Center for Holistic Resource Management), որը հետագայում վերանվանվել է «Holistic Management International»<ref>{{Cite web |title=Holistic Management International {{!}} Healthy Land. Healthy Food. Healthy Lives.® |url=https://www.holisticmanagement.org/ |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ Շատ տարածաշրջաններում արոտավայրային անասնապահությունն ու [[Մարդու էկոլոգիա|համայնքային]] հողօգտագործումը մեղադրվում են գերարածեցման հետևանքով առաջացած շրջակա միջավայրի դեգրադացիայի մեջ։ Տարիների հետազոտություններից ու փորձերից հետո Սեյվորին հանգել է այն եզրակացության, որ այդ պնդումը հաճախ սխալ է, իսկ երբեմն էլ կենդանիներին հեռացնելն իրականում միայն ավելի է վատթարացնում իրավիճակը։ Այս հայեցակարգը «տրոֆիկ կասկադի» տարատեսակ է, որտեղ մարդիկ դիտարկվում են որպես բարձրագույն գիշատիչներ, և կասկադը սկիզբ է առնում հենց նրանցից։ Սեյվորին մշակել է կառավարման մի համակարգ, որը, նրա պնդմամբ, պետք է բարելավի արածեցման համակարգերը։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումն արոտավայրերի կառավարման ավելի նոր մոտեցումներից մեկն է, որի նպատակն է առավել ճշգրիտ նմանակել վայրի կենդանիների բնական հոտերի վարքագիծը։ Ըստ պնդումների՝ այն բարելավում է գետամերձ բնակավայրերը ու ջրի որակը՝ ի տարբերություն այն համակարգերի, որոնք հաճախ հանգեցնում էին հողերի դեգրադացիային։ Հոլիստիկ կառավարումը նաև բարելավում է արոտավայրերի որակը թե՛ ընտանի, թե՛ [[Վայրի բնություն|վայրի կենդանիների]] համար<ref name="auto" /><ref name="dx" /><ref>A. M. Strauch et al. Impact of livestock management on water quality and streambank structure in a semi-arid, African ecosystem, Journal of Arid Environments 73 (2009) 795–803</ref><ref>{{cite web| last=Undersander| first=Dan| title=Grassland birds: Fostering habitat using rotational grazing| url=http://learningstore.uwex.edu/assets/pdfs/a3715.pdf| publisher=University of Wisconsin-Extension| access-date=5 April 2013| display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal| last1=Ferguson| first1=Bruce| title=Sustainability of holistic and conventional cattle ranching in the seasonally dry tropics of Chiapas, Mexico| journal=Agricultural Systems| date=18 June 2013| volume=120| pages=38–48| display-authors=etal| doi=10.1016/j.agsy.2013.05.005| bibcode=2013AgSys.120...38F}}</ref>։ Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ներուժ ունի մեղմելու [[Կլիմայի մելիորացում|կլիմայի]] [[Կլիմայի մելիորացում|մելիորացումը]]՝ միաժամանակ նպաստելով հողի վերականգնմանը, ավելացնելով կենսաբազմազանությունը և շրջելով անապատացման գործընթացը<ref>[https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change "Allan Savory: How to green the desert and reverse climate change."] TED Talk, February 2013.</ref><ref name="Thackara2010">{{cite magazine |last=Thackara |first=John |date=2010-06-03 |title=Dominant theory says that desertification is caused by overgrazing. Operation Hope, winner of the 2010 Buckminster Fuller Challenge, has upended this idea—restoring degraded African grasslands into lush, green pasture. |url=http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |url-status=unfit |magazine=Seed Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606190708/http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |archive-date=2010-06-06 |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Այս գործելակերպում [[Խոտհարք|խոտհարքները]] վերականգնելու համար կիրառվում են ցանկապատեր և/կամ հովիվներ<ref name="dx" /><ref name="Weber2011">{{cite journal |last1=Weber |first1=K.T. |last2=Gokhale |first2=B.S. |year=2011 |title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |url-status=live |journal=Journal of Arid Environments |volume=75 |issue=5 |pages=464–470 |bibcode=2011JArEn..75..464W |doi=10.1016/j.jaridenv.2010.12.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001407/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sanjari |first1=G |last2=Ghadiri |first2=H |last3=Ciesiolka |first3=CAA |last4=Yu |first4=B |year=2008 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |url-status=live |journal=Soil Research |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/sr07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513171011/http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |archive-date=2013-05-13 |access-date=2013-04-02 |hdl-access=free |hdl=10072/21586}}</ref>։ Ընտանի կենդանիների մեծ [[Հոտի վարքագիծ|հոտերի մանրակրկիտ պլանավորված տեղաշարժերը]] նմանակում են բնական գործընթացները, երբ [[Կենդանիների արածեցում|արածող կենդանիները]], ոհմակային գիշատիչների պատճառով մնալով խիտ խմբավորված, որոշակի տարածքում սնվելուց, հողը տրորելուց և գոմաղբով պարարտացնելուց հետո ստիպված են լինում առաջ շարժվել և վերադառնում են միայն այն ժամանակ, երբ բուսականությունն ու տարածքը լիովին վերականգնվում են։ Արածեցման այս մեթոդը ձգտում է նմանակել վերջին 40 միլիոն տարիների բնական գործընթացը, երբ արոտավայրային էկոհամակարգերի տարածման շնորհիվ ձևավորվեցին հարուստ հողեր, որոնք կլանում էին ածխածինը և դրանով իսկ հովացնում մոլորակը<ref>{{cite journal |last=Retallack |first=Gregory |year=2001 |title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling |url=http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |journal=[[The Journal of Geology]] |volume=109 |issue=4 |pages=407–426 |bibcode=2001JG....109..407R |doi=10.1086/320791 |s2cid=15560105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506232759/http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |archive-date=2013-05-06}}</ref>։ == Կիրառություն == Թեև Հոլիստիկ կառավարման համակարգն ի սկզբանե մշակվել էր արոտավայրերի օգտագործման<ref name="Weber2011" /> և անապատացված հողերի վերականգնման համար<ref>J. N. Clatworthy, Results of the Botanical Analyses in the Charter Trial, Rhodesian Branch of the South African Society of Animal Production, Zimbabwe Agricultural Journal 1984</ref>, այն կարող է կիրառվել նաև այլ ոլորտներում, որտեղ առկա են բազմաթիվ բարդ [[Տնտեսական սոցիոլոգիա|սոցիալ-տնտեսական]] և բնապահպանական գործոններ։ Այդպիսի օրինակներից է [[Ջրային ռեսուրսներ|ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարումը]], որը խթանում է միջոլորտային համագործակցությունը ջրային ռեսուրսների զարգացման և կառավարման գործում՝ ապահովելով ջրի արդարացի բաշխումը տարբեր սպառողների միջև և առավելագույնի հասցնելով տնտեսական ու սոցիալական բարեկեցությունը՝ առանց վտանգելու կենսական [[Շրջակա միջավայրի կայունություն|էկոհամակարգերի կայունությունը]]<ref name="Nilsson">{{cite journal | last1 = Nilsson | first1 = C. | last2 = Renöfält | first2 = B. Malm | year = 2008 | title = Linking flow regime and water quality in rivers: a challenge to adaptive catchment management | journal = Ecology and Society | volume = 13 | issue = 2| page = 18 | doi=10.5751/es-02588-130218| doi-access = free | hdl = 10535/2977 | hdl-access = free }}</ref>։ Մեկ այլ օրինակ է հանքավայրերի վերականգնումը<ref>{{cite web|last=Dagget|first=Dan|title=Convincing Evidence|url=http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|publisher=Man in Nature|access-date=5 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20010306044501/http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|archive-date=6 March 2001}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարման չորրորդ ուղղությունն է առանց հերկման բուսաբուծությունը, տարբեր մշակաբույսերի համատեղ ցանքը և պերմակուլտուրան։<ref name="Fairlie 2010 191–193" /><ref>{{cite web|last1=Leu|first1=Andre|title=Mitigating Climate Change With Soil Organic Matter in Organic Production Systems|url=http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/ditcted2012d3_en.pdf|website=Trade and environment review 2013, Commentary V pp.22-32|publisher=UNCTAD|access-date=28 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Tallman|first=Susan|title=No-Till Case Study, Richter Farm: Cover Crop Cocktails in a Forage-Based System|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417|work=National Sustainable Agriculture Information Service|publisher=NCAT-ATTRA|access-date=8 April 2013|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805000656/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417}}</ref><ref name="Fears">{{cite web|last=Fears|first=Robert|title=NRCS Adopts Holistic Management|url=http://holisticmanagement.org/wp-content/uploads/2013/02/NRCS-Article_Winter-2012-2.pdf|publisher=Lands of Texas Magazine|access-date=5 April 2013}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը ճանաչում է ստացել Միացյալ Նահանգների գյուղատնտեսության նախարարության (USDA) կողմից<ref name="Fears" /><ref>{{cite web|last=Terry|first=Quenna|title=NRCS in Texas presents at Holistic Management Seminars|url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detail/tx/newsroom/stories/?cid=nrcs144p2_002539|work=USDA-NRCS News room|access-date=5 April 2013 |quote="NRCS supports HMI in their efforts to provide sustainable resource training to women producers," said Susan Baggett, NRCS state resource conservationist.}}{{dead link|date=June 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>։ Այս համակարգի առավել համապարփակ կիրառությունը ֆերմայի կամ ռանչոյի ամբողջական պլանավորումն է, որը հաջողությամբ կիրառվել է ֆերմերների և անասնապահների կողմից։ Այդ պատճառով ԱՄՆ գյուղատնտեսության նախարարությունը «Սկսնակ ֆերմերների և ռանչերների զարգացման» ծրագրի շրջանակում վեց տարի շարունակ ֆինանսավորել է այս համակարգի կիրառումը՝ սկսնակ կին ֆերմերների ու ռանչոյատերերի վերապատրաստման նպատակով։<ref>{{Cite web |title=Empowering Beginning Women Farmers in the Northeast Through Whole Farm Planning - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804052304/https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-date=2020-08-04 |access-date=2026-06-28 |website=reeis.usda.gov}}</ref><ref>{{Cite web |title=Growing Successful Transitions with Beginning Women Farmer Programs in the Northeast and Texas - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725002540/https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-date=2025-07-25 |access-date=2026-06-28 |website=portal.nifa.usda.gov}}</ref>։ == Քննադատություն == Հոլիստիկ կառավարման տեսության պնդումները վիճարկվում են բազմաթիվ գրախոսվող ուսումնասիրությունների և լրագրողական հրապարակումների մեջ<ref name=":0" /><ref>{{cite web|last=Briske|first=D. D.|title=Origin, Persistence, and Resolution of the Rotational Grazing Debate: Integrating Human Dimensions Into Rangeland Research|url=https://www.ars.usda.gov/ARSUserFiles/1354/75.%20REM-D-10-00084.1.pdf|work=Rangeland Ecol Manage 64:325–334|access-date=6 April 2013}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Briske |first1=D.D. |last2=Derner |first2=J.D. |last3=Brown |first3=J.R. |last4=Fuhlendorf |first4=S.D. |last5=Teague |first5=W.R. |last6=Havstad |first6=K.M. |last7=Gillen |first7=R.L. |last8=Ash |first8=A.J. |last9=Willms |first9=W.D. |date=January 2008 |title=Rotational Grazing on Rangelands: Reconciliation of Perception and Experimental Evidence |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1550742408500078 |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=61 |issue=1 |pages=3–17 |doi=10.2111/06-159R.1|bibcode=2008REcoM..61....3B |hdl=10150/642920 |hdl-access=free }}</ref>։ 2014 թվականի մի ամփոփիչ գիտական հետազոտություն քննության է առել Հոլիստիկ կառավարման հինգ կոնկրետ էկոլոգիական վարկածներ և պարզել է, որ ԱՄՆ-i արևմուտքում դրանցից ոչ մեկը չի հաստատվել գիտական ապացույցներով<ref>{{Cite journal |last1=Carter |first1=John |last2=Jones |first2=Allison |last3=O'Brien |first3=Mary |last4=Ratner |first4=Jonathan |last5=Wuerthner |first5=George |date=2014-04-23 |title=Holistic Management: Misinformation on the Science of Grazed Ecosystems |journal=International Journal of Biodiversity |language=en |volume=2014 |pages=1–10 |doi=10.1155/2014/163431 |doi-access=free |issn=2314-4149}}</ref>։ Ռիչարդ Թիգի հոդվածում նշվում է, որ տարբեր քննադատություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային համակարգերը, այլ ոչ թե բուն հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2">{{cite book |last1=Teague |first1=Richard |first2=Fred |last2=Provenza |first3=Brien |last3=Norton |first4=Tim |last4=Steffens |first5=Matthew |last5=Barnes |first6=Mort |last6=Kothmann |first7=Roy |last7=Roath |year=2008 |chapter=Benefits of Multi-Paddock Grazing Management on Rangelands: Limitations of Experimental Grazing Research and Knowledge Gaps | editor-first=H.G. |editor-last=Schroder |title=Grasslands: Ecology, Management and Restoration |publisher=Nova Science Publishers |place=New York |pages=41–80 |isbn=978-1-60692-023-7 }}</ref>։ 1972-2016 թվականների համապատասխան ուսումնասիրությունների մետա-վերլուծությունը ցույց է տվել, որ բուսածածկույթի, բուսական կենսազանգվածի և կենդանիների մթերատվության վրա Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ավելի դրական ազդեցություն չի ունեցել, քան շարունակական արածեցումը, թեև այն կարող էր օգտակար լինել [[Մթնոլորտային տեղումներ|առատ տեղումներ]] ունեցող որոշ շրջաններում<ref>{{Cite journal |last=Hawkins |first=Heidi-Jayne |date=2017-04-03 |title=A global assessment of Holistic Planned Grazing™ compared with season-long, continuous grazing: meta-analysis findings |journal=African Journal of Range & Forage Science |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=65–75 |doi=10.2989/10220119.2017.1358213 |issn=1022-0119 |s2cid=90525942|doi-access=free |bibcode=2017AJRFS..34...65H }}</ref>։ Առնվազն երեք հետազոտություններ արձանագրել են հողի վիճակի բարելավում բազմաարոտավայրային մեթոդների կիրառման դեպքում՝ շարունակական արածեցման համեմատ։ Այդ բարելավումը չափվել է այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են հողում ածխածնի և ազոտի պարունակությունը, հողային բիոտան, ջրապահունակությունը, սննդանյութերի պահպանման ունակությունը և բուսական մնացորդներy<ref name="dx" /><ref>{{Cite journal |last1=Sanjari |first1=Gholamreza |last2=Ghadiri |first2=Hossein |last3=Ciesiolka |first3=Cyril A. A. |last4=Yu |first4=Bofu |date=2008-06-23 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=https://www.publish.csiro.au/sr/SR07220 |journal=Soil Research |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/SR07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |hdl=10072/21586 |issn=1838-6768|hdl-access=free }}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Stanley |first1=Paige |last2=Sayre |first2=Nathan |last3=Huntsinger |first3=Lynn |date=March 2024 |title=Holistic Management Shifts Ranchers' Mental Models for Successful Adaptive Grazing |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=93 |pages=33–48 |doi=10.1016/j.rama.2023.11.004|bibcode=2024REcoM..93...33S |doi-access=free }}</ref>։ Առկա են նաև փաստեր, որ բազմաարոտավայրային արածեցման մեթոդները կարող են մեծացնել հողի ջրապահունակությունը՝ չարածեցված հողերի համեմատ<ref name="Weber2011" />։ Այնուամենայնիվ, Ջորջ Վյուրթները «The Wildlife News» պարբերականում 2013 թվականին հրապարակված «Ալան Սեյվորի․ առասպել և իրականություն» ({{Lang-en|Allan Savory: Myth And Reality}}) խորագրով հոդվածում նշել է․ «Այն սակավաթիվ գիտական փորձերը, որոնք Սեյվորիի կողմնակիցները մեջբերում են որպես նրա մեթոդների իրավացիության ապացույց (ի հակադրություն նրա պնդումները հերքող հարյուրավոր աշխատանքների), հաճախ իրականում չեն ստուգում նրա տեսությունները։ Հոլիստիկ կառավարման կայքում մեջբերված մի շարք հետազոտություններում օգտագործման մակարդակները (հեռացված բուսականության աստիճանը) եղել են շատ ավելի ցածր, քան այն մակարդակը, որն իրականում առաջարկում է Սեյվորին»<ref name="wue">{{Cite web |last=Wuerthner |first=George |date=2013-11-12 |title=Allan Savory: Myth And Reality |url=https://www.thewildlifenews.com/2013/11/12/allan-savory-myth-and-reality/ |access-date=2024-09-26 |website=The Wildlife News |language=en-US}}</ref>։ Այս քննադատությունները վիճարկվել են այն հիմքով, որ բազմաթիվ հետազոտություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային արածեցման համակարգերը, այլ ոչ թե Հոլիստիկ կառավարումը կամ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2" />։ Բացի արածեցման մեթոդ լինելուց՝ Հոլիստիկ կառավարումը ներառում է նաև նպատակադրում, փորձառական ուսուցում, ինչպես նաև շեշտադրում մոնիթորինգի և հարմարվողական որոշումների կայացման վրա, ինչը հաշվի չի առնվել դաշտային բազմաթիվ գիտափորձերում<ref name=":1" /><ref name=":4" />։ Սա առաջադրվել է որպես պատճառ, թե ինչու են հողագործներից շատերը նշել Հոլիստիկ կառավարման առավել դրական փորձառության մասին, քան ցույց են տալիս գիտական հետազոտությունները<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Hawkins |first1=H.-J. |last2=Venter |first2=Z.-S. |last3=Cramer |first3=M.D. |date=1 January 2022 |title=A holistic view of Holistic Management: What do farm-scale, carbon, and social studies tell us? |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167880921004060 |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |language=en |volume=323 |article-number=107702 |doi=10.1016/j.agee.2021.107702|bibcode=2022AgEE..32307702H |hdl=11250/3044300 |hdl-access=free }}</ref>։ Այնուամենայնիվ, 2022 թվականի մի ամփոփիչ հետազոտություն, որն ուսումնասիրել է «ֆերմերային մակարդակի» 22 գիտական աշխատանք, որոնցից շատերը ներառել են ադապտիվ կառավարում, կրկին պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը որևէ ազդեցություն չի ունեցել բույսերի կամ կենդանիների մթերատվության վրա կամ նվազեցրել է այն<ref name=":5" />։ Միևնույն ժամանակ, այդ հետազոտությունը պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կապված է եղել սոցիալական համախմբվածության բարելավման և փոխադարձ ուսուցման հետ, սակայն հանգել է այն եզրակացության, որ «սոցիալական համախմբվածությունը, ուսուցումն ու մասնագիտական կապերը, որոնք այդքան տարածված են Հոլիստիկ կառավարմամբ աշխատող ֆերմաներում, կարող են ներդրվել ցանկացած ֆերմերային համայնքում՝ առանց Հոլիստիկ կառավարման անհիմն հռետորաբանությունն ընդունելու»<ref name=":5" />։ === Պնդումներ ածխածնի կլանման մասին === Սեյվորին քննադատության է ենթարկվել նաև այն պնդման համար, թե հոլիստիկ արածեցման՝ ածխածին կլանելու ներուժը ենթակա չէ փորձարարական գիտական ուսումնասիրության<ref name=":22">{{Cite web |last=TABLE Debates |date=16 Sep 2016 |title=Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method |url=https://www.tabledebates.org/research-library/holistic-management-critical-review-allan-savorys-grazing-method |access-date=23 July 2023 |website=TABLE Debates}}</ref>։ Օրինակ՝ 2000 թվականին Սեյվորին ասել է, որ «գիտական մեթոդը երբեք ոչինչ չի բացահայտում» և «գիտական մեթոդը մեզ պաշտպանում է ինձ նման խենթերից»<ref>{{Cite web |last=Hadley |first=C. J. |title=RANGE magazine.com, the Cowboy Spirit on America's Outback |url=https://www.rangemagazine.com/archives/stories/fall99/allan_savory.htm |access-date=2023-07-23 |website=www.rangemagazine.com}}</ref>։ Սեյվորիի հեղինակած 2017 թվականի տեղեկագրում նշվել է․ «Հոլիստիկ պլանավորված արածեցման վերաբերյալ կատարված յուրաքանչյուր հետազոտություն տվել է արդյունքներ, որոնք մերժվել են արոտավայրերի մասնագետների կողմից, քանի որ փորձերի կրկնելիություն չի եղել»<ref>{{Cite web |last=Ketcham |first=Christopher |date=23 February 2017 |title=Allan Savory's Holistic Management Theory Falls Short on Science |url=https://www.sierraclub.org/sierra/2017-2-march-april/feature/allan-savory-says-more-cows-land-will-reverse-climate-change |access-date=2023-07-23 |website=www.sierraclub.org |language=en}}</ref>։ T''A''BLE Debates» հարթակն այս հակասությունն ամփոփել է հետևյալ կերպ․ «Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (ՀՊԱ) անհնար է ստանդարտացնել, կրկնել և, հետևաբար, փորձարարական ստուգման ենթարկել որպես մեկ ամբողջություն (այլ ոչ թե միայն դրա արածեցման բաղադրիչը), ուստի փորձարարական գիտությունն ի վիճակի չէ ուսումնասիրել այն»։ Միևնույն ժամանակ հարթակն ընդգծել է, որ «նա չի բացատրում, թե ինչպես կարելի է ՀՊԱ-ի օգտին պատճառահետևանքային պնդումներ անել անապատացման դեմ պայքարի և կլիմայի մեղմման հարցում՝ առանց այդ կապերն ապացուցող գիտական տվյալներին դիմելու<ref name=":22" />։ Առավել թույլ է մշակված այն ապացույցների բազան, որը Հոլիստիկ կառավարումը համեմատում է խոտածածկ տարածքներում անասունների լիակատար բացակայության հետ։ Մի շարք գրախոսվող հետազոտություններ պարզել են, որ կիսաչոր տափաստաններից անասունների ամբողջական դուրսբերումը կարող է հանգեցնել բուսականության զգալի վերականգնման և հողում ածխածնի կլանման<ref>{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Liping |last2=Wei |first2=Xiaorong |last3=Zhang |first3=Xingchang |last4=Cheng |first4=Jimin |date=2013-01-30 |title=Ecosystem Carbon and Nitrogen Accumulation after Grazing Exclusion in Semiarid Grassland |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=1 |article-number=e55433 |bibcode=2013PLoSO...855433Q |doi=10.1371/journal.pone.0055433 |issn=1932-6203 |pmc=3559475 |pmid=23383191 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fernandez |first1=D. P. |last2=Neff |first2=J. C. |last3=Reynolds |first3=R. L. |date=2008-05-01 |title=Biogeochemical and ecological impacts of livestock grazing in semi-arid southeastern Utah, USA |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196307002662 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=72 |issue=5 |pages=777–791 |bibcode=2008JArEn..72..777F |doi=10.1016/j.jaridenv.2007.10.009 |issn=0140-1963|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Oliveira Filho |first1=José de Souza |last2=Vieira |first2=Jonas Nunes |last3=Ribeiro da Silva |first3=Eliane Maria |last4=Beserra de Oliveira |first4=José Gerardo |last5=Pereira |first5=Marcos Gervasio |last6=Brasileiro |first6=Felipe Gomes |date=2019-07-01 |title=Assessing the effects of 17 years of grazing exclusion in degraded semi-arid soils: Evaluation of soil fertility, nutrients pools and stoichiometry |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196319300357 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=166 |pages=1–10 |bibcode=2019JArEn.166....1O |doi=10.1016/j.jaridenv.2019.03.006 |issn=0140-1963 |s2cid=132050918|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Xing |last2=Li |first2=Zongshan |last3=Fu |first3=Bojie |last4=Zhou |first4=Wangming |last5=Liu |first5=Huifeng |last6=Liu |first6=Guohua |date=2014-12-01 |title=Restoration of ecosystem carbon and nitrogen storage and microbial biomass after grazing exclusion in semi-arid grasslands of Inner Mongolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925857414004881 |journal=Ecological Engineering |language=en |volume=73 |pages=395–403 |doi=10.1016/j.ecoleng.2014.09.077 |bibcode=2014EcEng..73..395W |issn=0925-8574|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gebregergs |first1=Tsegay |last2=Tessema |first2=Zewdu K. |last3=Solomon |first3=Negasi |last4=Birhane |first4=Emiru |date=June 2019 |title=Carbon sequestration and soil restoration potential of grazing lands under exclosure management in a semi-arid environment of northern Ethiopia |journal=Ecology and Evolution |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=6468–6479 |doi=10.1002/ece3.5223 |doi-access=free |issn=2045-7758 |pmc=6580272 |pmid=31236236|bibcode=2019EcoEv...9.6468G }}</ref>։ 2021 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված պարզել է, որ սակավ արածեցված և բնական խոտածածկ տարածքներին է բաժին ընկնում աշխարհի խոտածածկույթի ածխածնի ընդհանուր կուտակային կլանման 80%-ը, մինչդեռ կառավարվող (այսինքն՝ անասունների ավելի մեծ խտություն ունեցող) արոտավայրերը վերջին տասնամյակում հանդիսացել են ջերմոցային գազերի ուղիղ աղբյուր<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Jinfeng |last2=Ciais |first2=Philippe |last3=Gasser |first3=Thomas |last4=Smith |first4=Pete |last5=Herrero |first5=Mario |last6=Havlík |first6=Petr |last7=Obersteiner |first7=Michael |last8=Guenet |first8=Bertrand |last9=Goll |first9=Daniel S. |last10=Li |first10=Wei |last11=Naipal |first11=Victoria |last12=Peng |first12=Shushi |last13=Qiu |first13=Chunjing |last14=Tian |first14=Hanqin |last15=Viovy |first15=Nicolas |date=2021-01-05 |title=Climate warming from managed grasslands cancels the cooling effect of carbon sinks in sparsely grazed and natural grasslands |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=118 |bibcode=2021NatCo..12..118C |doi=10.1038/s41467-020-20406-7 |doi-access=free|issn=2041-1723 |pmc=7785734 |pmid=33402687}}</ref>։ 2011 թվականի մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ Սեյվորիի կողմից առաջարկվող բազմաարոտավայրային արածեցումը հանգեցրել է հողում ածխածնի ավելի շատ կլանման, քան ծանրաբեռնված շարունակական արածեցումը, սակայն չնչին չափով զիջել է «արածեցման բացառմանը» (տարածքից արածող անասունների լիակատար դուրսբերմանը)<ref name="dx" />։ Մեկ այլ գրախոսվող հոդված պարզել է, որ եթե ներկայիս արոտավայրերը վերականգնվեին իրենց նախկին բնական վիճակին՝ որպես վայրի տափաստաններ, թփուտներ և նոսր սավաննաներ՝ առանց անասնապահության, ապա դրանք, ըստ գնահատականների, կարող էին պահեստավորել 15,2–59,9 գիգատոննա լրացուցիչ ածխածին<ref>{{Cite journal |last1=Hayek |first1=Matthew N. |last2=Harwatt |first2=Helen |last3=Ripple |first3=William J. |last4=Mueller |first4=Nathaniel D. |date=January 2021 |title=The carbon opportunity cost of animal-sourced food production on land |url=https://www.nature.com/articles/s41893-020-00603-4 |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=21–24 |doi=10.1038/s41893-020-00603-4 |issn=2398-9629 |s2cid=221522148|url-access=subscription }}</ref>։ 2013 թվականին Սեյվորիի ինստիտուտը հրապարակել է պատասխան՝ ուղղված իր որոշ քննադատներին<ref>{{cite web |publisher=Savory Institute |title=Holistic Management Research Portfolio |date=March 2013 |access-date=4 December 2015 |url=http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208152705/http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-date=8 December 2015 |df=dmy }}</ref>։ Նույն ամսին Սեյվորին [[TED (համաժողովներ)|TED]]-ում հանդես է եկել որպես հրավիրյալ բանախոս՝ ներկայացնելով «Ինչպես պայքարել անապատացման դեմ և շրջել կլիմայի փոփոխությունը» (''How to Fight Desertification and Reverse Climate Change'') խորագրով ելույթը<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change|title = How to fight desertification and reverse climate change| date=4 March 2013 }}</ref><ref name="Maughan">{{cite news |last1=Maughan |first1=Ralph |title=Alan Savory gives a popular and very misleading TED talk |url=http://www.thewildlifenews.com/2013/03/18/alan-savory-gives-a-popular-and-very-misleading-ted-talk/ |access-date=2015-02-03 |work=The Wildlife News |date=2013-03-18}}</ref>։ TED-ի ելույթում Սեյվորին պնդել է, որ հոլիստիկ արածեցումը 40 տարվա ընթացքում կարող է ածխաթթու գազի մակարդակը նվազեցնել մինչև նախաարդյունաբերական շրջանի ցուցանիշները՝ լուծելով [[Կլիմայի փոփոխություն|կլիմայի փոփոխության]] հետևանքով առաջացած խնդիրները։ Ավելի ուշ, մեկնաբանելով իր TED ելույթը, Սեյվորին հերքել է այն պնդումը, թե հոլիստիկ արածեցումը կարող է շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը՝ նշելով․ «Ես միայն օգտագործել եմ «անդրադառնալ կլիմայի փոփոխությանը» արտահայտությունը․․․ թեև գրել և խոսել եմ մարդածին անապատացումը շրջելու մասին»<ref name=":22" />։ ''RealClimate.org'' կայքը հրապարակել է մի հոդված՝ նշելով, որ Սեյվորիի այն պնդումները, թե իր մեթոդը կարող է մթնոլորտային ածխածինը «վերադարձնել նախաարդյունաբերական մակարդակի», «ուղղակի ողջամիտ չեն»<ref name=":6">{{Cite news |last1=West |first1=Jason |last2=Briske |first2=David |date=4 November 2013 |title=Cows, Carbon and the Anthropocene: Commentary on Savory TED Video |url=http://www.realclimate.org/index.php/archives/2013/11/cows-carbon-and-the-anthropocene-commentary-on-savory-ted-video/ |access-date=2018-10-28 |work=RealClimate}}</ref><ref name="Nordborg 2016">Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers</ref>։ Ըստ ''Skeptical Science'' հարթակի՝ «հնարավոր չէ բարձրացնել մթերատվությունը, ավելացնել խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը և կուտակել ածխածին՝ արածեցման որևէ ռազմավարության կիրառմամբ, չի նշվել կոնկրետ Հոլիստիկ կառավարման մասին։ Հողում ածխածնի կուտակման վրա արածեցման ազդեցության վերաբերյալ նախկինում արդեն կատարվել են երկարաժամկետ հետազոտություններ, և արդյունքները հուսադրող չեն գտնվել։ Հողում ածխածնի կուտակման բարդ բնույթի, գլոբալ ջերմաստիճանի բարձրացման, անապատացման վտանգի և անասնապահությունից մեթանի արտանետումների պատճառով քիչ հավանական է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կամ կառավարման որևէ այլ մեթոդ կարողանա շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը»<ref>{{Cite web |last=Seb V |date=18 March 2019 |title=New rebuttal to the myth 'Holistic Management can reverse Climate Change' |url=https://skepticalscience.com/holistic-management-rebuttal.html |website=Skeptical Science}}</ref>։ [[Շվեդիա|Շվեդիայի]] գյուղատնտեսական գիտությունների համալսարանի կողմից 2016 թվականին հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ այն իրական տեմպը, որով արածեցման բարելավված կառավարումը կարող է նպաստել ածխածնի կլանմանը, յոթ անգամ ավելի ցածր է, քան Սեյվորիի ներկայացրած ցուցանիշները։ Այդ հետազոտությունը եզրակացրել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը չի կարող շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը<ref name="Nordborg 2016" />։ Սննդի և կլիմայի հետազոտական ցանցի 2017 թվականի ուսումնասիրությունը ևս եզրակացրել է, որ ածխածնի կլանման վերաբերյալ Սեյվորիի պնդումներն «իրատեսական չեն» և խիստ տարբերվում են գրախոսվող հետազոտությունների արդյունքներից<ref name=":3">{{cite web |last1=Garnett |first1=Tara |last2=Godde |first2=Cécile |year=2017 |title=Grazed and confused? |url=https://www.tabledebates.org/sites/default/files/2020-10/fcrn_gnc_report.pdf |access-date=11 February 2021 |publisher=Food Climate Research Network |page=64 |quote=The non-peer-reviewed estimates from the Savory Institute are strikingly higher – and, for all the reasons discussed earlier (Section 3.4.3), unrealistic.}}</ref>։ Գիտական գրականության մետա-վերլուծության հիման վրա FCRN-ի հետազոտությունը գնահատել է, որ արածեցման կառավարման միջոցով հողում ածխածնի կլանման համաշխարհային ընդհանուր ներուժը տատանվում է տարեկան 0,3–0,8 Գտ CO2eq) սահմաններում, ինչը համարժեք է ներկայիս անասնապահության գլոբալ ընդհանուր արտանետումների առավելագույնը 4–11%-ի փոխհատուցմանը։ Բացի այդ, նշվել է, որ «արոտավայրային ոլորտի ընդլայնումը կամ ինտենսիվացումը՝ որպես ածխածնի ավելի շատ կլանման մոտեցում, կհանգեցնի մեթանի, ազոտի ենթօքսիդի և հողօգտագործման փոփոխությամբ պայմանավորված CO2-ի արտանետումների զգալի աճի»<ref name=":3" />։ ''Project Drawdown'' նախագիծը բարելավված կառավարվող արածեցման միջոցով ածխածնի կլանման ընդհանուր ներուժը 2020–2050 թվականների համար գնահատել է 13,72–20,92 գիգատոննա CO2eq, ինչը կազմում է տարեկան 0,46–0,70 Գտ CO2eq։ Իսկ 2022 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված արածեցման բարելավված կառավարման միջոցով ածխածնի կլանման ներուժը գնահատել է նմանատիպ մակարդակում՝ տարեկան 0,15–0,70 Գտ CO2eq<ref>{{Cite journal |last1=Bai |first1=Yongfei |last2=Cotrufo |first2=M. Francesca |date=2022-08-05 |title=Grassland soil carbon sequestration: Current understanding, challenges, and solutions |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abo2380 |journal=Science |language=en |volume=377 |issue=6606 |pages=603–608 |bibcode=2022Sci...377..603B |doi=10.1126/science.abo2380 |issn=0036-8075 |pmid=35926033 |s2cid=251349023|url-access=subscription }}</ref>։ == Մրցանակներ == 2003 թվականին Սեյվորին արժանացել է Բանկսիա միջազգային մրցանակին<ref name="Banksia">{{cite web |publisher=Banksia Environmental Foundation |url=http://www.banksiafdn.com/index.php?page=67 |title=2003 award winners |archive-url=https://web.archive.org/web/20031105173829/http://banksiafdn.com/index.php?page=67 |archive-date=5 November 2003}}</ref>, իսկ 2010 թվականին Զիմբաբվեում գտնվող Հոլիստիկ կառավարման Operation Hope աֆրիկյան կենտրոնի (Հոլիստիկ կառավարումը կիրառող «հայեցակարգի գործնական հիմնավորման» նախագիծ) ճանաչվել է 2010 թվականի Buckminster Fuller Challenge-ի հաղթող՝ «այն նախաձեռնությունների գնահատման շրջանակում, որոնք կիրառում են համապարփակ, կանխատեսող նախագծային մոտեցում՝ արմատապես բարելավելու մարդու բարեկեցությունը և մեր մոլորակի էկոհամակարգերի առողջությունը»<ref name="Thackara2010" /><ref>{{cite news |last=Rothstein |first=Joe |title=Hang On, Planet Earth, Help Is On The Way |date=4 June 2010 |url=http://uspolitics.einnews.com/column/57081276/hang-on-planet-earth-help-is-on-the-way-joe-rothstein-s-commentary |newspaper=EIN News |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Բացի այդ, Հոլիստիկ կառավարման բազմաթիվ կիրառողներ արժանացել են մրցանակների՝ այս գործելակերպի միջոցով շրջակա միջավայրի պահպանությանը նպաստելու համար<ref>{{Cite web |title=Awards |url=https://www.holisticmanagement.org/awards |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Լրացուցիչ ընթերցանություն == *{{cite book |last=Savory |first=Allan |author2=Jody Butterfield |title=Holistic Management: A New Framework for Decision Making |orig-date=1988 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Island Press |location=Washington, D.C. |isbn=1-55963-487-1 }} *{{cite book |last=Adams |first=Ann |title=At Home with Holistic Management |orig-date=1999 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Holistic Management International|location=Albuquerque, NM |isbn=978-0-9673941-0-7 }} * Hudak, Mike (2015-02-01). Comments on Allan Savory's Proposed Application of "Holistic Management" to Grasslands, Including Desert Grasslands, for the Purpose of Increasing Sequestration of Atmospheric Carbon. Revised 13 Nov 2013; 1 Feb 2015. Public letter to Sierra Club contains many online references critical of holistic agricultural management. 7 pages. * Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers. {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Համակարգերի տեսություն]] [[Կատեգորիա:Կենսաբազմազանություն]] [[Կատեգորիա:Կայուն սննդահամակարգ]] [[Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն]] [[Կատեգորիա:Շրջակա միջավայր]] [[Կատեգորիա:Տերմինաբանություն]] [[Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական տերմիններ]] [[Կատեգորիա:Կայուն գյուղատնտեսություն]] 6qd57bbe5iooo97tyy39uknhq962468 10940310 10940309 2026-10-11T15:40:08Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 /* Ստեղծման պատմություն */ 10940310 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} [[Պատկեր:Cows grazing under the african sun.jpg|thumb|Հոլիստիկ կառավարումը մշակվել է որպես արածեցման կառավարման համար ռեսուրսների կառավարման մոտեցում]] '''Հոլիստիկ կառավարում''' [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] մեջ ([[հունարեն]] ''ὅλος holos'' բառից, որը նշանակում է «ամբողջ, ամբողջական, համընդհանուր, ամբողջականություն») ռեսուրսների կառավարման մոտեցում, որն ի սկզբանե մշակվել է Ալան Սեյվորիի կողմից<ref name="Sullivan">{{cite web|last=Sullivan|first=Preston|title=Holistic Management: A Whole-Farm Decision Making Framework|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296|work=The National Sustainable Agriculture Information Service - ATTRA|publisher=National Center for Appropriate Technology (NCAT)|access-date=16 April 2013|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329025842/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296}}</ref>՝ [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] [[Ռանչո|կառավարման]] համար<ref name="greenbiz">{{cite web|last=Coughlin|first=Chrissy|title=Allan Savory: How livestock can protect the land|date=10 March 2013 |url=http://www.greenbiz.com/blog/2013/03/10/allan-savory-how-livestock-can-protect-land|publisher=GreenBiz|access-date=5 April 2013}}</ref>։ [[Հոլիզմ|Հոլիստիկ]] կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193">{{cite book| title=Meat: A Benign Extravagance | first=Simon | last=Fairlie | publisher=Chelsea Green Publishing | year=2010 | isbn=978-1-60358-325-1 | pages=191–193 }}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը Holistic Management International կազմակերպության գրանցված [[Ապրանքանիշ|ապրանքանիշն]] է (որն այլևս կապված չէ Ալան Սեյվորիի հետ)։ Այն քննադատության է ենթարկվել բազմաթիվ հետազոտողների կողմից, որոնք պնդում են, որ այն ի վիճակի չէ ապահովել հայտարարված առավելությունները<ref>{{Cite journal |last1=Briske |first1=David D. |last2=Bestelmeyer |first2=Brandon T. |last3=Brown |first3=Joel R. |last4=Fuhlendorf |first4=Samuel D. |last5=Wayne Polley |first5=H. |date=2013-10-01 |title=The Savory Method Can Not Green Deserts or Reverse Climate Change: A response to the Allan Savory TED video |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0190052813500320 |journal=Rangelands |volume=35 |issue=5 |pages=72–74 |doi=10.2111/RANGELANDS-D-13-00044.1 |bibcode=2013Range..35...72B |issn=0190-0528|hdl=10150/639967 |s2cid=86573794 |hdl-access=free }}</ref><ref name=":0">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2014/aug/04/eat-more-meat-and-save-the-world-the-latest-implausible-farming-miracle |title=Eat more meat and save the world: the latest implausible farming miracle |last=Monbiot |first=George |George Monbiot |date=4 August 2014 |work=The Guardian|access-date=2018-10-28}}</ref>։ ==Սահմանում== «Հոլիստիկ կառավարումը» նկարագրում է ռեսուրսների կառավարման [[Համակարգային մոտեցում|համակարգային մտածողության մոտեցում]]։ Ի սկզբանե մշակվելով Ալան Սեյվորիի կողմից՝ այն այժմ հարմարեցվում է սոցիալական, էկոլոգիական և տնտեսական բարդ գործոններ ունեցող այլ համակարգերի կառավարման համար։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (HPG) նման է [[Խոտհարքաշրջանառություն|ռոտացիոն արածեցմանը]], սակայն տարբերվում է նրանով, որ ավելի հստակորեն ճանաչում է և գործնական շրջանակ տրամադրում էկոհամակարգային չորս հիմնական գործընթացներին հարմարվելու համար․ [[Ջրի շրջապտույտ|ջրի]] [[Ջրի շրջապտույտ|շրջապտույտ]]<ref name="auto">{{cite web| last1=Weber| first1=K T| last2=Gokhale| first2=B S| title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho| url=http://giscenter.isu.edu/research/projects/jae_soilmoisture.pdf| website=Elsevier| publisher=Journal of Arid Environments| access-date=13 April 2015}}</ref><ref name="dx">{{cite journal |last1=Teague |first1=W.R. |last2=Dowhower |first2=S.L. |last3=Baker |first3=S.A. |last4=Haile |first4=N. |last5=DeLaune |first5=P.B. |last6=Conover |first6=D.M. |year=2011 |title=Grazing Management Impacts on Vegetation, Soil Biota and Soil Chemical, Physical and Hydrological Properties in Tall Grass Prairie |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |url-status=live |journal=Agriculture, Ecosystems and Environment |volume=141 |issue=3–4 |pages=310–322 |bibcode=2011AgEE..141..310T |doi=10.1016/j.agee.2011.03.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001417/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref>, հանքանյութերի շրջապտույտ<ref>{{cite web | last=Sanjari G, Ghadiri H, Ciesiolka CAA, Yu B (2008) | title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland | publisher=Soil Research 46 (CSIRO Publishing), 348–358. | url=http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 | access-date=7 April 2013 | archive-date=27 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130927213634/http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 }}</ref><ref>{{cite web| last=Fairlie| first=Simon| title=Maximizing Soil Carbon Sequestration: Carbon Farming and Rotational Grazing| url=http://www.motherearthnews.com/sustainable-farming/soil-carbon-sequestration-rotational-grazing-ze0z1208zkon.aspx#axzz2PmJWctkM| work=Mother Earth News August 21, 2012| access-date=7 April 2013}}</ref>, ներառյալ [[Ածխածնի շրջանառություն|ածխածնի]] [[Ածխածնի շրջանառություն|շրջանառությունը]], էներգիայի հոսք և համայնքային դինամիկա (օրգանիզմների միջև փոխհարաբերությունները [[Էկոհամակարգ|էկոհամակարգում]])<ref>{{cite book| last=Archer| first=Steve, Fred E. Smeins| title=Grazing Management an ecological perspective edited by Rodney K Heitschmidt and Jerry W Stuth| page=Chapter 5| url=http://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1| access-date=2013-04-08| archive-date=2021-05-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20210514204439/https://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1}}</ref>՝ հավասար կարևորություն տալով անասնապահական արտադրությանն ու սոցիալական բարեկեցությանը։ Հոլիստիկ կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193" />։ === Գործողությունների համակարգ === Հոլիստիկ կառավարման որոշումների կայացման շրջանակը կիրառում է վեց հիմնական քայլ՝ ռեսուրսների կառավարումն ուղղորդելու համար<ref>{{cite web|last=Savory|first=Allan|title=Putting Holistic Management In Place|url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|work=Savory Institute|access-date=6 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111074423/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|archive-date=11 January 2012}}</ref><ref name="Sullivan" />․ #Սահմանել կառավարվող համակարգն ամբողջականությամբ։ Ոչ մի տարածք չպետք է դիտարկվի որպես մեկ արտադրանքի համակարգ։ Սահմանելով ամբողջությունը՝ մարդիկ ավելի լավ են կարողանում կառավարել։ Սա ներառում է առկա ռեսուրսների, այդ թվում՝ [[Ներդրումների կառավարում|ֆինանսական միջոցների]] բացահայտումը, որոնք գտնվում են կառավարչի տրամադրության տակ։ #Սահմանել, թե ինչ եք ցանկանում այժմ և ապագայում։ Սահմանել այն նպատակները, խնդիրներն ու գործողությունները, որոնք անհրաժեշտ են ցանկալի կյանքի որակն ապահովելու համար, ինչպես նաև որոշել, թե ինչպիսին պետք է լինի կյանքը սնուցող միջավայրը՝ այդ [[Կյանքի որակ|կյանքի որակը]] հեռավոր ապագայում պահպանելու համար։ #Հետևել էկոհամակարգի առողջության վաղագույն ցուցանիշներին։ Բացահայտել էկոհամակարգային այն ծառայությունները, որոնք խորը ազդեցություն ունեն ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղական միջավայրերում ապրող մարդկանց վրա, և գտնել դրանք հեշտությամբ վերահսկելու եղանակ։ Վատ գործող միջավայրի վաղ ցուցանիշի լավագույն օրինակներից մեկը բուսածածկույթից զուրկ հողակտորների առկայությունն է։ Ավելի լավ գործող միջավայրի ցուցանիշ է նոր ծլարձակող բույսերի տեսակային բազմազանությունը, ինչպես նաև վայրի բնության վերադարձը կամ աճը։ #Չսահմանափակել կիրառվող կառավարման գործիքները։ Բնական ռեսուրսների կառավարման ութ գործիքներն են՝ փողը/աշխատուժը, մարդկային ստեղծագործականությունը, արածեցումը, կենդանիների ազդեցությունը, կրակը, հանգիստը, կենդանի օրգանիզմները և գիտությունը/տեխնոլոգիան։ Հաջողության հասնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել այս բոլոր գործիքները հնարավորությունների առավելագույն չափով։ #Փորձարկել որոշումներն այնպիսի հարցադրումների միջոցով, որոնք նախագծված են ապահովելու, որ բոլոր որոշումները լինեն սոցիալապես, բնապահպանապես և ֆինանսապես հիմնավորված՝ ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հեռանկարում։ #Իրականացնել կանխարգելիչ մոնիտորինգ՝ նախքան կառավարվող համակարգում անհավասարակշռության խորացումը։ Այսպիսով, կառավարիչը կարող է արագորեն ձեռնարկել հարմարվողական, ուղղիչ գործողություններ՝ նախքան էկոհամակարգային ծառայությունների կորուստը։ Միշտ ենթադրել, որ ծրագիրը կատարյալ չէ, և կիրառել հետադարձ կապի մեխանիզմ, որը ներառում է ձախողման վաղագույն նշանների մոնիտորինգ, ճշգրտում և վերապլանավորում՝ ըստ անհրաժեշտության։ Այլ կերպ ասած՝ կիրառել «[[wikt:canary in a coal mine|canary in a coal mine]]» (վաղ ահազանգման) մոտեցումը։ === Չորս սկզբունք === Ալան Սեյվորին առանձնացրել է Հոլիստիկ կառավարման պլանավորված արածեցման չորս հիմնական սկզբունք, որոնք նպատակ ունեին օգտվել արածող կենդանիների մեծ հոտերի և դրանց գոյությունն ապահովող խոտածածկ տարածքների միջև առկա [[Սիմբիոզ|սիմբիոտիկ]] փոխհարաբերությունից<ref name="Savory 2012">{{cite web |last=Savory |first=Allan |title=Principles of Holistic Management, Empowering Caretakers of the Land |url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109072440/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-date=9 January 2012 |work=Savory Institute |access-date=6 April 2013}}</ref>․ # Բնությունը գործում է որպես ամբողջական համակեցություն՝ մարդկանց, կենդանիների և հողի միջև [[Մուտուալիզմ|մուտուալիստական]] փոխհարաբերություններով։ Եթե հեռացվի որևէ առանցքային տեսակ, ինչպիսիք են արածող մեծ հոտերը, կամ փոխվի դրանց վարքագիծը, ապա առաջանում է անսպասելի և լայնածավալ բացասական ազդեցություն շրջակա միջավայրի այլ ոլորտների վրա<ref name="Savory 2012" />։ # Չափազանց կարևոր է, որ գյուղատնտեսական պլանավորման ցանկացած համակարգ լինի բավականաչափ ճկուն՝ բնության բարդությանը հարմարվելու համար, քանի որ բոլոր միջավայրերը տարբեր են և ունեն մշտապես փոփոխվող տեղական պայմաններ։ # [[Ընտելացում|Ընտանի տեսակների]] կիրառմամբ [[Անասնաբուծություն|անասնաբուծությունը]] կարող է ծառայել որպես կորսված առանցքային տեսակների փոխարինիչ։ Այդպիսով, բնությունը նմանակող եղանակով պատշաճ կառավարման դեպքում գյուղատնտեսությունը կարող է վերականգնել հողը և նույնիսկ օգուտ բերել վայրի բնությանը՝ միաժամանակ օգտակար լինելով մարդկանց<ref name="Savory 2012" />։ # Ժամանակը և ժամկետների ընտրությունը հողօգտագործման պլանավորման կարևորագույն գործոններն են։ Ոչ միայն չափազանց կարևոր է հասկանալ, թե որքան ժամանակ պետք է օգտագործել հողը գյուղատնտեսության համար և որքան ժամանակ տրամադրել հողի հանգստին, այլև նույնքան կարևոր է հստակ գիտակցել, թե կոնկրետ երբ և որտեղ է հողը պատրաստ այդ օգտագործմանն ու հանգստին<ref name="Savory 2012" />։ == Ստեղծման պատմություն == Հոլիստիկ պլանավորված [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] գաղափարը 1960-ական թվականներին մշակել է վայրի բնության կենսաբան Ալան Սեյվորին՝ իր հայրենի Հարավային Ռոդեզիայում։ Նա նպատակ ուներ հասկանալ [[Անապատացում|անապատացման]] խնդիրը [[Շրջակա միջավայրի պահպանության շարժում|բնապահպանական]] ավելի լայն շարժման համատեքստում։ Կրելով Անդրե Վուազենի աշխատանքների ազդեցությունը<ref>{{cite book |last=Voisin|first=André |André Voisin |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}</ref><ref>{{cite book |last=Voisin |first=André |author2=Lecomte, Antoine |title=Rational grazing, the meeting of cow and grass: a manual of grass productivity |year=1962 |publisher=C. Lockwood LTD, London}}</ref>՝ նա առաջ է քաշել այն վարկածը, որ անապատների տարածումը, վայրի բնության կորուստը և դրա հետևանքով մարդկանց աղքատացումը պայմանավորված էին արածող խոշոր կենդանիների բնական հոտերի կրճատմամբ և, առավել ևս, պահպանված սակավաթիվ հոտերի վարքագծի փոփոխությամբ։ Սեյվորին նաև ենթադրել է, որ [[Գյուղատնտեսական կենդանիներ|գյուղատնտեսական կենդանիները]] կարող են փոխարինել բնական հոտերին՝ ապահովելով կարևոր [[էկոհամակարգային ծառայություններ]], ինչպիսին է սննդանյութերի շրջանառությունը<ref>{{cite web|last=Retallack|first=Gregory|title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling|url=http://blogs.uoregon.edu/gregr/files/2013/07/grasslandscooling-nhslkh.pdf|work=The University of Chicago|publisher=The Journal of Geology|access-date=21 October 2013}}</ref><ref>{{cite book |last= Voisin|first= André |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}.</ref>։ Թեև անասնապահները նկատել էին, որ [[Խոտհարքաշրջանառություն|խոտհարքաշրջանառության]] համակարգերը կարող են կիրառելի լինել անասնապահական նպատակներով, գիտական փորձերը ցույց են տվել, որ դրանք պարտադիր չէ, որ լուծեն [[Էկոլոգիա|էկոլոգիական]] այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսին է [[Անապատացում|անապատացումը]]։ Ըստ Սեյվորիի՝ անհրաժեշտ էր խոտածածկ տարածքների համակարգերի կառավարման ավելի համապարփակ շրջանակ՝ հարմարվողական, հոլիստիկ կառավարման պլան։ Այդ իսկ պատճառով Հոլիստիկ կառավարումն օգտագործվել է որպես ամբողջական ֆերմայի/ռանչոյի պլանավորման գործիք[https://www.canr.msu.edu/foodsystems/uploads/files/holistic.pdf]։ 1984 թվականին նա հիմնադրել է Հոլիստիկ ռեսուրսների կառավարման կենտրոնը (Center for Holistic Resource Management), որը հետագայում վերանվանվել է «Holistic Management International»<ref>{{Cite web |title=Holistic Management International {{!}} Healthy Land. Healthy Food. Healthy Lives.® |url=https://www.holisticmanagement.org/ |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ Շատ տարածաշրջաններում արոտավայրային անասնապահությունն ու [[Մարդու էկոլոգիա|համայնքային]] հողօգտագործումը մեղադրվում են գերարածեցման հետևանքով առաջացած շրջակա միջավայրի դեգրադացիայի մեջ։ Տարիների հետազոտություններից ու փորձերից հետո Սեյվորին հանգել է այն եզրակացության, որ այդ պնդումը հաճախ սխալ է, իսկ երբեմն էլ կենդանիներին հեռացնելն իրականում միայն ավելի է վատթարացնում իրավիճակը։ Այս հայեցակարգը «տրոֆիկ կասկադի» տարատեսակ է, որտեղ մարդիկ դիտարկվում են որպես բարձրագույն գիշատիչներ, և կասկադը սկիզբ է առնում հենց նրանցից։ Սեյվորին մշակել է կառավարման մի համակարգ, որը, նրա պնդմամբ, պետք է բարելավի արածեցման համակարգերը։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումն արոտավայրերի կառավարման ավելի նոր մոտեցումներից մեկն է, որի նպատակն է առավել ճշգրիտ նմանակել վայրի կենդանիների բնական հոտերի վարքագիծը։ Ըստ պնդումների՝ այն բարելավում է գետամերձ բնակավայրերը ու ջրի որակը՝ ի տարբերություն այն համակարգերի, որոնք հաճախ հանգեցնում էին հողերի դեգրադացիային։ Հոլիստիկ կառավարումը նաև բարելավում է արոտավայրերի որակը թե՛ ընտանի, թե՛ [[Վայրի բնություն|վայրի կենդանիների]] համար<ref name="auto" /><ref name="dx" /><ref>A. M. Strauch et al. Impact of livestock management on water quality and streambank structure in a semi-arid, African ecosystem, Journal of Arid Environments 73 (2009) 795–803</ref><ref>{{cite web| last=Undersander| first=Dan| title=Grassland birds: Fostering habitat using rotational grazing| url=http://learningstore.uwex.edu/assets/pdfs/a3715.pdf| publisher=University of Wisconsin-Extension| access-date=5 April 2013| display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal| last1=Ferguson| first1=Bruce| title=Sustainability of holistic and conventional cattle ranching in the seasonally dry tropics of Chiapas, Mexico| journal=Agricultural Systems| date=18 June 2013| volume=120| pages=38–48| display-authors=etal| doi=10.1016/j.agsy.2013.05.005| bibcode=2013AgSys.120...38F}}</ref>։ Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ներուժ ունի մեղմելու [[Կլիմայի մելիորացում|կլիմայի]] [[Կլիմայի մելիորացում|մելիորացումը]]՝ միաժամանակ նպաստելով հողի վերականգնմանը, ավելացնելով կենսաբազմազանությունը և շրջելով անապատացման գործընթացը<ref>[https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change "Allan Savory: How to green the desert and reverse climate change."] TED Talk, February 2013.</ref><ref name="Thackara2010">{{cite magazine |last=Thackara |first=John |date=2010-06-03 |title=Dominant theory says that desertification is caused by overgrazing. Operation Hope, winner of the 2010 Buckminster Fuller Challenge, has upended this idea—restoring degraded African grasslands into lush, green pasture. |url=http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |url-status=unfit |magazine=Seed Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606190708/http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |archive-date=2010-06-06 |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Այս գործելակերպում [[Խոտհարք|խոտհարքները]] վերականգնելու համար կիրառվում են ցանկապատեր և/կամ հովիվներ<ref name="dx" /><ref name="Weber2011">{{cite journal |last1=Weber |first1=K.T. |last2=Gokhale |first2=B.S. |year=2011 |title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |url-status=live |journal=Journal of Arid Environments |volume=75 |issue=5 |pages=464–470 |bibcode=2011JArEn..75..464W |doi=10.1016/j.jaridenv.2010.12.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001407/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sanjari |first1=G |last2=Ghadiri |first2=H |last3=Ciesiolka |first3=CAA |last4=Yu |first4=B |year=2008 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |url-status=live |journal=Soil Research |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/sr07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513171011/http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |archive-date=2013-05-13 |access-date=2013-04-02 |hdl-access=free |hdl=10072/21586}}</ref>։ Ընտանի կենդանիների մեծ [[Հոտի վարքագիծ|հոտերի մանրակրկիտ պլանավորված տեղաշարժերը]] նմանակում են բնական գործընթացները, երբ [[Կենդանիների արածեցում|արածող կենդանիները]], ոհմակային գիշատիչների պատճառով մնալով խիտ խմբավորված, որոշակի տարածքում սնվելուց, հողը տրորելուց և գոմաղբով պարարտացնելուց հետո ստիպված են լինում առաջ շարժվել և վերադառնում են միայն այն ժամանակ, երբ բուսականությունն ու տարածքը լիովին վերականգնվում են։ Արածեցման այս մեթոդը ձգտում է նմանակել վերջին 40 միլիոն տարիների բնական գործընթացը, երբ արոտավայրային էկոհամակարգերի տարածման շնորհիվ ձևավորվեցին հարուստ հողեր, որոնք կլանում էին ածխածինը և դրանով իսկ հովացնում մոլորակը<ref>{{cite journal |last=Retallack |first=Gregory |year=2001 |title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling |url=http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |journal=The Journal of Geology|volume=109 |issue=4 |pages=407–426 |bibcode=2001JG....109..407R |doi=10.1086/320791 |s2cid=15560105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506232759/http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |archive-date=2013-05-06}}</ref>։ == Կիրառություն == Թեև Հոլիստիկ կառավարման համակարգն ի սկզբանե մշակվել էր արոտավայրերի օգտագործման<ref name="Weber2011" /> և անապատացված հողերի վերականգնման համար<ref>J. N. Clatworthy, Results of the Botanical Analyses in the Charter Trial, Rhodesian Branch of the South African Society of Animal Production, Zimbabwe Agricultural Journal 1984</ref>, այն կարող է կիրառվել նաև այլ ոլորտներում, որտեղ առկա են բազմաթիվ բարդ [[Տնտեսական սոցիոլոգիա|սոցիալ-տնտեսական]] և բնապահպանական գործոններ։ Այդպիսի օրինակներից է [[Ջրային ռեսուրսներ|ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարումը]], որը խթանում է միջոլորտային համագործակցությունը ջրային ռեսուրսների զարգացման և կառավարման գործում՝ ապահովելով ջրի արդարացի բաշխումը տարբեր սպառողների միջև և առավելագույնի հասցնելով տնտեսական ու սոցիալական բարեկեցությունը՝ առանց վտանգելու կենսական [[Շրջակա միջավայրի կայունություն|էկոհամակարգերի կայունությունը]]<ref name="Nilsson">{{cite journal | last1 = Nilsson | first1 = C. | last2 = Renöfält | first2 = B. Malm | year = 2008 | title = Linking flow regime and water quality in rivers: a challenge to adaptive catchment management | journal = Ecology and Society | volume = 13 | issue = 2| page = 18 | doi=10.5751/es-02588-130218| doi-access = free | hdl = 10535/2977 | hdl-access = free }}</ref>։ Մեկ այլ օրինակ է հանքավայրերի վերականգնումը<ref>{{cite web|last=Dagget|first=Dan|title=Convincing Evidence|url=http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|publisher=Man in Nature|access-date=5 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20010306044501/http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|archive-date=6 March 2001}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարման չորրորդ ուղղությունն է առանց հերկման բուսաբուծությունը, տարբեր մշակաբույսերի համատեղ ցանքը և պերմակուլտուրան։<ref name="Fairlie 2010 191–193" /><ref>{{cite web|last1=Leu|first1=Andre|title=Mitigating Climate Change With Soil Organic Matter in Organic Production Systems|url=http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/ditcted2012d3_en.pdf|website=Trade and environment review 2013, Commentary V pp.22-32|publisher=UNCTAD|access-date=28 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Tallman|first=Susan|title=No-Till Case Study, Richter Farm: Cover Crop Cocktails in a Forage-Based System|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417|work=National Sustainable Agriculture Information Service|publisher=NCAT-ATTRA|access-date=8 April 2013|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805000656/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417}}</ref><ref name="Fears">{{cite web|last=Fears|first=Robert|title=NRCS Adopts Holistic Management|url=http://holisticmanagement.org/wp-content/uploads/2013/02/NRCS-Article_Winter-2012-2.pdf|publisher=Lands of Texas Magazine|access-date=5 April 2013}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը ճանաչում է ստացել Միացյալ Նահանգների գյուղատնտեսության նախարարության (USDA) կողմից<ref name="Fears" /><ref>{{cite web|last=Terry|first=Quenna|title=NRCS in Texas presents at Holistic Management Seminars|url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detail/tx/newsroom/stories/?cid=nrcs144p2_002539|work=USDA-NRCS News room|access-date=5 April 2013 |quote="NRCS supports HMI in their efforts to provide sustainable resource training to women producers," said Susan Baggett, NRCS state resource conservationist.}}{{dead link|date=June 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>։ Այս համակարգի առավել համապարփակ կիրառությունը ֆերմայի կամ ռանչոյի ամբողջական պլանավորումն է, որը հաջողությամբ կիրառվել է ֆերմերների և անասնապահների կողմից։ Այդ պատճառով ԱՄՆ գյուղատնտեսության նախարարությունը «Սկսնակ ֆերմերների և ռանչերների զարգացման» ծրագրի շրջանակում վեց տարի շարունակ ֆինանսավորել է այս համակարգի կիրառումը՝ սկսնակ կին ֆերմերների ու ռանչոյատերերի վերապատրաստման նպատակով։<ref>{{Cite web |title=Empowering Beginning Women Farmers in the Northeast Through Whole Farm Planning - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804052304/https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-date=2020-08-04 |access-date=2026-06-28 |website=reeis.usda.gov}}</ref><ref>{{Cite web |title=Growing Successful Transitions with Beginning Women Farmer Programs in the Northeast and Texas - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725002540/https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-date=2025-07-25 |access-date=2026-06-28 |website=portal.nifa.usda.gov}}</ref>։ == Քննադատություն == Հոլիստիկ կառավարման տեսության պնդումները վիճարկվում են բազմաթիվ գրախոսվող ուսումնասիրությունների և լրագրողական հրապարակումների մեջ<ref name=":0" /><ref>{{cite web|last=Briske|first=D. D.|title=Origin, Persistence, and Resolution of the Rotational Grazing Debate: Integrating Human Dimensions Into Rangeland Research|url=https://www.ars.usda.gov/ARSUserFiles/1354/75.%20REM-D-10-00084.1.pdf|work=Rangeland Ecol Manage 64:325–334|access-date=6 April 2013}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Briske |first1=D.D. |last2=Derner |first2=J.D. |last3=Brown |first3=J.R. |last4=Fuhlendorf |first4=S.D. |last5=Teague |first5=W.R. |last6=Havstad |first6=K.M. |last7=Gillen |first7=R.L. |last8=Ash |first8=A.J. |last9=Willms |first9=W.D. |date=January 2008 |title=Rotational Grazing on Rangelands: Reconciliation of Perception and Experimental Evidence |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1550742408500078 |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=61 |issue=1 |pages=3–17 |doi=10.2111/06-159R.1|bibcode=2008REcoM..61....3B |hdl=10150/642920 |hdl-access=free }}</ref>։ 2014 թվականի մի ամփոփիչ գիտական հետազոտություն քննության է առել Հոլիստիկ կառավարման հինգ կոնկրետ էկոլոգիական վարկածներ և պարզել է, որ ԱՄՆ-i արևմուտքում դրանցից ոչ մեկը չի հաստատվել գիտական ապացույցներով<ref>{{Cite journal |last1=Carter |first1=John |last2=Jones |first2=Allison |last3=O'Brien |first3=Mary |last4=Ratner |first4=Jonathan |last5=Wuerthner |first5=George |date=2014-04-23 |title=Holistic Management: Misinformation on the Science of Grazed Ecosystems |journal=International Journal of Biodiversity |language=en |volume=2014 |pages=1–10 |doi=10.1155/2014/163431 |doi-access=free |issn=2314-4149}}</ref>։ Ռիչարդ Թիգի հոդվածում նշվում է, որ տարբեր քննադատություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային համակարգերը, այլ ոչ թե բուն հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2">{{cite book |last1=Teague |first1=Richard |first2=Fred |last2=Provenza |first3=Brien |last3=Norton |first4=Tim |last4=Steffens |first5=Matthew |last5=Barnes |first6=Mort |last6=Kothmann |first7=Roy |last7=Roath |year=2008 |chapter=Benefits of Multi-Paddock Grazing Management on Rangelands: Limitations of Experimental Grazing Research and Knowledge Gaps | editor-first=H.G. |editor-last=Schroder |title=Grasslands: Ecology, Management and Restoration |publisher=Nova Science Publishers |place=New York |pages=41–80 |isbn=978-1-60692-023-7 }}</ref>։ 1972-2016 թվականների համապատասխան ուսումնասիրությունների մետա-վերլուծությունը ցույց է տվել, որ բուսածածկույթի, բուսական կենսազանգվածի և կենդանիների մթերատվության վրա Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ավելի դրական ազդեցություն չի ունեցել, քան շարունակական արածեցումը, թեև այն կարող էր օգտակար լինել [[Մթնոլորտային տեղումներ|առատ տեղումներ]] ունեցող որոշ շրջաններում<ref>{{Cite journal |last=Hawkins |first=Heidi-Jayne |date=2017-04-03 |title=A global assessment of Holistic Planned Grazing™ compared with season-long, continuous grazing: meta-analysis findings |journal=African Journal of Range & Forage Science |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=65–75 |doi=10.2989/10220119.2017.1358213 |issn=1022-0119 |s2cid=90525942|doi-access=free |bibcode=2017AJRFS..34...65H }}</ref>։ Առնվազն երեք հետազոտություններ արձանագրել են հողի վիճակի բարելավում բազմաարոտավայրային մեթոդների կիրառման դեպքում՝ շարունակական արածեցման համեմատ։ Այդ բարելավումը չափվել է այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են հողում ածխածնի և ազոտի պարունակությունը, հողային բիոտան, ջրապահունակությունը, սննդանյութերի պահպանման ունակությունը և բուսական մնացորդներy<ref name="dx" /><ref>{{Cite journal |last1=Sanjari |first1=Gholamreza |last2=Ghadiri |first2=Hossein |last3=Ciesiolka |first3=Cyril A. A. |last4=Yu |first4=Bofu |date=2008-06-23 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=https://www.publish.csiro.au/sr/SR07220 |journal=Soil Research |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/SR07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |hdl=10072/21586 |issn=1838-6768|hdl-access=free }}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Stanley |first1=Paige |last2=Sayre |first2=Nathan |last3=Huntsinger |first3=Lynn |date=March 2024 |title=Holistic Management Shifts Ranchers' Mental Models for Successful Adaptive Grazing |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=93 |pages=33–48 |doi=10.1016/j.rama.2023.11.004|bibcode=2024REcoM..93...33S |doi-access=free }}</ref>։ Առկա են նաև փաստեր, որ բազմաարոտավայրային արածեցման մեթոդները կարող են մեծացնել հողի ջրապահունակությունը՝ չարածեցված հողերի համեմատ<ref name="Weber2011" />։ Այնուամենայնիվ, Ջորջ Վյուրթները «The Wildlife News» պարբերականում 2013 թվականին հրապարակված «Ալան Սեյվորի․ առասպել և իրականություն» ({{Lang-en|Allan Savory: Myth And Reality}}) խորագրով հոդվածում նշել է․ «Այն սակավաթիվ գիտական փորձերը, որոնք Սեյվորիի կողմնակիցները մեջբերում են որպես նրա մեթոդների իրավացիության ապացույց (ի հակադրություն նրա պնդումները հերքող հարյուրավոր աշխատանքների), հաճախ իրականում չեն ստուգում նրա տեսությունները։ Հոլիստիկ կառավարման կայքում մեջբերված մի շարք հետազոտություններում օգտագործման մակարդակները (հեռացված բուսականության աստիճանը) եղել են շատ ավելի ցածր, քան այն մակարդակը, որն իրականում առաջարկում է Սեյվորին»<ref name="wue">{{Cite web |last=Wuerthner |first=George |date=2013-11-12 |title=Allan Savory: Myth And Reality |url=https://www.thewildlifenews.com/2013/11/12/allan-savory-myth-and-reality/ |access-date=2024-09-26 |website=The Wildlife News |language=en-US}}</ref>։ Այս քննադատությունները վիճարկվել են այն հիմքով, որ բազմաթիվ հետազոտություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային արածեցման համակարգերը, այլ ոչ թե Հոլիստիկ կառավարումը կամ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2" />։ Բացի արածեցման մեթոդ լինելուց՝ Հոլիստիկ կառավարումը ներառում է նաև նպատակադրում, փորձառական ուսուցում, ինչպես նաև շեշտադրում մոնիթորինգի և հարմարվողական որոշումների կայացման վրա, ինչը հաշվի չի առնվել դաշտային բազմաթիվ գիտափորձերում<ref name=":1" /><ref name=":4" />։ Սա առաջադրվել է որպես պատճառ, թե ինչու են հողագործներից շատերը նշել Հոլիստիկ կառավարման առավել դրական փորձառության մասին, քան ցույց են տալիս գիտական հետազոտությունները<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Hawkins |first1=H.-J. |last2=Venter |first2=Z.-S. |last3=Cramer |first3=M.D. |date=1 January 2022 |title=A holistic view of Holistic Management: What do farm-scale, carbon, and social studies tell us? |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167880921004060 |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |language=en |volume=323 |article-number=107702 |doi=10.1016/j.agee.2021.107702|bibcode=2022AgEE..32307702H |hdl=11250/3044300 |hdl-access=free }}</ref>։ Այնուամենայնիվ, 2022 թվականի մի ամփոփիչ հետազոտություն, որն ուսումնասիրել է «ֆերմերային մակարդակի» 22 գիտական աշխատանք, որոնցից շատերը ներառել են ադապտիվ կառավարում, կրկին պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը որևէ ազդեցություն չի ունեցել բույսերի կամ կենդանիների մթերատվության վրա կամ նվազեցրել է այն<ref name=":5" />։ Միևնույն ժամանակ, այդ հետազոտությունը պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կապված է եղել սոցիալական համախմբվածության բարելավման և փոխադարձ ուսուցման հետ, սակայն հանգել է այն եզրակացության, որ «սոցիալական համախմբվածությունը, ուսուցումն ու մասնագիտական կապերը, որոնք այդքան տարածված են Հոլիստիկ կառավարմամբ աշխատող ֆերմաներում, կարող են ներդրվել ցանկացած ֆերմերային համայնքում՝ առանց Հոլիստիկ կառավարման անհիմն հռետորաբանությունն ընդունելու»<ref name=":5" />։ === Պնդումներ ածխածնի կլանման մասին === Սեյվորին քննադատության է ենթարկվել նաև այն պնդման համար, թե հոլիստիկ արածեցման՝ ածխածին կլանելու ներուժը ենթակա չէ փորձարարական գիտական ուսումնասիրության<ref name=":22">{{Cite web |last=TABLE Debates |date=16 Sep 2016 |title=Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method |url=https://www.tabledebates.org/research-library/holistic-management-critical-review-allan-savorys-grazing-method |access-date=23 July 2023 |website=TABLE Debates}}</ref>։ Օրինակ՝ 2000 թվականին Սեյվորին ասել է, որ «գիտական մեթոդը երբեք ոչինչ չի բացահայտում» և «գիտական մեթոդը մեզ պաշտպանում է ինձ նման խենթերից»<ref>{{Cite web |last=Hadley |first=C. J. |title=RANGE magazine.com, the Cowboy Spirit on America's Outback |url=https://www.rangemagazine.com/archives/stories/fall99/allan_savory.htm |access-date=2023-07-23 |website=www.rangemagazine.com}}</ref>։ Սեյվորիի հեղինակած 2017 թվականի տեղեկագրում նշվել է․ «Հոլիստիկ պլանավորված արածեցման վերաբերյալ կատարված յուրաքանչյուր հետազոտություն տվել է արդյունքներ, որոնք մերժվել են արոտավայրերի մասնագետների կողմից, քանի որ փորձերի կրկնելիություն չի եղել»<ref>{{Cite web |last=Ketcham |first=Christopher |date=23 February 2017 |title=Allan Savory's Holistic Management Theory Falls Short on Science |url=https://www.sierraclub.org/sierra/2017-2-march-april/feature/allan-savory-says-more-cows-land-will-reverse-climate-change |access-date=2023-07-23 |website=www.sierraclub.org |language=en}}</ref>։ T''A''BLE Debates» հարթակն այս հակասությունն ամփոփել է հետևյալ կերպ․ «Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (ՀՊԱ) անհնար է ստանդարտացնել, կրկնել և, հետևաբար, փորձարարական ստուգման ենթարկել որպես մեկ ամբողջություն (այլ ոչ թե միայն դրա արածեցման բաղադրիչը), ուստի փորձարարական գիտությունն ի վիճակի չէ ուսումնասիրել այն»։ Միևնույն ժամանակ հարթակն ընդգծել է, որ «նա չի բացատրում, թե ինչպես կարելի է ՀՊԱ-ի օգտին պատճառահետևանքային պնդումներ անել անապատացման դեմ պայքարի և կլիմայի մեղմման հարցում՝ առանց այդ կապերն ապացուցող գիտական տվյալներին դիմելու<ref name=":22" />։ Առավել թույլ է մշակված այն ապացույցների բազան, որը Հոլիստիկ կառավարումը համեմատում է խոտածածկ տարածքներում անասունների լիակատար բացակայության հետ։ Մի շարք գրախոսվող հետազոտություններ պարզել են, որ կիսաչոր տափաստաններից անասունների ամբողջական դուրսբերումը կարող է հանգեցնել բուսականության զգալի վերականգնման և հողում ածխածնի կլանման<ref>{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Liping |last2=Wei |first2=Xiaorong |last3=Zhang |first3=Xingchang |last4=Cheng |first4=Jimin |date=2013-01-30 |title=Ecosystem Carbon and Nitrogen Accumulation after Grazing Exclusion in Semiarid Grassland |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=1 |article-number=e55433 |bibcode=2013PLoSO...855433Q |doi=10.1371/journal.pone.0055433 |issn=1932-6203 |pmc=3559475 |pmid=23383191 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fernandez |first1=D. P. |last2=Neff |first2=J. C. |last3=Reynolds |first3=R. L. |date=2008-05-01 |title=Biogeochemical and ecological impacts of livestock grazing in semi-arid southeastern Utah, USA |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196307002662 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=72 |issue=5 |pages=777–791 |bibcode=2008JArEn..72..777F |doi=10.1016/j.jaridenv.2007.10.009 |issn=0140-1963|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Oliveira Filho |first1=José de Souza |last2=Vieira |first2=Jonas Nunes |last3=Ribeiro da Silva |first3=Eliane Maria |last4=Beserra de Oliveira |first4=José Gerardo |last5=Pereira |first5=Marcos Gervasio |last6=Brasileiro |first6=Felipe Gomes |date=2019-07-01 |title=Assessing the effects of 17 years of grazing exclusion in degraded semi-arid soils: Evaluation of soil fertility, nutrients pools and stoichiometry |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196319300357 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=166 |pages=1–10 |bibcode=2019JArEn.166....1O |doi=10.1016/j.jaridenv.2019.03.006 |issn=0140-1963 |s2cid=132050918|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Xing |last2=Li |first2=Zongshan |last3=Fu |first3=Bojie |last4=Zhou |first4=Wangming |last5=Liu |first5=Huifeng |last6=Liu |first6=Guohua |date=2014-12-01 |title=Restoration of ecosystem carbon and nitrogen storage and microbial biomass after grazing exclusion in semi-arid grasslands of Inner Mongolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925857414004881 |journal=Ecological Engineering |language=en |volume=73 |pages=395–403 |doi=10.1016/j.ecoleng.2014.09.077 |bibcode=2014EcEng..73..395W |issn=0925-8574|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gebregergs |first1=Tsegay |last2=Tessema |first2=Zewdu K. |last3=Solomon |first3=Negasi |last4=Birhane |first4=Emiru |date=June 2019 |title=Carbon sequestration and soil restoration potential of grazing lands under exclosure management in a semi-arid environment of northern Ethiopia |journal=Ecology and Evolution |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=6468–6479 |doi=10.1002/ece3.5223 |doi-access=free |issn=2045-7758 |pmc=6580272 |pmid=31236236|bibcode=2019EcoEv...9.6468G }}</ref>։ 2021 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված պարզել է, որ սակավ արածեցված և բնական խոտածածկ տարածքներին է բաժին ընկնում աշխարհի խոտածածկույթի ածխածնի ընդհանուր կուտակային կլանման 80%-ը, մինչդեռ կառավարվող (այսինքն՝ անասունների ավելի մեծ խտություն ունեցող) արոտավայրերը վերջին տասնամյակում հանդիսացել են ջերմոցային գազերի ուղիղ աղբյուր<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Jinfeng |last2=Ciais |first2=Philippe |last3=Gasser |first3=Thomas |last4=Smith |first4=Pete |last5=Herrero |first5=Mario |last6=Havlík |first6=Petr |last7=Obersteiner |first7=Michael |last8=Guenet |first8=Bertrand |last9=Goll |first9=Daniel S. |last10=Li |first10=Wei |last11=Naipal |first11=Victoria |last12=Peng |first12=Shushi |last13=Qiu |first13=Chunjing |last14=Tian |first14=Hanqin |last15=Viovy |first15=Nicolas |date=2021-01-05 |title=Climate warming from managed grasslands cancels the cooling effect of carbon sinks in sparsely grazed and natural grasslands |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=118 |bibcode=2021NatCo..12..118C |doi=10.1038/s41467-020-20406-7 |doi-access=free|issn=2041-1723 |pmc=7785734 |pmid=33402687}}</ref>։ 2011 թվականի մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ Սեյվորիի կողմից առաջարկվող բազմաարոտավայրային արածեցումը հանգեցրել է հողում ածխածնի ավելի շատ կլանման, քան ծանրաբեռնված շարունակական արածեցումը, սակայն չնչին չափով զիջել է «արածեցման բացառմանը» (տարածքից արածող անասունների լիակատար դուրսբերմանը)<ref name="dx" />։ Մեկ այլ գրախոսվող հոդված պարզել է, որ եթե ներկայիս արոտավայրերը վերականգնվեին իրենց նախկին բնական վիճակին՝ որպես վայրի տափաստաններ, թփուտներ և նոսր սավաննաներ՝ առանց անասնապահության, ապա դրանք, ըստ գնահատականների, կարող էին պահեստավորել 15,2–59,9 գիգատոննա լրացուցիչ ածխածին<ref>{{Cite journal |last1=Hayek |first1=Matthew N. |last2=Harwatt |first2=Helen |last3=Ripple |first3=William J. |last4=Mueller |first4=Nathaniel D. |date=January 2021 |title=The carbon opportunity cost of animal-sourced food production on land |url=https://www.nature.com/articles/s41893-020-00603-4 |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=21–24 |doi=10.1038/s41893-020-00603-4 |issn=2398-9629 |s2cid=221522148|url-access=subscription }}</ref>։ 2013 թվականին Սեյվորիի ինստիտուտը հրապարակել է պատասխան՝ ուղղված իր որոշ քննադատներին<ref>{{cite web |publisher=Savory Institute |title=Holistic Management Research Portfolio |date=March 2013 |access-date=4 December 2015 |url=http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208152705/http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-date=8 December 2015 |df=dmy }}</ref>։ Նույն ամսին Սեյվորին [[TED (համաժողովներ)|TED]]-ում հանդես է եկել որպես հրավիրյալ բանախոս՝ ներկայացնելով «Ինչպես պայքարել անապատացման դեմ և շրջել կլիմայի փոփոխությունը» (''How to Fight Desertification and Reverse Climate Change'') խորագրով ելույթը<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change|title = How to fight desertification and reverse climate change| date=4 March 2013 }}</ref><ref name="Maughan">{{cite news |last1=Maughan |first1=Ralph |title=Alan Savory gives a popular and very misleading TED talk |url=http://www.thewildlifenews.com/2013/03/18/alan-savory-gives-a-popular-and-very-misleading-ted-talk/ |access-date=2015-02-03 |work=The Wildlife News |date=2013-03-18}}</ref>։ TED-ի ելույթում Սեյվորին պնդել է, որ հոլիստիկ արածեցումը 40 տարվա ընթացքում կարող է ածխաթթու գազի մակարդակը նվազեցնել մինչև նախաարդյունաբերական շրջանի ցուցանիշները՝ լուծելով [[Կլիմայի փոփոխություն|կլիմայի փոփոխության]] հետևանքով առաջացած խնդիրները։ Ավելի ուշ, մեկնաբանելով իր TED ելույթը, Սեյվորին հերքել է այն պնդումը, թե հոլիստիկ արածեցումը կարող է շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը՝ նշելով․ «Ես միայն օգտագործել եմ «անդրադառնալ կլիմայի փոփոխությանը» արտահայտությունը․․․ թեև գրել և խոսել եմ մարդածին անապատացումը շրջելու մասին»<ref name=":22" />։ ''RealClimate.org'' կայքը հրապարակել է մի հոդված՝ նշելով, որ Սեյվորիի այն պնդումները, թե իր մեթոդը կարող է մթնոլորտային ածխածինը «վերադարձնել նախաարդյունաբերական մակարդակի», «ուղղակի ողջամիտ չեն»<ref name=":6">{{Cite news |last1=West |first1=Jason |last2=Briske |first2=David |date=4 November 2013 |title=Cows, Carbon and the Anthropocene: Commentary on Savory TED Video |url=http://www.realclimate.org/index.php/archives/2013/11/cows-carbon-and-the-anthropocene-commentary-on-savory-ted-video/ |access-date=2018-10-28 |work=RealClimate}}</ref><ref name="Nordborg 2016">Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers</ref>։ Ըստ ''Skeptical Science'' հարթակի՝ «հնարավոր չէ բարձրացնել մթերատվությունը, ավելացնել խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը և կուտակել ածխածին՝ արածեցման որևէ ռազմավարության կիրառմամբ, չի նշվել կոնկրետ Հոլիստիկ կառավարման մասին։ Հողում ածխածնի կուտակման վրա արածեցման ազդեցության վերաբերյալ նախկինում արդեն կատարվել են երկարաժամկետ հետազոտություններ, և արդյունքները հուսադրող չեն գտնվել։ Հողում ածխածնի կուտակման բարդ բնույթի, գլոբալ ջերմաստիճանի բարձրացման, անապատացման վտանգի և անասնապահությունից մեթանի արտանետումների պատճառով քիչ հավանական է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կամ կառավարման որևէ այլ մեթոդ կարողանա շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը»<ref>{{Cite web |last=Seb V |date=18 March 2019 |title=New rebuttal to the myth 'Holistic Management can reverse Climate Change' |url=https://skepticalscience.com/holistic-management-rebuttal.html |website=Skeptical Science}}</ref>։ [[Շվեդիա|Շվեդիայի]] գյուղատնտեսական գիտությունների համալսարանի կողմից 2016 թվականին հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ այն իրական տեմպը, որով արածեցման բարելավված կառավարումը կարող է նպաստել ածխածնի կլանմանը, յոթ անգամ ավելի ցածր է, քան Սեյվորիի ներկայացրած ցուցանիշները։ Այդ հետազոտությունը եզրակացրել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը չի կարող շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը<ref name="Nordborg 2016" />։ Սննդի և կլիմայի հետազոտական ցանցի 2017 թվականի ուսումնասիրությունը ևս եզրակացրել է, որ ածխածնի կլանման վերաբերյալ Սեյվորիի պնդումներն «իրատեսական չեն» և խիստ տարբերվում են գրախոսվող հետազոտությունների արդյունքներից<ref name=":3">{{cite web |last1=Garnett |first1=Tara |last2=Godde |first2=Cécile |year=2017 |title=Grazed and confused? |url=https://www.tabledebates.org/sites/default/files/2020-10/fcrn_gnc_report.pdf |access-date=11 February 2021 |publisher=Food Climate Research Network |page=64 |quote=The non-peer-reviewed estimates from the Savory Institute are strikingly higher – and, for all the reasons discussed earlier (Section 3.4.3), unrealistic.}}</ref>։ Գիտական գրականության մետա-վերլուծության հիման վրա FCRN-ի հետազոտությունը գնահատել է, որ արածեցման կառավարման միջոցով հողում ածխածնի կլանման համաշխարհային ընդհանուր ներուժը տատանվում է տարեկան 0,3–0,8 Գտ CO2eq) սահմաններում, ինչը համարժեք է ներկայիս անասնապահության գլոբալ ընդհանուր արտանետումների առավելագույնը 4–11%-ի փոխհատուցմանը։ Բացի այդ, նշվել է, որ «արոտավայրային ոլորտի ընդլայնումը կամ ինտենսիվացումը՝ որպես ածխածնի ավելի շատ կլանման մոտեցում, կհանգեցնի մեթանի, ազոտի ենթօքսիդի և հողօգտագործման փոփոխությամբ պայմանավորված CO2-ի արտանետումների զգալի աճի»<ref name=":3" />։ ''Project Drawdown'' նախագիծը բարելավված կառավարվող արածեցման միջոցով ածխածնի կլանման ընդհանուր ներուժը 2020–2050 թվականների համար գնահատել է 13,72–20,92 գիգատոննա CO2eq, ինչը կազմում է տարեկան 0,46–0,70 Գտ CO2eq։ Իսկ 2022 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված արածեցման բարելավված կառավարման միջոցով ածխածնի կլանման ներուժը գնահատել է նմանատիպ մակարդակում՝ տարեկան 0,15–0,70 Գտ CO2eq<ref>{{Cite journal |last1=Bai |first1=Yongfei |last2=Cotrufo |first2=M. Francesca |date=2022-08-05 |title=Grassland soil carbon sequestration: Current understanding, challenges, and solutions |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abo2380 |journal=Science |language=en |volume=377 |issue=6606 |pages=603–608 |bibcode=2022Sci...377..603B |doi=10.1126/science.abo2380 |issn=0036-8075 |pmid=35926033 |s2cid=251349023|url-access=subscription }}</ref>։ == Մրցանակներ == 2003 թվականին Սեյվորին արժանացել է Բանկսիա միջազգային մրցանակին<ref name="Banksia">{{cite web |publisher=Banksia Environmental Foundation |url=http://www.banksiafdn.com/index.php?page=67 |title=2003 award winners |archive-url=https://web.archive.org/web/20031105173829/http://banksiafdn.com/index.php?page=67 |archive-date=5 November 2003}}</ref>, իսկ 2010 թվականին Զիմբաբվեում գտնվող Հոլիստիկ կառավարման Operation Hope աֆրիկյան կենտրոնի (Հոլիստիկ կառավարումը կիրառող «հայեցակարգի գործնական հիմնավորման» նախագիծ) ճանաչվել է 2010 թվականի Buckminster Fuller Challenge-ի հաղթող՝ «այն նախաձեռնությունների գնահատման շրջանակում, որոնք կիրառում են համապարփակ, կանխատեսող նախագծային մոտեցում՝ արմատապես բարելավելու մարդու բարեկեցությունը և մեր մոլորակի էկոհամակարգերի առողջությունը»<ref name="Thackara2010" /><ref>{{cite news |last=Rothstein |first=Joe |title=Hang On, Planet Earth, Help Is On The Way |date=4 June 2010 |url=http://uspolitics.einnews.com/column/57081276/hang-on-planet-earth-help-is-on-the-way-joe-rothstein-s-commentary |newspaper=EIN News |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Բացի այդ, Հոլիստիկ կառավարման բազմաթիվ կիրառողներ արժանացել են մրցանակների՝ այս գործելակերպի միջոցով շրջակա միջավայրի պահպանությանը նպաստելու համար<ref>{{Cite web |title=Awards |url=https://www.holisticmanagement.org/awards |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Լրացուցիչ ընթերցանություն == *{{cite book |last=Savory |first=Allan |author2=Jody Butterfield |title=Holistic Management: A New Framework for Decision Making |orig-date=1988 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Island Press |location=Washington, D.C. |isbn=1-55963-487-1 }} *{{cite book |last=Adams |first=Ann |title=At Home with Holistic Management |orig-date=1999 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Holistic Management International|location=Albuquerque, NM |isbn=978-0-9673941-0-7 }} * Hudak, Mike (2015-02-01). Comments on Allan Savory's Proposed Application of "Holistic Management" to Grasslands, Including Desert Grasslands, for the Purpose of Increasing Sequestration of Atmospheric Carbon. Revised 13 Nov 2013; 1 Feb 2015. Public letter to Sierra Club contains many online references critical of holistic agricultural management. 7 pages. * Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers. {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Համակարգերի տեսություն]] [[Կատեգորիա:Կենսաբազմազանություն]] [[Կատեգորիա:Կայուն սննդահամակարգ]] [[Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն]] [[Կատեգորիա:Շրջակա միջավայր]] [[Կատեգորիա:Տերմինաբանություն]] [[Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական տերմիններ]] [[Կատեգորիա:Կայուն գյուղատնտեսություն]] pqrqn7ade586ps2a3athfe1tdyu71go 10940311 10940310 2026-10-11T15:40:49Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 10940311 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} [[Պատկեր:Cows grazing under the african sun.jpg|thumb|Հոլիստիկ կառավարումը մշակվել է որպես արածեցման կառավարման համար ռեսուրսների կառավարման մոտեցում]] '''Հոլիստիկ կառավարում''' [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] մեջ ([[հունարեն]] ''ὅλος holos'' բառից, որը նշանակում է «ամբողջ, ամբողջական, համընդհանուր, ամբողջականություն») ռեսուրսների կառավարման մոտեցում, որն ի սկզբանե մշակվել է Ալան Սեյվորիի կողմից<ref name="Sullivan">{{cite web|last=Sullivan|first=Preston|title=Holistic Management: A Whole-Farm Decision Making Framework|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296|work=The National Sustainable Agriculture Information Service - ATTRA|publisher=National Center for Appropriate Technology (NCAT)|access-date=16 April 2013|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329025842/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=296}}</ref>՝ [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] [[Ռանչո|կառավարման]] համար<ref name="greenbiz">{{cite web|last=Coughlin|first=Chrissy|title=Allan Savory: How livestock can protect the land|date=10 March 2013 |url=http://www.greenbiz.com/blog/2013/03/10/allan-savory-how-livestock-can-protect-land|publisher=GreenBiz|access-date=5 April 2013}}</ref>։ [[Հոլիզմ|Հոլիստիկ]] կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193">{{cite book| title=Meat: A Benign Extravagance | first=Simon | last=Fairlie | publisher=Chelsea Green Publishing | year=2010 | isbn=978-1-60358-325-1 | pages=191–193 }}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը Holistic Management International կազմակերպության գրանցված [[Ապրանքանիշ|ապրանքանիշն]] է (որն այլևս կապված չէ Ալան Սեյվորիի հետ)։ Այն քննադատության է ենթարկվել բազմաթիվ հետազոտողների կողմից, որոնք պնդում են, որ այն ի վիճակի չէ ապահովել հայտարարված առավելությունները<ref>{{Cite journal |last1=Briske |first1=David D. |last2=Bestelmeyer |first2=Brandon T. |last3=Brown |first3=Joel R. |last4=Fuhlendorf |first4=Samuel D. |last5=Wayne Polley |first5=H. |date=2013-10-01 |title=The Savory Method Can Not Green Deserts or Reverse Climate Change: A response to the Allan Savory TED video |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0190052813500320 |journal=Rangelands |volume=35 |issue=5 |pages=72–74 |doi=10.2111/RANGELANDS-D-13-00044.1 |bibcode=2013Range..35...72B |issn=0190-0528|hdl=10150/639967 |s2cid=86573794 |hdl-access=free }}</ref><ref name=":0">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2014/aug/04/eat-more-meat-and-save-the-world-the-latest-implausible-farming-miracle |title=Eat more meat and save the world: the latest implausible farming miracle |last=Monbiot |first=George |George Monbiot |date=4 August 2014 |work=The Guardian|access-date=2018-10-28}}</ref>։ ==Սահմանում== «Հոլիստիկ կառավարումը» նկարագրում է ռեսուրսների կառավարման [[Համակարգային մոտեցում|համակարգային մտածողության մոտեցում]]։ Ի սկզբանե մշակվելով Ալան Սեյվորիի կողմից՝ այն այժմ հարմարեցվում է սոցիալական, էկոլոգիական և տնտեսական բարդ գործոններ ունեցող այլ համակարգերի կառավարման համար։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (HPG) նման է [[Խոտհարքաշրջանառություն|ռոտացիոն արածեցմանը]], սակայն տարբերվում է նրանով, որ ավելի հստակորեն ճանաչում է և գործնական շրջանակ տրամադրում էկոհամակարգային չորս հիմնական գործընթացներին հարմարվելու համար․ [[Ջրի շրջապտույտ|ջրի]] [[Ջրի շրջապտույտ|շրջապտույտ]]<ref name="auto">{{cite web| last1=Weber| first1=K T| last2=Gokhale| first2=B S| title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho| url=http://giscenter.isu.edu/research/projects/jae_soilmoisture.pdf| website=Elsevier| publisher=Journal of Arid Environments| access-date=13 April 2015}}</ref><ref name="dx">{{cite journal |last1=Teague |first1=W.R. |last2=Dowhower |first2=S.L. |last3=Baker |first3=S.A. |last4=Haile |first4=N. |last5=DeLaune |first5=P.B. |last6=Conover |first6=D.M. |year=2011 |title=Grazing Management Impacts on Vegetation, Soil Biota and Soil Chemical, Physical and Hydrological Properties in Tall Grass Prairie |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |url-status=live |journal=Agriculture, Ecosystems and Environment |volume=141 |issue=3–4 |pages=310–322 |bibcode=2011AgEE..141..310T |doi=10.1016/j.agee.2011.03.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001417/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880911000934 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref>, հանքանյութերի շրջապտույտ<ref>{{cite web | last=Sanjari G, Ghadiri H, Ciesiolka CAA, Yu B (2008) | title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland | publisher=Soil Research 46 (CSIRO Publishing), 348–358. | url=http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 | access-date=7 April 2013 | archive-date=27 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130927213634/http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/21586/52232_1.pdf?sequence=1 }}</ref><ref>{{cite web| last=Fairlie| first=Simon| title=Maximizing Soil Carbon Sequestration: Carbon Farming and Rotational Grazing| url=http://www.motherearthnews.com/sustainable-farming/soil-carbon-sequestration-rotational-grazing-ze0z1208zkon.aspx#axzz2PmJWctkM| work=Mother Earth News August 21, 2012| access-date=7 April 2013}}</ref>, ներառյալ [[Ածխածնի շրջանառություն|ածխածնի]] [[Ածխածնի շրջանառություն|շրջանառությունը]], էներգիայի հոսք և համայնքային դինամիկա (օրգանիզմների միջև փոխհարաբերությունները [[Էկոհամակարգ|էկոհամակարգում]])<ref>{{cite book| last=Archer| first=Steve, Fred E. Smeins| title=Grazing Management an ecological perspective edited by Rodney K Heitschmidt and Jerry W Stuth| page=Chapter 5| url=http://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1| access-date=2013-04-08| archive-date=2021-05-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20210514204439/https://cnrit.tamu.edu/rlem/textbook/Chapter5.htm#index1}}</ref>՝ հավասար կարևորություն տալով անասնապահական արտադրությանն ու սոցիալական բարեկեցությանը։ Հոլիստիկ կառավարումը նմանեցվել է «արոտավայրերի կառավարման [[Մշտատև գյուղատնտեսություն|մշտատև գյուղատնտեսության]] մոտեցմանը»<ref name="Fairlie 2010 191–193" />։ === Գործողությունների համակարգ === Հոլիստիկ կառավարման որոշումների կայացման շրջանակը կիրառում է վեց հիմնական քայլ՝ ռեսուրսների կառավարումն ուղղորդելու համար<ref>{{cite web|last=Savory|first=Allan|title=Putting Holistic Management In Place|url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|work=Savory Institute|access-date=6 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111074423/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/works/|archive-date=11 January 2012}}</ref><ref name="Sullivan" />․ #Սահմանել կառավարվող համակարգն ամբողջականությամբ։ Ոչ մի տարածք չպետք է դիտարկվի որպես մեկ արտադրանքի համակարգ։ Սահմանելով ամբողջությունը՝ մարդիկ ավելի լավ են կարողանում կառավարել։ Սա ներառում է առկա ռեսուրսների, այդ թվում՝ [[Ներդրումների կառավարում|ֆինանսական միջոցների]] բացահայտումը, որոնք գտնվում են կառավարչի տրամադրության տակ։ #Սահմանել, թե ինչ եք ցանկանում այժմ և ապագայում։ Սահմանել այն նպատակները, խնդիրներն ու գործողությունները, որոնք անհրաժեշտ են ցանկալի կյանքի որակն ապահովելու համար, ինչպես նաև որոշել, թե ինչպիսին պետք է լինի կյանքը սնուցող միջավայրը՝ այդ [[Կյանքի որակ|կյանքի որակը]] հեռավոր ապագայում պահպանելու համար։ #Հետևել էկոհամակարգի առողջության վաղագույն ցուցանիշներին։ Բացահայտել էկոհամակարգային այն ծառայությունները, որոնք խորը ազդեցություն ունեն ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղական միջավայրերում ապրող մարդկանց վրա, և գտնել դրանք հեշտությամբ վերահսկելու եղանակ։ Վատ գործող միջավայրի վաղ ցուցանիշի լավագույն օրինակներից մեկը բուսածածկույթից զուրկ հողակտորների առկայությունն է։ Ավելի լավ գործող միջավայրի ցուցանիշ է նոր ծլարձակող բույսերի տեսակային բազմազանությունը, ինչպես նաև վայրի բնության վերադարձը կամ աճը։ #Չսահմանափակել կիրառվող կառավարման գործիքները։ Բնական ռեսուրսների կառավարման ութ գործիքներն են՝ փողը/աշխատուժը, մարդկային ստեղծագործականությունը, արածեցումը, կենդանիների ազդեցությունը, կրակը, հանգիստը, կենդանի օրգանիզմները և գիտությունը/տեխնոլոգիան։ Հաջողության հասնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել այս բոլոր գործիքները հնարավորությունների առավելագույն չափով։ #Փորձարկել որոշումներն այնպիսի հարցադրումների միջոցով, որոնք նախագծված են ապահովելու, որ բոլոր որոշումները լինեն սոցիալապես, բնապահպանապես և ֆինանսապես հիմնավորված՝ ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հեռանկարում։ #Իրականացնել կանխարգելիչ մոնիտորինգ՝ նախքան կառավարվող համակարգում անհավասարակշռության խորացումը։ Այսպիսով, կառավարիչը կարող է արագորեն ձեռնարկել հարմարվողական, ուղղիչ գործողություններ՝ նախքան էկոհամակարգային ծառայությունների կորուստը։ Միշտ ենթադրել, որ ծրագիրը կատարյալ չէ, և կիրառել հետադարձ կապի մեխանիզմ, որը ներառում է ձախողման վաղագույն նշանների մոնիտորինգ, ճշգրտում և վերապլանավորում՝ ըստ անհրաժեշտության։ Այլ կերպ ասած՝ կիրառել «[[wikt:canary in a coal mine|canary in a coal mine]]» (վաղ ահազանգման) մոտեցումը։ === Չորս սկզբունք === Ալան Սեյվորին առանձնացրել է Հոլիստիկ կառավարման պլանավորված արածեցման չորս հիմնական սկզբունք, որոնք նպատակ ունեին օգտվել արածող կենդանիների մեծ հոտերի և դրանց գոյությունն ապահովող խոտածածկ տարածքների միջև առկա [[Սիմբիոզ|սիմբիոտիկ]] փոխհարաբերությունից<ref name="Savory 2012">{{cite web |last=Savory |first=Allan |title=Principles of Holistic Management, Empowering Caretakers of the Land |url=http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109072440/http://www.savoryinstitute.com/holistic-management/principles-of-holistic-management/ |archive-date=9 January 2012 |work=Savory Institute |access-date=6 April 2013}}</ref>․ # Բնությունը գործում է որպես ամբողջական համակեցություն՝ մարդկանց, կենդանիների և հողի միջև [[Մուտուալիզմ|մուտուալիստական]] փոխհարաբերություններով։ Եթե հեռացվի որևէ առանցքային տեսակ, ինչպիսիք են արածող մեծ հոտերը, կամ փոխվի դրանց վարքագիծը, ապա առաջանում է անսպասելի և լայնածավալ բացասական ազդեցություն շրջակա միջավայրի այլ ոլորտների վրա<ref name="Savory 2012" />։ # Չափազանց կարևոր է, որ գյուղատնտեսական պլանավորման ցանկացած համակարգ լինի բավականաչափ ճկուն՝ բնության բարդությանը հարմարվելու համար, քանի որ բոլոր միջավայրերը տարբեր են և ունեն մշտապես փոփոխվող տեղական պայմաններ։ # [[Ընտելացում|Ընտանի տեսակների]] կիրառմամբ [[Անասնաբուծություն|անասնաբուծությունը]] կարող է ծառայել որպես կորսված առանցքային տեսակների փոխարինիչ։ Այդպիսով, բնությունը նմանակող եղանակով պատշաճ կառավարման դեպքում գյուղատնտեսությունը կարող է վերականգնել հողը և նույնիսկ օգուտ բերել վայրի բնությանը՝ միաժամանակ օգտակար լինելով մարդկանց<ref name="Savory 2012" />։ # Ժամանակը և ժամկետների ընտրությունը հողօգտագործման պլանավորման կարևորագույն գործոններն են։ Ոչ միայն չափազանց կարևոր է հասկանալ, թե որքան ժամանակ պետք է օգտագործել հողը գյուղատնտեսության համար և որքան ժամանակ տրամադրել հողի հանգստին, այլև նույնքան կարևոր է հստակ գիտակցել, թե կոնկրետ երբ և որտեղ է հողը պատրաստ այդ օգտագործմանն ու հանգստին<ref name="Savory 2012" />։ == Ստեղծման պատմություն == Հոլիստիկ պլանավորված [[Կենդանիների արածեցում|արածեցման]] գաղափարը 1960-ական թվականներին մշակել է վայրի բնության կենսաբան Ալան Սեյվորին՝ իր հայրենի Հարավային Ռոդեզիայում։ Նա նպատակ ուներ հասկանալ [[Անապատացում|անապատացման]] խնդիրը [[Շրջակա միջավայրի պահպանության շարժում|բնապահպանական]] ավելի լայն շարժման համատեքստում։ Կրելով Անդրե Վուազենի աշխատանքների ազդեցությունը<ref>{{cite book |last=Voisin|first=André |André Voisin |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}</ref><ref>{{cite book |last=Voisin |first=André |author2=Lecomte, Antoine |title=Rational grazing, the meeting of cow and grass: a manual of grass productivity |year=1962 |publisher=C. Lockwood LTD, London}}</ref>՝ նա առաջ է քաշել այն վարկածը, որ անապատների տարածումը, վայրի բնության կորուստը և դրա հետևանքով մարդկանց աղքատացումը պայմանավորված էին արածող խոշոր կենդանիների բնական հոտերի կրճատմամբ և, առավել ևս, պահպանված սակավաթիվ հոտերի վարքագծի փոփոխությամբ։ Սեյվորին նաև ենթադրել է, որ [[Գյուղատնտեսական կենդանիներ|գյուղատնտեսական կենդանիները]] կարող են փոխարինել բնական հոտերին՝ ապահովելով կարևոր [[էկոհամակարգային ծառայություններ]], ինչպիսին է սննդանյութերի շրջանառությունը<ref>{{cite web|last=Retallack|first=Gregory|title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling|url=http://blogs.uoregon.edu/gregr/files/2013/07/grasslandscooling-nhslkh.pdf|work=The University of Chicago|publisher=The Journal of Geology|access-date=21 October 2013}}</ref><ref>{{cite book |last= Voisin|first= André |title=Grass Productivity | date=1 December 1988 |orig-date=1959 |publisher=Island Press |isbn=978-0-933280-64-9 }}.</ref>։ Թեև անասնապահները նկատել էին, որ [[Խոտհարքաշրջանառություն|խոտհարքաշրջանառության]] համակարգերը կարող են կիրառելի լինել անասնապահական նպատակներով, գիտական փորձերը ցույց են տվել, որ դրանք պարտադիր չէ, որ լուծեն [[Էկոլոգիա|էկոլոգիական]] այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսին է [[Անապատացում|անապատացումը]]։ Ըստ Սեյվորիի՝ անհրաժեշտ էր խոտածածկ տարածքների համակարգերի կառավարման ավելի համապարփակ շրջանակ՝ հարմարվողական, հոլիստիկ կառավարման պլան։ Այդ իսկ պատճառով Հոլիստիկ կառավարումն օգտագործվել է որպես ամբողջական ֆերմայի/ռանչոյի պլանավորման գործիք[https://www.canr.msu.edu/foodsystems/uploads/files/holistic.pdf]։ 1984 թվականին նա հիմնադրել է Հոլիստիկ ռեսուրսների կառավարման կենտրոնը (Center for Holistic Resource Management), որը հետագայում վերանվանվել է «Holistic Management International»<ref>{{Cite web |title=Holistic Management International {{!}} Healthy Land. Healthy Food. Healthy Lives.® |url=https://www.holisticmanagement.org/ |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ Շատ տարածաշրջաններում արոտավայրային անասնապահությունն ու [[Մարդու էկոլոգիա|համայնքային]] հողօգտագործումը մեղադրվում են գերարածեցման հետևանքով առաջացած շրջակա միջավայրի դեգրադացիայի մեջ։ Տարիների հետազոտություններից ու փորձերից հետո Սեյվորին հանգել է այն եզրակացության, որ այդ պնդումը հաճախ սխալ է, իսկ երբեմն էլ կենդանիներին հեռացնելն իրականում միայն ավելի է վատթարացնում իրավիճակը։ Այս հայեցակարգը «տրոֆիկ կասկադի» տարատեսակ է, որտեղ մարդիկ դիտարկվում են որպես բարձրագույն գիշատիչներ, և կասկադը սկիզբ է առնում հենց նրանցից։ Սեյվորին մշակել է կառավարման մի համակարգ, որը, նրա պնդմամբ, պետք է բարելավի արածեցման համակարգերը։ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումն արոտավայրերի կառավարման ավելի նոր մոտեցումներից մեկն է, որի նպատակն է առավել ճշգրիտ նմանակել վայրի կենդանիների բնական հոտերի վարքագիծը։ Ըստ պնդումների՝ այն բարելավում է գետամերձ բնակավայրերը ու ջրի որակը՝ ի տարբերություն այն համակարգերի, որոնք հաճախ հանգեցնում էին հողերի դեգրադացիային։ Հոլիստիկ կառավարումը նաև բարելավում է արոտավայրերի որակը թե՛ ընտանի, թե՛ [[Վայրի բնություն|վայրի կենդանիների]] համար<ref name="auto" /><ref name="dx" /><ref>A. M. Strauch et al. Impact of livestock management on water quality and streambank structure in a semi-arid, African ecosystem, Journal of Arid Environments 73 (2009) 795–803</ref><ref>{{cite web| last=Undersander| first=Dan| title=Grassland birds: Fostering habitat using rotational grazing| url=http://learningstore.uwex.edu/assets/pdfs/a3715.pdf| publisher=University of Wisconsin-Extension| access-date=5 April 2013| display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal| last1=Ferguson| first1=Bruce| title=Sustainability of holistic and conventional cattle ranching in the seasonally dry tropics of Chiapas, Mexico| journal=Agricultural Systems| date=18 June 2013| volume=120| pages=38–48| display-authors=etal| doi=10.1016/j.agsy.2013.05.005| bibcode=2013AgSys.120...38F}}</ref>։ Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ներուժ ունի մեղմելու [[Կլիմայի մելիորացում|կլիմայի]] [[Կլիմայի մելիորացում|մելիորացումը]]՝ միաժամանակ նպաստելով հողի վերականգնմանը, ավելացնելով կենսաբազմազանությունը և շրջելով անապատացման գործընթացը<ref>[https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change "Allan Savory: How to green the desert and reverse climate change."] TED Talk, February 2013.</ref><ref name="Thackara2010">{{cite magazine |last=Thackara |first=John |date=2010-06-03 |title=Dominant theory says that desertification is caused by overgrazing. Operation Hope, winner of the 2010 Buckminster Fuller Challenge, has upended this idea—restoring degraded African grasslands into lush, green pasture. |url=http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |url-status=unfit |magazine=Seed Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606190708/http://seedmagazine.com/content/article/Greener_Pastures |archive-date=2010-06-06 |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Այս գործելակերպում [[Խոտհարք|խոտհարքները]] վերականգնելու համար կիրառվում են ցանկապատեր և/կամ հովիվներ<ref name="dx" /><ref name="Weber2011">{{cite journal |last1=Weber |first1=K.T. |last2=Gokhale |first2=B.S. |year=2011 |title=Effect of grazing on soil-water content in semiarid rangelands of southeast Idaho |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |url-status=live |journal=Journal of Arid Environments |volume=75 |issue=5 |pages=464–470 |bibcode=2011JArEn..75..464W |doi=10.1016/j.jaridenv.2010.12.009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317001407/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196310003460 |archive-date=2013-03-17 |access-date=2013-04-02|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sanjari |first1=G |last2=Ghadiri |first2=H |last3=Ciesiolka |first3=CAA |last4=Yu |first4=B |year=2008 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |url-status=live |journal=Soil Research |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/sr07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513171011/http://www.publish.csiro.au/paper/SR07220.htm |archive-date=2013-05-13 |access-date=2013-04-02 |hdl-access=free |hdl=10072/21586}}</ref>։ Ընտանի կենդանիների մեծ [[Հոտի վարքագիծ|հոտերի մանրակրկիտ պլանավորված տեղաշարժերը]] նմանակում են բնական գործընթացները, երբ [[Կենդանիների արածեցում|արածող կենդանիները]], ոհմակային գիշատիչների պատճառով մնալով խիտ խմբավորված, որոշակի տարածքում սնվելուց, հողը տրորելուց և գոմաղբով պարարտացնելուց հետո ստիպված են լինում առաջ շարժվել և վերադառնում են միայն այն ժամանակ, երբ բուսականությունն ու տարածքը լիովին վերականգնվում են։ Արածեցման այս մեթոդը ձգտում է նմանակել վերջին 40 միլիոն տարիների բնական գործընթացը, երբ արոտավայրային էկոհամակարգերի տարածման շնորհիվ ձևավորվեցին հարուստ հողեր, որոնք կլանում էին ածխածինը և դրանով իսկ հովացնում մոլորակը<ref>{{cite journal |last=Retallack |first=Gregory |year=2001 |title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling |url=http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |journal=The Journal of Geology|volume=109 |issue=4 |pages=407–426 |bibcode=2001JG....109..407R |doi=10.1086/320791 |s2cid=15560105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506232759/http://pages.uoregon.edu/dogsci/_media/directory/faculty/greg/grasslandscooling.pdf?id=directory%3Afaculty%3Agreg%3Aabout&cache=cache |archive-date=2013-05-06}}</ref>։ == Կիրառություն == Թեև Հոլիստիկ կառավարման համակարգն ի սկզբանե մշակվել էր արոտավայրերի օգտագործման<ref name="Weber2011" /> և անապատացված հողերի վերականգնման համար<ref>J. N. Clatworthy, Results of the Botanical Analyses in the Charter Trial, Rhodesian Branch of the South African Society of Animal Production, Zimbabwe Agricultural Journal 1984</ref>, այն կարող է կիրառվել նաև այլ ոլորտներում, որտեղ առկա են բազմաթիվ բարդ [[Տնտեսական սոցիոլոգիա|սոցիալ-տնտեսական]] և բնապահպանական գործոններ։ Այդպիսի օրինակներից է [[Ջրային ռեսուրսներ|ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարումը]], որը խթանում է միջոլորտային համագործակցությունը ջրային ռեսուրսների զարգացման և կառավարման գործում՝ ապահովելով ջրի արդարացի բաշխումը տարբեր սպառողների միջև և առավելագույնի հասցնելով տնտեսական ու սոցիալական բարեկեցությունը՝ առանց վտանգելու կենսական [[Շրջակա միջավայրի կայունություն|էկոհամակարգերի կայունությունը]]<ref name="Nilsson">{{cite journal | last1 = Nilsson | first1 = C. | last2 = Renöfält | first2 = B. Malm | year = 2008 | title = Linking flow regime and water quality in rivers: a challenge to adaptive catchment management | journal = Ecology and Society | volume = 13 | issue = 2| page = 18 | doi=10.5751/es-02588-130218| doi-access = free | hdl = 10535/2977 | hdl-access = free }}</ref>։ Մեկ այլ օրինակ է հանքավայրերի վերականգնումը<ref>{{cite web|last=Dagget|first=Dan|title=Convincing Evidence|url=http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|publisher=Man in Nature|access-date=5 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20010306044501/http://www.maninnature.com/Bovines/Cattle/Cattle1a.html|archive-date=6 March 2001}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարման չորրորդ ուղղությունն է առանց հերկման բուսաբուծությունը, տարբեր մշակաբույսերի համատեղ ցանքը և պերմակուլտուրան։<ref name="Fairlie 2010 191–193" /><ref>{{cite web|last1=Leu|first1=Andre|title=Mitigating Climate Change With Soil Organic Matter in Organic Production Systems|url=http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/ditcted2012d3_en.pdf|website=Trade and environment review 2013, Commentary V pp.22-32|publisher=UNCTAD|access-date=28 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Tallman|first=Susan|title=No-Till Case Study, Richter Farm: Cover Crop Cocktails in a Forage-Based System|url=https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417|work=National Sustainable Agriculture Information Service|publisher=NCAT-ATTRA|access-date=8 April 2013|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805000656/https://attra.ncat.org/attra-pub/summaries/summary.php?pub=417}}</ref><ref name="Fears">{{cite web|last=Fears|first=Robert|title=NRCS Adopts Holistic Management|url=http://holisticmanagement.org/wp-content/uploads/2013/02/NRCS-Article_Winter-2012-2.pdf|publisher=Lands of Texas Magazine|access-date=5 April 2013}}</ref>։ Հոլիստիկ կառավարումը ճանաչում է ստացել Միացյալ Նահանգների գյուղատնտեսության նախարարության (USDA) կողմից<ref name="Fears" /><ref>{{cite web|last=Terry|first=Quenna|title=NRCS in Texas presents at Holistic Management Seminars|url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detail/tx/newsroom/stories/?cid=nrcs144p2_002539|work=USDA-NRCS News room|access-date=5 April 2013 |quote="NRCS supports HMI in their efforts to provide sustainable resource training to women producers," said Susan Baggett, NRCS state resource conservationist.}}{{dead link|date=June 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>։ Այս համակարգի առավել համապարփակ կիրառությունը ֆերմայի կամ ռանչոյի ամբողջական պլանավորումն է, որը հաջողությամբ կիրառվել է ֆերմերների և անասնապահների կողմից։ Այդ պատճառով ԱՄՆ գյուղատնտեսության նախարարությունը «Սկսնակ ֆերմերների և ռանչերների զարգացման» ծրագրի շրջանակում վեց տարի շարունակ ֆինանսավորել է այս համակարգի կիրառումը՝ սկսնակ կին ֆերմերների ու ռանչոյատերերի վերապատրաստման նպատակով։<ref>{{Cite web |title=Empowering Beginning Women Farmers in the Northeast Through Whole Farm Planning - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804052304/https://reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/0219592-empowering-beginning-women-farmers-in-the-northeast-through-whole-farm-planning.html |archive-date=2020-08-04 |access-date=2026-06-28 |website=reeis.usda.gov}}</ref><ref>{{Cite web |title=Growing Successful Transitions with Beginning Women Farmer Programs in the Northeast and Texas - HOLISTIC MANAGEMENT INTERNATIONAL |url=https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725002540/https://portal.nifa.usda.gov/web/crisprojectpages/0229299-growing-successful-transitions-with-beginning-women-farmer-programs-in-the-northeast-and-texas.html |archive-date=2025-07-25 |access-date=2026-06-28 |website=portal.nifa.usda.gov}}</ref>։ == Քննադատություն == Հոլիստիկ կառավարման տեսության պնդումները վիճարկվում են բազմաթիվ գրախոսվող ուսումնասիրությունների և լրագրողական հրապարակումների մեջ<ref name=":0" /><ref>{{cite web|last=Briske|first=D. D.|title=Origin, Persistence, and Resolution of the Rotational Grazing Debate: Integrating Human Dimensions Into Rangeland Research|url=https://www.ars.usda.gov/ARSUserFiles/1354/75.%20REM-D-10-00084.1.pdf|work=Rangeland Ecol Manage 64:325–334|access-date=6 April 2013}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Briske |first1=D.D. |last2=Derner |first2=J.D. |last3=Brown |first3=J.R. |last4=Fuhlendorf |first4=S.D. |last5=Teague |first5=W.R. |last6=Havstad |first6=K.M. |last7=Gillen |first7=R.L. |last8=Ash |first8=A.J. |last9=Willms |first9=W.D. |date=January 2008 |title=Rotational Grazing on Rangelands: Reconciliation of Perception and Experimental Evidence |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1550742408500078 |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=61 |issue=1 |pages=3–17 |doi=10.2111/06-159R.1|bibcode=2008REcoM..61....3B |hdl=10150/642920 |hdl-access=free }}</ref>։ 2014 թվականի մի ամփոփիչ գիտական հետազոտություն քննության է առել Հոլիստիկ կառավարման հինգ կոնկրետ էկոլոգիական վարկածներ և պարզել է, որ ԱՄՆ-i արևմուտքում դրանցից ոչ մեկը չի հաստատվել գիտական ապացույցներով<ref>{{Cite journal |last1=Carter |first1=John |last2=Jones |first2=Allison |last3=O'Brien |first3=Mary |last4=Ratner |first4=Jonathan |last5=Wuerthner |first5=George |date=2014-04-23 |title=Holistic Management: Misinformation on the Science of Grazed Ecosystems |journal=International Journal of Biodiversity |language=en |volume=2014 |pages=1–10 |doi=10.1155/2014/163431 |doi-access=free |issn=2314-4149}}</ref>։ Ռիչարդ Թիգի հոդվածում նշվում է, որ տարբեր քննադատություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային համակարգերը, այլ ոչ թե բուն հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2">{{cite book |last1=Teague |first1=Richard |first2=Fred |last2=Provenza |first3=Brien |last3=Norton |first4=Tim |last4=Steffens |first5=Matthew |last5=Barnes |first6=Mort |last6=Kothmann |first7=Roy |last7=Roath |year=2008 |chapter=Benefits of Multi-Paddock Grazing Management on Rangelands: Limitations of Experimental Grazing Research and Knowledge Gaps | editor-first=H.G. |editor-last=Schroder |title=Grasslands: Ecology, Management and Restoration |publisher=Nova Science Publishers |place=New York |pages=41–80 |isbn=978-1-60692-023-7 }}</ref>։ 1972-2016 թվականների համապատասխան ուսումնասիրությունների մետա-վերլուծությունը ցույց է տվել, որ բուսածածկույթի, բուսական կենսազանգվածի և կենդանիների մթերատվության վրա Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը ավելի դրական ազդեցություն չի ունեցել, քան շարունակական արածեցումը, թեև այն կարող էր օգտակար լինել [[Մթնոլորտային տեղումներ|առատ տեղումներ]] ունեցող որոշ շրջաններում<ref>{{Cite journal |last=Hawkins |first=Heidi-Jayne |date=2017-04-03 |title=A global assessment of Holistic Planned Grazing™ compared with season-long, continuous grazing: meta-analysis findings |journal=African Journal of Range & Forage Science |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=65–75 |doi=10.2989/10220119.2017.1358213 |issn=1022-0119 |s2cid=90525942|doi-access=free |bibcode=2017AJRFS..34...65H }}</ref>։ Առնվազն երեք հետազոտություններ արձանագրել են հողի վիճակի բարելավում բազմաարոտավայրային մեթոդների կիրառման դեպքում՝ շարունակական արածեցման համեմատ։ Այդ բարելավումը չափվել է այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են հողում ածխածնի և ազոտի պարունակությունը, հողային բիոտան, ջրապահունակությունը, սննդանյութերի պահպանման ունակությունը և բուսական մնացորդներy<ref name="dx" /><ref>{{Cite journal |last1=Sanjari |first1=Gholamreza |last2=Ghadiri |first2=Hossein |last3=Ciesiolka |first3=Cyril A. A. |last4=Yu |first4=Bofu |date=2008-06-23 |title=Comparing the effects of continuous and time-controlled grazing systems on soil characteristics in Southeast Queensland |url=https://www.publish.csiro.au/sr/SR07220 |journal=Soil Research |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=348–358 |doi=10.1071/SR07220 |bibcode=2008SoilR..46..348S |hdl=10072/21586 |issn=1838-6768|hdl-access=free }}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Stanley |first1=Paige |last2=Sayre |first2=Nathan |last3=Huntsinger |first3=Lynn |date=March 2024 |title=Holistic Management Shifts Ranchers' Mental Models for Successful Adaptive Grazing |journal=Rangeland Ecology & Management |language=en |volume=93 |pages=33–48 |doi=10.1016/j.rama.2023.11.004|bibcode=2024REcoM..93...33S |doi-access=free }}</ref>։ Առկա են նաև փաստեր, որ բազմաարոտավայրային արածեցման մեթոդները կարող են մեծացնել հողի ջրապահունակությունը՝ չարածեցված հողերի համեմատ<ref name="Weber2011" />։ Այնուամենայնիվ, Ջորջ Վյուրթները «The Wildlife News» պարբերականում 2013 թվականին հրապարակված «Ալան Սեյվորի․ առասպել և իրականություն» ({{Lang-en|Allan Savory: Myth And Reality}}) խորագրով հոդվածում նշել է․ «Այն սակավաթիվ գիտական փորձերը, որոնք Սեյվորիի կողմնակիցները մեջբերում են որպես նրա մեթոդների իրավացիության ապացույց (ի հակադրություն նրա պնդումները հերքող հարյուրավոր աշխատանքների), հաճախ իրականում չեն ստուգում նրա տեսությունները։ Հոլիստիկ կառավարման կայքում մեջբերված մի շարք հետազոտություններում օգտագործման մակարդակները (հեռացված բուսականության աստիճանը) եղել են շատ ավելի ցածր, քան այն մակարդակը, որն իրականում առաջարկում է Սեյվորին»<ref name="wue">{{Cite web |last=Wuerthner |first=George |date=2013-11-12 |title=Allan Savory: Myth And Reality |url=https://www.thewildlifenews.com/2013/11/12/allan-savory-myth-and-reality/ |access-date=2024-09-26 |website=The Wildlife News |language=en-US}}</ref>։ Այս քննադատությունները վիճարկվել են այն հիմքով, որ բազմաթիվ հետազոտություններ ուսումնասիրել են ընդհանուր առմամբ հերթափոխային արածեցման համակարգերը, այլ ոչ թե Հոլիստիկ կառավարումը կամ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը<ref name=":2" />։ Բացի արածեցման մեթոդ լինելուց՝ Հոլիստիկ կառավարումը ներառում է նաև նպատակադրում, փորձառական ուսուցում, ինչպես նաև շեշտադրում մոնիթորինգի և հարմարվողական որոշումների կայացման վրա, ինչը հաշվի չի առնվել դաշտային բազմաթիվ գիտափորձերում<ref name=":1" /><ref name=":4" />։ Սա առաջադրվել է որպես պատճառ, թե ինչու են հողագործներից շատերը նշել Հոլիստիկ կառավարման առավել դրական փորձառության մասին, քան ցույց են տալիս գիտական հետազոտությունները<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Hawkins |first1=H.-J. |last2=Venter |first2=Z.-S. |last3=Cramer |first3=M.D. |date=1 January 2022 |title=A holistic view of Holistic Management: What do farm-scale, carbon, and social studies tell us? |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167880921004060 |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |language=en |volume=323 |article-number=107702 |doi=10.1016/j.agee.2021.107702|bibcode=2022AgEE..32307702H |hdl=11250/3044300 |hdl-access=free }}</ref>։ Այնուամենայնիվ, 2022 թվականի մի ամփոփիչ հետազոտություն, որն ուսումնասիրել է «ֆերմերային մակարդակի» 22 գիտական աշխատանք, որոնցից շատերը ներառել են ադապտիվ կառավարում, կրկին պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը որևէ ազդեցություն չի ունեցել բույսերի կամ կենդանիների մթերատվության վրա կամ նվազեցրել է այն<ref name=":5" />։ Միևնույն ժամանակ, այդ հետազոտությունը պարզել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կապված է եղել սոցիալական համախմբվածության բարելավման և փոխադարձ ուսուցման հետ, սակայն հանգել է այն եզրակացության, որ «սոցիալական համախմբվածությունը, ուսուցումն ու մասնագիտական կապերը, որոնք այդքան տարածված են Հոլիստիկ կառավարմամբ աշխատող ֆերմաներում, կարող են ներդրվել ցանկացած ֆերմերային համայնքում՝ առանց Հոլիստիկ կառավարման անհիմն հռետորաբանությունն ընդունելու»<ref name=":5" />։ === Պնդումներ ածխածնի կլանման մասին === Սեյվորին քննադատության է ենթարկվել նաև այն պնդման համար, թե հոլիստիկ արածեցման՝ ածխածին կլանելու ներուժը ենթակա չէ փորձարարական գիտական ուսումնասիրության<ref name=":22">{{Cite web |last=TABLE Debates |date=16 Sep 2016 |title=Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method |url=https://www.tabledebates.org/research-library/holistic-management-critical-review-allan-savorys-grazing-method |access-date=23 July 2023 |website=TABLE Debates}}</ref>։ Օրինակ՝ 2000 թվականին Սեյվորին ասել է, որ «գիտական մեթոդը երբեք ոչինչ չի բացահայտում» և «գիտական մեթոդը մեզ պաշտպանում է ինձ նման խենթերից»<ref>{{Cite web |last=Hadley |first=C. J. |title=RANGE magazine.com, the Cowboy Spirit on America's Outback |url=https://www.rangemagazine.com/archives/stories/fall99/allan_savory.htm |access-date=2023-07-23 |website=www.rangemagazine.com}}</ref>։ Սեյվորիի հեղինակած 2017 թվականի տեղեկագրում նշվել է․ «Հոլիստիկ պլանավորված արածեցման վերաբերյալ կատարված յուրաքանչյուր հետազոտություն տվել է արդյունքներ, որոնք մերժվել են արոտավայրերի մասնագետների կողմից, քանի որ փորձերի կրկնելիություն չի եղել»<ref>{{Cite web |last=Ketcham |first=Christopher |date=23 February 2017 |title=Allan Savory's Holistic Management Theory Falls Short on Science |url=https://www.sierraclub.org/sierra/2017-2-march-april/feature/allan-savory-says-more-cows-land-will-reverse-climate-change |access-date=2023-07-23 |website=www.sierraclub.org |language=en}}</ref>։ T''A''BLE Debates» հարթակն այս հակասությունն ամփոփել է հետևյալ կերպ․ «Սեյվորին պնդում է, որ Հոլիստիկ պլանավորված արածեցումը (ՀՊԱ) անհնար է ստանդարտացնել, կրկնել և, հետևաբար, փորձարարական ստուգման ենթարկել որպես մեկ ամբողջություն (այլ ոչ թե միայն դրա արածեցման բաղադրիչը), ուստի փորձարարական գիտությունն ի վիճակի չէ ուսումնասիրել այն»։ Միևնույն ժամանակ հարթակն ընդգծել է, որ «նա չի բացատրում, թե ինչպես կարելի է ՀՊԱ-ի օգտին պատճառահետևանքային պնդումներ անել անապատացման դեմ պայքարի և կլիմայի մեղմման հարցում՝ առանց այդ կապերն ապացուցող գիտական տվյալներին դիմելու<ref name=":22" />։ Առավել թույլ է մշակված այն ապացույցների բազան, որը Հոլիստիկ կառավարումը համեմատում է խոտածածկ տարածքներում անասունների լիակատար բացակայության հետ։ Մի շարք գրախոսվող հետազոտություններ պարզել են, որ կիսաչոր տափաստաններից անասունների ամբողջական դուրսբերումը կարող է հանգեցնել բուսականության զգալի վերականգնման և հողում ածխածնի կլանման<ref>{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Liping |last2=Wei |first2=Xiaorong |last3=Zhang |first3=Xingchang |last4=Cheng |first4=Jimin |date=2013-01-30 |title=Ecosystem Carbon and Nitrogen Accumulation after Grazing Exclusion in Semiarid Grassland |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=1 |article-number=e55433 |bibcode=2013PLoSO...855433Q |doi=10.1371/journal.pone.0055433 |issn=1932-6203 |pmc=3559475 |pmid=23383191 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fernandez |first1=D. P. |last2=Neff |first2=J. C. |last3=Reynolds |first3=R. L. |date=2008-05-01 |title=Biogeochemical and ecological impacts of livestock grazing in semi-arid southeastern Utah, USA |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196307002662 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=72 |issue=5 |pages=777–791 |bibcode=2008JArEn..72..777F |doi=10.1016/j.jaridenv.2007.10.009 |issn=0140-1963|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Oliveira Filho |first1=José de Souza |last2=Vieira |first2=Jonas Nunes |last3=Ribeiro da Silva |first3=Eliane Maria |last4=Beserra de Oliveira |first4=José Gerardo |last5=Pereira |first5=Marcos Gervasio |last6=Brasileiro |first6=Felipe Gomes |date=2019-07-01 |title=Assessing the effects of 17 years of grazing exclusion in degraded semi-arid soils: Evaluation of soil fertility, nutrients pools and stoichiometry |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196319300357 |journal=Journal of Arid Environments |language=en |volume=166 |pages=1–10 |bibcode=2019JArEn.166....1O |doi=10.1016/j.jaridenv.2019.03.006 |issn=0140-1963 |s2cid=132050918|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Xing |last2=Li |first2=Zongshan |last3=Fu |first3=Bojie |last4=Zhou |first4=Wangming |last5=Liu |first5=Huifeng |last6=Liu |first6=Guohua |date=2014-12-01 |title=Restoration of ecosystem carbon and nitrogen storage and microbial biomass after grazing exclusion in semi-arid grasslands of Inner Mongolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925857414004881 |journal=Ecological Engineering |language=en |volume=73 |pages=395–403 |doi=10.1016/j.ecoleng.2014.09.077 |bibcode=2014EcEng..73..395W |issn=0925-8574|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gebregergs |first1=Tsegay |last2=Tessema |first2=Zewdu K. |last3=Solomon |first3=Negasi |last4=Birhane |first4=Emiru |date=June 2019 |title=Carbon sequestration and soil restoration potential of grazing lands under exclosure management in a semi-arid environment of northern Ethiopia |journal=Ecology and Evolution |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=6468–6479 |doi=10.1002/ece3.5223 |doi-access=free |issn=2045-7758 |pmc=6580272 |pmid=31236236|bibcode=2019EcoEv...9.6468G }}</ref>։ 2021 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված պարզել է, որ սակավ արածեցված և բնական խոտածածկ տարածքներին է բաժին ընկնում աշխարհի խոտածածկույթի ածխածնի ընդհանուր կուտակային կլանման 80%-ը, մինչդեռ կառավարվող (այսինքն՝ անասունների ավելի մեծ խտություն ունեցող) արոտավայրերը վերջին տասնամյակում հանդիսացել են ջերմոցային գազերի ուղիղ աղբյուր<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Jinfeng |last2=Ciais |first2=Philippe |last3=Gasser |first3=Thomas |last4=Smith |first4=Pete |last5=Herrero |first5=Mario |last6=Havlík |first6=Petr |last7=Obersteiner |first7=Michael |last8=Guenet |first8=Bertrand |last9=Goll |first9=Daniel S. |last10=Li |first10=Wei |last11=Naipal |first11=Victoria |last12=Peng |first12=Shushi |last13=Qiu |first13=Chunjing |last14=Tian |first14=Hanqin |last15=Viovy |first15=Nicolas |date=2021-01-05 |title=Climate warming from managed grasslands cancels the cooling effect of carbon sinks in sparsely grazed and natural grasslands |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=118 |bibcode=2021NatCo..12..118C |doi=10.1038/s41467-020-20406-7 |doi-access=free|issn=2041-1723 |pmc=7785734 |pmid=33402687}}</ref>։ 2011 թվականի մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ Սեյվորիի կողմից առաջարկվող բազմաարոտավայրային արածեցումը հանգեցրել է հողում ածխածնի ավելի շատ կլանման, քան ծանրաբեռնված շարունակական արածեցումը, սակայն չնչին չափով զիջել է «արածեցման բացառմանը» (տարածքից արածող անասունների լիակատար դուրսբերմանը)<ref name="dx" />։ Մեկ այլ գրախոսվող հոդված պարզել է, որ եթե ներկայիս արոտավայրերը վերականգնվեին իրենց նախկին բնական վիճակին՝ որպես վայրի տափաստաններ, թփուտներ և նոսր սավաննաներ՝ առանց անասնապահության, ապա դրանք, ըստ գնահատականների, կարող էին պահեստավորել 15,2–59,9 գիգատոննա լրացուցիչ ածխածին<ref>{{Cite journal |last1=Hayek |first1=Matthew N. |last2=Harwatt |first2=Helen |last3=Ripple |first3=William J. |last4=Mueller |first4=Nathaniel D. |date=January 2021 |title=The carbon opportunity cost of animal-sourced food production on land |url=https://www.nature.com/articles/s41893-020-00603-4 |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=21–24 |doi=10.1038/s41893-020-00603-4 |issn=2398-9629 |s2cid=221522148|url-access=subscription }}</ref>։ 2013 թվականին Սեյվորիի ինստիտուտը հրապարակել է պատասխան՝ ուղղված իր որոշ քննադատներին<ref>{{cite web |publisher=Savory Institute |title=Holistic Management Research Portfolio |date=March 2013 |access-date=4 December 2015 |url=http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208152705/http://www.savoryinstitute.net/media/40606/Savory_Inst_HM_Research_Portfolio_March2013.pdf |archive-date=8 December 2015 |df=dmy }}</ref>։ Նույն ամսին Սեյվորին [[TED (համաժողովներ)|TED]]-ում հանդես է եկել որպես հրավիրյալ բանախոս՝ ներկայացնելով «Ինչպես պայքարել անապատացման դեմ և շրջել կլիմայի փոփոխությունը» (''How to Fight Desertification and Reverse Climate Change'') խորագրով ելույթը<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/talks/allan_savory_how_to_fight_desertification_and_reverse_climate_change|title = How to fight desertification and reverse climate change| date=4 March 2013 }}</ref><ref name="Maughan">{{cite news |last1=Maughan |first1=Ralph |title=Alan Savory gives a popular and very misleading TED talk |url=http://www.thewildlifenews.com/2013/03/18/alan-savory-gives-a-popular-and-very-misleading-ted-talk/ |access-date=2015-02-03 |work=The Wildlife News |date=2013-03-18}}</ref>։ TED-ի ելույթում Սեյվորին պնդել է, որ հոլիստիկ արածեցումը 40 տարվա ընթացքում կարող է ածխաթթու գազի մակարդակը նվազեցնել մինչև նախաարդյունաբերական շրջանի ցուցանիշները՝ լուծելով [[Կլիմայի փոփոխություն|կլիմայի փոփոխության]] հետևանքով առաջացած խնդիրները։ Ավելի ուշ, մեկնաբանելով իր TED ելույթը, Սեյվորին հերքել է այն պնդումը, թե հոլիստիկ արածեցումը կարող է շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը՝ նշելով․ «Ես միայն օգտագործել եմ «անդրադառնալ կլիմայի փոփոխությանը» արտահայտությունը․․․ թեև գրել և խոսել եմ մարդածին անապատացումը շրջելու մասին»<ref name=":22" />։ ''RealClimate.org'' կայքը հրապարակել է մի հոդված՝ նշելով, որ Սեյվորիի այն պնդումները, թե իր մեթոդը կարող է մթնոլորտային ածխածինը «վերադարձնել նախաարդյունաբերական մակարդակի», «ուղղակի ողջամիտ չեն»<ref name=":6">{{Cite news |last1=West |first1=Jason |last2=Briske |first2=David |date=4 November 2013 |title=Cows, Carbon and the Anthropocene: Commentary on Savory TED Video |url=http://www.realclimate.org/index.php/archives/2013/11/cows-carbon-and-the-anthropocene-commentary-on-savory-ted-video/ |access-date=2018-10-28 |work=RealClimate}}</ref><ref name="Nordborg 2016">Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers</ref>։ Ըստ ''Skeptical Science'' հարթակի՝ «հնարավոր չէ բարձրացնել մթերատվությունը, ավելացնել խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը և կուտակել ածխածին՝ արածեցման որևէ ռազմավարության կիրառմամբ, չի նշվել կոնկրետ Հոլիստիկ կառավարման մասին։ Հողում ածխածնի կուտակման վրա արածեցման ազդեցության վերաբերյալ նախկինում արդեն կատարվել են երկարաժամկետ հետազոտություններ, և արդյունքները հուսադրող չեն գտնվել։ Հողում ածխածնի կուտակման բարդ բնույթի, գլոբալ ջերմաստիճանի բարձրացման, անապատացման վտանգի և անասնապահությունից մեթանի արտանետումների պատճառով քիչ հավանական է, որ Հոլիստիկ կառավարումը կամ կառավարման որևէ այլ մեթոդ կարողանա շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը»<ref>{{Cite web |last=Seb V |date=18 March 2019 |title=New rebuttal to the myth 'Holistic Management can reverse Climate Change' |url=https://skepticalscience.com/holistic-management-rebuttal.html |website=Skeptical Science}}</ref>։ [[Շվեդիա|Շվեդիայի]] գյուղատնտեսական գիտությունների համալսարանի կողմից 2016 թվականին հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ այն իրական տեմպը, որով արածեցման բարելավված կառավարումը կարող է նպաստել ածխածնի կլանմանը, յոթ անգամ ավելի ցածր է, քան Սեյվորիի ներկայացրած ցուցանիշները։ Այդ հետազոտությունը եզրակացրել է, որ Հոլիստիկ կառավարումը չի կարող շրջել կլիմայի փոփոխության ընթացքը<ref name="Nordborg 2016" />։ Սննդի և կլիմայի հետազոտական ցանցի 2017 թվականի ուսումնասիրությունը ևս եզրակացրել է, որ ածխածնի կլանման վերաբերյալ Սեյվորիի պնդումներն «իրատեսական չեն» և խիստ տարբերվում են գրախոսվող հետազոտությունների արդյունքներից<ref name=":3">{{cite web |last1=Garnett |first1=Tara |last2=Godde |first2=Cécile |year=2017 |title=Grazed and confused? |url=https://www.tabledebates.org/sites/default/files/2020-10/fcrn_gnc_report.pdf |access-date=11 February 2021 |publisher=Food Climate Research Network |page=64 |quote=The non-peer-reviewed estimates from the Savory Institute are strikingly higher – and, for all the reasons discussed earlier (Section 3.4.3), unrealistic.}}</ref>։ Գիտական գրականության մետա-վերլուծության հիման վրա FCRN-ի հետազոտությունը գնահատել է, որ արածեցման կառավարման միջոցով հողում ածխածնի կլանման համաշխարհային ընդհանուր ներուժը տատանվում է տարեկան 0,3–0,8 Գտ CO2eq) սահմաններում, ինչը համարժեք է ներկայիս անասնապահության գլոբալ ընդհանուր արտանետումների առավելագույնը 4–11%-ի փոխհատուցմանը։ Բացի այդ, նշվել է, որ «արոտավայրային ոլորտի ընդլայնումը կամ ինտենսիվացումը՝ որպես ածխածնի ավելի շատ կլանման մոտեցում, կհանգեցնի մեթանի, ազոտի ենթօքսիդի և հողօգտագործման փոփոխությամբ պայմանավորված CO2-ի արտանետումների զգալի աճի»<ref name=":3" />։ ''Project Drawdown'' նախագիծը բարելավված կառավարվող արածեցման միջոցով ածխածնի կլանման ընդհանուր ներուժը 2020–2050 թվականների համար գնահատել է 13,72–20,92 գիգատոննա CO2eq, ինչը կազմում է տարեկան 0,46–0,70 Գտ CO2eq։ Իսկ 2022 թվականի մի գրախոսվող գիտական հոդված արածեցման բարելավված կառավարման միջոցով ածխածնի կլանման ներուժը գնահատել է նմանատիպ մակարդակում՝ տարեկան 0,15–0,70 Գտ CO2eq<ref>{{Cite journal |last1=Bai |first1=Yongfei |last2=Cotrufo |first2=M. Francesca |date=2022-08-05 |title=Grassland soil carbon sequestration: Current understanding, challenges, and solutions |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abo2380 |journal=Science |language=en |volume=377 |issue=6606 |pages=603–608 |bibcode=2022Sci...377..603B |doi=10.1126/science.abo2380 |issn=0036-8075 |pmid=35926033 |s2cid=251349023|url-access=subscription }}</ref>։ == Մրցանակներ == 2003 թվականին Սեյվորին արժանացել է Բանկսիա միջազգային մրցանակին<ref name="Banksia">{{cite web |publisher=Banksia Environmental Foundation |url=http://www.banksiafdn.com/index.php?page=67 |title=2003 award winners |archive-url=https://web.archive.org/web/20031105173829/http://banksiafdn.com/index.php?page=67 |archive-date=5 November 2003}}</ref>, իսկ 2010 թվականին Զիմբաբվեում գտնվող Հոլիստիկ կառավարման Operation Hope աֆրիկյան կենտրոնի (Հոլիստիկ կառավարումը կիրառող «հայեցակարգի գործնական հիմնավորման» նախագիծ) ճանաչվել է 2010 թվականի Buckminster Fuller Challenge-ի հաղթող՝ «այն նախաձեռնությունների գնահատման շրջանակում, որոնք կիրառում են համապարփակ, կանխատեսող նախագծային մոտեցում՝ արմատապես բարելավելու մարդու բարեկեցությունը և մեր մոլորակի էկոհամակարգերի առողջությունը»<ref name="Thackara2010" /><ref>{{cite news |last=Rothstein |first=Joe |title=Hang On, Planet Earth, Help Is On The Way |date=4 June 2010 |url=http://uspolitics.einnews.com/column/57081276/hang-on-planet-earth-help-is-on-the-way-joe-rothstein-s-commentary |newspaper=EIN News |access-date=5 April 2013}}</ref>։ Բացի այդ, Հոլիստիկ կառավարման բազմաթիվ կիրառողներ արժանացել են մրցանակների՝ այս գործելակերպի միջոցով շրջակա միջավայրի պահպանությանը նպաստելու համար<ref>{{Cite web |title=Awards |url=https://www.holisticmanagement.org/awards |access-date=2026-06-28 |website=HMI |language=en}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Լրացուցիչ ընթերցանություն == *{{cite book |last=Savory |first=Allan |author2=Jody Butterfield |title=Holistic Management: A New Framework for Decision Making |orig-date=1988 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Island Press |location=Washington, D.C. |isbn=1-55963-487-1 }} *{{cite book |last=Adams |first=Ann |title=At Home with Holistic Management |orig-date=1999 |edition=2nd |date=1998-12-01|publisher=Holistic Management International|location=Albuquerque, NM |isbn=978-0-9673941-0-7 }} * Hudak, Mike (2015-02-01). Comments on Allan Savory's Proposed Application of "Holistic Management" to Grasslands, Including Desert Grasslands, for the Purpose of Increasing Sequestration of Atmospheric Carbon. Revised 13 Nov 2013; 1 Feb 2015. Public letter to Sierra Club contains many online references critical of holistic agricultural management. 7 pages. * Nordborg, Maria (June 2016) [https://www.slu.se/globalassets/ew/org/centrb/epok/dokument/holisticmanagement_review.pdf Holistic management – a critical review of Allan Savory's grazing method]. Uppsala: SLU/EPOK – Centre for Organic Food & Farming & Chalmers. {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Համակարգերի տեսություն]] [[Կատեգորիա:Կենսաբազմազանություն]] [[Կատեգորիա:Կայուն սննդահամակարգ]] [[Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն]] [[Կատեգորիա:Շրջակա միջավայր]] [[Կատեգորիա:Տերմինաբանություն]] [[Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական տերմիններ]] [[Կատեգորիա:Կայուն գյուղատնտեսություն]] sdjaxp5hung40kmzn4zlyi3l313o2ho 1 1342786 10940305 2026-10-11T15:37:01Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 +{{ԹՀ/նոր|en|Holistic management (agriculture)|1373491006|10940304|2026 թվականի հոկտեմբերի 11}} 10940305 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Holistic management (agriculture)|1373491006|10940304|2026 թվականի հոկտեմբերի 11}} aqzm26zrkg210tkv2k8uiz5i8wt3ckt 10940312 10940305 2026-10-11T15:41:35Z Փաշիկյան Սյուզի 92554 10940312 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Holistic management (agriculture)|1373491006|10940304|2026 թվականի հոկտեմբերի 11}} {{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}} tmmvh9ognci5f0ce34d990lqjy02mzw 2 1342787 10940340 2026-10-11T16:21:05Z Ալբինա Կարապետյան 165986 Նոր էջ «X դարում Բագրատունյաց Հայաստանի հզորացմանը զուգահեռ աստիճանաբար խորանում էին նաև ներքին քաղաքական տարաձայնությունները։ Արքայատոհմի տարբեր ճյուղերի ներկայացուցիչները ձգտում էին ամրապնդել իրենց իշխանությունը և ընդլայնել սեփական տիրույթները։ Արդյունքում Հա...»: 10940340 wikitext text/x-wiki X դարում Բագրատունյաց Հայաստանի հզորացմանը զուգահեռ աստիճանաբար խորանում էին նաև ներքին քաղաքական տարաձայնությունները։ Արքայատոհմի տարբեր ճյուղերի ներկայացուցիչները ձգտում էին ամրապնդել իրենց իշխանությունը և ընդլայնել սեփական տիրույթները։ Արդյունքում Հայաստանի տարբեր շրջաններում ձևավորվեցին առանձին թագավորություններ և իշխանություններ, որոնք թեև ունեին ներքին ինքնուրույնություն, սակայն տարբեր չափերով կապված էին Բագրատունյաց գլխավոր արքունիքի հետ։Այս գործընթացի կարևոր դրսևորումներից էր Վասպուրականի, Սյունիքի, Լոռու և Կարսի թագավորությունների ձևավորումը։ Դրանց առաջացումը ցույց էր տալիս, որ միջնադարյան Հայաստանում պետական իշխանությունը կազմակերպվում էր ոչ միայն մեկ կենտրոնի շուրջ, այլև տարածաշրջանային արքայական տների միջոցով։ Միաժամանակ քաղաքական մասնատումը թուլացնում էր միասնական պաշտպանության հնարավորությունները և բարդացնում արտաքին վտանգներին համատեղ դիմակայելու խնդիրը։ Չնայած Կարսի գահակալներն ունեին սեփական արքայական իշխանություն, նրանց հարաբերությունները Անիի Բագրատունյաց թագավորության հետ շարունակում էին կարևոր նշանակություն ունենալ։ Հետևաբար Կարսի թագավորությունը միաժամանակ արտահայտում էր և՛ տարածաշրջանային ինքնուրույնության աճը, և՛ Բագրատունյաց քաղաքական համակարգի ներքին կապերի պահպանումը։ == Անիի և Կարսի քաղաքական հարաբերությունները (961–963 թթ.) == Կարսի թագավորության ձևավորումը տեղի ունեցավ Բագրատունյաց Հայաստանի քաղաքական կառուցվածքի փոփոխությունների պայմաններում։ 961 թվականին Աշոտ Գ Ողորմածը (953–977 թթ.) թագավորության մայրաքաղաքը Կարսից տեղափոխեց Անի։ Այս քայլով Անին դարձավ Բագրատունյաց թագավորության վարչական և քաղաքական կենտրոնը, իսկ Կարսը կորցրեց արքայանիստ քաղաքի կարգավիճակը՝ պահպանելով իր ռազմավարական նշանակությունը։ Մայրաքաղաքի տեղափոխությունից հետո Կարսի և Վանանդի տարածաշրջանում ամրապնդվեց Բագրատունյաց արքայատոհմի առանձին ճյուղի իշխանությունը՝ Մուշեղ Բագրատունու գլխավորությամբ։ Կարսի քաղաքական առանձնացման գործընթացը պետք է դիտարկել արքայատոհմի ներսում իշխանության տարածքային բաշխման և Հայաստանի տարբեր շրջաններում տեղական իշխանական կենտրոնների ձևավորման համատեքստում։ Այդ գործընթացի կոնկրետ շարժառիթները, մասնավորապես՝ Մուշեղի անձնական դժգոհության և Աշոտ Գ-ի հետ ունեցած տարաձայնությունների հարցը, պահանջում են սկզբնաղբյուրների լրացուցիչ ուսումնասիրություն։ Ավանդական թվագրության համաձայն՝ 963 թվականին ձևավորվեց Կարսի կամ Վանանդի թագավորությունը, որի հիմնադրումը կապված է Մուշեղ Բագրատունու գահակալության հետ։ Այսպիսով, Կարսը ձեռք բերեց առանձին թագավորության քաղաքական կարգավիճակ՝ պահպանելով դինաստիական կապերը Անիի Բագրատունյաց արքունիքի հետ։ Կարսի և Անիի հարաբերությունների բնույթը պայմանավորված էր ինչպես արքայատոհմի տարբեր ճյուղերի շահերով, այնպես էլ տարածաշրջանի քաղաքական իրադրությամբ։ Հետևաբար, 961–963 թվականների իրադարձությունները բնութագրվում են որպես Կարսի քաղաքական առանձնացման և առանձին թագավորության ձևավորման գործընթաց։ Դրանք արտացոլում են X դարում Բագրատունյաց Հայաստանի քաղաքական համակարգում տեղի ունեցած փոփոխությունները, որոնց հետևանքով առաջացան մի քանի ինքնուրույն, բայց դինաստիական կապերով փոխկապակցված հայկական թագավորություններ։ == Աշխարհագրությունը, տարածքը և ռազմավարական նշանակությունը == === Կարսի թագավորության տարածքային ընդգրկումը === Կարսի կամ Վանանդի թագավորությունը ձևավորվել էր Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևմտյան հատվածում՝ պատմական Վանանդ գավառի կենտրոնական դիրքով։ Թագավորության տարածքային հիմքը կազմում էր Կարսի շրջանը, իսկ նրա քաղաքական և վարչական կենտրոնը Կարս քաղաքն էր։ Տարածաշրջանի աշխարհագրական դիրքը պայմանավորում էր թագավորության հարաբերությունները հարևան հայկական իշխանությունների և հարակից պետությունների հետ։ Վանանդը կարևոր նշանակություն ուներ Հայաստանի հյուսիսարևմտյան շրջանների քաղաքական համակարգում։ Նրա դիրքը հնարավորություն էր տալիս վերահսկելու դեպի հարևան տարածքներ տանող հաղորդակցության ուղիների մի մասը և կազմակերպելու տարածաշրջանի պաշտպանությունը։ Միաժամանակ Կարսի թագավորության սահմանները և ազդեցության շրջանակները տարբեր ժամանակաշրջաններում կարող էին փոփոխվել՝ կախված գահակալների քաղաքականությունից և հարևան ուժերի հետ հարաբերություններից։ Հետևաբար թագավորության տարածքը նկարագրելիս անհրաժեշտ է տարբերակել նրա հիմնական տարածքային միջուկը և այն շրջանները, որոնց վրա նրա իշխանությունը կարող էր տարածվել առանձին ժամանակահատվածներում։ === Հարևան տարածքները և քաղաքական-աշխարհագրական միջավայրը === Կարսի թագավորության աշխարհագրական դիրքը պայմանավորում էր նրա հարաբերությունները հարևան քաղաքական կազմավորումների հետ։ Արևելքում և հարավ-արևելքում կարևոր հարևաններ էին Շիրակի և Անիի շրջանը, իսկ արևմտյան ուղղությամբ թագավորության տարածքային ու քաղաքական շահերը առնչվում էին Տայքի և Կարինի շրջաններին։ Հյուսիսային ուղղությամբ կարևոր էր Վրաստանի թագավորության հետ հարաբերությունների զարգացումը։ Սակայն այս տարածքները պետք է դիտարկել որպես պատմաաշխարհագրական հարևանություններ, այլ ոչ թե բոլոր ժամանակաշրջաններում անփոփոխ սահմաններ։ Տայքը կարևոր նշանակություն ուներ Հայաստանի և Վրաստանի քաղաքական հարաբերությունների համատեքստում։ Լեռնային տեղանքը և բնական պաշտպանական պայմանները նպաստում էին տարածաշրջանի ռազմավարական նշանակությանը։ Կարսի թագավորության արևմտյան ուղղությամբ հարաբերությունները պայմանավորված էին նաև Բյուզանդական կայսրության քաղաքականությամբ, քանի որ վերջինս ձգտում էր ընդլայնել իր ազդեցությունը հայկական իշխանությունների նկատմամբ։ Անիի Բագրատունյաց թագավորության հետ հարաբերությունները Կարսի համար առանձնահատուկ նշանակություն ունեին։ Երկու թագավորություններն էլ կապված էին Բագրատունյաց արքայատոհմի հետ, իսկ նրանց քաղաքական փոխհարաբերությունները կարող էին ազդել տարածքային վերահսկողության, ռազմական համագործակցության և արտաքին քաղաքականության վրա։ Հետևաբար Կարսի աշխարհագրական դիրքը պետք է դիտարկել ոչ միայն բնական պայմանների, այլև տարածաշրջանի քաղաքական ուժերի հարաբերակցության տեսանկյունից։ === Կարս քաղաքը՝ վարչական և ռազմավարական կենտրոն === Կարս քաղաքը միջնադարում կարևոր դեր ուներ Հայաստանի հյուսիսարևմտյան հատվածի քաղաքական և ռազմական կյանքում։ Այն գտնվում էր ռազմավարական նշանակություն ունեցող տարածքում և ուներ պաշտպանական հնարավորություններ, որոնք նպաստում էին նրա՝ որպես իշխանական կենտրոնի զարգացմանը։ Կարսի նշանակությունն առավել մեծացավ այն ժամանակ, երբ քաղաքը դարձավ Վանանդի թագավորության մայրաքաղաքը։ Կարսի պաշտպանական համակարգի կարևոր բաղադրիչներն էին քաղաքի դիրքը, տեղանքի բնական առանձնահատկությունները և ամրացված հատվածները։ Այդուհանդերձ, «անառիկ բերդաքաղաք» բնորոշումը պետք է կիրառել պայմանականորեն, քանի որ միջնադարյան ամրությունների պաշտպանունակությունը կախված էր ոչ միայն տեղանքից, այլև ամրաշինական կառույցներից, ռազմական ուժերից և պաշարման պայմաններից։ Որպես թագավորության վարչական կենտրոն՝ Կարսը ծառայում էր արքայական իշխանության կազմակերպմանը և հարակից տարածքների կառավարմանը։ Այստեղ կենտրոնացած էին քաղաքական իշխանության հիմնական կառույցները, իսկ քաղաքի դիրքը նպաստում էր շրջակա բնակավայրերի և հաղորդակցության ուղիների վերահսկմանը։ Կարսի քաղաքային կյանքը կապված էր նաև առևտրի և արհեստների զարգացման հետ, թեև դրանց ծավալների և տնտեսական նշանակության գնահատման համար անհրաժեշտ է դիմել համապատասխան գրավոր ու հնագիտական աղբյուրներին։ Կարսի ռազմավարական նշանակությունը պահպանվեց նաև այն ժամանակ, երբ տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցությունը փոխվեց։ XI դարում Բյուզանդական կայսրության և սելջուկների քաղաքական ու ռազմական առաջխաղացումը սահմանափակեց հայկական թագավորությունների ինքնուրույնությունը։ Այս պայմաններում Կարսի աշխարհագրական դիրքը շարունակում էր կարևոր մնալ տարածաշրջանային քաղաքականության մեջ։ == Կարսի թագավորության գահակալները և ներքին ու արտաքին քաղաքականությունը == === Մուշեղ Ա Բագրատունի (963–984 թթ.)․ թագավորության ձևավորումն ու իշխանության ամրապնդումը === Մուշեղ Ա Բագրատունին Կարսի կամ Վանանդի թագավորության առաջին գահակալն էր։ Նա Աբաս Ա-ի որդին և Աշոտ Գ Ողորմածի եղբայրն էր։ Նրա գահակալության հետ է կապվում Կարսի՝ որպես առանձին թագավորության քաղաքական կենտրոնի հաստատումը։ Թագավորության ձևավորումը տեղի ունեցավ Բագրատունյաց Հայաստանի ներքին քաղաքական վերակազմավորման պայմաններում, երբ արքայատոհմի տարբեր ճյուղեր ամրապնդում էին իրենց իշխանությունը երկրի առանձին շրջաններում։ Մուշեղ Ա-ի իշխանության հիմնական խնդիրներից էր նորաստեղծ թագավորության դիրքերի ամրապնդումը։ Կարսը, ունենալով ռազմավարական նշանակություն և պաշտպանական հնարավորություններ, կարող էր ապահովել Վանանդի տարածքի կառավարումը և նպաստել տարածաշրջանի ռազմական կազմակերպմանը։ Թագավորության քաղաքական կայունությունը պայմանավորված էր նաև Անիի Բագրատունյաց արքունիքի հետ հարաբերություններով, քանի որ երկու իշխանական կենտրոններն էլ պատկանում էին նույն արքայատոհմին։Արտաքին քաղաքականության տեսանկյունից Կարսի թագավորության դիրքը պայմանավորված էր Բյուզանդական կայսրության և հարևան հայկական իշխանությունների հետ հարաբերություններով։ Կարսի աշխարհագրական դիրքը նրան ներքաշում էր տարածաշրջանային քաղաքական գործընթացների մեջ, իսկ թագավորության գոյությունը նպաստում էր Բագրատունյաց իշխանության պահպանմանը Հայաստանի հյուսիսարևմտյան հատվածում։ Այնուամենայնիվ, Մուշեղ Ա-ի օրոք իրականացված առանձին ռազմական գործողությունների և սահմանների փոփոխությունների մասին տեղեկությունները սահմանափակ են, ուստի նրա գործունեությունը գնահատելիս անհրաժեշտ է խուսափել չհիմնավորված մանրամասներից։Մուշեղ Ա-ի գահակալությունն ավարտվեց 984 թվականին։ Նրան հաջորդեց որդին՝ Աբասը, որի օրոք Կարսի թագավորությունը շարունակեց իր քաղաքական և մշակութային զարգացումը։ === Աբաս Բագրատունի (984–1029 թթ.)․ ներքին կայունություն և թագավորության զարգացում === Աբաս Բագրատունու գահակալությունը Կարսի թագավորության պատմության ամենաերկարատև փուլն էր։ Նա գահ բարձրացավ 984 թվականին և կառավարեց մինչև 1029 թվականը։ Նրա իշխանության ժամանակ թագավորությունը պահպանեց իր առանձին քաղաքական կարգավիճակը՝ շարունակելով հարաբերությունները Անիի Բագրատունյաց թագավորության և տարածաշրջանի մյուս քաղաքական ուժերի հետ։ Աբասի կառավարման վերաբերյալ պատմագիտական գրականության մեջ առանձնացվում է ռազմական կազմակերպման և թագավորության պաշտպանունակության ամրապնդման նշանակությունը։ Կարսի ռազմավարական դիրքը պահանջում էր պահպանել պաշտպանական հնարավորությունները և պատրաստ լինել հարևան ուժերի հետ հարաբերությունների փոփոխություններին։ Զինված ուժերի կազմակերպումն այս պայմաններում կարևոր էր թագավորության տարածքային ամբողջականության և քաղաքական ինքնուրույնության պահպանման համար։ Աբասի գահակալության ժամանակաշրջանը երբեմն բնութագրվում է որպես Կարսի թագավորության վերելքի փուլ։ Սակայն «Ոսկեդար» եզրույթը գնահատողական բնույթ ունի և պետք է կիրառվի համապատասխան պատմական փաստերի հիման վրա։ Ավելի հիմնավոր է նշել, որ թագավորությունը պահպանեց իր գոյությունը երկարատև ժամանակահատվածում, իսկ Կարսը շարունակեց կատարել վարչական, ռազմական և մշակութային կենտրոնի գործառույթներ։ Կարսի մշակութային զարգացման կարևոր դրսևորումներից էր ճարտարապետական գործունեությունը։ Քաղաքի միջնադարյան կառույցներից առանձնանում է Առաքելոց եկեղեցին, որը հայկական ճարտարապետության նշանակալի հուշարձաններից է։ Եկեղեցու կառուցման ճշգրիտ թվագրումը քննարկվում է ուսումնասիրություններում, ուստի այն Աբասի անձնական շինարարական գործունեության հետ ուղղակիորեն կապելու համար անհրաժեշտ է լրացուցիչ հիմնավորում։ Ընդհանուր առմամբ, Կարսի եկեղեցական ճարտարապետությունը վկայում է քաղաքում միջնադարյան հայկական մշակույթի զարգացման մասին։ Աբասի գահակալության ընթացքում կարևոր էր նաև արտաքին քաղաքական հարաբերությունների պահպանումը։ Բագրատունյաց Հայաստանի տարբեր թագավորությունների միջև դինաստիական կապերը նպաստում էին քաղաքական հաղորդակցությանը, սակայն յուրաքանչյուր թագավորություն ուներ նաև իր տարածքային և իշխանական շահերը։ Կարսի համար առաջնային էր սեփական դիրքերի պահպանումը՝ փոփոխվող տարածաշրջանային պայմաններում։ 1029 թվականին Աբասին հաջորդեց նրա որդին՝ Գագիկ-Աբասը։ Նրա գահակալության ընթացքում Կարսի թագավորությունը ստիպված եղավ դիմակայել արտաքին քաղաքականության ավելի բարդ պայմանների, հատկապես Բյուզանդական կայսրության և սելջուկների ազդեցության ընդլայնմանը։ === Գագիկ-Աբաս (1029–1065 թթ.)․ արտաքին սպառնալիքները և թագավորության անկումը === Գագիկ-Աբասը Կարսի թագավորության վերջին գահակալն էր։ Նա իշխանության եկավ 1029 թվականին՝ հաջորդելով հորը՝ Աբաս Բագրատունուն։ Նրա գահակալության ժամանակ տարածաշրջանի քաղաքական իրավիճակը զգալիորեն փոխվեց։ Բյուզանդական կայսրությունը շարունակեց ընդլայնել իր ազդեցությունը հայկական տարածքներում, իսկ XI դարի կեսերից ուժեղացավ սելջուկյան արշավանքների վտանգը։ 1045 թվականին Անիի Բագրատունյաց թագավորության վերացումը և նրա տարածքների միացումը Բյուզանդական կայսրությանը փոխեցին հայկական թագավորությունների միջև ձևավորված քաղաքական հարաբերակցությունը։ Այս իրադարձություններից հետո Կարսը մնաց Բագրատունյաց արքայատոհմի իշխանության պահպանված կենտրոններից մեկը։ Գագիկ-Աբասի դիրքն ամրապնդվեց նաև այն հանգամանքով, որ նա ներկայացնում էր Բագրատունյաց արքայատոհմի շարունակվող իշխանությունը, թեև նրա փաստացի իշխանությունը հիմնականում սահմանափակվում էր Վանանդի տարածքով։ XI դարի 50-ական թվականներին սելջուկյան արշավանքները լուրջ սպառնալիք դարձան Հայաստանի քաղաքական կենտրոնների համար։ 1054 թվականին սելջուկների ներխուժման ժամանակ Կարսի պաշտպանության գործում հիշատակվում է Վանանդի զորքերի սպարապետ Թաթուլ Վանանդեցու մասնակցությունը։ Պատմագիտական գրականության մեջ այս դրվագը ներկայացվում է որպես Կարսի ռազմական դիմադրության օրինակ։ Այնուամենայնիվ, ռազմական հաջողությունը չվերացրեց արտաքին սպառնալիքը, քանի որ սելջուկյան արշավանքները շարունակվեցին, իսկ Բյուզանդական կայսրության քաղաքականությունը նույնպես սահմանափակում էր հայկական իշխանությունների ինքնուրույնությունը։ 1064 թվականին սուլթան Ալփ Արսլանի զորքերը գրավեցին Անին, ինչից հետո Կարսի թագավորությունը հայտնվեց ավելի բարդ ռազմաքաղաքական իրավիճակում։ Գագիկ-Աբասը ստիպված էր հաշվի առնել Կարսի դեմ հնարավոր նոր հարձակման վտանգը։ Տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցության փոփոխությունը նրան կանգնեցրեց թագավորության հետագա գոյությունն ապահովելու խնդրի առաջ։Պատմական աղբյուրների և դրանց վրա հիմնված ուսումնասիրությունների համաձայն՝ Գագիկ-Աբասը 1064–1065 թվականներին Կարսի թագավորությունը զիջեց Բյուզանդական կայսրությանը՝ փոխարենը ստանալով տիրույթներ Կապադովկիայում։ Այս քայլը նշանավորեց Կարսի Բագրատունյաց թագավորության ավարտը։ Թագավորության վերացումը տեղի ունեցավ ոչ թե մեկ առանձին իրադարձության, այլ տարածաշրջանային քաղաքական և ռազմական փոփոխությունների ամբողջության հետևանքով։ == Տնտեսությունը, մշակույթը և ճարտարապետությունը == Կարսի թագավորության տնտեսական և մշակութային կյանքը ձևավորվել էր նրա աշխարհագրական դիրքի, քաղաքական նշանակության և միջնադարյան Հայաստանի ընդհանուր տնտեսական ու մշակութային զարգացման պայմաններում։ Կարսը՝ որպես Վանանդի թագավորության մայրաքաղաք, կատարում էր վարչական, ռազմական և տնտեսական կենտրոնի գործառույթներ։ Քաղաքի զարգացումը կապված էր գյուղատնտեսական շրջակա տարածքների, արհեստագործության, առևտրի և եկեղեցական կյանքի հետ։ Թագավորության մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության համար առանձնահատուկ նշանակություն ունեն միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձանները, ձեռագրական արվեստը և գրավոր մշակույթի զարգացումը։ Դրանք հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու Կարսի՝ որպես հայկական քաղաքական և մշակութային կենտրոնի դերի մասին։ Միաժամանակ առանձին տնտեսական երևույթների կամ մշակութային հաստատությունների վերաբերյալ պնդումները պետք է հիմնվեն պատմական աղբյուրների և հնագիտական ուսումնասիրությունների վրա։ === Առևտուրն ու արհեստները === Կարսի տնտեսական նշանակությունը պայմանավորված էր նրա աշխարհագրական դիրքով։ Քաղաքը գտնվում էր Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևմտյան հատվածում՝ Հայաստանի ներքին շրջանները հարևան տարածքներին կապող հաղորդակցության ուղիների հարևանությամբ։ Այս դիրքը նպաստում էր տեղական և տարածաշրջանային առևտրի զարգացմանը։ Կարսի տնտեսական կյանքը կապված էր ինչպես շրջակա գյուղատնտեսական բնակավայրերի, այնպես էլ հարևան քաղաքական կենտրոնների հետ։ Գյուղատնտեսությունը տարածաշրջանի տնտեսության կարևոր հիմքերից էր։ Շրջակա բնակավայրերում զբաղվում էին հացահատիկային մշակաբույսերի աճեցմամբ և անասնապահությամբ, իսկ քաղաքը կարող էր ծառայել գյուղատնտեսական արտադրանքի փոխանակման և իրացման կենտրոն։ Բնակչության տնտեսական գործունեության մյուս ուղղությունը արհեստագործությունն էր, որը բավարարում էր քաղաքի և հարակից տարածքների առօրյա պահանջները։ Կարսի՝ որպես առևտրային կենտրոնի դերը պետք է դիտարկել տարածաշրջանային հաղորդակցության ցանցի համատեքստում։ Այնուամենայնիվ, քաղաքը «միջազգային առևտրային ուղիների խաչմերուկ» անվանելու համար անհրաժեշտ է հստակեցնել, թե որ ճանապարհների և ժամանակաշրջանների մասին է խոսքը։ Առանց համապատասխան գրավոր կամ հնագիտական տվյալների՝ դժվար է գնահատել առևտրի ծավալները կամ Կարսի մասնակցության չափը հեռավոր միջազգային փոխանակմանը։ === Ճարտարապետական հուշարձանները === Կարսի թագավորության մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Սուրբ Առաքելոց եկեղեցին։ Այն կառուցվել է X դարի առաջին կեսին՝ Աբաս Ա Բագրատունու գահակալության օրոք, մոտավորապես 930–942 թվականներին։ Հետևաբար հուշարձանը նախորդում է Կարսի թագավորության՝ որպես առանձին քաղաքական կազմավորման ընդունված հիմնադրման տարեթվին, սակայն արտացոլում է այն ճարտարապետական ավանդույթները, որոնց շրջանակում հետագայում զարգացավ Կարսի միջնադարյան մշակույթը։ Եկեղեցին կենտրոնագմբեթ կառույց է՝ քառախորան հատակագծով։ Նրա ճարտարապետական հորինվածքը բնորոշ է միջնադարյան հայկական եկեղեցաշինությանը։ Գմբեթի թմբուկի վրա տեղադրված են տասներկու առաքյալներին պատկերող քանդակները, իսկ արտաքին պատերին առկա են խաչային, երկրաչափական և հյուսածո զարդամոտիվներ։ Այս տարրերը կարևոր նյութ են կառույցի գեղարվեստական հարդարանքի և պատկերագրական առանձնահատկությունների ուսումնասիրության համար։ Սուրբ Առաքելոց եկեղեցին կարևոր է նաև հայկական ճարտարապետության զարգացման ընդհանուր պատմության տեսանկյունից։ Նրա հատակագծային և ծավալատարածական լուծումները համեմատվում են Հայաստանի և Հարավային Կովկասի այլ միջնադարյան եկեղեցիների հետ։ Համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու ճարտարապետական ձևերի շարունակականությունը, տեղական առանձնահատկությունները և տարածաշրջանային գեղարվեստական կապերը։ Կարսի բերդն ու պաշտպանական կառույցները ևս կարևոր տեղ են զբաղեցնում քաղաքի պատմության մեջ։ Քաղաքի ամրացված դիրքը պայմանավորում էր նրա ռազմական նշանակությունը և նպաստում վարչական կենտրոնի գործառույթների իրականացմանը։ Սակայն այսօր պահպանված ամրությունների բոլոր հատվածները չեն կարող վերագրվել Կարսի թագավորության ժամանակաշրջանին․ դրանց պատմությունը ներառում է նաև հետագա դարերի վերակառուցումներ և շինարարական փոփոխություններ։ Հետևաբար միջնադարյան պաշտպանական համակարգի վերակազմությունը պահանջում է ճարտարապետական ու հնագիտական տվյալների համադրում։ === Մշակութային կյանքը, ձեռագրական արվեստը և «Գագիկ-Աբասի Ավետարանը» === Կարսի թագավորության մշակութային կյանքի կարևոր բաղադրիչներից էր հայերեն գրավոր մշակույթը։ Միջնադարյան Հայաստանի եկեղեցական հաստատությունները կարևոր դեր էին կատարում գրքերի ընդօրինակման, պահպանման և տարածման գործում։ Ձեռագրական մշակույթի զարգացումը կապված էր եկեղեցական և արքունական հովանավորության, գրիչների աշխատանքի ու գրչության ավանդույթների պահպանման հետ։ Այնուամենայնիվ, Կարսում գործող առանձին գրչության կենտրոնների գործունեության ծավալները և դրանց կոնկրետ ձեռագրական արտադրանքը պետք է որոշել պահպանված ձեռագրերի հիշատակարանների ու մատենագիտական ուսումնասիրությունների հիման վրա։Կարսի հետ կապված առավել նշանակալի ձեռագրերից է Գագիկ-Աբասի Ավետարանը, որը հայտնի է նաև Կարսի Ավետարան անունով։ Այն ստեղծվել է XI դարում՝ Գագիկ-Աբաս թագավորի պատվերով, և ներկայումս պահվում է Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբյանց վանքի ձեռագրական հավաքածուում՝ 2556 համարի ներքո։ Ձեռագիրը թվագրվում է մոտավորապես 1060-ական թվականներով, իսկ որոշ ուսումնասիրություններ դրա ստեղծումը կապում են շուրջ 1064 թվականի հետ։Ձեռագիրն առանձնանում է իր մեծ չափերով, մագաղաթյա էջերով և հարուստ պատկերազարդմամբ։ Այն պարունակում է Ավետարանների տեքստը, ավետարանիչների պատկերները, կանոնների աղյուսակները և բազմաթիվ մանրանկարներ։ Հատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում արքայական ընտանիքը պատկերող մանրանկարը, որտեղ ներկայացված են Գագիկ-Աբասը, նրա կինը՝ Գորանդուխտը, և դուստրը՝ Մարեմը։ Այդ պատկերը կարևոր սկզբնաղբյուր է արքայական ներկայացուցչության, հագուստի, պատկերագրության և XI դարի հայկական ձեռագրական արվեստի ուսումնասիրության համար։Գագիկ-Աբասի Ավետարանի պատմական նշանակությունը պայմանավորված է ոչ միայն գեղարվեստական առանձնահատկություններով, այլև այն հանգամանքով, որ ձեռագիրը վկայում է արքունական հովանավորությամբ իրականացվող մշակութային գործունեության մասին։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես էր արքայական իշխանությունը ներկայացվում ձեռագրական արվեստում և ինչ դեր ուներ քրիստոնեական գրքի պատկերազարդումը թագավորական հեղինակության արտահայտման գործում։ = Արտաքին ճնշումները և Կարսի թագավորության անկումը = === Սելջուկ-թուրքերի արշավանքները և Անիի անկումը === XI դարի կեսերին Հայաստանի քաղաքական իրավիճակը զգալիորեն բարդացավ՝ կապված սելջուկ-թուրքերի ռազմական արշավանքների և Բյուզանդական կայսրության ազդեցության ընդլայնման հետ։ Այս երկու ուժերի քաղաքականությունն ու ռազմական գործողությունները փոխեցին տարածաշրջանի ուժերի հարաբերակցությունը և սահմանափակեցին հայկական թագավորությունների ինքնուրույնության հնարավորությունները։ Կարսի կամ Վանանդի թագավորությունը, գտնվելով ռազմավարական նշանակություն ունեցող տարածքում, անմիջականորեն առնչվում էր այս զարգացումներին։1040–1050-ական թվականներից սելջուկյան արշավանքները հաճախակի դարձան Հայաստանի տարբեր շրջաններում։ Դրանք ուղեկցվում էին ռազմական բախումներով, բնակավայրերի ավերումներով և տնտեսական կյանքի խաթարմամբ։ 1054 թվականին սելջուկյան զորքերի արշավանքը նոր ճնշում գործադրեց հայկական քաղաքական կենտրոնների վրա։ Կարսի թագավորության համար այս պայմաններում առաջնային նշանակություն ունեին պաշտպանական կարողությունների պահպանումը և թագավորության տարածքի անվտանգությունը։1064 թվականին սուլթան Ալփ Արսլանի գլխավորած սելջուկյան բանակը գրավեց Անին՝ Բագրատունյաց Հայաստանի նախկին մայրաքաղաքը։ Անիի անկումը կարևոր շրջադարձ էր տարածաշրջանի պատմության մեջ։ Քաղաքի գրավումը վերացրեց հայկական քաղաքական կյանքի նախկին գլխավոր կենտրոններից մեկը և ավելի բարդացրեց հարակից հայկական իշխանությունների ռազմաքաղաքական դրությունը։ Կարսի թագավորությունը, որն արդեն գործում էր փոփոխված քաղաքական պայմաններում, հայտնվեց արտաքին ճնշումների ուժեղացման պայմաններում։ === 1065 թվականի բյուզանդական համաձայնությունը և Գագիկ-Աբասի տեղափոխությունը === Անիի գրավումից հետո Կարսի թագավորության արտաքին քաղաքական դրությունը շարունակեց բարդանալ։ Գագիկ-Աբասը ստիպված էր հաշվի առնել սելջուկյան նոր արշավանքների վտանգը և թագավորության հետագա գոյությունն ապահովելու հնարավորությունները։ Այս պայմաններում նա բանակցություններ վարեց Բյուզանդական կայսրության հետ, որի նպատակներից էր հայկական իշխանությունների տարածքների նկատմամբ վերահսկողության ընդլայնումը։ 1065 թվականին Գագիկ-Աբասը Կարսի թագավորությունը զիջեց Բյուզանդական կայսրությանը։ Փոխարենը նա տիրույթներ ստացավ Կապադովկիայում՝ Ծամնդավի (Ծամնդավան, բյուզանդական աղբյուրներում՝ Tzamandos) շրջանում, ինչպես նաև կայսրության այլ տարածքներում։ Այնտեղ տեղափոխվեցին նաև նրա ընտանիքի անդամներն ու արքունական շրջապատի ներկայացուցիչները։ Այս իրադարձությունը ներկայացվում է որպես Բյուզանդիայի՝ հայկական իշխաններին իրենց հայրենի տարածքներից հեռացնելու և կայսրության այլ շրջաններում բնակեցնելու քաղաքականության դրսևորում։ Գագիկ-Աբասի որոշումը պետք է դիտարկել ժամանակի ռազմաքաղաքական պայմանների համատեքստում։ Կարսի թագավորության տարածքի զիջումը հնարավորություն էր տալիս խուսափելու անմիջական ռազմական բախման վտանգից, սակայն միաժամանակ հանգեցնում էր թագավորական իշխանության կորստին նրա պատմական կենտրոնում։ Այսպիսով, 1065 թվականը համարվում է Կարսի Բագրատունյաց թագավորության գոյության ավարտի հիմնական տարեթիվը։Գագիկ-Աբասի տեղափոխությունը, սակայն, չի նշանակում, որ նրա քաղաքական և հասարակական ազդեցությունն անմիջապես վերացավ։ Պատմագիտական ուսումնասիրությունների համաձայն՝ նրա մահից հետո դուստրը՝ Մարիամը, որոշ ժամանակ շարունակել է պահպանել իշխանական դիրքերը Ծամնդավի շրջանում և հովանավորել այնտեղ հաստատված հայերին։ Այս հանգամանքը ցույց է տալիս, որ Կարսի թագավորության վերացումը չէր նշանակում նաև նրա հետ կապված հայկական իշխանական և համայնքային կապերի անհապաղ անհետացում։ ===== Վանանդի թագավորության վերջնական լուծարումը ===== Գագիկ-Աբասի՝ Կարսը Բյուզանդիային զիջելուց հետո Վանանդի թագավորությունը դադարեց գոյություն ունենալ որպես ինքնուրույն հայկական պետական կազմավորում։ Կարսը որոշ ժամանակ մնաց բյուզանդական վերահսկողության ներքո, սակայն տարածաշրջանում շարունակվող սելջուկյան առաջխաղացումը շուտով փոխեց նաև այդ իրավիճակը։ Այսպիսով, թագավորության վերացումը և Կարսի հետագա նվաճումը պետք է դիտարկել որպես իրար հաջորդած, բայց ժամանակագրորեն տարբեր իրադարձություններ։ Սելջուկյան տիրապետության հաստատումը Կարսում տեղի ունեցավ XI դարի երկրորդ կեսին՝ Բյուզանդիայի և սելջուկների միջև տարածաշրջանային մրցակցության պայմաններում։ Կարսի ռազմավարական նշանակությունը պահպանվում էր, սակայն քաղաքի քաղաքական կարգավիճակն այլևս չէր պայմանավորվում Բագրատունյաց հայկական թագավորության գոյությամբ։Վանանդի թագավորության անկումը պետք է դիտարկել միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական մասնատման և արտաքին տերությունների ընդարձակման ավելի լայն գործընթացի շրջանակում։ Անիի թագավորության անկումը 1045 թվականին, Անիի գրավումը սելջուկների կողմից 1064 թվականին և Կարսի՝ Բյուզանդիային զիջումը 1065 թվականին հաջորդականորեն փոխեցին տարածաշրջանի քաղաքական քարտեզը։ Դրանց արդյունքում Բագրատունյաց Հայաստանի նախկին քաղաքական համակարգը կորցրեց իր հիմնական կենտրոնները, իսկ հայկական իշխանական տների մի մասը տեղափոխվեց Փոքր Ասիայի և Կապադովկիայի տարածքներ։ 4nkiot04j0fzu3j4o38h41samlb70s4 2 1342788 10940342 2026-10-11T16:31:36Z Monika Papyan 165940 Նոր էջ «{{Այլ կիրառումներ|Սյունիք (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ պատմական երկիր | Անվանում = Սյունիքի թագավորություն | Նախորդ1 = Բագրատունյաց Հայաստան | Դրոշ_Նախորդ1 = Bagratuni flag.svg | Հաջորդ1 = Զաքարյան Հայաստան | Դրոշ_Հաջորդ1 = Zakarid Armenia 1200 map-fr.svg | Հաջորդ2 = | Դրոշ_Հաջորդ2 = | Հիմնադ...»: 10940342 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Սյունիք (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ պատմական երկիր | Անվանում = Սյունիքի թագավորություն | Նախորդ1 = Բագրատունյաց Հայաստան | Դրոշ_Նախորդ1 = Bagratuni flag.svg | Հաջորդ1 = Զաքարյան Հայաստան | Դրոշ_Հաջորդ1 = Zakarid Armenia 1200 map-fr.svg | Հաջորդ2 = | Դրոշ_Հաջորդ2 = | Հիմնադրում = [[Սմբատ Սյունի]]ն հռչակեց իրեն Սյունիքի թագավոր | Հիմնադրման տարեթիվ = [[987]] | Իրադարձություն1 = | Իրադարձության տարեթիվ1 = | Իրադարձություն2 = | Իրադարձության տարեթիվ2 = | Իրադարձություն3 = | Իրադարձության տարեթիվ3 = | Ավարտ = | Ավարտի տարեթիվ = [[1170]]<ref name="Թադևոս" /> | Դրոշ = | Դրոշի հոդված = | Զինանշան = | Զինանշանի հոդված = | Քարտեզ = [[Պատկեր:The Kingdom of Syounik-Baghk, 1020-1166.gif|260px]] | Քարտեզի տարեթիվ = | Քարտեզ2 = | Պետական կարգ = [[Միապետություն]] | Մայրաքաղաք = [[Կապան]] | Պետության գլուխ = [[թագավոր]] | Օրենսդրություն = | Դինաստիա = [[Սյունիներ]] | Մակերես1 = 5.000 կմ<sup>2 | Բնակչություն1 = | Մակերես2 = 8.000 կմ<sup>2 | Բնակչություն2 = | Մակերես3 = | Բնակչություն3 = | Մակերես4 = | Բնակչություն4 = | Ազգություն = | Արժույթ = | Կարգախոս = | Տոն = | Հիմն = | Լեզու = [[հայերեն]] | Կրոն = [[Հայ առաքելական եկեղեցի]] | Նշումներ = }} '''Սյունիքի թագավորություն''' (կոչվել է նաև՝ '''Կապանի թագավորություն'''), [[Ավատատիրություն|ավատատիրական]] հայկական պետություն [[միջնադարյան Հայաստան]]ում, [[Սյունիք նահանգ]]ի տարածքում, որը գոյություն է ունեցել 987-1170 թվականներին՝ մայրաքաղաք ունենալով [[Կապան (բերդաքաղաք)|Կապան բերդաքաղաքը]]<ref name="Թադևոս">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 3։</ref>։ Սյունյաց թագավորությունը կազմավորվել է Սյունիք նահանգում 10-րդ դարի 70-ական թվականներին<ref name="Թադևոս" /><ref name="Թադևոս5">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 5։</ref>։ Իր գոյությունը պահպանել է մինչև 1170 թվականը<ref name="Թադևոս" />։ Այն ավելի ուշ է վերացել, քան [[Մեծ Հայք]]ում եղած հայկական մյուս բոլոր թագավորությունները ([[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրականի]], [[Բագրատունիների թագավորություն|Անի-Շիրակի]], [[Վանանդի թագավորություն|Վանանդի կամ Կարսի]], [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Լոռու կամ Տաշիր-Ձորագետի]])<ref name="Թադևոս" />։ Միջնադարյան [[Բագրատունիներ]]ից վասալական կախման մեջ գտնվող այս թագավորությունը իր մեջ ներառում էր մոտավորապես ներկայիս [[Հայաստան]]ի [[Սյունիքի մարզ]]ը գրեթե ամբողջովին, բացառությամբ ներկայիս [[Գորայք (համայնք)|Գորայք]] համայնքը ընդգրկող տարածքի, նաև որոշ տարածքներ` [[Արցախի Հանրապետության]] [[Քաշաթաղի շրջան]]ից ու [[Նախիջևանի ինքնավար հանրապետություն]]ից ([[Ադրբեջան]])<ref name="Թադևոս5" />։ Բագրատունյաց Հայաստանի ենթակա թագավորություններից ([[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրական]], Սյունիք, [[Վանանդի թագավորություն|Վանանդ]], [[Լոռու թագավորություն|Լոռի]]) ու իշխանություններից ([[Տարոնի իշխանություն|Տարոն]], [[Տայքի կյուրոպաղատություն|Տայք]]) ամենավերջինն էր, որը հիմնադրվել էր [[987]] թվականին՝ [[Սմբատ Ա Սյունի|Սմբատ Սյունու]] կողմից։ Տարածքն ընդգրկում էր [[Սյունիք նահանգ]]ի հարավային հատվածները՝ կազմելով 8 000 քառ. կմ։ Սյունիքի թագավորության մեջ կային 43 [[Բերդ (ամրոց)|բերդ]], 48 [[վանք]] և 1000-ից ավելի գյուղեր։ Մայրաքաղաքը սկզբնական շրջանում [[Շաղատ (պատմական)|Շաղատ]] գյուղաքաղաքն էր, իսկ [[10-րդ դար]]ի վերջերից [[Կապան]] քաղաքը։ Սյունիքի թագավորության պատմությունը ամփոփված է մի քանի հայ պատմիչների աշխատություններում։ Նրանցից հատկապես մեծարժեք է [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ի «Սիսական նահանգի պատմություն» երկասիրությունը։ == Անվան ստուգաբանություն == Սյունիք անունը [[Մովսես Խորենացի]]ն (5-րդ դար) կապում է [[Հայկ նահապետ]]ի թոռ [[Սիսակ]]ի անվան հետ։ Գիտական բացատրությունը հավանաբար այն է, որ [[սեպագիր]] [[Արձանագրություն (փաստաթուղթ)|արձանագրություններում]] հիշատակված Սիունի (Ծիունի) տոհմանունից է առաջացել Սյունիք անունը<ref name="ՏԲ">{{Գիրք:ՏԲ4|639}}</ref>։ == Աշխարհագրական բնութագիր == === Աշխարհագրական դիրք === [[Կովկաս]]յան (Կապ-Կոհ) լեռնաշղթային գրեթե զուգահեռ՝ հյուսիս-արևմուտքից դեպի հարավ-արևելք տարածված է մի ընդարձակ լեռնաշխարհ, որն ընդհանուր առմամբ հայտնի է [[Փոքր Կովկաս]] (նաև՝ Ստորին, Անտիկովկաս) անվանումով<ref name="Թադևոս8">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 8-12։</ref>։ Փոքր Կովկասը բաղկացած է բազմաթիվ ճյուղավորություններ ունեցող մի քանի [[լեռնաշղթա]]ներից, որոնք խաչաձևվելով՝ [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի հյուսիս-արևելյան մասը վերածում են լեռնային առանձին փակ ֆիզիկա-աշխարհագրական շրջանների<ref name="Թադևոս8" />։ Այդպիսի մի մեծ շրջան է իրենից ներկայացնում Սյունիքի թագավորությունը ընդգրկող Սյունքի հարավ-արևելյան մասը, որը սահմանափակված է արևմուտքից [[Զանգեզուրի լեռներ|Զանգեզուրի]] (Սյունյաց) լեռներով, հարավից՝ [[Արաքս]] (Երասխ) գետով, արևելքից՝ [[Հագարի]] (Աղավնո) գետով և հյուսիսից՝ [[Իշխանասար]]ի հրաբխային զանգվածով<ref name="Թադևոս5" /><ref name="Թադևոս8" />։ ==== Զանգեզուրի լեռներ ==== {{Հիմնական|Զանգեզուրի լեռներ}} [[Պատկեր:Zangezur mountains-IMG 1010.JPG|մինի|աջից|Տեսարան դեպի [[Զանգեզուրի լեռներ]]ը՝ [[Գորիս]]ի արևելքից։]] Զանգեզուրի լեռները սկսվում են [[Հինալ]] (Կոնգուր) գագաթից (3367 մետր) և գրեթե [[միջօրեական]]ի ուղղությամբ ձգվում է մինչև Արաքսի հոսանքը, ուր կտրվում է 600 մետր խորություն ունեցող ուղղաձիգ անդունդով<ref name="Թադևոս8" />։ Զանգեզուրի լեռնաշղթան, [[Մեծ Կովկաս]]ից հետո, [[Անդրկովկաս]]ում ամենաբարձր լեռնաշղթան է<ref name="Թադևոս8" />։ Նրա գլխավոր գագաթներից չորսի բարձրությունն անցնում է 3600 մետրից, իսկ մյուս 6-ինը՝ 3300 մետրից<ref name="Թադևոս8" />։ Ամենաբարձր գագաթը՝ [[Կապուտջուղ]]ը (3927 մետր) ծածկված է մշտնջենական ձնածածկույթով<ref name="Թադևոս8" /><ref>«География Кавказа», Թիֆլիս, 1924, էջ 50։</ref>։ Շղթայի ամբողջ երկարությունը հասնում է 150 կմ-ի<ref name="Թադևոս8" /><ref>«География Кавказа», Թիֆլիս, 1924, էջ 60։</ref>։ Զանգեզուրի լեռնաշղթայի հյուսիսային մասի գագաթներն ու լանջերը մեղմ թեքությամբ խառնվում են հարևան Ղարաբաղի (Արցախի) և Հայոց ձորի (Վայոց ձորի) բարձրադիր սարահարթերի հետ<ref name="Թադևոս8" />։ Լեռնաշղթայի հյուսիսային մասի այդպիսի համեմատաբար փորք բարձրության պատճառով էլ նրա վրա գտնվող լեռնանցքները տեղ-տեղ հազիվ են նշմարվում, և չափազանց հեշտ է անցնել մի կողմից դեպի մյուսը<ref name="Թադևոս8" />։ Շեռնաշղթայի այդ մասում է գտնվում [[Որոտանի լեռնանցք]]ը (2300 մետր), որի վրայով էլ այժմ անցնում է [[Մ 2 ճանապարհ (Հայաստան)|ճանապարհը]]՝ [[Եղեգնաձոր]]ից դեպի [[Գորայք]] գյուղ, սակայն մոտենալով [[Սարվարդ (լեռ)|Սալվարդին]] («Աղոթարան»)՝ իր շրջապատի նկատմամբ հետզհետե բարձրանում է<ref name="Թադևոս8" />։ Սալվարդ գագաթից ոչ հեռու գնտվում է [[Սիսիանի լեռնանցք]]ը (2100 մետր), որով անցնում է [[Սիսիան]]ից դեպի [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևան]] [[Մ 13 ճանապարհ (Հայաստան)|ճանապարհը]]<ref name="Թադևոս8" />։ [[Պատկեր:Arevik National Park and Meghri mountains in winter.jpg|մինի|[[Արևիք ազգային պարկ]]ը` [[Զանգեզուրի լեռնաշղթա]]յի [[Մեղրու լեռներ|Մեղրիի լեռնաբազուկի]] հարավային լանջին։]] Զանգեզուրի (Սյունյաց) լեռների հարավային մասը, որը 94 կմ երկարությամբ ձգվում է Սալվարդից մինչև Արաքս, խիստ կերպով տարբերվում է հյուսիսային մասից<ref name="Թադևոս8" />։ Նրա հարաբերական բարձրությունն անհամեմատ մեծ է, այստեղ են գտնվում լեռնաշղթայի ամենաբարձր գագաթները<ref name="Թադևոս8" />։ Լեռնաշղթայի այս մասում տարածված են բազմաթիվ լճակներ, իսկ երկու կողմերից լանջերը ակոսված են խորխորատներով<ref name="Թադևոս8" />։ Կողերից և հատակից հոսող ձյան հալոցքի ու անձրևների ջրերը շատ հաճախ առաջացնում են հսկայական քանակությամբ ցեխ, որը հոսելով դեպի ներքև, երբեմն մեծ վնասներ է հասցնում ստորին մասերում գտնվող գյուղերին<ref name="Թադևոս8" />։ Այդպիսի մի աղետալի դեպք տեղի է ունեցել [[Ագուլիսի ձոր]]երում՝ 1884 թվականի մայիսի 7-ին, որը հսկայական վնասներ է պատճառել<ref name="Թադևոս8" /><ref>«ՀԽՍՀ ֆիզիկական աշխարհագրություն», Ստեփան Լիսիցյան, Երևան, 1940, էջ 30։</ref>։ Լեռնաշղթայի այս մասում գտնվող լեռնանցքներից հաղորդակցության համար համեմատաբար հարմար է [[Կապուտջուղի լեռնանցք]]ը, որով անցնում է ճանապարհը [[Ողջի]] գետի հովտից դեպի [[Գիլանչայ (գետ)|Գիլան գետի]] հովիտը<ref name="Թադևոս8" />։ Այս ճանապարհը մատչելի է եղել միայն ամառվա ամիսներին՝ [[հետիոտն]] մարդկանց և [[գրաստ]]ների համար<ref name="Թադևոս8" />։ Զանգեզուրի լեռներից սկիզբ են առնում մի քանի լեռնաշղթաներ, որոնք տարածվում են գրեթե լայնական ուղղությամբ<ref name="Թադևոս8" />։ Դրանցից ամենաերկարը սկիզբ է առնում Որոտանի և Սիսիանի լեռնանցքների արանքից և ձգվելով դեպի արևմուտք՝ եզրավորում է Հայոց ձորի (Վայոց ձորի) գոգահովիտը հարավային կողմից<ref name="Թադևոս8" />։ Ավելի հարավ գտնվող [[Բարգուշատի լեռներ|Բարկուշատի]] և Մեղրու (Արևիք) շեռնաշղթաները Զանգեզուրի լեռների հարավային մասից սկսվելով, իրար նկատմամբ գրեթե զուգահեռ ձգվում են դեպի արևելք և վերջանում Արաքսի ձախ ափին<ref name="Թադևոս8" />։ Բարկուշատի արևմտյան մասում է գտնվում [[Աճանան (լեռ)|Աճանան]] (2393 մետր) գագաթը, իսկ նրանից մի փոքր արևելք՝ Բարկուշատի ամենաբարձր գագաթը՝ [[Արամազդ (լեռնագագաթ)|Արամազդը]] (3392)<ref name="Թադևոս8" />։ {{Բազմապատիկ պատկերներ|գոտի=right|ուղղություն=horizontal|վերնագիր=|լայնություն1=250|լայնություն2=240|պատկեր1=Տափասար լեռ.jpg|նկարագրություն1=Աճանան (Տափասար) լեռնագագաթը։|պատկեր2=Aramazmountaina.jpg|նկարագրություն2=Արամազդ լեռնագագաթը։}} Բարկուշատի վրա նշանավոր է [[Արամազդի լեռնանցք]]ը<ref name="Թադևոս8" />։ Բարկուշատից հարավ գտնվող [[Մեղրու լեռնաշղթա]]յի ամենաբարձր գագաթը՝ [[Բաղացսար]]ն ունի 3256 մետր բարձրություն, բայց ավելի մեծ բարձրություն ունի այդ շղթայից դեպի հյուսիս տարածվող լեռնաճյուղերից մեկի՝ [[Խուստուփ-Կատարի լեռներ]]ի վրա գտնվող [[Խուստուփ]] սարը (3214 մետր)<ref name="Թադևոս8" />։ Մեղրիի լեռներում հիշատակության արժանի է [[Մեղրու լեռնանցք]]ը, որտեղով այժմ անցնում է [[Կապան]]ից դեպի [[Մեղրի]] տանող խճուղին<ref name="Թադևոս8" />։ === Երկրաբանական կառուցվածք === Վաղ անցյալում Սյունյաց աշխարհի հարավ-արևելյան մասում չեն դադարել գործելուց [[Հրաբուխ|հրաբխային]] և [[Տեկտոնական շարժումներ|տեկտոնական երևույթները]]<ref name="Թադևոս5" />։ Մինչև այժմ շարունակվող լեռնակազմական երևույթների արտահայտությունն են այստեղ տեղի ունեցող [[երկրաշարժ]]երը<ref name="Թադևոս5" />։ ==== Վայոց ձորի երկրաշարժ (735) ==== {{Հիմնական|Վայոց ձորի երկրաշարժ (735)}} Ավելի վաղ ժամանակներում տեղի ունեցած համեմատաբար աղետաբեր երկրաշարժերի մասին տեղեկություններ են հայտնում հայ պատմիչները<ref name="Թադևոս6" />։ [[Կիրակոս Գանձակեցի|Կիրակոս Գանձակեցու]] հիշատակության համաձայն 8-րդ դարի առաջին կեսում Սյունյաց նահանգի [[Վայոց ձոր (գավառ)|Հայոց ձոր]] (Վայոց ձոր) գավառում տեղի ունեցած [[Վայոց ձորի երկրաշարժ (735)|երկրաշարժից]] զոհվել է 10․000 մարդ, երկրաշարժի կատարած ավերումների պատճառով ընկղմվել է [[Մոզ]] քաղաքը, իսկ գավառն այդ օրվանից իբրև թե կոչվել է «Վայոց (ողբի) ձոր»<ref>«Պատմութիւն Հայոց», [[Կիրակոս Գանձակեցի]], Թիֆլիս, 1909, էջ 70։</ref>։ {{քաղվածք|«Եւ ահա խաւար ի վերուստ անտեսանելի կալաւ<br> [[Մոզ|զՄոզանն]] սահմանն, և զաւուրս քառասուն շարժեցաւ<br> վայրն, և խորասույզ եղեալ ընկղմեցան կենդանւոյն<br> ոգիք իբրև տասն հազար։ Վասն այնօրիկ [[Վայոց ձոր (գավառ)|Վայոյ Ձոր]]<br> անուանեցաւ մինչ ցայսօր ժամանակի»։|«Պատմութիւն Հայոց», [[Կիրակոս Գանձակեցի]]}} Հայոց ձորում տեղի ունեցած այդ երկրաշարժի մասին վայություններ ունեն նաև [[Մխիթար Այրիվանեցի]]ն<ref>«Մխիթարայ Այրիվանեցւոյ Պատմութիւն Հայոց», Մոսկվա, 1860, էջ 52։</ref> ու [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ը<ref>«Պատմութիւն նահանգին Սիսական արարեալ Ստեփաննոսի Օրբելեան արքեպիսկոպոսի Սիւնեաց», Թիֆլիս, 1910, էջ 142-143։</ref>, որոնց հաղորդած տեղեկությունները լիովին համապատասխանում են Գանձակեցու հիշատակությանը<ref name="Թադևոս6" />։ [[Գևորգ Մեսրոպ]]ի հաշվարկներով Վայոց ձորի երկրաշարժը տեղի է ունեցել 735 թվականին<ref name="Թադևոս6" /><ref>«Հայոց պատմութիւն (քննական)», հ․ Ա, Կ․ Պոլիս, 1914, էջ 97։</ref>։ Հնարավոր է համարվում, որ երկրաշարժի հետևանքով ընկղմվածների թիվը չափազանցված է պատմիչների կողմից, սակայն հիշյալ նկարագրություններից ենթադրվում է այդ երկրաշարժի կործանիչ բնույթը<ref name="Թադևոս6" />։ ==== Քարկոփի երկրաշարժ (906) ==== {{Հիմնական|Քարկոփի երկրաշարժ (906)}} 10-րդ դարի սկզբներին տեղի ունեցած [[Քարկոփի երկրաշարժ (906)|երկրաշարժը]] բավականին վնասներ է պատճառել Սյունիքում<ref>«Պատմութիւն նահանգին Սիսական», Ստեփանոս Օրբելյան, Թիֆլիս, 1910, էջ 236։</ref><ref name="Թադևոս7">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 7-8։</ref>։ ==== Գանձակի երկրաշարժ (1139) ==== {{Հիմնական|Գանձակի երկրաշարժ (1139)}} 1139 թվականին [[Գանձակ]]ի աղետաբեր [[Գանձակի երկրաշարժ (1139)|երկրաշարժի]] ալիքները հասնում են նաև Սյունիք, որի հետևանքով փլվում է [[Տաթևի վանք]]ի մեծ եկեղեցու գմբեթը<ref name="Թադևոս7" /><ref name="Sisakan">«Պատմութիւն նահանգին Սիսական», Ստեփանոս Օրբելյան, Թիֆլիս, 1910, էջ 341։</ref>։ ==== Սյունիքի երկրաշարժ (1143) ==== Գանձակի երկրաշարժից 4 տարի անց, 1143 թվականին Սյունքում տեղի է ունեցել ավելի աղետաբեր [[Սյունիքի երկրաշարժ (1143)|երկրաշարժ]]։ Այս երկրաշարժի մասին հայտնում է Ստեփանոս Օրբելյանը<ref name="Թադևոս7" /><ref name="Sisakan" />։ {{քաղվածք|«․․․և ամենևիմբ ջնջեցավ մարդ և անասուն․<br> և անբնակ եղև բոլոր աշխարհս Սիսական․<br> միայն թէ ի ծերպս մնացեալ էին<br> ուրեք ուրեք երկու կամ երեք արք»։|«Պատմութիւն նահանգին Սիսական», [[Ստեփանոս Օրբելյան]]}} Հավանական է, որ 1143 թվականին տեղի ունեցած երկրաշարժի պատճառած վնասների նկարագրությունը Օրբելյանկի կողմից չափազանցություն է, սակայն պարզ է, որ այս երկրաշարժը Սյունիքում աղետալի հետևանքներ է ունեցել<ref name="Թադևոս7" />։ Հետագա դարերում ևս ներքին ուժերն իրենց պարբերաբար զգացնել են տվել երբեմն թույլ, երբեմն էլ մեծ ուժի երկրաշարժերի ձևով<ref name="Թադևոս7" />։ ==== Զանգեզուրի երկրաշարժ (1931) ==== {{Հիմնական|Զանգեզուրի երկրաշարժ (1931)}} 1931 թվականի ապրիլի 27-ին [[Զանգեզուր]]ում տեղի ունեցած աղետաբեր [[Զանգեզուրի երկրաշարժ (1931)|երկրաշարժը]] զգալի ավերումներ է պատճառում մի քանի գյուղերի՝ փոփոխություններ առաջացնելով նաև [[երկրակեղև]]ի վրա<ref name="Թադևոս6">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 6։</ref>։ Երկրաշարժի հետևանքով մի քանի տեղերում (մասնավորապես [[Ողջի]] գետի վերին հոսանքի շրջանում) առաջացան փլվածքներ, ցամաքեցին մեծ թվով [[աղբյուր]]ներ և այլն<ref name="Թադևոս6" />։ === Ռելիեֆ === Սյունյաց աշխարհի հարավ-արևելյան մասի ռելիեֆը ձևավորվել է [[Երրորդական ժամանակաշրջան|երրորդական]] և [[Անթրոպոգենի ժամանակաշրջան|չորրորդական]] ժամանակաշրջաններում<ref name="Թադևոս5" />։ Հետագայում հսկայական փոփոխություններ է առաջացրել [[գետ]]երի և [[մթնոլորտային տեղումներ]]ի ներգործությունը, որոնք կտրտել և ողողել են [[լեռնաշղթա]]ներն ու առանձին բարձրացումները<ref name="Թադևոս5" />։ === Ջրագրություն === [[Պատկեր:Shaki waterfall.jpg|մինի|[[Շաքիի ջրվեժ]]]] <gallery mode="packed"> Պատկեր:-Լիճքի ջրվեժներ S-N 08.jpg|Լիճքի առաջին ջրվեժը Պատկեր:Lichk 2nd waterfall.jpg|Լիճքի երկրորդ ջրվեժը Պատկեր:-Լիճքի ջրվեժներ S-N 04.jpg|Լիճքի երրորդ ջրվեժը Պատկեր:Լիճքի ջրվեժ1.jpg|Լիճքի չորրորդ ջրվեժը </gallery> === Բնություն === ==== Բուսական աշխարհ ==== [[Սիսիանի լեռնանցք]]ից սկսած դեպի հարավ հանդիպում են [[Թփեր|թփուտների]] առանձին պուրակներ, իսկ ավելի հարավ, Զանգեզուրի լեռնաշղթայի արևելյան մասում անտառներն արդեն համեմատաբար ավելի խիտ են և բարձրահասակ<ref name="Թադևոս8" />։ Բարկուշատի և Մեղրու լեռնաշղթաների բարձրադիր լեռնալանջերը գտնվում են [[Ալպյան մարգագետիններ|ալպիական մարգագետինների]] շրջանում<ref name="Թադևոս8" />։ Լանջերի մեծ մասը ծածկված են անտառներով<ref name="Թադևոս8" />։ == Նախապատմություն == {{Հիմնական|Սյունիք (նահանգ)|Սյունիքի իշխանություն|Սյունիներ}} «[[Աշխարհացոյց]]ի» համաձայն` Սյունիք նահանգն ունեցել է 12 գավառ։ Դրանցից 7-ը (Բաղք-Քաշունիքի հետ՝ 8) ներառվել են Բաղաց կամ Սյունիքի թագավորության կազմում՝ * [[Ծղուկք|Ծղուկ]] - 1950 կմ<sup>2</sup> (այժմյան Սյունիքի մարզի [[Սիսիան]]ի շրջանը, ըստ «Աշխարհացոյցի»՝ Սյունիքի 7-րդ գավառը) * [[Աղահեճք]] - 1402 կմ<sup>2</sup> (այժմյան [[Քաշաթաղի շրջան|Քաշաթաղի]] շրջանը, ըստ «Աշխարհացոյցի»՝ Սյունիքի 6-րդ գավառը) * [[Հաբանդ (Սյունիք)|Հաբանդ]] - 1325 կմ<sup>2</sup> (այժմյան [[Գորիս]]ի շրջանը, ըստ «Աշխարհացոյցի»՝ Սյունիքի 8-րդ գավառը) * [[Բաղք]] (Քաշունիքի հետ) - 925 կմ<sup>2</sup> (այժմյան Կապանի շրջանը, ըստ «Աշխարհացոյցի»՝ Սյունիքի 9-րդ գավառը) * [[Ձորք]] - 525 կմ<sup>2</sup> (այժմյան [[Կապան]]ի շրջանի Գեղվաձորը, ըստ «Աշխարհացոյցի»՝ Սյունիքի 10-րդ գավառը) * [[Արևիք]] - 625 կմ<sup>2</sup> (այժմյան [[Մեղրի]]ի շրջանը, ըստ «Աշխարհացոյցի» Սյունիքի 11-րդ գավառը) * [[Կովսական]] - 625 կմ<sup>2</sup> (նախկին [[Զանգելանի շրջան (Ադրբեջանական ԽՍՀ)|Զանգելանի]] և մասամբ Կապանի շրջանները, ազատագրումից հետո վերանվանված դարձյալ Կովսական։ Ըստ «Աշխարհացոյցի»՝ Սյունիքի 12-րդ գավառը) Տարածքը սկզբնական շրջանում բավականաչափ մեծ էր՝ իր մեջ ընդգրկում էր [[5-րդ դար]]ի պատմիչ և աշխարհագետ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] «Աշխարհացոյց»-ում նկարագրված Սյունիք աշխարհի ավելի քան կեսը մասը։ Թագավորության սահմաններից դուրս էին Սյունիքի [[Սոթք (գավառ)|Սոդք]] և [[Գեղարքունիք (գավառ)|Գեղարքունիք]] գավառները, այսինքն՝ [[Սևանա լիճ|Սևանա լճի]] ավազանը, ինչպես նաև [[Վայոց ձոր (գավառ)|Վայոց ձոր]] և [[Երնջակ (գավառ)|Երնջակ]] գավառները։ Բագրատունի [[Գագիկ Ա]] թագավորը (990-1020) 1003-ին Սյունիքի թագավորությունից գրավում [[Բագրատունյաց Հայաստան|Անի-Շիրակի թագավորությանն]] է միացնում [[Վայոց ձոր]]ն ու նրա շրջակայքի մի քանի գավառներ։ Սյունիքի թագավորության սահմանները արևմուտքում կազմում էին [[Զանգեզուրի լեռներ]]ի հարավային մասը, հարավում [[Արաքս]] գետը, արևելքում՝ [[Աղավնո (գետ)|Աղավնո]] ([[Հագարի]]) գետը, իսկ հյուսիսում այդ սահմանն անցնում էր Հագարի գետի [[Աղողլան]] վտակի և [[Որոտան]] գետի ջրբաժան լեռներով, ապա ուղղվում դեպի արևմուտք և հատվում Սյունյաց լեռների հետ։ Սյունիքի թագավորությունը նշված սահմաններում ընդգրկում էր [[Բաղք]], [[Կապան]], [[Արևիք]], [[Կովսական]] ու [[Հաբանդ (Սյունիք)|Հաբանդ]] գավառները ամբողջությամբ և [[Ծղուկք]] գավառի հարավային մասը։ Այս սահմանները վերաբերում են [[11-րդ դար]]ին, ներկայացնում են Սյունիքի թագավորության առավելագույնը ՝ հետագա ժամանակների համեմատությամբ։ Սյունիքին բնորոշ են բարձր լեռնաշղթաները, նրանց արանքում սեղմված բարձրադիր հովիտները, որոնց միջով անցնող ոչ մեծ գետերի ջրերը ([[Որոտան|Որոտան գետի]] վտակներ) կյանք են տալիս նրանց։ Լեռնային հովիտների [[կլիմա]]ն մեղմ է, նպաստավոր [[Երկրագործություն|երկրագործության]] համար։ Նախիջևանի և Մեղրու հովիտները բարենպաստ են պտղատու և խաղողի այգիների մշակման համար։ [[Մարգագետին|Լեռնային արոտները]] հնարավորություն էին ընձեռում [[անասնապահություն|անասնապահության]] զարգացման համար։ == Պատմություն == === Թագավորության հիմնում === 10-րդ դարի 70-ական թվականներին նախկին [[Սյունիք նահանգ]]ի հարավ-արևելյան մասում կազմավորվում է Սյունիքի թագավորությունը<ref name="Թադևոս5" />։ Նրա տարածքը իր մեջ ներառում էր ներկայիս [[Հայաստան]]ի [[Սյունիքի մարզ]]ը՝ գրեթե ամբողջությամբ, նաև որոշ տարածքներ՝ [[Արցախի Հանրապետության]] [[Քաշաթաղի շրջան]]ից ու [[Նախիջևանի ինքնավար հանրապետություն]]ից ([[Ադրբեջան]])<ref name="Թադևոս5" />։ [[Բագրատունյաց Հայաստան|Հայկական պետականության վերականգնումից]] ([[885]]) 21 տարի անց հայ իշխանները ժամանել էին Տաթև՝ ուրախությամբ նշելու Սյունյաց եպիսկոպոսական աթոռի մայր տաճարի՝ Պողոս-Պետրոս եկեղեցու նավակատիքը։ [[906]] թվականին օծման արարողություններին մասնակցում էին հայոց թագավոր [[Սմբատ Ա Բագրատունի]]ն, պատմիչ-կաթողիկոս [[Հովհաննես Դրասխանակերտցի]]ն, [[Աղվանից կաթողիկոսների անվանացանկ|Աղվանքի կաթողիկոս]] Սիմեոնը, [[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրականի թագավոր]] [[Գագիկ Արծրունի]]ն, [[Գեղարքունիք (գավառ)|Գեղարքունիքի]] մեծ իշխան Գրիգոր Սուփանը, [[Արցախ]]ի Եսայի և Ատրներսեհ իշխանները, [[Գարդման (գավառ)|Գարդմանա]] տեր [[Սահակ Սևադա]]ն, Աշոտ և Վասակ Գնթունիները, Սյունյաց գահերեց և գահակալ իշխաններ Աշոտը, Ձագիկը, Հրահատը և այլք։ [[Պատկեր:Tatev Monastery from a distance.jpg|մինի|[[Տաթևի վանք]]]] Սակայն 2 տարի անց, արտաքին ուժերի սադրանքով Գագիկ Արծրունին [[908]] թվականին [[Ատրպատական]]ի արաբական ոստիկան Յուսուֆի աջակցությամբ իրեն հռչակեց [[Հայաստան]]ի թագավոր։ Պատճառը [[Նախիջևանի գավառ|Նախիջևանն]] էր, որ Սմբատ Ա Բագրատունին վերցրեց [[Վասպուրական]]ից և հանձնեց [[Սյունիք (նահանգ)|Սյունյաց]] գահերեց իշխանին։ Սա առիթ հանդիսացավ քաղաքական երկպառակության։ Այնուհետև աստիճանաբար բզկտվեց Հայաստանի քաղաքական քարտեզը գերագահության մարմաջով բռնված իշխանական հզոր տոհմերի միջև։ Առանձին թագավորություն ունենալու խմորումներ առաջացան նաև Սյունիքում, որի տերերից Վասակ Գաբուռն ամուսնացած էր Բագրատունյաց արքայադուստր Մարիամի հետ։ Սյունյաց բարձրաստիճան հոգևորականությունը և հատկապես Վահան եպիսկոպոս (հետագայում՝ կաթողիկոս) Ջևանշերյանը՝ Բաղք-Ձորք գավառների գահակալ իշխան Ձագիկի թոռը, բացահայտորեն կամ ծածուկ նպաստում էր այդ գաղափարի իրականացմանը։ [[970]] թվականին Սյունյաց [[գահերեց իշխան]] Աշոտի թոռը՝ Սահակի որդի Սմբատը, նույնպես արտաքին ուժերի սադրիչ միջամտությամբ իրեն հռչակեց Սյունիքի թագավոր։ {{քաղվածք|''Այդ ինչու՞, գրում է [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ը, [[Հրաչյա]]յի կողմից գերեվարված Բագրատունիների ժառանգներից կարող են օծվել հայոց թագավորներ, իսկ Սյունյաց աշխարհից՝ ոչ։ Չէ՞ որ ի Հայկայ երևելի հարազատութեամբ որդիք զհարս փոխանակելով և տերութեամբ եկեալ հասեալ էին մինչև ցայժմ։ Սյունյաց աշխարհի իշխանները «երբեք ոչ ըմբոստացան ի հայրենի տերութեանցն», ուստի «քրեական մեղք» չի կարելի համարել Սմբատի գահակալություն''|[[Ստեփանոս Օրբելյան]]}} [[Պատկեր:Vahanavanq.jpg|մինի|ձախից|[[Վահանավանք]]]] Սյունիքի առաջին գահակալը՝ Սմբատ Սահակյանը վախճանվեց [[998]] թվականին և ամփոփվեց [[Տաթևի վանք]]ում։ Գահը ժառանգեց որդի [[Վասակ Ա|Վասակը]] ([[998]]-[[1040]]), որը «ազատակոյտ բազմութեամբ» թագավոր օծվեց Գրիգոր եպիսկոպոսի ձեռքով։ Նրա կրտսեր եղբայր Սևադան դարձավ իշխանաց իշխան։ Վասակ թագավորի միամորիկ դուստրը՝ [[Կատրանիդե Բ|Կատրանիդեն]], ամուսնացած էր [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա Բագրատունի]] թագավորի ([[989]]-[[1020]]) հետ և իր մոր՝ Սյունյաց թագուհի Շահանդուխտի նման զբաղված էր շինարարական լայն գործունեությամբ։ Վասակ թագավորի խնդրանքով և նրա դստեր՝ թագուհի Կատրանիդեի միջամտությամբ վերականգնվում է Սյունիքի մետրոպոլիտությունը, որը շնորհված էր նահանգի հոգևոր առաջնորդներին դեռևս [[4-րդ դարում]] [[Ներսես Մեծ]]ի կողմից և վերացվել էր [[Անանիա Մոկացի]] կաթողիկոսի կոնդակով [[960]]-ական թվականներին։ Պատմական որոշակի արժեք է ներկայացնում [[Սարգիս Ա Սևանցի|Սարգիս Սևանցի]] կաթողիկոսի 1006 թվականի շրջաբերական նամակը՝ ուղղված Վասակ թագավորին և Սյունյաց Սևադա ու Աշոտ իշխաններին՝ Սյունիքի հոգևոր թեմին ենթակա հարկատու գավառների մասին։ Ի թիվս այլ գավառների՝ այստեղ մտցված են [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևանը]], [[Ագուլիս]]ը, [[Ջուղա (Նախիջևան)|Ջուղան]], Օրդվատը ([[Օրդուբադ]]ը), [[Երնջակ (քաղաք)|Երնջակը]], [[Ճահուկ (գյուղ)|Ճահուկը]] և այլ բնակավայրեր։ == Հոգևոր-մշակութային կյանքի ծաղկում == [[Պատկեր:Vorotnavank2.jpg|մինի|[[Որոտնավանք]]]] Սյունյաց թագավորների մեծ մասը արու զավակ չեն ունեցել, ինչի արդյունքում խնամիական կապեր հաստատած Արցախի իշխանները հայտնվել են Սյունիքի գահին։ [[Սմբատ Բ Սյունի|Սմբատ Բ]]-ի կրտսեր եղբայր [[Գրիգոր Ա Սյունի|Գրիգորը]] ([[1051]]-[[1072]]) ամուսնացած էր Արցախի ականավոր իշխան Սահակ Սևադա Բ-ի դստեր՝ Շահանդուխտի հետ։ Նրանք նույնպես ժառանգ չունեին, որպիսի փաստը արձանագրված է Վահանավանքի սուրբ Աստվածածին կրկնահարկ եկեղեցու [[1086]] թվականի վիմական բնագրում։ Սմբատ Բ և Գրիգոր Ա թագավոր-եղբայրները զբաղվել են շինարարական աշխատանքներով։ Աջակցել և «ամենայն պիտոյիւք» օգնել են Տաթևի վանքի, Վահանավանքի, [[Բղենո-Նորավանք]]ի և հոգևոր-կրթական այլ կենտրոնների վերանորոգման աշխատանքներին։ Նրանց գահակալության տարիներին առավել հարստացան Սյունիքի կրոնական օջախները, առանձնապես Տաթևի վանահայրությունը, որն ուներ միաբանության ավելի քան 1000 անդամ։ [[Պատկեր:Baghaberd.jpg|մինի|ձախից|[[Բաղաբերդ]]]] Գրիգոր Ա-ի մահվանից հետո Սյունյաց ազնվականության որոշմամբ թագավոր է հռչակվում Շահանդուխտ թագուհու կրտսեր եղբայր [[Սենեքերիմ Սևադյան|Սենեքերիմը]], ով պատերազմներ է մղել Սյունիքի [[Կովսական (գավառ)|Կովսական գավառ]] ներխուժած Փատլուն ամիրայի դեմ։ Նա ունեցել է 4 որդի (Գրիգոր, Սմբատ, Սևադա, Կյուրիկե) և մեկ դուստր։ [[1081]] թվականին, Շահանդուխտ թագուհին, «սրբասնունդ օրիորդ» Կատան՝ նրա քույրը, և Սենեքերիմ եղբայրը իրենց մոր՝ Աղվանից թագուհի իշխանուհի Սոփիայի հիշատակը հավերժացնելու նպատակով գեղաքանդակ խաչքար են կանգնեցրել մեծ տաճարի արևելյան սարալանջին։ Վահանավանքի կրկնահարկ դամբարան-եկեղեցու գավթում է թաղված Աղվանից կաթողիկոս Տեր-Ստեփանոսը, որը Կապան էր եկել «նեղեալ ի Տաճկաց», այսինքն՝ սելջուկ-թուրքերից, հավանաբար, 1070-ական թվակականներին։ Ի տարբերություն հարևան [[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրականի]] իշխողների, որոնք քրիստոնյա Բյուզանդիայի աջակցությամբ, փաստորեն, կործանեցին իրենց երկիրը՝ փոխանակելով այն Կեսարիայի հետ, Սյունիքի տերերը իրենց հեռատես և դիվանագիտական հմուտ քայլերի շնորհիվ բարեկամական հարաբերություններ հաստատեցին սելջուկ սուլթանների հետ ու պահպանեցին Սյունյաց աշխարհն ավերիչ ասպատակություններից։ Այս նուրբ, ճկուն ու հեռատես քաղաքականությունը հետագայում որդեգրեցին հատկապես [[Օրբելյաններ|Օրբելյան]] և [[Պռոշյաններ|Պռոշյան]] իշխանները, երբ մոնղոլների աշխարհավեր արշավանքներից տարիներ հետո հարաբերական անդորրն ու կայունությունն օգտագործելով՝ Սյունյաց լեռնաշխարհի ապահով մի անկյունում հիմնադրեցին հանրահռչակ [[Գլաձորի համալսարան|Գլաձորի ուսումնագիտական կենտրոնը]]։ === Անկում === Սյունիքի թագավորությունը, նույն ժամանակաշրջանի մյուս հայկական թագավորությունների նման, մինչև 1045-ը Անի-Շիրակի թագավորության վասալն էր։ [[Պատկեր:459 Khendzoresk Village troglodytique vue d'ensemble.JPG|մինի|[[Խնձորեսկ]]]] Սյունիքի թագավորությունը տնտեսական կապերով կապված էր Անի-Շիրակի ու [[Վասպուրականի թագավորություն]]ների ու [[Աղվանք]]ի հետ։ Երկրում առևտրական ճանապարհների վրա առաջացել էին փոքրիկ, բայց առևտրական տեսակետից զգալի նշանակություն ունեցող գյուղաքաղաքներ։ Ամբողջ թագավորության մեջ տնտեսական և քաղաքական բացառիկ նշանակություն ուներ երկրի միակ քաղաքը՝ Կապանը, որը առևտրի ու տեղական նշանակություն ունեցող արհեստագործական կենտրոնն էր։ Սյունիքի թագավորությունում, [[գյուղատնտեսություն]]ից բացի, մեծ զարկ էր ստացել [[պղինձ|պղնձի]] հանույթն ու ձուլումը։ Սյունիքի թագավորության տնտեսական վերելքը երկար չի տևում։ 11-րդ դարի վերջերից նա ընկնում է քաղաքական աննպաստ դրության մեջ։ [[1094]] (կամ [[1096]]) թվականին խաղաղության դաշն կնքելու պատրվակով, միջնորդ ունենալով [[Շիրակ (գավառ)|Շիրակի]] Գրիգոր Ապիրատյան իշխանին, [[Գանձակ]]ի ամիրան ժամանում է Կապան, որտեղ՝ Բաղաբերդ ամրոցում, ճակատամարտի էր պատրաստվում Սենեքերիմ արքան։ Գրիգոր իշխան Անեցին, մտնելով ամրոց, համոզում է Սյունիքի թագավորին, որ Գանձակի տերը եկել է Սյունիք բարի առաքելությամբ՝ միայն խաղաղության դաշն կնքելու և բարեկամություն հաստատելու նպատակով։ Հավատալով հայ իշխանի խոսքին՝ Սենեքերիմն իջնում է ամրոցից, սակայն բանակցությունները դեռ չսկսած՝ «չարաթոյն գազան» թուրք բռնապետը անսպասելիորեն ''«ստեաց ուխտին և յարձակեալ մռմռանօք ի վերայ եսպան զթագաւորն»,-'' գրում է պատմիչը։ Ապա՝ շարունակում է. ''«Այսպես շիջաւ ճրագն քրիստոնէից, որ կայր մնացեալ յամուրսն Բաղաց»:'' Սենեքերիմը նույնպես թաղվեց Վահանավանքի արքունական դամբարանատանը՝ «ի շիրմի ընդ այլ թագաւորսն»։ [[1103]] թվականին սելջուկ-թուրքերը Մելիք-Շահի երբեմնի մատռվակ Չորթմանի գլխավորությամբ ներխուժում են Սյունիքի Բաղք գավառ։ Նրանց հիմնական նպատակն էր գրավել Կապան մայրաքաղաքը, ոչնչացնել թագավորության զինական ուժը և վերջնականապես լուծել «Սյունյաց խոչընդոտի» հարցը։ Չորթմանի հրոսակները կոտորածն սկսում են Կապանի Ջհտաթաղ (հրեաների թաղ) կոչված արվարձանից։ Թշնամուն չի հաջողվում գրավել արքայանիստ Բաղաբերդ ամրոցը և կողոպտած հարուստ ավարով հեռանում է քաղաքից։ Սյունիքի մայրաքաղաք Կապանի ավերակները գտնվում են Կապան-Քաջարան մայրուղու ձախակողմյան սարալանջին, [[Ողջի]] գետի աջ ափին, այժմյան դպրոցական ճամբարների և Քաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի առողջարանային համալիրի տարածքում։ Երբեմնի քաղաքը ծածկված է անտառային խիտ բուսականությամբ, սակայն հարավային մասում տեղ-տեղ երևում են պարսպապատերի մնացորդները՝ երբեմն 2-2,5 մ բարձրությամբ։ Կատաղի մարտերը տևեցին մեկ տարի։ 1104 թվականին նրանք ներխուժեցին Որոտն և Բղեն գավառ, որը գտնվում էր Հաբանդի (այժմյան Գորիսի շրջան) և Բաղքի (այժմյան Կապանի շրջան) միջնամասում։ Գերվեց Բղենո Խոսրովիկ իշխանը։ Ապա՝ Սյունիքը խաղաղության մեջ գտնվեց ևս 22 տարի։ 1126 թվականին Հարոն ամիրան գրավեց Արևիք գավառը (այժմյան Մեղրիի շրջանը)։ 1152 թվականին թուրքերին հաջողվեց նվաճել [[Շլորուտ]]ի բերդը, իսկ հինգ տարի հետո՝ 1157 թվականին ընկավ [[Մեղրու բերդ]]ը։ 1170 թվականին թուրքերը Կապան քաղաքի մերձակա գրավեցին Սյունյաց աշխարհի «հոյս եւ ապաւէն» Բաղաբերդ ամրոցը։ Կողոպտվեցին և ոչնչացվեցին այստեղ ամբարված ավելի քան 10 000 ձեռագիր մատյաններ, սրբություններ, Սյունյաց նահանգի արքունական գանձերը։ Բաղաբերդի անկումը պատմիչը համեմատում է Նաբուգոդոնոսոր արքայի կողմից Երուսաղեմը կործանելու հետ։ Ուսումնասիրողներից ոմանք համարում են, որ Բաղաբերդը Կապան քաղաքի միջնաբերդն էր, որպիսի վարկածը ընդունելի չէ, քանզի պատմական Կապան քաղաքը գտնվելիս է եղել Ողջի գետի աջ ափին, իսկ Բաղաբերդ ամրոցը՝ գետի ձախակողմյան սարալանջին՝ [[Բաղակու քար]]ին հանդիպակաց։ == Թագավորների ցանկ == [[1166]] թվականին մահանում է Սյունիքը 70 տարի իշխած [[Գրիգոր Բ Սենեքերիմյան|Գրիգոր Բ]] թագավորը, ով սերում էր [[Խաչեն]]ի [[Առանշահիկներ]]ի իշխանական տոհմից։ Նույն տարում մահանում է նաև եղբայրը։ Գրիգորը իր միակ դստերը՝ Կատային, կնության էր տվել Խաչենցի իշխանազն Հասան Գեռաքարեցուն։ Վերջինս էլ դառնում է Սյունիքի 7-րդ թագավորը։ Սակայն Հասան Խաչենցի թագավորը, ով հայտնի էր նաև որպես Գեռաքարեցի, անկարող գտնվեց կազմակերպել Սյունիքի պաշտպանությունը և ընտանիքը վերցրած, հեռացավ [[Արցախի թագավորություն|Արցախ]]։ Այսպիսով՝ պատմության ասպարեզից վերացավ [[Հայաստան]]ի վերջին քաղաքական կազմավորումը ([[Մեծ Հայք|բուն Հայաստանում]])՝ Սյունիքի թագավորությունը, որը համառորեն գոյատևեց [[200]] տարի շարունակ։ Սյունիքը ղեկավարել են յոթ արքաներ՝ {| border=1 ! Անունը ! Իշխել է ! Նշումներ |- | [[Սմբատ Ա Սյունի|Սմբատ Ա]] | [[987]]-[[998]] | Սիսակ իշխանի որդի, Աշոտ Սյունի գահերեց իշխանի թոռ, Սյունիքի թագավոր |- | [[Վասակ Ա]] | [[998]]-[[1040]] | Սմբատ Ա-ի որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Սմբատ Բ Սյունի|Սմբատ Բ]] | [[1040]]-[[1051]] | Աշոտի (Աշոտիկի) որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Գրիգոր Ա Սյունի|Գրիգոր Ա]] | [[1051]]-[[1072]] | Աշոտի (Աշոտիկի) որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Սենեքերիմ Սևադյան]] | [[1072]]-[[1096]] | Սևադայի որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Գրիգոր Բ Սենեքերիմյան|Գրիգոր Բ]] | [[1096]]-[[1166]] | Սենեքերիմի որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Հասան Խաչենցի]] | [[1166]]-[[1170]] | Սյունիքի վերջին թագավոր |} == Տես նաև == * [[Սյունիքի իշխանություն]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * Թ.Խ. Հակոբյան. Սյունիքի թագավորությունը, Երևան 1966 * Թ.Խ. Հակոբյան. Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, Երևան 1981 * [https://archive.org/details/SisakanTeghagrutiwnSiwneatsAshxarhisisakanTopographyOfTheLandOf Ալիշան, Ղևոնդ. Սիսական, Վենետիկ 1893] * [https://arar.sci.am/dlibra/publication/116200 Լալայան, Երվանդ. Զանգեզուր, Թիֆլիս 1898] * [https://arar.sci.am/dlibra/publication/192885 Գրիգոր Գրիգորյան. Սյունիքի թագավորությունը (X-XII դարեր)] {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=477}} [[Կատեգորիա:Սյունիքի թագավորություն]] [[Կատեգորիա:987 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ]] p7c5pui7hdu4hky3olfcnuhucw5d47d 10940370 10940342 2026-10-11T17:23:36Z Monika Papyan 165940 10940370 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Սյունիք (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ պատմական երկիր | Անվանում = Սյունիքի թագավորություն | Նախորդ1 = Բագրատունյաց Հայաստան | Դրոշ_Նախորդ1 = Bagratuni flag.svg | Հաջորդ1 = Զաքարյան Հայաստան | Դրոշ_Հաջորդ1 = Zakarid Armenia 1200 map-fr.svg | Հաջորդ2 = | Դրոշ_Հաջորդ2 = | Հիմնադրում = [[Սմբատ Սյունի]]ն հռչակեց իրեն Սյունիքի թագավոր | Հիմնադրման տարեթիվ = [[987]] | Իրադարձություն1 = | Իրադարձության տարեթիվ1 = | Իրադարձություն2 = | Իրադարձության տարեթիվ2 = | Իրադարձություն3 = | Իրադարձության տարեթիվ3 = | Ավարտ = | Ավարտի տարեթիվ = [[1170]]<ref name="Թադևոս" /> | Դրոշ = | Դրոշի հոդված = | Զինանշան = | Զինանշանի հոդված = | Քարտեզ = [[Պատկեր:The Kingdom of Syounik-Baghk, 1020-1166.gif|260px]] | Քարտեզի տարեթիվ = | Քարտեզ2 = | Պետական կարգ = [[Միապետություն]] | Մայրաքաղաք = [[Կապան]] | Պետության գլուխ = [[թագավոր]] | Օրենսդրություն = | Դինաստիա = [[Սյունիներ]] | Մակերես1 = 5.000 կմ<sup>2 | Բնակչություն1 = | Մակերես2 = 8.000 կմ<sup>2 | Բնակչություն2 = | Մակերես3 = | Բնակչություն3 = | Մակերես4 = | Բնակչություն4 = | Ազգություն = | Արժույթ = | Կարգախոս = | Տոն = | Հիմն = | Լեզու = [[հայերեն]] | Կրոն = [[Հայ առաքելական եկեղեցի]] | Նշումներ = }} '''Սյունիքի թագավորություն''' (կոչվել է նաև՝ '''Կապանի թագավորություն'''), [[Ավատատիրություն|ավատատիրական]] հայկական պետություն [[միջնադարյան Հայաստան]]ում, [[Սյունիք նահանգ]]ի տարածքում, որը գոյություն է ունեցել 987-1170 թվականներին՝ մայրաքաղաք ունենալով [[Կապան (բերդաքաղաք)|Կապան բերդաքաղաքը]]<ref name="Թադևոս">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 3։</ref>։ Սյունյաց թագավորությունը կազմավորվել է Սյունիք նահանգում 10-րդ դարի 70-ական թվականներին<ref name="Թադևոս" /><ref name="Թադևոս5">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 5։</ref>։ Իր գոյությունը պահպանել է մինչև 1170 թվականը<ref name="Թադևոս" />։ Այն ավելի ուշ է վերացել, քան [[Մեծ Հայք]]ում եղած հայկական մյուս բոլոր թագավորությունները ([[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրականի]], [[Բագրատունիների թագավորություն|Անի-Շիրակի]], [[Վանանդի թագավորություն|Վանանդի կամ Կարսի]], [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Լոռու կամ Տաշիր-Ձորագետի]])<ref name="Թադևոս" />։ Միջնադարյան [[Բագրատունիներ]]ից վասալական կախման մեջ գտնվող այս թագավորությունը իր մեջ ներառում էր մոտավորապես ներկայիս [[Հայաստան]]ի [[Սյունիքի մարզ]]ը գրեթե ամբողջովին, բացառությամբ ներկայիս [[Գորայք (համայնք)|Գորայք]] համայնքը ընդգրկող տարածքի, նաև որոշ տարածքներ` [[Արցախի Հանրապետության]] [[Քաշաթաղի շրջան]]ից ու [[Նախիջևանի ինքնավար հանրապետություն]]ից ([[Ադրբեջան]])<ref name="Թադևոս5" />։ Բագրատունյաց Հայաստանի ենթակա թագավորություններից ([[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրական]], Սյունիք, [[Վանանդի թագավորություն|Վանանդ]], [[Լոռու թագավորություն|Լոռի]]) ու իշխանություններից ([[Տարոնի իշխանություն|Տարոն]], [[Տայքի կյուրոպաղատություն|Տայք]]) ամենավերջինն էր, որը հիմնադրվել էր [[987]] թվականին՝ [[Սմբատ Ա Սյունի|Սմբատ Սյունու]] կողմից։ Տարածքն ընդգրկում էր [[Սյունիք նահանգ]]ի հարավային հատվածները՝ կազմելով 8 000 քառ. կմ։ Սյունիքի թագավորության մեջ կային 43 [[Բերդ (ամրոց)|բերդ]], 48 [[վանք]] և 1000-ից ավելի գյուղեր։ Մայրաքաղաքը սկզբնական շրջանում [[Շաղատ (պատմական)|Շաղատ]] գյուղաքաղաքն էր, իսկ [[10-րդ դար]]ի վերջերից [[Կապան]] քաղաքը։ Սյունիքի թագավորության պատմությունը ամփոփված է մի քանի հայ պատմիչների աշխատություններում։ Նրանցից հատկապես մեծարժեք է [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ի «Սիսական նահանգի պատմություն» երկասիրությունը։ == Անվան ստուգաբանություն == Սյունիք անունը [[Մովսես Խորենացի]]ն (5-րդ դար) կապում է [[Հայկ նահապետ]]ի թոռ [[Սիսակ]]ի անվան հետ։ Գիտական բացատրությունը հավանաբար այն է, որ [[սեպագիր]] [[Արձանագրություն (փաստաթուղթ)|արձանագրություններում]] հիշատակված Սիունի (Ծիունի) տոհմանունից է առաջացել Սյունիք անունը<ref name="ՏԲ">{{Գիրք:ՏԲ4|639}}</ref>։ == Աշխարհագրական բնութագիր == === Աշխարհագրական դիրք === [[Կովկաս]]յան (Կապ-Կոհ) լեռնաշղթային գրեթե զուգահեռ՝ հյուսիս-արևմուտքից դեպի հարավ-արևելք տարածված է մի ընդարձակ լեռնաշխարհ, որն ընդհանուր առմամբ հայտնի է [[Փոքր Կովկաս]] (նաև՝ Ստորին, Անտիկովկաս) անվանումով<ref name="Թադևոս8">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 8-12։</ref>։ Փոքր Կովկասը բաղկացած է բազմաթիվ ճյուղավորություններ ունեցող մի քանի [[լեռնաշղթա]]ներից, որոնք խաչաձևվելով՝ [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի հյուսիս-արևելյան մասը վերածում են լեռնային առանձին փակ ֆիզիկա-աշխարհագրական շրջանների<ref name="Թադևոս8" />։ Այդպիսի մի մեծ շրջան է իրենից ներկայացնում Սյունիքի թագավորությունը ընդգրկող Սյունքի հարավ-արևելյան մասը, որը սահմանափակված է արևմուտքից [[Զանգեզուրի լեռներ|Զանգեզուրի]] (Սյունյաց) լեռներով, հարավից՝ [[Արաքս]] (Երասխ) գետով, արևելքից՝ [[Հագարի]] (Աղավնո) գետով և հյուսիսից՝ [[Իշխանասար]]ի հրաբխային զանգվածով<ref name="Թադևոս5" /><ref name="Թադևոս8" />։ ==== Զանգեզուրի լեռներ ==== {{Հիմնական|Զանգեզուրի լեռներ}} [[Պատկեր:Zangezur mountains-IMG 1010.JPG|մինի|աջից|Տեսարան դեպի [[Զանգեզուրի լեռներ]]ը՝ [[Գորիս]]ի արևելքից։]] Զանգեզուրի լեռները սկսվում են [[Հինալ]] (Կոնգուր) գագաթից (3367 մետր) և գրեթե [[միջօրեական]]ի ուղղությամբ ձգվում է մինչև Արաքսի հոսանքը, ուր կտրվում է 600 մետր խորություն ունեցող ուղղաձիգ անդունդով<ref name="Թադևոս8" />։ Զանգեզուրի լեռնաշղթան, [[Մեծ Կովկաս]]ից հետո, [[Անդրկովկաս]]ում ամենաբարձր լեռնաշղթան է<ref name="Թադևոս8" />։ Նրա գլխավոր գագաթներից չորսի բարձրությունն անցնում է 3600 մետրից, իսկ մյուս 6-ինը՝ 3300 մետրից<ref name="Թադևոս8" />։ Ամենաբարձր գագաթը՝ [[Կապուտջուղ]]ը (3927 մետր) ծածկված է մշտնջենական ձնածածկույթով<ref name="Թադևոս8" /><ref>«География Кавказа», Թիֆլիս, 1924, էջ 50։</ref>։ Շղթայի ամբողջ երկարությունը հասնում է 150 կմ-ի<ref name="Թադևոս8" /><ref>«География Кавказа», Թիֆլիս, 1924, էջ 60։</ref>։ Զանգեզուրի լեռնաշղթայի հյուսիսային մասի գագաթներն ու լանջերը մեղմ թեքությամբ խառնվում են հարևան Ղարաբաղի (Արցախի) և Հայոց ձորի (Վայոց ձորի) բարձրադիր սարահարթերի հետ<ref name="Թադևոս8" />։ Լեռնաշղթայի հյուսիսային մասի այդպիսի համեմատաբար փորք բարձրության պատճառով էլ նրա վրա գտնվող լեռնանցքները տեղ-տեղ հազիվ են նշմարվում, և չափազանց հեշտ է անցնել մի կողմից դեպի մյուսը<ref name="Թադևոս8" />։ Շեռնաշղթայի այդ մասում է գտնվում [[Որոտանի լեռնանցք]]ը (2300 մետր), որի վրայով էլ այժմ անցնում է [[Մ 2 ճանապարհ (Հայաստան)|ճանապարհը]]՝ [[Եղեգնաձոր]]ից դեպի [[Գորայք]] գյուղ, սակայն մոտենալով [[Սարվարդ (լեռ)|Սալվարդին]] («Աղոթարան»)՝ իր շրջապատի նկատմամբ հետզհետե բարձրանում է<ref name="Թադևոս8" />։ Սալվարդ գագաթից ոչ հեռու գնտվում է [[Սիսիանի լեռնանցք]]ը (2100 մետր), որով անցնում է [[Սիսիան]]ից դեպի [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևան]] [[Մ 13 ճանապարհ (Հայաստան)|ճանապարհը]]<ref name="Թադևոս8" />։ [[Պատկեր:Arevik National Park and Meghri mountains in winter.jpg|մինի|[[Արևիք ազգային պարկ]]ը` [[Զանգեզուրի լեռնաշղթա]]յի [[Մեղրու լեռներ|Մեղրիի լեռնաբազուկի]] հարավային լանջին։]] Զանգեզուրի (Սյունյաց) լեռների հարավային մասը, որը 94 կմ երկարությամբ ձգվում է Սալվարդից մինչև Արաքս, խիստ կերպով տարբերվում է հյուսիսային մասից<ref name="Թադևոս8" />։ Նրա հարաբերական բարձրությունն անհամեմատ մեծ է, այստեղ են գտնվում լեռնաշղթայի ամենաբարձր գագաթները<ref name="Թադևոս8" />։ Լեռնաշղթայի այս մասում տարածված են բազմաթիվ լճակներ, իսկ երկու կողմերից լանջերը ակոսված են խորխորատներով<ref name="Թադևոս8" />։ Կողերից և հատակից հոսող ձյան հալոցքի ու անձրևների ջրերը շատ հաճախ առաջացնում են հսկայական քանակությամբ ցեխ, որը հոսելով դեպի ներքև, երբեմն մեծ վնասներ է հասցնում ստորին մասերում գտնվող գյուղերին<ref name="Թադևոս8" />։ Այդպիսի մի աղետալի դեպք տեղի է ունեցել [[Ագուլիսի ձոր]]երում՝ 1884 թվականի մայիսի 7-ին, որը հսկայական վնասներ է պատճառել<ref name="Թադևոս8" /><ref>«ՀԽՍՀ ֆիզիկական աշխարհագրություն», Ստեփան Լիսիցյան, Երևան, 1940, էջ 30։</ref>։ Լեռնաշղթայի այս մասում գտնվող լեռնանցքներից հաղորդակցության համար համեմատաբար հարմար է [[Կապուտջուղի լեռնանցք]]ը, որով անցնում է ճանապարհը [[Ողջի]] գետի հովտից դեպի [[Գիլանչայ (գետ)|Գիլան գետի]] հովիտը<ref name="Թադևոս8" />։ Այս ճանապարհը մատչելի է եղել միայն ամառվա ամիսներին՝ [[հետիոտն]] մարդկանց և [[գրաստ]]ների համար<ref name="Թադևոս8" />։ Զանգեզուրի լեռներից սկիզբ են առնում մի քանի լեռնաշղթաներ, որոնք տարածվում են գրեթե լայնական ուղղությամբ<ref name="Թադևոս8" />։ Դրանցից ամենաերկարը սկիզբ է առնում Որոտանի և Սիսիանի լեռնանցքների արանքից և ձգվելով դեպի արևմուտք՝ եզրավորում է Հայոց ձորի (Վայոց ձորի) գոգահովիտը հարավային կողմից<ref name="Թադևոս8" />։ Ավելի հարավ գտնվող [[Բարգուշատի լեռներ|Բարկուշատի]] և Մեղրու (Արևիք) շեռնաշղթաները Զանգեզուրի լեռների հարավային մասից սկսվելով, իրար նկատմամբ գրեթե զուգահեռ ձգվում են դեպի արևելք և վերջանում Արաքսի ձախ ափին<ref name="Թադևոս8" />։ Բարկուշատի արևմտյան մասում է գտնվում [[Աճանան (լեռ)|Աճանան]] (2393 մետր) գագաթը, իսկ նրանից մի փոքր արևելք՝ Բարկուշատի ամենաբարձր գագաթը՝ [[Արամազդ (լեռնագագաթ)|Արամազդը]] (3392)<ref name="Թադևոս8" />։ {{Բազմապատիկ պատկերներ|գոտի=right|ուղղություն=horizontal|վերնագիր=|լայնություն1=250|լայնություն2=240|պատկեր1=Տափասար լեռ.jpg|նկարագրություն1=Աճանան (Տափասար) լեռնագագաթը։|պատկեր2=Aramazmountaina.jpg|նկարագրություն2=Արամազդ լեռնագագաթը։}} Բարկուշատի վրա նշանավոր է [[Արամազդի լեռնանցք]]ը<ref name="Թադևոս8" />։ Բարկուշատից հարավ գտնվող [[Մեղրու լեռնաշղթա]]յի ամենաբարձր գագաթը՝ [[Բաղացսար]]ն ունի 3256 մետր բարձրություն, բայց ավելի մեծ բարձրություն ունի այդ շղթայից դեպի հյուսիս տարածվող լեռնաճյուղերից մեկի՝ [[Խուստուփ-Կատարի լեռներ]]ի վրա գտնվող [[Խուստուփ]] սարը (3214 մետր)<ref name="Թադևոս8" />։ Մեղրիի լեռներում հիշատակության արժանի է [[Մեղրու լեռնանցք]]ը, որտեղով այժմ անցնում է [[Կապան]]ից դեպի [[Մեղրի]] տանող խճուղին<ref name="Թադևոս8" />։ === Երկրաբանական կառուցվածք === Վաղ անցյալում Սյունյաց աշխարհի հարավ-արևելյան մասում չեն դադարել գործելուց [[Հրաբուխ|հրաբխային]] և [[Տեկտոնական շարժումներ|տեկտոնական երևույթները]]<ref name="Թադևոս5" />։ Մինչև այժմ շարունակվող լեռնակազմական երևույթների արտահայտությունն են այստեղ տեղի ունեցող [[երկրաշարժ]]երը<ref name="Թադևոս5" />։ ==== Վայոց ձորի երկրաշարժ (735) ==== {{Հիմնական|Վայոց ձորի երկրաշարժ (735)}} Ավելի վաղ ժամանակներում տեղի ունեցած համեմատաբար աղետաբեր երկրաշարժերի մասին տեղեկություններ են հայտնում հայ պատմիչները<ref name="Թադևոս6" />։ [[Կիրակոս Գանձակեցի|Կիրակոս Գանձակեցու]] հիշատակության համաձայն 8-րդ դարի առաջին կեսում Սյունյաց նահանգի [[Վայոց ձոր (գավառ)|Հայոց ձոր]] (Վայոց ձոր) գավառում տեղի ունեցած [[Վայոց ձորի երկրաշարժ (735)|երկրաշարժից]] զոհվել է 10․000 մարդ, երկրաշարժի կատարած ավերումների պատճառով ընկղմվել է [[Մոզ]] քաղաքը, իսկ գավառն այդ օրվանից իբրև թե կոչվել է «Վայոց (ողբի) ձոր»<ref>«Պատմութիւն Հայոց», [[Կիրակոս Գանձակեցի]], Թիֆլիս, 1909, էջ 70։</ref>։ {{քաղվածք|«Եւ ահա խաւար ի վերուստ անտեսանելի կալաւ<br> [[Մոզ|զՄոզանն]] սահմանն, և զաւուրս քառասուն շարժեցաւ<br> վայրն, և խորասույզ եղեալ ընկղմեցան կենդանւոյն<br> ոգիք իբրև տասն հազար։ Վասն այնօրիկ [[Վայոց ձոր (գավառ)|Վայոյ Ձոր]]<br> անուանեցաւ մինչ ցայսօր ժամանակի»։|«Պատմութիւն Հայոց», [[Կիրակոս Գանձակեցի]]}} Հայոց ձորում տեղի ունեցած այդ երկրաշարժի մասին վայություններ ունեն նաև [[Մխիթար Այրիվանեցի]]ն<ref>«Մխիթարայ Այրիվանեցւոյ Պատմութիւն Հայոց», Մոսկվա, 1860, էջ 52։</ref> ու [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ը<ref>«Պատմութիւն նահանգին Սիսական արարեալ Ստեփաննոսի Օրբելեան արքեպիսկոպոսի Սիւնեաց», Թիֆլիս, 1910, էջ 142-143։</ref>, որոնց հաղորդած տեղեկությունները լիովին համապատասխանում են Գանձակեցու հիշատակությանը<ref name="Թադևոս6" />։ [[Գևորգ Մեսրոպ]]ի հաշվարկներով Վայոց ձորի երկրաշարժը տեղի է ունեցել 735 թվականին<ref name="Թադևոս6" /><ref>«Հայոց պատմութիւն (քննական)», հ․ Ա, Կ․ Պոլիս, 1914, էջ 97։</ref>։ Հնարավոր է համարվում, որ երկրաշարժի հետևանքով ընկղմվածների թիվը չափազանցված է պատմիչների կողմից, սակայն հիշյալ նկարագրություններից ենթադրվում է այդ երկրաշարժի կործանիչ բնույթը<ref name="Թադևոս6" />։ ==== Քարկոփի երկրաշարժ (906) ==== {{Հիմնական|Քարկոփի երկրաշարժ (906)}} 10-րդ դարի սկզբներին տեղի ունեցած [[Քարկոփի երկրաշարժ (906)|երկրաշարժը]] բավականին վնասներ է պատճառել Սյունիքում<ref>«Պատմութիւն նահանգին Սիսական», Ստեփանոս Օրբելյան, Թիֆլիս, 1910, էջ 236։</ref><ref name="Թադևոս7">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 7-8։</ref>։ ==== Գանձակի երկրաշարժ (1139) ==== {{Հիմնական|Գանձակի երկրաշարժ (1139)}} 1139 թվականին [[Գանձակ]]ի աղետաբեր [[Գանձակի երկրաշարժ (1139)|երկրաշարժի]] ալիքները հասնում են նաև Սյունիք, որի հետևանքով փլվում է [[Տաթևի վանք]]ի մեծ եկեղեցու գմբեթը<ref name="Թադևոս7" /><ref name="Sisakan">«Պատմութիւն նահանգին Սիսական», Ստեփանոս Օրբելյան, Թիֆլիս, 1910, էջ 341։</ref>։ ==== Սյունիքի երկրաշարժ (1143) ==== Գանձակի երկրաշարժից 4 տարի անց, 1143 թվականին Սյունքում տեղի է ունեցել ավելի աղետաբեր [[Սյունիքի երկրաշարժ (1143)|երկրաշարժ]]։ Այս երկրաշարժի մասին հայտնում է Ստեփանոս Օրբելյանը<ref name="Թադևոս7" /><ref name="Sisakan" />։ {{քաղվածք|«․․․և ամենևիմբ ջնջեցավ մարդ և անասուն․<br> և անբնակ եղև բոլոր աշխարհս Սիսական․<br> միայն թէ ի ծերպս մնացեալ էին<br> ուրեք ուրեք երկու կամ երեք արք»։|«Պատմութիւն նահանգին Սիսական», [[Ստեփանոս Օրբելյան]]}} Հավանական է, որ 1143 թվականին տեղի ունեցած երկրաշարժի պատճառած վնասների նկարագրությունը Օրբելյանկի կողմից չափազանցություն է, սակայն պարզ է, որ այս երկրաշարժը Սյունիքում աղետալի հետևանքներ է ունեցել<ref name="Թադևոս7" />։ Հետագա դարերում ևս ներքին ուժերն իրենց պարբերաբար զգացնել են տվել երբեմն թույլ, երբեմն էլ մեծ ուժի երկրաշարժերի ձևով<ref name="Թադևոս7" />։ ==== Զանգեզուրի երկրաշարժ (1931) ==== {{Հիմնական|Զանգեզուրի երկրաշարժ (1931)}} 1931 թվականի ապրիլի 27-ին [[Զանգեզուր]]ում տեղի ունեցած աղետաբեր [[Զանգեզուրի երկրաշարժ (1931)|երկրաշարժը]] զգալի ավերումներ է պատճառում մի քանի գյուղերի՝ փոփոխություններ առաջացնելով նաև [[երկրակեղև]]ի վրա<ref name="Թադևոս6">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 6։</ref>։ Երկրաշարժի հետևանքով մի քանի տեղերում (մասնավորապես [[Ողջի]] գետի վերին հոսանքի շրջանում) առաջացան փլվածքներ, ցամաքեցին մեծ թվով [[աղբյուր]]ներ և այլն<ref name="Թադևոս6" />։ === Ռելիեֆ === Սյունյաց աշխարհի հարավ-արևելյան մասի ռելիեֆը ձևավորվել է [[Երրորդական ժամանակաշրջան|երրորդական]] և [[Անթրոպոգենի ժամանակաշրջան|չորրորդական]] ժամանակաշրջաններում<ref name="Թադևոս5" />։ Հետագայում հսկայական փոփոխություններ է առաջացրել [[գետ]]երի և [[մթնոլորտային տեղումներ]]ի ներգործությունը, որոնք կտրտել և ողողել են [[լեռնաշղթա]]ներն ու առանձին բարձրացումները<ref name="Թադևոս5" />։ === Ջրագրություն === [[Պատկեր:Shaki waterfall.jpg|մինի|[[Շաքիի ջրվեժ]]]] <gallery mode="packed"> Պատկեր:-Լիճքի ջրվեժներ S-N 08.jpg|Լիճքի առաջին ջրվեժը Պատկեր:Lichk 2nd waterfall.jpg|Լիճքի երկրորդ ջրվեժը Պատկեր:-Լիճքի ջրվեժներ S-N 04.jpg|Լիճքի երրորդ ջրվեժը Պատկեր:Լիճքի ջրվեժ1.jpg|Լիճքի չորրորդ ջրվեժը </gallery> === Բնություն === ==== Բուսական աշխարհ ==== [[Սիսիանի լեռնանցք]]ից սկսած դեպի հարավ հանդիպում են [[Թփեր|թփուտների]] առանձին պուրակներ, իսկ ավելի հարավ, Զանգեզուրի լեռնաշղթայի արևելյան մասում անտառներն արդեն համեմատաբար ավելի խիտ են և բարձրահասակ<ref name="Թադևոս8" />։ Բարկուշատի և Մեղրու լեռնաշղթաների բարձրադիր լեռնալանջերը գտնվում են [[Ալպյան մարգագետիններ|ալպիական մարգագետինների]] շրջանում<ref name="Թադևոս8" />։ Լանջերի մեծ մասը ծածկված են անտառներով<ref name="Թադևոս8" />։ == Նախապատմություն == {{Հիմնական|Սյունիք (նահանգ)|Սյունիքի իշխանություն|Սյունիներ}} «[[Աշխարհացոյց]]ի» համաձայն` Սյունիք նահանգն ունեցել է 12 գավառ։ Դրանցից 7-ը (Բաղք-Քաշունիքի հետ՝ 8) ներառվել են Բաղաց կամ Սյունիքի թագավորության կազմում՝ * [[Ծղուկք|Ծղուկ]] - 1950 կմ² (այժմյան Սյունիքի մարզի [[Սիսիան]]ի շրջանը, ըստ «Աշխարհացոյցի»՝ Սյունիքի 7-րդ գավառը) * [[Աղահեճք]] - 1402 կմ² (այժմյան [[Քաշաթաղի շրջան|Քաշաթաղի]] շրջանը, ըստ «Աշխարհացոյցի»՝ Սյունիքի 6-րդ գավառը) * [[Հաբանդ (Սյունիք)|Հաբանդ]] - 1325 կմ² (այժմյան [[Գորիս]]ի շրջանը, ըստ «Աշխարհացոյցի»՝ Սյունիքի 8-րդ գավառը) * [[Բաղք]] (Քաշունիքի հետ) - 925 կմ² (այժմյան Կապանի շրջանը, ըստ «Աշխարհացոյցի»՝ Սյունիքի 9-րդ գավառը) * [[Ձորք]] - 525 կմ² (այժմյան [[Կապան]]ի շրջանի Գեղվաձորը, ըստ «Աշխարհացոյցի»՝ Սյունիքի 10-րդ գավառը) * [[Արևիք]] - 625 կմ² (այժմյան [[Մեղրի]]ի շրջանը, ըստ «Աշխարհացոյցի» Սյունիքի 11-րդ գավառը) * [[Կովսական]] - 625 կմ² (նախկին [[Զանգելանի շրջան (Ադրբեջանական ԽՍՀ)|Զանգելանի]] և մասամբ Կապանի շրջանները, ազատագրումից հետո վերանվանված դարձյալ Կովսական։ Ըստ «Աշխարհացոյցի»՝ Սյունիքի 12-րդ գավառը) Տարածքը սկզբնական շրջանում բավականաչափ մեծ էր՝ իր մեջ ընդգրկում էր [[5-րդ դար]]ի պատմիչ և աշխարհագետ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] «Աշխարհացոյց»-ում նկարագրված Սյունիք աշխարհի ավելի քան կեսը մասը։ Թագավորության սահմաններից դուրս էին Սյունիքի [[Սոթք (գավառ)|Սոդք]] և [[Գեղարքունիք (գավառ)|Գեղարքունիք]] գավառները, այսինքն՝ [[Սևանա լիճ|Սևանա լճի]] ավազանը, ինչպես նաև [[Վայոց ձոր (գավառ)|Վայոց ձոր]] և [[Երնջակ (գավառ)|Երնջակ]] գավառները։ Բագրատունի [[Գագիկ Ա]] թագավորը (990-1020) 1003-ին Սյունիքի թագավորությունից գրավում [[Բագրատունյաց Հայաստան|Անի-Շիրակի թագավորությանն]] է միացնում [[Վայոց ձոր]]ն ու նրա շրջակայքի մի քանի գավառներ։ Սյունիքի թագավորության սահմանները արևմուտքում կազմում էին [[Զանգեզուրի լեռներ]]ի հարավային մասը, հարավում [[Արաքս]] գետը, արևելքում՝ [[Աղավնո (գետ)|Աղավնո]] ([[Հագարի]]) գետը, իսկ հյուսիսում այդ սահմանն անցնում էր Հագարի գետի [[Աղողլան]] վտակի և [[Որոտան]] գետի ջրբաժան լեռներով, ապա ուղղվում դեպի արևմուտք և հատվում Սյունյաց լեռների հետ։ Սյունիքի թագավորությունը նշված սահմաններում ընդգրկում էր [[Բաղք]], [[Կապան]], [[Արևիք]], [[Կովսական]] ու [[Հաբանդ (Սյունիք)|Հաբանդ]] գավառները ամբողջությամբ և [[Ծղուկք]] գավառի հարավային մասը։ Այս սահմանները վերաբերում են [[11-րդ դար]]ին, ներկայացնում են Սյունիքի թագավորության առավելագույնը ՝ հետագա ժամանակների համեմատությամբ։ Սյունիքին բնորոշ են բարձր լեռնաշղթաները, նրանց արանքում սեղմված բարձրադիր հովիտները, որոնց միջով անցնող ոչ մեծ գետերի ջրերը ([[Որոտան|Որոտան գետի]] վտակներ) կյանք են տալիս նրանց։ Լեռնային հովիտների [[կլիմա]]ն մեղմ է, նպաստավոր [[Երկրագործություն|երկրագործության]] համար։ Նախիջևանի և Մեղրու հովիտները բարենպաստ են պտղատու և խաղողի այգիների մշակման համար։ [[Մարգագետին|Լեռնային արոտները]] հնարավորություն էին ընձեռում [[անասնապահություն|անասնապահության]] զարգացման համար։ == Պատմություն == === Թագավորության հիմնում === 10-րդ դարի 70-ական թվականներին նախկին [[Սյունիք նահանգ]]ի հարավ-արևելյան մասում կազմավորվում է Սյունիքի թագավորությունը<ref name="Թադևոս5" />։ Նրա տարածքը իր մեջ ներառում էր ներկայիս [[Հայաստան]]ի [[Սյունիքի մարզ]]ը՝ գրեթե ամբողջությամբ, նաև որոշ տարածքներ՝ [[Արցախի Հանրապետության]] [[Քաշաթաղի շրջան]]ից ու [[Նախիջևանի ինքնավար հանրապետություն]]ից ([[Ադրբեջան]])<ref name="Թադևոս5" />։ [[Բագրատունյաց Հայաստան|Հայկական պետականության վերականգնումից]] ([[885]]) 21 տարի անց հայ իշխանները ժամանել էին Տաթև՝ ուրախությամբ նշելու Սյունյաց եպիսկոպոսական աթոռի մայր տաճարի՝ Պողոս-Պետրոս եկեղեցու նավակատիքը։ [[906]] թվականին օծման արարողություններին մասնակցում էին հայոց թագավոր [[Սմբատ Ա Բագրատունի]]ն, պատմիչ-կաթողիկոս [[Հովհաննես Դրասխանակերտցի]]ն, [[Աղվանից կաթողիկոսների անվանացանկ|Աղվանքի կաթողիկոս]] Սիմեոնը, [[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրականի թագավոր]] [[Գագիկ Արծրունի]]ն, [[Գեղարքունիք (գավառ)|Գեղարքունիքի]] մեծ իշխան Գրիգոր Սուփանը, [[Արցախ]]ի Եսայի և Ատրներսեհ իշխանները, [[Գարդման (գավառ)|Գարդմանա]] տեր [[Սահակ Սևադա]]ն, Աշոտ և Վասակ Գնթունիները, Սյունյաց գահերեց և գահակալ իշխաններ Աշոտը, Ձագիկը, Հրահատը և այլք։ [[Պատկեր:Tatev Monastery from a distance.jpg|մինի|[[Տաթևի վանք]]]] Սակայն 2 տարի անց, արտաքին ուժերի սադրանքով Գագիկ Արծրունին [[908]] թվականին [[Ատրպատական]]ի արաբական ոստիկան Յուսուֆի աջակցությամբ իրեն հռչակեց [[Հայաստան]]ի թագավոր։ Պատճառը [[Նախիջևանի գավառ|Նախիջևանն]] էր, որ Սմբատ Ա Բագրատունին վերցրեց [[Վասպուրական]]ից և հանձնեց [[Սյունիք (նահանգ)|Սյունյաց]] գահերեց իշխանին։ Սա առիթ հանդիսացավ քաղաքական երկպառակության։ Այնուհետև աստիճանաբար բզկտվեց Հայաստանի քաղաքական քարտեզը գերագահության մարմաջով բռնված իշխանական հզոր տոհմերի միջև։ Առանձին թագավորություն ունենալու խմորումներ առաջացան նաև Սյունիքում, որի տերերից Վասակ Գաբուռն ամուսնացած էր Բագրատունյաց արքայադուստր Մարիամի հետ։ Սյունյաց բարձրաստիճան հոգևորականությունը և հատկապես Վահան եպիսկոպոս (հետագայում՝ կաթողիկոս) Ջևանշերյանը՝ Բաղք-Ձորք գավառների գահակալ իշխան Ձագիկի թոռը, բացահայտորեն կամ ծածուկ նպաստում էր այդ գաղափարի իրականացմանը։ [[970]] թվականին Սյունյաց [[գահերեց իշխան]] Աշոտի թոռը՝ Սահակի որդի Սմբատը, նույնպես արտաքին ուժերի սադրիչ միջամտությամբ իրեն հռչակեց Սյունիքի թագավոր։ {{քաղվածք|''Այդ ինչու՞, գրում է [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ը, [[Հրաչյա]]յի կողմից գերեվարված Բագրատունիների ժառանգներից կարող են օծվել հայոց թագավորներ, իսկ Սյունյաց աշխարհից՝ ոչ։ Չէ՞ որ ի Հայկայ երևելի հարազատութեամբ որդիք զհարս փոխանակելով և տերութեամբ եկեալ հասեալ էին մինչև ցայժմ։ Սյունյաց աշխարհի իշխանները «երբեք ոչ ըմբոստացան ի հայրենի տերութեանցն», ուստի «քրեական մեղք» չի կարելի համարել Սմբատի գահակալություն''|[[Ստեփանոս Օրբելյան]]}} [[Պատկեր:Vahanavanq.jpg|մինի|ձախից|[[Վահանավանք]]]] Սյունիքի առաջին գահակալը՝ Սմբատ Սահակյանը վախճանվեց [[998]] թվականին և ամփոփվեց [[Տաթևի վանք]]ում։ Գահը ժառանգեց որդի [[Վասակ Ա|Վասակը]] ([[998]]-[[1040]]), որը «ազատակոյտ բազմութեամբ» թագավոր օծվեց Գրիգոր եպիսկոպոսի ձեռքով։ Նրա կրտսեր եղբայր Սևադան դարձավ իշխանաց իշխան։ Վասակ թագավորի միամորիկ դուստրը՝ [[Կատրանիդե Բ|Կատրանիդեն]], ամուսնացած էր [[Գագիկ Ա|Գագիկ Ա Բագրատունի]] թագավորի ([[989]]-[[1020]]) հետ և իր մոր՝ Սյունյաց թագուհի Շահանդուխտի նման զբաղված էր շինարարական լայն գործունեությամբ։ Վասակ թագավորի խնդրանքով և նրա դստեր՝ թագուհի Կատրանիդեի միջամտությամբ վերականգնվում է Սյունիքի մետրոպոլիտությունը, որը շնորհված էր նահանգի հոգևոր առաջնորդներին դեռևս [[4-րդ դարում]] [[Ներսես Մեծ]]ի կողմից և վերացվել էր [[Անանիա Մոկացի]] կաթողիկոսի կոնդակով [[960]]-ական թվականներին։ Պատմական որոշակի արժեք է ներկայացնում [[Սարգիս Ա Սևանցի|Սարգիս Սևանցի]] կաթողիկոսի 1006 թվականի շրջաբերական նամակը՝ ուղղված Վասակ թագավորին և Սյունյաց Սևադա ու Աշոտ իշխաններին՝ Սյունիքի հոգևոր թեմին ենթակա հարկատու գավառների մասին։ Ի թիվս այլ գավառների՝ այստեղ մտցված են [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևանը]], [[Ագուլիս]]ը, [[Ջուղա (Նախիջևան)|Ջուղան]], Օրդվատը ([[Օրդուբադ]]ը), [[Երնջակ (քաղաք)|Երնջակը]], [[Ճահուկ (գյուղ)|Ճահուկը]] և այլ բնակավայրեր։ == Հոգևոր-մշակութային կյանքի ծաղկում == [[Պատկեր:Vorotnavank2.jpg|մինի|[[Որոտնավանք]]]] Սյունյաց թագավորների մեծ մասը արու զավակ չեն ունեցել, ինչի արդյունքում խնամիական կապեր հաստատած Արցախի իշխանները հայտնվել են Սյունիքի գահին։ [[Սմբատ Բ Սյունի|Սմբատ Բ]]-ի կրտսեր եղբայր [[Գրիգոր Ա Սյունի|Գրիգորը]] ([[1051]]-[[1072]]) ամուսնացած էր Արցախի ականավոր իշխան Սահակ Սևադա Բ-ի դստեր՝ Շահանդուխտի հետ։ Նրանք նույնպես ժառանգ չունեին, որպիսի փաստը արձանագրված է Վահանավանքի սուրբ Աստվածածին կրկնահարկ եկեղեցու [[1086]] թվականի վիմական բնագրում։ Սմբատ Բ և Գրիգոր Ա թագավոր-եղբայրները զբաղվել են շինարարական աշխատանքներով։ Աջակցել և «ամենայն պիտոյիւք» օգնել են Տաթևի վանքի, Վահանավանքի, [[Բղենո-Նորավանք]]ի և հոգևոր-կրթական այլ կենտրոնների վերանորոգման աշխատանքներին։ Նրանց գահակալության տարիներին առավել հարստացան Սյունիքի կրոնական օջախները, առանձնապես Տաթևի վանահայրությունը, որն ուներ միաբանության ավելի քան 1000 անդամ։ [[Պատկեր:Baghaberd.jpg|մինի|ձախից|[[Բաղաբերդ]]]] Գրիգոր Ա-ի մահվանից հետո Սյունյաց ազնվականության որոշմամբ թագավոր է հռչակվում Շահանդուխտ թագուհու կրտսեր եղբայր [[Սենեքերիմ Սևադյան|Սենեքերիմը]], ով պատերազմներ է մղել Սյունիքի [[Կովսական (գավառ)|Կովսական գավառ]] ներխուժած Փատլուն ամիրայի դեմ։ Նա ունեցել է 4 որդի (Գրիգոր, Սմբատ, Սևադա, Կյուրիկե) և մեկ դուստր։ [[1081]] թվականին, Շահանդուխտ թագուհին, «սրբասնունդ օրիորդ» Կատան՝ նրա քույրը, և Սենեքերիմ եղբայրը իրենց մոր՝ Աղվանից թագուհի իշխանուհի Սոփիայի հիշատակը հավերժացնելու նպատակով գեղաքանդակ խաչքար են կանգնեցրել մեծ տաճարի արևելյան սարալանջին։ Վահանավանքի կրկնահարկ դամբարան-եկեղեցու գավթում է թաղված Աղվանից կաթողիկոս Տեր-Ստեփանոսը, որը Կապան էր եկել «նեղեալ ի Տաճկաց», այսինքն՝ սելջուկ-թուրքերից, հավանաբար, 1070-ական թվակականներին։ Ի տարբերություն հարևան [[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրականի]] իշխողների, որոնք քրիստոնյա Բյուզանդիայի աջակցությամբ, փաստորեն, կործանեցին իրենց երկիրը՝ փոխանակելով այն Կեսարիայի հետ, Սյունիքի տերերը իրենց հեռատես և դիվանագիտական հմուտ քայլերի շնորհիվ բարեկամական հարաբերություններ հաստատեցին սելջուկ սուլթանների հետ ու պահպանեցին Սյունյաց աշխարհն ավերիչ ասպատակություններից։ Այս նուրբ, ճկուն ու հեռատես քաղաքականությունը հետագայում որդեգրեցին հատկապես [[Օրբելյաններ|Օրբելյան]] և [[Պռոշյաններ|Պռոշյան]] իշխանները, երբ մոնղոլների աշխարհավեր արշավանքներից տարիներ հետո հարաբերական անդորրն ու կայունությունն օգտագործելով՝ Սյունյաց լեռնաշխարհի ապահով մի անկյունում հիմնադրեցին հանրահռչակ [[Գլաձորի համալսարան|Գլաձորի ուսումնագիտական կենտրոնը]]։ === Անկում === 1126 թ. Հարոն ամիրան գրավեց Արևիք գավառը (այժմյան Մեղրիի շրջանը): 1152 թ. թուրքերին հաջողվեց նվաճել Շլորուտի բերդը, իսկ հինգ տարի հետո` 1157 թ. ընկավ Մեղրիի բերդը: 1170 թ. թուրքերը Կապան քաղաքի մերձակա Աչաղու գյուղի «պարզամիտ քրիստոնյաների» մատնության պատճառով գրավեցին Սյունյաց աշխարհի «հոյս եւ ապաւէն» Բաղաբերդ ամրոցը: Կողոպտվեցին և ոչնչացվեցին այստեղ ամբարված ավելի քան 10000 ձեռագիր մատյաններ, սրբություններ, Սյունյաց նահանգի արքունական գանձերը: Բաղաբերդի անկումը պատմիչը համեմատում է Նաբուգոդոնոսոր արքայի կողմից Երուսաղեմը կործանելու հետ: Ուսումնասիրողներից ոմանք համարում են, որ Բաղաբերդը Կապան քաղաքի միջնաբերդն էր<ref>Թ. Հակոբյան, Ստ. Մելիք - Բախշյան, Հ. Բարսեղյան. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1, Երևան, 1986, էջ 569:</ref>, որպիսի վարկածը ընդունելի չէ, քանզի պատմական Կապան քաղաքը գտնվելիս է եղել Ողջի գետի աջ ափին, իսկ Բաղաբերդ ամրոցը գետի ձախակողմյան սարալանջին Բաղակու քարին հանդիպակաց: Կապանի անկումից հետո Բաղաբերդը չի եղել Սյունիքի մայրաքաղաք, ինչպես համարում են Ղ. Ալիշանն ու հետագա ուսումնասիրողները<ref name=":1">Գրիգոր Գրիգորյան, Սյունիքի թագավորություն (X–XII դարեր), պատմա-բանասիրական հանդես, Երևան, 2006, էջ 143։</ref>։ Սյունյաց Գրիգոր Բ թագավորը, որ իր միակ դստերը Կատային կնության էր տվել Խաչենցի իշխանազն Հասան Գեռաքարեցուն, իր եղբայր Սմբատի հետ մահացել էր դեռևս 1166 թ.: Գեռաքարեցին Հասան Խաչենցի թագավորը, անկարող գտնվեց կազմակերպել Սյունիքի պաշտպանությունը և, ընտանիքը վերցրած, հեռացավ Արցախ<ref name=":1" />: == Թագավորների ցանկ == [[Պատկեր:459 Khendzoresk Village troglodytique vue d'ensemble.JPG|մինի|[[Խնձորեսկ]]]] Այսպիսով` պատմության ասպարեզից վերացավ Հայաստանի վերջին քաղաքական կազմավորումը (բուն Հայաստանում)` Սյունիքի թագավորությունը, որը համառորեն գոյատևեց 200 տարի շարունակ: Վիմագրական ու մատենագրական սկզբնաղբյուրների համադրությամբ այսօր, թերևս, կարելի է կազմել Սյունյաց արքաների գահացանկը և նրանց գահակալության տարիները. 1. Սմբատ Ա, որդի Սահակի – 970 (987)–998, 2. Վասակ` որդի Սմբատ Ա-ի – 998-1040, 3. Սմբատ Բ, որդի Աշոտի (Աշոտիկի)–1040–1051, 4. Գրիգոր Ա որդի Աշոտի (Աշոտիկի)–1051–1072, 5. Սենեքերիմ, որդի Սևադայի – 1072–1094(1096), 6. Գրիգոր Բ, որդի Սենեքերիմի –1096–1166, 7. Հասան Խաչենցի – 1166–1170<ref>Գրիգոր Գրիգորյան, Սյունիքի թագավորություն (X–XII դարեր), պատմա-բանասիրական հանդես, Երևան, 2006, էջ 144։</ref>: Ստեփանոս Օրբոլյանը նշաում է․<blockquote>« …Որոյ վերջին Սենեքերիմ, Նաեւ Գրիգոր որդի նորին, Ապա եւ զայս ի բարձ բարձին Ի ժամանակս Ելտըկուզին, Ազգն այլասեռ պարսկային, Որք հրով զաշխարհ տոչորեցին, Ի վեց հարիւր մեր թուականին Եւ տասն եւ հինգ յաւելուածին…»<ref>Ստեփանոս Օրբելյան. Ողբք և հառաչանք ի դիմաց կաթուղիկէին, Կալկաթա, 1846, էջ 17-18:</ref>:</blockquote> {| border=1 ! Անունը ! Իշխել է ! Նշումներ |- | [[Սմբատ Ա Սյունի|Սմբատ Ա]] | [[987]]-[[998]] | Սիսակ իշխանի որդի, Աշոտ Սյունի գահերեց իշխանի թոռ, Սյունիքի թագավոր |- | [[Վասակ Ա]] | [[998]]-[[1040]] | Սմբատ Ա-ի որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Սմբատ Բ Սյունի|Սմբատ Բ]] | [[1040]]-[[1051]] | Աշոտի (Աշոտիկի) որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Գրիգոր Ա Սյունի|Գրիգոր Ա]] | [[1051]]-[[1072]] | Աշոտի (Աշոտիկի) որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Սենեքերիմ Սևադյան]] | [[1072]]-[[1096]] | Սևադայի որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Գրիգոր Բ Սենեքերիմյան|Գրիգոր Բ]] | [[1096]]-[[1166]] | Սենեքերիմի որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Հասան Խաչենցի]] | [[1166]]-[[1170]] | Սյունիքի վերջին թագավոր |} == Տես նաև == * [[Սյունիքի իշխանություն]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * Թ.Խ. Հակոբյան. Սյունիքի թագավորությունը, Երևան 1966 * Թ.Խ. Հակոբյան. Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, Երևան 1981 * [https://archive.org/details/SisakanTeghagrutiwnSiwneatsAshxarhisisakanTopographyOfTheLandOf Ալիշան, Ղևոնդ. Սիսական, Վենետիկ 1893] * [https://arar.sci.am/dlibra/publication/116200 Լալայան, Երվանդ. Զանգեզուր, Թիֆլիս 1898] * [https://arar.sci.am/dlibra/publication/192885 Գրիգոր Գրիգորյան. Սյունիքի թագավորությունը (X-XII դարեր)] {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=477}} [[Կատեգորիա:Սյունիքի թագավորություն]] [[Կատեգորիա:987 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ]] a9xx4fbeflktmb0zfoq085ethhdb5m7 10940379 10940370 2026-10-11T18:07:37Z Monika Papyan 165940 10940379 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Սյունիք (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ պատմական երկիր | Անվանում = Սյունիքի թագավորություն | Նախորդ1 = Բագրատունյաց Հայաստան | Դրոշ_Նախորդ1 = Bagratuni flag.svg | Հաջորդ1 = Զաքարյան Հայաստան | Դրոշ_Հաջորդ1 = Zakarid Armenia 1200 map-fr.svg | Հաջորդ2 = | Դրոշ_Հաջորդ2 = | Հիմնադրում = [[Սմբատ Սյունի]]ն հռչակեց իրեն Սյունիքի թագավոր | Հիմնադրման տարեթիվ = [[987]] | Իրադարձություն1 = | Իրադարձության տարեթիվ1 = | Իրադարձություն2 = | Իրադարձության տարեթիվ2 = | Իրադարձություն3 = | Իրադարձության տարեթիվ3 = | Ավարտ = | Ավարտի տարեթիվ = [[1170]]<ref name="Թադևոս" /> | Դրոշ = | Դրոշի հոդված = | Զինանշան = | Զինանշանի հոդված = | Քարտեզ = [[Պատկեր:The Kingdom of Syounik-Baghk, 1020-1166.gif|260px]] | Քարտեզի տարեթիվ = | Քարտեզ2 = | Պետական կարգ = [[Միապետություն]] | Մայրաքաղաք = [[Կապան]] | Պետության գլուխ = [[թագավոր]] | Օրենսդրություն = | Դինաստիա = [[Սյունիներ]] | Մակերես1 = 5.000 կմ<sup>2 | Բնակչություն1 = | Մակերես2 = 8.000 կմ<sup>2 | Բնակչություն2 = | Մակերես3 = | Բնակչություն3 = | Մակերես4 = | Բնակչություն4 = | Ազգություն = | Արժույթ = | Կարգախոս = | Տոն = | Հիմն = | Լեզու = [[հայերեն]] | Կրոն = [[Հայ առաքելական եկեղեցի]] | Նշումներ = }} '''Սյունիքի թագավորություն''' (կոչվել է նաև՝ '''Կապանի թագավորություն'''), [[Ավատատիրություն|ավատատիրական]] հայկական պետություն [[միջնադարյան Հայաստան]]ում<ref>''David Nicolle.''&#x20;Manzikert 1071: The breaking of Byzantium.&#x20;— Osprey Publishing, 2013.&#x20;— P.&#x20;8.</ref>, [[Սյունիք նահանգ]]ի տարածքում, որը գոյություն է ունեցել 987-1170 թվականներին՝ մայրաքաղաք ունենալով [[Կապան (բերդաքաղաք)|Կապան բերդաքաղաքը]]<ref name="Թադևոս">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 3։</ref>։ Սյունյաց թագավորությունը կազմավորվել է Սյունիք նահանգում 10-րդ դարի 70-ական թվականներին<ref name="Թադևոս" /><ref name="Թադևոս5">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 5։</ref>։ Իր գոյությունը պահպանել է մինչև 1170 թվականը<ref name="Թադևոս" />։ Այն ավելի ուշ է վերացել, քան [[Մեծ Հայք]]ում եղած հայկական մյուս բոլոր թագավորությունները ([[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրականի]], [[Բագրատունիների թագավորություն|Անի-Շիրակի]], [[Վանանդի թագավորություն|Վանանդի կամ Կարսի]], [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Լոռու կամ Տաշիր-Ձորագետի]])<ref name="Թադևոս" />։ Միջնադարյան [[Բագրատունիներ]]ից վասալական կախման մեջ գտնվող այս թագավորությունը իր մեջ ներառում էր մոտավորապես ներկայիս [[Հայաստան]]ի [[Սյունիքի մարզ]]ը գրեթե ամբողջովին, բացառությամբ ներկայիս [[Գորայք (համայնք)|Գորայք]] համայնքը ընդգրկող տարածքի, նաև որոշ տարածքներ` [[Արցախի Հանրապետության]] [[Քաշաթաղի շրջան]]ից ու [[Նախիջևանի ինքնավար հանրապետություն]]ից ([[Ադրբեջան]])<ref name="Թադևոս5" />։ Բագրատունյաց Հայաստանի ենթակա թագավորություններից ([[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրական]], Սյունիք, [[Վանանդի թագավորություն|Վանանդ]], [[Լոռու թագավորություն|Լոռի]]) ու իշխանություններից ([[Տարոնի իշխանություն|Տարոն]], [[Տայքի կյուրոպաղատություն|Տայք]]) ամենավերջինն էր, որը հիմնադրվել էր [[987]] թվականին՝ [[Սմբատ Ա Սյունի|Սմբատ Սյունու]] կողմից։ Տարածքն ընդգրկում էր [[Սյունիք նահանգ]]ի հարավային հատվածները՝ կազմելով 8 000 քառ. կմ։ Սյունիքի թագավորության մեջ կային 43 [[Բերդ (ամրոց)|բերդ]], 48 [[վանք]] և 1000-ից ավելի գյուղեր։ Մայրաքաղաքը սկզբնական շրջանում [[Շաղատ (պատմական)|Շաղատ]] գյուղաքաղաքն էր, իսկ [[10-րդ դար]]ի վերջերից [[Կապան]] քաղաքը։ Սյունիքի թագավորության պատմությունը ամփոփված է մի քանի հայ պատմիչների աշխատություններում։ Նրանցից հատկապես մեծարժեք է [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ի «Սիսական նահանգի պատմություն» երկասիրությունը։ == Անվան ստուգաբանություն == Սյունիք անունը [[Մովսես Խորենացի]]ն (5-րդ դար) կապում է [[Հայկ նահապետ]]ի թոռ [[Սիսակ]]ի անվան հետ։ Գիտական բացատրությունը հավանաբար այն է, որ [[սեպագիր]] [[Արձանագրություն (փաստաթուղթ)|արձանագրություններում]] հիշատակված Սիունի (Ծիունի) տոհմանունից է առաջացել Սյունիք անունը<ref name="ՏԲ">{{Գիրք:ՏԲ4|639}}</ref>։ == Աշխարհագրական բնութագիր == === Աշխարհագրական դիրք === [[Կովկաս]]յան (Կապ-Կոհ) լեռնաշղթային գրեթե զուգահեռ՝ հյուսիս-արևմուտքից դեպի հարավ-արևելք տարածված է մի ընդարձակ լեռնաշխարհ, որն ընդհանուր առմամբ հայտնի է [[Փոքր Կովկաս]] (նաև՝ Ստորին, Անտիկովկաս) անվանումով<ref name="Թադևոս8">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 8-12։</ref>։ Փոքր Կովկասը բաղկացած է բազմաթիվ ճյուղավորություններ ունեցող մի քանի [[լեռնաշղթա]]ներից, որոնք խաչաձևվելով՝ [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի հյուսիս-արևելյան մասը վերածում են լեռնային առանձին փակ ֆիզիկա-աշխարհագրական շրջանների<ref name="Թադևոս8" />։ Այդպիսի մի մեծ շրջան է իրենից ներկայացնում Սյունիքի թագավորությունը ընդգրկող Սյունքի հարավ-արևելյան մասը, որը սահմանափակված է արևմուտքից [[Զանգեզուրի լեռներ|Զանգեզուրի]] (Սյունյաց) լեռներով, հարավից՝ [[Արաքս]] (Երասխ) գետով, արևելքից՝ [[Հագարի]] (Աղավնո) գետով և հյուսիսից՝ [[Իշխանասար]]ի հրաբխային զանգվածով<ref name="Թադևոս5" /><ref name="Թադևոս8" />։ ==== Զանգեզուրի լեռներ ==== {{Հիմնական|Զանգեզուրի լեռներ}} [[Պատկեր:Zangezur mountains-IMG 1010.JPG|մինի|աջից|Տեսարան դեպի [[Զանգեզուրի լեռներ]]ը՝ [[Գորիս]]ի արևելքից։]] Զանգեզուրի լեռները սկսվում են [[Հինալ]] (Կոնգուր) գագաթից (3367 մետր) և գրեթե [[միջօրեական]]ի ուղղությամբ ձգվում է մինչև Արաքսի հոսանքը, ուր կտրվում է 600 մետր խորություն ունեցող ուղղաձիգ անդունդով<ref name="Թադևոս8" />։ Զանգեզուրի լեռնաշղթան, [[Մեծ Կովկաս]]ից հետո, [[Անդրկովկաս]]ում ամենաբարձր լեռնաշղթան է<ref name="Թադևոս8" />։ Նրա գլխավոր գագաթներից չորսի բարձրությունն անցնում է 3600 մետրից, իսկ մյուս 6-ինը՝ 3300 մետրից<ref name="Թադևոս8" />։ Ամենաբարձր գագաթը՝ [[Կապուտջուղ]]ը (3927 մետր) ծածկված է մշտնջենական ձնածածկույթով<ref name="Թադևոս8" /><ref>«География Кавказа», Թիֆլիս, 1924, էջ 50։</ref>։ Շղթայի ամբողջ երկարությունը հասնում է 150 կմ-ի<ref name="Թադևոս8" /><ref>«География Кавказа», Թիֆլիս, 1924, էջ 60։</ref>։ Զանգեզուրի լեռնաշղթայի հյուսիսային մասի գագաթներն ու լանջերը մեղմ թեքությամբ խառնվում են հարևան Ղարաբաղի (Արցախի) և Հայոց ձորի (Վայոց ձորի) բարձրադիր սարահարթերի հետ<ref name="Թադևոս8" />։ Լեռնաշղթայի հյուսիսային մասի այդպիսի համեմատաբար փորք բարձրության պատճառով էլ նրա վրա գտնվող լեռնանցքները տեղ-տեղ հազիվ են նշմարվում, և չափազանց հեշտ է անցնել մի կողմից դեպի մյուսը<ref name="Թադևոս8" />։ Շեռնաշղթայի այդ մասում է գտնվում [[Որոտանի լեռնանցք]]ը (2300 մետր), որի վրայով էլ այժմ անցնում է [[Մ 2 ճանապարհ (Հայաստան)|ճանապարհը]]՝ [[Եղեգնաձոր]]ից դեպի [[Գորայք]] գյուղ, սակայն մոտենալով [[Սարվարդ (լեռ)|Սալվարդին]] («Աղոթարան»)՝ իր շրջապատի նկատմամբ հետզհետե բարձրանում է<ref name="Թադևոս8" />։ Սալվարդ գագաթից ոչ հեռու գնտվում է [[Սիսիանի լեռնանցք]]ը (2100 մետր), որով անցնում է [[Սիսիան]]ից դեպի [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևան]] [[Մ 13 ճանապարհ (Հայաստան)|ճանապարհը]]<ref name="Թադևոս8" />։ [[Պատկեր:Arevik National Park and Meghri mountains in winter.jpg|մինի|[[Արևիք ազգային պարկ]]ը` [[Զանգեզուրի լեռնաշղթա]]յի [[Մեղրու լեռներ|Մեղրիի լեռնաբազուկի]] հարավային լանջին։]] Զանգեզուրի (Սյունյաց) լեռների հարավային մասը, որը 94 կմ երկարությամբ ձգվում է Սալվարդից մինչև Արաքս, խիստ կերպով տարբերվում է հյուսիսային մասից<ref name="Թադևոս8" />։ Նրա հարաբերական բարձրությունն անհամեմատ մեծ է, այստեղ են գտնվում լեռնաշղթայի ամենաբարձր գագաթները<ref name="Թադևոս8" />։ Լեռնաշղթայի այս մասում տարածված են բազմաթիվ լճակներ, իսկ երկու կողմերից լանջերը ակոսված են խորխորատներով<ref name="Թադևոս8" />։ Կողերից և հատակից հոսող ձյան հալոցքի ու անձրևների ջրերը շատ հաճախ առաջացնում են հսկայական քանակությամբ ցեխ, որը հոսելով դեպի ներքև, երբեմն մեծ վնասներ է հասցնում ստորին մասերում գտնվող գյուղերին<ref name="Թադևոս8" />։ Այդպիսի մի աղետալի դեպք տեղի է ունեցել [[Ագուլիսի ձոր]]երում՝ 1884 թվականի մայիսի 7-ին, որը հսկայական վնասներ է պատճառել<ref name="Թադևոս8" /><ref>«ՀԽՍՀ ֆիզիկական աշխարհագրություն», Ստեփան Լիսիցյան, Երևան, 1940, էջ 30։</ref>։ Լեռնաշղթայի այս մասում գտնվող լեռնանցքներից հաղորդակցության համար համեմատաբար հարմար է [[Կապուտջուղի լեռնանցք]]ը, որով անցնում է ճանապարհը [[Ողջի]] գետի հովտից դեպի [[Գիլանչայ (գետ)|Գիլան գետի]] հովիտը<ref name="Թադևոս8" />։ Այս ճանապարհը մատչելի է եղել միայն ամառվա ամիսներին՝ [[հետիոտն]] մարդկանց և [[գրաստ]]ների համար<ref name="Թադևոս8" />։ Զանգեզուրի լեռներից սկիզբ են առնում մի քանի լեռնաշղթաներ, որոնք տարածվում են գրեթե լայնական ուղղությամբ<ref name="Թադևոս8" />։ Դրանցից ամենաերկարը սկիզբ է առնում Որոտանի և Սիսիանի լեռնանցքների արանքից և ձգվելով դեպի արևմուտք՝ եզրավորում է Հայոց ձորի (Վայոց ձորի) գոգահովիտը հարավային կողմից<ref name="Թադևոս8" />։ Ավելի հարավ գտնվող [[Բարգուշատի լեռներ|Բարկուշատի]] և Մեղրու (Արևիք) շեռնաշղթաները Զանգեզուրի լեռների հարավային մասից սկսվելով, իրար նկատմամբ գրեթե զուգահեռ ձգվում են դեպի արևելք և վերջանում Արաքսի ձախ ափին<ref name="Թադևոս8" />։ Բարկուշատի արևմտյան մասում է գտնվում [[Աճանան (լեռ)|Աճանան]] (2393 մետր) գագաթը, իսկ նրանից մի փոքր արևելք՝ Բարկուշատի ամենաբարձր գագաթը՝ [[Արամազդ (լեռնագագաթ)|Արամազդը]] (3392)<ref name="Թադևոս8" />։ {{Բազմապատիկ պատկերներ|գոտի=right|ուղղություն=horizontal|վերնագիր=|լայնություն1=250|լայնություն2=240|պատկեր1=Տափասար լեռ.jpg|նկարագրություն1=Աճանան (Տափասար) լեռնագագաթը։|պատկեր2=Aramazmountaina.jpg|նկարագրություն2=Արամազդ լեռնագագաթը։}} Բարկուշատի վրա նշանավոր է [[Արամազդի լեռնանցք]]ը<ref name="Թադևոս8" />։ Բարկուշատից հարավ գտնվող [[Մեղրու լեռնաշղթա]]յի ամենաբարձր գագաթը՝ [[Բաղացսար]]ն ունի 3256 մետր բարձրություն, բայց ավելի մեծ բարձրություն ունի այդ շղթայից դեպի հյուսիս տարածվող լեռնաճյուղերից մեկի՝ [[Խուստուփ-Կատարի լեռներ]]ի վրա գտնվող [[Խուստուփ]] սարը (3214 մետր)<ref name="Թադևոս8" />։ Մեղրիի լեռներում հիշատակության արժանի է [[Մեղրու լեռնանցք]]ը, որտեղով այժմ անցնում է [[Կապան]]ից դեպի [[Մեղրի]] տանող խճուղին<ref name="Թադևոս8" />։ === Երկրաբանական կառուցվածք === Վաղ անցյալում Սյունյաց աշխարհի հարավ-արևելյան մասում չեն դադարել գործելուց [[Հրաբուխ|հրաբխային]] և [[Տեկտոնական շարժումներ|տեկտոնական երևույթները]]<ref name="Թադևոս5" />։ Մինչև այժմ շարունակվող լեռնակազմական երևույթների արտահայտությունն են այստեղ տեղի ունեցող [[երկրաշարժ]]երը<ref name="Թադևոս5" />։ ==== Վայոց ձորի երկրաշարժ (735) ==== {{Հիմնական|Վայոց ձորի երկրաշարժ (735)}} Ավելի վաղ ժամանակներում տեղի ունեցած համեմատաբար աղետաբեր երկրաշարժերի մասին տեղեկություններ են հայտնում հայ պատմիչները<ref name="Թադևոս6" />։ [[Կիրակոս Գանձակեցի|Կիրակոս Գանձակեցու]] հիշատակության համաձայն 8-րդ դարի առաջին կեսում Սյունյաց նահանգի [[Վայոց ձոր (գավառ)|Հայոց ձոր]] (Վայոց ձոր) գավառում տեղի ունեցած [[Վայոց ձորի երկրաշարժ (735)|երկրաշարժից]] զոհվել է 10․000 մարդ, երկրաշարժի կատարած ավերումների պատճառով ընկղմվել է [[Մոզ]] քաղաքը, իսկ գավառն այդ օրվանից իբրև թե կոչվել է «Վայոց (ողբի) ձոր»<ref>«Պատմութիւն Հայոց», [[Կիրակոս Գանձակեցի]], Թիֆլիս, 1909, էջ 70։</ref>։ {{քաղվածք|«Եւ ահա խաւար ի վերուստ անտեսանելի կալաւ<br> [[Մոզ|զՄոզանն]] սահմանն, և զաւուրս քառասուն շարժեցաւ<br> վայրն, և խորասույզ եղեալ ընկղմեցան կենդանւոյն<br> ոգիք իբրև տասն հազար։ Վասն այնօրիկ [[Վայոց ձոր (գավառ)|Վայոյ Ձոր]]<br> անուանեցաւ մինչ ցայսօր ժամանակի»։|«Պատմութիւն Հայոց», [[Կիրակոս Գանձակեցի]]}} Հայոց ձորում տեղի ունեցած այդ երկրաշարժի մասին վայություններ ունեն նաև [[Մխիթար Այրիվանեցի]]ն<ref>«Մխիթարայ Այրիվանեցւոյ Պատմութիւն Հայոց», Մոսկվա, 1860, էջ 52։</ref> ու [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ը<ref>«Պատմութիւն նահանգին Սիսական արարեալ Ստեփաննոսի Օրբելեան արքեպիսկոպոսի Սիւնեաց», Թիֆլիս, 1910, էջ 142-143։</ref>, որոնց հաղորդած տեղեկությունները լիովին համապատասխանում են Գանձակեցու հիշատակությանը<ref name="Թադևոս6" />։ [[Գևորգ Մեսրոպ]]ի հաշվարկներով Վայոց ձորի երկրաշարժը տեղի է ունեցել 735 թվականին<ref name="Թադևոս6" /><ref>«Հայոց պատմութիւն (քննական)», հ․ Ա, Կ․ Պոլիս, 1914, էջ 97։</ref>։ Հնարավոր է համարվում, որ երկրաշարժի հետևանքով ընկղմվածների թիվը չափազանցված է պատմիչների կողմից, սակայն հիշյալ նկարագրություններից ենթադրվում է այդ երկրաշարժի կործանիչ բնույթը<ref name="Թադևոս6" />։ ==== Քարկոփի երկրաշարժ (906) ==== {{Հիմնական|Քարկոփի երկրաշարժ (906)}} 10-րդ դարի սկզբներին տեղի ունեցած [[Քարկոփի երկրաշարժ (906)|երկրաշարժը]] բավականին վնասներ է պատճառել Սյունիքում<ref>«Պատմութիւն նահանգին Սիսական», Ստեփանոս Օրբելյան, Թիֆլիս, 1910, էջ 236։</ref><ref name="Թադևոս7">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 7-8։</ref>։ ==== Գանձակի երկրաշարժ (1139) ==== {{Հիմնական|Գանձակի երկրաշարժ (1139)}} 1139 թվականին [[Գանձակ]]ի աղետաբեր [[Գանձակի երկրաշարժ (1139)|երկրաշարժի]] ալիքները հասնում են նաև Սյունիք, որի հետևանքով փլվում է [[Տաթևի վանք]]ի մեծ եկեղեցու գմբեթը<ref name="Թադևոս7" /><ref name="Sisakan">«Պատմութիւն նահանգին Սիսական», Ստեփանոս Օրբելյան, Թիֆլիս, 1910, էջ 341։</ref>։ ==== Սյունիքի երկրաշարժ (1143) ==== Գանձակի երկրաշարժից 4 տարի անց, 1143 թվականին Սյունքում տեղի է ունեցել ավելի աղետաբեր [[Սյունիքի երկրաշարժ (1143)|երկրաշարժ]]։ Այս երկրաշարժի մասին հայտնում է Ստեփանոս Օրբելյանը<ref name="Թադևոս7" /><ref name="Sisakan" />։ {{քաղվածք|«․․․և ամենևիմբ ջնջեցավ մարդ և անասուն․<br> և անբնակ եղև բոլոր աշխարհս Սիսական․<br> միայն թէ ի ծերպս մնացեալ էին<br> ուրեք ուրեք երկու կամ երեք արք»։|«Պատմութիւն նահանգին Սիսական», [[Ստեփանոս Օրբելյան]]}} Հավանական է, որ 1143 թվականին տեղի ունեցած երկրաշարժի պատճառած վնասների նկարագրությունը Օրբելյանկի կողմից չափազանցություն է, սակայն պարզ է, որ այս երկրաշարժը Սյունիքում աղետալի հետևանքներ է ունեցել<ref name="Թադևոս7" />։ Հետագա դարերում ևս ներքին ուժերն իրենց պարբերաբար զգացնել են տվել երբեմն թույլ, երբեմն էլ մեծ ուժի երկրաշարժերի ձևով<ref name="Թադևոս7" />։ ==== Զանգեզուրի երկրաշարժ (1931) ==== {{Հիմնական|Զանգեզուրի երկրաշարժ (1931)}} 1931 թվականի ապրիլի 27-ին [[Զանգեզուր]]ում տեղի ունեցած աղետաբեր [[Զանգեզուրի երկրաշարժ (1931)|երկրաշարժը]] զգալի ավերումներ է պատճառում մի քանի գյուղերի՝ փոփոխություններ առաջացնելով նաև [[երկրակեղև]]ի վրա<ref name="Թադևոս6">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 6։</ref>։ Երկրաշարժի հետևանքով մի քանի տեղերում (մասնավորապես [[Ողջի]] գետի վերին հոսանքի շրջանում) առաջացան փլվածքներ, ցամաքեցին մեծ թվով [[աղբյուր]]ներ և այլն<ref name="Թադևոս6" />։ === Ռելիեֆ === Սյունյաց աշխարհի հարավ-արևելյան մասի ռելիեֆը ձևավորվել է [[Երրորդական ժամանակաշրջան|երրորդական]] և [[Անթրոպոգենի ժամանակաշրջան|չորրորդական]] ժամանակաշրջաններում<ref name="Թադևոս5" />։ Հետագայում հսկայական փոփոխություններ է առաջացրել [[գետ]]երի և [[մթնոլորտային տեղումներ]]ի ներգործությունը, որոնք կտրտել և ողողել են [[լեռնաշղթա]]ներն ու առանձին բարձրացումները<ref name="Թադևոս5" />։ === Ջրագրություն === [[Պատկեր:Shaki waterfall.jpg|մինի|[[Շաքիի ջրվեժ]]]] <gallery mode="packed"> Պատկեր:-Լիճքի ջրվեժներ S-N 08.jpg|Լիճքի առաջին ջրվեժը Պատկեր:Lichk 2nd waterfall.jpg|Լիճքի երկրորդ ջրվեժը Պատկեր:-Լիճքի ջրվեժներ S-N 04.jpg|Լիճքի երրորդ ջրվեժը Պատկեր:Լիճքի ջրվեժ1.jpg|Լիճքի չորրորդ ջրվեժը </gallery> === Բնություն === ==== Բուսական աշխարհ ==== [[Սիսիանի լեռնանցք]]ից սկսած դեպի հարավ հանդիպում են [[Թփեր|թփուտների]] առանձին պուրակներ, իսկ ավելի հարավ, Զանգեզուրի լեռնաշղթայի արևելյան մասում անտառներն արդեն համեմատաբար ավելի խիտ են և բարձրահասակ<ref name="Թադևոս8" />։ Բարկուշատի և Մեղրու լեռնաշղթաների բարձրադիր լեռնալանջերը գտնվում են [[Ալպյան մարգագետիններ|ալպիական մարգագետինների]] շրջանում<ref name="Թադևոս8" />։ Լանջերի մեծ մասը ծածկված են անտառներով<ref name="Թադևոս8" />։ == Պատմություն == === Թագավորության հիմնում === 10-րդ դարի 70-ական թվականներին նախկին [[Սյունիք նահանգ]]ի հարավ-արևելյան մասում կազմավորվում է Սյունիքի թագավորությունը<ref name="Թադևոս5" />։ Նրա տարածքը իր մեջ ներառում էր ներկայիս [[Հայաստան]]ի [[Սյունիքի մարզ]]ը՝ գրեթե ամբողջությամբ, նաև որոշ տարածքներ՝ [[Արցախի Հանրապետության]] [[Քաշաթաղի շրջան]]ից ու [[Նախիջևանի ինքնավար հանրապետություն]]ից ([[Ադրբեջան]])<ref name="Թադևոս5" />։ 987 թվականին, Անիի թագավորության ժամանակավոր թուլացման ժամանակ<ref>{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/bagratids-dynasty|заглавие=Bagratids|автор=[[Туманов, Кирилл Львович|C. Toumanoff]]}}</ref>, որը պայմանավորված էր Սյունիքի տիրակալ Սմբատի՝ Ռավվադյան էմիր Աբու ալ-Հայջի ագրեսիայով, վերջինիս, ինչպես նաև հարևան արցախյան իշխանների օգնությամբ, Սյունիքը հռչակեց Բագրատունիներից առանձին թագավորություն - «... նրանք թագադրեցին այդ հրաշալի մարդուն՝ հայ Սմբատին՝ Սյունիքի կառավարիչ», - գրում է Սյունիքի պատմաբան Ստեփանոս Օրբելյանը<ref>Ստեփանոս Օրբելյան, Պատմություն տանն Սիսական, Թիֆլիս, 1910, էջ ։</ref>: Օրբելյանը այս որոշումը հիմնավորում է նրանով, որ Բագրատունիների նախնիները հին ժամանակներում ենթադրաբար եկել են Հրեաստանից (ըստ ավանդության), մինչդեռ Սյունին իր ծագումը կապում է հայերի լեգենդար նախնու՝ Հայկի հետ: Սակայն ընդամենը մեկ տարի անց, Աբու ալ-Հայջի մահից հետո, Սմբատ I Սահակյանը ճանաչեց Հայաստանի թագավոր Սմբատ II-ի գերագույն իշխանությունը և նույն թվականին, որպես հայկական բանակի մաս, մասնակցեց Աբխազական թագավորության դեմ հայ-վրացական արշավանքին<ref>''Степаненко В. П.''&#x20;Из истории армяно-византийских отношений второй половины X—XI в. (к атрибуции монет Кюрикэ куропалата)&#x20;// Античная древность и средние века.&#x20;— 1978.&#x20;— Вып. 15.&#x20;— С. 46.</ref>: Սմբատ Ա Սահակյանի գահակալության առաջին տարիներին ձևավորվեց պետական ​​ապարատը, ստեղծվեցին պետական ​​ինստիտուտներ, կարգավորվեց բանակը, հիմնադրվեցին դատարաններ, ամրացվեցին և հագեցվեցին ամրոցներ, զարգացավ շինարարությունը։ Արդեն իր գահակալության առաջին տարիներին Հայաստանի թագավոր Գարիկ Ա-ն (989-1020) իր վասալից վերցրեց որոշ շրջաններ (Չախուկը և Ծղուկի մի մասը), այդ թվում՝ Վայոց Ձորը<ref>''Степаненко В. П.''&#x20;Политическая обстановка в Закавказье в первой половине XI в&#x20;// Античная древность и средние века.&#x20;— 1975.&#x20;— Вып. 11.&#x20;— С. 124—125.</ref>: 10-րդ դարի վերջին վասալ Սյունիքի թագավորության սահմանները արևելքում հասնում էին մինչև Ակերա գետը, հյուսիս-արևելքում՝ Արցախյան լեռների ջրբաժանը, իսկ հյուսիսում ընդգրկում էին Բռնակոթ-Սիսիան-Տեղ շրջանը արևմուտքում՝ մինչև Զանգեզուրի լեռները, ընդգրկելով Երնջակ շրջանի մի մասը՝ Շորոթ գյուղով (Երնջակ ամրոցը, որը գրավվել էր Գոլթնա էմիրի կողմից 10-րդ դարի սկզբին և դարի վերջին վերամիավորվել էր Սյունիքի հետ), իսկ հարավում՝ մինչև Արաքս գետը։ Թագավորության այս սահմանները մնացին մինչև 12-րդ դարի սկիզբը<ref>Гагик I&#x20;//&#x20;Большая советская энциклопедия&#x20;: [в 30 т.]&#x20;/ гл. ред. А. М. Прохоров.&#x20;— 3-е изд.&#x20;— <abbr>М.</abbr>&#x20;: Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref>։ Վասակի (998-1040) և Սմբատ II Աշոտյանի (1040-1044) օրոք Սյունիքի թագավորությունը տնտեսական վերելք ապրեց՝ հասնելով իր գագաթնակետին<ref>''University of Cambridge.''&#x20;The Cambridge history of Iran.&#x20;— Cambridge University Press, 1991.&#x20;— Т.&#x20;5.&#x20;— С.&#x20;64.</ref>։11-րդ դարի կեսերին, Ալփ Արսլանի գլխավորությամբ սելջուկյան արշավանքի սկսվելուց հետո, Սյունիքը, Տաշիրի հետ միասին, մնաց այն քիչ հայկական շրջանների շարքում, որոնք չենթարկվեցին նվաճման։Վարդան Արևելցին գրում է<ref>''Вардан Великий.''&#x20;Часть 3&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Всеобщая история Вардана Великого..&#x20;— <abbr>М.</abbr>, 1861.&#x20;— С.&#x20;126-129.</ref>. 1064 թվականին, Գրիգոր I Աշոտյանի (1051–1072) օրոք, Սյունիքը ներխուժեցին Մալիք շահի և նրա վեզիր Նիզամ ալ-Մուլքի գլխավորությամբ Կենտրոնական Ասիայի սելջուկները՝ կորցնելով մի շարք սահմանային տարածքներ։ Թագավորության տարածքային ամբողջականությունը վերականգնվեց[19] Սենեքերիմի (1072–1094) օրոք, որի իշխանությունը հաստատեց Մալիք շահը[20]։ Մի փաստաթղթում նա նույնիսկ իրեն անվանել է Սյունիքում բնակվող Հայաստանի թագավոր:{{քաղվածք|''Այդ ինչու՞, գրում է [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ը, [[Հրաչյա]]յի կողմից գերեվարված Բագրատունիների ժառանգներից կարող են օծվել հայոց թագավորներ, իսկ Սյունյաց աշխարհից՝ ոչ։ Չէ՞ որ ի Հայկայ երևելի հարազատութեամբ որդիք զհարս փոխանակելով և տերութեամբ եկեալ հասեալ էին մինչև ցայժմ։ Սյունյաց աշխարհի իշխանները «երբեք ոչ ըմբոստացան ի հայրենի տերութեանցն», ուստի «քրեական մեղք» չի կարելի համարել Սմբատի գահակալություն''|[[Ստեփանոս Օրբելյան]]}}Վերջինիս մահից հետո Սյունիքի թագավորությունը վերականգնեց իր փաստացի ինքնիշխանությունը։ 11-րդ դարի վերջին այն կազմում էր պատմական Սյունիքի մոտավորապես 1/3-ը (մոտավորապես 5,500 կմ²[1]): Թագավորությունն ուներ 43 ամրոց, 48 վանք, 1,008 գյուղ, 1 քաղաք և մի քանի բնակավայր[9]: Սյունիքի թագավորությունը ակտիվորեն մասնակցում էր բոլոր համաթուրքական ռազմական և քաղաքական իրադարձություններին[14], սերտորեն համագործակցելով Անի-Շիրակի հետ[9], իսկ իշխող Սյունիքի տոհմը մնաց Բագրատունիների հավատարիմ դաշնակիցը[24]: Օրինակ՝ Վասակ թագավորը մասնակցեց Գարիկ I-ի Փարիզի արշավանքին (1003), իսկ Սմբատ II Աշոտյանը երկու հազարանոց բանակ տրամադրեց Տաշիր-Ձորագետի թագավոր Դավիթ Անհողին՝ Շադդադի Աբուլ-Ասվարի հետ նրա հակամարտության (1040) ժամանակ[25]: Սյունիքի թագավորության ձևավորումից հետո Տաթևի եպիսկոպոսությունը զգալիորեն ամրապնդվեց: Տաթևի վանքը տարածաշրջանի հոգևոր կենտրոնն էր[9], ինչպես նաև միջնադարյան Հայաստանի մտավոր և մշակութային կենտրոններից մեկը։[26][27] «Բրիտանիկա» հանրագիտարանը նշում է, որ 10-րդից 11-րդ դարերում Սյունիքում և այլ հայկական նահանգներում հայ գրականությունը, արվեստը և ճարտարապետությունը զարգացել են ավելի ազատ, քան 5-րդ դարից ի վեր որևէ այլ ժամանակ։[28] 10-րդ դարի վերջին վանական համալիրը զգալիորեն ընդլայնվել է։ 1000 թվականին կառուցվել է Վաղադիի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին, 1006 թվականին՝ Սուրբ Կարապետ եկեղեցին, իսկ 1086 թվականին՝ Վահանավանքի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Կապան քաղաքը ընդլայնվել է, զարգացել են գյուղատնտեսությունն ու անասնապահությունը, ինչպես նաև փայտամշակման արդյունաբերությունը։ Արհեստները զգալիորեն զարգացել են Կապանում, Տաթևում և այլուր։ 12-րդ դարում թագավորությունում քաղաքական իրավիճակը վատթարացել է։ Սելջուկների արշավանքները աղետալի հարված են հասցրել հայ էթնիկ խմբին։[29] Սյունիքը և Հայաստանի այլ շրջաններ աստիճանաբար դարձել են նրանց նվաճման թիրախ։[29] 1103 թվականին սելջուկները գրավեցին և ավերեցին Կապանը, 1104 թվականին՝ Որոտնի ամրոցը, իսկ մեկ տարի անց՝ Բգենը։ «Խիտ խավարը պատեց հայ ժողովրդին», - գրել է Ստեփանոս Օրբելյանը[30]՝ նկարագրելով այս աղետները։ Գրիգոր II թագավորը (1096 կամ 1103–1166) փորձեց ակտիվացնել իր արտաքին քաղաքականությունը՝ հղում անելով հայ-վրացական զորքերի հաջողություններին։ Սակայն, վրացական թագավորության ժամանակավոր անհաջողությունների շրջանում, սելջուկ էմիրները կրկին ուժեղացրին ճնշումը Սյունիքի վրա։[[Պատկեր:Vahanavanq.jpg|մինի|ձախից|[[Վահանավանք]]]] == Հոգևոր-մշակութային կյանքի ծաղկում == [[Պատկեր:Vorotnavank2.jpg|մինի|[[Որոտնավանք]]]] Սյունյաց թագավորների մեծ մասը արու զավակ չեն ունեցել, ինչի արդյունքում խնամիական կապեր հաստատած Արցախի իշխանները հայտնվել են Սյունիքի գահին։ [[Սմբատ Բ Սյունի|Սմբատ Բ]]-ի կրտսեր եղբայր [[Գրիգոր Ա Սյունի|Գրիգորը]] ([[1051]]-[[1072]]) ամուսնացած էր Արցախի ականավոր իշխան Սահակ Սևադա Բ-ի դստեր՝ Շահանդուխտի հետ։ Նրանք նույնպես ժառանգ չունեին, որպիսի փաստը արձանագրված է Վահանավանքի սուրբ Աստվածածին կրկնահարկ եկեղեցու [[1086]] թվականի վիմական բնագրում։ Սմբատ Բ և Գրիգոր Ա թագավոր-եղբայրները զբաղվել են շինարարական աշխատանքներով։ Աջակցել և «ամենայն պիտոյիւք» օգնել են Տաթևի վանքի, Վահանավանքի, [[Բղենո-Նորավանք]]ի և հոգևոր-կրթական այլ կենտրոնների վերանորոգման աշխատանքներին։ Նրանց գահակալության տարիներին առավել հարստացան Սյունիքի կրոնական օջախները, առանձնապես Տաթևի վանահայրությունը, որն ուներ միաբանության ավելի քան 1000 անդամ։ [[Պատկեր:Baghaberd.jpg|մինի|ձախից|[[Բաղաբերդ]]]] Գրիգոր Ա-ի մահվանից հետո Սյունյաց ազնվականության որոշմամբ թագավոր է հռչակվում Շահանդուխտ թագուհու կրտսեր եղբայր [[Սենեքերիմ Սևադյան|Սենեքերիմը]], ով պատերազմներ է մղել Սյունիքի [[Կովսական (գավառ)|Կովսական գավառ]] ներխուժած Փատլուն ամիրայի դեմ։ Նա ունեցել է 4 որդի (Գրիգոր, Սմբատ, Սևադա, Կյուրիկե) և մեկ դուստր։ [[1081]] թվականին, Շահանդուխտ թագուհին, «սրբասնունդ օրիորդ» Կատան՝ նրա քույրը, և Սենեքերիմ եղբայրը իրենց մոր՝ Աղվանից թագուհի իշխանուհի Սոփիայի հիշատակը հավերժացնելու նպատակով գեղաքանդակ խաչքար են կանգնեցրել մեծ տաճարի արևելյան սարալանջին։ Վահանավանքի կրկնահարկ դամբարան-եկեղեցու գավթում է թաղված Աղվանից կաթողիկոս Տեր-Ստեփանոսը, որը Կապան էր եկել «նեղեալ ի Տաճկաց», այսինքն՝ սելջուկ-թուրքերից, հավանաբար, 1070-ական թվակականներին։ Ի տարբերություն հարևան [[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրականի]] իշխողների, որոնք քրիստոնյա Բյուզանդիայի աջակցությամբ, փաստորեն, կործանեցին իրենց երկիրը՝ փոխանակելով այն Կեսարիայի հետ, Սյունիքի տերերը իրենց հեռատես և դիվանագիտական հմուտ քայլերի շնորհիվ բարեկամական հարաբերություններ հաստատեցին սելջուկ սուլթանների հետ ու պահպանեցին Սյունյաց աշխարհն ավերիչ ասպատակություններից։ Այս նուրբ, ճկուն ու հեռատես քաղաքականությունը հետագայում որդեգրեցին հատկապես [[Օրբելյաններ|Օրբելյան]] և [[Պռոշյաններ|Պռոշյան]] իշխանները, երբ մոնղոլների աշխարհավեր արշավանքներից տարիներ հետո հարաբերական անդորրն ու կայունությունն օգտագործելով՝ Սյունյաց լեռնաշխարհի ապահով մի անկյունում հիմնադրեցին հանրահռչակ [[Գլաձորի համալսարան|Գլաձորի ուսումնագիտական կենտրոնը]]։ === Անկում === 1126 թ. Հարոն ամիրան գրավեց Արևիք գավառը (այժմյան Մեղրիի շրջանը): 1152 թ. թուրքերին հաջողվեց նվաճել Շլորուտի բերդը, իսկ հինգ տարի հետո` 1157 թ. ընկավ Մեղրիի բերդը: 1170 թ. թուրքերը Կապան քաղաքի մերձակա Աչաղու գյուղի «պարզամիտ քրիստոնյաների» մատնության պատճառով գրավեցին Սյունյաց աշխարհի «հոյս եւ ապաւէն» Բաղաբերդ ամրոցը: Կողոպտվեցին և ոչնչացվեցին այստեղ ամբարված ավելի քան 10000 ձեռագիր մատյաններ, սրբություններ, Սյունյաց նահանգի արքունական գանձերը: Բաղաբերդի անկումը պատմիչը համեմատում է Նաբուգոդոնոսոր արքայի կողմից Երուսաղեմը կործանելու հետ: Ուսումնասիրողներից ոմանք համարում են, որ Բաղաբերդը Կապան քաղաքի միջնաբերդն էր<ref>Թ. Հակոբյան, Ստ. Մելիք - Բախշյան, Հ. Բարսեղյան. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1, Երևան, 1986, էջ 569:</ref>, որպիսի վարկածը ընդունելի չէ, քանզի պատմական Կապան քաղաքը գտնվելիս է եղել Ողջի գետի աջ ափին, իսկ Բաղաբերդ ամրոցը գետի ձախակողմյան սարալանջին Բաղակու քարին հանդիպակաց: Կապանի անկումից հետո Բաղաբերդը չի եղել Սյունիքի մայրաքաղաք, ինչպես համարում են Ղ. Ալիշանն ու հետագա ուսումնասիրողները<ref name=":1">Գրիգոր Գրիգորյան, Սյունիքի թագավորություն (X–XII դարեր), պատմա-բանասիրական հանդես, Երևան, 2006, էջ 143։</ref>։ Սյունյաց Գրիգոր Բ թագավորը, որ իր միակ դստերը Կատային կնության էր տվել Խաչենցի իշխանազն Հասան Գեռաքարեցուն, իր եղբայր Սմբատի հետ մահացել էր դեռևս 1166 թ.: Գեռաքարեցին Հասան Խաչենցի թագավորը, անկարող գտնվեց կազմակերպել Սյունիքի պաշտպանությունը և, ընտանիքը վերցրած, հեռացավ Արցախ<ref name=":1" />: == Թագավորների ցանկ == [[Պատկեր:459 Khendzoresk Village troglodytique vue d'ensemble.JPG|մինի|[[Խնձորեսկ]]]] Այսպիսով` պատմության ասպարեզից վերացավ Հայաստանի վերջին քաղաքական կազմավորումը (բուն Հայաստանում)` Սյունիքի թագավորությունը, որը համառորեն գոյատևեց 200 տարի շարունակ: Վիմագրական ու մատենագրական սկզբնաղբյուրների համադրությամբ այսօր, թերևս, կարելի է կազմել Սյունյաց արքաների գահացանկը և նրանց գահակալության տարիները. 1. Սմբատ Ա, որդի Սահակի – 970 (987)–998, 2. Վասակ` որդի Սմբատ Ա-ի – 998-1040, 3. Սմբատ Բ, որդի Աշոտի (Աշոտիկի)–1040–1051, 4. Գրիգոր Ա որդի Աշոտի (Աշոտիկի)–1051–1072, 5. Սենեքերիմ, որդի Սևադայի – 1072–1094(1096), 6. Գրիգոր Բ, որդի Սենեքերիմի –1096–1166, 7. Հասան Խաչենցի – 1166–1170<ref>Գրիգոր Գրիգորյան, Սյունիքի թագավորություն (X–XII դարեր), պատմա-բանասիրական հանդես, Երևան, 2006, էջ 144։</ref>: Ստեփանոս Օրբոլյանը նշաում է․<blockquote>« …Որոյ վերջին Սենեքերիմ, Նաեւ Գրիգոր որդի նորին, Ապա եւ զայս ի բարձ բարձին Ի ժամանակս Ելտըկուզին, Ազգն այլասեռ պարսկային, Որք հրով զաշխարհ տոչորեցին, Ի վեց հարիւր մեր թուականին Եւ տասն եւ հինգ յաւելուածին…»<ref>Ստեփանոս Օրբելյան. Ողբք և հառաչանք ի դիմաց կաթուղիկէին, Կալկաթա, 1846, էջ 17-18:</ref>:</blockquote> {| border=1 ! Անունը ! Իշխել է ! Նշումներ |- | [[Սմբատ Ա Սյունի|Սմբատ Ա]] | [[987]]-[[998]] | Սիսակ իշխանի որդի, Աշոտ Սյունի գահերեց իշխանի թոռ, Սյունիքի թագավոր |- | [[Վասակ Ա]] | [[998]]-[[1040]] | Սմբատ Ա-ի որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Սմբատ Բ Սյունի|Սմբատ Բ]] | [[1040]]-[[1051]] | Աշոտի (Աշոտիկի) որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Գրիգոր Ա Սյունի|Գրիգոր Ա]] | [[1051]]-[[1072]] | Աշոտի (Աշոտիկի) որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Սենեքերիմ Սևադյան]] | [[1072]]-[[1096]] | Սևադայի որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Գրիգոր Բ Սենեքերիմյան|Գրիգոր Բ]] | [[1096]]-[[1166]] | Սենեքերիմի որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Հասան Խաչենցի]] | [[1166]]-[[1170]] | Սյունիքի վերջին թագավոր |} == Տես նաև == * [[Սյունիքի իշխանություն]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * Թ.Խ. Հակոբյան. Սյունիքի թագավորությունը, Երևան 1966 * Թ.Խ. Հակոբյան. Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, Երևան 1981 * [https://archive.org/details/SisakanTeghagrutiwnSiwneatsAshxarhisisakanTopographyOfTheLandOf Ալիշան, Ղևոնդ. Սիսական, Վենետիկ 1893] * [https://arar.sci.am/dlibra/publication/116200 Լալայան, Երվանդ. Զանգեզուր, Թիֆլիս 1898] * [https://arar.sci.am/dlibra/publication/192885 Գրիգոր Գրիգորյան. Սյունիքի թագավորությունը (X-XII դարեր)] {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=477}} [[Կատեգորիա:Սյունիքի թագավորություն]] [[Կատեգորիա:987 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ]] td2llzqio8w7ep6h1s2olnqfe43dwe5 10940475 10940379 2026-10-12T07:33:07Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 Կատեգորիան հեռացնում եմ ավազարկղից 10940475 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Սյունիք (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ պատմական երկիր | Անվանում = Սյունիքի թագավորություն | Նախորդ1 = Բագրատունյաց Հայաստան | Դրոշ_Նախորդ1 = Bagratuni flag.svg | Հաջորդ1 = Զաքարյան Հայաստան | Դրոշ_Հաջորդ1 = Zakarid Armenia 1200 map-fr.svg | Հաջորդ2 = | Դրոշ_Հաջորդ2 = | Հիմնադրում = [[Սմբատ Սյունի]]ն հռչակեց իրեն Սյունիքի թագավոր | Հիմնադրման տարեթիվ = [[987]] | Իրադարձություն1 = | Իրադարձության տարեթիվ1 = | Իրադարձություն2 = | Իրադարձության տարեթիվ2 = | Իրադարձություն3 = | Իրադարձության տարեթիվ3 = | Ավարտ = | Ավարտի տարեթիվ = [[1170]]<ref name="Թադևոս" /> | Դրոշ = | Դրոշի հոդված = | Զինանշան = | Զինանշանի հոդված = | Քարտեզ = [[Պատկեր:The Kingdom of Syounik-Baghk, 1020-1166.gif|260px]] | Քարտեզի տարեթիվ = | Քարտեզ2 = | Պետական կարգ = [[Միապետություն]] | Մայրաքաղաք = [[Կապան]] | Պետության գլուխ = [[թագավոր]] | Օրենսդրություն = | Դինաստիա = [[Սյունիներ]] | Մակերես1 = 5.000 կմ<sup>2 | Բնակչություն1 = | Մակերես2 = 8.000 կմ<sup>2 | Բնակչություն2 = | Մակերես3 = | Բնակչություն3 = | Մակերես4 = | Բնակչություն4 = | Ազգություն = | Արժույթ = | Կարգախոս = | Տոն = | Հիմն = | Լեզու = [[հայերեն]] | Կրոն = [[Հայ առաքելական եկեղեցի]] | Նշումներ = }} '''Սյունիքի թագավորություն''' (կոչվել է նաև՝ '''Կապանի թագավորություն'''), [[Ավատատիրություն|ավատատիրական]] հայկական պետություն [[միջնադարյան Հայաստան]]ում<ref>''David Nicolle.''&#x20;Manzikert 1071: The breaking of Byzantium.&#x20;— Osprey Publishing, 2013.&#x20;— P.&#x20;8.</ref>, [[Սյունիք նահանգ]]ի տարածքում, որը գոյություն է ունեցել 987-1170 թվականներին՝ մայրաքաղաք ունենալով [[Կապան (բերդաքաղաք)|Կապան բերդաքաղաքը]]<ref name="Թադևոս">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 3։</ref>։ Սյունյաց թագավորությունը կազմավորվել է Սյունիք նահանգում 10-րդ դարի 70-ական թվականներին<ref name="Թադևոս" /><ref name="Թադևոս5">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 5։</ref>։ Իր գոյությունը պահպանել է մինչև 1170 թվականը<ref name="Թադևոս" />։ Այն ավելի ուշ է վերացել, քան [[Մեծ Հայք]]ում եղած հայկական մյուս բոլոր թագավորությունները ([[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրականի]], [[Բագրատունիների թագավորություն|Անի-Շիրակի]], [[Վանանդի թագավորություն|Վանանդի կամ Կարսի]], [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Լոռու կամ Տաշիր-Ձորագետի]])<ref name="Թադևոս" />։ Միջնադարյան [[Բագրատունիներ]]ից վասալական կախման մեջ գտնվող այս թագավորությունը իր մեջ ներառում էր մոտավորապես ներկայիս [[Հայաստան]]ի [[Սյունիքի մարզ]]ը գրեթե ամբողջովին, բացառությամբ ներկայիս [[Գորայք (համայնք)|Գորայք]] համայնքը ընդգրկող տարածքի, նաև որոշ տարածքներ` [[Արցախի Հանրապետության]] [[Քաշաթաղի շրջան]]ից ու [[Նախիջևանի ինքնավար հանրապետություն]]ից ([[Ադրբեջան]])<ref name="Թադևոս5" />։ Բագրատունյաց Հայաստանի ենթակա թագավորություններից ([[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրական]], Սյունիք, [[Վանանդի թագավորություն|Վանանդ]], [[Լոռու թագավորություն|Լոռի]]) ու իշխանություններից ([[Տարոնի իշխանություն|Տարոն]], [[Տայքի կյուրոպաղատություն|Տայք]]) ամենավերջինն էր, որը հիմնադրվել էր [[987]] թվականին՝ [[Սմբատ Ա Սյունի|Սմբատ Սյունու]] կողմից։ Տարածքն ընդգրկում էր [[Սյունիք նահանգ]]ի հարավային հատվածները՝ կազմելով 8 000 քառ. կմ։ Սյունիքի թագավորության մեջ կային 43 [[Բերդ (ամրոց)|բերդ]], 48 [[վանք]] և 1000-ից ավելի գյուղեր։ Մայրաքաղաքը սկզբնական շրջանում [[Շաղատ (պատմական)|Շաղատ]] գյուղաքաղաքն էր, իսկ [[10-րդ դար]]ի վերջերից [[Կապան]] քաղաքը։ Սյունիքի թագավորության պատմությունը ամփոփված է մի քանի հայ պատմիչների աշխատություններում։ Նրանցից հատկապես մեծարժեք է [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ի «Սիսական նահանգի պատմություն» երկասիրությունը։ == Անվան ստուգաբանություն == Սյունիք անունը [[Մովսես Խորենացի]]ն (5-րդ դար) կապում է [[Հայկ նահապետ]]ի թոռ [[Սիսակ]]ի անվան հետ։ Գիտական բացատրությունը հավանաբար այն է, որ [[սեպագիր]] [[Արձանագրություն (փաստաթուղթ)|արձանագրություններում]] հիշատակված Սիունի (Ծիունի) տոհմանունից է առաջացել Սյունիք անունը<ref name="ՏԲ">{{Գիրք:ՏԲ4|639}}</ref>։ == Աշխարհագրական բնութագիր == === Աշխարհագրական դիրք === [[Կովկաս]]յան (Կապ-Կոհ) լեռնաշղթային գրեթե զուգահեռ՝ հյուսիս-արևմուտքից դեպի հարավ-արևելք տարածված է մի ընդարձակ լեռնաշխարհ, որն ընդհանուր առմամբ հայտնի է [[Փոքր Կովկաս]] (նաև՝ Ստորին, Անտիկովկաս) անվանումով<ref name="Թադևոս8">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 8-12։</ref>։ Փոքր Կովկասը բաղկացած է բազմաթիվ ճյուղավորություններ ունեցող մի քանի [[լեռնաշղթա]]ներից, որոնք խաչաձևվելով՝ [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի հյուսիս-արևելյան մասը վերածում են լեռնային առանձին փակ ֆիզիկա-աշխարհագրական շրջանների<ref name="Թադևոս8" />։ Այդպիսի մի մեծ շրջան է իրենից ներկայացնում Սյունիքի թագավորությունը ընդգրկող Սյունքի հարավ-արևելյան մասը, որը սահմանափակված է արևմուտքից [[Զանգեզուրի լեռներ|Զանգեզուրի]] (Սյունյաց) լեռներով, հարավից՝ [[Արաքս]] (Երասխ) գետով, արևելքից՝ [[Հագարի]] (Աղավնո) գետով և հյուսիսից՝ [[Իշխանասար]]ի հրաբխային զանգվածով<ref name="Թադևոս5" /><ref name="Թադևոս8" />։ ==== Զանգեզուրի լեռներ ==== {{Հիմնական|Զանգեզուրի լեռներ}} [[Պատկեր:Zangezur mountains-IMG 1010.JPG|մինի|աջից|Տեսարան դեպի [[Զանգեզուրի լեռներ]]ը՝ [[Գորիս]]ի արևելքից։]] Զանգեզուրի լեռները սկսվում են [[Հինալ]] (Կոնգուր) գագաթից (3367 մետր) և գրեթե [[միջօրեական]]ի ուղղությամբ ձգվում է մինչև Արաքսի հոսանքը, ուր կտրվում է 600 մետր խորություն ունեցող ուղղաձիգ անդունդով<ref name="Թադևոս8" />։ Զանգեզուրի լեռնաշղթան, [[Մեծ Կովկաս]]ից հետո, [[Անդրկովկաս]]ում ամենաբարձր լեռնաշղթան է<ref name="Թադևոս8" />։ Նրա գլխավոր գագաթներից չորսի բարձրությունն անցնում է 3600 մետրից, իսկ մյուս 6-ինը՝ 3300 մետրից<ref name="Թադևոս8" />։ Ամենաբարձր գագաթը՝ [[Կապուտջուղ]]ը (3927 մետր) ծածկված է մշտնջենական ձնածածկույթով<ref name="Թադևոս8" /><ref>«География Кавказа», Թիֆլիս, 1924, էջ 50։</ref>։ Շղթայի ամբողջ երկարությունը հասնում է 150 կմ-ի<ref name="Թադևոս8" /><ref>«География Кавказа», Թիֆլիս, 1924, էջ 60։</ref>։ Զանգեզուրի լեռնաշղթայի հյուսիսային մասի գագաթներն ու լանջերը մեղմ թեքությամբ խառնվում են հարևան Ղարաբաղի (Արցախի) և Հայոց ձորի (Վայոց ձորի) բարձրադիր սարահարթերի հետ<ref name="Թադևոս8" />։ Լեռնաշղթայի հյուսիսային մասի այդպիսի համեմատաբար փորք բարձրության պատճառով էլ նրա վրա գտնվող լեռնանցքները տեղ-տեղ հազիվ են նշմարվում, և չափազանց հեշտ է անցնել մի կողմից դեպի մյուսը<ref name="Թադևոս8" />։ Շեռնաշղթայի այդ մասում է գտնվում [[Որոտանի լեռնանցք]]ը (2300 մետր), որի վրայով էլ այժմ անցնում է [[Մ 2 ճանապարհ (Հայաստան)|ճանապարհը]]՝ [[Եղեգնաձոր]]ից դեպի [[Գորայք]] գյուղ, սակայն մոտենալով [[Սարվարդ (լեռ)|Սալվարդին]] («Աղոթարան»)՝ իր շրջապատի նկատմամբ հետզհետե բարձրանում է<ref name="Թադևոս8" />։ Սալվարդ գագաթից ոչ հեռու գնտվում է [[Սիսիանի լեռնանցք]]ը (2100 մետր), որով անցնում է [[Սիսիան]]ից դեպի [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևան]] [[Մ 13 ճանապարհ (Հայաստան)|ճանապարհը]]<ref name="Թադևոս8" />։ [[Պատկեր:Arevik National Park and Meghri mountains in winter.jpg|մինի|[[Արևիք ազգային պարկ]]ը` [[Զանգեզուրի լեռնաշղթա]]յի [[Մեղրու լեռներ|Մեղրիի լեռնաբազուկի]] հարավային լանջին։]] Զանգեզուրի (Սյունյաց) լեռների հարավային մասը, որը 94 կմ երկարությամբ ձգվում է Սալվարդից մինչև Արաքս, խիստ կերպով տարբերվում է հյուսիսային մասից<ref name="Թադևոս8" />։ Նրա հարաբերական բարձրությունն անհամեմատ մեծ է, այստեղ են գտնվում լեռնաշղթայի ամենաբարձր գագաթները<ref name="Թադևոս8" />։ Լեռնաշղթայի այս մասում տարածված են բազմաթիվ լճակներ, իսկ երկու կողմերից լանջերը ակոսված են խորխորատներով<ref name="Թադևոս8" />։ Կողերից և հատակից հոսող ձյան հալոցքի ու անձրևների ջրերը շատ հաճախ առաջացնում են հսկայական քանակությամբ ցեխ, որը հոսելով դեպի ներքև, երբեմն մեծ վնասներ է հասցնում ստորին մասերում գտնվող գյուղերին<ref name="Թադևոս8" />։ Այդպիսի մի աղետալի դեպք տեղի է ունեցել [[Ագուլիսի ձոր]]երում՝ 1884 թվականի մայիսի 7-ին, որը հսկայական վնասներ է պատճառել<ref name="Թադևոս8" /><ref>«ՀԽՍՀ ֆիզիկական աշխարհագրություն», Ստեփան Լիսիցյան, Երևան, 1940, էջ 30։</ref>։ Լեռնաշղթայի այս մասում գտնվող լեռնանցքներից հաղորդակցության համար համեմատաբար հարմար է [[Կապուտջուղի լեռնանցք]]ը, որով անցնում է ճանապարհը [[Ողջի]] գետի հովտից դեպի [[Գիլանչայ (գետ)|Գիլան գետի]] հովիտը<ref name="Թադևոս8" />։ Այս ճանապարհը մատչելի է եղել միայն ամառվա ամիսներին՝ [[հետիոտն]] մարդկանց և [[գրաստ]]ների համար<ref name="Թադևոս8" />։ Զանգեզուրի լեռներից սկիզբ են առնում մի քանի լեռնաշղթաներ, որոնք տարածվում են գրեթե լայնական ուղղությամբ<ref name="Թադևոս8" />։ Դրանցից ամենաերկարը սկիզբ է առնում Որոտանի և Սիսիանի լեռնանցքների արանքից և ձգվելով դեպի արևմուտք՝ եզրավորում է Հայոց ձորի (Վայոց ձորի) գոգահովիտը հարավային կողմից<ref name="Թադևոս8" />։ Ավելի հարավ գտնվող [[Բարգուշատի լեռներ|Բարկուշատի]] և Մեղրու (Արևիք) շեռնաշղթաները Զանգեզուրի լեռների հարավային մասից սկսվելով, իրար նկատմամբ գրեթե զուգահեռ ձգվում են դեպի արևելք և վերջանում Արաքսի ձախ ափին<ref name="Թադևոս8" />։ Բարկուշատի արևմտյան մասում է գտնվում [[Աճանան (լեռ)|Աճանան]] (2393 մետր) գագաթը, իսկ նրանից մի փոքր արևելք՝ Բարկուշատի ամենաբարձր գագաթը՝ [[Արամազդ (լեռնագագաթ)|Արամազդը]] (3392)<ref name="Թադևոս8" />։ {{Բազմապատիկ պատկերներ|գոտի=right|ուղղություն=horizontal|վերնագիր=|լայնություն1=250|լայնություն2=240|պատկեր1=Տափասար լեռ.jpg|նկարագրություն1=Աճանան (Տափասար) լեռնագագաթը։|պատկեր2=Aramazmountaina.jpg|նկարագրություն2=Արամազդ լեռնագագաթը։}} Բարկուշատի վրա նշանավոր է [[Արամազդի լեռնանցք]]ը<ref name="Թադևոս8" />։ Բարկուշատից հարավ գտնվող [[Մեղրու լեռնաշղթա]]յի ամենաբարձր գագաթը՝ [[Բաղացսար]]ն ունի 3256 մետր բարձրություն, բայց ավելի մեծ բարձրություն ունի այդ շղթայից դեպի հյուսիս տարածվող լեռնաճյուղերից մեկի՝ [[Խուստուփ-Կատարի լեռներ]]ի վրա գտնվող [[Խուստուփ]] սարը (3214 մետր)<ref name="Թադևոս8" />։ Մեղրիի լեռներում հիշատակության արժանի է [[Մեղրու լեռնանցք]]ը, որտեղով այժմ անցնում է [[Կապան]]ից դեպի [[Մեղրի]] տանող խճուղին<ref name="Թադևոս8" />։ === Երկրաբանական կառուցվածք === Վաղ անցյալում Սյունյաց աշխարհի հարավ-արևելյան մասում չեն դադարել գործելուց [[Հրաբուխ|հրաբխային]] և [[Տեկտոնական շարժումներ|տեկտոնական երևույթները]]<ref name="Թադևոս5" />։ Մինչև այժմ շարունակվող լեռնակազմական երևույթների արտահայտությունն են այստեղ տեղի ունեցող [[երկրաշարժ]]երը<ref name="Թադևոս5" />։ ==== Վայոց ձորի երկրաշարժ (735) ==== {{Հիմնական|Վայոց ձորի երկրաշարժ (735)}} Ավելի վաղ ժամանակներում տեղի ունեցած համեմատաբար աղետաբեր երկրաշարժերի մասին տեղեկություններ են հայտնում հայ պատմիչները<ref name="Թադևոս6" />։ [[Կիրակոս Գանձակեցի|Կիրակոս Գանձակեցու]] հիշատակության համաձայն 8-րդ դարի առաջին կեսում Սյունյաց նահանգի [[Վայոց ձոր (գավառ)|Հայոց ձոր]] (Վայոց ձոր) գավառում տեղի ունեցած [[Վայոց ձորի երկրաշարժ (735)|երկրաշարժից]] զոհվել է 10․000 մարդ, երկրաշարժի կատարած ավերումների պատճառով ընկղմվել է [[Մոզ]] քաղաքը, իսկ գավառն այդ օրվանից իբրև թե կոչվել է «Վայոց (ողբի) ձոր»<ref>«Պատմութիւն Հայոց», [[Կիրակոս Գանձակեցի]], Թիֆլիս, 1909, էջ 70։</ref>։ {{քաղվածք|«Եւ ահա խաւար ի վերուստ անտեսանելի կալաւ<br> [[Մոզ|զՄոզանն]] սահմանն, և զաւուրս քառասուն շարժեցաւ<br> վայրն, և խորասույզ եղեալ ընկղմեցան կենդանւոյն<br> ոգիք իբրև տասն հազար։ Վասն այնօրիկ [[Վայոց ձոր (գավառ)|Վայոյ Ձոր]]<br> անուանեցաւ մինչ ցայսօր ժամանակի»։|«Պատմութիւն Հայոց», [[Կիրակոս Գանձակեցի]]}} Հայոց ձորում տեղի ունեցած այդ երկրաշարժի մասին վայություններ ունեն նաև [[Մխիթար Այրիվանեցի]]ն<ref>«Մխիթարայ Այրիվանեցւոյ Պատմութիւն Հայոց», Մոսկվա, 1860, էջ 52։</ref> ու [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ը<ref>«Պատմութիւն նահանգին Սիսական արարեալ Ստեփաննոսի Օրբելեան արքեպիսկոպոսի Սիւնեաց», Թիֆլիս, 1910, էջ 142-143։</ref>, որոնց հաղորդած տեղեկությունները լիովին համապատասխանում են Գանձակեցու հիշատակությանը<ref name="Թադևոս6" />։ [[Գևորգ Մեսրոպ]]ի հաշվարկներով Վայոց ձորի երկրաշարժը տեղի է ունեցել 735 թվականին<ref name="Թադևոս6" /><ref>«Հայոց պատմութիւն (քննական)», հ․ Ա, Կ․ Պոլիս, 1914, էջ 97։</ref>։ Հնարավոր է համարվում, որ երկրաշարժի հետևանքով ընկղմվածների թիվը չափազանցված է պատմիչների կողմից, սակայն հիշյալ նկարագրություններից ենթադրվում է այդ երկրաշարժի կործանիչ բնույթը<ref name="Թադևոս6" />։ ==== Քարկոփի երկրաշարժ (906) ==== {{Հիմնական|Քարկոփի երկրաշարժ (906)}} 10-րդ դարի սկզբներին տեղի ունեցած [[Քարկոփի երկրաշարժ (906)|երկրաշարժը]] բավականին վնասներ է պատճառել Սյունիքում<ref>«Պատմութիւն նահանգին Սիսական», Ստեփանոս Օրբելյան, Թիֆլիս, 1910, էջ 236։</ref><ref name="Թադևոս7">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 7-8։</ref>։ ==== Գանձակի երկրաշարժ (1139) ==== {{Հիմնական|Գանձակի երկրաշարժ (1139)}} 1139 թվականին [[Գանձակ]]ի աղետաբեր [[Գանձակի երկրաշարժ (1139)|երկրաշարժի]] ալիքները հասնում են նաև Սյունիք, որի հետևանքով փլվում է [[Տաթևի վանք]]ի մեծ եկեղեցու գմբեթը<ref name="Թադևոս7" /><ref name="Sisakan">«Պատմութիւն նահանգին Սիսական», Ստեփանոս Օրբելյան, Թիֆլիս, 1910, էջ 341։</ref>։ ==== Սյունիքի երկրաշարժ (1143) ==== Գանձակի երկրաշարժից 4 տարի անց, 1143 թվականին Սյունքում տեղի է ունեցել ավելի աղետաբեր [[Սյունիքի երկրաշարժ (1143)|երկրաշարժ]]։ Այս երկրաշարժի մասին հայտնում է Ստեփանոս Օրբելյանը<ref name="Թադևոս7" /><ref name="Sisakan" />։ {{քաղվածք|«․․․և ամենևիմբ ջնջեցավ մարդ և անասուն․<br> և անբնակ եղև բոլոր աշխարհս Սիսական․<br> միայն թէ ի ծերպս մնացեալ էին<br> ուրեք ուրեք երկու կամ երեք արք»։|«Պատմութիւն նահանգին Սիսական», [[Ստեփանոս Օրբելյան]]}} Հավանական է, որ 1143 թվականին տեղի ունեցած երկրաշարժի պատճառած վնասների նկարագրությունը Օրբելյանկի կողմից չափազանցություն է, սակայն պարզ է, որ այս երկրաշարժը Սյունիքում աղետալի հետևանքներ է ունեցել<ref name="Թադևոս7" />։ Հետագա դարերում ևս ներքին ուժերն իրենց պարբերաբար զգացնել են տվել երբեմն թույլ, երբեմն էլ մեծ ուժի երկրաշարժերի ձևով<ref name="Թադևոս7" />։ ==== Զանգեզուրի երկրաշարժ (1931) ==== {{Հիմնական|Զանգեզուրի երկրաշարժ (1931)}} 1931 թվականի ապրիլի 27-ին [[Զանգեզուր]]ում տեղի ունեցած աղետաբեր [[Զանգեզուրի երկրաշարժ (1931)|երկրաշարժը]] զգալի ավերումներ է պատճառում մի քանի գյուղերի՝ փոփոխություններ առաջացնելով նաև [[երկրակեղև]]ի վրա<ref name="Թադևոս6">«Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով)», Թադևոս Հակոբյան, Երևան, 1966, էջ 6։</ref>։ Երկրաշարժի հետևանքով մի քանի տեղերում (մասնավորապես [[Ողջի]] գետի վերին հոսանքի շրջանում) առաջացան փլվածքներ, ցամաքեցին մեծ թվով [[աղբյուր]]ներ և այլն<ref name="Թադևոս6" />։ === Ռելիեֆ === Սյունյաց աշխարհի հարավ-արևելյան մասի ռելիեֆը ձևավորվել է [[Երրորդական ժամանակաշրջան|երրորդական]] և [[Անթրոպոգենի ժամանակաշրջան|չորրորդական]] ժամանակաշրջաններում<ref name="Թադևոս5" />։ Հետագայում հսկայական փոփոխություններ է առաջացրել [[գետ]]երի և [[մթնոլորտային տեղումներ]]ի ներգործությունը, որոնք կտրտել և ողողել են [[լեռնաշղթա]]ներն ու առանձին բարձրացումները<ref name="Թադևոս5" />։ === Ջրագրություն === [[Պատկեր:Shaki waterfall.jpg|մինի|[[Շաքիի ջրվեժ]]]] <gallery mode="packed"> Պատկեր:-Լիճքի ջրվեժներ S-N 08.jpg|Լիճքի առաջին ջրվեժը Պատկեր:Lichk 2nd waterfall.jpg|Լիճքի երկրորդ ջրվեժը Պատկեր:-Լիճքի ջրվեժներ S-N 04.jpg|Լիճքի երրորդ ջրվեժը Պատկեր:Լիճքի ջրվեժ1.jpg|Լիճքի չորրորդ ջրվեժը </gallery> === Բնություն === ==== Բուսական աշխարհ ==== [[Սիսիանի լեռնանցք]]ից սկսած դեպի հարավ հանդիպում են [[Թփեր|թփուտների]] առանձին պուրակներ, իսկ ավելի հարավ, Զանգեզուրի լեռնաշղթայի արևելյան մասում անտառներն արդեն համեմատաբար ավելի խիտ են և բարձրահասակ<ref name="Թադևոս8" />։ Բարկուշատի և Մեղրու լեռնաշղթաների բարձրադիր լեռնալանջերը գտնվում են [[Ալպյան մարգագետիններ|ալպիական մարգագետինների]] շրջանում<ref name="Թադևոս8" />։ Լանջերի մեծ մասը ծածկված են անտառներով<ref name="Թադևոս8" />։ == Պատմություն == === Թագավորության հիմնում === 10-րդ դարի 70-ական թվականներին նախկին [[Սյունիք նահանգ]]ի հարավ-արևելյան մասում կազմավորվում է Սյունիքի թագավորությունը<ref name="Թադևոս5" />։ Նրա տարածքը իր մեջ ներառում էր ներկայիս [[Հայաստան]]ի [[Սյունիքի մարզ]]ը՝ գրեթե ամբողջությամբ, նաև որոշ տարածքներ՝ [[Արցախի Հանրապետության]] [[Քաշաթաղի շրջան]]ից ու [[Նախիջևանի ինքնավար հանրապետություն]]ից ([[Ադրբեջան]])<ref name="Թադևոս5" />։ 987 թվականին, Անիի թագավորության ժամանակավոր թուլացման ժամանակ<ref>{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/bagratids-dynasty|заглавие=Bagratids|автор=[[Туманов, Кирилл Львович|C. Toumanoff]]}}</ref>, որը պայմանավորված էր Սյունիքի տիրակալ Սմբատի՝ Ռավվադյան էմիր Աբու ալ-Հայջի ագրեսիայով, վերջինիս, ինչպես նաև հարևան արցախյան իշխանների օգնությամբ, Սյունիքը հռչակեց Բագրատունիներից առանձին թագավորություն - «... նրանք թագադրեցին այդ հրաշալի մարդուն՝ հայ Սմբատին՝ Սյունիքի կառավարիչ», - գրում է Սյունիքի պատմաբան Ստեփանոս Օրբելյանը<ref>Ստեփանոս Օրբելյան, Պատմություն տանն Սիսական, Թիֆլիս, 1910, էջ ։</ref>: Օրբելյանը այս որոշումը հիմնավորում է նրանով, որ Բագրատունիների նախնիները հին ժամանակներում ենթադրաբար եկել են Հրեաստանից (ըստ ավանդության), մինչդեռ Սյունին իր ծագումը կապում է հայերի լեգենդար նախնու՝ Հայկի հետ: Սակայն ընդամենը մեկ տարի անց, Աբու ալ-Հայջի մահից հետո, Սմբատ I Սահակյանը ճանաչեց Հայաստանի թագավոր Սմբատ II-ի գերագույն իշխանությունը և նույն թվականին, որպես հայկական բանակի մաս, մասնակցեց Աբխազական թագավորության դեմ հայ-վրացական արշավանքին<ref>''Степаненко В. П.''&#x20;Из истории армяно-византийских отношений второй половины X—XI в. (к атрибуции монет Кюрикэ куропалата)&#x20;// Античная древность и средние века.&#x20;— 1978.&#x20;— Вып. 15.&#x20;— С. 46.</ref>: Սմբատ Ա Սահակյանի գահակալության առաջին տարիներին ձևավորվեց պետական ​​ապարատը, ստեղծվեցին պետական ​​ինստիտուտներ, կարգավորվեց բանակը, հիմնադրվեցին դատարաններ, ամրացվեցին և հագեցվեցին ամրոցներ, զարգացավ շինարարությունը։ Արդեն իր գահակալության առաջին տարիներին Հայաստանի թագավոր Գարիկ Ա-ն (989-1020) իր վասալից վերցրեց որոշ շրջաններ (Չախուկը և Ծղուկի մի մասը), այդ թվում՝ Վայոց Ձորը<ref>''Степаненко В. П.''&#x20;Политическая обстановка в Закавказье в первой половине XI в&#x20;// Античная древность и средние века.&#x20;— 1975.&#x20;— Вып. 11.&#x20;— С. 124—125.</ref>: 10-րդ դարի վերջին վասալ Սյունիքի թագավորության սահմանները արևելքում հասնում էին մինչև Ակերա գետը, հյուսիս-արևելքում՝ Արցախյան լեռների ջրբաժանը, իսկ հյուսիսում ընդգրկում էին Բռնակոթ-Սիսիան-Տեղ շրջանը արևմուտքում՝ մինչև Զանգեզուրի լեռները, ընդգրկելով Երնջակ շրջանի մի մասը՝ Շորոթ գյուղով (Երնջակ ամրոցը, որը գրավվել էր Գոլթնա էմիրի կողմից 10-րդ դարի սկզբին և դարի վերջին վերամիավորվել էր Սյունիքի հետ), իսկ հարավում՝ մինչև Արաքս գետը։ Թագավորության այս սահմանները մնացին մինչև 12-րդ դարի սկիզբը<ref>Гагик I&#x20;//&#x20;Большая советская энциклопедия&#x20;: [в 30 т.]&#x20;/ гл. ред. А. М. Прохоров.&#x20;— 3-е изд.&#x20;— <abbr>М.</abbr>&#x20;: Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref>։ Վասակի (998-1040) և Սմբատ II Աշոտյանի (1040-1044) օրոք Սյունիքի թագավորությունը տնտեսական վերելք ապրեց՝ հասնելով իր գագաթնակետին<ref>''University of Cambridge.''&#x20;The Cambridge history of Iran.&#x20;— Cambridge University Press, 1991.&#x20;— Т.&#x20;5.&#x20;— С.&#x20;64.</ref>։11-րդ դարի կեսերին, Ալփ Արսլանի գլխավորությամբ սելջուկյան արշավանքի սկսվելուց հետո, Սյունիքը, Տաշիրի հետ միասին, մնաց այն քիչ հայկական շրջանների շարքում, որոնք չենթարկվեցին նվաճման։Վարդան Արևելցին գրում է<ref>''Вардан Великий.''&#x20;Часть 3&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Всеобщая история Вардана Великого..&#x20;— <abbr>М.</abbr>, 1861.&#x20;— С.&#x20;126-129.</ref>. 1064 թվականին, Գրիգոր I Աշոտյանի (1051–1072) օրոք, Սյունիքը ներխուժեցին Մալիք շահի և նրա վեզիր Նիզամ ալ-Մուլքի գլխավորությամբ Կենտրոնական Ասիայի սելջուկները՝ կորցնելով մի շարք սահմանային տարածքներ։ Թագավորության տարածքային ամբողջականությունը վերականգնվեց[19] Սենեքերիմի (1072–1094) օրոք, որի իշխանությունը հաստատեց Մալիք շահը[20]։ Մի փաստաթղթում նա նույնիսկ իրեն անվանել է Սյունիքում բնակվող Հայաստանի թագավոր:{{քաղվածք|''Այդ ինչու՞, գրում է [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ը, [[Հրաչյա]]յի կողմից գերեվարված Բագրատունիների ժառանգներից կարող են օծվել հայոց թագավորներ, իսկ Սյունյաց աշխարհից՝ ոչ։ Չէ՞ որ ի Հայկայ երևելի հարազատութեամբ որդիք զհարս փոխանակելով և տերութեամբ եկեալ հասեալ էին մինչև ցայժմ։ Սյունյաց աշխարհի իշխանները «երբեք ոչ ըմբոստացան ի հայրենի տերութեանցն», ուստի «քրեական մեղք» չի կարելի համարել Սմբատի գահակալություն''|[[Ստեփանոս Օրբելյան]]}}Վերջինիս մահից հետո Սյունիքի թագավորությունը վերականգնեց իր փաստացի ինքնիշխանությունը։ 11-րդ դարի վերջին այն կազմում էր պատմական Սյունիքի մոտավորապես 1/3-ը (մոտավորապես 5,500 կմ²[1]): Թագավորությունն ուներ 43 ամրոց, 48 վանք, 1,008 գյուղ, 1 քաղաք և մի քանի բնակավայր[9]: Սյունիքի թագավորությունը ակտիվորեն մասնակցում էր բոլոր համաթուրքական ռազմական և քաղաքական իրադարձություններին[14], սերտորեն համագործակցելով Անի-Շիրակի հետ[9], իսկ իշխող Սյունիքի տոհմը մնաց Բագրատունիների հավատարիմ դաշնակիցը[24]: Օրինակ՝ Վասակ թագավորը մասնակցեց Գարիկ I-ի Փարիզի արշավանքին (1003), իսկ Սմբատ II Աշոտյանը երկու հազարանոց բանակ տրամադրեց Տաշիր-Ձորագետի թագավոր Դավիթ Անհողին՝ Շադդադի Աբուլ-Ասվարի հետ նրա հակամարտության (1040) ժամանակ[25]: Սյունիքի թագավորության ձևավորումից հետո Տաթևի եպիսկոպոսությունը զգալիորեն ամրապնդվեց: Տաթևի վանքը տարածաշրջանի հոգևոր կենտրոնն էր[9], ինչպես նաև միջնադարյան Հայաստանի մտավոր և մշակութային կենտրոններից մեկը։[26][27] «Բրիտանիկա» հանրագիտարանը նշում է, որ 10-րդից 11-րդ դարերում Սյունիքում և այլ հայկական նահանգներում հայ գրականությունը, արվեստը և ճարտարապետությունը զարգացել են ավելի ազատ, քան 5-րդ դարից ի վեր որևէ այլ ժամանակ։[28] 10-րդ դարի վերջին վանական համալիրը զգալիորեն ընդլայնվել է։ 1000 թվականին կառուցվել է Վաղադիի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին, 1006 թվականին՝ Սուրբ Կարապետ եկեղեցին, իսկ 1086 թվականին՝ Վահանավանքի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Կապան քաղաքը ընդլայնվել է, զարգացել են գյուղատնտեսությունն ու անասնապահությունը, ինչպես նաև փայտամշակման արդյունաբերությունը։ Արհեստները զգալիորեն զարգացել են Կապանում, Տաթևում և այլուր։ 12-րդ դարում թագավորությունում քաղաքական իրավիճակը վատթարացել է։ Սելջուկների արշավանքները աղետալի հարված են հասցրել հայ էթնիկ խմբին։[29] Սյունիքը և Հայաստանի այլ շրջաններ աստիճանաբար դարձել են նրանց նվաճման թիրախ։[29] 1103 թվականին սելջուկները գրավեցին և ավերեցին Կապանը, 1104 թվականին՝ Որոտնի ամրոցը, իսկ մեկ տարի անց՝ Բգենը։ «Խիտ խավարը պատեց հայ ժողովրդին», - գրել է Ստեփանոս Օրբելյանը[30]՝ նկարագրելով այս աղետները։ Գրիգոր II թագավորը (1096 կամ 1103–1166) փորձեց ակտիվացնել իր արտաքին քաղաքականությունը՝ հղում անելով հայ-վրացական զորքերի հաջողություններին։ Սակայն, վրացական թագավորության ժամանակավոր անհաջողությունների շրջանում, սելջուկ էմիրները կրկին ուժեղացրին ճնշումը Սյունիքի վրա։[[Պատկեր:Vahanavanq.jpg|մինի|ձախից|[[Վահանավանք]]]] == Հոգևոր-մշակութային կյանքի ծաղկում == [[Պատկեր:Vorotnavank2.jpg|մինի|[[Որոտնավանք]]]] Սյունյաց թագավորների մեծ մասը արու զավակ չեն ունեցել, ինչի արդյունքում խնամիական կապեր հաստատած Արցախի իշխանները հայտնվել են Սյունիքի գահին։ [[Սմբատ Բ Սյունի|Սմբատ Բ]]-ի կրտսեր եղբայր [[Գրիգոր Ա Սյունի|Գրիգորը]] ([[1051]]-[[1072]]) ամուսնացած էր Արցախի ականավոր իշխան Սահակ Սևադա Բ-ի դստեր՝ Շահանդուխտի հետ։ Նրանք նույնպես ժառանգ չունեին, որպիսի փաստը արձանագրված է Վահանավանքի սուրբ Աստվածածին կրկնահարկ եկեղեցու [[1086]] թվականի վիմական բնագրում։ Սմբատ Բ և Գրիգոր Ա թագավոր-եղբայրները զբաղվել են շինարարական աշխատանքներով։ Աջակցել և «ամենայն պիտոյիւք» օգնել են Տաթևի վանքի, Վահանավանքի, [[Բղենո-Նորավանք]]ի և հոգևոր-կրթական այլ կենտրոնների վերանորոգման աշխատանքներին։ Նրանց գահակալության տարիներին առավել հարստացան Սյունիքի կրոնական օջախները, առանձնապես Տաթևի վանահայրությունը, որն ուներ միաբանության ավելի քան 1000 անդամ։ [[Պատկեր:Baghaberd.jpg|մինի|ձախից|[[Բաղաբերդ]]]] Գրիգոր Ա-ի մահվանից հետո Սյունյաց ազնվականության որոշմամբ թագավոր է հռչակվում Շահանդուխտ թագուհու կրտսեր եղբայր [[Սենեքերիմ Սևադյան|Սենեքերիմը]], ով պատերազմներ է մղել Սյունիքի [[Կովսական (գավառ)|Կովսական գավառ]] ներխուժած Փատլուն ամիրայի դեմ։ Նա ունեցել է 4 որդի (Գրիգոր, Սմբատ, Սևադա, Կյուրիկե) և մեկ դուստր։ [[1081]] թվականին, Շահանդուխտ թագուհին, «սրբասնունդ օրիորդ» Կատան՝ նրա քույրը, և Սենեքերիմ եղբայրը իրենց մոր՝ Աղվանից թագուհի իշխանուհի Սոփիայի հիշատակը հավերժացնելու նպատակով գեղաքանդակ խաչքար են կանգնեցրել մեծ տաճարի արևելյան սարալանջին։ Վահանավանքի կրկնահարկ դամբարան-եկեղեցու գավթում է թաղված Աղվանից կաթողիկոս Տեր-Ստեփանոսը, որը Կապան էր եկել «նեղեալ ի Տաճկաց», այսինքն՝ սելջուկ-թուրքերից, հավանաբար, 1070-ական թվակականներին։ Ի տարբերություն հարևան [[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրականի]] իշխողների, որոնք քրիստոնյա Բյուզանդիայի աջակցությամբ, փաստորեն, կործանեցին իրենց երկիրը՝ փոխանակելով այն Կեսարիայի հետ, Սյունիքի տերերը իրենց հեռատես և դիվանագիտական հմուտ քայլերի շնորհիվ բարեկամական հարաբերություններ հաստատեցին սելջուկ սուլթանների հետ ու պահպանեցին Սյունյաց աշխարհն ավերիչ ասպատակություններից։ Այս նուրբ, ճկուն ու հեռատես քաղաքականությունը հետագայում որդեգրեցին հատկապես [[Օրբելյաններ|Օրբելյան]] և [[Պռոշյաններ|Պռոշյան]] իշխանները, երբ մոնղոլների աշխարհավեր արշավանքներից տարիներ հետո հարաբերական անդորրն ու կայունությունն օգտագործելով՝ Սյունյաց լեռնաշխարհի ապահով մի անկյունում հիմնադրեցին հանրահռչակ [[Գլաձորի համալսարան|Գլաձորի ուսումնագիտական կենտրոնը]]։ === Անկում === 1126 թ. Հարոն ամիրան գրավեց Արևիք գավառը (այժմյան Մեղրիի շրջանը): 1152 թ. թուրքերին հաջողվեց նվաճել Շլորուտի բերդը, իսկ հինգ տարի հետո` 1157 թ. ընկավ Մեղրիի բերդը: 1170 թ. թուրքերը Կապան քաղաքի մերձակա Աչաղու գյուղի «պարզամիտ քրիստոնյաների» մատնության պատճառով գրավեցին Սյունյաց աշխարհի «հոյս եւ ապաւէն» Բաղաբերդ ամրոցը: Կողոպտվեցին և ոչնչացվեցին այստեղ ամբարված ավելի քան 10000 ձեռագիր մատյաններ, սրբություններ, Սյունյաց նահանգի արքունական գանձերը: Բաղաբերդի անկումը պատմիչը համեմատում է Նաբուգոդոնոսոր արքայի կողմից Երուսաղեմը կործանելու հետ: Ուսումնասիրողներից ոմանք համարում են, որ Բաղաբերդը Կապան քաղաքի միջնաբերդն էր<ref>Թ. Հակոբյան, Ստ. Մելիք - Բախշյան, Հ. Բարսեղյան. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1, Երևան, 1986, էջ 569:</ref>, որպիսի վարկածը ընդունելի չէ, քանզի պատմական Կապան քաղաքը գտնվելիս է եղել Ողջի գետի աջ ափին, իսկ Բաղաբերդ ամրոցը գետի ձախակողմյան սարալանջին Բաղակու քարին հանդիպակաց: Կապանի անկումից հետո Բաղաբերդը չի եղել Սյունիքի մայրաքաղաք, ինչպես համարում են Ղ. Ալիշանն ու հետագա ուսումնասիրողները<ref name=":1">Գրիգոր Գրիգորյան, Սյունիքի թագավորություն (X–XII դարեր), պատմա-բանասիրական հանդես, Երևան, 2006, էջ 143։</ref>։ Սյունյաց Գրիգոր Բ թագավորը, որ իր միակ դստերը Կատային կնության էր տվել Խաչենցի իշխանազն Հասան Գեռաքարեցուն, իր եղբայր Սմբատի հետ մահացել էր դեռևս 1166 թ.: Գեռաքարեցին Հասան Խաչենցի թագավորը, անկարող գտնվեց կազմակերպել Սյունիքի պաշտպանությունը և, ընտանիքը վերցրած, հեռացավ Արցախ<ref name=":1" />: == Թագավորների ցանկ == [[Պատկեր:459 Khendzoresk Village troglodytique vue d'ensemble.JPG|մինի|[[Խնձորեսկ]]]] Այսպիսով` պատմության ասպարեզից վերացավ Հայաստանի վերջին քաղաքական կազմավորումը (բուն Հայաստանում)` Սյունիքի թագավորությունը, որը համառորեն գոյատևեց 200 տարի շարունակ: Վիմագրական ու մատենագրական սկզբնաղբյուրների համադրությամբ այսօր, թերևս, կարելի է կազմել Սյունյաց արքաների գահացանկը և նրանց գահակալության տարիները. 1. Սմբատ Ա, որդի Սահակի – 970 (987)–998, 2. Վասակ` որդի Սմբատ Ա-ի – 998-1040, 3. Սմբատ Բ, որդի Աշոտի (Աշոտիկի)–1040–1051, 4. Գրիգոր Ա որդի Աշոտի (Աշոտիկի)–1051–1072, 5. Սենեքերիմ, որդի Սևադայի – 1072–1094(1096), 6. Գրիգոր Բ, որդի Սենեքերիմի –1096–1166, 7. Հասան Խաչենցի – 1166–1170<ref>Գրիգոր Գրիգորյան, Սյունիքի թագավորություն (X–XII դարեր), պատմա-բանասիրական հանդես, Երևան, 2006, էջ 144։</ref>: Ստեփանոս Օրբոլյանը նշաում է․<blockquote>« …Որոյ վերջին Սենեքերիմ, Նաեւ Գրիգոր որդի նորին, Ապա եւ զայս ի բարձ բարձին Ի ժամանակս Ելտըկուզին, Ազգն այլասեռ պարսկային, Որք հրով զաշխարհ տոչորեցին, Ի վեց հարիւր մեր թուականին Եւ տասն եւ հինգ յաւելուածին…»<ref>Ստեփանոս Օրբելյան. Ողբք և հառաչանք ի դիմաց կաթուղիկէին, Կալկաթա, 1846, էջ 17-18:</ref>:</blockquote> {| border=1 ! Անունը ! Իշխել է ! Նշումներ |- | [[Սմբատ Ա Սյունի|Սմբատ Ա]] | [[987]]-[[998]] | Սիսակ իշխանի որդի, Աշոտ Սյունի գահերեց իշխանի թոռ, Սյունիքի թագավոր |- | [[Վասակ Ա]] | [[998]]-[[1040]] | Սմբատ Ա-ի որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Սմբատ Բ Սյունի|Սմբատ Բ]] | [[1040]]-[[1051]] | Աշոտի (Աշոտիկի) որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Գրիգոր Ա Սյունի|Գրիգոր Ա]] | [[1051]]-[[1072]] | Աշոտի (Աշոտիկի) որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Սենեքերիմ Սևադյան]] | [[1072]]-[[1096]] | Սևադայի որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Գրիգոր Բ Սենեքերիմյան|Գրիգոր Բ]] | [[1096]]-[[1166]] | Սենեքերիմի որդի, Սյունիքի թագավոր |- | [[Հասան Խաչենցի]] | [[1166]]-[[1170]] | Սյունիքի վերջին թագավոր |} == Տես նաև == * [[Սյունիքի իշխանություն]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * Թ.Խ. Հակոբյան. Սյունիքի թագավորությունը, Երևան 1966 * Թ.Խ. Հակոբյան. Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, Երևան 1981 * [https://archive.org/details/SisakanTeghagrutiwnSiwneatsAshxarhisisakanTopographyOfTheLandOf Ալիշան, Ղևոնդ. Սիսական, Վենետիկ 1893] * [https://arar.sci.am/dlibra/publication/116200 Լալայան, Երվանդ. Զանգեզուր, Թիֆլիս 1898] * [https://arar.sci.am/dlibra/publication/192885 Գրիգոր Գրիգորյան. Սյունիքի թագավորությունը (X-XII դարեր)] {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=477}} [[:Կատեգորիա:Սյունիքի թագավորություն]] [[:Կատեգորիա:987 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ]] ie0076m9z8usyyrodub9yxw1tzunquc 0 1342789 10940348 2026-10-11T16:49:43Z Kareyac 13198 Kareyac տեղափոխեց էջը «[[Պատմության ինստիտուտ]]»-ից «[[ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ]]» վերահղման վրայով 10940348 wikitext text/x-wiki #ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ]] 6igyhw46yjid74nh3io9rsvkxzl7rlf 0 1342791 10940361 2026-10-11T17:07:04Z Tatev2005 157587 Նոր էջ «{{Databox}} '''Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկ''' ({{lang-la|Otomops wroughtoni}}), ազատապոչ չղջիկների տեսակ, որը նախկինում տարածված էր միայն Հնդկաստանի [[Արևմտյան Գաթեր|Արևմտյան Գաթերի]] տարածքում, սակայն վերջերս հայտնաբերվել է նաև [[Հյուսիսարևելյան Հնդկաստան|Հնդկաստանի հյուսիսարևելքում]]...»: 10940361 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկ''' ({{lang-la|Otomops wroughtoni}}), ազատապոչ չղջիկների տեսակ, որը նախկինում տարածված էր միայն Հնդկաստանի [[Արևմտյան Գաթեր|Արևմտյան Գաթերի]] տարածքում, սակայն վերջերս հայտնաբերվել է նաև [[Հյուսիսարևելյան Հնդկաստան|Հնդկաստանի հյուսիսարևելքում]] և [[Կամբոջա|Կամբոջայի]] հեռավոր շրջաններից մեկում<ref name=w/>։ Տեսակը դասվում է «տվյալների անբավարարությամբ» կատեգորիային, քանի որ նրա ապրելավայրի, էկոլոգիայի և սննդահայթայթման տարածքի մասին քիչ բան է հայտնի։ ==Տարածվածություն== [[Հնդկաստան|Հնդկաստանում]] տեսակը հանդիպում է երկու վայրում՝ երկրի հարավում գտնվող [[Կառնատակա]] նահանգում և հյուսիսարևելյան Հնդկաստանի [[Մեգհալայա]] նահանգում։ Կառնատակայում այն հանդիպում է Բելգաումի շրջանում՝ Կրիշնապուրի և Տալևադիի միջև գտնվող Բարապեդե քարանձավներում, որոնք հարում են [[Գոա]] նահանգին մոտ գտնվող Բհիմգադի վայրի բնության արգելոցին, և տարիներ շարունակ եղել են տեսակի միակ հայտնի վայրը<ref name=Thabah/>։ 2012–2015 թվականներին Բարապեդե քարանձավում անհատների միջին թիվը կազմել է 82<ref name="iucn status 19 November 2021" />։ 2000 թվականին տեսակը գրանցվել է Կամբոջայում։ Մեգհալայայում այն հայտնաբերվել է վերջերս՝ 2001 թվականին, Շելլա համադաշնության Նոնգրայ գյուղի մոտ գտնվող Սիջու քարանձավում՝ նախկինում արձանագրված երկու վայրերի միջև ընկած հատվածի մոտավորապես կենտրոնական մասում<ref name=Thabah/>։ Առկա է Մեգհալայայից 2001 թվականին հավաքված մեկ [[Առանձնյակ|առանձնյակի]]՝ կեր հայթայթելու վերաբերյալ գրառում<ref name=Thabah/>։ Այդ ժամանակից ի վեր տվյալ վայրում տեսակի դիտարկման և/կամ հավաքման որևէ դեպք չի գրանցվել։ Այդ իսկ պատճառով 2006 թվականին Ջ. Ռ. Բ. Ալֆրեդը նշել է, որ Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության մասին տվյալները հաստատման և վավերացման կարիք ունեն<ref name=Alfred/>։ Մյուս կողմից՝ տարբեր ժամանակներում գաղութի դիտարկման և նմուշների հավաքման դեպքեր են հաղորդել Տոպալն ու Ռամկրիշնան (1980), Բեյթսը (1992), Միստրին և Պարաբը (2001), Ռամակրինան և Պրադհանը (2003)<ref name=Ramakrishna/>։ Մինչև Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության հաստատումն ու վավերացումը՝ Հնդկաստանում "Otomops wroughtoni"-ի տարածվածությունը պետք է սահմանափակվի Կարնատակա նահանգից ստացված՝ գտնվելու վայրի մասին միակ տվյալով։ 2014 թվականի փետրվարին Մանյուել Ռուեդին և գործընկերները Մեգհալայայում հայտնաբերեցին տեսակի երեք նոր գաղութ։ Նրանց տվյալներով՝ այդ ապաստարաններում ապրում է գրեթե հարյուր առանձնյակ, ինչը կրկնապատկում է այս չղջիկի հայտնի պոպուլյացիայի թվաքանակը<ref name=Ruedi/>։ ==Ապրելավայր== Ազատապոչ չղջիկների (Molossidae) ընտանիքի ներկայացուցիչները ապաստանում են քարանձավներում, ծառերի փչակներում և մարդու կառուցած շինություններում։ Այս տեսակի պոպուլյացիաները հայտնաբերվել են անտառապատ տարածքների մերձակայքում գտնվող խոշոր բնական [[Քարանձավ|քարանձավներում]]<ref name="ReferenceA">Wroughton's free-tailed bat at EDGE</ref>։ ==Նկարագրություն== Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկի [[Նախաբազուկ|նախաբազկի]] երկարությունը 63–67 միլիմետր է (2,5–2,6 [[դյույմ]])։ Արուները կշռում են մոտ 36 գրամ (1,3 [[ունցիա]]), էգերը՝ 27 գրամ (0,95 ունցիա)։ Տեսակը աչքի է ընկնում առաջ ուղղված խոշոր ականջներով, որոնք ճակատի վրայով անցնող թաղանթով միացած են միմյանց։ Դեմքը մերկ է, քթի բարձիկը՝ խոշոր և ցայտուն։ Մազածածկույթը կարճ է և թավշյա։ Գլխի գագաթի, մեջքի և հետույքի հատվածը ​​արտահայտված մուգ շագանակագույն է։ Երկու կողքերին՝ թևատակից մինչև [[աճուկ]], ինչպես նաև նախաբազուկների թաղանթների վրա անցնում է սպիտակ նուրբ եզրագիծ։ Ուսերը և [[Ծոծրակոսկր|ծոծրակը]] գորշավուն սպիտակ են։ Փորային կողմը խամրած դարչնագույն է, սակայն այն հակադրվում է գորշ «օձիքով», որը ձգվում է մինչև կզակն ու կրծքավանդակի վերին հատվածը։ Երկու սեռերի մոտ էլ առկա է կոկորդային փոքր պարկ։ Պոչը զգալիորեն դուրս է ցցվում պոչային նեղ թաղանթի ազատ եզրից, ինչի պատճառով էլ այս ընտանիքն ստացել է «ազատապոչ չղջիկներ» անվանումը<ref name="ReferenceA"/>։ ==Կենսակերպ== Այս տեսակի [[Էկոլոգիա|էկոլոգիայի]] մասին շատ քիչ բան է հայտնի։ Ենթադրվում է, որ այն ակտիվ է ամբողջ տարվա ընթացքում։ Սննդակարգն անհայտ է, սակայն, հավանաբար, այն բաղկացած է միջատներից, ինչպես մյուս ազատապոչ չղջիկների դեպքում։ Չղջիկները գիշերային կենսակերպ են վարում, իսկ ցերեկը գլխիվայր կախված հանգստանում են քարանձավներում։ Հնդկաստանում նրանք ապրում են փոքր խմբերով՝ սովորաբար հինգից յոթ առանձնյակ, քարանձավների առաստաղների նեղ ճեղքերում և խոր խոռոչներում։ Ենթադրվում է, որ էգերը տարին մեկ անգամ ծնում են մեկ ձագ։ Հնդկաստանում դեկտեմբերին հավաքված նմուշներից մի քանիսն ունեին նորածին ձագեր, իսկ մյուսները ծննդաբերության շեմին էին։ ==Սպառնալիքներ== Մինչև երկու նոր գաղութների հայտնաբերումը այս տեսակը աշխարհում ամենաշատ վտանգված 15 չղջիկների տեսակներից մեկն էր։ Նոր հայտնագործությունները հետազոտողներին հիմք են տվել հուսալու, որ այդ տեսակը կարող է շատ ավելի լայն տարածում ունենալ, քան հայտնի է այսօր։ Սակայն այն չափազանց խոցելի է բնակավայրերի ոչնչացման և ապաստարանների խաթարման նկատմամբ, իսկ Արևմտյան Գաթերի [[Պոպուլյացիա|պոպուլյացիան]], հնարավոր է, տուժում է հանքարդյունաբերական, փայտանյութի և [[Հիդրոէներգետիկա|հիդրոէներգետիկ]] ընկերությունների ներխուժումից։ Նրանց բնակավայրին սպառնում են [[Կրաքար|կրաքարի]] հանքագործները և փայտանյութի մատակարարները, իսկ Բարապեդե քարանձավը կարող է ջրածածկվել, եթե Կառնատակայի կառավարության առաջարկած հիդրոէլեկտրակայանի համար մոտակա Մահադեյի գետի վրա կառուցվի ամբարտակ։ ==Պահպանության միջոցառումներ== Տեսակն ընդգրկված է Հնդկաստանի «Վայրի բնության (պաշտպանության) մասին» օրենքի I հավելվածում, ինչը ապահովում է պաշտպանության ամենաբարձր աստիճանը։ Վերջերս առաջարկվել է տեսակին շնորհել պաշտպանության ամենաբարձր մակարդակ նաև Կամբոջայի վայրի բնության մասին [[Օրենսդրություն|օրենսդրությամբ]]։ Սակայն այդ ցանկերում ընդգրկումը չի պաշտպանի տեսակին բնակավայրի խաթարումից և մարդու գործունեությունից բխող անուղղակի սպառնալիքներից։ Առաջնահերթ խորհուրդ է տրվում իրականացնել չղջիկների մշտադիտարկում այն ​​բոլոր վայրերում, որտեղ հայտնի է տվյալ տեսակի առկայությունը, որին պետք է հաջորդեն բնակավայրերի կառավարումը և հանրային իրազեկման ծրագրերը։Արևմտյան Գաթերի Բհիմգադ անտառը, որտեղ հայտնաբերվել է տեսակի սկզբնական պոպուլյացիան, որպես ազգային արգելոց հռչակելու առաջարկն առաջին անգամ ներկայացվել է ավելի քան ութ տարի առաջ։ Սակայն, չնայած տեղական կազմակերպությունների բազմակի ջանքերին, այդ տարածքը մնում է անպաշտպան<ref>http://www.edgeofexistence.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007132349/http://www.edgeofexistence.org/ |date=7 October 2011 }} › species_info</ref>։ ==Ծանոթագրություններ== {{Reflist|refs= <ref name=Thabah>{{cite journal |url=http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |author1=Thabah, A. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year=2002 |title=Recent record of ''Otomops wroughtoni'' (Thomas, 1913) (Chiroptera: Molossidae) from Meghalaya, North-east India |journal=Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=48 |issue=3 |pages=251–253 |archive-date=21 July 2011 |access-date=16 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721112228/http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=w>{{cite journal|author1=Walston, J. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year= 2001|title= The discovery of Wroughton's free-tailed bat Otomops wroughtoni (Chiroptera: Molossidae) in Cambodia| journal= Acta Chiropterologica|volume= 3|issue=2|pages= 249–252}}</ref> <ref name=Alfred>Alfred, J. R. B.; Ramakrishna and Pradhan, M. S. (2006). ''Validation of Threatened Mammals of India'' pp: 103–106. Zool. Surv. India, Kolkata {{ISBN|8181710851}}.</ref> <ref name=Ramakrishna>Ramakrishna, Pradhan, M. S. and Sanjay Thakur (2003). ''Status Survey of Endangered Species; Wroughton's Free-tailed Bat, Otomops wroughtoni'' pp. 1–16. Zool. Surv. India, Kolkata.</ref> <ref name=Ruedi>{{cite journal |author=Manuel Ruedi, D. Khlur B. Mukhim, Oana Mirela Chachula, Thomas Arbenz and Adora Thabah |date=26 December 2014 |title=Discovery of new colonies of the rare Wroughton's Free-tailed Bat ''Otomops wroughtoni'' (Mammalia: Chiroptera: Molossidae) in Meghalaya, northeastern India |pages=6677–6682 |journal=Journal of Threatened Taxa |volume=6 |issue=14 |url=http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |doi=10.11609/jott.o4164.6677-82 |doi-access=free |archive-date=12 January 2015 |access-date=12 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112133826/http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |url-status=dead }}</ref> }} {{Taxonbar|from=Q1833167}} [[Category:Otomops]] [[Category:Bats of India]] [[Category:Bats of South Asia]] [[Category:Bats of Southeast Asia]] [[Category:EDGE species]] [[Category:Endemic fauna of the Western Ghats]] [[Category:Taxa named by Oldfield Thomas]] 03zhnv1aia0ttdrmmtxjacxo6tsvzn2 10940363 10940361 2026-10-11T17:11:29Z Tatev2005 157587 10940363 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկ''' ({{lang-la|Otomops wroughtoni}}), ազատապոչ չղջիկների տեսակ, որը նախկինում տարածված էր միայն Հնդկաստանի [[Արևմտյան Գաթեր|Արևմտյան Գաթերի]] տարածքում, սակայն վերջերս հայտնաբերվել է նաև [[Հյուսիսարևելյան Հնդկաստան|Հնդկաստանի հյուսիսարևելքում]] և [[Կամբոջա|Կամբոջայի]] հեռավոր շրջաններից մեկում<ref name=w/>։ Տեսակը դասվում է «տվյալների անբավարարությամբ» կատեգորիային, քանի որ նրա ապրելավայրի, էկոլոգիայի և սննդահայթայթման տարածքի մասին քիչ բան է հայտնի։ ==Տարածվածություն== [[Հնդկաստան|Հնդկաստանում]] տեսակը հանդիպում է երկու վայրում՝ երկրի հարավում գտնվող [[Կառնատակա]] նահանգում և հյուսիսարևելյան Հնդկաստանի [[Մեգհալայա]] նահանգում։ Կառնատակայում այն հանդիպում է Բելգաումի շրջանում՝ Կրիշնապուրի և Տալևադիի միջև գտնվող Բարապեդե քարանձավներում, որոնք հարում են [[Գոա]] նահանգին մոտ գտնվող Բհիմգադի վայրի բնության արգելոցին, և տարիներ շարունակ եղել են տեսակի միակ հայտնի վայրը<ref name=Thabah/>։ 2012–2015 թվականներին Բարապեդե քարանձավում անհատների միջին թիվը կազմել է 82<ref name="iucn status 19 November 2021" />։ 2000 թվականին տեսակը գրանցվել է Կամբոջայում։ Մեգհալայայում այն հայտնաբերվել է վերջերս՝ 2001 թվականին, Շելլա համադաշնության Նոնգրայ գյուղի մոտ գտնվող Սիջու քարանձավում՝ նախկինում արձանագրված երկու վայրերի միջև ընկած հատվածի մոտավորապես կենտրոնական մասում<ref name=Thabah/>։ Առկա է Մեգհալայայից 2001 թվականին հավաքված մեկ [[Առանձնյակ|առանձնյակի]]՝ կեր հայթայթելու վերաբերյալ գրառում<ref name=Thabah/>։ Այդ ժամանակից ի վեր տվյալ վայրում տեսակի դիտարկման և/կամ հավաքման որևէ դեպք չի գրանցվել։ Այդ իսկ պատճառով 2006 թվականին Ջ. Ռ. Բ. Ալֆրեդը նշել է, որ Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության մասին տվյալները հաստատման և վավերացման կարիք ունեն<ref name=Alfred/>։ Մյուս կողմից՝ տարբեր ժամանակներում գաղութի դիտարկման և նմուշների հավաքման դեպքեր են հաղորդել Տոպալն ու Ռամկրիշնան (1980), Բեյթսը (1992), Միստրին և Պարաբը (2001), Ռամակրինան և Պրադհանը (2003)<ref name=Ramakrishna/>։ Մինչև Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության հաստատումն ու վավերացումը՝ Հնդկաստանում "Otomops wroughtoni"-ի տարածվածությունը պետք է սահմանափակվի Կարնատակա նահանգից ստացված՝ գտնվելու վայրի մասին միակ տվյալով։ 2014 թվականի փետրվարին Մանյուել Ռուեդին և գործընկերները Մեգհալայայում հայտնաբերեցին տեսակի երեք նոր գաղութ։ Նրանց տվյալներով՝ այդ ապաստարաններում ապրում է գրեթե հարյուր առանձնյակ, ինչը կրկնապատկում է այս չղջիկի հայտնի պոպուլյացիայի թվաքանակը<ref name=Ruedi/>։ ==Ապրելավայր== Ազատապոչ չղջիկների (Molossidae) ընտանիքի ներկայացուցիչները ապաստանում են քարանձավներում, ծառերի փչակներում և մարդու կառուցած շինություններում։ Այս տեսակի պոպուլյացիաները հայտնաբերվել են անտառապատ տարածքների մերձակայքում գտնվող խոշոր բնական [[Քարանձավ|քարանձավներում]]<ref name="ReferenceA">Wroughton's free-tailed bat at EDGE</ref>։ ==Նկարագրություն== Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկի [[Նախաբազուկ|նախաբազկի]] երկարությունը 63–67 միլիմետր է (2,5–2,6 [[դյույմ]])։ Արուները կշռում են մոտ 36 գրամ (1,3 [[ունցիա]]), էգերը՝ 27 գրամ (0,95 ունցիա)։ Տեսակը աչքի է ընկնում առաջ ուղղված խոշոր ականջներով, որոնք ճակատի վրայով անցնող թաղանթով միացած են միմյանց։ Դեմքը մերկ է, քթի բարձիկը՝ խոշոր և ցայտուն։ Մազածածկույթը կարճ է և թավշյա։ Գլխի գագաթի, մեջքի և հետույքի հատվածը ​​արտահայտված մուգ շագանակագույն է։ Երկու կողքերին՝ թևատակից մինչև [[աճուկ]], ինչպես նաև նախաբազուկների թաղանթների վրա անցնում է սպիտակ նուրբ եզրագիծ։ Ուսերը և [[Ծոծրակոսկր|ծոծրակը]] գորշավուն սպիտակ են։ Փորային կողմը խամրած դարչնագույն է, սակայն այն հակադրվում է գորշ «օձիքով», որը ձգվում է մինչև կզակն ու կրծքավանդակի վերին հատվածը։ Երկու սեռերի մոտ էլ առկա է կոկորդային փոքր պարկ։ Պոչը զգալիորեն դուրս է ցցվում պոչային նեղ թաղանթի ազատ եզրից, ինչի պատճառով էլ այս ընտանիքն ստացել է «ազատապոչ չղջիկներ» անվանումը<ref name="ReferenceA"/>։ ==Կենսակերպ== Այս տեսակի [[Էկոլոգիա|էկոլոգիայի]] մասին շատ քիչ բան է հայտնի։ Ենթադրվում է, որ այն ակտիվ է ամբողջ տարվա ընթացքում։ Սննդակարգն անհայտ է, սակայն, հավանաբար, այն բաղկացած է միջատներից, ինչպես մյուս ազատապոչ չղջիկների դեպքում։ Չղջիկները գիշերային կենսակերպ են վարում, իսկ ցերեկը գլխիվայր կախված հանգստանում են քարանձավներում։ Հնդկաստանում նրանք ապրում են փոքր խմբերով՝ սովորաբար հինգից յոթ առանձնյակ, քարանձավների առաստաղների նեղ ճեղքերում և խոր խոռոչներում։ Ենթադրվում է, որ էգերը տարին մեկ անգամ ծնում են մեկ ձագ։ Հնդկաստանում դեկտեմբերին հավաքված նմուշներից մի քանիսն ունեին նորածին ձագեր, իսկ մյուսները ծննդաբերության շեմին էին։ ==Սպառնալիքներ== Մինչև երկու նոր գաղութների հայտնաբերումը այս տեսակը աշխարհում ամենաշատ վտանգված 15 չղջիկների տեսակներից մեկն էր։ Նոր հայտնագործությունները հետազոտողներին հիմք են տվել հուսալու, որ այդ տեսակը կարող է շատ ավելի լայն տարածում ունենալ, քան հայտնի է այսօր։ Սակայն այն չափազանց խոցելի է բնակավայրերի ոչնչացման և ապաստարանների խաթարման նկատմամբ, իսկ Արևմտյան Գաթերի [[Պոպուլյացիա|պոպուլյացիան]], հնարավոր է, տուժում է հանքարդյունաբերական, փայտանյութի և [[Հիդրոէներգետիկա|հիդրոէներգետիկ]] ընկերությունների ներխուժումից։ Նրանց բնակավայրին սպառնում են [[Կրաքար|կրաքարի]] հանքագործները և փայտանյութի մատակարարները, իսկ Բարապեդե քարանձավը կարող է ջրածածկվել, եթե Կառնատակայի կառավարության առաջարկած հիդրոէլեկտրակայանի համար մոտակա Մահադեյի գետի վրա կառուցվի ամբարտակ։ ==Պահպանության միջոցառումներ== Տեսակն ընդգրկված է Հնդկաստանի «Վայրի բնության (պաշտպանության) մասին» օրենքի I հավելվածում, ինչը ապահովում է պաշտպանության ամենաբարձր աստիճանը։ Վերջերս առաջարկվել է տեսակին շնորհել պաշտպանության ամենաբարձր մակարդակ նաև Կամբոջայի վայրի բնության մասին [[Օրենսդրություն|օրենսդրությամբ]]։ Սակայն այդ ցանկերում ընդգրկումը չի պաշտպանի տեսակին բնակավայրի խաթարումից և մարդու գործունեությունից բխող անուղղակի սպառնալիքներից։ Առաջնահերթ խորհուրդ է տրվում իրականացնել չղջիկների մշտադիտարկում այն ​​բոլոր վայրերում, որտեղ հայտնի է տվյալ տեսակի առկայությունը, որին պետք է հաջորդեն բնակավայրերի կառավարումը և հանրային իրազեկման ծրագրերը։Արևմտյան Գաթերի Բհիմգադ անտառը, որտեղ հայտնաբերվել է տեսակի սկզբնական պոպուլյացիան, որպես ազգային արգելոց հռչակելու առաջարկն առաջին անգամ ներկայացվել է ավելի քան ութ տարի առաջ։ Սակայն, չնայած տեղական կազմակերպությունների բազմակի ջանքերին, այդ տարածքը մնում է անպաշտպան<ref>http://www.edgeofexistence.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007132349/http://www.edgeofexistence.org/ |date=7 October 2011 }} › species_info</ref>։ ==Ծանոթագրություններ== {{Reflist|refs= <ref name=Thabah>{{cite journal |url=http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |author1=Thabah, A. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year=2002 |title=Recent record of ''Otomops wroughtoni'' (Thomas, 1913) (Chiroptera: Molossidae) from Meghalaya, North-east India |journal=Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=48 |issue=3 |pages=251–253 |archive-date=21 July 2011 |access-date=16 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721112228/http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=w>{{cite journal|author1=Walston, J. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year= 2001|title= The discovery of Wroughton's free-tailed bat Otomops wroughtoni (Chiroptera: Molossidae) in Cambodia| journal= Acta Chiropterologica|volume= 3|issue=2|pages= 249–252}}</ref> <ref name=Alfred>Alfred, J. R. B.; Ramakrishna and Pradhan, M. S. (2006). ''Validation of Threatened Mammals of India'' pp: 103–106. Zool. Surv. India, Kolkata {{ISBN|8181710851}}.</ref> <ref name=Ramakrishna>Ramakrishna, Pradhan, M. S. and Sanjay Thakur (2003). ''Status Survey of Endangered Species; Wroughton's Free-tailed Bat, Otomops wroughtoni'' pp. 1–16. Zool. Surv. India, Kolkata.</ref> <ref name=Ruedi>{{cite journal |author=Manuel Ruedi, D. Khlur B. Mukhim, Oana Mirela Chachula, Thomas Arbenz and Adora Thabah |date=26 December 2014 |title=Discovery of new colonies of the rare Wroughton's Free-tailed Bat ''Otomops wroughtoni'' (Mammalia: Chiroptera: Molossidae) in Meghalaya, northeastern India |pages=6677–6682 |journal=Journal of Threatened Taxa |volume=6 |issue=14 |url=http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |doi=10.11609/jott.o4164.6677-82 |doi-access=free |archive-date=12 January 2015 |access-date=12 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112133826/http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |url-status=dead }}</ref> }} {{Taxonbar|from=Q1833167}} [[Կատեգորիա:Անորոշ կարգավիճակով տեսակներ]] [[Կատեգորիա:Ասիայի կաթնասուններ]] [[Կատեգորիա:Կենսաբանություն]] [[Կատեգորիա:Կաթնասուններ]] [[Կատեգորիա:Ձեռնաթևավորներ]] [[Կատեգորիա:Ասիայի ֆաունա]] [[Կատեգորիա:Չղջիկներ]] [[Կատեգորիա:Անհետացող կենդանիներ]] 8ci9futfpj407vdr6if9x6gfwf6j8kz 10940417 10940363 2026-10-11T21:16:15Z Էլֆուհի 118681 10940417 wikitext text/x-wiki {{Տաքսոտուփ2 |Վիքիդատա=այո}} '''Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկ''' ({{lang-la|Otomops wroughtoni}}), ազատապոչ չղջիկների տեսակ, որը նախկինում տարածված էր միայն Հնդկաստանի [[Արևմտյան Գաթեր|Արևմտյան Գաթերի]] տարածքում, սակայն վերջերս հայտնաբերվել է նաև [[Հյուսիսարևելյան Հնդկաստան|Հնդկաստանի հյուսիսարևելքում]] և [[Կամբոջա|Կամբոջայի]] հեռավոր շրջաններից մեկում<ref name=w/>։ Տեսակը դասվում է «տվյալների անբավարարությամբ» կատեգորիային, քանի որ նրա ապրելավայրի, էկոլոգիայի և սննդահայթայթման տարածքի մասին քիչ բան է հայտնի։ ==Տարածվածություն== [[Հնդկաստան|Հնդկաստանում]] տեսակը հանդիպում է երկու վայրում՝ երկրի հարավում գտնվող [[Կառնատակա]] նահանգում և հյուսիսարևելյան Հնդկաստանի [[Մեգհալայա]] նահանգում։ Կառնատակայում այն հանդիպում է Բելգաումի շրջանում՝ Կրիշնապուրի և Տալևադիի միջև գտնվող Բարապեդե քարանձավներում, որոնք հարում են [[Գոա]] նահանգին մոտ գտնվող Բհիմգադի վայրի բնության արգելոցին, և տարիներ շարունակ եղել են տեսակի միակ հայտնի վայրը<ref name=Thabah/>։ 2012–2015 թվականներին Բարապեդե քարանձավում անհատների միջին թիվը կազմել է 82<ref name="iucn status 19 November 2021" />։ 2000 թվականին տեսակը գրանցվել է Կամբոջայում։ Մեգհալայայում այն հայտնաբերվել է վերջերս՝ 2001 թվականին, Շելլա համադաշնության Նոնգրայ գյուղի մոտ գտնվող Սիջու քարանձավում՝ նախկինում արձանագրված երկու վայրերի միջև ընկած հատվածի մոտավորապես կենտրոնական մասում<ref name=Thabah/>։ Առկա է Մեգհալայայից 2001 թվականին հավաքված մեկ [[Առանձնյակ|առանձնյակի]]՝ կեր հայթայթելու վերաբերյալ գրառում<ref name=Thabah/>։ Այդ ժամանակից ի վեր տվյալ վայրում տեսակի դիտարկման և/կամ հավաքման որևէ դեպք չի գրանցվել։ Այդ իսկ պատճառով 2006 թվականին Ջ. Ռ. Բ. Ալֆրեդը նշել է, որ Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության մասին տվյալները հաստատման և վավերացման կարիք ունեն<ref name=Alfred/>։ Մյուս կողմից՝ տարբեր ժամանակներում գաղութի դիտարկման և նմուշների հավաքման դեպքեր են հաղորդել Տոպալն ու Ռամկրիշնան (1980), Բեյթսը (1992), Միստրին և Պարաբը (2001), Ռամակրինան և Պրադհանը (2003)<ref name=Ramakrishna/>։ Մինչև Մեգհալայայում տեսակի տարածվածության հաստատումն ու վավերացումը՝ Հնդկաստանում "Otomops wroughtoni"-ի տարածվածությունը պետք է սահմանափակվի Կարնատակա նահանգից ստացված՝ գտնվելու վայրի մասին միակ տվյալով։ 2014 թվականի փետրվարին Մանյուել Ռուեդին և գործընկերները Մեգհալայայում հայտնաբերեցին տեսակի երեք նոր գաղութ։ Նրանց տվյալներով՝ այդ ապաստարաններում ապրում է գրեթե հարյուր առանձնյակ, ինչը կրկնապատկում է այս չղջիկի հայտնի պոպուլյացիայի թվաքանակը<ref name=Ruedi/>։ ==Ապրելավայր== Ազատապոչ չղջիկների (Molossidae) ընտանիքի ներկայացուցիչները ապաստանում են քարանձավներում, ծառերի փչակներում և մարդու կառուցած շինություններում։ Այս տեսակի պոպուլյացիաները հայտնաբերվել են անտառապատ տարածքների մերձակայքում գտնվող խոշոր բնական [[Քարանձավ|քարանձավներում]]<ref name="ReferenceA">Wroughton's free-tailed bat at EDGE</ref>։ ==Նկարագրություն== Վրոտոնի ազատապոչ չղջիկի [[Նախաբազուկ|նախաբազկի]] երկարությունը 63–67 միլիմետր է (2,5–2,6 [[դյույմ]])։ Արուները կշռում են մոտ 36 գրամ (1,3 [[ունցիա]]), էգերը՝ 27 գրամ (0,95 ունցիա)։ Տեսակը աչքի է ընկնում առաջ ուղղված խոշոր ականջներով, որոնք ճակատի վրայով անցնող թաղանթով միացած են միմյանց։ Դեմքը մերկ է, քթի բարձիկը՝ խոշոր և ցայտուն։ Մազածածկույթը կարճ է և թավշյա։ Գլխի գագաթի, մեջքի և հետույքի հատվածը ​​արտահայտված մուգ շագանակագույն է։ Երկու կողքերին՝ թևատակից մինչև [[աճուկ]], ինչպես նաև նախաբազուկների թաղանթների վրա անցնում է սպիտակ նուրբ եզրագիծ։ Ուսերը և [[Ծոծրակոսկր|ծոծրակը]] գորշավուն սպիտակ են։ Փորային կողմը խամրած դարչնագույն է, սակայն այն հակադրվում է գորշ «օձիքով», որը ձգվում է մինչև կզակն ու կրծքավանդակի վերին հատվածը։ Երկու սեռերի մոտ էլ առկա է կոկորդային փոքր պարկ։ Պոչը զգալիորեն դուրս է ցցվում պոչային նեղ թաղանթի ազատ եզրից, ինչի պատճառով էլ այս ընտանիքն ստացել է «ազատապոչ չղջիկներ» անվանումը<ref name="ReferenceA"/>։ ==Կենսակերպ== Այս տեսակի [[Էկոլոգիա|էկոլոգիայի]] մասին շատ քիչ բան է հայտնի։ Ենթադրվում է, որ այն ակտիվ է ամբողջ տարվա ընթացքում։ Սննդակարգն անհայտ է, սակայն, հավանաբար, այն բաղկացած է միջատներից, ինչպես մյուս ազատապոչ չղջիկների դեպքում։ Չղջիկները գիշերային կենսակերպ են վարում, իսկ ցերեկը գլխիվայր կախված հանգստանում են քարանձավներում։ Հնդկաստանում նրանք ապրում են փոքր խմբերով՝ սովորաբար հինգից յոթ առանձնյակ, քարանձավների առաստաղների նեղ ճեղքերում և խոր խոռոչներում։ Ենթադրվում է, որ էգերը տարին մեկ անգամ ծնում են մեկ ձագ։ Հնդկաստանում դեկտեմբերին հավաքված նմուշներից մի քանիսն ունեին նորածին ձագեր, իսկ մյուսները ծննդաբերության շեմին էին։ ==Սպառնալիքներ== Մինչև երկու նոր գաղութների հայտնաբերումը այս տեսակը աշխարհում ամենաշատ վտանգված 15 չղջիկների տեսակներից մեկն էր։ Նոր հայտնագործությունները հետազոտողներին հիմք են տվել հուսալու, որ այդ տեսակը կարող է շատ ավելի լայն տարածում ունենալ, քան հայտնի է այսօր։ Սակայն այն չափազանց խոցելի է բնակավայրերի ոչնչացման և ապաստարանների խաթարման նկատմամբ, իսկ Արևմտյան Գաթերի [[Պոպուլյացիա|պոպուլյացիան]], հնարավոր է, տուժում է հանքարդյունաբերական, փայտանյութի և [[Հիդրոէներգետիկա|հիդրոէներգետիկ]] ընկերությունների ներխուժումից։ Նրանց բնակավայրին սպառնում են [[Կրաքար|կրաքարի]] հանքագործները և փայտանյութի մատակարարները, իսկ Բարապեդե քարանձավը կարող է ջրածածկվել, եթե Կառնատակայի կառավարության առաջարկած հիդրոէլեկտրակայանի համար մոտակա Մահադեյի գետի վրա կառուցվի ամբարտակ։ ==Պահպանության միջոցառումներ== Տեսակն ընդգրկված է Հնդկաստանի «Վայրի բնության (պաշտպանության) մասին» օրենքի I հավելվածում, ինչը ապահովում է պաշտպանության ամենաբարձր աստիճանը։ Վերջերս առաջարկվել է տեսակին շնորհել պաշտպանության ամենաբարձր մակարդակ նաև Կամբոջայի վայրի բնության մասին [[Օրենսդրություն|օրենսդրությամբ]]։ Սակայն այդ ցանկերում ընդգրկումը չի պաշտպանի տեսակին բնակավայրի խաթարումից և մարդու գործունեությունից բխող անուղղակի սպառնալիքներից։ Առաջնահերթ խորհուրդ է տրվում իրականացնել չղջիկների մշտադիտարկում այն ​​բոլոր վայրերում, որտեղ հայտնի է տվյալ տեսակի առկայությունը, որին պետք է հաջորդեն բնակավայրերի կառավարումը և հանրային իրազեկման ծրագրերը։Արևմտյան Գաթերի Բհիմգադ անտառը, որտեղ հայտնաբերվել է տեսակի սկզբնական պոպուլյացիան, որպես ազգային արգելոց հռչակելու առաջարկն առաջին անգամ ներկայացվել է ավելի քան ութ տարի առաջ։ Սակայն, չնայած տեղական կազմակերպությունների բազմակի ջանքերին, այդ տարածքը մնում է անպաշտպան<ref>http://www.edgeofexistence.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007132349/http://www.edgeofexistence.org/ |date=7 October 2011 }} › species_info</ref>։ ==Ծանոթագրություններ== {{Reflist|refs= <ref name=Thabah>{{cite journal |url=http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |author1=Thabah, A. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year=2002 |title=Recent record of ''Otomops wroughtoni'' (Thomas, 1913) (Chiroptera: Molossidae) from Meghalaya, North-east India |journal=Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=48 |issue=3 |pages=251–253 |archive-date=21 July 2011 |access-date=16 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721112228/http://actazool.nhmus.hu/48/3/thabah.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=w>{{cite journal|author1=Walston, J. |author2=Bates, PJJ |name-list-style=amp |year= 2001|title= The discovery of Wroughton's free-tailed bat Otomops wroughtoni (Chiroptera: Molossidae) in Cambodia| journal= Acta Chiropterologica|volume= 3|issue=2|pages= 249–252}}</ref> <ref name=Alfred>Alfred, J. R. B.; Ramakrishna and Pradhan, M. S. (2006). ''Validation of Threatened Mammals of India'' pp: 103–106. Zool. Surv. India, Kolkata {{ISBN|8181710851}}.</ref> <ref name=Ramakrishna>Ramakrishna, Pradhan, M. S. and Sanjay Thakur (2003). ''Status Survey of Endangered Species; Wroughton's Free-tailed Bat, Otomops wroughtoni'' pp. 1–16. Zool. Surv. India, Kolkata.</ref> <ref name=Ruedi>{{cite journal |author=Manuel Ruedi, D. Khlur B. Mukhim, Oana Mirela Chachula, Thomas Arbenz and Adora Thabah |date=26 December 2014 |title=Discovery of new colonies of the rare Wroughton's Free-tailed Bat ''Otomops wroughtoni'' (Mammalia: Chiroptera: Molossidae) in Meghalaya, northeastern India |pages=6677–6682 |journal=Journal of Threatened Taxa |volume=6 |issue=14 |url=http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |doi=10.11609/jott.o4164.6677-82 |doi-access=free |archive-date=12 January 2015 |access-date=12 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112133826/http://threatenedtaxa.org/ZooPrintJournal/2014/December/o416426xii146677-6682.html |url-status=dead }}</ref> }} {{Taxonbar|from=Q1833167}} [[Կատեգորիա:Անորոշ կարգավիճակով տեսակներ]] [[Կատեգորիա:Ասիայի կաթնասուններ]] [[Կատեգորիա:Կենսաբանություն]] [[Կատեգորիա:Կաթնասուններ]] [[Կատեգորիա:Ձեռնաթևավորներ]] [[Կատեգորիա:Ասիայի ֆաունա]] [[Կատեգորիա:Չղջիկներ]] [[Կատեգորիա:Անհետացող կենդանիներ]] g6hc47t22uqy05lvmwiiyjsryq9yyyb 1 1342792 10940362 2026-10-11T17:08:06Z Tatev2005 157587 +{{ԹՀ/նոր|en|Wroughton's free-tailed bat|1367645120|10940361|2026 թվականի հոկտեմբերի 11}} 10940362 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Wroughton's free-tailed bat|1367645120|10940361|2026 թվականի հոկտեմբերի 11}} pcso3xr88e0ve2xi87l6zt9y80yothi 10940364 10940362 2026-10-11T17:12:13Z Tatev2005 157587 10940364 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Wroughton's free-tailed bat|1367645120|10940361|2026 թվականի հոկտեմբերի 11}} {{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}} cypniz3uqcn7dllr70zp44xh3eso7j4 3 1342793 10940368 2026-10-11T17:14:48Z Robertsky 100001 Robertsky տեղափոխեց էջը «[[Մասնակցի քննարկում:Lusnyak93]]»-ից «[[Մասնակցի քննարկում:LusineHarutyunyan-93]]»: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Lusnyak93|Lusnyak93]]" to "[[Special:CentralAuth/LusineHarutyunyan-93|LusineHarutyunyan-93]]" 10940368 wikitext text/x-wiki #ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Մասնակցի քննարկում:LusineHarutyunyan-93]] eyzifbwget1de48herd33fypopupv54 102 1342794 10940383 2026-10-11T18:44:06Z Armineaghayan 25187 Նոր էջ «{| style="width:100%; margin-bottom:5px; border: 1px solid # ffebdc; background-color: # fff7f1; text-align:center; font-size:0.9em;" |- | style="width:20%; text-align:left; font-size:0.9em;" | ←[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2025|Նախկին համագործակցության էջը]] | style="width:50%;" | '''Կանայք Վիքիպեդիայում''' | style="width:20%; text-align:right;font-size:0.9em;" | ''անհայտ''→ |} {|...»: 10940383 wikitext text/x-wiki {| style="width:100%; margin-bottom:5px; border: 1px solid # ffebdc; background-color: # fff7f1; text-align:center; font-size:0.9em;" |- | style="width:20%; text-align:left; font-size:0.9em;" | ←[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2025|Նախկին համագործակցության էջը]] | style="width:50%;" | '''Կանայք Վիքիպեդիայում''' | style="width:20%; text-align:right;font-size:0.9em;" | ''անհայտ''→ |} {| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:right;padding-right:20px;"> '''Կանայք Վիքիպեդիայում'''</span><br /><span style="float: right; color: #666; font-size: 50%;padding-right:20px;"> <!--T:19--> նոյեմբերի 20, 2026 - դեկտեմբերի 10, 2026</span> |- | style="padding:10px 0; font-family: sans-serif; font-size: 15px; vertical-align:top;" | <span style="font-size:18px;"><!--T:2--> '''<!--T:1--> Ողջո՜ւյն և բարի գալո՜ւստ Կանայք Վիքիպեդիայում նախագիծ: 2026 թվականի արշավի խորագիրն է '''Արվեստ և մշակույթ'''։ 2026 թվականի նոյեմբերի 20-ից մինչև դեկտեմբերի 10-ը ընկած ժամանակահատվածում «Կանայք Վիքիպեդիայում» արշավի շրջանակներում կկայանա [https://meta.wikimedia.org/wiki/Women_in_Wikipedia/Collaborations խմբագրաթոն-համագործակցություն Հայերենի Վիքիպեդիայի, Վիքիմեդիա Կոտ դ’Իվուարի և այլ] միջև։ Համագործակցության ընթացքում կստեղծվեն և կթարգմանվեն կանանց մասին հոդվածներ։ Նախագծի հիմնական սկզբունքները և նպատակները, ինչպես նաև հակիրճ տեղեկատվություն նախագծի մասին կարող եք գտնել '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում/Մրցույթի մասին|այստեղ]]''' '''Կազմակերպիչներ և վերահսկող մասնակիցներ''' <br> [[File:Gnome-Wikipedia-user-female.png|15px]] [[File:Nuvola Armenian flag.svg|15px]] [[User:Armineaghayan|Arminé]] |} | style="height:100%; margin:0; width:25%; background:#f6f6f6; padding:10px 20px; -moz-border-radius:0 10px 10px 0; -webkit-border-radius:0 10px 10px 0; border-radius:0 10px 10px 0; -moz-box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; vertical-align:top;" | <div style="padding-bottom:10px; margin-bottom:15px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">[[File:Collage of famous women (cropped).jpg|մինի]]</div> {| style="background:none; width:100%; border:0; padding:0; margin:0; font-family:Georgia, serif;" | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:7--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում/Մրցույթի մասին|Նախագծի մանրամասներ]]''' |[[File:Gnome-emblem-photos.svg|60px|right|link=|alt=Կանայք Վիքիպեդիայում 2025 Challenge]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| {| |- |width="250"|<!--T:8--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Ցանկեր|Առաջարկվող ցանկ]]''' |[[File:WikiFont uniE100 - article - blue.svg|70px|right|link=|alt=Կանայք Վիքիպեդիայում 2025]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:10--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Մասնակիցներ|Մասնակիցներ]]''' |[[File:Nuvola apps kuser.svg|60px|right|link=|alt=Կանայք Վիքիպեդիայում 2025]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:10--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Օժանդակ նյութեր|Օժանդակ նյութեր]]''' |[[File:Nuvola_apps_important_JS.svg|60px|right|link=|alt=Կանայք Վիքիպեդիայում]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:11--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Հոդվածներ|Նորաստեղծ հոդվածներ]]''' |[[File:Nuvola apps kate.svg|right|60px|link=|alt=Այս բաժինը նախատեսված է նոր հոդվածների համար:]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px;" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:11--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Արդյունքներ|Արդյունքներ]]''' |[[File:Nuvola apps kchart.svg|right|60px|link=|alt=Նախագիծն ամփոփվում է]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px;" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- |- {| |} |} [[Կատեգորիա:Կանայք Վիքիպեդիայում նախագիծ]] 7e8m06jz66i3jrgyr09jpg2oqfbvd7e 102 1342795 10940385 2026-10-11T18:48:51Z Armineaghayan 25187 Նոր էջ «{| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box...»: 10940385 wikitext text/x-wiki {| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:right;padding-right:20px;"> '''Կանայք Վիքիպեդիայում 2026 նախագծի մասնակիցներ'''</span><br /><span style="float: right; color: #666; font-size: 50%;padding-right:20px;"> <!--T:19--> նոյեմբերի 20, 2026 - դեկտեմբերի 10, 2026</span> |- | style="padding:10px 0; font-family: sans-serif; font-size: 15px; vertical-align:top;" | <span style="font-size:18px;"><!--T:2--> '''<!--T:1--> Ողջույն, այս էջը նախատեսված է այս նախագծի մասնակիցների համար։ Ստորագրի՛ր ստորև, եթե դու ցանկանում ես մասնակցել նախագծին (կամ արդեն մասնակցում ես)` |} | style="height:100%; margin:0; width:25%; background:#f6f6f6; padding:10px 20px; -moz-border-radius:0 10px 10px 0; -webkit-border-radius:0 10px 10px 0; border-radius:0 10px 10px 0; -moz-box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; vertical-align:top;" | <div style="padding-bottom:10px; margin-bottom:15px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">[[File:Collage of famous women (cropped).jpg|center|200px|link=Կանայք Վիքիպեդիայում 2026]]</div> {| style="background:none; width:100%; border:0; padding:0; margin:0; font-family:Georgia, serif;" | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:7--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում/Մրցույթի մասին|Նախագծի մանրամասներ]]''' |[[File:Gnome-emblem-photos.svg|60px|right|link=|alt=Կանայք Վիքիպեդիայում 2026 Challenge]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| {| |- |width="250"|<!--T:8--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Ցանկեր|Առաջարկվող ցանկ]]''' |[[File:WikiFont uniE100 - article - blue.svg|70px|right|link=|alt=Կանայք Վիքիպեդիայում 2026]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:10--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Մասնակիցներ|Մասնակիցներ]]''' |[[File:Nuvola apps kuser.svg|60px|right|link=|alt=Կանայք Վիքիպեդիայում 2026]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:10--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Օժանդակ նյութեր|Օժանդակ նյութեր]]''' |[[File:Nuvola_apps_important_JS.svg|60px|right]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:11--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Հոդվածներ|Նորաստեղծ հոդվածներ]]''' |[[File:Nuvola apps kate.svg|right|60px|link=|alt=Այս բաժինը նախատեսված է նոր հոդվածների համար:]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px;" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:11--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Արդյունքներ|Արդյունքներ]]''' |[[File:Nuvola apps kchart.svg|right|60px|link=|alt=Նախագիծն ամփոփվում է]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px;" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- |- {| |} |} eb9k6ftn8flyu7elr0fndy45q0gaiwa 102 1342796 10940386 2026-10-11T18:51:51Z Armineaghayan 25187 Նոր էջ «{| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box...»: 10940386 wikitext text/x-wiki {| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:right;padding-right:20px;"> '''Նախագծի արդյունքներ'''</span><br /><span style="float: right; color: #666; font-size: 50%;padding-right:20px;"> <!--T:19--> նոյեմբերի 20, 2026 - դեկտեմբերի 10, 2026</span> |- | style="padding:10px 0; font-family: sans-serif; font-size: 15px; vertical-align:top;" | <span style="font-size:18px;"><!--T:2--> '''<!--T:1--> Այստեղ նախագծի ավարտից հետո կամփոփվեն արդյունքները: == Մասնակից խմբագիրներ == {| class="wikitable" |+ Նախագծի ամփոփում |- ! N !! Վիքիպեդիայի մասնակցային անուն !! Հոդվածներ ցանկից !! Նախագծի ընթացքում ստեղծած հոդվածների քանակ !! Ծանոթագրություն |- | 1 || || || || |- | 2 || || || || |- == Կատեգորիաներ == == Պատկերասրահ == <gallery> </gallery> [[Պատկեր:Facebook icon 2013.svg|frameless|ձախից|20px]] [https://www.facebook.com/profile.php?id=61557321116039 Կանայք Վիքիպեդիայում ]<br> [[Պատկեր:Metawiki.svg|frameless|ձախից|20px]] [https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Wikipedia/Women_in_Wikipedia_2025._Armenia_-_C%C3%B4te_d'Ivoire Women in Wikipedia 2026]<br> [[Պատկեր:Commons-logo.svg|ձախից|20px]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Women_in_Wikipedia_Campaign_2026 Women in Wikipedia Campaign 2026] |} | style="height:100%; margin:0; width:25%; background:#f6f6f6; padding:10px 20px; -moz-border-radius:0 10px 10px 0; -webkit-border-radius:0 10px 10px 0; border-radius:0 10px 10px 0; -moz-box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; vertical-align:top;" | <div style="padding-bottom:10px; margin-bottom:15px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">[[File:Collage of famous women (cropped).jpg|center|200px]]</div> {| style="background:none; width:100%; border:0; padding:0; margin:0; font-family:Georgia, serif;" | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:7--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում/Մրցույթի մասին|Նախագծի մանրամասներ]]''' |[[File:Gnome-emblem-photos.svg|60px]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| {| |- |width="250"|<!--T:8--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Ցանկեր|Առաջարկվող ցանկ]]''' |[[File:WikiFont uniE100 - article - blue.svg|70px|right]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:10--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Մասնակիցներ|Մասնակիցներ]]''' |[[File:Nuvola apps kuser.svg|60px|right]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:10--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Օժանդակ նյութեր|Օժանդակ նյութեր]]''' |[[File:Nuvola_apps_important_JS.svg|60px|right]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:11--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Հոդվածներ|Նորաստեղծ հոդվածներ]]''' |[[File:Nuvola apps kate.svg|right|60px|link=|alt=Այս բաժինը նախատեսված է նոր հոդվածների համար:]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px;" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:11--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Արդյունքներ|Արդյունքներ]]''' |[[File:Nuvola apps kchart.svg|right|60px|link=|alt=Նախագիծն ամփոփվում է]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px;" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- |- {| |} |} 2r6hhqnv05ek40k1ite0se1feg79dtw 102 1342797 10940387 2026-10-11T18:53:38Z Armineaghayan 25187 Նոր էջ «{| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box...»: 10940387 wikitext text/x-wiki {| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:right;padding-right:20px;"> <span style="float:right;padding-right:20px;"> '''Նորաստեղծ հոդվածներ'''<br /><span style="float: right; color: #666; font-size: 50%;padding-right:20px;"> <!--T:19--> նոյեմբերի 20, 2026 - դեկտեմբերի 10, 2026</span> |- | |- | style="padding:10px 0; font-family: sans-serif; font-size: 15px; vertical-align:top;" | <span style="font-size:18px;"><!--T:2--> Համագործակցության շրջանակներում ստեղծված հոդվածները կարելի է տեսնել այստեղ՝ | style="height:100%; margin:0; width:25%; background:#f6f6f6; padding:10px 20px; -moz-border-radius:0 10px 10px 0; -webkit-border-radius:0 10px 10px 0; border-radius:0 10px 10px 0; -moz-box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; vertical-align:top;" | <div style="padding-bottom:10px; margin-bottom:15px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">[[File:Collage of famous women (cropped).jpg|center|200px|]]</div> {| style="background:none; width:100%; border:0; padding:0; margin:0; font-family:Georgia, serif;" | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- | width="250" |<!--T:7--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում/Մրցույթի մասին|Նախագծի մանրամասներ]]''' |[[File:Gnome-emblem-photos.svg|60px|right]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |} {| |- | width="250" |<!--T:8--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Ցանկեր|Առաջարկվող ցանկ]]''' |[[File:WikiFont uniE100 - article - blue.svg|70px|right]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- | width="250" |<!--T:10--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Մասնակիցներ|Մասնակիցներ]]''' |[[File:Nuvola apps kuser.svg|60px|right]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- | width="250" |<!--T:10--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Օժանդակ նյութեր|Օժանդակ նյութեր]]''' |[[File:Nuvola_apps_important_JS.svg|60px]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- | width="250" |<!--T:11--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Հոդվածներ|Նորաստեղծ հոդվածներ]]''' |[[File:Nuvola apps kate.svg|right|60px|link=|alt=Այս բաժինը նախատեսված է նոր հոդվածների համար]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px;" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- | width="250" |<!--T:11--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Արդյունքներ|Արդյունքներ]]''' |[[File:Nuvola apps kchart.svg|right|60px|link=|alt=Նախագիծն ամփոփվում է]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px;" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- |- |} {| |} |} |} 67qgqbxxqsc80tjzbenphr0cmqz7u1y 102 1342798 10940389 2026-10-11T19:00:55Z Armineaghayan 25187 Նոր էջ «{| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box...»: 10940389 wikitext text/x-wiki {| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:right;padding-right:20px;"> '''Կանայք Վիքիպեդիայում 2026 նախագծի օժանդակ նյութեր'''</span><br /><span style="float: right; color: #666; font-size: 50%;padding-right:20px;"> <!--T:19--> նոյեմբերի 20, 2026 - դեկտեմբերի 10, 2026</span> |- | style="padding:10px 0; font-family: sans-serif; font-size: 15px; vertical-align:top;" | <span style="font-size:18px;"><!--T:2--> '''<!--T:1--> Համագործակցության շրջանակներում ստեղծված հոդվածների քննարկման էջում տեղադրել այս կաղապարը՝ <code><nowiki>{{Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/հոդված}}</nowiki></code></code>։ Արդյունքում էջում կերևա հետևյալը՝ {{Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/հոդված}} Համագործակցությանը մասնակցող Վիքիպեդիացիները կարող են իրենց էջում տեղադրել այս կաղապարը։ <code><nowiki>{{Մասնակից/Կանայք Վիքիպեդիայում 2026}}</nowiki></code> Արդյունքում էջում կերևա հետևյալը՝ {{Մասնակից/Կանայք Վիքիպեդիայում 2026}} |} | style="height:100%; margin:0; width:25%; background:#f6f6f6; padding:10px 20px; -moz-border-radius:0 10px 10px 0; -webkit-border-radius:0 10px 10px 0; border-radius:0 10px 10px 0; -moz-box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; box-shadow: 0px 0px 5px #ccc; vertical-align:top;" | <div style="padding-bottom:10px; margin-bottom:15px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">[[File:Collage of famous women (cropped).jpg|center|200px|link=Կանայք Վիքիպեդիայում 2026]]</div> {| style="background:none; width:100%; border:0; padding:0; margin:0; font-family:Georgia, serif;" | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:7--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում/Մրցույթի մասին|Նախագծի մանրամասներ]]''' |[[File:Gnome-emblem-photos.svg|60px|right|link=|alt=Կանայք Վիքիպեդիայում 2026 Challenge]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| {| |- |width="250"|<!--T:8--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Ցանկեր|Առաջարկվող ցանկ]]''' |[[File:WikiFont uniE100 - article - blue.svg|70px|right|link=|alt=Կանայք Վիքիպեդիայում 2026]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:10--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Մասնակիցներ|Մասնակիցներ]]''' |[[File:Nuvola apps kuser.svg|60px|right|link=|alt=Կանայք Վիքիպեդիայում 2026]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:10--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Օժանդակ նյութեր|Օժանդակ նյութեր]]''' |[[File:Nuvola_apps_important_JS.svg|60px|right]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:11--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Հոդվածներ|Նորաստեղծ հոդվածներ]]''' |[[File:Nuvola apps kate.svg|right|60px|link=|alt=Այս բաժինը նախատեսված է նոր հոդվածների համար:]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px;" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | {| |- |width="250"|<!--T:11--> '''[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026/Արդյունքներ|Արդյունքներ]]''' |[[File:Nuvola apps kchart.svg|right|60px|link=|alt=Նախագիծն ամփոփվում է]] |} |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px;" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- | style="-moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; font-size: 18px" | |- |- {| |} |} emmsfdnrpbw6y4t4qvif2o0wm7x1o3l 10 1342799 10940392 2026-10-11T19:14:07Z Armineaghayan 25187 Նոր էջ «{{Հաղորդագրության տուփ |գույն=white |շրջագծի ոճ=1px solid #aaa |պատկեր=Женщина, читающая в саду (Портрет Жюстины, жены художника).jpeg |պատկեր2=Photo de groupe du Wiki Women Summit à Wikimania 2026.jpg |բովանդակություն=<font face=GHEA Mariam>''«{{BASEPAGENAME}}» հոդվածը կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածը ստեղծվել է<br />«Վիք...»: 10940392 wikitext text/x-wiki {{Հաղորդագրության տուփ |գույն=white |շրջագծի ոճ=1px solid #aaa |պատկեր=Женщина, читающая в саду (Портрет Жюстины, жены художника).jpeg |պատկեր2=Photo de groupe du Wiki Women Summit à Wikimania 2026.jpg |բովանդակություն=<font face=GHEA Mariam>''«{{BASEPAGENAME}}» հոդվածը կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածը ստեղծվել է<br />«[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026|Կանայք Վիքիպեդիայում 2026]]» նախագծի շրջանակներում։''</font> |բով-կենտրոն=այո }}<includeonly> {{#if:{{{nocat|}}}||[[Կատեգորիա:Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026 նախագծի հոդվածներ]]}} </includeonly><noinclude>[[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Կաղապարներ]]</noinclude> 7jhuktz26jpduienhfahkwvzoumhd3d 10 1342800 10940393 2026-10-11T19:17:24Z Armineaghayan 25187 Նոր էջ «{{Հաղորդագրության տուփ |գույն=white |շրջագծի ոճ=1px solid #aaa |պատկեր=Женщина, читающая в саду (Портрет Жюстины, жены художника).jpeg |պատկեր2=Photo de groupe du Wiki Women Summit à Wikimania 2026.jpg |բովանդակություն=<font face=GHEA Mariam>''«{{BASEPAGENAME}}» հոդվածը կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածը ստեղծվել է<br />«Վիք...»: 10940393 wikitext text/x-wiki {{Հաղորդագրության տուփ |գույն=white |շրջագծի ոճ=1px solid #aaa |պատկեր=Женщина, читающая в саду (Портрет Жюстины, жены художника).jpeg |պատկեր2=Photo de groupe du Wiki Women Summit à Wikimania 2026.jpg |բովանդակություն=<font face=GHEA Mariam>''«{{BASEPAGENAME}}» հոդվածը կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածը ստեղծվել է<br />«[[Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026|Կանայք Վիքիպեդիայում 2026]]» նախագծի շրջանակներում։''</font> |բով-կենտրոն=այո }}<includeonly> {{#if:{{{nocat|}}}||[[Կատեգորիա:Վիքինախագիծ:Կանայք Վիքիպեդիայում 2026 նախագծի հոդվածներ]]}} </includeonly><noinclude>[[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Կաղապարներ]]</noinclude> 7jhuktz26jpduienhfahkwvzoumhd3d 102 1342801 10940395 2026-10-11T19:19:38Z Armineaghayan 25187 Նոր էջ «{| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box...»: 10940395 wikitext text/x-wiki {| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:right;padding-right:20px;"> '''Առաջարկվող ցանկ'''</span><br /><span style="float: right; color: #666; font-size: 50%;padding-right:20px;"> <!--T:19--> նոյեմբերի 20, 2026 - դեկտեմբերի 10, 2026</span> |- | style="padding:10px 0; font-family: sans-serif; font-size: 15px; vertical-align:top;" | <span style="font-size:18px;"><!--T:2--> '''<!--T:1--> Նախագծի առաջարկվող հոդվածների ցանկը, որտեղից պետք է գրվեն հոդվածներ: <!-- ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ՑԱՆԿՆ ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ԱՅՍ ՏՈՂԻՑ ՆԵՐՔԵՎ --> '''Կանայք Վիքիպեդիայում 2026''' __TOC__ <div style="background-color:none; border-width:1,5px; border-style: solid; border-color:#FF6363;"><table align="center" style="background-color:#FFEEEE;"><tr><td>[[Պատկեր:Gnome-emblem-important.svg|64px]]</td><td><strong style="font-size: 97%;">Հարգելի՛ խմբագիրներ,<br> Խնդրում եմ ստորագրել միայն մեկ հոդվածի դիմաց, որն ավարտելուց հետո նորից կարող եք ստորագրել մեկ այլ հոդվածի մոտ --[[Մասնակից:Armineaghayan|Armineaghayan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan|քննարկում]]) 19:19, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC)</td><td></td></tr></table></div> == Կանանց կենսագրություններ == {| class="wikitable" |- ! # !! Հայերեն անվանում !! Այլ լեզուներ !! Պատկեր !! Վիքիտվյալներ !! {{comment|Ես խմբագրում եմ<br>այս հոդվածը|Ստորագրե՛ք ստորև մինչ հոդվածի խմբագրմանն անցնելը թյուրիմացություններից խուսափելու համար}} |- | 1 || || || || || |} ckiq0cxrcd6zs20sbz9padtw7j881p5 0 1342802 10940398 2026-10-11T20:11:40Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 Նոր էջ «[[Պատկեր:FriedensEngelMA.jpg|մինի|«Խաղաղության հրեշտակը» 2013 թվականին]] '''«Խաղաղության հրեշտակ»''' (գերմ.՝ Friedensengel), հուշարձան-հուշահամալիր [[Մանհայմ]]ում՝ նվիրված [[Նացիստական Գերմանիա|Նացիստական Գերմանիայի]] և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերա...»: 10940398 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:FriedensEngelMA.jpg|մինի|«Խաղաղության հրեշտակը» 2013 թվականին]] '''«Խաղաղության հրեշտակ»''' (գերմ.՝ Friedensengel), հուշարձան-հուշահամալիր [[Մանհայմ]]ում՝ նվիրված [[Նացիստական Գերմանիա|Նացիստական Գերմանիայի]] և [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] զոհերի հիշատակին, որը 1951-1952 թվականներին ստեղծել է քանդակագործ Գերհարդ Մարկսը: Արձանի այլ անվանումներն են «Մանհայմի հրեշտակ» (''Mannheimer Engel'')<ref>{{Cite book |last=Marcks |first=Gerhard |title=Das plastische Werk |date=1977 |publisher=Propyläen-Verlag |others=Busch, Günter. |isbn=3549066201 |location=Frankfurt am Main |pages=364 |oclc=4615230}}</ref> և «Մահվան հրեշտակ»<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=65 |oclc=49635253}}</ref>, իսկ տեղացիները քանդակն անվանում են «Ծուռ Լիզել» (''Die schepp' Liesel'')<ref>{{Cite book |last=Walz |first=Guido |title=Der Brockhaus, Mannheim : 400 Jahre Quadratestadt - das Lexikon |date=2006 |publisher=Brockhaus |isbn=9783765301810 |location=Mannheim |pages=207– |oclc=180925872}}</ref>։ == Պատմություն == 1949 թվականի օգոստոսին Նացիստական ռեժիմի կողմից հալածվածների միությունը (VVN) դիմել է Գեորգ Լեխլայտերի հրապարակում (''Georg-Lechleiter-Platz'') հուշատախտակ տեղադրելու խնդրանքով՝ ի հիշատակ դիմադրության շարժման մարտիկ Լեխլայտերի և նրա հետ մահապատժի ենթարկվածների: Առաջարկության շուրջ քննարկումների ընթացքում հուշատախտակի վրա նշված նացիստական զոհերի շրջանակն ընդլայնվել է՝ ներառելով բոլոր նրանց, ովքեր հալածված են եղել քաղաքական, կրոնական կամ ռասայական պատճառներով, նրանց, ովքեր բանտարկված են եղել [[Համակենտրոնացման ճամբար|համակենտրոնացման ճամբարներում]], Մանհայմից արտաքսվածներին և այլուր զոհվածներին: Սա արժանացել է VVN-ի հավանությանը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=65– |oclc=49635253}}</ref>։ 1950 թվականի օգոստոսին Սոցիալ-դեմոկրատական քաղաքապետ Հերման Հայմերիխը ցանկացել է, որ [[Համաշխարհային պատերազմ|Համաշխարհային պատերազմի]] զոհերը նույնպես ներառվեին. նա նաև կասկածի տակ է դրել Շվեցինգերշտադտում գտնվող Լեխլայտերի հրապարակի հարմարությունը: Հայմերիխը ձգտել է սահմանել նացիզմի դեմ պայքարի և պատերազմի բոլոր քաղաքացիական ու ռազմական զոհերի հիշատակի միասնական օր՝ նշելով, որ դա քաղաքական վերածննդի և խաղաղասիրության պարտավորություն է<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=66 |oclc=49635253}}</ref>։ 1950 թվականի վերջին քաղաքապետն առաջարկել է հուշարձան կանգնեցնել քաղաքի կենտրոնում գտնվող Շիլլերի հրապարակում (Schillerplatz)<ref name=":0">{{Cite book |author=Parzer, Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |oclc=315891670}}</ref>։ Հայմերիխի գաղափարներին աջակցել են ՔԴՄ-ն և [[Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն|ԳՍԴԿ]]-ն: ՔԴՄ խորհրդական և նացիստների կողմից հալածված Ֆլորիան Վալդեկն ասել է, որ մահվան վեհության առջև քաղաքական կուսակցական պատնեշները պետք է վերանան: [[Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցություն|ԳԿԿ]] խորհրդական Անեթ Լանգենդորֆը, ում ամուսինը մահապատժի է ենթարկվել որպես Լեխլայտերի խմբի անդամ, և ով ինքն էլ բանտարկված է եղել համակենտրոնացման ճամբարում, հակառակ դիրքորոշում է ընդունել: Լանգենդորֆը կողմ է արտահայտվել պատերազմի զոհերի հուշարձանին, սակայն ընդգծել է, որ պատերազմի զոհերի թվում եղել են մարդիկ, որոնք պատերազմի էին գնացել մեծ էնտուզիազմով ու խանդավառությամբ հանուն Հիտլերի և ովքեր ցանկացել են ճիշտ հակառակը նրանից, ինչի համար Դիմադրության շարժման մարտիկները կամավոր զոհաբերել են իրենց կյանքը»<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=66– |oclc=49635253}}</ref>։ Համատեղ հիշատակի գաղափարը լուրջ հակասություններ է առաջացրել Մանհայմի բնակիչների, հատկապես զինվորական միավորումների շրջանում<ref name=":0" />։ Քաղաքային խորհուրդը միջոցներ է հատկացրել 1933-1945 թվականների զոհերի հուշարձանի համար. Լեխլայտերի հրապարակում հուշատախտակ տեղադրելու ԳԿԿ-ի դիմումը հետաձգվել է և իրականացման շանսեր չի ունեցել, երբ 1952 թվականին դիմումը կրկին ներկայացվել է<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=67 |oclc=49635253}}</ref>։ == Քանդակ == 1951 թվականի սկզբին քաղաքապետարանը հուշարձանի նախագծումը հանձնարարել է [[Գերհարդ Մարկս|Գերհարդ Մարկսին]]: Մարկսն այն ժամանակ գերմանացի ամենանշանավոր քանդակագործներից է եղել, սակայն նացիստների կողմից զրպարտվել է «[[Դեգեներատիվ արվեստ]]» ցուցահանդեսում: Ազատագրումից հետո Մարկսը ստեղծել է «Fahrt über den Styx» հուշարձանը Համբուրգ-Օլսդորֆի գերեզմանատանը, և նրա նախագծերը պետք է հիմնված լինեին Քյոլնում գտնվող իր «Die Trauernde» քանդակի վրա<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=189– |oclc=315891670}}</ref>։ Մարկսն ընտրել է [[հրեշտակ]]ի մոտիվը: Դա անելիս նրա գաղափարները հիմնված են եղել հին [[Պարսկական դիցաբանություն|պարսկական դիցաբանության]] վրա, ըստ որի մարդու հրեշտակը որդին է, ով [[Ահեղ դատաստան|Ահեղ դատաստանի]] օրը թռչում է երկրի վրայով<ref name=":1">{{Cite journal |title=Mannheimer |doi=10.1163/2405-8262_rgg4_sim_13529}}</ref>։ Քանդակագործն արդեն ստեղծված է եղել հրեշտակների երկու քանդակ 1937 և 1940 թվականներին: Վերջինս, որն ստեղծվել է քրոջ մահվան տպավորության տակ և կրել է նրա դիմագծերը, ոչնչացվել է պատերազմի ժամանակ: 1940-ականների երկրորդ կեսին Մարկսը հրեշտակային կերպարների մի քանի ուրվագծեր է արած եղել, որոնցում ձգտել է ավելի ուժեղ ոճավորման և զարդարման<ref>{{Cite book |last=Marcks |first=Gerhard |title=Das plastische Werk |date=1977 |publisher=Propyläen-Verlag |others=Busch, Günter. |isbn=3549066201 |location=Frankfurt am Main |pages=310, 364 |oclc=4615230}}</ref>։ Մանհայմի հրեշտակն ունի խիստ բարձրաքանդակային կառուցվածք՝ բացառությամբ ամբողջությամբ քանդակված մաշկի. այն տարածում է իր թևերը թևերի առջևում: Ուղղահայաց առանցքի թեքությունը՝ բարձրացված ոտքերի հետ մեկտեղ, ստեղծում է սավառնող հրեշտակի տպավորություն: Հրեշտակի թևերն ու պատմուճանը գծված են զուգահեռ գծերով: Նրա ձախ ձեռքը մի փոքր ետ է ծալված, իսկ աջ ձեռքը՝ թեթևակի բարձրացված: Մանհայմի գեղարվեստի թանգարանի (Kunsthalle) տնօրեն Վալտեր Պասարգեն «տառապանքի ավելցուկ» է տեսել «զսպված խիստ խառնվածքի ցավագին արտահայտության մեջ՝ հսկայական, «կախարդող» աչքերով»: Արձանագրության հետ մեկտեղ («Es mahnen die Toten» - «Մեռյալները հիշեցնում են» և «1939-1945») այն կրքոտ հիշեցում է ողջ մնացածներին<ref name=":1" />։ Պատմաբան Քրիստիան Փեթերսի խոսքով՝ հրեշտակը գերում է դիտորդին, սակայն արգելափակում է արագ նույնականացումը: Արվեստի ձգտման, լուրջ նախազգուշացման և քաղաքական ուղերձի համադրությունն է, որ այս հուշարձանն այդքան հատուկ է դարձնում: Արձանագրությունը «ներառել է և չի բացառել». այն պարզ է դարձրել, որ «1945 թվականն անհնար կլիներ առանց 1933 թվականի»<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=69 |oclc=49635253}}</ref>։ Քաղաքապետ Հայմերիխը և Մանհայմի քաղաքային խորհրդականները սկզբում կասկածամտորեն են վերաբերվել Մարկսի նախագծին, ինչը հետագայում տեղի է տվել հավանությանն ու հիացմունքին: Տեղական խորհրդականներից մեկը կարծել է, որ հրեշտակը կստեղծի մի հուշարձան, որը կլինի Մանհայմի խորհրդանիշը և լուրջ հիշեցում բնակչության համար գալիք դարերի ընթացքում: 1952 թվականի ապրիլին Մանհայմի վարչական կոմիտեն միաձայն կողմ է քվեարկել արվեստի գործի գնմանը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=68– |oclc=49635253}}</ref>։ Հրեշտակի 3 մետր բարձրությամբ արձանը ձուլվել է 1952 թվականի ամռանը Դյուսելդորֆից բրոնզաձույլ Շմեկեի կողմից, նոյեմբերի սկզբին այն տեղադրվել է 2 մետր բարձրությամբ ավազաքարե պատվանդանի վրա՝ B 4 քառակուսիում՝ [[Հիսուսի տաճար (Մանհայմ)|Հիսուսյան եկեղեցու]] կողքին<ref name=":1" />։ == Բացում == [[Պատկեր:Konrad Adenauer eröffnet Friedensengel E6.jpg|մինի|Ադենաուերի ելույթը բացման արարողության ժամանակ]] «Խաղաղության հրեշտակը» բացվել է 1952 թվականի նոյեմբերի 16-ին՝ Ազգային սգո օրը: Շուրջ 5000 այցելուների առջև քաղաքապետ Հայմերիխն անդրադարձել է Շիլլերի հրապարակի պատմական նշանակությանը՝ որպես քաղաքի «թերևս ամենապատկառելի հրապարակ», որտեղ նախապատերազմյան շրջանում գտնվել է [[Մանհայմի ազգային թատրոն]]ը՝ Շիլլերի «Ավազակները» պիեսի պրեմիերայի վայրը, որտեղ բանաստեղծը հակադրել է ազնիվ մարդկայնության իդեալը բռնակալությանը: Հայմերիխը ներկայացրել է Մանհայմում տեղակայված զոհված և անհետ կորած զինվորների, օդային հարձակումների հետևանքով սպանված քաղաքացիական անձանց և Մանհայմից տեղահանված հրեաների թվերը: Նա հիշատակել է Դիմադրության շարժման մարտիկներին, ինչպիսին է Լեխլայտերի խումբը, և հարգել է փախստականների ու տեղահանվածների հիշատակը, որոնք Մանհայմ էին եկել պատերազմի ավարտից հետո<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=72– |oclc=49635253}}</ref>։ Այնուհետև Դաշնային կանցլեր [[Կոնրադ Ադենաուեր]]ը հանդես է եկել կարճ, ընդհանուր ելույթով: Որից հետո ելույթ են ունեցել եպիսկոպոս Յուլիուս Բենդերը և Առաքելական պրոտոնոտար Վիլհելմ Ռայնհարդը՝ որպես Ֆրայբուրգի արքեպիսկոպոսի ներկայացուցիչներ, և ռաբբի Ռոբերտ Ռաֆայել Գեյսը: Նա իր ելույթը սկսել է պատմաբան Հանս-Յոախիմ Հիրշի հայտարարությամբ՝ «[[Հոլոքոստ]]ի իրականությունը տոնակատարության մեջ» ներառելով<ref>{{Cite book |last=Hirsch |first=Hans-Joachim |title="Ich habe Dich bei Deinem Namen gerufen" : die Gedenkskulptur für die jüdischen Opfer des Nationalsozialismus in Mannheim |date=2005 |publisher=Brandt |others=Kurz, Peter, 1962-, Kitzbihler, Jochen., Striffler, Helmut, 1927- |isbn=3926260653 |edition=1 Aufl |location=Mannheim |pages=72 |oclc=60613423}}</ref>։ <blockquote>«Այլ բան է, օրինակ, երբ մարդը մահանում է մարտում դեմ առ դեմ, այլ բան, երբ մահանում է օդային հարձակման ժամանակ, կամ երբ իր վախճանն է գտնում Արևելքի գազի խցիկներում: Եվ կա նաև տարբերություն, թե արդյոք մարդը կարող է մտածել ինչ-որ տեղ գտնվող գերեզմանի մասին, թե այս աշխարհում այլևս չկա մի գերեզման, ուր սիրող մտքերը կարող են ուխտագնացության գնալ»:— Երկրամասի ռաբբի Ռոբերտ Ռաֆայել Գեյս</blockquote> Արարողությանն ընդառաջ իրադարձություններում հակասություններ են առաջացել երկու կազմակերպիչների՝ քաղաքապետարանի և Գերմանիայի ռազմական գերեզմանների պահպանության միության (Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge) միջև: Ռազմական գերեզմանների պահպանության միությունը պնդել է առանձին հանրահավաք անցկացնել Մանհայմի կենտրոնական գերեզմանատանը: Քաղաքային վարչակազմը տպավորություն է ստեղծել, թե Միության համար «անհարմար» է եղել ռազմական գերեզմանների հիշատակման և քաղաքական զոհերի միջև կապը: Ռազմական գերեզմանների պահպանության միությանն ուղղված նամակում քաղաքապետ Հայմերիխը հայտարարել է, որ ինքը վաղուց անընդունելի է համարել այն փաստը, որ զոհերի տարբեր խմբերի հիշատակի օրերը «նշվում են տարբեր օրերի և տարբեր ասպեկտներով», սակայն չի կարողացել համոզել Միությանը փոխել իր կարծիքը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=72 |oclc=49635253}}</ref>։ == Հուշահամալիր == 1953 թվականին Ազգային սգո օրվա հիշատակումը տեղի է ունեցել ավելի փոքր ձևաչափով՝ «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ: Մինչ 1954 թվականի Հիշատակի օրը, զինվորական և վերադարձողների միավորումները հստակ հայտարարել են, որ չեն ցանկանում արարողության ժամանակ հիշատակվել հրեաների և Նացիոնալ-սոցիալիզմի այլ զոհերի հետ միասին: Երբ քաղաքային վարչակազմն իմացել են, որ զինվորական միավորումները մեծ արարողություն են պատրաստում գերեզմանատանը, չեղարկել է «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ նախատեսված միջոցառումը՝ բաժանումը չխորացնելու համար: Հաջորդ տարիներին հիշատակի արարողությունը, որն սկզբում կազմակերպել է միայն Միությունը, ստացել է ավելի ու ավելի ռազմական բնույթ: 1958 թվականից քաղաքապետարանը, Միությունը և Զինվորական միավորումների աշխատանքային համայնքը, որին պատկացել է Վաֆեն-ՍՍ-ի նախկին անդամների հարազատների փոխօգնության միությունը (HIAG), համատեղ հրավիրել են գերեզմանատանը կայանալիք միջոցառմանը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=74–78 |oclc=49635253}}</ref>։ Պատմաբան Քրիստիան Փեթերսի համար «ավելին է, քան պարզապես տհաճություն», որ Վաֆեն-ՍՍ-ի նախկին անդամները Մանհայմի բնակչությանը և դրանով իսկ նաև Հոլոքոստը վերապրածներին հրավիրել են միջոցառման, որտեղ հիշատակվել են նաև հալածանքների և դիմադրության զոհերը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=78 |oclc=49635253}}</ref>։ Պատերազմի ավարտի տասներորդ տարելիցին՝ 1955 թվականի մայիսի 7-ին, «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ տեղի է ունեցել «մտորումների ժամ», որին քաղաքապետ Հայմերիխը հրավիրած է եղել բողոքական աստվածաբան [[Հելմուտ Գոլվիտցեր|Հելմուտ Գոլվիտցերին]]: Մի քանի հազար մարդկանց առջև Գոլվիտցերը նախազգուշացրել է. «Հիշատակը պարտք է, նույնիսկ և հատկապես այն ժամանակ, երբ դա ցավեցնում է»: Գոլվիտցերի համար խաղաղության հրեշտակը կանգնած է եղել «մեր դեպի մոռացություն փախուստի դեմ, որով մենք ցանկանում ենք հետ շրջել տեղի ունեցածը»<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=192– |oclc=315891670}}</ref>։ 1954 թվականից ի վեր Ազգային սգո օրը ոչ պաշտոնական ծաղկեպսակ է դրվում «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ<ref name="Peters 2002 75">{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=75 |oclc=49635253}}</ref>։ 1983 թվականի մայիսին «Խաղաղության հրեշտակը» տեղափոխվել է ավելի քիչ ակնառու վայր՝ E 6 քառակուսիում՝ հիվանդանոցային եկեղեցու կողքին, քանի որ Շիլլերի հրապարակում նախատեսել է բնակելի շենքեր կառուցել<ref>{{Citation |title=Operation Goldesel |date=2018-12-03 |pages=31–33 |chapter=1. Juli 2017 Ist das Kunst? |publisher=De Gruyter |doi=10.1515/9783035617047-011 |isbn=9783035617047 |s2cid=239587332}}</ref>։ 1990-ականների տվյալների համաձայն՝ «Խաղաղության հրեշտակը» ծառայել է որպես մեկնարկային կամ վերջնական կետ խաղաղության շարժման կամ [[Հակաֆաշիզմ|հակաֆաշիստական]] կազմակերպությունների ակցիաների համար<ref>{{Cite book |last=Puvogel |first=Ulrike |title=Gedenkstätten für die Opfer des Nationalsozialismus : eine Dokumentation |date=1995 |publisher=Bundeszentrale für Politische Bildung |others=Stankowski, Martin, 1944-, Graf, Ursula, 1961- |isbn=3893312080 |edition=2 überarbeitete und erweiterte Auflage |location=Bonn |pages= |oclc=34247650}}</ref>։ 2008 թվականին Սեբաստիան Փարցերը նշել է, որ Հայմերիխը, լինելով նույնիսկ նացիոնալ-սոցիալիստների կողմից հալածված անձ, օժտված է եղել «այլ բնազդով», ինչն ակնհայտ է եղել, օրինակ, Մանհայմի հրեական համայնքի հետ նրա շփումներում: Քաղաքի կենտրոնում խաղաղության հրեշտակի հետ կապված կենտրոնական հիշատակի արարողության նրա հայեցակարգը չի հաջողվել իրականացնել<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=264 |oclc=315891670}}</ref>։ Հանս-Յոախիմ Հիրշի խոսքով՝ «Խաղաղության հրեշտակը» արդեն իսկ «կարևոր գործառույթ է ունեցել նացիստական դարաշրջանի սարսափները հիշատակելու գործում»՝ միայն իր նախկին ակնառու տեղադրության շնորհիվ: Բնակչության լայն շերտերին ինտեգրելու փորձը պետք է առնվազն մասամբ համարվի ձախողված»: Ոչ միայն հրեական համայնքը պետք է իրեն խաբված զգար հրեշտակի ընդհանուր նվիրումից, նշել է Հիրշը 2005 թվականին<ref>{{Cite book |last=Hirsch |first=Hans-Joachim |title="Ich habe Dich bei Deinem Namen gerufen" : die Gedenkskulptur für die jüdischen Opfer des Nationalsozialismus in Mannheim |date=2005 |publisher=Brandt |others=Kurz, Peter, 1962-, Kitzbihler, Jochen., Striffler, Helmut, 1927- |isbn=3926260653 |edition=1 Aufl |location=Mannheim |pages=72– |oclc=60613423}}</ref>։ Քրիստիան Փեթերսի կարծիքով՝ չափազանց շատ սպասելիքներ կային վերածննդի հույսի հետ, որը պետք է մարմնավորեր հրեշտակը: Հայմերիխի հայեցակարգը մի հակասություն միավորելու փորձ է եղել, որն իրականում հնարավոր չի եղել միավորել: Զինվորական և վերադարձողների միավորումների ի հայտ գալն ավելացրել է դժվարությունները ննջեցյալների հիշատակի նոր ավանդույթ հաստատելու գործում: «Զոհերի մասին խոսակցությունները, հալածվածների հատուկ դերի հանրային թեմատիզացումը խանգարեցին Նացիոնալ-սոցիալիզմի միլիոնավոր հետևորդներին գերմանական ժողովրդավարության մեջ ինտեգրելու գործընթացին», 2001 թվականին ասել է Փեթերսը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=73–77 |oclc=49635253}}</ref>։ Դեռևս 1954 թվականի նոյեմբերին Rhein-Neckar-Zeitung-ը տեսել է, որ «Խաղաղության հրեշտակը» «արժանանում է մտավոր մեկուսացման ճակատագրին. առանց համայնքի, որն ամեն տարի հավաքվում է դրա շուրջ, այն կանգնած է վակուումում՝ զուրկ միավորող գործառույթից»<ref name="Peters 2002 75" />։ Քաղաքապետ Հայմերիխը, իր պաշտոնավարման ավարտից կարճ ժամանակ առաջ՝ 1955 թվականի ամռանը, հուշարձանը համարվել է բնակչության գիտակցության մեջ դեռևս ամբողջովին չընկալված: Նա Հելմուտ Գոլվիտցերին ասել է, որ զինվորական միավորումները «տարբերություն են դնում հերոսների և զոհերի միջև և չեն ցանկանում, որ իրենց հերոսները հիշատակվեն զոհերի հետ միաժամանակ»<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=192 |oclc=315891670}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1" /> == Արտաքին հղումներ == * [https://www.mannheim.de/de/tourismus-entdecken/stadtgeschichte/stadtpunkte/lebendige-stadt-geschundene-stadt-moderne-grossstadt/friedensengel Friedensengel] Mannheim.de կայքում {{coord|49.48996|8.46215|type:landmark_region:DE|format=dms|display=title}} 0o1co8d5izsogmdfsoetkjb6fa92r40 10940400 10940398 2026-10-11T20:16:36Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:1952 քանդակներ]] 10940400 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:FriedensEngelMA.jpg|մինի|«Խաղաղության հրեշտակը» 2013 թվականին]] '''«Խաղաղության հրեշտակ»''' (գերմ.՝ Friedensengel), հուշարձան-հուշահամալիր [[Մանհայմ]]ում՝ նվիրված [[Նացիստական Գերմանիա|Նացիստական Գերմանիայի]] և [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] զոհերի հիշատակին, որը 1951-1952 թվականներին ստեղծել է քանդակագործ Գերհարդ Մարկսը: Արձանի այլ անվանումներն են «Մանհայմի հրեշտակ» (''Mannheimer Engel'')<ref>{{Cite book |last=Marcks |first=Gerhard |title=Das plastische Werk |date=1977 |publisher=Propyläen-Verlag |others=Busch, Günter. |isbn=3549066201 |location=Frankfurt am Main |pages=364 |oclc=4615230}}</ref> և «Մահվան հրեշտակ»<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=65 |oclc=49635253}}</ref>, իսկ տեղացիները քանդակն անվանում են «Ծուռ Լիզել» (''Die schepp' Liesel'')<ref>{{Cite book |last=Walz |first=Guido |title=Der Brockhaus, Mannheim : 400 Jahre Quadratestadt - das Lexikon |date=2006 |publisher=Brockhaus |isbn=9783765301810 |location=Mannheim |pages=207– |oclc=180925872}}</ref>։ == Պատմություն == 1949 թվականի օգոստոսին Նացիստական ռեժիմի կողմից հալածվածների միությունը (VVN) դիմել է Գեորգ Լեխլայտերի հրապարակում (''Georg-Lechleiter-Platz'') հուշատախտակ տեղադրելու խնդրանքով՝ ի հիշատակ դիմադրության շարժման մարտիկ Լեխլայտերի և նրա հետ մահապատժի ենթարկվածների: Առաջարկության շուրջ քննարկումների ընթացքում հուշատախտակի վրա նշված նացիստական զոհերի շրջանակն ընդլայնվել է՝ ներառելով բոլոր նրանց, ովքեր հալածված են եղել քաղաքական, կրոնական կամ ռասայական պատճառներով, նրանց, ովքեր բանտարկված են եղել [[Համակենտրոնացման ճամբար|համակենտրոնացման ճամբարներում]], Մանհայմից արտաքսվածներին և այլուր զոհվածներին: Սա արժանացել է VVN-ի հավանությանը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=65– |oclc=49635253}}</ref>։ 1950 թվականի օգոստոսին Սոցիալ-դեմոկրատական քաղաքապետ Հերման Հայմերիխը ցանկացել է, որ [[Համաշխարհային պատերազմ|Համաշխարհային պատերազմի]] զոհերը նույնպես ներառվեին. նա նաև կասկածի տակ է դրել Շվեցինգերշտադտում գտնվող Լեխլայտերի հրապարակի հարմարությունը: Հայմերիխը ձգտել է սահմանել նացիզմի դեմ պայքարի և պատերազմի բոլոր քաղաքացիական ու ռազմական զոհերի հիշատակի միասնական օր՝ նշելով, որ դա քաղաքական վերածննդի և խաղաղասիրության պարտավորություն է<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=66 |oclc=49635253}}</ref>։ 1950 թվականի վերջին քաղաքապետն առաջարկել է հուշարձան կանգնեցնել քաղաքի կենտրոնում գտնվող Շիլլերի հրապարակում (Schillerplatz)<ref name=":0">{{Cite book |author=Parzer, Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |oclc=315891670}}</ref>։ Հայմերիխի գաղափարներին աջակցել են ՔԴՄ-ն և [[Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն|ԳՍԴԿ]]-ն: ՔԴՄ խորհրդական և նացիստների կողմից հալածված Ֆլորիան Վալդեկն ասել է, որ մահվան վեհության առջև քաղաքական կուսակցական պատնեշները պետք է վերանան: [[Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցություն|ԳԿԿ]] խորհրդական Անեթ Լանգենդորֆը, ում ամուսինը մահապատժի է ենթարկվել որպես Լեխլայտերի խմբի անդամ, և ով ինքն էլ բանտարկված է եղել համակենտրոնացման ճամբարում, հակառակ դիրքորոշում է ընդունել: Լանգենդորֆը կողմ է արտահայտվել պատերազմի զոհերի հուշարձանին, սակայն ընդգծել է, որ պատերազմի զոհերի թվում եղել են մարդիկ, որոնք պատերազմի էին գնացել մեծ էնտուզիազմով ու խանդավառությամբ հանուն Հիտլերի և ովքեր ցանկացել են ճիշտ հակառակը նրանից, ինչի համար Դիմադրության շարժման մարտիկները կամավոր զոհաբերել են իրենց կյանքը»<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=66– |oclc=49635253}}</ref>։ Համատեղ հիշատակի գաղափարը լուրջ հակասություններ է առաջացրել Մանհայմի բնակիչների, հատկապես զինվորական միավորումների շրջանում<ref name=":0" />։ Քաղաքային խորհուրդը միջոցներ է հատկացրել 1933-1945 թվականների զոհերի հուշարձանի համար. Լեխլայտերի հրապարակում հուշատախտակ տեղադրելու ԳԿԿ-ի դիմումը հետաձգվել է և իրականացման շանսեր չի ունեցել, երբ 1952 թվականին դիմումը կրկին ներկայացվել է<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=67 |oclc=49635253}}</ref>։ == Քանդակ == 1951 թվականի սկզբին քաղաքապետարանը հուշարձանի նախագծումը հանձնարարել է [[Գերհարդ Մարկս|Գերհարդ Մարկսին]]: Մարկսն այն ժամանակ գերմանացի ամենանշանավոր քանդակագործներից է եղել, սակայն նացիստների կողմից զրպարտվել է «[[Դեգեներատիվ արվեստ]]» ցուցահանդեսում: Ազատագրումից հետո Մարկսը ստեղծել է «Fahrt über den Styx» հուշարձանը Համբուրգ-Օլսդորֆի գերեզմանատանը, և նրա նախագծերը պետք է հիմնված լինեին Քյոլնում գտնվող իր «Die Trauernde» քանդակի վրա<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=189– |oclc=315891670}}</ref>։ Մարկսն ընտրել է [[հրեշտակ]]ի մոտիվը: Դա անելիս նրա գաղափարները հիմնված են եղել հին [[Պարսկական դիցաբանություն|պարսկական դիցաբանության]] վրա, ըստ որի մարդու հրեշտակը որդին է, ով [[Ահեղ դատաստան|Ահեղ դատաստանի]] օրը թռչում է երկրի վրայով<ref name=":1">{{Cite journal |title=Mannheimer |doi=10.1163/2405-8262_rgg4_sim_13529}}</ref>։ Քանդակագործն արդեն ստեղծված է եղել հրեշտակների երկու քանդակ 1937 և 1940 թվականներին: Վերջինս, որն ստեղծվել է քրոջ մահվան տպավորության տակ և կրել է նրա դիմագծերը, ոչնչացվել է պատերազմի ժամանակ: 1940-ականների երկրորդ կեսին Մարկսը հրեշտակային կերպարների մի քանի ուրվագծեր է արած եղել, որոնցում ձգտել է ավելի ուժեղ ոճավորման և զարդարման<ref>{{Cite book |last=Marcks |first=Gerhard |title=Das plastische Werk |date=1977 |publisher=Propyläen-Verlag |others=Busch, Günter. |isbn=3549066201 |location=Frankfurt am Main |pages=310, 364 |oclc=4615230}}</ref>։ Մանհայմի հրեշտակն ունի խիստ բարձրաքանդակային կառուցվածք՝ բացառությամբ ամբողջությամբ քանդակված մաշկի. այն տարածում է իր թևերը թևերի առջևում: Ուղղահայաց առանցքի թեքությունը՝ բարձրացված ոտքերի հետ մեկտեղ, ստեղծում է սավառնող հրեշտակի տպավորություն: Հրեշտակի թևերն ու պատմուճանը գծված են զուգահեռ գծերով: Նրա ձախ ձեռքը մի փոքր ետ է ծալված, իսկ աջ ձեռքը՝ թեթևակի բարձրացված: Մանհայմի գեղարվեստի թանգարանի (Kunsthalle) տնօրեն Վալտեր Պասարգեն «տառապանքի ավելցուկ» է տեսել «զսպված խիստ խառնվածքի ցավագին արտահայտության մեջ՝ հսկայական, «կախարդող» աչքերով»: Արձանագրության հետ մեկտեղ («Es mahnen die Toten» - «Մեռյալները հիշեցնում են» և «1939-1945») այն կրքոտ հիշեցում է ողջ մնացածներին<ref name=":1" />։ Պատմաբան Քրիստիան Փեթերսի խոսքով՝ հրեշտակը գերում է դիտորդին, սակայն արգելափակում է արագ նույնականացումը: Արվեստի ձգտման, լուրջ նախազգուշացման և քաղաքական ուղերձի համադրությունն է, որ այս հուշարձանն այդքան հատուկ է դարձնում: Արձանագրությունը «ներառել է և չի բացառել». այն պարզ է դարձրել, որ «1945 թվականն անհնար կլիներ առանց 1933 թվականի»<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=69 |oclc=49635253}}</ref>։ Քաղաքապետ Հայմերիխը և Մանհայմի քաղաքային խորհրդականները սկզբում կասկածամտորեն են վերաբերվել Մարկսի նախագծին, ինչը հետագայում տեղի է տվել հավանությանն ու հիացմունքին: Տեղական խորհրդականներից մեկը կարծել է, որ հրեշտակը կստեղծի մի հուշարձան, որը կլինի Մանհայմի խորհրդանիշը և լուրջ հիշեցում բնակչության համար գալիք դարերի ընթացքում: 1952 թվականի ապրիլին Մանհայմի վարչական կոմիտեն միաձայն կողմ է քվեարկել արվեստի գործի գնմանը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=68– |oclc=49635253}}</ref>։ Հրեշտակի 3 մետր բարձրությամբ արձանը ձուլվել է 1952 թվականի ամռանը Դյուսելդորֆից բրոնզաձույլ Շմեկեի կողմից, նոյեմբերի սկզբին այն տեղադրվել է 2 մետր բարձրությամբ ավազաքարե պատվանդանի վրա՝ B 4 քառակուսիում՝ [[Հիսուսի տաճար (Մանհայմ)|Հիսուսյան եկեղեցու]] կողքին<ref name=":1" />։ == Բացում == [[Պատկեր:Konrad Adenauer eröffnet Friedensengel E6.jpg|մինի|Ադենաուերի ելույթը բացման արարողության ժամանակ]] «Խաղաղության հրեշտակը» բացվել է 1952 թվականի նոյեմբերի 16-ին՝ Ազգային սգո օրը: Շուրջ 5000 այցելուների առջև քաղաքապետ Հայմերիխն անդրադարձել է Շիլլերի հրապարակի պատմական նշանակությանը՝ որպես քաղաքի «թերևս ամենապատկառելի հրապարակ», որտեղ նախապատերազմյան շրջանում գտնվել է [[Մանհայմի ազգային թատրոն]]ը՝ Շիլլերի «Ավազակները» պիեսի պրեմիերայի վայրը, որտեղ բանաստեղծը հակադրել է ազնիվ մարդկայնության իդեալը բռնակալությանը: Հայմերիխը ներկայացրել է Մանհայմում տեղակայված զոհված և անհետ կորած զինվորների, օդային հարձակումների հետևանքով սպանված քաղաքացիական անձանց և Մանհայմից տեղահանված հրեաների թվերը: Նա հիշատակել է Դիմադրության շարժման մարտիկներին, ինչպիսին է Լեխլայտերի խումբը, և հարգել է փախստականների ու տեղահանվածների հիշատակը, որոնք Մանհայմ էին եկել պատերազմի ավարտից հետո<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=72– |oclc=49635253}}</ref>։ Այնուհետև Դաշնային կանցլեր [[Կոնրադ Ադենաուեր]]ը հանդես է եկել կարճ, ընդհանուր ելույթով: Որից հետո ելույթ են ունեցել եպիսկոպոս Յուլիուս Բենդերը և Առաքելական պրոտոնոտար Վիլհելմ Ռայնհարդը՝ որպես Ֆրայբուրգի արքեպիսկոպոսի ներկայացուցիչներ, և ռաբբի Ռոբերտ Ռաֆայել Գեյսը: Նա իր ելույթը սկսել է պատմաբան Հանս-Յոախիմ Հիրշի հայտարարությամբ՝ «[[Հոլոքոստ]]ի իրականությունը տոնակատարության մեջ» ներառելով<ref>{{Cite book |last=Hirsch |first=Hans-Joachim |title="Ich habe Dich bei Deinem Namen gerufen" : die Gedenkskulptur für die jüdischen Opfer des Nationalsozialismus in Mannheim |date=2005 |publisher=Brandt |others=Kurz, Peter, 1962-, Kitzbihler, Jochen., Striffler, Helmut, 1927- |isbn=3926260653 |edition=1 Aufl |location=Mannheim |pages=72 |oclc=60613423}}</ref>։ <blockquote>«Այլ բան է, օրինակ, երբ մարդը մահանում է մարտում դեմ առ դեմ, այլ բան, երբ մահանում է օդային հարձակման ժամանակ, կամ երբ իր վախճանն է գտնում Արևելքի գազի խցիկներում: Եվ կա նաև տարբերություն, թե արդյոք մարդը կարող է մտածել ինչ-որ տեղ գտնվող գերեզմանի մասին, թե այս աշխարհում այլևս չկա մի գերեզման, ուր սիրող մտքերը կարող են ուխտագնացության գնալ»:— Երկրամասի ռաբբի Ռոբերտ Ռաֆայել Գեյս</blockquote> Արարողությանն ընդառաջ իրադարձություններում հակասություններ են առաջացել երկու կազմակերպիչների՝ քաղաքապետարանի և Գերմանիայի ռազմական գերեզմանների պահպանության միության (Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge) միջև: Ռազմական գերեզմանների պահպանության միությունը պնդել է առանձին հանրահավաք անցկացնել Մանհայմի կենտրոնական գերեզմանատանը: Քաղաքային վարչակազմը տպավորություն է ստեղծել, թե Միության համար «անհարմար» է եղել ռազմական գերեզմանների հիշատակման և քաղաքական զոհերի միջև կապը: Ռազմական գերեզմանների պահպանության միությանն ուղղված նամակում քաղաքապետ Հայմերիխը հայտարարել է, որ ինքը վաղուց անընդունելի է համարել այն փաստը, որ զոհերի տարբեր խմբերի հիշատակի օրերը «նշվում են տարբեր օրերի և տարբեր ասպեկտներով», սակայն չի կարողացել համոզել Միությանը փոխել իր կարծիքը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=72 |oclc=49635253}}</ref>։ == Հուշահամալիր == 1953 թվականին Ազգային սգո օրվա հիշատակումը տեղի է ունեցել ավելի փոքր ձևաչափով՝ «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ: Մինչ 1954 թվականի Հիշատակի օրը, զինվորական և վերադարձողների միավորումները հստակ հայտարարել են, որ չեն ցանկանում արարողության ժամանակ հիշատակվել հրեաների և Նացիոնալ-սոցիալիզմի այլ զոհերի հետ միասին: Երբ քաղաքային վարչակազմն իմացել են, որ զինվորական միավորումները մեծ արարողություն են պատրաստում գերեզմանատանը, չեղարկել է «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ նախատեսված միջոցառումը՝ բաժանումը չխորացնելու համար: Հաջորդ տարիներին հիշատակի արարողությունը, որն սկզբում կազմակերպել է միայն Միությունը, ստացել է ավելի ու ավելի ռազմական բնույթ: 1958 թվականից քաղաքապետարանը, Միությունը և Զինվորական միավորումների աշխատանքային համայնքը, որին պատկացել է Վաֆեն-ՍՍ-ի նախկին անդամների հարազատների փոխօգնության միությունը (HIAG), համատեղ հրավիրել են գերեզմանատանը կայանալիք միջոցառմանը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=74–78 |oclc=49635253}}</ref>։ Պատմաբան Քրիստիան Փեթերսի համար «ավելին է, քան պարզապես տհաճություն», որ Վաֆեն-ՍՍ-ի նախկին անդամները Մանհայմի բնակչությանը և դրանով իսկ նաև Հոլոքոստը վերապրածներին հրավիրել են միջոցառման, որտեղ հիշատակվել են նաև հալածանքների և դիմադրության զոհերը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=78 |oclc=49635253}}</ref>։ Պատերազմի ավարտի տասներորդ տարելիցին՝ 1955 թվականի մայիսի 7-ին, «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ տեղի է ունեցել «մտորումների ժամ», որին քաղաքապետ Հայմերիխը հրավիրած է եղել բողոքական աստվածաբան [[Հելմուտ Գոլվիտցեր|Հելմուտ Գոլվիտցերին]]: Մի քանի հազար մարդկանց առջև Գոլվիտցերը նախազգուշացրել է. «Հիշատակը պարտք է, նույնիսկ և հատկապես այն ժամանակ, երբ դա ցավեցնում է»: Գոլվիտցերի համար խաղաղության հրեշտակը կանգնած է եղել «մեր դեպի մոռացություն փախուստի դեմ, որով մենք ցանկանում ենք հետ շրջել տեղի ունեցածը»<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=192– |oclc=315891670}}</ref>։ 1954 թվականից ի վեր Ազգային սգո օրը ոչ պաշտոնական ծաղկեպսակ է դրվում «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ<ref name="Peters 2002 75">{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=75 |oclc=49635253}}</ref>։ 1983 թվականի մայիսին «Խաղաղության հրեշտակը» տեղափոխվել է ավելի քիչ ակնառու վայր՝ E 6 քառակուսիում՝ հիվանդանոցային եկեղեցու կողքին, քանի որ Շիլլերի հրապարակում նախատեսել է բնակելի շենքեր կառուցել<ref>{{Citation |title=Operation Goldesel |date=2018-12-03 |pages=31–33 |chapter=1. Juli 2017 Ist das Kunst? |publisher=De Gruyter |doi=10.1515/9783035617047-011 |isbn=9783035617047 |s2cid=239587332}}</ref>։ 1990-ականների տվյալների համաձայն՝ «Խաղաղության հրեշտակը» ծառայել է որպես մեկնարկային կամ վերջնական կետ խաղաղության շարժման կամ [[Հակաֆաշիզմ|հակաֆաշիստական]] կազմակերպությունների ակցիաների համար<ref>{{Cite book |last=Puvogel |first=Ulrike |title=Gedenkstätten für die Opfer des Nationalsozialismus : eine Dokumentation |date=1995 |publisher=Bundeszentrale für Politische Bildung |others=Stankowski, Martin, 1944-, Graf, Ursula, 1961- |isbn=3893312080 |edition=2 überarbeitete und erweiterte Auflage |location=Bonn |pages= |oclc=34247650}}</ref>։ 2008 թվականին Սեբաստիան Փարցերը նշել է, որ Հայմերիխը, լինելով նույնիսկ նացիոնալ-սոցիալիստների կողմից հալածված անձ, օժտված է եղել «այլ բնազդով», ինչն ակնհայտ է եղել, օրինակ, Մանհայմի հրեական համայնքի հետ նրա շփումներում: Քաղաքի կենտրոնում խաղաղության հրեշտակի հետ կապված կենտրոնական հիշատակի արարողության նրա հայեցակարգը չի հաջողվել իրականացնել<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=264 |oclc=315891670}}</ref>։ Հանս-Յոախիմ Հիրշի խոսքով՝ «Խաղաղության հրեշտակը» արդեն իսկ «կարևոր գործառույթ է ունեցել նացիստական դարաշրջանի սարսափները հիշատակելու գործում»՝ միայն իր նախկին ակնառու տեղադրության շնորհիվ: Բնակչության լայն շերտերին ինտեգրելու փորձը պետք է առնվազն մասամբ համարվի ձախողված»: Ոչ միայն հրեական համայնքը պետք է իրեն խաբված զգար հրեշտակի ընդհանուր նվիրումից, նշել է Հիրշը 2005 թվականին<ref>{{Cite book |last=Hirsch |first=Hans-Joachim |title="Ich habe Dich bei Deinem Namen gerufen" : die Gedenkskulptur für die jüdischen Opfer des Nationalsozialismus in Mannheim |date=2005 |publisher=Brandt |others=Kurz, Peter, 1962-, Kitzbihler, Jochen., Striffler, Helmut, 1927- |isbn=3926260653 |edition=1 Aufl |location=Mannheim |pages=72– |oclc=60613423}}</ref>։ Քրիստիան Փեթերսի կարծիքով՝ չափազանց շատ սպասելիքներ կային վերածննդի հույսի հետ, որը պետք է մարմնավորեր հրեշտակը: Հայմերիխի հայեցակարգը մի հակասություն միավորելու փորձ է եղել, որն իրականում հնարավոր չի եղել միավորել: Զինվորական և վերադարձողների միավորումների ի հայտ գալն ավելացրել է դժվարությունները ննջեցյալների հիշատակի նոր ավանդույթ հաստատելու գործում: «Զոհերի մասին խոսակցությունները, հալածվածների հատուկ դերի հանրային թեմատիզացումը խանգարեցին Նացիոնալ-սոցիալիզմի միլիոնավոր հետևորդներին գերմանական ժողովրդավարության մեջ ինտեգրելու գործընթացին», 2001 թվականին ասել է Փեթերսը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=73–77 |oclc=49635253}}</ref>։ Դեռևս 1954 թվականի նոյեմբերին Rhein-Neckar-Zeitung-ը տեսել է, որ «Խաղաղության հրեշտակը» «արժանանում է մտավոր մեկուսացման ճակատագրին. առանց համայնքի, որն ամեն տարի հավաքվում է դրա շուրջ, այն կանգնած է վակուումում՝ զուրկ միավորող գործառույթից»<ref name="Peters 2002 75" />։ Քաղաքապետ Հայմերիխը, իր պաշտոնավարման ավարտից կարճ ժամանակ առաջ՝ 1955 թվականի ամռանը, հուշարձանը համարվել է բնակչության գիտակցության մեջ դեռևս ամբողջովին չընկալված: Նա Հելմուտ Գոլվիտցերին ասել է, որ զինվորական միավորումները «տարբերություն են դնում հերոսների և զոհերի միջև և չեն ցանկանում, որ իրենց հերոսները հիշատակվեն զոհերի հետ միաժամանակ»<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=192 |oclc=315891670}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1" /> == Արտաքին հղումներ == * [https://www.mannheim.de/de/tourismus-entdecken/stadtgeschichte/stadtpunkte/lebendige-stadt-geschundene-stadt-moderne-grossstadt/friedensengel Friedensengel] Mannheim.de կայքում {{coord|49.48996|8.46215|type:landmark_region:DE|format=dms|display=title}} [[Կատեգորիա:1952 քանդակներ]] bltccxfzcztkxhl7rtrxnus8q6bair3 10940497 10940400 2026-10-12T08:32:26Z 23artashes 2675 10940497 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}} '''«Խաղաղության հրեշտակ»''' (գերմ.՝ Friedensengel), հուշարձան-հուշահամալիր [[Մանհայմ]]ում՝ նվիրված [[Նացիստական Գերմանիա|Նացիստական Գերմանիայի]] և [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] զոհերի հիշատակին, որը 1951-1952 թվականներին ստեղծել է քանդակագործ Գերհարդ Մարկսը: Արձանի այլ անվանումներն են «Մանհայմի հրեշտակ» (''Mannheimer Engel'')<ref>{{Cite book |last=Marcks |first=Gerhard |title=Das plastische Werk |date=1977 |publisher=Propyläen-Verlag |others=Busch, Günter. |isbn=3549066201 |location=Frankfurt am Main |pages=364 |oclc=4615230}}</ref> և «Մահվան հրեշտակ»<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=65 |oclc=49635253}}</ref>, իսկ տեղացիները քանդակն անվանում են «Ծուռ Լիզել» (''Die schepp' Liesel'')<ref>{{Cite book |last=Walz |first=Guido |title=Der Brockhaus, Mannheim : 400 Jahre Quadratestadt - das Lexikon |date=2006 |publisher=Brockhaus |isbn=9783765301810 |location=Mannheim |pages=207– |oclc=180925872}}</ref>։ == Պատմություն == 1949 թվականի օգոստոսին Նացիստական ռեժիմի կողմից հալածվածների միությունը (VVN) դիմել է Գեորգ Լեխլայտերի հրապարակում (''Georg-Lechleiter-Platz'') հուշատախտակ տեղադրելու խնդրանքով՝ ի հիշատակ դիմադրության շարժման մարտիկ Լեխլայտերի և նրա հետ մահապատժի ենթարկվածների: Առաջարկության շուրջ քննարկումների ընթացքում հուշատախտակի վրա նշված նացիստական զոհերի շրջանակն ընդլայնվել է՝ ներառելով բոլոր նրանց, ովքեր հալածված են եղել քաղաքական, կրոնական կամ ռասայական պատճառներով, նրանց, ովքեր բանտարկված են եղել [[Համակենտրոնացման ճամբար|համակենտրոնացման ճամբարներում]], Մանհայմից արտաքսվածներին և այլուր զոհվածներին: Սա արժանացել է VVN-ի հավանությանը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=65– |oclc=49635253}}</ref>։ 1950 թվականի օգոստոսին Սոցիալ-դեմոկրատական քաղաքապետ Հերման Հայմերիխը ցանկացել է, որ [[Համաշխարհային պատերազմ|Համաշխարհային պատերազմի]] զոհերը նույնպես ներառվեին. նա նաև կասկածի տակ է դրել Շվեցինգերշտադտում գտնվող Լեխլայտերի հրապարակի հարմարությունը: Հայմերիխը ձգտել է սահմանել նացիզմի դեմ պայքարի և պատերազմի բոլոր քաղաքացիական ու ռազմական զոհերի հիշատակի միասնական օր՝ նշելով, որ դա քաղաքական վերածննդի և խաղաղասիրության պարտավորություն է<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=66 |oclc=49635253}}</ref>։ 1950 թվականի վերջին քաղաքապետն առաջարկել է հուշարձան կանգնեցնել քաղաքի կենտրոնում գտնվող Շիլլերի հրապարակում (Schillerplatz)<ref name=":0">{{Cite book |author=Parzer, Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |oclc=315891670}}</ref>։ Հայմերիխի գաղափարներին աջակցել են ՔԴՄ-ն և [[Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն|ԳՍԴԿ]]-ն: ՔԴՄ խորհրդական և նացիստների կողմից հալածված Ֆլորիան Վալդեկն ասել է, որ մահվան վեհության առջև քաղաքական կուսակցական պատնեշները պետք է վերանան: [[Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցություն|ԳԿԿ]] խորհրդական Անեթ Լանգենդորֆը, ում ամուսինը մահապատժի է ենթարկվել որպես Լեխլայտերի խմբի անդամ, և ով ինքն էլ բանտարկված է եղել համակենտրոնացման ճամբարում, հակառակ դիրքորոշում է ընդունել: Լանգենդորֆը կողմ է արտահայտվել պատերազմի զոհերի հուշարձանին, սակայն ընդգծել է, որ պատերազմի զոհերի թվում եղել են մարդիկ, որոնք պատերազմի էին գնացել մեծ էնտուզիազմով ու խանդավառությամբ հանուն Հիտլերի և ովքեր ցանկացել են ճիշտ հակառակը նրանից, ինչի համար Դիմադրության շարժման մարտիկները կամավոր զոհաբերել են իրենց կյանքը»<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=66– |oclc=49635253}}</ref>։ Համատեղ հիշատակի գաղափարը լուրջ հակասություններ է առաջացրել Մանհայմի բնակիչների, հատկապես զինվորական միավորումների շրջանում<ref name=":0" />։ Քաղաքային խորհուրդը միջոցներ է հատկացրել 1933-1945 թվականների զոհերի հուշարձանի համար. Լեխլայտերի հրապարակում հուշատախտակ տեղադրելու ԳԿԿ-ի դիմումը հետաձգվել է և իրականացման շանսեր չի ունեցել, երբ 1952 թվականին դիմումը կրկին ներկայացվել է<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=67 |oclc=49635253}}</ref>։ == Քանդակ == 1951 թվականի սկզբին քաղաքապետարանը հուշարձանի նախագծումը հանձնարարել է [[Գերհարդ Մարկս|Գերհարդ Մարկսին]]: Մարկսն այն ժամանակ գերմանացի ամենանշանավոր քանդակագործներից է եղել, սակայն նացիստների կողմից զրպարտվել է «[[Դեգեներատիվ արվեստ]]» ցուցահանդեսում: Ազատագրումից հետո Մարկսը ստեղծել է «Fahrt über den Styx» հուշարձանը Համբուրգ-Օլսդորֆի գերեզմանատանը, և նրա նախագծերը պետք է հիմնված լինեին Քյոլնում գտնվող իր «Die Trauernde» քանդակի վրա<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=189– |oclc=315891670}}</ref>։ Մարկսն ընտրել է [[հրեշտակ]]ի մոտիվը: Դա անելիս նրա գաղափարները հիմնված են եղել հին [[Պարսկական դիցաբանություն|պարսկական դիցաբանության]] վրա, ըստ որի մարդու հրեշտակը որդին է, ով [[Ահեղ դատաստան|Ահեղ դատաստանի]] օրը թռչում է երկրի վրայով<ref name=":1">{{Cite journal |title=Mannheimer |doi=10.1163/2405-8262_rgg4_sim_13529}}</ref>։ Քանդակագործն արդեն ստեղծված է եղել հրեշտակների երկու քանդակ 1937 և 1940 թվականներին: Վերջինս, որն ստեղծվել է քրոջ մահվան տպավորության տակ և կրել է նրա դիմագծերը, ոչնչացվել է պատերազմի ժամանակ: 1940-ականների երկրորդ կեսին Մարկսը հրեշտակային կերպարների մի քանի ուրվագծեր է արած եղել, որոնցում ձգտել է ավելի ուժեղ ոճավորման և զարդարման<ref>{{Cite book |last=Marcks |first=Gerhard |title=Das plastische Werk |date=1977 |publisher=Propyläen-Verlag |others=Busch, Günter. |isbn=3549066201 |location=Frankfurt am Main |pages=310, 364 |oclc=4615230}}</ref>։ Մանհայմի հրեշտակն ունի խիստ բարձրաքանդակային կառուցվածք՝ բացառությամբ ամբողջությամբ քանդակված մաշկի. այն տարածում է իր թևերը թևերի առջևում: Ուղղահայաց առանցքի թեքությունը՝ բարձրացված ոտքերի հետ մեկտեղ, ստեղծում է սավառնող հրեշտակի տպավորություն: Հրեշտակի թևերն ու պատմուճանը գծված են զուգահեռ գծերով: Նրա ձախ ձեռքը մի փոքր ետ է ծալված, իսկ աջ ձեռքը՝ թեթևակի բարձրացված: Մանհայմի գեղարվեստի թանգարանի (Kunsthalle) տնօրեն Վալտեր Պասարգեն «տառապանքի ավելցուկ» է տեսել «զսպված խիստ խառնվածքի ցավագին արտահայտության մեջ՝ հսկայական, «կախարդող» աչքերով»: Արձանագրության հետ մեկտեղ («Es mahnen die Toten» - «Մեռյալները հիշեցնում են» և «1939-1945») այն կրքոտ հիշեցում է ողջ մնացածներին<ref name=":1" />։ Պատմաբան Քրիստիան Փեթերսի խոսքով՝ հրեշտակը գերում է դիտորդին, սակայն արգելափակում է արագ նույնականացումը: Արվեստի ձգտման, լուրջ նախազգուշացման և քաղաքական ուղերձի համադրությունն է, որ այս հուշարձանն այդքան հատուկ է դարձնում: Արձանագրությունը «ներառել է և չի բացառել». այն պարզ է դարձրել, որ «1945 թվականն անհնար կլիներ առանց 1933 թվականի»<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=69 |oclc=49635253}}</ref>։ Քաղաքապետ Հայմերիխը և Մանհայմի քաղաքային խորհրդականները սկզբում կասկածամտորեն են վերաբերվել Մարկսի նախագծին, ինչը հետագայում տեղի է տվել հավանությանն ու հիացմունքին: Տեղական խորհրդականներից մեկը կարծել է, որ հրեշտակը կստեղծի մի հուշարձան, որը կլինի Մանհայմի խորհրդանիշը և լուրջ հիշեցում բնակչության համար գալիք դարերի ընթացքում: 1952 թվականի ապրիլին Մանհայմի վարչական կոմիտեն միաձայն կողմ է քվեարկել արվեստի գործի գնմանը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=68– |oclc=49635253}}</ref>։ Հրեշտակի 3 մետր բարձրությամբ արձանը ձուլվել է 1952 թվականի ամռանը Դյուսելդորֆից բրոնզաձույլ Շմեկեի կողմից, նոյեմբերի սկզբին այն տեղադրվել է 2 մետր բարձրությամբ ավազաքարե պատվանդանի վրա՝ B 4 քառակուսիում՝ [[Հիսուսի տաճար (Մանհայմ)|Հիսուսյան եկեղեցու]] կողքին<ref name=":1" />։ == Բացում == [[Պատկեր:Konrad Adenauer eröffnet Friedensengel E6.jpg|մինի|Ադենաուերի ելույթը բացման արարողության ժամանակ]] «Խաղաղության հրեշտակը» բացվել է 1952 թվականի նոյեմբերի 16-ին՝ Ազգային սգո օրը: Շուրջ 5000 այցելուների առջև քաղաքապետ Հայմերիխն անդրադարձել է Շիլլերի հրապարակի պատմական նշանակությանը՝ որպես քաղաքի «թերևս ամենապատկառելի հրապարակ», որտեղ նախապատերազմյան շրջանում գտնվել է [[Մանհայմի ազգային թատրոն]]ը՝ Շիլլերի «Ավազակները» պիեսի պրեմիերայի վայրը, որտեղ բանաստեղծը հակադրել է ազնիվ մարդկայնության իդեալը բռնակալությանը: Հայմերիխը ներկայացրել է Մանհայմում տեղակայված զոհված և անհետ կորած զինվորների, օդային հարձակումների հետևանքով սպանված քաղաքացիական անձանց և Մանհայմից տեղահանված հրեաների թվերը: Նա հիշատակել է Դիմադրության շարժման մարտիկներին, ինչպիսին է Լեխլայտերի խումբը, և հարգել է փախստականների ու տեղահանվածների հիշատակը, որոնք Մանհայմ էին եկել պատերազմի ավարտից հետո<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=72– |oclc=49635253}}</ref>։ Այնուհետև Դաշնային կանցլեր [[Կոնրադ Ադենաուեր]]ը հանդես է եկել կարճ, ընդհանուր ելույթով: Որից հետո ելույթ են ունեցել եպիսկոպոս Յուլիուս Բենդերը և Առաքելական պրոտոնոտար Վիլհելմ Ռայնհարդը՝ որպես Ֆրայբուրգի արքեպիսկոպոսի ներկայացուցիչներ, և ռաբբի Ռոբերտ Ռաֆայել Գեյսը: Նա իր ելույթը սկսել է պատմաբան Հանս-Յոախիմ Հիրշի հայտարարությամբ՝ «[[Հոլոքոստ]]ի իրականությունը տոնակատարության մեջ» ներառելով<ref>{{Cite book |last=Hirsch |first=Hans-Joachim |title="Ich habe Dich bei Deinem Namen gerufen" : die Gedenkskulptur für die jüdischen Opfer des Nationalsozialismus in Mannheim |date=2005 |publisher=Brandt |others=Kurz, Peter, 1962-, Kitzbihler, Jochen., Striffler, Helmut, 1927- |isbn=3926260653 |edition=1 Aufl |location=Mannheim |pages=72 |oclc=60613423}}</ref>։ <blockquote>«Այլ բան է, օրինակ, երբ մարդը մահանում է մարտում դեմ առ դեմ, այլ բան, երբ մահանում է օդային հարձակման ժամանակ, կամ երբ իր վախճանն է գտնում Արևելքի գազի խցիկներում: Եվ կա նաև տարբերություն, թե արդյոք մարդը կարող է մտածել ինչ-որ տեղ գտնվող գերեզմանի մասին, թե այս աշխարհում այլևս չկա մի գերեզման, ուր սիրող մտքերը կարող են ուխտագնացության գնալ»:— Երկրամասի ռաբբի Ռոբերտ Ռաֆայել Գեյս</blockquote> Արարողությանն ընդառաջ իրադարձություններում հակասություններ են առաջացել երկու կազմակերպիչների՝ քաղաքապետարանի և Գերմանիայի ռազմական գերեզմանների պահպանության միության (Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge) միջև: Ռազմական գերեզմանների պահպանության միությունը պնդել է առանձին հանրահավաք անցկացնել Մանհայմի կենտրոնական գերեզմանատանը: Քաղաքային վարչակազմը տպավորություն է ստեղծել, թե Միության համար «անհարմար» է եղել ռազմական գերեզմանների հիշատակման և քաղաքական զոհերի միջև կապը: Ռազմական գերեզմանների պահպանության միությանն ուղղված նամակում քաղաքապետ Հայմերիխը հայտարարել է, որ ինքը վաղուց անընդունելի է համարել այն փաստը, որ զոհերի տարբեր խմբերի հիշատակի օրերը «նշվում են տարբեր օրերի և տարբեր ասպեկտներով», սակայն չի կարողացել համոզել Միությանը փոխել իր կարծիքը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=72 |oclc=49635253}}</ref>։ == Հուշահամալիր == 1953 թվականին Ազգային սգո օրվա հիշատակումը տեղի է ունեցել ավելի փոքր ձևաչափով՝ «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ: Մինչ 1954 թվականի Հիշատակի օրը, զինվորական և վերադարձողների միավորումները հստակ հայտարարել են, որ չեն ցանկանում արարողության ժամանակ հիշատակվել հրեաների և Նացիոնալ-սոցիալիզմի այլ զոհերի հետ միասին: Երբ քաղաքային վարչակազմն իմացել են, որ զինվորական միավորումները մեծ արարողություն են պատրաստում գերեզմանատանը, չեղարկել է «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ նախատեսված միջոցառումը՝ բաժանումը չխորացնելու համար: Հաջորդ տարիներին հիշատակի արարողությունը, որն սկզբում կազմակերպել է միայն Միությունը, ստացել է ավելի ու ավելի ռազմական բնույթ: 1958 թվականից քաղաքապետարանը, Միությունը և Զինվորական միավորումների աշխատանքային համայնքը, որին պատկացել է Վաֆեն-ՍՍ-ի նախկին անդամների հարազատների փոխօգնության միությունը (HIAG), համատեղ հրավիրել են գերեզմանատանը կայանալիք միջոցառմանը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=74–78 |oclc=49635253}}</ref>։ Պատմաբան Քրիստիան Փեթերսի համար «ավելին է, քան պարզապես տհաճություն», որ Վաֆեն-ՍՍ-ի նախկին անդամները Մանհայմի բնակչությանը և դրանով իսկ նաև Հոլոքոստը վերապրածներին հրավիրել են միջոցառման, որտեղ հիշատակվել են նաև հալածանքների և դիմադրության զոհերը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=78 |oclc=49635253}}</ref>։ Պատերազմի ավարտի տասներորդ տարելիցին՝ 1955 թվականի մայիսի 7-ին, «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ տեղի է ունեցել «մտորումների ժամ», որին քաղաքապետ Հայմերիխը հրավիրած է եղել բողոքական աստվածաբան [[Հելմուտ Գոլվիտցեր|Հելմուտ Գոլվիտցերին]]: Մի քանի հազար մարդկանց առջև Գոլվիտցերը նախազգուշացրել է. «Հիշատակը պարտք է, նույնիսկ և հատկապես այն ժամանակ, երբ դա ցավեցնում է»: Գոլվիտցերի համար խաղաղության հրեշտակը կանգնած է եղել «մեր դեպի մոռացություն փախուստի դեմ, որով մենք ցանկանում ենք հետ շրջել տեղի ունեցածը»<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=192– |oclc=315891670}}</ref>։ 1954 թվականից ի վեր Ազգային սգո օրը ոչ պաշտոնական ծաղկեպսակ է դրվում «Խաղաղության հրեշտակի» մոտ<ref name="Peters 2002 75">{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=75 |oclc=49635253}}</ref>։ 1983 թվականի մայիսին «Խաղաղության հրեշտակը» տեղափոխվել է ավելի քիչ ակնառու վայր՝ E 6 քառակուսիում՝ հիվանդանոցային եկեղեցու կողքին, քանի որ Շիլլերի հրապարակում նախատեսել է բնակելի շենքեր կառուցել<ref>{{Citation |title=Operation Goldesel |date=2018-12-03 |pages=31–33 |chapter=1. Juli 2017 Ist das Kunst? |publisher=De Gruyter |doi=10.1515/9783035617047-011 |isbn=9783035617047 |s2cid=239587332}}</ref>։ 1990-ականների տվյալների համաձայն՝ «Խաղաղության հրեշտակը» ծառայել է որպես մեկնարկային կամ վերջնական կետ խաղաղության շարժման կամ [[Հակաֆաշիզմ|հակաֆաշիստական]] կազմակերպությունների ակցիաների համար<ref>{{Cite book |last=Puvogel |first=Ulrike |title=Gedenkstätten für die Opfer des Nationalsozialismus : eine Dokumentation |date=1995 |publisher=Bundeszentrale für Politische Bildung |others=Stankowski, Martin, 1944-, Graf, Ursula, 1961- |isbn=3893312080 |edition=2 überarbeitete und erweiterte Auflage |location=Bonn |pages= |oclc=34247650}}</ref>։ 2008 թվականին Սեբաստիան Փարցերը նշել է, որ Հայմերիխը, լինելով նույնիսկ նացիոնալ-սոցիալիստների կողմից հալածված անձ, օժտված է եղել «այլ բնազդով», ինչն ակնհայտ է եղել, օրինակ, Մանհայմի հրեական համայնքի հետ նրա շփումներում: Քաղաքի կենտրոնում խաղաղության հրեշտակի հետ կապված կենտրոնական հիշատակի արարողության նրա հայեցակարգը չի հաջողվել իրականացնել<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=264 |oclc=315891670}}</ref>։ Հանս-Յոախիմ Հիրշի խոսքով՝ «Խաղաղության հրեշտակը» արդեն իսկ «կարևոր գործառույթ է ունեցել նացիստական դարաշրջանի սարսափները հիշատակելու գործում»՝ միայն իր նախկին ակնառու տեղադրության շնորհիվ: Բնակչության լայն շերտերին ինտեգրելու փորձը պետք է առնվազն մասամբ համարվի ձախողված»: Ոչ միայն հրեական համայնքը պետք է իրեն խաբված զգար հրեշտակի ընդհանուր նվիրումից, նշել է Հիրշը 2005 թվականին<ref>{{Cite book |last=Hirsch |first=Hans-Joachim |title="Ich habe Dich bei Deinem Namen gerufen" : die Gedenkskulptur für die jüdischen Opfer des Nationalsozialismus in Mannheim |date=2005 |publisher=Brandt |others=Kurz, Peter, 1962-, Kitzbihler, Jochen., Striffler, Helmut, 1927- |isbn=3926260653 |edition=1 Aufl |location=Mannheim |pages=72– |oclc=60613423}}</ref>։ Քրիստիան Փեթերսի կարծիքով՝ չափազանց շատ սպասելիքներ կային վերածննդի հույսի հետ, որը պետք է մարմնավորեր հրեշտակը: Հայմերիխի հայեցակարգը մի հակասություն միավորելու փորձ է եղել, որն իրականում հնարավոր չի եղել միավորել: Զինվորական և վերադարձողների միավորումների ի հայտ գալն ավելացրել է դժվարությունները ննջեցյալների հիշատակի նոր ավանդույթ հաստատելու գործում: «Զոհերի մասին խոսակցությունները, հալածվածների հատուկ դերի հանրային թեմատիզացումը խանգարեցին Նացիոնալ-սոցիալիզմի միլիոնավոր հետևորդներին գերմանական ժողովրդավարության մեջ ինտեգրելու գործընթացին», 2001 թվականին ասել է Փեթերսը<ref>{{Cite book |last=Peters |first=Christian |title="Glücklicherweise bilden wir eine Ausnahme" : Mannheim in den fünfziger Jahren |date=2002 |publisher=Thorbecke |isbn=3799509054 |location=Stuttgart |pages=73–77 |oclc=49635253}}</ref>։ Դեռևս 1954 թվականի նոյեմբերին Rhein-Neckar-Zeitung-ը տեսել է, որ «Խաղաղության հրեշտակը» «արժանանում է մտավոր մեկուսացման ճակատագրին. առանց համայնքի, որն ամեն տարի հավաքվում է դրա շուրջ, այն կանգնած է վակուումում՝ զուրկ միավորող գործառույթից»<ref name="Peters 2002 75" />։ Քաղաքապետ Հայմերիխը, իր պաշտոնավարման ավարտից կարճ ժամանակ առաջ՝ 1955 թվականի ամռանը, հուշարձանը համարվել է բնակչության գիտակցության մեջ դեռևս ամբողջովին չընկալված: Նա Հելմուտ Գոլվիտցերին ասել է, որ զինվորական միավորումները «տարբերություն են դնում հերոսների և զոհերի միջև և չեն ցանկանում, որ իրենց հերոսները հիշատակվեն զոհերի հետ միաժամանակ»<ref>{{Cite book |last=Parzer |first=Sebastian |title=Mannheim soll nicht nur als Stadt der Arbeit neu erstehen ... : die zweite Amtszeit des Mannheimer Oberbürgermeisters Hermann Heimerich (1949-1955) |date=2008 |publisher=Verl. Regionalkultur |isbn=9783897355453 |location=Ubstadt-Weiher |pages=192 |oclc=315891670}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1" /> == Արտաքին հղումներ == * [https://www.mannheim.de/de/tourismus-entdecken/stadtgeschichte/stadtpunkte/lebendige-stadt-geschundene-stadt-moderne-grossstadt/friedensengel Friedensengel] Mannheim.de կայքում {{coord|49.48996|8.46215|type:landmark_region:DE|format=dms|display=title}} [[Կատեգորիա:1952 քանդակներ]] bdmrk6q2iwkikg421y4gscukbcijymf 1 1342803 10940399 2026-10-11T20:16:23Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 +{{ԹՀ/նոր|en|Angel of Peace (Mannheim)|1303856602|10940398|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} 10940399 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Angel of Peace (Mannheim)|1303856602|10940398|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} rnheqy74hs7pmj45azbqpd1zkkjanfk 10940402 10940399 2026-10-11T20:17:30Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 10940402 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Angel of Peace (Mannheim)|1303856602|10940398|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} {{Աշխարհի հուշարձաններ/հոդված}} e7mc63m76okqo9iy2dt2dsnxtnlbz22 0 1342804 10940404 2026-10-11T20:25:05Z Դանայուհի 62356 Նոր էջ «[[Պատկեր:Longhorn_beetle_Leptura_quadrifasciata.jpg|մինի|[[Երկարաբեղիկներ|Երկարաբեղիկ բզեզ]] (Leptura quadrifasciata), ծաղիկների վրա նստող միջատի օրինակ, որը հայտնաբերվել է մի հետազոտության ընթացքում։ Այդ հետազոտությունը ցույց է տվել, որ հոդվածոտանիների շրջակա միջավայրի ԴՆԹ-ն (eDNA) նրանց և վայ...»: 10940404 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Longhorn_beetle_Leptura_quadrifasciata.jpg|մինի|[[Երկարաբեղիկներ|Երկարաբեղիկ բզեզ]] (Leptura quadrifasciata), ծաղիկների վրա նստող միջատի օրինակ, որը հայտնաբերվել է մի հետազոտության ընթացքում։ Այդ հետազոտությունը ցույց է տվել, որ հոդվածոտանիների շրջակա միջավայրի ԴՆԹ-ն (eDNA) նրանց և վայրի ծաղիկների փոխազդեցությունից հետո կուտակվում է ծաղիկների վրա։{{hsp}}]] '''Շրջակա միջավայրի ԴՆԹ''', հավաքվում է [[Շրջակա միջավայր|շրջակա միջավայրի]] տարբեր նմուշներից, ինչպիսիք են [[Հող|հողը]], [[Ողողատ|նստվածքները]], [[Քաղցրահամ ջրերի կենսաբանություն|քաղցրահամ ջուրը]], [[Ծովի ջուր|ծովի ջուրը]], [[Ձյուն|ձյունը]] կամ [[Օդ|օդը]], այլ ոչ թե անմիջապես առանձնացվում առանձին օրգանիզմից։ Քանի որ տարբեր օրգանիզմներ փոխազդում են շրջակա միջավայրի հետ, նրանց ԴՆԹ-ն արտազատվում և տարբեր աղբյուրներից կուտակվում է շրջակա միջավայրում<ref name=":8">{{Cite journal |last=Stewart |first=Kathryn A. |date=2019-04-01 |title=Understanding the effects of biotic and abiotic factors on sources of aquatic environmental DNA |journal=Biodiversity and Conservation |language=en |volume=28 |issue=5 |pages=983–1001 |bibcode=2019BiCon..28..983S |doi=10.1007/s10531-019-01709-8 |issn=1572-9710 |s2cid=61811470 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>։ Նման ԴՆԹ-ն կարող է ենթարկվել սեքվենավորման՝ շրջակա միջավայրի օմիքսային հետազոտությունների միջոցով, ինչը հնարավորություն է տալիս բացահայտել էկոհամակարգում առկա տեսակների մասին տեղեկություններ, այդ թվում՝ մանրադիտակային օրգանիզմների, որոնք այլ կերպ հնարավոր չէ նկատել կամ հայտնաբերել։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ցածր ծախսերով, մեծ մասշտաբով և ստանդարտացված եղանակով հաշվառել կենսաբազմազանությունը՝ առանց էկոհամակարգերի վրա բացասական ազդեցություն գործելու։ Վերջին տարիներին eDNA-ն կիրառվել է որպես անհետացման վտանգի տակ գտնվող այն վայրի կենդանիների հայտնաբերման միջոց, որոնք այլապես աննկատ կմնային։ 2020 թվականին մարդու առողջությամբ զբաղվող հետազոտողները սկսել են վերակիրառել eDNA-ի մեթոդները՝ [[COVID-19 համավարակ|COVID-19 համավարակին]] հետևելու համար<ref>{{Cite web |last=Farrell |first=Jessica |last2=Duffy |first2=David |last3=Whitmore |first3=Liam |date=21 April 2021 |title=Environmental DNA – how a tool used to detect endangered wildlife ended up helping fight the COVID-19 pandemic |url=https://theconversation.com/environmental-dna-how-a-tool-used-to-detect-endangered-wildlife-ended-up-helping-fight-the-covid-19-pandemic-158286 |doi=10.64628/AAI.k6pmcngcx}}</ref>։ eDNA-ի աղբյուրներից են կղանքը, լորձը, գամետները, թափված մաշկը, [[Գեշ|կենդանիների դիակները]] և [[Մազեր|մազերը]]<ref name=":82">{{Cite journal |last=Stewart |first=Kathryn A. |date=2019-04-01 |title=Understanding the effects of biotic and abiotic factors on sources of aquatic environmental DNA |journal=Biodiversity and Conservation |language=en |volume=28 |issue=5 |pages=983–1001 |bibcode=2019BiCon..28..983S |doi=10.1007/s10531-019-01709-8 |issn=1572-9710 |s2cid=61811470 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is eDNA? |url=http://freshwaterhabitats.org.uk/projects/edna/edna/ |website=Freshwater Habitats Trust}}</ref>։ Նմուշները կարող են վերլուծվել ԴՆԹ-ի սեքվենավորման [[ԴՆԹ-ի հաջորդականացում|բարձր թողունակությամբ]] մեթոդներով, որոնք հայտնի են որպես մետագենոմիկա, մետաբարկոդավորում և առանձին տեսակների հայտնաբերում։ Դրանք կիրառվում են [[Կենսաբազմազանության չափում|կենսաբազմազանության]] արագ մշտադիտարկման և չափման համար։ Նմուշում առկա օրգանիզմներն ավելի հստակ տարբերակելու նպատակով կիրառվում է ԴՆԹ-ի մետաբարկոդավորումը, որի ընթացքում նմուշը վերլուծվում և համեմատվում է նախկինում ուսումնասիրված ԴՆԹ-ի շտեմարանների հետ, օրինակ՝ BLAST համակարգի միջոցով, որպեսզի որոշվի, թե ինչ օրգանիզմներ են առկա նմուշում<ref>{{Cite journal |last=Fahner |first=Nicole |year=2016 |title=Large-Scale Monitoring of Plants through Environmental DNA Metabarcoding of Soil: Recovery, Resolution, and Annotation of Four DNA Markers |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |pages=1–16 |bibcode=2016PLoSO..1157505F |doi=10.1371/journal.pone.0157505 |issn=1932-6203 |pmc=4911152 |pmid=27310720 |via=Directory of Open Access Journals |doi-access=free}}</ref>։ eDNA-ի մետաբարկոդավորումը [[Կենսաբազմազանություն|կենսաբազմազանության]] գնահատման նոր մեթոդ է, որի դեպքում շրջակա միջավայրից՝ ջրից, նստվածքներից կամ օդից, նմուշներ են վերցվում, դրանցից առանձնացվում է ԴՆԹ-ն, այնուհետև բազմապատկվում է՝ օգտագործելով ընդհանուր կամ ունիվերսալ պրայմերներ՝ [[Պոլիմերազային շղթայական ռեակցիա|պոլիմերազային շղթայական ռեակցիայի]] միջոցով։ Դրանից հետո ԴՆԹ-ն սեքվենավորվում է՝ օգտագործելով հաջորդ սերնդի [[Սեքվենավորում|սեքվենավորման]] տեխնոլոգիաները, ինչի արդյունքում ստացվում են հազարավորից մինչև միլիոնավոր հաջորդականություններ։ Այս տվյալների հիման վրա կարելի է որոշել տեսակների առկայությունը և գնահատել ընդհանուր կենսաբազմազանությունը։ Սա միջգիտակարգային մեթոդ է, որը համադրում է դաշտային հետազոտությունների վրա հիմնված ավանդական էկոլոգիան, խորքային [[Մոլեկուլային կենսաբանություն|մոլեկուլային մեթոդներն]] ու առաջադեմ հաշվողական գործիքները<ref name="Ruppert2019">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[Պատկեր:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref>։ eDNA-ի վերլուծությունը մեծ ներուժ ունի ոչ միայն տարածված տեսակների մշտադիտարկման, այլև այլ գոյություն ունեցող տեսակների գենետիկական հայտնաբերման և նույնականացման համար, որոնք կարող են ազդել բնության պահպանությանն ուղղված աշխատանքների վրա<ref name="Bohmann2014">{{Cite journal |last=Bohmann |first=Kristine |last2=Evans |first2=Alice |last3=Gilbert |first3=M. Thomas P. |last4=Carvalho |first4=Gary R. |last5=Creer |first5=Simon |last6=Knapp |first6=Michael |last7=Yu |first7=Douglas W. |last8=de Bruyn |first8=Mark |date=2014-06-01 |title=Environmental DNA for wildlife biology and biodiversity monitoring |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=29 |issue=6 |pages=358–367 |bibcode=2014TEcoE..29..358B |doi=10.1016/j.tree.2014.04.003 |issn=1872-8383 |pmid=24821515}}</ref>։ Այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս իրականացնել կենսաբանական մշտադիտարկում՝ առանց կենդանի օրգանիզմներ հավաքելու։ Դրա շնորհիվ հնարավոր է ուսումնասիրել ինվազիվ, դժվար հայտնաբերվող կամ անհետացման վտանգի տակ գտնվող օրգանիզմներին՝ առանց դրանց վրա մարդածին սթրես առաջացնելու։ Այս գենետիկական տեղեկատվության հասանելիությունը կարևոր ներդրում է այն տեսակների պոպուլյացիաների չափը, [[Արեալ|տեսակների տարածվածությունն]] ու պոպուլյացիաների դինամիկան հասկանալու գործում, որոնց վերաբերյալ տվյալները սահմանափակ են։ Կարևոր է նաև այն, որ eDNA-ն հաճախ ավելի ծախսարդյունավետ է, քան նմուշառման ավանդական մեթոդները։ eDNA-ի նմուշների ամբողջականությունը կախված է շրջակա միջավայրում դրանց պահպանված լինելուց<ref>{{Cite journal |last=Qu |first=Chanjuan |last2=Stewart |first2=Kathryn A. |date=2019-02-18 |title=Evaluating monitoring options for conservation: comparing traditional and environmental DNA tools for a critically endangered mammal |journal=The Science of Nature |language=en |volume=106 |issue=3 |page=9 |bibcode=2019SciNa.106....9Q |doi=10.1007/s00114-019-1605-1 |issn=1432-1904 |pmid=30778682 |s2cid=66881381 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>։ Հողը, [[Հավերժական սառցույթ|հավերժական սառույցը]], քաղցրահամ ջուրը և ծովի ջուրը լավ ուսումնասիրված մակրոմիջավայրեր են, որոնցից առանձնացվել են eDNA-ի նմուշներ։ Դրանցից յուրաքանչյուրն իր մեջ ներառում է բազմաթիվ՝ տարբեր պայմաններով բնութագրվող ենթամիջավայրեր<ref name="Thomsen2015">{{Cite journal |last=Thomsen |first=Philip Francis |last2=Willerslev |first2=Eske |date=2015-03-01 |title=Environmental DNA – An emerging tool in conservation for monitoring past and present biodiversity |journal=Biological Conservation |series=Special Issue: Environmental DNA: A powerful new tool for biological conservation |volume=183 |pages=4–18 |bibcode=2015BCons.183....4T |doi=10.1016/j.biocon.2014.11.019 |doi-access=free}}</ref>։ Իր բազմակողմանիության շնորհիվ eDNA-ն կիրառվում է բազմաթիվ ենթամիջավայրերում, օրինակ՝ քաղցրահամ ջրերի նմուշառման, ծովի ջրի նմուշառման, ցամաքային հողի նմուշառման (տունդրայի հավերժական սառույց), ջրային միջավայրերի հողի նմուշառման (գետերի, լճերի, լճակների և օվկիանոսների նստվածքներ<ref name=":2">{{Cite journal |last=Tsuji |first=Satsuki |year=2016 |title=Effects of water pH and proteinase K treatment on the yield of environmental DNA from water samples |journal=Limnology |volume=18 |pages=1–7 |doi=10.1007/s10201-016-0483-x |issn=1439-8621 |s2cid=44793881}}</ref>), ինչպես նաև այլ միջավայրերում, որտեղ նմուշառման սովորական ընթացակարգերը կարող են խնդրահարույց լինել<ref name="Thomsen2015" />։ 2022 թվականի դեկտեմբերի 7-ին [[Նեյչր|Nature]] գիտական ամսագրում հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ Գրենլանդիայի նստվածքներից վերականգնվել է երկու միլիոն տարվա հնության eDNA։ Ներկայումս սա համարվում է մինչ օրս սեքվենավորված ամենահին ԴՆԹ-ն<ref name="NYT-20221207">{{Cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |date=7 December 2022 |title=Oldest Known DNA Offers Glimpse of a Once-Lush Arctic - In Greenland's permafrost, scientists discovered two-million-year-old genetic material from scores of plant and animal species, including mastodons, geese, lemmings and ants. |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/science/oldest-dna-greenland-species.html |access-date=7 December 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="NAT-20221207">{{Cite journal |last=Kjær, Kurt H. |display-authors=et al. |date=7 December 2022 |title=A 2-million-year-old ecosystem in Greenland uncovered by environmental DNA |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=612 |issue=7939 |pages=283–291 |bibcode=2022Natur.612..283K |doi=10.1038/s41586-022-05453-y |pmc=9729109 |pmid=36477129 |s2cid=254367944}}</ref>։ Շրջակա միջավայրի ԴՆԹ-ն (eDNA) ուսումնասիրվում է նմուշառման և վերլուծության բազմաթիվ արձանագրությունների միջոցով, իսկ արդյունքների հուսալիությունը մեծապես կախված է կիրառվող մեթոդների արդյունավետությունից։ Ջրային միջավայրերում՝ ինչպես քաղցրահամ, այնպես էլ ծովային ջրերում, նմուշառման ռազմավարությունը հայտնաբերման հաջողության հիմնական որոշիչներից է։ Զտվող ջրի ավելի մեծ ծավալները սովորաբար ապահովում են ԴՆԹ-ի ավելի մեծ քանակություն՝ մեծացնելով տվյալ տարածքում առկա օրգանիզմների հայտնաբերման հավանականությունը։ Քանի որ eDNA-ն տարածության մեջ հաճախ անհավասարաչափ է բաշխված և տեղայնացված, ջրի ավելի մեծ ծավալների զտումը՝ տարբեր հատվածներն ընդգրկող երթուղիներով, ապահովում է կենսաբազմազանության ավելի ներկայացուցչական և ճշգրիտ պատկերը<ref name="ReferenceA">{{Cite journal |last=Kawakami |first=Tatsuya |last2=Yamazaki |first2=Aya |last3=Asami |first3=Maki |last4=Goto |first4=Yuko |last5=Yamanaka |first5=Hiroki |last6=Hyodo |first6=Susumu |last7=Ueno |first7=Hiromichi |last8=Kasai |first8=Akihide |date=2023 |title=Evaluating the sampling effort for the metabarcoding-based detection of fish environmental DNA in the open ocean |journal=Ecology and Evolution |language=en |volume=13 |issue=3 |bibcode=2023EcoEv..13E9921K |doi=10.1002/ece3.9921 |issn=2045-7758 |pmc=10037434 |pmid=36969932 |doi-access=free}}</ref>։ Լաբորատոր ընթացակարգերը նույնպես կարևոր դեր ունեն, հատկապես՝ պոլիմերազային շղթայական ռեակցիայի (ՊՇՌ) կրկնությունների քանակը։ ՊՇՌ-ի կրկնությունը նույն ԴՆԹ-ի առանձնացված նմուշի բազմապատկումն է մի քանի անկախ ռեակցիաների ընթացքում։ Կրկնությունների քանակի ավելացումը մեծացնում է հայտնաբերման հավանականությունը, քանի որ ՊՇՌ-ի արդյունքների վրա ազդում են պատահական տատանումները, և որևէ տեսակի ԴՆԹ-ն որոշ ռեակցիաների ընթացքում կարող է չբազմապատկվել, իսկ մյուսների ընթացքում՝ հաջողությամբ բազմապատկվել։ Օրինակ՝ ՊՇՌ-ի 12 կրկնության կիրառման դեպքում նմուշառված ԴՆԹ-ն բազմապատկվում է 12 անկախ ենթանմուշներում՝ նվազեցնելով կեղծ բացասական արդյունքների հավանականությունը։ Սեքվենավորման խորությունը ևս մեկ կարևոր գործոն է, որն ազդում է հայտնաբերման արդյունավետության վրա։ Այն վերաբերում է նմուշից ստացված և վերլուծված ԴՆԹ-ի հաջորդականությունների ընդհանուր քանակին։ Սեքվենավորման ավելի մեծ խորությունը մեծացնում է հազվադեպ հանդիպող կամ փոքր քանակությամբ առկա ԴՆԹ-ի հատվածների հայտնաբերման հավանականությունը։ Քաղցրահամ ջրային համակարգերում հարյուր հազարավոր հաջորդականությունների (մինչև 500 հազար), իսկ ծովային համակարգերում՝ մինչև մոտ մեկ միլիոն հաջորդականությունների սեքվենավորումը կարող է զգալիորեն բարելավել հայտնաբերումը՝ համեմատած ավելի փոքր խորությամբ արձանագրությունների հետ, հատկապես այն տեսակների դեպքում, որոնք առկա են ցածր խտությամբ<ref>{{Cite journal |last=Bylemans |first=Jonas |last2=Gleeson |first2=Dianne M. |last3=Lintermans |first3=Mark |last4=Hardy |first4=Christopher M. |last5=Beitzel |first5=Matthew |last6=Gilligan |first6=Dean M. |last7=Furlan |first7=Elise M. |date=2018-12-31 |title=Monitoring riverine fish communities through eDNA metabarcoding: determining optimal sampling strategies along an altitudinal and biodiversity gradient |url=https://mbmg.pensoft.net/article/30457/ |journal=Metabarcoding and Metagenomics |language=en |volume=2 |bibcode=2018MbMg....2.3045B |doi=10.3897/mbmg.2.30457 |issn=2534-9708 |doi-access=free}}</ref>։ Երբ կիրառվում են նմուշառման, կրկնությունների և սեքվենավորման հուսալի ռազմավարություններ, eDNA-ի մեթոդները հատկապես արդյունավետ են հազվադեպ հանդիպող, դժվար հայտնաբերվող կամ գաղտնի կենսակերպ վարող տեսակների հայտնաբերման համար, ներառյալ՝ պահպանվող, վտանգված և ինվազիվ տեսակները։ == Ընդհանուր տեսք == Շրջակա միջավայրի ԴՆԹ-ն կամ eDNA-ն նկարագրում է շրջակա միջավայրի այնպիսի նմուշներում առկա գենետիկական նյութը, ինչպիսիք են նստվածքները, ջուրը և օդը։ Այն ներառում է ամբողջական բջիջներ, արտաբջջային ԴՆԹ և, հնարավոր է, նաև ամբողջական օրգանիզմներ<ref name="Barnes2016">{{Cite journal |last=Barnes |first=Matthew A. |last2=Turner |first2=Cameron R. |year=2016 |title=The ecology of environmental DNA and implications for conservation genetics |journal=Conservation Genetics |volume=17 |issue=1 |pages=1–17 |bibcode=2016ConG...17....1B |doi=10.1007/s10592-015-0775-4 |s2cid=14914544 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Species detection using environment">{{Cite journal |last=Ficetola |first=Gentile Francesco |last2=Miaud |first2=Claude |last3=Pompanon |first3=François |last4=Taberlet |first4=Pierre |year=2008 |title=Species detection using environmental DNA from water samples |journal=Biology Letters |volume=4 |issue=4 |pages=423–425 |doi=10.1098/rsbl.2008.0118 |pmc=2610135 |pmid=18400683}}</ref>։ eDNA-ի վերլուծությունը սկսվում է ուսումնասիրվող շրջակա միջավայրից նմուշի հավաքմամբ։ Այնուհետև նմուշում առկա ԴՆԹ-ն առանձնացվում և մաքրվում է։ Մաքրված ԴՆԹ-ն բազմապատկվում է՝ թիրախավորելով որոշակի գեն, որպեսզի հնարավոր լինի այն սեքվենավորել և դասակարգել՝ հիմնվելով դրա հաջորդականության վրա։ Այս տեղեկատվության հիման վրա հնարավոր է հայտնաբերել և դասակարգել տեսակները<ref>{{Cite journal |last=Deiner |first=Kristy |last2=Walser |first2=Jean-Claude |last3=Mächler |first3=Elvira |last4=Altermatt |first4=Florian |year=2015 |title=Choice of capture and extraction methods affect detection of freshwater biodiversity from environmental DNA |url=https://www.dora.lib4ri.ch/eawag/islandora/object/eawag%3A7860 |journal=Biological Conservation |volume=183 |pages=53–63 |bibcode=2015BCons.183...53D |doi=10.1016/j.biocon.2014.11.018}}</ref><ref name="Ruppert20192">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref>։ eDNA-ն կարող է առաջանալ մաշկից, լորձից, թուքից, սերմնահեղուկից, արտազատուկներից, ձվերից, կղանքից, մեզից, արյունից, արմատներից, տերևներից, պտուղներից, ծաղկափոշուց և խոշոր օրգանիզմների քայքայվող մարմիններից, մինչդեռ միկրոօրգանիզմները կարող են հայտնաբերվել ամբողջությամբ<ref name="Taberlet2012">{{Cite journal |last=Taberlet |first=Pierre |last2=Coissac |first2=Eric |last3=Pompanon |first3=François |last4=Brochmann |first4=Christian |last5=Willerslev |first5=Eske |year=2012 |title=Towards next-generation biodiversity assessment using DNA metabarcoding |journal=Molecular Ecology |volume=21 |issue=8 |pages=2045–2050 |bibcode=2012MolEc..21.2045T |doi=10.1111/j.1365-294X.2012.05470.x |pmid=22486824 |s2cid=41437334}}</ref><ref name="Bohmann20142">{{Cite journal |last=Bohmann |first=Kristine |last2=Evans |first2=Alice |last3=Gilbert |first3=M. Thomas P. |last4=Carvalho |first4=Gary R. |last5=Creer |first5=Simon |last6=Knapp |first6=Michael |last7=Yu |first7=Douglas W. |last8=de Bruyn |first8=Mark |date=2014-06-01 |title=Environmental DNA for wildlife biology and biodiversity monitoring |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=29 |issue=6 |pages=358–367 |bibcode=2014TEcoE..29..358B |doi=10.1016/j.tree.2014.04.003 |issn=1872-8383 |pmid=24821515}}</ref><ref name="Barnes20162">{{Cite journal |last=Barnes |first=Matthew A. |last2=Turner |first2=Cameron R. |year=2016 |title=The ecology of environmental DNA and implications for conservation genetics |journal=Conservation Genetics |volume=17 |issue=1 |pages=1–17 |bibcode=2016ConG...17....1B |doi=10.1007/s10592-015-0775-4 |s2cid=14914544 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>։ eDNA-ի արտազատումը կախված է օրգանիզմի կենսազանգվածից, տարիքից և սնվելու ակտիվությունից, ինչպես նաև նրա ֆիզիոլոգիայից, կենսապատմությունից և տարածության օգտագործման առանձնահատկություններից<ref name=":83">{{Cite journal |last=Stewart |first=Kathryn A. |date=2019-04-01 |title=Understanding the effects of biotic and abiotic factors on sources of aquatic environmental DNA |journal=Biodiversity and Conservation |language=en |volume=28 |issue=5 |pages=983–1001 |bibcode=2019BiCon..28..983S |doi=10.1007/s10531-019-01709-8 |issn=1572-9710 |s2cid=61811470 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name=":9">{{Cite journal |last=Stewart |first=Kathryn |last2=Ma |first2=Hongjuan |last3=Zheng |first3=Jinsong |last4=Zhao |first4=Jianfu |date=2017 |title=Using environmental DNA to assess population-wide spatiotemporal reserve use |url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/cobi.12910 |journal=Conservation Biology |language=es |volume=31 |issue=5 |pages=1173–1182 |bibcode=2017ConBi..31.1173S |doi=10.1111/cobi.12910 |issn=1523-1739 |pmid=28221696 |s2cid=3781648 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Barnes20162" /><ref name="Goldberg2016">{{Cite journal |last=Goldberg |first=Caren S. |last2=Turner |first2=Cameron R. |last3=Deiner |first3=Kristy |last4=Klymus |first4=Katy E. |last5=Thomsen |first5=Philip Francis |last6=Murphy |first6=Melanie A. |last7=Spear |first7=Stephen F. |last8=McKee |first8=Anna |last9=Oyler-Mccance |first9=Sara J. |last10=Cornman |first10=Robert Scott |last11=Laramie |first11=Matthew B. |last12=Mahon |first12=Andrew R. |last13=Lance |first13=Richard F. |last14=Pilliod |first14=David S. |last15=Strickler |first15=Katherine M. |year=2016 |title=Critical considerations for the application of environmental DNA methods to detect aquatic species |journal=Methods in Ecology and Evolution |volume=7 |issue=11 |pages=1299–1307 |bibcode=2016MEcEv...7.1299G |doi=10.1111/2041-210X.12595 |s2cid=89432389 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Hering2018">{{Cite journal |last=Hering |first=Daniel |last2=Borja |first2=Angel |last3=Jones |first3=J.Iwan |last4=Pont |first4=Didier |last5=Boets |first5=Pieter |last6=Bouchez |first6=Agnes |last7=Bruce |first7=Kat |last8=Drakare |first8=Stina |last9=Hänfling |first9=Bernd |last10=Kahlert |first10=Maria |last11=Leese |first11=Florian |last12=Meissner |first12=Kristian |last13=Mergen |first13=Patricia |last14=Reyjol |first14=Yorick |last15=Segurado |first15=Pedro |year=2018 |title=Implementation options for DNA-based identification into ecological status assessment under the European Water Framework Directive |url=http://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/36293 |journal=Water Research |volume=138 |pages=192–205 |bibcode=2018WatRe.138..192H |doi=10.1016/j.watres.2018.03.003 |pmid=29602086 |s2cid=5008250 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024153520/https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/36293 |archive-date=24 October 2023 |access-date=3 February 2021}}</ref><ref name="Ruppert20193">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref>։ eDNA-ն կարող է լրացնել, բայց ոչ փոխարինել ավանդական մեթոդներին՝ թիրախավորելով և նմուշառելով կենսաբազմազանության տարբեր բաղադրիչներ ու հնարավոր դարձնելով տաքսոնոմիական լուծաչափի բարձրացումը<ref name="Deiner2017">{{Cite journal |last=Deiner |first=Kristy |last2=Bik |first2=Holly M. |last3=Mächler |first3=Elvira |last4=Seymour |first4=Mathew |last5=Lacoursière-Roussel |first5=Anaïs |last6=Altermatt |first6=Florian |last7=Creer |first7=Simon |last8=Bista |first8=Iliana |last9=Lodge |first9=David M. |last10=Vere |first10=Natasha |last11=Pfrender |first11=Michael E. |last12=Bernatchez |first12=Louis |year=2017 |title=Environmental DNA metabarcoding: Transforming how we survey animal and plant communities |journal=Molecular Ecology |volume=26 |issue=21 |pages=5872–5895 |bibcode=2017MolEc..26.5872D |doi=10.1111/mec.14350 |pmid=28921802 |s2cid=8001074 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bonk |first=Eric A. |last2=Myles-Gonzalez |first2=Emelia |last3=Zeinstra |first3=Nathan |last4=Hanner |first4=Robert H. |date=2026-02-24 |title=Beyond Species Richness: A Statistically Rigorous Comparison of eDNA and Conventional Fish Sampling Methods |journal=Environmental Science & Technology |volume=60 |issue=7 |pages=5544–5558 |bibcode=2026EnST...60.5544B |doi=10.1021/acs.est.5c06266 |issn=0013-936X |pmc=12947614 |pmid=41678297}}</ref>։ Բացի այդ, eDNA-ն կարող է հայտնաբերել հազվադեպ հանդիպող տեսակներ<ref name=":10">{{Cite journal |last=Ma |first=Hongjuan |last2=Stewart |first2=Kathryn |last3=Lougheed |first3=Stephen |last4=Zheng |first4=Jinsong |last5=Wang |first5=Yuxiang |last6=Zhao |first6=Jianfu |date=2016-12-01 |title=Characterization, optimization, and validation of environmental DNA (eDNA) markers to detect an endangered aquatic mammal |journal=Conservation Genetics Resources |language=en |volume=8 |issue=4 |pages=561–568 |bibcode=2016ConGR...8..561M |doi=10.1007/s12686-016-0597-9 |issn=1877-7260 |s2cid=1613649}}</ref><ref name=":92">{{Cite journal |last=Stewart |first=Kathryn |last2=Ma |first2=Hongjuan |last3=Zheng |first3=Jinsong |last4=Zhao |first4=Jianfu |date=2017 |title=Using environmental DNA to assess population-wide spatiotemporal reserve use |url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/cobi.12910 |journal=Conservation Biology |language=es |volume=31 |issue=5 |pages=1173–1182 |bibcode=2017ConBi..31.1173S |doi=10.1111/cobi.12910 |issn=1523-1739 |pmid=28221696 |s2cid=3781648 |url-access=subscription}}</ref>, սակայն չի կարող որոշել պոպուլյացիայի որակական բնութագրերը, ինչպիսիք են սեռերի հարաբերակցությունը և մարմնի վիճակը։ Հետևաբար, այն իդեալական է ավանդական հետազոտությունները լրացնելու համար<ref name="Goldberg20162">{{Cite journal |last=Goldberg |first=Caren S. |last2=Turner |first2=Cameron R. |last3=Deiner |first3=Kristy |last4=Klymus |first4=Katy E. |last5=Thomsen |first5=Philip Francis |last6=Murphy |first6=Melanie A. |last7=Spear |first7=Stephen F. |last8=McKee |first8=Anna |last9=Oyler-Mccance |first9=Sara J. |last10=Cornman |first10=Robert Scott |last11=Laramie |first11=Matthew B. |last12=Mahon |first12=Andrew R. |last13=Lance |first13=Richard F. |last14=Pilliod |first14=David S. |last15=Strickler |first15=Katherine M. |year=2016 |title=Critical considerations for the application of environmental DNA methods to detect aquatic species |journal=Methods in Ecology and Evolution |volume=7 |issue=11 |pages=1299–1307 |bibcode=2016MEcEv...7.1299G |doi=10.1111/2041-210X.12595 |s2cid=89432389 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Deiner2017" />։ Այնուամենայնիվ, այս մեթոդը օգտակար է ինվազիվ տեսակների առաջին հայտնվելը հայտնաբերելու, անհետացած համարվող կամ այլ կերպ վտանգված բնիկ տեսակների շարունակական գոյությունը հաստատելու, ինչպես նաև փոքր խտությամբ հանդիպող այլ դժվար հայտնաբերվող տեսակների հայտնաբերման համար, որոնք ավանդական մեթոդներով դժվար կլիներ գտնել<ref name="Ruppert20194">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref>։ Տեսակների առատության բացարձակ քանակական գնահատումը հնարավոր է միայն խիստ որոշակի պայմաններում։ Գործնականում այն հիմնականում սահմանափակվում է այն գետերով, որտեղ հնարավոր է քայլել ջրի մեջ, վերահսկվող բնապահպանական պարամետրերի նեղ շրջանակով, և որտեղ կիրառելի են հղումային մեթոդներ, օրինակ՝ էլեկտրական ձկնորսությունը։ Այս սահմանափակ պայմաններից դուրս թե՛ էկոլոգիական հետազոտության ավանդական մեթոդները, թե՛ շրջակա միջավայրի ԴՆԹ-ի (eDNA) մոտեցումները հիմնականում տրամադրում են կիսաքանակական տեղեկատվություն։ Կիսաքանակական մոտեցումների շրջանակում eDNA-ի մեթոդները հաճախ ավելի արդյունավետ են, քան մշտադիտարկման ավանդական տեխնիկաները։ Դրանք հուսալիորեն տրամադրում են էկոլոգիական տեղեկություններ, ինչպիսիք են տեսակների առկայությունը կամ բացակայությունը, հարաբերական առատության օրինաչափությունները և տարածական ու ժամանակային միտումները։ Այս տվյալները լայնորեն կիրառվում են կենսաբազմազանության գնահատման և երկարաժամկետ մշտադիտարկման համար։ Շրջակա միջավայրի ԴՆԹ-ի մեթոդներն ունեն նաև մի շարք գործնական առավելություններ՝ համեմատած բազմաթիվ ավանդական մեթոդների հետ։ Դրանցից են հայտնաբերման ավելի բարձր հավանականությունը, հատկապես՝ հազվադեպ հանդիպող, դժվար նկատելի կամ փոքր խտությամբ տարածված տեսակների դեպքում, տարբեր վայրերում, եղանակներին և օպերատորների միջև մեթոդների ստանդարտացման բարելավումը, ընդհանուր գործառնական ծախսերի նվազեցումը, ինչպես նաև ոչ ինվազիվ նմուշառումը, որը խուսափում է թիրախային օրգանիզմների խանգարումից կամ մահացությունից։ Շրջակա միջավայրում eDNA-ի քայքայումը սահմանափակում է eDNA-ի ուսումնասիրությունների շրջանակը, քանի որ հաճախ պահպանվում են միայն գենետիկական նյութի փոքր հատվածներ, հատկապես՝ տաք, արևադարձային շրջաններում<ref name="Exploring uncharted territory: new">{{Cite journal |last=Bhendarkar |first=Mukesh |last2=Rodriguez-Ezpeleta |first2=Naiara |year=2024 |title=Exploring uncharted territory: new frontiers in environmental DNA for tropical fisheries management |url=http://dspace.azti.es/handle/24689/1847 |journal=Environmental Monitoring and Assessment |volume=196 |issue=617 |bibcode=2024EMnAs.196..617B |doi=10.1007/s10661-024-12788-8 |pmid=38874640}}</ref>։ Բացի այդ, շրջակա միջավայրի պայմաններից կախված՝ ԴՆԹ-ի քայքայման տևողության տարբերությունները և ջրի նման միջավայրերում ԴՆԹ-ի տարածման հնարավորությունը կարող են ազդել տեսակների ու համայնքների տարածական և ժամանակային մանրամասների վերաբերյալ եզրակացությունների ճշգրտության վրա<ref name=":93">{{Cite journal |last=Stewart |first=Kathryn |last2=Ma |first2=Hongjuan |last3=Zheng |first3=Jinsong |last4=Zhao |first4=Jianfu |date=2017 |title=Using environmental DNA to assess population-wide spatiotemporal reserve use |url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/cobi.12910 |journal=Conservation Biology |language=es |volume=31 |issue=5 |pages=1173–1182 |bibcode=2017ConBi..31.1173S |doi=10.1111/cobi.12910 |issn=1523-1739 |pmid=28221696 |s2cid=3781648 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Coissac2013">{{Cite journal |last=Coissac |first=Eric |last2=Riaz |first2=Tiayyba |last3=Puillandre |first3=Nicolas |year=2012 |title=Bioinformatic challenges for DNA metabarcoding of plants and animals |journal=Molecular Ecology |volume=21 |issue=8 |pages=1834–1847 |bibcode=2012MolEc..21.1834C |doi=10.1111/j.1365-294X.2012.05550.x |pmid=22486822 |s2cid=24398174 |doi-access=free}}</ref><ref name="Taberlet20122">{{Cite journal |last=Taberlet |first=Pierre |last2=Coissac |first2=Eric |last3=Pompanon |first3=François |last4=Brochmann |first4=Christian |last5=Willerslev |first5=Eske |year=2012 |title=Towards next-generation biodiversity assessment using DNA metabarcoding |journal=Molecular Ecology |volume=21 |issue=8 |pages=2045–2050 |bibcode=2012MolEc..21.2045T |doi=10.1111/j.1365-294X.2012.05470.x |pmid=22486824 |s2cid=41437334}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Eichmiller |first=Jessica J. |last2=Best |first2=Sendréa E. |last3=Sorensen |first3=Peter W. |year=2016 |title=Effects of Temperature and Trophic State on Degradation of Environmental DNA in Lake Water |journal=Environmental Science & Technology |volume=50 |issue=4 |pages=1859–1867 |bibcode=2016EnST...50.1859E |doi=10.1021/acs.est.5b05672 |pmid=26771292}}</ref> <ref name="Goldberg20163">{{Cite journal |last=Goldberg |first=Caren S. |last2=Turner |first2=Cameron R. |last3=Deiner |first3=Kristy |last4=Klymus |first4=Katy E. |last5=Thomsen |first5=Philip Francis |last6=Murphy |first6=Melanie A. |last7=Spear |first7=Stephen F. |last8=McKee |first8=Anna |last9=Oyler-Mccance |first9=Sara J. |last10=Cornman |first10=Robert Scott |last11=Laramie |first11=Matthew B. |last12=Mahon |first12=Andrew R. |last13=Lance |first13=Richard F. |last14=Pilliod |first14=David S. |last15=Strickler |first15=Katherine M. |year=2016 |title=Critical considerations for the application of environmental DNA methods to detect aquatic species |journal=Methods in Ecology and Evolution |volume=7 |issue=11 |pages=1299–1307 |bibcode=2016MEcEv...7.1299G |doi=10.1111/2041-210X.12595 |s2cid=89432389 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Deiner20172">{{Cite journal |last=Deiner |first=Kristy |last2=Bik |first2=Holly M. |last3=Mächler |first3=Elvira |last4=Seymour |first4=Mathew |last5=Lacoursière-Roussel |first5=Anaïs |last6=Altermatt |first6=Florian |last7=Creer |first7=Simon |last8=Bista |first8=Iliana |last9=Lodge |first9=David M. |last10=Vere |first10=Natasha |last11=Pfrender |first11=Michael E. |last12=Bernatchez |first12=Louis |year=2017 |title=Environmental DNA metabarcoding: Transforming how we survey animal and plant communities |journal=Molecular Ecology |volume=26 |issue=21 |pages=5872–5895 |bibcode=2017MolEc..26.5872D |doi=10.1111/mec.14350 |pmid=28921802 |s2cid=8001074 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Hering20182">{{Cite journal |last=Hering |first=Daniel |last2=Borja |first2=Angel |last3=Jones |first3=J.Iwan |last4=Pont |first4=Didier |last5=Boets |first5=Pieter |last6=Bouchez |first6=Agnes |last7=Bruce |first7=Kat |last8=Drakare |first8=Stina |last9=Hänfling |first9=Bernd |last10=Kahlert |first10=Maria |last11=Leese |first11=Florian |last12=Meissner |first12=Kristian |last13=Mergen |first13=Patricia |last14=Reyjol |first14=Yorick |last15=Segurado |first15=Pedro |year=2018 |title=Implementation options for DNA-based identification into ecological status assessment under the European Water Framework Directive |url=http://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/36293 |journal=Water Research |volume=138 |pages=192–205 |bibcode=2018WatRe.138..192H |doi=10.1016/j.watres.2018.03.003 |pmid=29602086 |s2cid=5008250 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024153520/https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/36293 |archive-date=24 October 2023 |access-date=3 February 2021}}</ref>։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ թե՛ քաղցրահամ ջրերի վայրերում, թե՛ օվկիանոսներում ԴՆԹ-ի հետքերը պահպանվում են ընդամենը մի քանի օր, երբեմն՝ մինչև մեկ շաբաթ։ Ահա թե ինչու ԴՆԹ-ն նման է լուսանկարի. այն արձանագրում է, թե որ տեսակներն են ներկա եղել, տվյալ վայրում և ժամանակի ճշգրիտ պահին<ref name="ReferenceA2">{{Cite journal |last=Kawakami |first=Tatsuya |last2=Yamazaki |first2=Aya |last3=Asami |first3=Maki |last4=Goto |first4=Yuko |last5=Yamanaka |first5=Hiroki |last6=Hyodo |first6=Susumu |last7=Ueno |first7=Hiromichi |last8=Kasai |first8=Akihide |date=2023 |title=Evaluating the sampling effort for the metabarcoding-based detection of fish environmental DNA in the open ocean |journal=Ecology and Evolution |language=en |volume=13 |issue=3 |bibcode=2023EcoEv..13E9921K |doi=10.1002/ece3.9921 |issn=2045-7758 |pmc=10037434 |pmid=36969932 |doi-access=free}}</ref>։ Չնայած այս սահմանափակումներին՝ eDNA-ն դեռևս կարող է հնարավորություն տալ գնահատելու տեսակների հարաբերական առատությունը կամ դասակարգելու դրանք ըստ առատության աստիճանի<ref name="Bohmann20143">{{Cite journal |last=Bohmann |first=Kristine |last2=Evans |first2=Alice |last3=Gilbert |first3=M. Thomas P. |last4=Carvalho |first4=Gary R. |last5=Creer |first5=Simon |last6=Knapp |first6=Michael |last7=Yu |first7=Douglas W. |last8=de Bruyn |first8=Mark |date=2014-06-01 |title=Environmental DNA for wildlife biology and biodiversity monitoring |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=29 |issue=6 |pages=358–367 |bibcode=2014TEcoE..29..358B |doi=10.1016/j.tree.2014.04.003 |issn=1872-8383 |pmid=24821515}}</ref><ref name="Barnes20163">{{Cite journal |last=Barnes |first=Matthew A. |last2=Turner |first2=Cameron R. |year=2016 |title=The ecology of environmental DNA and implications for conservation genetics |journal=Conservation Genetics |volume=17 |issue=1 |pages=1–17 |bibcode=2016ConG...17....1B |doi=10.1007/s10592-015-0775-4 |s2cid=14914544 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>։ Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ այս ցուցանիշները համապատասխանում են կենսազանգվածին, թեև շրջակա միջավայրի նմուշներին բնորոշ փոփոխականությունը դժվարացնում է ճշգրիտ քանակական գնահատումը։ Թեև eDNA-ն ունի բազմաթիվ կիրառություններ բնության պահպանության, մշտադիտարկման և էկոհամակարգերի գնահատման ոլորտներում, ինչպես նաև այլ՝ դեռևս չուսումնասիրված կիրառություններ, դրա խիստ փոփոխական կոնցենտրացիաները և ջրային միջավայրում հնարավոր անհամասեռ բաշխումը կարևոր են դարձնում մեթոդի օպտիմալացումը։ Իդեալական տարբերակում յուրաքանչյուր նոր կիրառությունից առաջ պետք է իրականացվի փորձնական հետազոտություն՝ համոզվելու համար, որ նմուշառման նախագծումն ու մեթոդաբանությունը համապատասխան են թիրախային օրգանիզմների հայտնաբերման համար<ref>{{Cite journal |last=Carew |first=Melissa E. |last2=Pettigrove |first2=Vincent J. |last3=Metzeling |first3=Leon |last4=Hoffmann |first4=Ary A. |year=2013 |title=Environmental monitoring using next generation sequencing: Rapid identification of macroinvertebrate bioindicator species |journal=Frontiers in Zoology |volume=10 |issue=1 |page=45 |doi=10.1186/1742-9994-10-45 |pmc=3750358 |pmid=23919569 |doi-access=free}}</ref><ref name="Goldberg20164">{{Cite journal |last=Goldberg |first=Caren S. |last2=Turner |first2=Cameron R. |last3=Deiner |first3=Kristy |last4=Klymus |first4=Katy E. |last5=Thomsen |first5=Philip Francis |last6=Murphy |first6=Melanie A. |last7=Spear |first7=Stephen F. |last8=McKee |first8=Anna |last9=Oyler-Mccance |first9=Sara J. |last10=Cornman |first10=Robert Scott |last11=Laramie |first11=Matthew B. |last12=Mahon |first12=Andrew R. |last13=Lance |first13=Richard F. |last14=Pilliod |first14=David S. |last15=Strickler |first15=Katherine M. |year=2016 |title=Critical considerations for the application of environmental DNA methods to detect aquatic species |journal=Methods in Ecology and Evolution |volume=7 |issue=11 |pages=1299–1307 |bibcode=2016MEcEv...7.1299G |doi=10.1111/2041-210X.12595 |s2cid=89432389 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Deiner20173">{{Cite journal |last=Deiner |first=Kristy |last2=Bik |first2=Holly M. |last3=Mächler |first3=Elvira |last4=Seymour |first4=Mathew |last5=Lacoursière-Roussel |first5=Anaïs |last6=Altermatt |first6=Florian |last7=Creer |first7=Simon |last8=Bista |first8=Iliana |last9=Lodge |first9=David M. |last10=Vere |first10=Natasha |last11=Pfrender |first11=Michael E. |last12=Bernatchez |first12=Louis |year=2017 |title=Environmental DNA metabarcoding: Transforming how we survey animal and plant communities |journal=Molecular Ecology |volume=26 |issue=21 |pages=5872–5895 |bibcode=2017MolEc..26.5872D |doi=10.1111/mec.14350 |pmid=28921802 |s2cid=8001074 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Ruppert20195">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref>։ Տարբեր զտիչներով ստացված արդյունքները (ջրի նմուշների դեպքում) համեմատելիս կամ ժամանակի ընթացքում, տարբեր եղանակներին կամ տարիների միջև կենսաբազմազանության փոփոխությունները մշտադիտարկելիս անհրաժեշտ է տվյալների ստանդարտացում։ Ստանդարտացումը շտկում է վերլուծության գործընթացի տարբեր փուլերում առաջացող մեթոդաբանական շեղումները, քանի որ տարբեր տեսակների ԴՆԹ-ն կարող է բազմապատկվել և սեքվենավորվել տարբեր արդյունավետությամբ։ Այս չափաբերումը սովորաբար հիմնվում է մինչև բազմապատկումը նմուշում առկա ԴՆԹ-ի մոլեկուլների սկզբնական քանակի գնահատման վրա, որը հաճախ անվանում են ԴՆԹ-ի պատճենների քանակ, ինչպես նաև սեքվենավորման տվյալներից ստացված հարաբերական առատության ցուցանիշների վրա։ Ստանդարտացված տվյալների հավաքածուները հնարավորություն են տալիս ավելի հուսալի համեմատություններ կատարել տարբեր նմուշների, վայրերի և ժամանակահատվածների միջև։ === Համայնքային ԴՆԹ === Թեև շրջակա միջավայրի ԴՆԹ-ի սահմանումը թվում է բավականին պարզ, ԴՆԹ-ի տարբեր ձևերի միջև սահմանները երբեմն հստակ չեն, հատկապես՝ համայնքային ԴՆԹ-ի համեմատությամբ<ref name="Deiner20174">{{Cite journal |last=Deiner |first=Kristy |last2=Bik |first2=Holly M. |last3=Mächler |first3=Elvira |last4=Seymour |first4=Mathew |last5=Lacoursière-Roussel |first5=Anaïs |last6=Altermatt |first6=Florian |last7=Creer |first7=Simon |last8=Bista |first8=Iliana |last9=Lodge |first9=David M. |last10=Vere |first10=Natasha |last11=Pfrender |first11=Michael E. |last12=Bernatchez |first12=Louis |year=2017 |title=Environmental DNA metabarcoding: Transforming how we survey animal and plant communities |journal=Molecular Ecology |volume=26 |issue=21 |pages=5872–5895 |bibcode=2017MolEc..26.5872D |doi=10.1111/mec.14350 |pmid=28921802 |s2cid=8001074 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>։ Համայնքային ԴՆԹ-ն նկարագրվում է որպես օրգանիզմների մեծաքանակ նմուշների ԴՆԹ։ Հարց է առաջանում eDNA-ի նմուշներում հայտնաբերված ամբողջական միկրոօրգանիզմների վերաբերյալ․ արդյոք այդ օրգանիզմների առկայությունը փոխում է նմուշի դասակարգումը՝ այն դարձնելով համայնքային ԴՆԹ-ի նմուշ<ref name="Deiner20174" />։ Բացի այդ, կղանքից ստացված գենետիկական նյութի դասակարգումը խնդրահարույց է, և այն հաճախ նույնպես դիտարկվում է որպես eDNA։ Այս երկու հասկացությունների տարբերակումը կարևոր է, քանի որ համայնքային ԴՆԹ-ն ցույց է տալիս օրգանիզմների առկայությունը որոշակի վայրում և ժամանակահատվածում, մինչդեռ eDNA-ն կարող է ծագել մեկ այլ վայրից, գիշատչի կղանքից կամ վկայել տվյալ օրգանիզմի՝ անցյալում եղած ներկայության մասին<ref name="Creer2016">{{Cite journal |last=Creer |first=Simon |last2=Deiner |first2=Kristy |last3=Frey |first3=Serita |author-link3=Serita Frey |last4=Porazinska |first4=Dorota |last5=Taberlet |first5=Pierre |last6=Thomas |first6=W. Kelley |last7=Potter |first7=Caitlin |last8=Bik |first8=Holly M. |year=2016 |title=The ecologist's field guide to sequence-based identification of biodiversity |journal=Methods in Ecology and Evolution |volume=7 |issue=9 |pages=1008–1018 |bibcode=2016MEcEv...7.1008C |doi=10.1111/2041-210X.12574 |s2cid=87512991 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Deiner20174" />։ Այնուամենայնիվ, այս տարբերակումը հաճախ անհնար է կատարել։ Չնայած դրան՝ eDNA-ն կարելի է լայն իմաստով դասակարգել որպես ԴՆԹ-ի կենսաբազմազանության հետազոտությունների բազմաթիվ ուղղություններ ընդգրկող հասկացություն, ներառյալ կղանքի վերլուծությունը և մեծաքանակ նմուշների ուսումնասիրությունը, երբ դրանք կիրառելի են կենսաբազմազանության հետազոտության և էկոհամակարգերի վերլուծության համար<ref name="Ruppert20196">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref>։ === ԻնքնաԴՆԹ === ԻնքնաԴՆԹ-ի հասկացությունը ծագում է [[Նեապոլի համալսարան|Նեապոլի Ֆեդերիկո II համալսարանի]] գիտնականների կողմից կատարված հայտնագործություններից, որոնք հրապարակվել են 2015 թվականին ''New Phytologist'' ամսագրում<ref>{{Cite web |title=Extracellular self-DNA warns plants of danger |url=https://www.newphytologist.org/news/view/97 |access-date=10 January 2022 |website=www.newphytologist.org}}</ref>՝ բույսերում<ref>Mazzoleni S, Bonanomi G, Incerti G, Chiusano ML, Termolino P, Mingo A, Senatore M, Giannino F, Cartenì F, Rietkerk M, Lanzotti V. 2015a. Inhibitory and toxic effects of extracellular self-DNA in litter: a mechanism for negative plant–soil feedbacks? New Phytologist 205: 1195–1210</ref>, ինչպես նաև մանրէներում, սնկերում, ջրիմուռներում, բույսերում, [[Նախակենդանիներ|նախակենդանիներում]] և միջատներում [[ԴՆԹ|արտաբջջային ԴՆԹ]] -ի ինքնաարգելակող ազդեցության մասին<ref>Mazzoleni S, Cartenì F, Bonanomi G, Senatore M, Termolino P, Giannino F, Incerti G, Rietkerk M, Lanzotti V, Chiusano ML. 2015b. Inhibitory effects of extracellular self-DNA: a general biological process? New Phytologist 206: 127–132.</ref>: Նման արտաբջջային ԴՆԹ-ի շրջակա միջավայրի աղբյուրը ենթադրվում է, որ [[Անտառային թաղիք|բույսերի թափոններն]] են, ինչպես նաև տարբեր էկոհամակարգերի և օրգանիզմների այլ աղբյուրներ, որտեղ փորձարարականորեն ցույց է տրվել, որ ԴՆԹ բեկորների չափը արգելակող ազդեցություն ունի դրանց նմանատիպ օրգանիզմների վրա, որը սովորաբար տատանվում է 200-ից 500 հիմքային զույգերի սահմաններում։ Ենթադրվում է, որ ինքնադրսևորման ԴՆԹ-ի երևույթը խթանում է էկոլոգիական փոխազդեցությունները և մեխանիստականորեն միջնորդվում է վնասի հետ կապված մոլեկուլային օրինաչափություններով<ref>Veresoglou, SD, Aguilar-Trigueros, CA, Mansour, I, Rillig, MC 2015. Self-DNA: a blessing in disguise? New Phytologist 207: 488–490.</ref><ref>Duran-Flores, D, Heil, M. 2015. Growth inhibition by self-DNA: a phenomenon and its multiple explanations. New Phytologist 207: 482–485.</ref>, ինչպես նաև ունի կենսաբանական կիրառությունների զարգացման ներուժ<ref>Patent WO 2014/020624 A9</ref>։ == eDNA մետաբարկոդավորում == Մինչև 2019 թվականը eDNA-ի հետազոտության մեթոդներն այնքան են զարգացել, որ հնարավոր է եղել դարձել մեկ նմուշի հիման վրա գնահատել ամբողջական կենսաբանական համայնքները։ Այս գործընթացը ներառում է մետաբարկոդավորումը, որը կարելի է ճշգրտորեն սահմանել որպես ցանկացած ծագման խառը ԴՆԹ-ի նմուշների վրա պոլիմերազային շղթայական ռեակցիայի (ՊՇՌ) ընդհանուր կամ ունիվերսալ պրայմերների կիրառություն, որին հաջորդում է բարձր թողունակությամբ հաջորդ սերնդի սեքվենավորումը՝ նմուշում տեսակային կազմը որոշելու համար։ Այս մեթոդը տարիներ շարունակ լայնորեն կիրառվել է մանրէաբանության մեջ, սակայն մակրոօրգանիզմների գնահատման ոլորտում այն սկսել է կիրառվել համեմատաբար վերջերս<ref name=":11">{{Cite journal |last=Qu |first=Chanjuan |last2=Stewart |first2=Kathryn A. |last3=Clemente-Carvalho |first3=Rute |last4=Zheng |first4=Jinsong |last5=Wang |first5=Yuxiang |last6=Gong |first6=Cheng |last7=Ma |first7=Limin |last8=Zhao |first8=Jianfu |last9=Lougheed |first9=Stephen C. |date=2020-10-07 |title=Comparing fish prey diversity for a critically endangered aquatic mammal in a reserve and the wild using eDNA metabarcoding |journal=Scientific Reports |language=en |volume=10 |issue=1 |page=16715 |bibcode=2020NatSR..1016715Q |doi=10.1038/s41598-020-73648-2 |issn=2045-2322 |pmc=7542144 |pmid=33028872 |doi-access=free}}</ref><ref name="Coissac20132">{{Cite journal |last=Coissac |first=Eric |last2=Riaz |first2=Tiayyba |last3=Puillandre |first3=Nicolas |year=2012 |title=Bioinformatic challenges for DNA metabarcoding of plants and animals |journal=Molecular Ecology |volume=21 |issue=8 |pages=1834–1847 |bibcode=2012MolEc..21.1834C |doi=10.1111/j.1365-294X.2012.05550.x |pmid=22486822 |s2cid=24398174 |doi-access=free}}</ref><ref name="Creer20162">{{Cite journal |last=Creer |first=Simon |last2=Deiner |first2=Kristy |last3=Frey |first3=Serita |author-link3=Serita Frey |last4=Porazinska |first4=Dorota |last5=Taberlet |first5=Pierre |last6=Thomas |first6=W. Kelley |last7=Potter |first7=Caitlin |last8=Bik |first8=Holly M. |year=2016 |title=The ecologist's field guide to sequence-based identification of biodiversity |journal=Methods in Ecology and Evolution |volume=7 |issue=9 |pages=1008–1018 |bibcode=2016MEcEv...7.1008C |doi=10.1111/2041-210X.12574 |s2cid=87512991 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Deiner20175">{{Cite journal |last=Deiner |first=Kristy |last2=Bik |first2=Holly M. |last3=Mächler |first3=Elvira |last4=Seymour |first4=Mathew |last5=Lacoursière-Roussel |first5=Anaïs |last6=Altermatt |first6=Florian |last7=Creer |first7=Simon |last8=Bista |first8=Iliana |last9=Lodge |first9=David M. |last10=Vere |first10=Natasha |last11=Pfrender |first11=Michael E. |last12=Bernatchez |first12=Louis |year=2017 |title=Environmental DNA metabarcoding: Transforming how we survey animal and plant communities |journal=Molecular Ecology |volume=26 |issue=21 |pages=5872–5895 |bibcode=2017MolEc..26.5872D |doi=10.1111/mec.14350 |pmid=28921802 |s2cid=8001074 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>։ Էկոհամակարգի ամբողջական ընդգրկմամբ eDNA-ի մետաբարկոդավորման կիրառումը կարող է ոչ միայն նկարագրել կենսաբանական համայնքներն ու կենսաբազմազանությունը, այլև հայտնաբերել փոխազդեցություններ և ուսումնասիրել օրգանիզմների գործառութային էկոլոգիան մեծ տարածական մասշտաբներով<ref>{{Cite journal |last=Banerjee |first=Pritam |last2=Stewart |first2=Kathryn A. |last3=Antognazza |first3=Caterina M. |last4=Bunholi |first4=Ingrid V. |last5=Deiner |first5=Kristy |last6=Barnes |first6=Matthew A. |last7=Saha |first7=Santanu |last8=Verdier |first8=Héloïse |last9=Doi |first9=Hideyuki |last10=Maity |first10=Jyoti Prakash |last11=Chan |first11=Michael W.Y. |last12=Chen |first12=Chien Yen |year=2022 |title=Plant–animal interactions in the era of environmental DNA (eDNA)—A review |journal=Environmental DNA |volume=4 |issue=5 |pages=987–999 |doi=10.1002/edn3.308 |s2cid=248977497 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, մեթոդը կարող է սահմանափակվել աղտոտման կամ այլ սխալների հետևանքով առաջացած կեղծ արդյունքներով<ref name=":11" /><ref name="Bohmann20144">{{Cite journal |last=Bohmann |first=Kristine |last2=Evans |first2=Alice |last3=Gilbert |first3=M. Thomas P. |last4=Carvalho |first4=Gary R. |last5=Creer |first5=Simon |last6=Knapp |first6=Michael |last7=Yu |first7=Douglas W. |last8=de Bruyn |first8=Mark |date=2014-06-01 |title=Environmental DNA for wildlife biology and biodiversity monitoring |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=29 |issue=6 |pages=358–367 |bibcode=2014TEcoE..29..358B |doi=10.1016/j.tree.2014.04.003 |issn=1872-8383 |pmid=24821515}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Ficetola |first=Gentile Francesco |last2=Taberlet |first2=Pierre |last3=Coissac |first3=Eric |year=2016 |title=How to limit false positives in environmental DNA and metabarcoding? |journal=Molecular Ecology Resources |volume=16 |issue=3 |pages=604–607 |bibcode=2016MolER..16..604F |doi=10.1111/1755-0998.12508 |pmid=27062589 |s2cid=785279 |doi-access=free}}</ref><ref name="Creer20162" /><ref name="Hering20183">{{Cite journal |last=Hering |first=Daniel |last2=Borja |first2=Angel |last3=Jones |first3=J.Iwan |last4=Pont |first4=Didier |last5=Boets |first5=Pieter |last6=Bouchez |first6=Agnes |last7=Bruce |first7=Kat |last8=Drakare |first8=Stina |last9=Hänfling |first9=Bernd |last10=Kahlert |first10=Maria |last11=Leese |first11=Florian |last12=Meissner |first12=Kristian |last13=Mergen |first13=Patricia |last14=Reyjol |first14=Yorick |last15=Segurado |first15=Pedro |year=2018 |title=Implementation options for DNA-based identification into ecological status assessment under the European Water Framework Directive |url=http://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/36293 |journal=Water Research |volume=138 |pages=192–205 |bibcode=2018WatRe.138..192H |doi=10.1016/j.watres.2018.03.003 |pmid=29602086 |s2cid=5008250 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024153520/https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/36293 |archive-date=24 October 2023 |access-date=3 February 2021}}</ref>։ Ընդհանուր առմամբ, eDNA-ի մետաբարկոդավորումը, համեմատած ավանդական բարկոդավորման հետ, բարձրացնում է հետազոտության արագությունը, ճշգրտությունն ու նույնականացման արդյունավետությունը և նվազեցնում ծախսերը։ Սակայն լիարժեք էկոլոգիական ուսումնասիրությունների համար անհրաժեշտ է մեթոդների ստանդարտացում և միասնականացում՝ համադրելով տաքսոնոմիական և մոլեկուլային մեթոդները<ref name="Coissac20132" /><ref>{{Cite journal |last=Yu |first=Douglas W. |last2=Ji |first2=Yinqiu |last3=Emerson |first3=Brent C. |last4=Wang |first4=Xiaoyang |last5=Ye |first5=Chengxi |last6=Yang |first6=Chunyan |last7=Ding |first7=Zhaoli |year=2012 |title=Biodiversity soup: Metabarcoding of arthropods for rapid biodiversity assessment and biomonitoring |journal=Methods in Ecology and Evolution |volume=3 |issue=4 |pages=613–623 |bibcode=2012MEcEv...3..613Y |doi=10.1111/j.2041-210X.2012.00198.x |s2cid=83095866 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cristescu |first=Melania E. |year=2014 |title=From barcoding single individuals to metabarcoding biological communities: Towards an integrative approach to the study of global biodiversity |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=29 |issue=10 |pages=566–571 |bibcode=2014TEcoE..29..566C |doi=10.1016/j.tree.2014.08.001 |pmid=25175416 |s2cid=18352572}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gibson |first=Joel F. |last2=Shokralla |first2=Shadi |last3=Curry |first3=Colin |last4=Baird |first4=Donald J. |last5=Monk |first5=Wendy A. |last6=King |first6=Ian |last7=Hajibabaei |first7=Mehrdad |year=2015 |title=Large-Scale Biomonitoring of Remote and Threatened Ecosystems via High-Throughput Sequencing |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=10 |bibcode=2015PLoSO..1038432G |doi=10.1371/journal.pone.0138432 |pmc=4619546 |pmid=26488407 |doi-access=free}}</ref><ref name="Hering20183" /><ref name="Ruppert20197">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref><ref>{{Cite journal |last=Chua |first=Physilia Y. S. |last2=Bourlat |first2=Sarah J. |last3=Ferguson |first3=Cameron |last4=Korlevic |first4=Petra |last5=Zhao |first5=Leia |last6=Ekrem |first6=Torbjørn |last7=Meier |first7=Rudolf |last8=Lawniczak |first8=Mara K. N. |date=10 March 2023 |title=Future of DNA-based insect monitoring |journal=Trends in Genetics |volume=39 |issue=7 |pages=531–544 |doi=10.1016/j.tig.2023.02.012 |pmid=36907721 |s2cid=257470926}}</ref>։ eDNA-ի մետաբարկոդավորումը կիրառվում է բոլոր տեսակի կենսամիջավայրերում և տաքսոնոմիական խմբերում կենսաբազմազանության մշտադիտարկման, հնագույն էկոհամակարգերի վերակառուցման, բույսերի և փոշոտիչների փոխազդեցությունների ուսումնասիրության, սննդակարգի վերլուծության, ինվազիվ տեսակների հայտնաբերման, աղտոտման նկատմամբ արձագանքների ուսումնասիրության և օդի որակի մշտադիտարկման համար։ eDNA-ի մետաբարկոդավորումը եզակի մեթոդ է, որը դեռևս զարգանում է և, հավանաբար, որոշ ժամանակ կշարունակի փոփոխվել՝ տեխնոլոգիաների զարգացմանն ու ընթացակարգերի ստանդարտացմանը զուգընթաց։ Այնուամենայնիվ, մեթոդի օպտիմալացման և ավելի լայն կիրառման դեպքում այն, ամենայն հավանականությամբ, կդառնա էկոլոգիական մշտադիտարկման և համաշխարհային բնապահպանական հետազոտությունների կարևոր գործիք<ref name="Ruppert20198">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> 73ecvmz1up0tzgw5nyla4rk4h5rrxnm 10940406 10940404 2026-10-11T20:26:27Z Դանայուհի 62356 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:ԴՆԹ]], [[Կատեգորիա:Կենսաբազմազանություն]] 10940406 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Longhorn_beetle_Leptura_quadrifasciata.jpg|մինի|[[Երկարաբեղիկներ|Երկարաբեղիկ բզեզ]] (Leptura quadrifasciata), ծաղիկների վրա նստող միջատի օրինակ, որը հայտնաբերվել է մի հետազոտության ընթացքում։ Այդ հետազոտությունը ցույց է տվել, որ հոդվածոտանիների շրջակա միջավայրի ԴՆԹ-ն (eDNA) նրանց և վայրի ծաղիկների փոխազդեցությունից հետո կուտակվում է ծաղիկների վրա։{{hsp}}]] '''Շրջակա միջավայրի ԴՆԹ''', հավաքվում է [[Շրջակա միջավայր|շրջակա միջավայրի]] տարբեր նմուշներից, ինչպիսիք են [[Հող|հողը]], [[Ողողատ|նստվածքները]], [[Քաղցրահամ ջրերի կենսաբանություն|քաղցրահամ ջուրը]], [[Ծովի ջուր|ծովի ջուրը]], [[Ձյուն|ձյունը]] կամ [[Օդ|օդը]], այլ ոչ թե անմիջապես առանձնացվում առանձին օրգանիզմից։ Քանի որ տարբեր օրգանիզմներ փոխազդում են շրջակա միջավայրի հետ, նրանց ԴՆԹ-ն արտազատվում և տարբեր աղբյուրներից կուտակվում է շրջակա միջավայրում<ref name=":8">{{Cite journal |last=Stewart |first=Kathryn A. |date=2019-04-01 |title=Understanding the effects of biotic and abiotic factors on sources of aquatic environmental DNA |journal=Biodiversity and Conservation |language=en |volume=28 |issue=5 |pages=983–1001 |bibcode=2019BiCon..28..983S |doi=10.1007/s10531-019-01709-8 |issn=1572-9710 |s2cid=61811470 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>։ Նման ԴՆԹ-ն կարող է ենթարկվել սեքվենավորման՝ շրջակա միջավայրի օմիքսային հետազոտությունների միջոցով, ինչը հնարավորություն է տալիս բացահայտել էկոհամակարգում առկա տեսակների մասին տեղեկություններ, այդ թվում՝ մանրադիտակային օրգանիզմների, որոնք այլ կերպ հնարավոր չէ նկատել կամ հայտնաբերել։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ցածր ծախսերով, մեծ մասշտաբով և ստանդարտացված եղանակով հաշվառել կենսաբազմազանությունը՝ առանց էկոհամակարգերի վրա բացասական ազդեցություն գործելու։ Վերջին տարիներին eDNA-ն կիրառվել է որպես անհետացման վտանգի տակ գտնվող այն վայրի կենդանիների հայտնաբերման միջոց, որոնք այլապես աննկատ կմնային։ 2020 թվականին մարդու առողջությամբ զբաղվող հետազոտողները սկսել են վերակիրառել eDNA-ի մեթոդները՝ [[COVID-19 համավարակ|COVID-19 համավարակին]] հետևելու համար<ref>{{Cite web |last=Farrell |first=Jessica |last2=Duffy |first2=David |last3=Whitmore |first3=Liam |date=21 April 2021 |title=Environmental DNA – how a tool used to detect endangered wildlife ended up helping fight the COVID-19 pandemic |url=https://theconversation.com/environmental-dna-how-a-tool-used-to-detect-endangered-wildlife-ended-up-helping-fight-the-covid-19-pandemic-158286 |doi=10.64628/AAI.k6pmcngcx}}</ref>։ eDNA-ի աղբյուրներից են կղանքը, լորձը, գամետները, թափված մաշկը, [[Գեշ|կենդանիների դիակները]] և [[Մազեր|մազերը]]<ref name=":82">{{Cite journal |last=Stewart |first=Kathryn A. |date=2019-04-01 |title=Understanding the effects of biotic and abiotic factors on sources of aquatic environmental DNA |journal=Biodiversity and Conservation |language=en |volume=28 |issue=5 |pages=983–1001 |bibcode=2019BiCon..28..983S |doi=10.1007/s10531-019-01709-8 |issn=1572-9710 |s2cid=61811470 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is eDNA? |url=http://freshwaterhabitats.org.uk/projects/edna/edna/ |website=Freshwater Habitats Trust}}</ref>։ Նմուշները կարող են վերլուծվել ԴՆԹ-ի սեքվենավորման [[ԴՆԹ-ի հաջորդականացում|բարձր թողունակությամբ]] մեթոդներով, որոնք հայտնի են որպես մետագենոմիկա, մետաբարկոդավորում և առանձին տեսակների հայտնաբերում։ Դրանք կիրառվում են [[Կենսաբազմազանության չափում|կենսաբազմազանության]] արագ մշտադիտարկման և չափման համար։ Նմուշում առկա օրգանիզմներն ավելի հստակ տարբերակելու նպատակով կիրառվում է ԴՆԹ-ի մետաբարկոդավորումը, որի ընթացքում նմուշը վերլուծվում և համեմատվում է նախկինում ուսումնասիրված ԴՆԹ-ի շտեմարանների հետ, օրինակ՝ BLAST համակարգի միջոցով, որպեսզի որոշվի, թե ինչ օրգանիզմներ են առկա նմուշում<ref>{{Cite journal |last=Fahner |first=Nicole |year=2016 |title=Large-Scale Monitoring of Plants through Environmental DNA Metabarcoding of Soil: Recovery, Resolution, and Annotation of Four DNA Markers |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |pages=1–16 |bibcode=2016PLoSO..1157505F |doi=10.1371/journal.pone.0157505 |issn=1932-6203 |pmc=4911152 |pmid=27310720 |via=Directory of Open Access Journals |doi-access=free}}</ref>։ eDNA-ի մետաբարկոդավորումը [[Կենսաբազմազանություն|կենսաբազմազանության]] գնահատման նոր մեթոդ է, որի դեպքում շրջակա միջավայրից՝ ջրից, նստվածքներից կամ օդից, նմուշներ են վերցվում, դրանցից առանձնացվում է ԴՆԹ-ն, այնուհետև բազմապատկվում է՝ օգտագործելով ընդհանուր կամ ունիվերսալ պրայմերներ՝ [[Պոլիմերազային շղթայական ռեակցիա|պոլիմերազային շղթայական ռեակցիայի]] միջոցով։ Դրանից հետո ԴՆԹ-ն սեքվենավորվում է՝ օգտագործելով հաջորդ սերնդի [[Սեքվենավորում|սեքվենավորման]] տեխնոլոգիաները, ինչի արդյունքում ստացվում են հազարավորից մինչև միլիոնավոր հաջորդականություններ։ Այս տվյալների հիման վրա կարելի է որոշել տեսակների առկայությունը և գնահատել ընդհանուր կենսաբազմազանությունը։ Սա միջգիտակարգային մեթոդ է, որը համադրում է դաշտային հետազոտությունների վրա հիմնված ավանդական էկոլոգիան, խորքային [[Մոլեկուլային կենսաբանություն|մոլեկուլային մեթոդներն]] ու առաջադեմ հաշվողական գործիքները<ref name="Ruppert2019">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[Պատկեր:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref>։ eDNA-ի վերլուծությունը մեծ ներուժ ունի ոչ միայն տարածված տեսակների մշտադիտարկման, այլև այլ գոյություն ունեցող տեսակների գենետիկական հայտնաբերման և նույնականացման համար, որոնք կարող են ազդել բնության պահպանությանն ուղղված աշխատանքների վրա<ref name="Bohmann2014">{{Cite journal |last=Bohmann |first=Kristine |last2=Evans |first2=Alice |last3=Gilbert |first3=M. Thomas P. |last4=Carvalho |first4=Gary R. |last5=Creer |first5=Simon |last6=Knapp |first6=Michael |last7=Yu |first7=Douglas W. |last8=de Bruyn |first8=Mark |date=2014-06-01 |title=Environmental DNA for wildlife biology and biodiversity monitoring |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=29 |issue=6 |pages=358–367 |bibcode=2014TEcoE..29..358B |doi=10.1016/j.tree.2014.04.003 |issn=1872-8383 |pmid=24821515}}</ref>։ Այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս իրականացնել կենսաբանական մշտադիտարկում՝ առանց կենդանի օրգանիզմներ հավաքելու։ Դրա շնորհիվ հնարավոր է ուսումնասիրել ինվազիվ, դժվար հայտնաբերվող կամ անհետացման վտանգի տակ գտնվող օրգանիզմներին՝ առանց դրանց վրա մարդածին սթրես առաջացնելու։ Այս գենետիկական տեղեկատվության հասանելիությունը կարևոր ներդրում է այն տեսակների պոպուլյացիաների չափը, [[Արեալ|տեսակների տարածվածությունն]] ու պոպուլյացիաների դինամիկան հասկանալու գործում, որոնց վերաբերյալ տվյալները սահմանափակ են։ Կարևոր է նաև այն, որ eDNA-ն հաճախ ավելի ծախսարդյունավետ է, քան նմուշառման ավանդական մեթոդները։ eDNA-ի նմուշների ամբողջականությունը կախված է շրջակա միջավայրում դրանց պահպանված լինելուց<ref>{{Cite journal |last=Qu |first=Chanjuan |last2=Stewart |first2=Kathryn A. |date=2019-02-18 |title=Evaluating monitoring options for conservation: comparing traditional and environmental DNA tools for a critically endangered mammal |journal=The Science of Nature |language=en |volume=106 |issue=3 |page=9 |bibcode=2019SciNa.106....9Q |doi=10.1007/s00114-019-1605-1 |issn=1432-1904 |pmid=30778682 |s2cid=66881381 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>։ Հողը, [[Հավերժական սառցույթ|հավերժական սառույցը]], քաղցրահամ ջուրը և ծովի ջուրը լավ ուսումնասիրված մակրոմիջավայրեր են, որոնցից առանձնացվել են eDNA-ի նմուշներ։ Դրանցից յուրաքանչյուրն իր մեջ ներառում է բազմաթիվ՝ տարբեր պայմաններով բնութագրվող ենթամիջավայրեր<ref name="Thomsen2015">{{Cite journal |last=Thomsen |first=Philip Francis |last2=Willerslev |first2=Eske |date=2015-03-01 |title=Environmental DNA – An emerging tool in conservation for monitoring past and present biodiversity |journal=Biological Conservation |series=Special Issue: Environmental DNA: A powerful new tool for biological conservation |volume=183 |pages=4–18 |bibcode=2015BCons.183....4T |doi=10.1016/j.biocon.2014.11.019 |doi-access=free}}</ref>։ Իր բազմակողմանիության շնորհիվ eDNA-ն կիրառվում է բազմաթիվ ենթամիջավայրերում, օրինակ՝ քաղցրահամ ջրերի նմուշառման, ծովի ջրի նմուշառման, ցամաքային հողի նմուշառման (տունդրայի հավերժական սառույց), ջրային միջավայրերի հողի նմուշառման (գետերի, լճերի, լճակների և օվկիանոսների նստվածքներ<ref name=":2">{{Cite journal |last=Tsuji |first=Satsuki |year=2016 |title=Effects of water pH and proteinase K treatment on the yield of environmental DNA from water samples |journal=Limnology |volume=18 |pages=1–7 |doi=10.1007/s10201-016-0483-x |issn=1439-8621 |s2cid=44793881}}</ref>), ինչպես նաև այլ միջավայրերում, որտեղ նմուշառման սովորական ընթացակարգերը կարող են խնդրահարույց լինել<ref name="Thomsen2015" />։ 2022 թվականի դեկտեմբերի 7-ին [[Նեյչր|Nature]] գիտական ամսագրում հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ Գրենլանդիայի նստվածքներից վերականգնվել է երկու միլիոն տարվա հնության eDNA։ Ներկայումս սա համարվում է մինչ օրս սեքվենավորված ամենահին ԴՆԹ-ն<ref name="NYT-20221207">{{Cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |date=7 December 2022 |title=Oldest Known DNA Offers Glimpse of a Once-Lush Arctic - In Greenland's permafrost, scientists discovered two-million-year-old genetic material from scores of plant and animal species, including mastodons, geese, lemmings and ants. |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/science/oldest-dna-greenland-species.html |access-date=7 December 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="NAT-20221207">{{Cite journal |last=Kjær, Kurt H. |display-authors=et al. |date=7 December 2022 |title=A 2-million-year-old ecosystem in Greenland uncovered by environmental DNA |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=612 |issue=7939 |pages=283–291 |bibcode=2022Natur.612..283K |doi=10.1038/s41586-022-05453-y |pmc=9729109 |pmid=36477129 |s2cid=254367944}}</ref>։ Շրջակա միջավայրի ԴՆԹ-ն (eDNA) ուսումնասիրվում է նմուշառման և վերլուծության բազմաթիվ արձանագրությունների միջոցով, իսկ արդյունքների հուսալիությունը մեծապես կախված է կիրառվող մեթոդների արդյունավետությունից։ Ջրային միջավայրերում՝ ինչպես քաղցրահամ, այնպես էլ ծովային ջրերում, նմուշառման ռազմավարությունը հայտնաբերման հաջողության հիմնական որոշիչներից է։ Զտվող ջրի ավելի մեծ ծավալները սովորաբար ապահովում են ԴՆԹ-ի ավելի մեծ քանակություն՝ մեծացնելով տվյալ տարածքում առկա օրգանիզմների հայտնաբերման հավանականությունը։ Քանի որ eDNA-ն տարածության մեջ հաճախ անհավասարաչափ է բաշխված և տեղայնացված, ջրի ավելի մեծ ծավալների զտումը՝ տարբեր հատվածներն ընդգրկող երթուղիներով, ապահովում է կենսաբազմազանության ավելի ներկայացուցչական և ճշգրիտ պատկերը<ref name="ReferenceA">{{Cite journal |last=Kawakami |first=Tatsuya |last2=Yamazaki |first2=Aya |last3=Asami |first3=Maki |last4=Goto |first4=Yuko |last5=Yamanaka |first5=Hiroki |last6=Hyodo |first6=Susumu |last7=Ueno |first7=Hiromichi |last8=Kasai |first8=Akihide |date=2023 |title=Evaluating the sampling effort for the metabarcoding-based detection of fish environmental DNA in the open ocean |journal=Ecology and Evolution |language=en |volume=13 |issue=3 |bibcode=2023EcoEv..13E9921K |doi=10.1002/ece3.9921 |issn=2045-7758 |pmc=10037434 |pmid=36969932 |doi-access=free}}</ref>։ Լաբորատոր ընթացակարգերը նույնպես կարևոր դեր ունեն, հատկապես՝ պոլիմերազային շղթայական ռեակցիայի (ՊՇՌ) կրկնությունների քանակը։ ՊՇՌ-ի կրկնությունը նույն ԴՆԹ-ի առանձնացված նմուշի բազմապատկումն է մի քանի անկախ ռեակցիաների ընթացքում։ Կրկնությունների քանակի ավելացումը մեծացնում է հայտնաբերման հավանականությունը, քանի որ ՊՇՌ-ի արդյունքների վրա ազդում են պատահական տատանումները, և որևէ տեսակի ԴՆԹ-ն որոշ ռեակցիաների ընթացքում կարող է չբազմապատկվել, իսկ մյուսների ընթացքում՝ հաջողությամբ բազմապատկվել։ Օրինակ՝ ՊՇՌ-ի 12 կրկնության կիրառման դեպքում նմուշառված ԴՆԹ-ն բազմապատկվում է 12 անկախ ենթանմուշներում՝ նվազեցնելով կեղծ բացասական արդյունքների հավանականությունը։ Սեքվենավորման խորությունը ևս մեկ կարևոր գործոն է, որն ազդում է հայտնաբերման արդյունավետության վրա։ Այն վերաբերում է նմուշից ստացված և վերլուծված ԴՆԹ-ի հաջորդականությունների ընդհանուր քանակին։ Սեքվենավորման ավելի մեծ խորությունը մեծացնում է հազվադեպ հանդիպող կամ փոքր քանակությամբ առկա ԴՆԹ-ի հատվածների հայտնաբերման հավանականությունը։ Քաղցրահամ ջրային համակարգերում հարյուր հազարավոր հաջորդականությունների (մինչև 500 հազար), իսկ ծովային համակարգերում՝ մինչև մոտ մեկ միլիոն հաջորդականությունների սեքվենավորումը կարող է զգալիորեն բարելավել հայտնաբերումը՝ համեմատած ավելի փոքր խորությամբ արձանագրությունների հետ, հատկապես այն տեսակների դեպքում, որոնք առկա են ցածր խտությամբ<ref>{{Cite journal |last=Bylemans |first=Jonas |last2=Gleeson |first2=Dianne M. |last3=Lintermans |first3=Mark |last4=Hardy |first4=Christopher M. |last5=Beitzel |first5=Matthew |last6=Gilligan |first6=Dean M. |last7=Furlan |first7=Elise M. |date=2018-12-31 |title=Monitoring riverine fish communities through eDNA metabarcoding: determining optimal sampling strategies along an altitudinal and biodiversity gradient |url=https://mbmg.pensoft.net/article/30457/ |journal=Metabarcoding and Metagenomics |language=en |volume=2 |bibcode=2018MbMg....2.3045B |doi=10.3897/mbmg.2.30457 |issn=2534-9708 |doi-access=free}}</ref>։ Երբ կիրառվում են նմուշառման, կրկնությունների և սեքվենավորման հուսալի ռազմավարություններ, eDNA-ի մեթոդները հատկապես արդյունավետ են հազվադեպ հանդիպող, դժվար հայտնաբերվող կամ գաղտնի կենսակերպ վարող տեսակների հայտնաբերման համար, ներառյալ՝ պահպանվող, վտանգված և ինվազիվ տեսակները։ == Ընդհանուր տեսք == Շրջակա միջավայրի ԴՆԹ-ն կամ eDNA-ն նկարագրում է շրջակա միջավայրի այնպիսի նմուշներում առկա գենետիկական նյութը, ինչպիսիք են նստվածքները, ջուրը և օդը։ Այն ներառում է ամբողջական բջիջներ, արտաբջջային ԴՆԹ և, հնարավոր է, նաև ամբողջական օրգանիզմներ<ref name="Barnes2016">{{Cite journal |last=Barnes |first=Matthew A. |last2=Turner |first2=Cameron R. |year=2016 |title=The ecology of environmental DNA and implications for conservation genetics |journal=Conservation Genetics |volume=17 |issue=1 |pages=1–17 |bibcode=2016ConG...17....1B |doi=10.1007/s10592-015-0775-4 |s2cid=14914544 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Species detection using environment">{{Cite journal |last=Ficetola |first=Gentile Francesco |last2=Miaud |first2=Claude |last3=Pompanon |first3=François |last4=Taberlet |first4=Pierre |year=2008 |title=Species detection using environmental DNA from water samples |journal=Biology Letters |volume=4 |issue=4 |pages=423–425 |doi=10.1098/rsbl.2008.0118 |pmc=2610135 |pmid=18400683}}</ref>։ eDNA-ի վերլուծությունը սկսվում է ուսումնասիրվող շրջակա միջավայրից նմուշի հավաքմամբ։ Այնուհետև նմուշում առկա ԴՆԹ-ն առանձնացվում և մաքրվում է։ Մաքրված ԴՆԹ-ն բազմապատկվում է՝ թիրախավորելով որոշակի գեն, որպեսզի հնարավոր լինի այն սեքվենավորել և դասակարգել՝ հիմնվելով դրա հաջորդականության վրա։ Այս տեղեկատվության հիման վրա հնարավոր է հայտնաբերել և դասակարգել տեսակները<ref>{{Cite journal |last=Deiner |first=Kristy |last2=Walser |first2=Jean-Claude |last3=Mächler |first3=Elvira |last4=Altermatt |first4=Florian |year=2015 |title=Choice of capture and extraction methods affect detection of freshwater biodiversity from environmental DNA |url=https://www.dora.lib4ri.ch/eawag/islandora/object/eawag%3A7860 |journal=Biological Conservation |volume=183 |pages=53–63 |bibcode=2015BCons.183...53D |doi=10.1016/j.biocon.2014.11.018}}</ref><ref name="Ruppert20192">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref>։ eDNA-ն կարող է առաջանալ մաշկից, լորձից, թուքից, սերմնահեղուկից, արտազատուկներից, ձվերից, կղանքից, մեզից, արյունից, արմատներից, տերևներից, պտուղներից, ծաղկափոշուց և խոշոր օրգանիզմների քայքայվող մարմիններից, մինչդեռ միկրոօրգանիզմները կարող են հայտնաբերվել ամբողջությամբ<ref name="Taberlet2012">{{Cite journal |last=Taberlet |first=Pierre |last2=Coissac |first2=Eric |last3=Pompanon |first3=François |last4=Brochmann |first4=Christian |last5=Willerslev |first5=Eske |year=2012 |title=Towards next-generation biodiversity assessment using DNA metabarcoding |journal=Molecular Ecology |volume=21 |issue=8 |pages=2045–2050 |bibcode=2012MolEc..21.2045T |doi=10.1111/j.1365-294X.2012.05470.x |pmid=22486824 |s2cid=41437334}}</ref><ref name="Bohmann20142">{{Cite journal |last=Bohmann |first=Kristine |last2=Evans |first2=Alice |last3=Gilbert |first3=M. Thomas P. |last4=Carvalho |first4=Gary R. |last5=Creer |first5=Simon |last6=Knapp |first6=Michael |last7=Yu |first7=Douglas W. |last8=de Bruyn |first8=Mark |date=2014-06-01 |title=Environmental DNA for wildlife biology and biodiversity monitoring |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=29 |issue=6 |pages=358–367 |bibcode=2014TEcoE..29..358B |doi=10.1016/j.tree.2014.04.003 |issn=1872-8383 |pmid=24821515}}</ref><ref name="Barnes20162">{{Cite journal |last=Barnes |first=Matthew A. |last2=Turner |first2=Cameron R. |year=2016 |title=The ecology of environmental DNA and implications for conservation genetics |journal=Conservation Genetics |volume=17 |issue=1 |pages=1–17 |bibcode=2016ConG...17....1B |doi=10.1007/s10592-015-0775-4 |s2cid=14914544 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>։ eDNA-ի արտազատումը կախված է օրգանիզմի կենսազանգվածից, տարիքից և սնվելու ակտիվությունից, ինչպես նաև նրա ֆիզիոլոգիայից, կենսապատմությունից և տարածության օգտագործման առանձնահատկություններից<ref name=":83">{{Cite journal |last=Stewart |first=Kathryn A. |date=2019-04-01 |title=Understanding the effects of biotic and abiotic factors on sources of aquatic environmental DNA |journal=Biodiversity and Conservation |language=en |volume=28 |issue=5 |pages=983–1001 |bibcode=2019BiCon..28..983S |doi=10.1007/s10531-019-01709-8 |issn=1572-9710 |s2cid=61811470 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name=":9">{{Cite journal |last=Stewart |first=Kathryn |last2=Ma |first2=Hongjuan |last3=Zheng |first3=Jinsong |last4=Zhao |first4=Jianfu |date=2017 |title=Using environmental DNA to assess population-wide spatiotemporal reserve use |url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/cobi.12910 |journal=Conservation Biology |language=es |volume=31 |issue=5 |pages=1173–1182 |bibcode=2017ConBi..31.1173S |doi=10.1111/cobi.12910 |issn=1523-1739 |pmid=28221696 |s2cid=3781648 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Barnes20162" /><ref name="Goldberg2016">{{Cite journal |last=Goldberg |first=Caren S. |last2=Turner |first2=Cameron R. |last3=Deiner |first3=Kristy |last4=Klymus |first4=Katy E. |last5=Thomsen |first5=Philip Francis |last6=Murphy |first6=Melanie A. |last7=Spear |first7=Stephen F. |last8=McKee |first8=Anna |last9=Oyler-Mccance |first9=Sara J. |last10=Cornman |first10=Robert Scott |last11=Laramie |first11=Matthew B. |last12=Mahon |first12=Andrew R. |last13=Lance |first13=Richard F. |last14=Pilliod |first14=David S. |last15=Strickler |first15=Katherine M. |year=2016 |title=Critical considerations for the application of environmental DNA methods to detect aquatic species |journal=Methods in Ecology and Evolution |volume=7 |issue=11 |pages=1299–1307 |bibcode=2016MEcEv...7.1299G |doi=10.1111/2041-210X.12595 |s2cid=89432389 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Hering2018">{{Cite journal |last=Hering |first=Daniel |last2=Borja |first2=Angel |last3=Jones |first3=J.Iwan |last4=Pont |first4=Didier |last5=Boets |first5=Pieter |last6=Bouchez |first6=Agnes |last7=Bruce |first7=Kat |last8=Drakare |first8=Stina |last9=Hänfling |first9=Bernd |last10=Kahlert |first10=Maria |last11=Leese |first11=Florian |last12=Meissner |first12=Kristian |last13=Mergen |first13=Patricia |last14=Reyjol |first14=Yorick |last15=Segurado |first15=Pedro |year=2018 |title=Implementation options for DNA-based identification into ecological status assessment under the European Water Framework Directive |url=http://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/36293 |journal=Water Research |volume=138 |pages=192–205 |bibcode=2018WatRe.138..192H |doi=10.1016/j.watres.2018.03.003 |pmid=29602086 |s2cid=5008250 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024153520/https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/36293 |archive-date=24 October 2023 |access-date=3 February 2021}}</ref><ref name="Ruppert20193">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref>։ eDNA-ն կարող է լրացնել, բայց ոչ փոխարինել ավանդական մեթոդներին՝ թիրախավորելով և նմուշառելով կենսաբազմազանության տարբեր բաղադրիչներ ու հնարավոր դարձնելով տաքսոնոմիական լուծաչափի բարձրացումը<ref name="Deiner2017">{{Cite journal |last=Deiner |first=Kristy |last2=Bik |first2=Holly M. |last3=Mächler |first3=Elvira |last4=Seymour |first4=Mathew |last5=Lacoursière-Roussel |first5=Anaïs |last6=Altermatt |first6=Florian |last7=Creer |first7=Simon |last8=Bista |first8=Iliana |last9=Lodge |first9=David M. |last10=Vere |first10=Natasha |last11=Pfrender |first11=Michael E. |last12=Bernatchez |first12=Louis |year=2017 |title=Environmental DNA metabarcoding: Transforming how we survey animal and plant communities |journal=Molecular Ecology |volume=26 |issue=21 |pages=5872–5895 |bibcode=2017MolEc..26.5872D |doi=10.1111/mec.14350 |pmid=28921802 |s2cid=8001074 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bonk |first=Eric A. |last2=Myles-Gonzalez |first2=Emelia |last3=Zeinstra |first3=Nathan |last4=Hanner |first4=Robert H. |date=2026-02-24 |title=Beyond Species Richness: A Statistically Rigorous Comparison of eDNA and Conventional Fish Sampling Methods |journal=Environmental Science & Technology |volume=60 |issue=7 |pages=5544–5558 |bibcode=2026EnST...60.5544B |doi=10.1021/acs.est.5c06266 |issn=0013-936X |pmc=12947614 |pmid=41678297}}</ref>։ Բացի այդ, eDNA-ն կարող է հայտնաբերել հազվադեպ հանդիպող տեսակներ<ref name=":10">{{Cite journal |last=Ma |first=Hongjuan |last2=Stewart |first2=Kathryn |last3=Lougheed |first3=Stephen |last4=Zheng |first4=Jinsong |last5=Wang |first5=Yuxiang |last6=Zhao |first6=Jianfu |date=2016-12-01 |title=Characterization, optimization, and validation of environmental DNA (eDNA) markers to detect an endangered aquatic mammal |journal=Conservation Genetics Resources |language=en |volume=8 |issue=4 |pages=561–568 |bibcode=2016ConGR...8..561M |doi=10.1007/s12686-016-0597-9 |issn=1877-7260 |s2cid=1613649}}</ref><ref name=":92">{{Cite journal |last=Stewart |first=Kathryn |last2=Ma |first2=Hongjuan |last3=Zheng |first3=Jinsong |last4=Zhao |first4=Jianfu |date=2017 |title=Using environmental DNA to assess population-wide spatiotemporal reserve use |url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/cobi.12910 |journal=Conservation Biology |language=es |volume=31 |issue=5 |pages=1173–1182 |bibcode=2017ConBi..31.1173S |doi=10.1111/cobi.12910 |issn=1523-1739 |pmid=28221696 |s2cid=3781648 |url-access=subscription}}</ref>, սակայն չի կարող որոշել պոպուլյացիայի որակական բնութագրերը, ինչպիսիք են սեռերի հարաբերակցությունը և մարմնի վիճակը։ Հետևաբար, այն իդեալական է ավանդական հետազոտությունները լրացնելու համար<ref name="Goldberg20162">{{Cite journal |last=Goldberg |first=Caren S. |last2=Turner |first2=Cameron R. |last3=Deiner |first3=Kristy |last4=Klymus |first4=Katy E. |last5=Thomsen |first5=Philip Francis |last6=Murphy |first6=Melanie A. |last7=Spear |first7=Stephen F. |last8=McKee |first8=Anna |last9=Oyler-Mccance |first9=Sara J. |last10=Cornman |first10=Robert Scott |last11=Laramie |first11=Matthew B. |last12=Mahon |first12=Andrew R. |last13=Lance |first13=Richard F. |last14=Pilliod |first14=David S. |last15=Strickler |first15=Katherine M. |year=2016 |title=Critical considerations for the application of environmental DNA methods to detect aquatic species |journal=Methods in Ecology and Evolution |volume=7 |issue=11 |pages=1299–1307 |bibcode=2016MEcEv...7.1299G |doi=10.1111/2041-210X.12595 |s2cid=89432389 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Deiner2017" />։ Այնուամենայնիվ, այս մեթոդը օգտակար է ինվազիվ տեսակների առաջին հայտնվելը հայտնաբերելու, անհետացած համարվող կամ այլ կերպ վտանգված բնիկ տեսակների շարունակական գոյությունը հաստատելու, ինչպես նաև փոքր խտությամբ հանդիպող այլ դժվար հայտնաբերվող տեսակների հայտնաբերման համար, որոնք ավանդական մեթոդներով դժվար կլիներ գտնել<ref name="Ruppert20194">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref>։ Տեսակների առատության բացարձակ քանակական գնահատումը հնարավոր է միայն խիստ որոշակի պայմաններում։ Գործնականում այն հիմնականում սահմանափակվում է այն գետերով, որտեղ հնարավոր է քայլել ջրի մեջ, վերահսկվող բնապահպանական պարամետրերի նեղ շրջանակով, և որտեղ կիրառելի են հղումային մեթոդներ, օրինակ՝ էլեկտրական ձկնորսությունը։ Այս սահմանափակ պայմաններից դուրս թե՛ էկոլոգիական հետազոտության ավանդական մեթոդները, թե՛ շրջակա միջավայրի ԴՆԹ-ի (eDNA) մոտեցումները հիմնականում տրամադրում են կիսաքանակական տեղեկատվություն։ Կիսաքանակական մոտեցումների շրջանակում eDNA-ի մեթոդները հաճախ ավելի արդյունավետ են, քան մշտադիտարկման ավանդական տեխնիկաները։ Դրանք հուսալիորեն տրամադրում են էկոլոգիական տեղեկություններ, ինչպիսիք են տեսակների առկայությունը կամ բացակայությունը, հարաբերական առատության օրինաչափությունները և տարածական ու ժամանակային միտումները։ Այս տվյալները լայնորեն կիրառվում են կենսաբազմազանության գնահատման և երկարաժամկետ մշտադիտարկման համար։ Շրջակա միջավայրի ԴՆԹ-ի մեթոդներն ունեն նաև մի շարք գործնական առավելություններ՝ համեմատած բազմաթիվ ավանդական մեթոդների հետ։ Դրանցից են հայտնաբերման ավելի բարձր հավանականությունը, հատկապես՝ հազվադեպ հանդիպող, դժվար նկատելի կամ փոքր խտությամբ տարածված տեսակների դեպքում, տարբեր վայրերում, եղանակներին և օպերատորների միջև մեթոդների ստանդարտացման բարելավումը, ընդհանուր գործառնական ծախսերի նվազեցումը, ինչպես նաև ոչ ինվազիվ նմուշառումը, որը խուսափում է թիրախային օրգանիզմների խանգարումից կամ մահացությունից։ Շրջակա միջավայրում eDNA-ի քայքայումը սահմանափակում է eDNA-ի ուսումնասիրությունների շրջանակը, քանի որ հաճախ պահպանվում են միայն գենետիկական նյութի փոքր հատվածներ, հատկապես՝ տաք, արևադարձային շրջաններում<ref name="Exploring uncharted territory: new">{{Cite journal |last=Bhendarkar |first=Mukesh |last2=Rodriguez-Ezpeleta |first2=Naiara |year=2024 |title=Exploring uncharted territory: new frontiers in environmental DNA for tropical fisheries management |url=http://dspace.azti.es/handle/24689/1847 |journal=Environmental Monitoring and Assessment |volume=196 |issue=617 |bibcode=2024EMnAs.196..617B |doi=10.1007/s10661-024-12788-8 |pmid=38874640}}</ref>։ Բացի այդ, շրջակա միջավայրի պայմաններից կախված՝ ԴՆԹ-ի քայքայման տևողության տարբերությունները և ջրի նման միջավայրերում ԴՆԹ-ի տարածման հնարավորությունը կարող են ազդել տեսակների ու համայնքների տարածական և ժամանակային մանրամասների վերաբերյալ եզրակացությունների ճշգրտության վրա<ref name=":93">{{Cite journal |last=Stewart |first=Kathryn |last2=Ma |first2=Hongjuan |last3=Zheng |first3=Jinsong |last4=Zhao |first4=Jianfu |date=2017 |title=Using environmental DNA to assess population-wide spatiotemporal reserve use |url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/cobi.12910 |journal=Conservation Biology |language=es |volume=31 |issue=5 |pages=1173–1182 |bibcode=2017ConBi..31.1173S |doi=10.1111/cobi.12910 |issn=1523-1739 |pmid=28221696 |s2cid=3781648 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Coissac2013">{{Cite journal |last=Coissac |first=Eric |last2=Riaz |first2=Tiayyba |last3=Puillandre |first3=Nicolas |year=2012 |title=Bioinformatic challenges for DNA metabarcoding of plants and animals |journal=Molecular Ecology |volume=21 |issue=8 |pages=1834–1847 |bibcode=2012MolEc..21.1834C |doi=10.1111/j.1365-294X.2012.05550.x |pmid=22486822 |s2cid=24398174 |doi-access=free}}</ref><ref name="Taberlet20122">{{Cite journal |last=Taberlet |first=Pierre |last2=Coissac |first2=Eric |last3=Pompanon |first3=François |last4=Brochmann |first4=Christian |last5=Willerslev |first5=Eske |year=2012 |title=Towards next-generation biodiversity assessment using DNA metabarcoding |journal=Molecular Ecology |volume=21 |issue=8 |pages=2045–2050 |bibcode=2012MolEc..21.2045T |doi=10.1111/j.1365-294X.2012.05470.x |pmid=22486824 |s2cid=41437334}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Eichmiller |first=Jessica J. |last2=Best |first2=Sendréa E. |last3=Sorensen |first3=Peter W. |year=2016 |title=Effects of Temperature and Trophic State on Degradation of Environmental DNA in Lake Water |journal=Environmental Science & Technology |volume=50 |issue=4 |pages=1859–1867 |bibcode=2016EnST...50.1859E |doi=10.1021/acs.est.5b05672 |pmid=26771292}}</ref> <ref name="Goldberg20163">{{Cite journal |last=Goldberg |first=Caren S. |last2=Turner |first2=Cameron R. |last3=Deiner |first3=Kristy |last4=Klymus |first4=Katy E. |last5=Thomsen |first5=Philip Francis |last6=Murphy |first6=Melanie A. |last7=Spear |first7=Stephen F. |last8=McKee |first8=Anna |last9=Oyler-Mccance |first9=Sara J. |last10=Cornman |first10=Robert Scott |last11=Laramie |first11=Matthew B. |last12=Mahon |first12=Andrew R. |last13=Lance |first13=Richard F. |last14=Pilliod |first14=David S. |last15=Strickler |first15=Katherine M. |year=2016 |title=Critical considerations for the application of environmental DNA methods to detect aquatic species |journal=Methods in Ecology and Evolution |volume=7 |issue=11 |pages=1299–1307 |bibcode=2016MEcEv...7.1299G |doi=10.1111/2041-210X.12595 |s2cid=89432389 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Deiner20172">{{Cite journal |last=Deiner |first=Kristy |last2=Bik |first2=Holly M. |last3=Mächler |first3=Elvira |last4=Seymour |first4=Mathew |last5=Lacoursière-Roussel |first5=Anaïs |last6=Altermatt |first6=Florian |last7=Creer |first7=Simon |last8=Bista |first8=Iliana |last9=Lodge |first9=David M. |last10=Vere |first10=Natasha |last11=Pfrender |first11=Michael E. |last12=Bernatchez |first12=Louis |year=2017 |title=Environmental DNA metabarcoding: Transforming how we survey animal and plant communities |journal=Molecular Ecology |volume=26 |issue=21 |pages=5872–5895 |bibcode=2017MolEc..26.5872D |doi=10.1111/mec.14350 |pmid=28921802 |s2cid=8001074 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Hering20182">{{Cite journal |last=Hering |first=Daniel |last2=Borja |first2=Angel |last3=Jones |first3=J.Iwan |last4=Pont |first4=Didier |last5=Boets |first5=Pieter |last6=Bouchez |first6=Agnes |last7=Bruce |first7=Kat |last8=Drakare |first8=Stina |last9=Hänfling |first9=Bernd |last10=Kahlert |first10=Maria |last11=Leese |first11=Florian |last12=Meissner |first12=Kristian |last13=Mergen |first13=Patricia |last14=Reyjol |first14=Yorick |last15=Segurado |first15=Pedro |year=2018 |title=Implementation options for DNA-based identification into ecological status assessment under the European Water Framework Directive |url=http://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/36293 |journal=Water Research |volume=138 |pages=192–205 |bibcode=2018WatRe.138..192H |doi=10.1016/j.watres.2018.03.003 |pmid=29602086 |s2cid=5008250 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024153520/https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/36293 |archive-date=24 October 2023 |access-date=3 February 2021}}</ref>։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ թե՛ քաղցրահամ ջրերի վայրերում, թե՛ օվկիանոսներում ԴՆԹ-ի հետքերը պահպանվում են ընդամենը մի քանի օր, երբեմն՝ մինչև մեկ շաբաթ։ Ահա թե ինչու ԴՆԹ-ն նման է լուսանկարի. այն արձանագրում է, թե որ տեսակներն են ներկա եղել, տվյալ վայրում և ժամանակի ճշգրիտ պահին<ref name="ReferenceA2">{{Cite journal |last=Kawakami |first=Tatsuya |last2=Yamazaki |first2=Aya |last3=Asami |first3=Maki |last4=Goto |first4=Yuko |last5=Yamanaka |first5=Hiroki |last6=Hyodo |first6=Susumu |last7=Ueno |first7=Hiromichi |last8=Kasai |first8=Akihide |date=2023 |title=Evaluating the sampling effort for the metabarcoding-based detection of fish environmental DNA in the open ocean |journal=Ecology and Evolution |language=en |volume=13 |issue=3 |bibcode=2023EcoEv..13E9921K |doi=10.1002/ece3.9921 |issn=2045-7758 |pmc=10037434 |pmid=36969932 |doi-access=free}}</ref>։ Չնայած այս սահմանափակումներին՝ eDNA-ն դեռևս կարող է հնարավորություն տալ գնահատելու տեսակների հարաբերական առատությունը կամ դասակարգելու դրանք ըստ առատության աստիճանի<ref name="Bohmann20143">{{Cite journal |last=Bohmann |first=Kristine |last2=Evans |first2=Alice |last3=Gilbert |first3=M. Thomas P. |last4=Carvalho |first4=Gary R. |last5=Creer |first5=Simon |last6=Knapp |first6=Michael |last7=Yu |first7=Douglas W. |last8=de Bruyn |first8=Mark |date=2014-06-01 |title=Environmental DNA for wildlife biology and biodiversity monitoring |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=29 |issue=6 |pages=358–367 |bibcode=2014TEcoE..29..358B |doi=10.1016/j.tree.2014.04.003 |issn=1872-8383 |pmid=24821515}}</ref><ref name="Barnes20163">{{Cite journal |last=Barnes |first=Matthew A. |last2=Turner |first2=Cameron R. |year=2016 |title=The ecology of environmental DNA and implications for conservation genetics |journal=Conservation Genetics |volume=17 |issue=1 |pages=1–17 |bibcode=2016ConG...17....1B |doi=10.1007/s10592-015-0775-4 |s2cid=14914544 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>։ Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ այս ցուցանիշները համապատասխանում են կենսազանգվածին, թեև շրջակա միջավայրի նմուշներին բնորոշ փոփոխականությունը դժվարացնում է ճշգրիտ քանակական գնահատումը։ Թեև eDNA-ն ունի բազմաթիվ կիրառություններ բնության պահպանության, մշտադիտարկման և էկոհամակարգերի գնահատման ոլորտներում, ինչպես նաև այլ՝ դեռևս չուսումնասիրված կիրառություններ, դրա խիստ փոփոխական կոնցենտրացիաները և ջրային միջավայրում հնարավոր անհամասեռ բաշխումը կարևոր են դարձնում մեթոդի օպտիմալացումը։ Իդեալական տարբերակում յուրաքանչյուր նոր կիրառությունից առաջ պետք է իրականացվի փորձնական հետազոտություն՝ համոզվելու համար, որ նմուշառման նախագծումն ու մեթոդաբանությունը համապատասխան են թիրախային օրգանիզմների հայտնաբերման համար<ref>{{Cite journal |last=Carew |first=Melissa E. |last2=Pettigrove |first2=Vincent J. |last3=Metzeling |first3=Leon |last4=Hoffmann |first4=Ary A. |year=2013 |title=Environmental monitoring using next generation sequencing: Rapid identification of macroinvertebrate bioindicator species |journal=Frontiers in Zoology |volume=10 |issue=1 |page=45 |doi=10.1186/1742-9994-10-45 |pmc=3750358 |pmid=23919569 |doi-access=free}}</ref><ref name="Goldberg20164">{{Cite journal |last=Goldberg |first=Caren S. |last2=Turner |first2=Cameron R. |last3=Deiner |first3=Kristy |last4=Klymus |first4=Katy E. |last5=Thomsen |first5=Philip Francis |last6=Murphy |first6=Melanie A. |last7=Spear |first7=Stephen F. |last8=McKee |first8=Anna |last9=Oyler-Mccance |first9=Sara J. |last10=Cornman |first10=Robert Scott |last11=Laramie |first11=Matthew B. |last12=Mahon |first12=Andrew R. |last13=Lance |first13=Richard F. |last14=Pilliod |first14=David S. |last15=Strickler |first15=Katherine M. |year=2016 |title=Critical considerations for the application of environmental DNA methods to detect aquatic species |journal=Methods in Ecology and Evolution |volume=7 |issue=11 |pages=1299–1307 |bibcode=2016MEcEv...7.1299G |doi=10.1111/2041-210X.12595 |s2cid=89432389 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Deiner20173">{{Cite journal |last=Deiner |first=Kristy |last2=Bik |first2=Holly M. |last3=Mächler |first3=Elvira |last4=Seymour |first4=Mathew |last5=Lacoursière-Roussel |first5=Anaïs |last6=Altermatt |first6=Florian |last7=Creer |first7=Simon |last8=Bista |first8=Iliana |last9=Lodge |first9=David M. |last10=Vere |first10=Natasha |last11=Pfrender |first11=Michael E. |last12=Bernatchez |first12=Louis |year=2017 |title=Environmental DNA metabarcoding: Transforming how we survey animal and plant communities |journal=Molecular Ecology |volume=26 |issue=21 |pages=5872–5895 |bibcode=2017MolEc..26.5872D |doi=10.1111/mec.14350 |pmid=28921802 |s2cid=8001074 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Ruppert20195">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref>։ Տարբեր զտիչներով ստացված արդյունքները (ջրի նմուշների դեպքում) համեմատելիս կամ ժամանակի ընթացքում, տարբեր եղանակներին կամ տարիների միջև կենսաբազմազանության փոփոխությունները մշտադիտարկելիս անհրաժեշտ է տվյալների ստանդարտացում։ Ստանդարտացումը շտկում է վերլուծության գործընթացի տարբեր փուլերում առաջացող մեթոդաբանական շեղումները, քանի որ տարբեր տեսակների ԴՆԹ-ն կարող է բազմապատկվել և սեքվենավորվել տարբեր արդյունավետությամբ։ Այս չափաբերումը սովորաբար հիմնվում է մինչև բազմապատկումը նմուշում առկա ԴՆԹ-ի մոլեկուլների սկզբնական քանակի գնահատման վրա, որը հաճախ անվանում են ԴՆԹ-ի պատճենների քանակ, ինչպես նաև սեքվենավորման տվյալներից ստացված հարաբերական առատության ցուցանիշների վրա։ Ստանդարտացված տվյալների հավաքածուները հնարավորություն են տալիս ավելի հուսալի համեմատություններ կատարել տարբեր նմուշների, վայրերի և ժամանակահատվածների միջև։ === Համայնքային ԴՆԹ === Թեև շրջակա միջավայրի ԴՆԹ-ի սահմանումը թվում է բավականին պարզ, ԴՆԹ-ի տարբեր ձևերի միջև սահմանները երբեմն հստակ չեն, հատկապես՝ համայնքային ԴՆԹ-ի համեմատությամբ<ref name="Deiner20174">{{Cite journal |last=Deiner |first=Kristy |last2=Bik |first2=Holly M. |last3=Mächler |first3=Elvira |last4=Seymour |first4=Mathew |last5=Lacoursière-Roussel |first5=Anaïs |last6=Altermatt |first6=Florian |last7=Creer |first7=Simon |last8=Bista |first8=Iliana |last9=Lodge |first9=David M. |last10=Vere |first10=Natasha |last11=Pfrender |first11=Michael E. |last12=Bernatchez |first12=Louis |year=2017 |title=Environmental DNA metabarcoding: Transforming how we survey animal and plant communities |journal=Molecular Ecology |volume=26 |issue=21 |pages=5872–5895 |bibcode=2017MolEc..26.5872D |doi=10.1111/mec.14350 |pmid=28921802 |s2cid=8001074 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>։ Համայնքային ԴՆԹ-ն նկարագրվում է որպես օրգանիզմների մեծաքանակ նմուշների ԴՆԹ։ Հարց է առաջանում eDNA-ի նմուշներում հայտնաբերված ամբողջական միկրոօրգանիզմների վերաբերյալ․ արդյոք այդ օրգանիզմների առկայությունը փոխում է նմուշի դասակարգումը՝ այն դարձնելով համայնքային ԴՆԹ-ի նմուշ<ref name="Deiner20174" />։ Բացի այդ, կղանքից ստացված գենետիկական նյութի դասակարգումը խնդրահարույց է, և այն հաճախ նույնպես դիտարկվում է որպես eDNA։ Այս երկու հասկացությունների տարբերակումը կարևոր է, քանի որ համայնքային ԴՆԹ-ն ցույց է տալիս օրգանիզմների առկայությունը որոշակի վայրում և ժամանակահատվածում, մինչդեռ eDNA-ն կարող է ծագել մեկ այլ վայրից, գիշատչի կղանքից կամ վկայել տվյալ օրգանիզմի՝ անցյալում եղած ներկայության մասին<ref name="Creer2016">{{Cite journal |last=Creer |first=Simon |last2=Deiner |first2=Kristy |last3=Frey |first3=Serita |author-link3=Serita Frey |last4=Porazinska |first4=Dorota |last5=Taberlet |first5=Pierre |last6=Thomas |first6=W. Kelley |last7=Potter |first7=Caitlin |last8=Bik |first8=Holly M. |year=2016 |title=The ecologist's field guide to sequence-based identification of biodiversity |journal=Methods in Ecology and Evolution |volume=7 |issue=9 |pages=1008–1018 |bibcode=2016MEcEv...7.1008C |doi=10.1111/2041-210X.12574 |s2cid=87512991 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Deiner20174" />։ Այնուամենայնիվ, այս տարբերակումը հաճախ անհնար է կատարել։ Չնայած դրան՝ eDNA-ն կարելի է լայն իմաստով դասակարգել որպես ԴՆԹ-ի կենսաբազմազանության հետազոտությունների բազմաթիվ ուղղություններ ընդգրկող հասկացություն, ներառյալ կղանքի վերլուծությունը և մեծաքանակ նմուշների ուսումնասիրությունը, երբ դրանք կիրառելի են կենսաբազմազանության հետազոտության և էկոհամակարգերի վերլուծության համար<ref name="Ruppert20196">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref>։ === ԻնքնաԴՆԹ === ԻնքնաԴՆԹ-ի հասկացությունը ծագում է [[Նեապոլի համալսարան|Նեապոլի Ֆեդերիկո II համալսարանի]] գիտնականների կողմից կատարված հայտնագործություններից, որոնք հրապարակվել են 2015 թվականին ''New Phytologist'' ամսագրում<ref>{{Cite web |title=Extracellular self-DNA warns plants of danger |url=https://www.newphytologist.org/news/view/97 |access-date=10 January 2022 |website=www.newphytologist.org}}</ref>՝ բույսերում<ref>Mazzoleni S, Bonanomi G, Incerti G, Chiusano ML, Termolino P, Mingo A, Senatore M, Giannino F, Cartenì F, Rietkerk M, Lanzotti V. 2015a. Inhibitory and toxic effects of extracellular self-DNA in litter: a mechanism for negative plant–soil feedbacks? New Phytologist 205: 1195–1210</ref>, ինչպես նաև մանրէներում, սնկերում, ջրիմուռներում, բույսերում, [[Նախակենդանիներ|նախակենդանիներում]] և միջատներում [[ԴՆԹ|արտաբջջային ԴՆԹ]] -ի ինքնաարգելակող ազդեցության մասին<ref>Mazzoleni S, Cartenì F, Bonanomi G, Senatore M, Termolino P, Giannino F, Incerti G, Rietkerk M, Lanzotti V, Chiusano ML. 2015b. Inhibitory effects of extracellular self-DNA: a general biological process? New Phytologist 206: 127–132.</ref>: Նման արտաբջջային ԴՆԹ-ի շրջակա միջավայրի աղբյուրը ենթադրվում է, որ [[Անտառային թաղիք|բույսերի թափոններն]] են, ինչպես նաև տարբեր էկոհամակարգերի և օրգանիզմների այլ աղբյուրներ, որտեղ փորձարարականորեն ցույց է տրվել, որ ԴՆԹ բեկորների չափը արգելակող ազդեցություն ունի դրանց նմանատիպ օրգանիզմների վրա, որը սովորաբար տատանվում է 200-ից 500 հիմքային զույգերի սահմաններում։ Ենթադրվում է, որ ինքնադրսևորման ԴՆԹ-ի երևույթը խթանում է էկոլոգիական փոխազդեցությունները և մեխանիստականորեն միջնորդվում է վնասի հետ կապված մոլեկուլային օրինաչափություններով<ref>Veresoglou, SD, Aguilar-Trigueros, CA, Mansour, I, Rillig, MC 2015. Self-DNA: a blessing in disguise? New Phytologist 207: 488–490.</ref><ref>Duran-Flores, D, Heil, M. 2015. Growth inhibition by self-DNA: a phenomenon and its multiple explanations. New Phytologist 207: 482–485.</ref>, ինչպես նաև ունի կենսաբանական կիրառությունների զարգացման ներուժ<ref>Patent WO 2014/020624 A9</ref>։ == eDNA մետաբարկոդավորում == Մինչև 2019 թվականը eDNA-ի հետազոտության մեթոդներն այնքան են զարգացել, որ հնարավոր է եղել դարձել մեկ նմուշի հիման վրա գնահատել ամբողջական կենսաբանական համայնքները։ Այս գործընթացը ներառում է մետաբարկոդավորումը, որը կարելի է ճշգրտորեն սահմանել որպես ցանկացած ծագման խառը ԴՆԹ-ի նմուշների վրա պոլիմերազային շղթայական ռեակցիայի (ՊՇՌ) ընդհանուր կամ ունիվերսալ պրայմերների կիրառություն, որին հաջորդում է բարձր թողունակությամբ հաջորդ սերնդի սեքվենավորումը՝ նմուշում տեսակային կազմը որոշելու համար։ Այս մեթոդը տարիներ շարունակ լայնորեն կիրառվել է մանրէաբանության մեջ, սակայն մակրոօրգանիզմների գնահատման ոլորտում այն սկսել է կիրառվել համեմատաբար վերջերս<ref name=":11">{{Cite journal |last=Qu |first=Chanjuan |last2=Stewart |first2=Kathryn A. |last3=Clemente-Carvalho |first3=Rute |last4=Zheng |first4=Jinsong |last5=Wang |first5=Yuxiang |last6=Gong |first6=Cheng |last7=Ma |first7=Limin |last8=Zhao |first8=Jianfu |last9=Lougheed |first9=Stephen C. |date=2020-10-07 |title=Comparing fish prey diversity for a critically endangered aquatic mammal in a reserve and the wild using eDNA metabarcoding |journal=Scientific Reports |language=en |volume=10 |issue=1 |page=16715 |bibcode=2020NatSR..1016715Q |doi=10.1038/s41598-020-73648-2 |issn=2045-2322 |pmc=7542144 |pmid=33028872 |doi-access=free}}</ref><ref name="Coissac20132">{{Cite journal |last=Coissac |first=Eric |last2=Riaz |first2=Tiayyba |last3=Puillandre |first3=Nicolas |year=2012 |title=Bioinformatic challenges for DNA metabarcoding of plants and animals |journal=Molecular Ecology |volume=21 |issue=8 |pages=1834–1847 |bibcode=2012MolEc..21.1834C |doi=10.1111/j.1365-294X.2012.05550.x |pmid=22486822 |s2cid=24398174 |doi-access=free}}</ref><ref name="Creer20162">{{Cite journal |last=Creer |first=Simon |last2=Deiner |first2=Kristy |last3=Frey |first3=Serita |author-link3=Serita Frey |last4=Porazinska |first4=Dorota |last5=Taberlet |first5=Pierre |last6=Thomas |first6=W. Kelley |last7=Potter |first7=Caitlin |last8=Bik |first8=Holly M. |year=2016 |title=The ecologist's field guide to sequence-based identification of biodiversity |journal=Methods in Ecology and Evolution |volume=7 |issue=9 |pages=1008–1018 |bibcode=2016MEcEv...7.1008C |doi=10.1111/2041-210X.12574 |s2cid=87512991 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref name="Deiner20175">{{Cite journal |last=Deiner |first=Kristy |last2=Bik |first2=Holly M. |last3=Mächler |first3=Elvira |last4=Seymour |first4=Mathew |last5=Lacoursière-Roussel |first5=Anaïs |last6=Altermatt |first6=Florian |last7=Creer |first7=Simon |last8=Bista |first8=Iliana |last9=Lodge |first9=David M. |last10=Vere |first10=Natasha |last11=Pfrender |first11=Michael E. |last12=Bernatchez |first12=Louis |year=2017 |title=Environmental DNA metabarcoding: Transforming how we survey animal and plant communities |journal=Molecular Ecology |volume=26 |issue=21 |pages=5872–5895 |bibcode=2017MolEc..26.5872D |doi=10.1111/mec.14350 |pmid=28921802 |s2cid=8001074 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>։ Էկոհամակարգի ամբողջական ընդգրկմամբ eDNA-ի մետաբարկոդավորման կիրառումը կարող է ոչ միայն նկարագրել կենսաբանական համայնքներն ու կենսաբազմազանությունը, այլև հայտնաբերել փոխազդեցություններ և ուսումնասիրել օրգանիզմների գործառութային էկոլոգիան մեծ տարածական մասշտաբներով<ref>{{Cite journal |last=Banerjee |first=Pritam |last2=Stewart |first2=Kathryn A. |last3=Antognazza |first3=Caterina M. |last4=Bunholi |first4=Ingrid V. |last5=Deiner |first5=Kristy |last6=Barnes |first6=Matthew A. |last7=Saha |first7=Santanu |last8=Verdier |first8=Héloïse |last9=Doi |first9=Hideyuki |last10=Maity |first10=Jyoti Prakash |last11=Chan |first11=Michael W.Y. |last12=Chen |first12=Chien Yen |year=2022 |title=Plant–animal interactions in the era of environmental DNA (eDNA)—A review |journal=Environmental DNA |volume=4 |issue=5 |pages=987–999 |doi=10.1002/edn3.308 |s2cid=248977497 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, մեթոդը կարող է սահմանափակվել աղտոտման կամ այլ սխալների հետևանքով առաջացած կեղծ արդյունքներով<ref name=":11" /><ref name="Bohmann20144">{{Cite journal |last=Bohmann |first=Kristine |last2=Evans |first2=Alice |last3=Gilbert |first3=M. Thomas P. |last4=Carvalho |first4=Gary R. |last5=Creer |first5=Simon |last6=Knapp |first6=Michael |last7=Yu |first7=Douglas W. |last8=de Bruyn |first8=Mark |date=2014-06-01 |title=Environmental DNA for wildlife biology and biodiversity monitoring |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=29 |issue=6 |pages=358–367 |bibcode=2014TEcoE..29..358B |doi=10.1016/j.tree.2014.04.003 |issn=1872-8383 |pmid=24821515}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Ficetola |first=Gentile Francesco |last2=Taberlet |first2=Pierre |last3=Coissac |first3=Eric |year=2016 |title=How to limit false positives in environmental DNA and metabarcoding? |journal=Molecular Ecology Resources |volume=16 |issue=3 |pages=604–607 |bibcode=2016MolER..16..604F |doi=10.1111/1755-0998.12508 |pmid=27062589 |s2cid=785279 |doi-access=free}}</ref><ref name="Creer20162" /><ref name="Hering20183">{{Cite journal |last=Hering |first=Daniel |last2=Borja |first2=Angel |last3=Jones |first3=J.Iwan |last4=Pont |first4=Didier |last5=Boets |first5=Pieter |last6=Bouchez |first6=Agnes |last7=Bruce |first7=Kat |last8=Drakare |first8=Stina |last9=Hänfling |first9=Bernd |last10=Kahlert |first10=Maria |last11=Leese |first11=Florian |last12=Meissner |first12=Kristian |last13=Mergen |first13=Patricia |last14=Reyjol |first14=Yorick |last15=Segurado |first15=Pedro |year=2018 |title=Implementation options for DNA-based identification into ecological status assessment under the European Water Framework Directive |url=http://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/36293 |journal=Water Research |volume=138 |pages=192–205 |bibcode=2018WatRe.138..192H |doi=10.1016/j.watres.2018.03.003 |pmid=29602086 |s2cid=5008250 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024153520/https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/36293 |archive-date=24 October 2023 |access-date=3 February 2021}}</ref>։ Ընդհանուր առմամբ, eDNA-ի մետաբարկոդավորումը, համեմատած ավանդական բարկոդավորման հետ, բարձրացնում է հետազոտության արագությունը, ճշգրտությունն ու նույնականացման արդյունավետությունը և նվազեցնում ծախսերը։ Սակայն լիարժեք էկոլոգիական ուսումնասիրությունների համար անհրաժեշտ է մեթոդների ստանդարտացում և միասնականացում՝ համադրելով տաքսոնոմիական և մոլեկուլային մեթոդները<ref name="Coissac20132" /><ref>{{Cite journal |last=Yu |first=Douglas W. |last2=Ji |first2=Yinqiu |last3=Emerson |first3=Brent C. |last4=Wang |first4=Xiaoyang |last5=Ye |first5=Chengxi |last6=Yang |first6=Chunyan |last7=Ding |first7=Zhaoli |year=2012 |title=Biodiversity soup: Metabarcoding of arthropods for rapid biodiversity assessment and biomonitoring |journal=Methods in Ecology and Evolution |volume=3 |issue=4 |pages=613–623 |bibcode=2012MEcEv...3..613Y |doi=10.1111/j.2041-210X.2012.00198.x |s2cid=83095866 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cristescu |first=Melania E. |year=2014 |title=From barcoding single individuals to metabarcoding biological communities: Towards an integrative approach to the study of global biodiversity |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=29 |issue=10 |pages=566–571 |bibcode=2014TEcoE..29..566C |doi=10.1016/j.tree.2014.08.001 |pmid=25175416 |s2cid=18352572}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gibson |first=Joel F. |last2=Shokralla |first2=Shadi |last3=Curry |first3=Colin |last4=Baird |first4=Donald J. |last5=Monk |first5=Wendy A. |last6=King |first6=Ian |last7=Hajibabaei |first7=Mehrdad |year=2015 |title=Large-Scale Biomonitoring of Remote and Threatened Ecosystems via High-Throughput Sequencing |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=10 |bibcode=2015PLoSO..1038432G |doi=10.1371/journal.pone.0138432 |pmc=4619546 |pmid=26488407 |doi-access=free}}</ref><ref name="Hering20183" /><ref name="Ruppert20197">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref><ref>{{Cite journal |last=Chua |first=Physilia Y. S. |last2=Bourlat |first2=Sarah J. |last3=Ferguson |first3=Cameron |last4=Korlevic |first4=Petra |last5=Zhao |first5=Leia |last6=Ekrem |first6=Torbjørn |last7=Meier |first7=Rudolf |last8=Lawniczak |first8=Mara K. N. |date=10 March 2023 |title=Future of DNA-based insect monitoring |journal=Trends in Genetics |volume=39 |issue=7 |pages=531–544 |doi=10.1016/j.tig.2023.02.012 |pmid=36907721 |s2cid=257470926}}</ref>։ eDNA-ի մետաբարկոդավորումը կիրառվում է բոլոր տեսակի կենսամիջավայրերում և տաքսոնոմիական խմբերում կենսաբազմազանության մշտադիտարկման, հնագույն էկոհամակարգերի վերակառուցման, բույսերի և փոշոտիչների փոխազդեցությունների ուսումնասիրության, սննդակարգի վերլուծության, ինվազիվ տեսակների հայտնաբերման, աղտոտման նկատմամբ արձագանքների ուսումնասիրության և օդի որակի մշտադիտարկման համար։ eDNA-ի մետաբարկոդավորումը եզակի մեթոդ է, որը դեռևս զարգանում է և, հավանաբար, որոշ ժամանակ կշարունակի փոփոխվել՝ տեխնոլոգիաների զարգացմանն ու ընթացակարգերի ստանդարտացմանը զուգընթաց։ Այնուամենայնիվ, մեթոդի օպտիմալացման և ավելի լայն կիրառման դեպքում այն, ամենայն հավանականությամբ, կդառնա էկոլոգիական մշտադիտարկման և համաշխարհային բնապահպանական հետազոտությունների կարևոր գործիք<ref name="Ruppert20198">{{Cite journal |last=Ruppert |first=Krista M. |last2=Kline |first2=Richard J. |last3=Rahman |first3=Md Saydur |year=2019 |title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (EDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA |journal=Global Ecology and Conservation |volume=17 |bibcode=2019GEcoC..1700547R |doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547 |s2cid=133855497 |doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]] Modified text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> [[Կատեգորիա:ԴՆԹ]] [[Կատեգորիա:Կենսաբազմազանություն]] szls2xqs9i2btcea52b9a2b9tmaelfk 1 1342805 10940405 2026-10-11T20:26:11Z Դանայուհի 62356 +{{ԹՀ/նոր|en|Environmental DNA|1369638516|10940404|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} 10940405 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Environmental DNA|1369638516|10940404|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} a6m13evh5n75k25lz2nna2yn4zuycjf 10940408 10940405 2026-10-11T20:28:38Z Դանայուհի 62356 10940408 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Environmental DNA|1369638516|10940404|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} {{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}} 0667ro1eiab21owww1sxkhxbeysogdr 0 1342806 10940410 2026-10-11T21:03:46Z Էլֆուհի 118681 Նոր էջ «{{Տաքսոտուփ2 |Վիքիդատա=այո}} '''Բծավոր ժանտաքիս'''<ref name="PIE_T2">{{cite book|title=Полная иллюстрированная энциклопедия. «Млекопитающие». Кн. 2|page=467|language=ru}}</ref><ref name="slovar5">{{cite book|title=Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие|page=101|language=ru}}</ref>, նաև՝ '''արևելյան բծավոր ժան...»: 10940410 wikitext text/x-wiki {{Տաքսոտուփ2 |Վիքիդատա=այո}} '''Բծավոր ժանտաքիս'''<ref name="PIE_T2">{{cite book|title=Полная иллюстрированная энциклопедия. «Млекопитающие». Кн. 2|page=467|language=ru}}</ref><ref name="slovar5">{{cite book|title=Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие|page=101|language=ru}}</ref>, նաև՝ '''արևելյան բծավոր ժանտաքիս'''<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ({{lang-la|Spilogale putorius}}), ժանտաքիսազգիների (Mephitidae) ընտանիքին պատկանող [[կաթնասուններ]]ի [[տեսակ (կենսաբանություն)|տեսակ]]<ref name="MSW">{{cite web|url=http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001587|title=Species ''Spilogale putorius''|website=Mammal Species of the World|publisher=Bucknell University|language=en}}</ref>։ == Նկարագրություն == Արուների մարմնի երկարությունը 46,3–68,8 սմ է, էգերինը՝ 35–54,4 սմ<ref name="whit2010A">{{cite book|author=John O. Whitaker Jr.|title=Mammals of Indiana: A Field Guide|url=https://books.google.com/books?id=O3appfc3S7cC|access-date=2011-11-23|date=2010-07-30|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-22213-8|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408091359/https://books.google.com/books?id=O3appfc3S7cC|archive-date=2017-04-08}}</ref>։ Մարմնի զանգվածը կարող է տատանվել 0,2–1,8 կգ-ի սահմաններում<ref>{{cite web|url=http://www.dgif.virginia.gov/wildlife/information/?s=050046|title=Species Information: eastern spotted skunk (Spilogale putorius putorius)|website=web.archive.org|date=2011-12-07|access-date=2020-12-22|archive-date=2011-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20111207223849/http://www.dgif.virginia.gov/wildlife/information/?s=050046|url-status=dead}}</ref>։ Ունի սև գունավորում՝ մի քանի (մոտ վեց) սպիտակ շերտերով, որոնք ընդհատվելով կազմում են առանձին բծեր։ Ճակատին և յուրաքանչյուր ականջի վրա կա մեկական սպիտակ բիծ։ Պոչը փափկամազ է՝ սպիտակ ծայրով<ref name=":0">{{cite web|url=http://zoogalaktika.ru/photos/mammalia/carnivora/mephitidae/spilogale-putorius|title=Восточный пятнистый скунс|website=zoogalaktika.ru|access-date=2020-12-22|archive-date=2024-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240424231427/https://zoogalaktika.ru/photos/mammalia/carnivora/mephitidae/spilogale-putorius|url-status=live|language=ru}}</ref>։ Ունի հետանցքային գեղձեր, որոնք արտադրում են ուժեղ տհաճ հոտ ունեցող արտազատուկ։ Այն կարող է առաջացնել ժամանակավոր կուրություն և սրտխառնոց։ Կարող է արտազատուկի շիթն արձակել մինչև 4 մ հեռավորության վրա<ref name=":0" />։ == Կենսակերպ == Բծավոր ժանտաքիսը [[ամենակերություն|ամենակեր]] է։ Սնվում է բուսական կերով, [[միջատներ]]ով, [[սողուններ]]ով, [[կրծողներ]]ով, երբեմն՝ [[թռչուններ]]ով և նրանց ձվերով։ Սիրով սնվում է նաև [[գեշ]]ով<ref name=":1">{{cite web|language=ru|url=http://lifecatalog.ru/cont/s/spi/Spilogale.html|title=Пятнистые скунсы (Spilogale) {{!}} LifeCatalog|website=Таксономия живой природы|access-date=2020-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122114202/http://lifecatalog.ru/cont/s/spi/Spilogale.html|archive-date=2022-01-22}}</ref>։ Հանգստանալու համար նախընտրում է մեկուսի և չոր վայրեր՝ ծառերի փչակներ, բներ և այլն։ Նախընտրում է բնակվել բարձր խոտածածկով հարթավայրերում։ Խուսափում է [[ճահիճ]]ներից և խիտ [[անտառ]]ներից։ Վարում է գիշերային կենսակերպ<ref name=":0" /><ref name=":1" />։ == Տարածվածություն == Բծավոր ժանտաքիսը տարածված է [[Հյուսիսային Ամերիկա|Հյուսիսային Ամերիկայում]]<ref name=":0" />։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Հյուսիսային Ամերիկայի կաթնասուններ]] c0vfrvr65co1saswl4qjitk4t75o2n5 10940413 10940410 2026-10-11T21:06:52Z Էլֆուհի 118681 հեռացվել է [[Կատեգորիա:Հյուսիսային Ամերիկայի կաթնասուններ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10940413 wikitext text/x-wiki {{Տաքսոտուփ2 |Վիքիդատա=այո}} '''Բծավոր ժանտաքիս'''<ref name="PIE_T2">{{cite book|title=Полная иллюстрированная энциклопедия. «Млекопитающие». Кн. 2|page=467|language=ru}}</ref><ref name="slovar5">{{cite book|title=Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие|page=101|language=ru}}</ref>, նաև՝ '''արևելյան բծավոր ժանտաքիս'''<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ({{lang-la|Spilogale putorius}}), ժանտաքիսազգիների (Mephitidae) ընտանիքին պատկանող [[կաթնասուններ]]ի [[տեսակ (կենսաբանություն)|տեսակ]]<ref name="MSW">{{cite web|url=http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001587|title=Species ''Spilogale putorius''|website=Mammal Species of the World|publisher=Bucknell University|language=en}}</ref>։ == Նկարագրություն == Արուների մարմնի երկարությունը 46,3–68,8 սմ է, էգերինը՝ 35–54,4 սմ<ref name="whit2010A">{{cite book|author=John O. Whitaker Jr.|title=Mammals of Indiana: A Field Guide|url=https://books.google.com/books?id=O3appfc3S7cC|access-date=2011-11-23|date=2010-07-30|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-22213-8|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408091359/https://books.google.com/books?id=O3appfc3S7cC|archive-date=2017-04-08}}</ref>։ Մարմնի զանգվածը կարող է տատանվել 0,2–1,8 կգ-ի սահմաններում<ref>{{cite web|url=http://www.dgif.virginia.gov/wildlife/information/?s=050046|title=Species Information: eastern spotted skunk (Spilogale putorius putorius)|website=web.archive.org|date=2011-12-07|access-date=2020-12-22|archive-date=2011-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20111207223849/http://www.dgif.virginia.gov/wildlife/information/?s=050046|url-status=dead}}</ref>։ Ունի սև գունավորում՝ մի քանի (մոտ վեց) սպիտակ շերտերով, որոնք ընդհատվելով կազմում են առանձին բծեր։ Ճակատին և յուրաքանչյուր ականջի վրա կա մեկական սպիտակ բիծ։ Պոչը փափկամազ է՝ սպիտակ ծայրով<ref name=":0">{{cite web|url=http://zoogalaktika.ru/photos/mammalia/carnivora/mephitidae/spilogale-putorius|title=Восточный пятнистый скунс|website=zoogalaktika.ru|access-date=2020-12-22|archive-date=2024-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240424231427/https://zoogalaktika.ru/photos/mammalia/carnivora/mephitidae/spilogale-putorius|url-status=live|language=ru}}</ref>։ Ունի հետանցքային գեղձեր, որոնք արտադրում են ուժեղ տհաճ հոտ ունեցող արտազատուկ։ Այն կարող է առաջացնել ժամանակավոր կուրություն և սրտխառնոց։ Կարող է արտազատուկի շիթն արձակել մինչև 4 մ հեռավորության վրա<ref name=":0" />։ == Կենսակերպ == Բծավոր ժանտաքիսը [[ամենակերություն|ամենակեր]] է։ Սնվում է բուսական կերով, [[միջատներ]]ով, [[սողուններ]]ով, [[կրծողներ]]ով, երբեմն՝ [[թռչուններ]]ով և նրանց ձվերով։ Սիրով սնվում է նաև [[գեշ]]ով<ref name=":1">{{cite web|language=ru|url=http://lifecatalog.ru/cont/s/spi/Spilogale.html|title=Пятнистые скунсы (Spilogale) {{!}} LifeCatalog|website=Таксономия живой природы|access-date=2020-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122114202/http://lifecatalog.ru/cont/s/spi/Spilogale.html|archive-date=2022-01-22}}</ref>։ Հանգստանալու համար նախընտրում է մեկուսի և չոր վայրեր՝ ծառերի փչակներ, բներ և այլն։ Նախընտրում է բնակվել բարձր խոտածածկով հարթավայրերում։ Խուսափում է [[ճահիճ]]ներից և խիտ [[անտառ]]ներից։ Վարում է գիշերային կենսակերպ<ref name=":0" /><ref name=":1" />։ == Տարածվածություն == Բծավոր ժանտաքիսը տարածված է [[Հյուսիսային Ամերիկա|Հյուսիսային Ամերիկայում]]<ref name=":0" />։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} nw7bo9c8c1bwaa511co3gmk1tkis3od 10940414 10940413 2026-10-11T21:10:46Z Էլֆուհի 118681 10940414 wikitext text/x-wiki {{Տաքսոտուփ2 |Վիքիդատա=այո}} '''Բծավոր ժանտաքիս'''<ref name="PIE_T2">{{cite book|title=Полная иллюстрированная энциклопедия. «Млекопитающие». Кн. 2|page=467|language=ru}}</ref><ref name="slovar5">{{cite book|title=Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие|page=101|language=ru}}</ref>, նաև՝ '''արևելյան բծավոր ժանտաքիս'''<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ({{lang-la|Spilogale putorius}}), ժանտաքիսազգիների (Mephitidae) ընտանիքին պատկանող [[կաթնասուններ]]ի [[տեսակ (կենսաբանություն)|տեսակ]]<ref name="MSW">{{cite web|url=http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001587|title=Species ''Spilogale putorius''|website=Mammal Species of the World|publisher=Bucknell University|language=en}}</ref>։ == Նկարագրություն == Արուների մարմնի երկարությունը 46,3–68,8 սմ է, էգերինը՝ 35–54,4 սմ<ref name="whit2010A">{{cite book|author=John O. Whitaker Jr.|title=Mammals of Indiana: A Field Guide|url=https://books.google.com/books?id=O3appfc3S7cC|access-date=2011-11-23|date=2010-07-30|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-22213-8|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408091359/https://books.google.com/books?id=O3appfc3S7cC|archive-date=2017-04-08}}</ref>։ Մարմնի զանգվածը կարող է տատանվել 0,2–1,8 կգ-ի սահմաններում<ref>{{cite web|url=http://www.dgif.virginia.gov/wildlife/information/?s=050046|title=Species Information: eastern spotted skunk (Spilogale putorius putorius)|website=web.archive.org|date=2011-12-07|access-date=2020-12-22|archive-date=2011-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20111207223849/http://www.dgif.virginia.gov/wildlife/information/?s=050046|url-status=dead}}</ref>։ Ունի սև գունավորում՝ մի քանի (մոտ վեց) սպիտակ շերտերով, որոնք ընդհատվելով կազմում են առանձին բծեր։ Ճակատին և յուրաքանչյուր ականջի վրա կա մեկական սպիտակ բիծ։ Պոչը փափկամազ է՝ սպիտակ ծայրով<ref name=":0">{{cite web|url=http://zoogalaktika.ru/photos/mammalia/carnivora/mephitidae/spilogale-putorius|title=Восточный пятнистый скунс|website=zoogalaktika.ru|access-date=2020-12-22|archive-date=2024-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240424231427/https://zoogalaktika.ru/photos/mammalia/carnivora/mephitidae/spilogale-putorius|url-status=live|language=ru}}</ref>։ Ունի հետանցքային գեղձեր, որոնք արտադրում են ուժեղ տհաճ հոտ ունեցող արտազատուկ։ Այն կարող է առաջացնել ժամանակավոր կուրություն և սրտխառնոց։ Կարող է արտազատուկի շիթն արձակել մինչև 4 մ հեռավորության վրա<ref name=":0" />։ == Կենսակերպ == Բծավոր ժանտաքիսը [[ամենակերություն|ամենակեր]] է։ Սնվում է բուսական կերով, [[միջատներ]]ով, [[սողուններ]]ով, [[կրծողներ]]ով, երբեմն՝ [[թռչուններ]]ով և նրանց ձվերով։ Սիրով սնվում է նաև [[գեշ]]ով<ref name=":1">{{cite web|language=ru|url=http://lifecatalog.ru/cont/s/spi/Spilogale.html|title=Пятнистые скунсы (Spilogale) {{!}} LifeCatalog|website=Таксономия живой природы|access-date=2020-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122114202/http://lifecatalog.ru/cont/s/spi/Spilogale.html|archive-date=2022-01-22}}</ref>։ Հանգստանալու համար նախընտրում է մեկուսի և չոր վայրեր՝ ծառերի փչակներ, բներ և այլն։ Նախընտրում է բնակվել բարձր խոտածածկով հարթավայրերում։ Խուսափում է [[ճահիճ]]ներից և խիտ [[անտառ]]ներից։ Վարում է գիշերային կենսակերպ<ref name=":0" /><ref name=":1" />։ == Բազմացում == Բծավոր ժանտաքիսները սովորաբար զուգավորվում են մարտին կամ ապրիլին, իսկ ձագերը ծնվում են մայիսի վերջին կամ հունիսի սկզբին<ref>{{Cite journal|last=Kinlaw|first=Al|date=1995|title=Spilogale putorius|journal=Mammalian Species|issue=511|pages=1–7|issn=0076-3519|jstor=3504212}}</ref>։ Էգը յուրաքանչյուր ծննդաբերության ժամանակ ունենում է միջինում 4-5 ձագ։ Նորածին ձագերը լիովին զարգանում են տասներկու շաբաթում, իսկ ինքնապաշտպանության համար օգտագործվող հոտավետ արտազատուկն սկսում է արտադրվել երկու ամսական հասակում։ == Տարածվածություն == Բծավոր ժանտաքիսը տարածված է [[Հյուսիսային Ամերիկա|Հյուսիսային Ամերիկայում]]<ref name=":0" />։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} 9ib0iru7fmj8e5oitmsi06z3vyf0am3 1 1342807 10940411 2026-10-11T21:05:56Z Էլֆուհի 118681 Նոր էջ «{{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}}»: 10940411 wikitext text/x-wiki {{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}} nqxnbdzdaaxe7am21ymqlb28bj65xgu 10940412 10940411 2026-10-11T21:06:13Z Էլֆուհի 118681 +{{Թարգմանված հոդված/նոր|ru|Пятнистый скунс|155016523|10940410|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} 10940412 wikitext text/x-wiki {{Թարգմանված հոդված/նոր|ru|Пятнистый скунс|155016523|10940410|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} {{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}} lr76b7dv1xeqq8ae5zr45vq0wtj75oj 10940415 10940412 2026-10-11T21:11:12Z Էլֆուհի 118681 +{{Թարգմանված հոդված/նոր|en|Eastern spotted skunk|1329567938|10940414|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} 10940415 wikitext text/x-wiki {{Թարգմանված հոդված/նոր|en|Eastern spotted skunk|1329567938|10940414|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} {{Թարգմանված հոդված/նոր|ru|Пятнистый скунс|155016523|10940410|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} {{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}} 6o9ngrqi7q39rqzctwajk2o1czcu5xn 3 1342808 10940461 2026-10-12T06:44:23Z Voskanyan 23951 +{{subst:ողջույն}} 10940461 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:Wiki Loves Monuments Logo notext.svg|50px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:Վիքին սիրում է հուշարձաններ 2026]] [[Պատկեր:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության խմբագրաթոնի պատկերանիշ.png|50px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության]] [[Պատկեր:Աշխարհի հուշարձաններ.png|50px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Աշխարհի հուշարձաններ]] * [[Վիքիպեդիա:Վիքին սիրում է հուշարձաններ 2026| '''Վիքին սիրում է հուշարձաններ''']] * [[Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության| '''Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության''']] * [[Վիքինախագիծ:Աշխարհի հուշարձաններ|'''Աշխարհի հուշարձաններ խմբագրաթոն''']] * [[Վիքինախագիծ:Քուլ Վիքի|'''Քուլ Վիքի''']] * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 06:44, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} 5dxuf6u76hfud4hrlcu1pcqqgophqpp 0 1342809 10940464 2026-10-12T07:09:25Z Նարեկ15 162043 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Երաժշտական սինգլ | անվանում = Potential | շապիկ = | կատարող = [[Sombr]] | ալբոմ = | թողարկված = 17 ապրիլի 2026 | ժանր = սինթի փոփ, ալտերնատիվ փոփ | տևողություն = 4:03 | լեյբլ = SMB, [[Warner Records]] | Продюсер = [[Sombr]], Tony Berg | Автор песни = * [[Sombr|Шейн Буз]] | Хронология...»: 10940464 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժշտական սինգլ | անվանում = Potential | շապիկ = | կատարող = [[Sombr]] | ալբոմ = | թողարկված = 17 ապրիլի 2026 | ժանր = սինթի փոփ, ալտերնատիվ փոփ | տևողություն = 4:03 | լեյբլ = SMB, [[Warner Records]] | Продюсер = [[Sombr]], Tony Berg | Автор песни = * [[Sombr|Шейн Буз]] | Хронология = | նախորդ = [[Homewrecker (песня Sombr)|Homewrecker]] | նախորդ_տարեթիվ = 2026 | տարեթիվ = 2026 | հաջորդ = [[My Body Isn’t Ready]] | հաջորդ_տարեթիվ = 2026 | ավելի = {{YouTube|KoBUE6I4R9I|logo=1|«Potential» (Official Music Video)}} }} '''«Potential»''', ամերիկացի երգիչ-երգահան [[Sombr]]-ի երգը: Այն թողարկվել է 2026 թվականի ապրիլի 17-ին [[Warner Records]] լեյբլում և երգչի սեփական SMB իմպրինտում<ref name=":0">{{Cite web |last=Unterberger |first=Andrew |date=2026-04-17 |title=Olivia Rodrigo, sombr, ‘Nine Inch Noize’ & More: New Friday Music Guide |url=https://www.billboard.com/music/pop/olivia-rodrigo-sombr-nine-inch-noize-new-friday-music-guide-1236225046/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |lang=en-US |archive-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418123544/https://www.billboard.com/music/pop/olivia-rodrigo-sombr-nine-inch-noize-new-friday-music-guide-1236225046/ |url-status=live}}</ref>։ Երգը գրվել է բացառապես Սոմբրի կողմից, իսկ պրոդյուսերությամբ զբաղվել են nա և Թոնի Բերգը<ref name="Rolling">{{Cite web |last=Zemler |first=Emily |date=2026-04-17 |title=Sombr Reflects on an Improbable Relationship in 'Potential' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Rolling Stone]] |lang=en-AU |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418102032/https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>: == Պատմություն == Sombr-ը (Շեյն Մայքլ Բուզ) 2025 թվականի օգոստոսի 22-ին թողարկել է իր դեբյուտային «I Barely Know Her» ստուդիական ալբոմը, որը դրական արձագանքներ է ստացել քննադատների կողմից<ref>{{Cite web |last=Horowitz |first=Steven J. |date=2025-08-11 |title=Sombr Announces Debut Album 'I Barely Know Her' |url=https://variety.com/2025/music/news/sombr-announces-debut-album-i-barely-know-her-release-date-1236486735/ |access-date=2025-08-12 |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250812231002/https://variety.com/2025/music/news/sombr-announces-debut-album-i-barely-know-her-release-date-1236486735/ |archive-date=2025-08-12}}</ref>։ Այս նախագծից չորս սինգլ թողարկելուց հետո նա թողարկել է իր առաջին նոր սինգլը՝ «Homewrecker», 2026 թվականի փետրվարի 5-ին<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/new-music-friday-songs-singles-albums-6-february-2026/|title=New Music Friday: sombr, ZAYN, Joji, Niall Horan and more|lang=en|last=Smith|first=Carl|website=[[Official Charts Company]]|date=2026-02-05|access-date=2026-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209021303/https://www.officialcharts.com/chart-news/new-music-friday-songs-singles-albums-6-february-2026/|archive-date=2026-02-09}}</ref>։ 2025 թվականի սեպտեմբերի 15-ին հայտարարվել է, որ Սոմբրը կընդգրկվի Կոաչելլա 2026 փառատոնի մասնակիցների կազմում՝ ելույթ ունենալով բաց թատրոնի բեմում<ref name="pitchforksched">{{Cite magazine |last=Monroe |first=Jazz |date=2026-04-07 |title=Coachella 2026 Lineup & Schedule: All the Set Times You Need to Know |url=https://pitchfork.com/news/coachella-2026-lineup-and-schedule-all-the-set-times-you-need-to-know/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410141356/https://pitchfork.com/news/coachella-2026-lineup-and-schedule-all-the-set-times-you-need-to-know/ |archive-date=2026-04-10 |access-date=2026-04-10 |website=[[Pitchfork (magazine)|Pitchfork]] |lang=en-US}}</ref>։ Առաջին հանգստյան օրերին նրա ելույթը տեղի է ունեցել 2026 թվականի ապրիլի 11-ին, որտեղ նա առաջին անգամ կատարել է «Potential» երգը<ref>{{Cite web |last=Franko |first=Vanessa |date=2026-04-12 |title=During a Coachella sunset, Sombr's star burns brighter and brings out Billy Corgan |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2026-04-11/coachella-2026-sombr-billy-corgan-smashing-pumpkins-surprise |access-date=2026-04-19 |website=[[Los Angeles Times]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260421182128/https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2026-04-11/coachella-2026-sombr-billy-corgan-smashing-pumpkins-surprise |archive-date=2026-04-21}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rossignol |first=Derrick |date=2026-04-17 |title=Sombr Gives ’Potential’ A Video After Debuting The Song At Coachella |url=https://uproxx.com/music/sombr-potential-video/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Uproxx]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418084653/https://uproxx.com/music/sombr-potential-video/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>։ Երգը պաշտոնապես թողարկվել է մի քանի օր անց՝ 2026 թվականի ապրիլի 17-ին<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2026-04-17 |title=Dopo il successo a Coachella, Sombr pubblica a sorpresa il brano 'Potential'. VIDEO |url=https://tg24.sky.it/spettacolo/video/2026/04/17/dopo-il-successo-a-coachella-sombr-pubblica-a-sorpresa-il-brano-potential-video-1090966 |access-date=2026-04-19 |website=[[Sky TG24]] |lang=it |archive-date=2026-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260417221206/https://tg24.sky.it/spettacolo/video/2026/04/17/dopo-il-successo-a-coachella-sombr-pubblica-a-sorpresa-il-brano-potential-video-1090966 |url-status=live}}</ref>։ == Կոմպոզիցիա == «Potential»-ը սինթի փոփ և այլընտրանքային փոփ երգ է, որտեղ Սոմբրը անդրադառնում է կորցրած հարաբերություններին և այն մասին, թե ինչպես է բաժանումն ազդել նրա վրա: Երգն ինքնին բաժանման մասին է, և Sombr-ը երգում է. «Դա դժվար բաժանում էր/Բայց ես գրել եմ մի քանի երգեր, որոնք ինձ հայտնի են դարձրել/Երբեմն մտածում եմ այն մասին, թե ինչ արժե դա/Դու վերջինն էիր, ում կարող էի վստահել»<ref name="Rolling" />։ == Երաժշտական տեսահոլովակ == Երգի տեսահոլովակը թողարկվել է Սոմբրի Youtube-յան ալիքում երգի թողարկման հետ միաժամանակ<ref>{{Cite web |last=Fabretti |first=Claudio |date=2026-04-17 |title=SOMBR pubblica il nuovo singolo: guarda il video di "Potential" |url=https://www.ondarock.it/news/sombr-nuovo-singolo-potential-video.htm |access-date=2026-04-19 |website=[[OndaRock]] |lang=it |archive-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418074315/https://www.ondarock.it/news/sombr-nuovo-singolo-potential-video.htm |url-status=live}}</ref>։ Ռեժիսորն էր Գուս Բլեքը, իսկ գլխավոր դերերը խաղում էին Սոմբրը, դերասաններ Մադլեն Արգին և Գևին Կասալենյոն. սյուժեն մի շարք կողոպուտների մասին Բոնիից և Քլայդից ոգեշնչված պատմություն է։ Հայտարարության մեջ, որը վերաբերում է երգի թողարկմանը, Սոմբրն ասել է. «Իմ նոր «Potential» սինգլն արդեն թողարկվել է, և երաժշտական տեսահոլովակը կարող է լինել իմ լավագույնը մինչ օրս։ Ես ձեզ շատ եմ սիրում: Ես շատ հպարտ եմ դրանով»: Տեսահոլովակում Sombr-ը կատարում է երգը պարող բալերինաների ուղեկցությամբ<ref name="Rolling"/>.<ref>{{Cite web |last=Zemler |first=Emily |date=2026-04-17 |title=Sombr Reflects on an Improbable Relationship in Expressive Single 'Potential' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Rolling Stone]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418102032/https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>։ ==Հիթ-շքերթներ == {{col-begin}} {{col 2}} === Շաբաթական հիթ-շքերթներ=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center"| ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br/>հորիզոնական |- ! scope="row"| [[ARIA Singles Chart|Australia]] ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite magazine |title=The ARIA Report: Week Commencing 4 May 2026 |magazine=The ARIA Report |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |issue=1887 |page=4 |date=May 4, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 60 |- {{Single chart|Canada|57|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |- ! scope="row"| Croatia International Airplay ([[Top lista]])<ref>{{cite web |url=https://www.top-lista.hr/www/airplay-radio-chart-top100-15-lipnja-2026/ |title=Airplay Radio Chart Top100 – 15. lipnja 2026 |trans-title=Airplay Radio Chart Top100 – 15 June 2026 |lang=hr |publisher=[[Top lista]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260616105931/https://www.top-lista.hr/www/airplay-radio-chart-top100-15-lipnja-2026/ |archive-date=June 16, 2026 |date=June 15, 2026 |access-date=June 16, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|26 |- {{Single chart|Czech Republic|13|year=2026|week=26|rowheader=true|access-date=June 29, 2026}} |- {{Single chart|Estonia|61|date=20260515-20260521|rowheader=true|access-date=May 25, 2026}} |- {{Single chart|Billboardglobal200|115|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |- {{Single chart|Ireland4|28|date=20260424|rowheader=true|access-date=April 25, 2026}} |- ! scope="row"| Italy Airplay ([[EarOne]])<ref>{{cite web |url=https://earone.com/charts/earone-airplay-radio/2026/22/ |title=EarOne Airplay: Settimana #22 dal 22/05/2026 al 28/05/2026 |trans-title=EarOne Airplay: Week #22 from 22/05/2026 to 28/05/2026 |language=it |publisher=[[EarOne]] |date=May 29, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 12 |- ! scope="row"| Latvia Airplay ([[Latvian Music Producers Association|LaIPA]])<ref>{{cite web |url=https://sejas.tvnet.lv/8473673/filmu-skanu-celini-atnes-jaunas-dziesmas-muzikas-topa/ |title=Filmu skaņu celiņi atnes jaunas dziesmas mūzikas topā |trans-title=Movie soundtracks bring new songs to the music charts |lang=lv |publisher={{Ill|TV Net|lv|TVNET GRUPA}} |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|10 |- {{Single chart|Lithuania|40|date=20260424-20260430|rowheader=true|access-date=May 2, 2026}} |- ! scope="row"| Նիդերլանդներ ([[Dutch Charts|Single Tip]])<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&date=20260425&year=2026/ |title=Dutch Single Tip 25/04/2026 |trans-title=DC Top 30 |lang=nl |publisher=[[Dutch Charts]] |access-date=April 25, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 2 |- {{single chart|Nicaragua Anglo|6|rowheader=true|date=20260713|access-date=July 23, 2026}} |- {{Single chart|Norway|55|artist=Sombr|song=Potential|rowheader=true|access-date=May 9, 2026}} |- ! scope="row"| San Marino Airplay ([[San Marino RTV|SMRTV Top 50]])<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702004727/https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-date=July 2, 2026 |title=Top 50 – Radio San Marino RTV – 02/07/2026|lang=it |publisher=[[San Marino RTV]] |date=July 2, 2026 |access-date=July 7, 2026 |url-status=deviated}}</ref> | style="text-align:center"|12 |- {{Single chart|Sweden|68|artist=Sombr|song=Potential|rowheader=true|access-date=May 9, 2026}} |- {{Single chart|UK|31|date=20260424|rowheader=true|access-date=April 25, 2026}} |- {{Single chart|Billboardhot100|61|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |- {{Single chart|Billboardrocksongs|12|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |} {{col 2}} === Ամսական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br/>հորիզոնական |- ! scope="row"| Estonia Airplay (TopHit)<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ee/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Estonia Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 14, 2026}}</ref> | 67 |- ! scope="row"| Latvia Airplay ([[TopHit]])<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/lv/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Latvia Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 17, 2026}}</ref> | 75 |- ! scope="row"| Lithuania Airplay (TopHit)<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/lt/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Lithuania Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> | 99 |} {{col-end}} == Թողարկման պատմություն == {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Երկիր ! scope="col"| Ամսաթիվ ! scope="col"| Ֆորմատ ! scope="col"| Լեյբլ ! scope="col"| Ծնթ. |- ! scope="row"| Տարբեր | rowspan="3"| Ապրիլի 17, 2026 | {{hlist|[[Թվային ներբեռնում]]|[[սթրիմինգ]]}} | {{hlist|SMB|[[Warner Records|Warner]]}} | <ref>{{cite web |url=https://music.apple.com/it/album/potential/1892512217/ |title=Potential by Sombr on Apple Music |via=[[Apple Music]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 19, 2026}}</ref> |- ! scope="row"| Իտալիա | rowspan="2"| [[Radio airplay]] | rowspan="2"| Warner | <ref>{{cite web |url=https://earone.com/post/85ae4d1ffb58/sombr-potential?locale=it |title=Potential – Sombr |language=it |publisher=[[EarOne]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 19, 2026 |author=Fagioli, Roberto}}</ref> |- ! scope="row" | Միացյալ Թագավորություն | <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/3tqPdBWF9yMbTrfjWvfKV8t/radio-1-playlist/ |title=Radio 1 Playlist (17th–23rd April 2026) |publisher=[[BBC Radio 1]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 20, 2026}}</ref> |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{YouTube|KoBUE6I4R9I|logo=1|«Potential»}} agx6rb3ec0ue3nwnzec3sefbke3jdv5 10940466 10940464 2026-10-12T07:10:16Z Նարեկ15 162043 /* top */ 10940466 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժշտական սինգլ | անվանում = Potential | շապիկ = | կատարող = [[Sombr]] | ալբոմ = | թողարկված = 17 ապրիլի 2026 | ժանր = սինթի փոփ, ալտերնատիվ փոփ | տևողություն = 4:03 | լեյբլ = SMB, [[Warner Records]] | Продюсер = [[Sombr]], Tony Berg | Автор песни = * [[Sombr|Шейн Буз]] | Хронология = | նախորդ = [[Homewrecker (երգ, Sombr)|Homewrecker]] | նախորդ_տարեթիվ = 2026 | տարեթիվ = 2026 | հաջորդ = [[My Body Isn’t Ready]] | հաջորդ_տարեթիվ = 2026 | ավելի = {{YouTube|KoBUE6I4R9I|logo=1|«Potential» (Official Music Video)}} }} '''«Potential»''', ամերիկացի երգիչ-երգահան [[Sombr]]-ի երգը: Այն թողարկվել է 2026 թվականի ապրիլի 17-ին [[Warner Records]] լեյբլում և երգչի սեփական SMB իմպրինտում<ref name=":0">{{Cite web |last=Unterberger |first=Andrew |date=2026-04-17 |title=Olivia Rodrigo, sombr, ‘Nine Inch Noize’ & More: New Friday Music Guide |url=https://www.billboard.com/music/pop/olivia-rodrigo-sombr-nine-inch-noize-new-friday-music-guide-1236225046/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |lang=en-US |archive-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418123544/https://www.billboard.com/music/pop/olivia-rodrigo-sombr-nine-inch-noize-new-friday-music-guide-1236225046/ |url-status=live}}</ref>։ Երգը գրվել է բացառապես Սոմբրի կողմից, իսկ պրոդյուսերությամբ զբաղվել են nա և Թոնի Բերգը<ref name="Rolling">{{Cite web |last=Zemler |first=Emily |date=2026-04-17 |title=Sombr Reflects on an Improbable Relationship in 'Potential' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Rolling Stone]] |lang=en-AU |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418102032/https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>: == Պատմություն == Sombr-ը (Շեյն Մայքլ Բուզ) 2025 թվականի օգոստոսի 22-ին թողարկել է իր դեբյուտային «I Barely Know Her» ստուդիական ալբոմը, որը դրական արձագանքներ է ստացել քննադատների կողմից<ref>{{Cite web |last=Horowitz |first=Steven J. |date=2025-08-11 |title=Sombr Announces Debut Album 'I Barely Know Her' |url=https://variety.com/2025/music/news/sombr-announces-debut-album-i-barely-know-her-release-date-1236486735/ |access-date=2025-08-12 |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250812231002/https://variety.com/2025/music/news/sombr-announces-debut-album-i-barely-know-her-release-date-1236486735/ |archive-date=2025-08-12}}</ref>։ Այս նախագծից չորս սինգլ թողարկելուց հետո նա թողարկել է իր առաջին նոր սինգլը՝ «Homewrecker», 2026 թվականի փետրվարի 5-ին<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/new-music-friday-songs-singles-albums-6-february-2026/|title=New Music Friday: sombr, ZAYN, Joji, Niall Horan and more|lang=en|last=Smith|first=Carl|website=[[Official Charts Company]]|date=2026-02-05|access-date=2026-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209021303/https://www.officialcharts.com/chart-news/new-music-friday-songs-singles-albums-6-february-2026/|archive-date=2026-02-09}}</ref>։ 2025 թվականի սեպտեմբերի 15-ին հայտարարվել է, որ Սոմբրը կընդգրկվի Կոաչելլա 2026 փառատոնի մասնակիցների կազմում՝ ելույթ ունենալով բաց թատրոնի բեմում<ref name="pitchforksched">{{Cite magazine |last=Monroe |first=Jazz |date=2026-04-07 |title=Coachella 2026 Lineup & Schedule: All the Set Times You Need to Know |url=https://pitchfork.com/news/coachella-2026-lineup-and-schedule-all-the-set-times-you-need-to-know/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410141356/https://pitchfork.com/news/coachella-2026-lineup-and-schedule-all-the-set-times-you-need-to-know/ |archive-date=2026-04-10 |access-date=2026-04-10 |website=[[Pitchfork (magazine)|Pitchfork]] |lang=en-US}}</ref>։ Առաջին հանգստյան օրերին նրա ելույթը տեղի է ունեցել 2026 թվականի ապրիլի 11-ին, որտեղ նա առաջին անգամ կատարել է «Potential» երգը<ref>{{Cite web |last=Franko |first=Vanessa |date=2026-04-12 |title=During a Coachella sunset, Sombr's star burns brighter and brings out Billy Corgan |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2026-04-11/coachella-2026-sombr-billy-corgan-smashing-pumpkins-surprise |access-date=2026-04-19 |website=[[Los Angeles Times]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260421182128/https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2026-04-11/coachella-2026-sombr-billy-corgan-smashing-pumpkins-surprise |archive-date=2026-04-21}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rossignol |first=Derrick |date=2026-04-17 |title=Sombr Gives ’Potential’ A Video After Debuting The Song At Coachella |url=https://uproxx.com/music/sombr-potential-video/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Uproxx]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418084653/https://uproxx.com/music/sombr-potential-video/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>։ Երգը պաշտոնապես թողարկվել է մի քանի օր անց՝ 2026 թվականի ապրիլի 17-ին<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2026-04-17 |title=Dopo il successo a Coachella, Sombr pubblica a sorpresa il brano 'Potential'. VIDEO |url=https://tg24.sky.it/spettacolo/video/2026/04/17/dopo-il-successo-a-coachella-sombr-pubblica-a-sorpresa-il-brano-potential-video-1090966 |access-date=2026-04-19 |website=[[Sky TG24]] |lang=it |archive-date=2026-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260417221206/https://tg24.sky.it/spettacolo/video/2026/04/17/dopo-il-successo-a-coachella-sombr-pubblica-a-sorpresa-il-brano-potential-video-1090966 |url-status=live}}</ref>։ == Կոմպոզիցիա == «Potential»-ը սինթի փոփ և այլընտրանքային փոփ երգ է, որտեղ Սոմբրը անդրադառնում է կորցրած հարաբերություններին և այն մասին, թե ինչպես է բաժանումն ազդել նրա վրա: Երգն ինքնին բաժանման մասին է, և Sombr-ը երգում է. «Դա դժվար բաժանում էր/Բայց ես գրել եմ մի քանի երգեր, որոնք ինձ հայտնի են դարձրել/Երբեմն մտածում եմ այն մասին, թե ինչ արժե դա/Դու վերջինն էիր, ում կարող էի վստահել»<ref name="Rolling" />։ == Երաժշտական տեսահոլովակ == Երգի տեսահոլովակը թողարկվել է Սոմբրի Youtube-յան ալիքում երգի թողարկման հետ միաժամանակ<ref>{{Cite web |last=Fabretti |first=Claudio |date=2026-04-17 |title=SOMBR pubblica il nuovo singolo: guarda il video di "Potential" |url=https://www.ondarock.it/news/sombr-nuovo-singolo-potential-video.htm |access-date=2026-04-19 |website=[[OndaRock]] |lang=it |archive-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418074315/https://www.ondarock.it/news/sombr-nuovo-singolo-potential-video.htm |url-status=live}}</ref>։ Ռեժիսորն էր Գուս Բլեքը, իսկ գլխավոր դերերը խաղում էին Սոմբրը, դերասաններ Մադլեն Արգին և Գևին Կասալենյոն. սյուժեն մի շարք կողոպուտների մասին Բոնիից և Քլայդից ոգեշնչված պատմություն է։ Հայտարարության մեջ, որը վերաբերում է երգի թողարկմանը, Սոմբրն ասել է. «Իմ նոր «Potential» սինգլն արդեն թողարկվել է, և երաժշտական տեսահոլովակը կարող է լինել իմ լավագույնը մինչ օրս։ Ես ձեզ շատ եմ սիրում: Ես շատ հպարտ եմ դրանով»: Տեսահոլովակում Sombr-ը կատարում է երգը պարող բալերինաների ուղեկցությամբ<ref name="Rolling"/>.<ref>{{Cite web |last=Zemler |first=Emily |date=2026-04-17 |title=Sombr Reflects on an Improbable Relationship in Expressive Single 'Potential' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Rolling Stone]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418102032/https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>։ ==Հիթ-շքերթներ == {{col-begin}} {{col 2}} === Շաբաթական հիթ-շքերթներ=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center"| ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br/>հորիզոնական |- ! scope="row"| [[ARIA Singles Chart|Australia]] ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite magazine |title=The ARIA Report: Week Commencing 4 May 2026 |magazine=The ARIA Report |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |issue=1887 |page=4 |date=May 4, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 60 |- {{Single chart|Canada|57|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |- ! scope="row"| Croatia International Airplay ([[Top lista]])<ref>{{cite web |url=https://www.top-lista.hr/www/airplay-radio-chart-top100-15-lipnja-2026/ |title=Airplay Radio Chart Top100 – 15. lipnja 2026 |trans-title=Airplay Radio Chart Top100 – 15 June 2026 |lang=hr |publisher=[[Top lista]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260616105931/https://www.top-lista.hr/www/airplay-radio-chart-top100-15-lipnja-2026/ |archive-date=June 16, 2026 |date=June 15, 2026 |access-date=June 16, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|26 |- {{Single chart|Czech Republic|13|year=2026|week=26|rowheader=true|access-date=June 29, 2026}} |- {{Single chart|Estonia|61|date=20260515-20260521|rowheader=true|access-date=May 25, 2026}} |- {{Single chart|Billboardglobal200|115|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |- {{Single chart|Ireland4|28|date=20260424|rowheader=true|access-date=April 25, 2026}} |- ! scope="row"| Italy Airplay ([[EarOne]])<ref>{{cite web |url=https://earone.com/charts/earone-airplay-radio/2026/22/ |title=EarOne Airplay: Settimana #22 dal 22/05/2026 al 28/05/2026 |trans-title=EarOne Airplay: Week #22 from 22/05/2026 to 28/05/2026 |language=it |publisher=[[EarOne]] |date=May 29, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 12 |- ! scope="row"| Latvia Airplay ([[Latvian Music Producers Association|LaIPA]])<ref>{{cite web |url=https://sejas.tvnet.lv/8473673/filmu-skanu-celini-atnes-jaunas-dziesmas-muzikas-topa/ |title=Filmu skaņu celiņi atnes jaunas dziesmas mūzikas topā |trans-title=Movie soundtracks bring new songs to the music charts |lang=lv |publisher={{Ill|TV Net|lv|TVNET GRUPA}} |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|10 |- {{Single chart|Lithuania|40|date=20260424-20260430|rowheader=true|access-date=May 2, 2026}} |- ! scope="row"| Նիդերլանդներ ([[Dutch Charts|Single Tip]])<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&date=20260425&year=2026/ |title=Dutch Single Tip 25/04/2026 |trans-title=DC Top 30 |lang=nl |publisher=[[Dutch Charts]] |access-date=April 25, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 2 |- {{single chart|Nicaragua Anglo|6|rowheader=true|date=20260713|access-date=July 23, 2026}} |- {{Single chart|Norway|55|artist=Sombr|song=Potential|rowheader=true|access-date=May 9, 2026}} |- ! scope="row"| San Marino Airplay ([[San Marino RTV|SMRTV Top 50]])<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702004727/https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-date=July 2, 2026 |title=Top 50 – Radio San Marino RTV – 02/07/2026|lang=it |publisher=[[San Marino RTV]] |date=July 2, 2026 |access-date=July 7, 2026 |url-status=deviated}}</ref> | style="text-align:center"|12 |- {{Single chart|Sweden|68|artist=Sombr|song=Potential|rowheader=true|access-date=May 9, 2026}} |- {{Single chart|UK|31|date=20260424|rowheader=true|access-date=April 25, 2026}} |- {{Single chart|Billboardhot100|61|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |- {{Single chart|Billboardrocksongs|12|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |} {{col 2}} === Ամսական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br/>հորիզոնական |- ! scope="row"| Estonia Airplay (TopHit)<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ee/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Estonia Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 14, 2026}}</ref> | 67 |- ! scope="row"| Latvia Airplay ([[TopHit]])<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/lv/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Latvia Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 17, 2026}}</ref> | 75 |- ! scope="row"| Lithuania Airplay (TopHit)<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/lt/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Lithuania Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> | 99 |} {{col-end}} == Թողարկման պատմություն == {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Երկիր ! scope="col"| Ամսաթիվ ! scope="col"| Ֆորմատ ! scope="col"| Լեյբլ ! scope="col"| Ծնթ. |- ! scope="row"| Տարբեր | rowspan="3"| Ապրիլի 17, 2026 | {{hlist|[[Թվային ներբեռնում]]|[[սթրիմինգ]]}} | {{hlist|SMB|[[Warner Records|Warner]]}} | <ref>{{cite web |url=https://music.apple.com/it/album/potential/1892512217/ |title=Potential by Sombr on Apple Music |via=[[Apple Music]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 19, 2026}}</ref> |- ! scope="row"| Իտալիա | rowspan="2"| [[Radio airplay]] | rowspan="2"| Warner | <ref>{{cite web |url=https://earone.com/post/85ae4d1ffb58/sombr-potential?locale=it |title=Potential – Sombr |language=it |publisher=[[EarOne]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 19, 2026 |author=Fagioli, Roberto}}</ref> |- ! scope="row" | Միացյալ Թագավորություն | <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/3tqPdBWF9yMbTrfjWvfKV8t/radio-1-playlist/ |title=Radio 1 Playlist (17th–23rd April 2026) |publisher=[[BBC Radio 1]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 20, 2026}}</ref> |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{YouTube|KoBUE6I4R9I|logo=1|«Potential»}} 20e6wzs5byaa3nz1jswi414tt000x3f 10940467 10940466 2026-10-12T07:10:37Z Նարեկ15 162043 /* Շաբաթական հիթ-շքերթներ */ 10940467 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժշտական սինգլ | անվանում = Potential | շապիկ = | կատարող = [[Sombr]] | ալբոմ = | թողարկված = 17 ապրիլի 2026 | ժանր = սինթի փոփ, ալտերնատիվ փոփ | տևողություն = 4:03 | լեյբլ = SMB, [[Warner Records]] | Продюсер = [[Sombr]], Tony Berg | Автор песни = * [[Sombr|Шейн Буз]] | Хронология = | նախորդ = [[Homewrecker (երգ, Sombr)|Homewrecker]] | նախորդ_տարեթիվ = 2026 | տարեթիվ = 2026 | հաջորդ = [[My Body Isn’t Ready]] | հաջորդ_տարեթիվ = 2026 | ավելի = {{YouTube|KoBUE6I4R9I|logo=1|«Potential» (Official Music Video)}} }} '''«Potential»''', ամերիկացի երգիչ-երգահան [[Sombr]]-ի երգը: Այն թողարկվել է 2026 թվականի ապրիլի 17-ին [[Warner Records]] լեյբլում և երգչի սեփական SMB իմպրինտում<ref name=":0">{{Cite web |last=Unterberger |first=Andrew |date=2026-04-17 |title=Olivia Rodrigo, sombr, ‘Nine Inch Noize’ & More: New Friday Music Guide |url=https://www.billboard.com/music/pop/olivia-rodrigo-sombr-nine-inch-noize-new-friday-music-guide-1236225046/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |lang=en-US |archive-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418123544/https://www.billboard.com/music/pop/olivia-rodrigo-sombr-nine-inch-noize-new-friday-music-guide-1236225046/ |url-status=live}}</ref>։ Երգը գրվել է բացառապես Սոմբրի կողմից, իսկ պրոդյուսերությամբ զբաղվել են nա և Թոնի Բերգը<ref name="Rolling">{{Cite web |last=Zemler |first=Emily |date=2026-04-17 |title=Sombr Reflects on an Improbable Relationship in 'Potential' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Rolling Stone]] |lang=en-AU |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418102032/https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>: == Պատմություն == Sombr-ը (Շեյն Մայքլ Բուզ) 2025 թվականի օգոստոսի 22-ին թողարկել է իր դեբյուտային «I Barely Know Her» ստուդիական ալբոմը, որը դրական արձագանքներ է ստացել քննադատների կողմից<ref>{{Cite web |last=Horowitz |first=Steven J. |date=2025-08-11 |title=Sombr Announces Debut Album 'I Barely Know Her' |url=https://variety.com/2025/music/news/sombr-announces-debut-album-i-barely-know-her-release-date-1236486735/ |access-date=2025-08-12 |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250812231002/https://variety.com/2025/music/news/sombr-announces-debut-album-i-barely-know-her-release-date-1236486735/ |archive-date=2025-08-12}}</ref>։ Այս նախագծից չորս սինգլ թողարկելուց հետո նա թողարկել է իր առաջին նոր սինգլը՝ «Homewrecker», 2026 թվականի փետրվարի 5-ին<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/new-music-friday-songs-singles-albums-6-february-2026/|title=New Music Friday: sombr, ZAYN, Joji, Niall Horan and more|lang=en|last=Smith|first=Carl|website=[[Official Charts Company]]|date=2026-02-05|access-date=2026-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209021303/https://www.officialcharts.com/chart-news/new-music-friday-songs-singles-albums-6-february-2026/|archive-date=2026-02-09}}</ref>։ 2025 թվականի սեպտեմբերի 15-ին հայտարարվել է, որ Սոմբրը կընդգրկվի Կոաչելլա 2026 փառատոնի մասնակիցների կազմում՝ ելույթ ունենալով բաց թատրոնի բեմում<ref name="pitchforksched">{{Cite magazine |last=Monroe |first=Jazz |date=2026-04-07 |title=Coachella 2026 Lineup & Schedule: All the Set Times You Need to Know |url=https://pitchfork.com/news/coachella-2026-lineup-and-schedule-all-the-set-times-you-need-to-know/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410141356/https://pitchfork.com/news/coachella-2026-lineup-and-schedule-all-the-set-times-you-need-to-know/ |archive-date=2026-04-10 |access-date=2026-04-10 |website=[[Pitchfork (magazine)|Pitchfork]] |lang=en-US}}</ref>։ Առաջին հանգստյան օրերին նրա ելույթը տեղի է ունեցել 2026 թվականի ապրիլի 11-ին, որտեղ նա առաջին անգամ կատարել է «Potential» երգը<ref>{{Cite web |last=Franko |first=Vanessa |date=2026-04-12 |title=During a Coachella sunset, Sombr's star burns brighter and brings out Billy Corgan |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2026-04-11/coachella-2026-sombr-billy-corgan-smashing-pumpkins-surprise |access-date=2026-04-19 |website=[[Los Angeles Times]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260421182128/https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2026-04-11/coachella-2026-sombr-billy-corgan-smashing-pumpkins-surprise |archive-date=2026-04-21}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rossignol |first=Derrick |date=2026-04-17 |title=Sombr Gives ’Potential’ A Video After Debuting The Song At Coachella |url=https://uproxx.com/music/sombr-potential-video/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Uproxx]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418084653/https://uproxx.com/music/sombr-potential-video/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>։ Երգը պաշտոնապես թողարկվել է մի քանի օր անց՝ 2026 թվականի ապրիլի 17-ին<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2026-04-17 |title=Dopo il successo a Coachella, Sombr pubblica a sorpresa il brano 'Potential'. VIDEO |url=https://tg24.sky.it/spettacolo/video/2026/04/17/dopo-il-successo-a-coachella-sombr-pubblica-a-sorpresa-il-brano-potential-video-1090966 |access-date=2026-04-19 |website=[[Sky TG24]] |lang=it |archive-date=2026-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260417221206/https://tg24.sky.it/spettacolo/video/2026/04/17/dopo-il-successo-a-coachella-sombr-pubblica-a-sorpresa-il-brano-potential-video-1090966 |url-status=live}}</ref>։ == Կոմպոզիցիա == «Potential»-ը սինթի փոփ և այլընտրանքային փոփ երգ է, որտեղ Սոմբրը անդրադառնում է կորցրած հարաբերություններին և այն մասին, թե ինչպես է բաժանումն ազդել նրա վրա: Երգն ինքնին բաժանման մասին է, և Sombr-ը երգում է. «Դա դժվար բաժանում էր/Բայց ես գրել եմ մի քանի երգեր, որոնք ինձ հայտնի են դարձրել/Երբեմն մտածում եմ այն մասին, թե ինչ արժե դա/Դու վերջինն էիր, ում կարող էի վստահել»<ref name="Rolling" />։ == Երաժշտական տեսահոլովակ == Երգի տեսահոլովակը թողարկվել է Սոմբրի Youtube-յան ալիքում երգի թողարկման հետ միաժամանակ<ref>{{Cite web |last=Fabretti |first=Claudio |date=2026-04-17 |title=SOMBR pubblica il nuovo singolo: guarda il video di "Potential" |url=https://www.ondarock.it/news/sombr-nuovo-singolo-potential-video.htm |access-date=2026-04-19 |website=[[OndaRock]] |lang=it |archive-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418074315/https://www.ondarock.it/news/sombr-nuovo-singolo-potential-video.htm |url-status=live}}</ref>։ Ռեժիսորն էր Գուս Բլեքը, իսկ գլխավոր դերերը խաղում էին Սոմբրը, դերասաններ Մադլեն Արգին և Գևին Կասալենյոն. սյուժեն մի շարք կողոպուտների մասին Բոնիից և Քլայդից ոգեշնչված պատմություն է։ Հայտարարության մեջ, որը վերաբերում է երգի թողարկմանը, Սոմբրն ասել է. «Իմ նոր «Potential» սինգլն արդեն թողարկվել է, և երաժշտական տեսահոլովակը կարող է լինել իմ լավագույնը մինչ օրս։ Ես ձեզ շատ եմ սիրում: Ես շատ հպարտ եմ դրանով»: Տեսահոլովակում Sombr-ը կատարում է երգը պարող բալերինաների ուղեկցությամբ<ref name="Rolling"/>.<ref>{{Cite web |last=Zemler |first=Emily |date=2026-04-17 |title=Sombr Reflects on an Improbable Relationship in Expressive Single 'Potential' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Rolling Stone]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418102032/https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>։ ==Հիթ-շքերթներ == {{col-begin}} {{col 2}} === Շաբաթական հիթ-շքերթներ=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br/>հորիզոնական |- ! scope="row"| [[ARIA Singles Chart|Australia]] ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite magazine |title=The ARIA Report: Week Commencing 4 May 2026 |magazine=The ARIA Report |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |issue=1887 |page=4 |date=May 4, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 60 |- {{Single chart|Canada|57|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |- ! scope="row"| Croatia International Airplay ([[Top lista]])<ref>{{cite web |url=https://www.top-lista.hr/www/airplay-radio-chart-top100-15-lipnja-2026/ |title=Airplay Radio Chart Top100 – 15. lipnja 2026 |trans-title=Airplay Radio Chart Top100 – 15 June 2026 |lang=hr |publisher=[[Top lista]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260616105931/https://www.top-lista.hr/www/airplay-radio-chart-top100-15-lipnja-2026/ |archive-date=June 16, 2026 |date=June 15, 2026 |access-date=June 16, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|26 |- {{Single chart|Czech Republic|13|year=2026|week=26|rowheader=true|access-date=June 29, 2026}} |- ! scope="row"| Italy Airplay ([[EarOne]])<ref>{{cite web |url=https://earone.com/charts/earone-airplay-radio/2026/22/ |title=EarOne Airplay: Settimana #22 dal 22/05/2026 al 28/05/2026 |trans-title=EarOne Airplay: Week #22 from 22/05/2026 to 28/05/2026 |language=it |publisher=[[EarOne]] |date=May 29, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 12 |- ! scope="row"| Latvia Airplay ([[Latvian Music Producers Association|LaIPA]])<ref>{{cite web |url=https://sejas.tvnet.lv/8473673/filmu-skanu-celini-atnes-jaunas-dziesmas-muzikas-topa/ |title=Filmu skaņu celiņi atnes jaunas dziesmas mūzikas topā |trans-title=Movie soundtracks bring new songs to the music charts |lang=lv |publisher={{Ill|TV Net|lv|TVNET GRUPA}} |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|10 |- {{Single chart|Lithuania|40|date=20260424-20260430|rowheader=true|access-date=May 2, 2026}} |- ! scope="row"| Նիդերլանդներ ([[Dutch Charts|Single Tip]])<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&date=20260425&year=2026/ |title=Dutch Single Tip 25/04/2026 |trans-title=DC Top 30 |lang=nl |publisher=[[Dutch Charts]] |access-date=April 25, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 2 |- {{single chart|Nicaragua Anglo|6|rowheader=true|date=20260713|access-date=July 23, 2026}} |- {{Single chart|Norway|55|artist=Sombr|song=Potential|rowheader=true|access-date=May 9, 2026}} |- ! scope="row"| San Marino Airplay ([[San Marino RTV|SMRTV Top 50]])<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702004727/https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-date=July 2, 2026 |title=Top 50 – Radio San Marino RTV – 02/07/2026|lang=it |publisher=[[San Marino RTV]] |date=July 2, 2026 |access-date=July 7, 2026 |url-status=deviated}}</ref> | style="text-align:center"|12 |- {{Single chart|Sweden|68|artist=Sombr|song=Potential|rowheader=true|access-date=May 9, 2026}} |- {{Single chart|UK|31|date=20260424|rowheader=true|access-date=April 25, 2026}} |- {{Single chart|Billboardhot100|61|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |- {{Single chart|Billboardrocksongs|12|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |} {{col 2}} === Ամսական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br/>հորիզոնական |- ! scope="row"| Estonia Airplay (TopHit)<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ee/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Estonia Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 14, 2026}}</ref> | 67 |- ! scope="row"| Latvia Airplay ([[TopHit]])<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/lv/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Latvia Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 17, 2026}}</ref> | 75 |- ! scope="row"| Lithuania Airplay (TopHit)<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/lt/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Lithuania Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> | 99 |} {{col-end}} == Թողարկման պատմություն == {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Երկիր ! scope="col"| Ամսաթիվ ! scope="col"| Ֆորմատ ! scope="col"| Լեյբլ ! scope="col"| Ծնթ. |- ! scope="row"| Տարբեր | rowspan="3"| Ապրիլի 17, 2026 | {{hlist|[[Թվային ներբեռնում]]|[[սթրիմինգ]]}} | {{hlist|SMB|[[Warner Records|Warner]]}} | <ref>{{cite web |url=https://music.apple.com/it/album/potential/1892512217/ |title=Potential by Sombr on Apple Music |via=[[Apple Music]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 19, 2026}}</ref> |- ! scope="row"| Իտալիա | rowspan="2"| [[Radio airplay]] | rowspan="2"| Warner | <ref>{{cite web |url=https://earone.com/post/85ae4d1ffb58/sombr-potential?locale=it |title=Potential – Sombr |language=it |publisher=[[EarOne]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 19, 2026 |author=Fagioli, Roberto}}</ref> |- ! scope="row" | Միացյալ Թագավորություն | <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/3tqPdBWF9yMbTrfjWvfKV8t/radio-1-playlist/ |title=Radio 1 Playlist (17th–23rd April 2026) |publisher=[[BBC Radio 1]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 20, 2026}}</ref> |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{YouTube|KoBUE6I4R9I|logo=1|«Potential»}} j4z63qigzqqer1qnevi2itc6ttvjp41 10940468 10940467 2026-10-12T07:10:58Z Նարեկ15 162043 /* Շաբաթական հիթ-շքերթներ */ 10940468 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժշտական սինգլ | անվանում = Potential | շապիկ = | կատարող = [[Sombr]] | ալբոմ = | թողարկված = 17 ապրիլի 2026 | ժանր = սինթի փոփ, ալտերնատիվ փոփ | տևողություն = 4:03 | լեյբլ = SMB, [[Warner Records]] | Продюсер = [[Sombr]], Tony Berg | Автор песни = * [[Sombr|Шейн Буз]] | Хронология = | նախորդ = [[Homewrecker (երգ, Sombr)|Homewrecker]] | նախորդ_տարեթիվ = 2026 | տարեթիվ = 2026 | հաջորդ = [[My Body Isn’t Ready]] | հաջորդ_տարեթիվ = 2026 | ավելի = {{YouTube|KoBUE6I4R9I|logo=1|«Potential» (Official Music Video)}} }} '''«Potential»''', ամերիկացի երգիչ-երգահան [[Sombr]]-ի երգը: Այն թողարկվել է 2026 թվականի ապրիլի 17-ին [[Warner Records]] լեյբլում և երգչի սեփական SMB իմպրինտում<ref name=":0">{{Cite web |last=Unterberger |first=Andrew |date=2026-04-17 |title=Olivia Rodrigo, sombr, ‘Nine Inch Noize’ & More: New Friday Music Guide |url=https://www.billboard.com/music/pop/olivia-rodrigo-sombr-nine-inch-noize-new-friday-music-guide-1236225046/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |lang=en-US |archive-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418123544/https://www.billboard.com/music/pop/olivia-rodrigo-sombr-nine-inch-noize-new-friday-music-guide-1236225046/ |url-status=live}}</ref>։ Երգը գրվել է բացառապես Սոմբրի կողմից, իսկ պրոդյուսերությամբ զբաղվել են nա և Թոնի Բերգը<ref name="Rolling">{{Cite web |last=Zemler |first=Emily |date=2026-04-17 |title=Sombr Reflects on an Improbable Relationship in 'Potential' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Rolling Stone]] |lang=en-AU |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418102032/https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>: == Պատմություն == Sombr-ը (Շեյն Մայքլ Բուզ) 2025 թվականի օգոստոսի 22-ին թողարկել է իր դեբյուտային «I Barely Know Her» ստուդիական ալբոմը, որը դրական արձագանքներ է ստացել քննադատների կողմից<ref>{{Cite web |last=Horowitz |first=Steven J. |date=2025-08-11 |title=Sombr Announces Debut Album 'I Barely Know Her' |url=https://variety.com/2025/music/news/sombr-announces-debut-album-i-barely-know-her-release-date-1236486735/ |access-date=2025-08-12 |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250812231002/https://variety.com/2025/music/news/sombr-announces-debut-album-i-barely-know-her-release-date-1236486735/ |archive-date=2025-08-12}}</ref>։ Այս նախագծից չորս սինգլ թողարկելուց հետո նա թողարկել է իր առաջին նոր սինգլը՝ «Homewrecker», 2026 թվականի փետրվարի 5-ին<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/new-music-friday-songs-singles-albums-6-february-2026/|title=New Music Friday: sombr, ZAYN, Joji, Niall Horan and more|lang=en|last=Smith|first=Carl|website=[[Official Charts Company]]|date=2026-02-05|access-date=2026-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209021303/https://www.officialcharts.com/chart-news/new-music-friday-songs-singles-albums-6-february-2026/|archive-date=2026-02-09}}</ref>։ 2025 թվականի սեպտեմբերի 15-ին հայտարարվել է, որ Սոմբրը կընդգրկվի Կոաչելլա 2026 փառատոնի մասնակիցների կազմում՝ ելույթ ունենալով բաց թատրոնի բեմում<ref name="pitchforksched">{{Cite magazine |last=Monroe |first=Jazz |date=2026-04-07 |title=Coachella 2026 Lineup & Schedule: All the Set Times You Need to Know |url=https://pitchfork.com/news/coachella-2026-lineup-and-schedule-all-the-set-times-you-need-to-know/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410141356/https://pitchfork.com/news/coachella-2026-lineup-and-schedule-all-the-set-times-you-need-to-know/ |archive-date=2026-04-10 |access-date=2026-04-10 |website=[[Pitchfork (magazine)|Pitchfork]] |lang=en-US}}</ref>։ Առաջին հանգստյան օրերին նրա ելույթը տեղի է ունեցել 2026 թվականի ապրիլի 11-ին, որտեղ նա առաջին անգամ կատարել է «Potential» երգը<ref>{{Cite web |last=Franko |first=Vanessa |date=2026-04-12 |title=During a Coachella sunset, Sombr's star burns brighter and brings out Billy Corgan |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2026-04-11/coachella-2026-sombr-billy-corgan-smashing-pumpkins-surprise |access-date=2026-04-19 |website=[[Los Angeles Times]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260421182128/https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2026-04-11/coachella-2026-sombr-billy-corgan-smashing-pumpkins-surprise |archive-date=2026-04-21}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rossignol |first=Derrick |date=2026-04-17 |title=Sombr Gives ’Potential’ A Video After Debuting The Song At Coachella |url=https://uproxx.com/music/sombr-potential-video/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Uproxx]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418084653/https://uproxx.com/music/sombr-potential-video/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>։ Երգը պաշտոնապես թողարկվել է մի քանի օր անց՝ 2026 թվականի ապրիլի 17-ին<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2026-04-17 |title=Dopo il successo a Coachella, Sombr pubblica a sorpresa il brano 'Potential'. VIDEO |url=https://tg24.sky.it/spettacolo/video/2026/04/17/dopo-il-successo-a-coachella-sombr-pubblica-a-sorpresa-il-brano-potential-video-1090966 |access-date=2026-04-19 |website=[[Sky TG24]] |lang=it |archive-date=2026-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260417221206/https://tg24.sky.it/spettacolo/video/2026/04/17/dopo-il-successo-a-coachella-sombr-pubblica-a-sorpresa-il-brano-potential-video-1090966 |url-status=live}}</ref>։ == Կոմպոզիցիա == «Potential»-ը սինթի փոփ և այլընտրանքային փոփ երգ է, որտեղ Սոմբրը անդրադառնում է կորցրած հարաբերություններին և այն մասին, թե ինչպես է բաժանումն ազդել նրա վրա: Երգն ինքնին բաժանման մասին է, և Sombr-ը երգում է. «Դա դժվար բաժանում էր/Բայց ես գրել եմ մի քանի երգեր, որոնք ինձ հայտնի են դարձրել/Երբեմն մտածում եմ այն մասին, թե ինչ արժե դա/Դու վերջինն էիր, ում կարող էի վստահել»<ref name="Rolling" />։ == Երաժշտական տեսահոլովակ == Երգի տեսահոլովակը թողարկվել է Սոմբրի Youtube-յան ալիքում երգի թողարկման հետ միաժամանակ<ref>{{Cite web |last=Fabretti |first=Claudio |date=2026-04-17 |title=SOMBR pubblica il nuovo singolo: guarda il video di "Potential" |url=https://www.ondarock.it/news/sombr-nuovo-singolo-potential-video.htm |access-date=2026-04-19 |website=[[OndaRock]] |lang=it |archive-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418074315/https://www.ondarock.it/news/sombr-nuovo-singolo-potential-video.htm |url-status=live}}</ref>։ Ռեժիսորն էր Գուս Բլեքը, իսկ գլխավոր դերերը խաղում էին Սոմբրը, դերասաններ Մադլեն Արգին և Գևին Կասալենյոն. սյուժեն մի շարք կողոպուտների մասին Բոնիից և Քլայդից ոգեշնչված պատմություն է։ Հայտարարության մեջ, որը վերաբերում է երգի թողարկմանը, Սոմբրն ասել է. «Իմ նոր «Potential» սինգլն արդեն թողարկվել է, և երաժշտական տեսահոլովակը կարող է լինել իմ լավագույնը մինչ օրս։ Ես ձեզ շատ եմ սիրում: Ես շատ հպարտ եմ դրանով»: Տեսահոլովակում Sombr-ը կատարում է երգը պարող բալերինաների ուղեկցությամբ<ref name="Rolling"/>.<ref>{{Cite web |last=Zemler |first=Emily |date=2026-04-17 |title=Sombr Reflects on an Improbable Relationship in Expressive Single 'Potential' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Rolling Stone]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418102032/https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>։ ==Հիթ-շքերթներ == {{col-begin}} {{col 2}} === Շաբաթական հիթ-շքերթներ=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br/>հորիզոնական |- ! scope="row"| [[ARIA Singles Chart|Australia]] ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite magazine |title=The ARIA Report: Week Commencing 4 May 2026 |magazine=The ARIA Report |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |issue=1887 |page=4 |date=May 4, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 60 |- {{Single chart|Canada|57|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |- ! scope="row"| Croatia International Airplay ([[Top lista]])<ref>{{cite web |url=https://www.top-lista.hr/www/airplay-radio-chart-top100-15-lipnja-2026/ |title=Airplay Radio Chart Top100 – 15. lipnja 2026 |trans-title=Airplay Radio Chart Top100 – 15 June 2026 |lang=hr |publisher=[[Top lista]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260616105931/https://www.top-lista.hr/www/airplay-radio-chart-top100-15-lipnja-2026/ |archive-date=June 16, 2026 |date=June 15, 2026 |access-date=June 16, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|26 |- {{Single chart|Czech Republic|13|year=2026|week=26|rowheader=true|access-date=June 29, 2026}} |- ! scope="row"| Italy Airplay ([[EarOne]])<ref>{{cite web |url=https://earone.com/charts/earone-airplay-radio/2026/22/ |title=EarOne Airplay: Settimana #22 dal 22/05/2026 al 28/05/2026 |trans-title=EarOne Airplay: Week #22 from 22/05/2026 to 28/05/2026 |language=it |publisher=[[EarOne]] |date=May 29, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 12 |- ! scope="row"| Latvia Airplay ([[Latvian Music Producers Association|LaIPA]])<ref>{{cite web |url=https://sejas.tvnet.lv/8473673/filmu-skanu-celini-atnes-jaunas-dziesmas-muzikas-topa/ |title=Filmu skaņu celiņi atnes jaunas dziesmas mūzikas topā |trans-title=Movie soundtracks bring new songs to the music charts |lang=lv |publisher={{Ill|TV Net|lv|TVNET GRUPA}} |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|10 |- ! scope="row"| Նիդերլանդներ ([[Dutch Charts|Single Tip]])<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&date=20260425&year=2026/ |title=Dutch Single Tip 25/04/2026 |trans-title=DC Top 30 |lang=nl |publisher=[[Dutch Charts]] |access-date=April 25, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 2 |- {{Single chart|Norway|55|artist=Sombr|song=Potential|rowheader=true|access-date=May 9, 2026}} |- ! scope="row"| San Marino Airplay ([[San Marino RTV|SMRTV Top 50]])<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702004727/https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-date=July 2, 2026 |title=Top 50 – Radio San Marino RTV – 02/07/2026|lang=it |publisher=[[San Marino RTV]] |date=July 2, 2026 |access-date=July 7, 2026 |url-status=deviated}}</ref> | style="text-align:center"|12 |- {{Single chart|Sweden|68|artist=Sombr|song=Potential|rowheader=true|access-date=May 9, 2026}} |- {{Single chart|UK|31|date=20260424|rowheader=true|access-date=April 25, 2026}} |- {{Single chart|Billboardhot100|61|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |- {{Single chart|Billboardrocksongs|12|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |} {{col 2}} === Ամսական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br/>հորիզոնական |- ! scope="row"| Estonia Airplay (TopHit)<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ee/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Estonia Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 14, 2026}}</ref> | 67 |- ! scope="row"| Latvia Airplay ([[TopHit]])<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/lv/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Latvia Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 17, 2026}}</ref> | 75 |- ! scope="row"| Lithuania Airplay (TopHit)<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/lt/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Lithuania Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> | 99 |} {{col-end}} == Թողարկման պատմություն == {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Երկիր ! scope="col"| Ամսաթիվ ! scope="col"| Ֆորմատ ! scope="col"| Լեյբլ ! scope="col"| Ծնթ. |- ! scope="row"| Տարբեր | rowspan="3"| Ապրիլի 17, 2026 | {{hlist|[[Թվային ներբեռնում]]|[[սթրիմինգ]]}} | {{hlist|SMB|[[Warner Records|Warner]]}} | <ref>{{cite web |url=https://music.apple.com/it/album/potential/1892512217/ |title=Potential by Sombr on Apple Music |via=[[Apple Music]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 19, 2026}}</ref> |- ! scope="row"| Իտալիա | rowspan="2"| [[Radio airplay]] | rowspan="2"| Warner | <ref>{{cite web |url=https://earone.com/post/85ae4d1ffb58/sombr-potential?locale=it |title=Potential – Sombr |language=it |publisher=[[EarOne]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 19, 2026 |author=Fagioli, Roberto}}</ref> |- ! scope="row" | Միացյալ Թագավորություն | <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/3tqPdBWF9yMbTrfjWvfKV8t/radio-1-playlist/ |title=Radio 1 Playlist (17th–23rd April 2026) |publisher=[[BBC Radio 1]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 20, 2026}}</ref> |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{YouTube|KoBUE6I4R9I|logo=1|«Potential»}} cgu1tr38j48sa26gbivrdpce1yj4czb 10940469 10940468 2026-10-12T07:11:12Z Նարեկ15 162043 /* Արտաքին հղումներ */ 10940469 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժշտական սինգլ | անվանում = Potential | շապիկ = | կատարող = [[Sombr]] | ալբոմ = | թողարկված = 17 ապրիլի 2026 | ժանր = սինթի փոփ, ալտերնատիվ փոփ | տևողություն = 4:03 | լեյբլ = SMB, [[Warner Records]] | Продюсер = [[Sombr]], Tony Berg | Автор песни = * [[Sombr|Шейн Буз]] | Хронология = | նախորդ = [[Homewrecker (երգ, Sombr)|Homewrecker]] | նախորդ_տարեթիվ = 2026 | տարեթիվ = 2026 | հաջորդ = [[My Body Isn’t Ready]] | հաջորդ_տարեթիվ = 2026 | ավելի = {{YouTube|KoBUE6I4R9I|logo=1|«Potential» (Official Music Video)}} }} '''«Potential»''', ամերիկացի երգիչ-երգահան [[Sombr]]-ի երգը: Այն թողարկվել է 2026 թվականի ապրիլի 17-ին [[Warner Records]] լեյբլում և երգչի սեփական SMB իմպրինտում<ref name=":0">{{Cite web |last=Unterberger |first=Andrew |date=2026-04-17 |title=Olivia Rodrigo, sombr, ‘Nine Inch Noize’ & More: New Friday Music Guide |url=https://www.billboard.com/music/pop/olivia-rodrigo-sombr-nine-inch-noize-new-friday-music-guide-1236225046/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |lang=en-US |archive-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418123544/https://www.billboard.com/music/pop/olivia-rodrigo-sombr-nine-inch-noize-new-friday-music-guide-1236225046/ |url-status=live}}</ref>։ Երգը գրվել է բացառապես Սոմբրի կողմից, իսկ պրոդյուսերությամբ զբաղվել են nա և Թոնի Բերգը<ref name="Rolling">{{Cite web |last=Zemler |first=Emily |date=2026-04-17 |title=Sombr Reflects on an Improbable Relationship in 'Potential' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Rolling Stone]] |lang=en-AU |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418102032/https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>: == Պատմություն == Sombr-ը (Շեյն Մայքլ Բուզ) 2025 թվականի օգոստոսի 22-ին թողարկել է իր դեբյուտային «I Barely Know Her» ստուդիական ալբոմը, որը դրական արձագանքներ է ստացել քննադատների կողմից<ref>{{Cite web |last=Horowitz |first=Steven J. |date=2025-08-11 |title=Sombr Announces Debut Album 'I Barely Know Her' |url=https://variety.com/2025/music/news/sombr-announces-debut-album-i-barely-know-her-release-date-1236486735/ |access-date=2025-08-12 |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250812231002/https://variety.com/2025/music/news/sombr-announces-debut-album-i-barely-know-her-release-date-1236486735/ |archive-date=2025-08-12}}</ref>։ Այս նախագծից չորս սինգլ թողարկելուց հետո նա թողարկել է իր առաջին նոր սինգլը՝ «Homewrecker», 2026 թվականի փետրվարի 5-ին<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/new-music-friday-songs-singles-albums-6-february-2026/|title=New Music Friday: sombr, ZAYN, Joji, Niall Horan and more|lang=en|last=Smith|first=Carl|website=[[Official Charts Company]]|date=2026-02-05|access-date=2026-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209021303/https://www.officialcharts.com/chart-news/new-music-friday-songs-singles-albums-6-february-2026/|archive-date=2026-02-09}}</ref>։ 2025 թվականի սեպտեմբերի 15-ին հայտարարվել է, որ Սոմբրը կընդգրկվի Կոաչելլա 2026 փառատոնի մասնակիցների կազմում՝ ելույթ ունենալով բաց թատրոնի բեմում<ref name="pitchforksched">{{Cite magazine |last=Monroe |first=Jazz |date=2026-04-07 |title=Coachella 2026 Lineup & Schedule: All the Set Times You Need to Know |url=https://pitchfork.com/news/coachella-2026-lineup-and-schedule-all-the-set-times-you-need-to-know/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410141356/https://pitchfork.com/news/coachella-2026-lineup-and-schedule-all-the-set-times-you-need-to-know/ |archive-date=2026-04-10 |access-date=2026-04-10 |website=[[Pitchfork (magazine)|Pitchfork]] |lang=en-US}}</ref>։ Առաջին հանգստյան օրերին նրա ելույթը տեղի է ունեցել 2026 թվականի ապրիլի 11-ին, որտեղ նա առաջին անգամ կատարել է «Potential» երգը<ref>{{Cite web |last=Franko |first=Vanessa |date=2026-04-12 |title=During a Coachella sunset, Sombr's star burns brighter and brings out Billy Corgan |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2026-04-11/coachella-2026-sombr-billy-corgan-smashing-pumpkins-surprise |access-date=2026-04-19 |website=[[Los Angeles Times]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260421182128/https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2026-04-11/coachella-2026-sombr-billy-corgan-smashing-pumpkins-surprise |archive-date=2026-04-21}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rossignol |first=Derrick |date=2026-04-17 |title=Sombr Gives ’Potential’ A Video After Debuting The Song At Coachella |url=https://uproxx.com/music/sombr-potential-video/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Uproxx]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418084653/https://uproxx.com/music/sombr-potential-video/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>։ Երգը պաշտոնապես թողարկվել է մի քանի օր անց՝ 2026 թվականի ապրիլի 17-ին<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2026-04-17 |title=Dopo il successo a Coachella, Sombr pubblica a sorpresa il brano 'Potential'. VIDEO |url=https://tg24.sky.it/spettacolo/video/2026/04/17/dopo-il-successo-a-coachella-sombr-pubblica-a-sorpresa-il-brano-potential-video-1090966 |access-date=2026-04-19 |website=[[Sky TG24]] |lang=it |archive-date=2026-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260417221206/https://tg24.sky.it/spettacolo/video/2026/04/17/dopo-il-successo-a-coachella-sombr-pubblica-a-sorpresa-il-brano-potential-video-1090966 |url-status=live}}</ref>։ == Կոմպոզիցիա == «Potential»-ը սինթի փոփ և այլընտրանքային փոփ երգ է, որտեղ Սոմբրը անդրադառնում է կորցրած հարաբերություններին և այն մասին, թե ինչպես է բաժանումն ազդել նրա վրա: Երգն ինքնին բաժանման մասին է, և Sombr-ը երգում է. «Դա դժվար բաժանում էր/Բայց ես գրել եմ մի քանի երգեր, որոնք ինձ հայտնի են դարձրել/Երբեմն մտածում եմ այն մասին, թե ինչ արժե դա/Դու վերջինն էիր, ում կարող էի վստահել»<ref name="Rolling" />։ == Երաժշտական տեսահոլովակ == Երգի տեսահոլովակը թողարկվել է Սոմբրի Youtube-յան ալիքում երգի թողարկման հետ միաժամանակ<ref>{{Cite web |last=Fabretti |first=Claudio |date=2026-04-17 |title=SOMBR pubblica il nuovo singolo: guarda il video di "Potential" |url=https://www.ondarock.it/news/sombr-nuovo-singolo-potential-video.htm |access-date=2026-04-19 |website=[[OndaRock]] |lang=it |archive-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418074315/https://www.ondarock.it/news/sombr-nuovo-singolo-potential-video.htm |url-status=live}}</ref>։ Ռեժիսորն էր Գուս Բլեքը, իսկ գլխավոր դերերը խաղում էին Սոմբրը, դերասաններ Մադլեն Արգին և Գևին Կասալենյոն. սյուժեն մի շարք կողոպուտների մասին Բոնիից և Քլայդից ոգեշնչված պատմություն է։ Հայտարարության մեջ, որը վերաբերում է երգի թողարկմանը, Սոմբրն ասել է. «Իմ նոր «Potential» սինգլն արդեն թողարկվել է, և երաժշտական տեսահոլովակը կարող է լինել իմ լավագույնը մինչ օրս։ Ես ձեզ շատ եմ սիրում: Ես շատ հպարտ եմ դրանով»: Տեսահոլովակում Sombr-ը կատարում է երգը պարող բալերինաների ուղեկցությամբ<ref name="Rolling"/>.<ref>{{Cite web |last=Zemler |first=Emily |date=2026-04-17 |title=Sombr Reflects on an Improbable Relationship in Expressive Single 'Potential' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |access-date=2026-04-19 |website=[[Rolling Stone]] |lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418102032/https://www.rollingstone.com/music/music-news/sombr-potential-single-tour-1235548887/ |archive-date=2026-04-18}}</ref>։ ==Հիթ-շքերթներ == {{col-begin}} {{col 2}} === Շաբաթական հիթ-շքերթներ=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br/>հորիզոնական |- ! scope="row"| [[ARIA Singles Chart|Australia]] ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite magazine |title=The ARIA Report: Week Commencing 4 May 2026 |magazine=The ARIA Report |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |issue=1887 |page=4 |date=May 4, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 60 |- {{Single chart|Canada|57|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |- ! scope="row"| Croatia International Airplay ([[Top lista]])<ref>{{cite web |url=https://www.top-lista.hr/www/airplay-radio-chart-top100-15-lipnja-2026/ |title=Airplay Radio Chart Top100 – 15. lipnja 2026 |trans-title=Airplay Radio Chart Top100 – 15 June 2026 |lang=hr |publisher=[[Top lista]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260616105931/https://www.top-lista.hr/www/airplay-radio-chart-top100-15-lipnja-2026/ |archive-date=June 16, 2026 |date=June 15, 2026 |access-date=June 16, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|26 |- {{Single chart|Czech Republic|13|year=2026|week=26|rowheader=true|access-date=June 29, 2026}} |- ! scope="row"| Italy Airplay ([[EarOne]])<ref>{{cite web |url=https://earone.com/charts/earone-airplay-radio/2026/22/ |title=EarOne Airplay: Settimana #22 dal 22/05/2026 al 28/05/2026 |trans-title=EarOne Airplay: Week #22 from 22/05/2026 to 28/05/2026 |language=it |publisher=[[EarOne]] |date=May 29, 2026 |access-date=June 5, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 12 |- ! scope="row"| Latvia Airplay ([[Latvian Music Producers Association|LaIPA]])<ref>{{cite web |url=https://sejas.tvnet.lv/8473673/filmu-skanu-celini-atnes-jaunas-dziesmas-muzikas-topa/ |title=Filmu skaņu celiņi atnes jaunas dziesmas mūzikas topā |trans-title=Movie soundtracks bring new songs to the music charts |lang=lv |publisher={{Ill|TV Net|lv|TVNET GRUPA}} |date=May 19, 2026 |access-date=May 19, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|10 |- ! scope="row"| Նիդերլանդներ ([[Dutch Charts|Single Tip]])<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&date=20260425&year=2026/ |title=Dutch Single Tip 25/04/2026 |trans-title=DC Top 30 |lang=nl |publisher=[[Dutch Charts]] |access-date=April 25, 2026}}</ref> | style="text-align:center"| 2 |- {{Single chart|Norway|55|artist=Sombr|song=Potential|rowheader=true|access-date=May 9, 2026}} |- ! scope="row"| San Marino Airplay ([[San Marino RTV|SMRTV Top 50]])<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702004727/https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-date=July 2, 2026 |title=Top 50 – Radio San Marino RTV – 02/07/2026|lang=it |publisher=[[San Marino RTV]] |date=July 2, 2026 |access-date=July 7, 2026 |url-status=deviated}}</ref> | style="text-align:center"|12 |- {{Single chart|Sweden|68|artist=Sombr|song=Potential|rowheader=true|access-date=May 9, 2026}} |- {{Single chart|UK|31|date=20260424|rowheader=true|access-date=April 25, 2026}} |- {{Single chart|Billboardhot100|61|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |- {{Single chart|Billboardrocksongs|12|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=April 28, 2026}} |} {{col 2}} === Ամսական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br/>հորիզոնական |- ! scope="row"| Estonia Airplay (TopHit)<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ee/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Estonia Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 14, 2026}}</ref> | 67 |- ! scope="row"| Latvia Airplay ([[TopHit]])<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/lv/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Latvia Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 17, 2026}}</ref> | 75 |- ! scope="row"| Lithuania Airplay (TopHit)<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/lt/monthly/202605/ |title=Top Radio Hits Lithuania Monthly Chart: May 2026 |publisher=[[TopHit]] |date=June 5, 2026 |access-date=June 18, 2026}}</ref> | 99 |} {{col-end}} == Թողարկման պատմություն == {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Երկիր ! scope="col"| Ամսաթիվ ! scope="col"| Ֆորմատ ! scope="col"| Լեյբլ ! scope="col"| Ծնթ. |- ! scope="row"| Տարբեր | rowspan="3"| Ապրիլի 17, 2026 | {{hlist|[[Թվային ներբեռնում]]|[[սթրիմինգ]]}} | {{hlist|SMB|[[Warner Records|Warner]]}} | <ref>{{cite web |url=https://music.apple.com/it/album/potential/1892512217/ |title=Potential by Sombr on Apple Music |via=[[Apple Music]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 19, 2026}}</ref> |- ! scope="row"| Իտալիա | rowspan="2"| [[Radio airplay]] | rowspan="2"| Warner | <ref>{{cite web |url=https://earone.com/post/85ae4d1ffb58/sombr-potential?locale=it |title=Potential – Sombr |language=it |publisher=[[EarOne]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 19, 2026 |author=Fagioli, Roberto}}</ref> |- ! scope="row" | Միացյալ Թագավորություն | <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/3tqPdBWF9yMbTrfjWvfKV8t/radio-1-playlist/ |title=Radio 1 Playlist (17th–23rd April 2026) |publisher=[[BBC Radio 1]] |date=April 17, 2026 |access-date=April 20, 2026}}</ref> |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{YouTube|KoBUE6I4R9I|logo=1|«Potential»}} {{Արտաքին հղումներ}} 1ge19piaxln2h4h6d9ub3g1fm257hf3 1 1342810 10940465 2026-10-12T07:09:58Z Նարեկ15 162043 +{{ԹՀ/նոր|ru|Potential (песня Sombr)|155264662|10940464|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} 10940465 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|ru|Potential (песня Sombr)|155264662|10940464|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} 2pqehznaoepaouaq2uwbvojcbc920xb 0 1342811 10940472 2026-10-12T07:25:05Z Նարեկ15 162043 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Երաժշտական սինգլ | անվանում = My Body Isn’t Ready | շապիկ = | կատարող = [[Sombr]] | ալբոմ = | թողարկված = 25 հունիսի 2026 | ժանր = փոփ ռոք, սոֆտ ռոք | տևողություն = 3:37 | լեյբլ = SMB, [[Warner Records]] | Продюсер = [[Sombr]], {{iw|Берг, Тони|Тони Берг|en|Tony Berg}} | Автор песни = * So...»: 10940472 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժշտական սինգլ | անվանում = My Body Isn’t Ready | շապիկ = | կատարող = [[Sombr]] | ալբոմ = | թողարկված = 25 հունիսի 2026 | ժանր = փոփ ռոք, սոֆտ ռոք | տևողություն = 3:37 | լեյբլ = SMB, [[Warner Records]] | Продюсер = [[Sombr]], {{iw|Берг, Тони|Тони Берг|en|Tony Berg}} | Автор песни = * [[Sombr|Шейн Буз]] | Хронология = | նախորդ = [[Potential (песня Sombr)|Potential]] | նախորդ_տարեթիվ = 2026 | տարեթիվ = 2026 | Следующий = | След_год = | ավելի = {{YouTube|ofywN3NgGqY|logo=1|«My Body Isn’t Ready» (Official Music Video)}} }} '''«My Body Isn’t Ready»''', ամերիկացի երգիչ-երգահան [[Sombr]]-ի երգը, որը թողարկվել է 2026 թվականի հունիսի 25-ին Warner Records լեյբլում և Sombr-ի սեփական SMB լեյբլում։ Երգը գրել և որպես պրոդյուսեր հանդես է եկել Sombr-ը՝ մշտական համահեղինակ Թոնի Բերգի հետ համատեղ։ Քնարական առումով «My Body Isn’t Ready» երգն անդրադառնում է սեփական մարմնի ընկալման խնդիրներին և դրանց ազդեցությանը հարաբերությունների վրա: Նույն օրը թողարկված երաժշտական տեսահոլովակում Sombr-ը նկարահանվել է ամերիկացի դերասանուհի Ինդե Նավարետեի և ավստրալացի դերասան Ջոշ Հյուսթոնի հետ։ == Պատմություն == «My Body Isn’t Ready» երգի մասին առաջին անգամ հայտարարվել է 2026 թվականի հունիսի 20-ին, երբ Sombr-ը (Շեյն Բուզ) [[ՏիկՏոկ|TikTok]] հարթակում տեղադրեց մի փոքրիկ հատված՝ «ես գրել եմ այս երգը այն մասին, թե ինչպես է ամեն անգամ, երբ ուզում եմ ինչ-որ մեկին, ես չափազանց անվստահ եմ իմ մարմնի նկատմամբ, որպեսզի ինչ-որ բան անեմ դրա դեմ»<ref>{{cite AV media |url=https://www.tiktok.com/@sombr/video/7653235811617410335 |title="My Body Isn't Ready" — out June 25 at 3PM |via=[[TikTok]] |date=2026-06-20 |access-date=2026-06-27 |author=[[Sombr]]}}</ref>։ Ավելի ուշ մամուլի հաղորդագրության մեջ երգը նկարագրվել է որպես «օրհներգային բալլադ», որտեղ նա ներկայացնում է «զարմանալիորեն ազնիվ մտորումներ անվստահության և ինքնագնահատականի մասին»<ref name="NME">{{cite web |url=https://www.nme.com/news/music/sombr-tackles-self-worth-struggles-and-insecurities-on-soaring-new-anthem-my-body-isnt-ready-3953431/ |title=Sombr tackles self-worth struggles and insecurities on soaring new anthem "My Body Isn't Ready" |work=[[NME]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627040916/https://www.nme.com/news/music/sombr-tackles-self-worth-struggles-and-insecurities-on-soaring-new-anthem-my-body-isnt-ready-3953431/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Skinner, Tom}}</ref>։ == Կենդանի կատարումներ == Sombr-ն առաջին անգամ երգը կատարել է ուղիղ եթերում «Tonight Show Starring Jimmy Fallon» շոուի ժամանակ 2026 թվականի հունիսի 25-ին՝ թողարկման օրը<ref>{{cite web |url=https://www.billboard.com/culture/tv-film/sombr-taylor-swift-talk-late-night-performance-watch-1236281735/ |title=Sombr talks Taylor Swift, commands the spotlight for ''Late Night'' performance: Watch |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627041849/https://www.billboard.com/culture/tv-film/sombr-taylor-swift-talk-late-night-performance-watch-1236281735/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Brandle, Lars}}</ref>։<!-- == Կոմպոզիցիա == «My Body Isn’t Ready» — это [[поп-рок]] баллада<ref name="NMF"/>, посвящённая неуверенности в себе, особенно в отношении образа тела, и её влиянию на самооценку и интимные отношения. В посте в [[Instagram]] Sombr написал: «Я надеюсь, что эта песня будет означать разные вещи для разных людей. Её можно воспринимать как метафору. Или же её можно воспринимать буквально как описание того, как я воспринимал своё тело всю свою жизнь. Я хотел написать о своей борьбе, чтобы другие люди, которые, возможно, тоже борются с этим, знали, что они не одиноки. Вы прекрасны, и я люблю вас»<ref>{{cite Instagram |user=Sombr |author=[[Sombr]] |title="My Body Isn't Ready" is out now. Thank you so much @indenavarrette & @jheuston for shining in the music video. I hope this song can mean different things to different people. It can be taken as a metaphor. Or it can be taken literally as a description of how I have perceived my own body, for my whole life. I wanted to write about my struggle so that other people who may also be struggling know that they are not alone. You are beautiful, and I love you. |postid=DaBm5yVmEq1 |via=[[Instagram]] |date=2026-06-25 |access-date=2026-06-27}}</ref>. Песня была написана и спродюсирована Sombr совместно с американским продюсером Тони Бергом<ref>{{cite web |url=https://www.stereoboard.com/content/view/252013/9/ |title=Sombr releases new single "My Body Isn't Ready" |work=[[Stereoboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627034746/https://www.stereoboard.com/content/view/252013/9/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Stickler, Jon}}</ref>. == Արձագանքներ == Линдси Хейвенс из ''[[Billboard]]'' охарактеризовала песню как «созерцательную, медленно развивающуюся композицию», которая «даёт голос сложным чувствам, возникающим при расставании»<ref name="NMF">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/music-news/sombr-phoebe-bridgers-steve-lacy-sza-new-music-friday-guide-1236280261/ |title=Sombr, Phoebe Bridgers, Steve Lacy with SZA & More: New Music Friday Guide |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627034403/https://www.billboard.com/music/music-news/sombr-phoebe-bridgers-steve-lacy-sza-new-music-friday-guide-1236280261/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Havens, Lyndsey}}</ref>. --> == Երաժշտական տեսահոլովակ == Երաժշտական տեսահոլովակը, որը նկարահանվել է մշտական համահեղինակ Գուս Բլեքի կողմից, թողարկվել է երգի հետ միասին 2026 թվականի հունիսի 25-ին։ Տեսահոլովակում Sombr-ը նկարահանվել է ամերիկացի դերասանուհի Ինդե Նավարետի և ավստրալացի դերասան Ջոշ Հյուսթոնի հետ։ Սոմբրը 2026 թվականի հունիսի 22-ին TikTok-ում վերբեռնված տեսանյութում ներկայացրել է տեսանյութը, ինչպես նաև Նավարեթի՝ որպես հրավիրված հյուրի հայտնվելը<ref name="NME"/>։ === Սյուժե === Տեսահոլովակը սկսվում է այն բանից, երբ Sombr-ը ժամանում է Ջոշ Հյուսթոնի կերպարի կողմից կազմակերպված արվեստի ցուցահանդես՝ «[[We Never Dated]]» երգի հնչյունների ներքո: Նավարեթը արևայրուք է ընդունում դրսում և ձմերուկ ուտում, նախքան Սոմբրին նկատելը, որին Հյուսթոնը և այլ այցելուներ ծաղրում են և ասում, որ նա այդ տեղին չի սազում: Sombr-ը կարճ ժամանակ շփվում է նրա հետ, նախքան սենյակներից մեկը միայնակ մտնելը և հայելու մեջ իր արտացոլումը դիտելը: Այնուհետև ծածկվում է թերթի պաշտպանիչ պատյանով՝ տեսանելի թողնելով միայն աչքերը և ձևացնում, թե ցուցանմուշներից մեկն է: Նավարեթը միակն է, ով գիտի, որ ինքը ներսում է, և հետևում է Հյուսթոնին և նրա ընկերներին, երբ նրանք Սոմբրին տանում են քաղաք՝ երեկույթի: Այնուհետև նրանք տղային մեքենայից դուրս են նետում բլրի գագաթին, և Նավարեթը դուրս է գալիս արկը հանելու համար: Նրանք գիշերվա մնացած մասն անցկացնում են միասին՝ ուսումնասիրելով շրջակայքը և պատրաստվում են համբուրվել, բայց նրանց ընդհատում են հրավառությունները, որոնք միասին դիտում են: Տեսահոլովակում կան տեսարաններ, որտեղ Sombr-ը կատարում է երգը խոշոր պլանով տեսախցիկի առջև, սկզբում թափանցիկ վերնաշապիկով, իսկ հետո առանց վերնաշապիկի<ref>{{cite news |url=https://billboardphilippines.com/culture/lifestyle/inde-navarrette-sombr-my-body-isnt-ready-music-video/ |title=Inde Navarrette to star in Sombr's new music video |work=[[Billboard Philippines]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627042542/https://billboardphilippines.com/culture/lifestyle/inde-navarrette-sombr-my-body-isnt-ready-music-video/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-22 |access-date=2026-06-27 |author=Regis, Ralph}}</ref><ref>{{cite web |url=https://variety.com/2026/music/news/my-body-isnt-ready-video-sombr-inde-navarrette-1236790639/ |title=''Obsession'' star Inde Navarrette helps Sombr fight off insecurity in romantic "My Body Isn't Ready" music video |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627042341/https://variety.com/2026/music/news/my-body-isnt-ready-video-sombr-inde-navarrette-1236790639/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-25 |access-date=2026-06-27 |author=Shanfeld, Ethan}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{YouTube|ofywN3NgGqY|logo=1|«My Body Isn’t Ready»}} * [https://www.youtube.com/watch?v=cO2GLBKqzq0&list=RDcO2GLBKqzq0&start_radio=1 My Body Isn’t Ready (The Tonight Show Starring Jimmy Fallon)] {{Արտաքին հղումներ}} hz9e6p27l0dltrl5axp7trg70beidbz 10940485 10940472 2026-10-12T08:00:53Z Գարիկ15 141990 /* Սյուժե */ 10940485 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժշտական սինգլ | անվանում = My Body Isn’t Ready | շապիկ = | կատարող = [[Sombr]] | ալբոմ = | թողարկված = 25 հունիսի 2026 | ժանր = փոփ ռոք, սոֆտ ռոք | տևողություն = 3:37 | լեյբլ = SMB, [[Warner Records]] | Продюсер = [[Sombr]], {{iw|Берг, Тони|Тони Берг|en|Tony Berg}} | Автор песни = * [[Sombr|Шейн Буз]] | Хронология = | նախորդ = [[Potential (песня Sombr)|Potential]] | նախորդ_տարեթիվ = 2026 | տարեթիվ = 2026 | Следующий = | След_год = | ավելի = {{YouTube|ofywN3NgGqY|logo=1|«My Body Isn’t Ready» (Official Music Video)}} }} '''«My Body Isn’t Ready»''', ամերիկացի երգիչ-երգահան [[Sombr]]-ի երգը, որը թողարկվել է 2026 թվականի հունիսի 25-ին Warner Records լեյբլում և Sombr-ի սեփական SMB լեյբլում։ Երգը գրել և որպես պրոդյուսեր հանդես է եկել Sombr-ը՝ մշտական համահեղինակ Թոնի Բերգի հետ համատեղ։ Քնարական առումով «My Body Isn’t Ready» երգն անդրադառնում է սեփական մարմնի ընկալման խնդիրներին և դրանց ազդեցությանը հարաբերությունների վրա: Նույն օրը թողարկված երաժշտական տեսահոլովակում Sombr-ը նկարահանվել է ամերիկացի դերասանուհի Ինդե Նավարետեի և ավստրալացի դերասան Ջոշ Հյուսթոնի հետ։ == Պատմություն == «My Body Isn’t Ready» երգի մասին առաջին անգամ հայտարարվել է 2026 թվականի հունիսի 20-ին, երբ Sombr-ը (Շեյն Բուզ) [[ՏիկՏոկ|TikTok]] հարթակում տեղադրեց մի փոքրիկ հատված՝ «ես գրել եմ այս երգը այն մասին, թե ինչպես է ամեն անգամ, երբ ուզում եմ ինչ-որ մեկին, ես չափազանց անվստահ եմ իմ մարմնի նկատմամբ, որպեսզի ինչ-որ բան անեմ դրա դեմ»<ref>{{cite AV media |url=https://www.tiktok.com/@sombr/video/7653235811617410335 |title="My Body Isn't Ready" — out June 25 at 3PM |via=[[TikTok]] |date=2026-06-20 |access-date=2026-06-27 |author=[[Sombr]]}}</ref>։ Ավելի ուշ մամուլի հաղորդագրության մեջ երգը նկարագրվել է որպես «օրհներգային բալլադ», որտեղ նա ներկայացնում է «զարմանալիորեն ազնիվ մտորումներ անվստահության և ինքնագնահատականի մասին»<ref name="NME">{{cite web |url=https://www.nme.com/news/music/sombr-tackles-self-worth-struggles-and-insecurities-on-soaring-new-anthem-my-body-isnt-ready-3953431/ |title=Sombr tackles self-worth struggles and insecurities on soaring new anthem "My Body Isn't Ready" |work=[[NME]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627040916/https://www.nme.com/news/music/sombr-tackles-self-worth-struggles-and-insecurities-on-soaring-new-anthem-my-body-isnt-ready-3953431/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Skinner, Tom}}</ref>։ == Կենդանի կատարումներ == Sombr-ն առաջին անգամ երգը կատարել է ուղիղ եթերում «Tonight Show Starring Jimmy Fallon» շոուի ժամանակ 2026 թվականի հունիսի 25-ին՝ թողարկման օրը<ref>{{cite web |url=https://www.billboard.com/culture/tv-film/sombr-taylor-swift-talk-late-night-performance-watch-1236281735/ |title=Sombr talks Taylor Swift, commands the spotlight for ''Late Night'' performance: Watch |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627041849/https://www.billboard.com/culture/tv-film/sombr-taylor-swift-talk-late-night-performance-watch-1236281735/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Brandle, Lars}}</ref>։<!-- == Կոմպոզիցիա == «My Body Isn’t Ready» — это [[поп-рок]] баллада<ref name="NMF"/>, посвящённая неуверенности в себе, особенно в отношении образа тела, и её влиянию на самооценку и интимные отношения. В посте в [[Instagram]] Sombr написал: «Я надеюсь, что эта песня будет означать разные вещи для разных людей. Её можно воспринимать как метафору. Или же её можно воспринимать буквально как описание того, как я воспринимал своё тело всю свою жизнь. Я хотел написать о своей борьбе, чтобы другие люди, которые, возможно, тоже борются с этим, знали, что они не одиноки. Вы прекрасны, и я люблю вас»<ref>{{cite Instagram |user=Sombr |author=[[Sombr]] |title="My Body Isn't Ready" is out now. Thank you so much @indenavarrette & @jheuston for shining in the music video. I hope this song can mean different things to different people. It can be taken as a metaphor. Or it can be taken literally as a description of how I have perceived my own body, for my whole life. I wanted to write about my struggle so that other people who may also be struggling know that they are not alone. You are beautiful, and I love you. |postid=DaBm5yVmEq1 |via=[[Instagram]] |date=2026-06-25 |access-date=2026-06-27}}</ref>. Песня была написана и спродюсирована Sombr совместно с американским продюсером Тони Бергом<ref>{{cite web |url=https://www.stereoboard.com/content/view/252013/9/ |title=Sombr releases new single "My Body Isn't Ready" |work=[[Stereoboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627034746/https://www.stereoboard.com/content/view/252013/9/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Stickler, Jon}}</ref>. == Արձագանքներ == Линдси Хейвенс из ''[[Billboard]]'' охарактеризовала песню как «созерцательную, медленно развивающуюся композицию», которая «даёт голос сложным чувствам, возникающим при расставании»<ref name="NMF">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/music-news/sombr-phoebe-bridgers-steve-lacy-sza-new-music-friday-guide-1236280261/ |title=Sombr, Phoebe Bridgers, Steve Lacy with SZA & More: New Music Friday Guide |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627034403/https://www.billboard.com/music/music-news/sombr-phoebe-bridgers-steve-lacy-sza-new-music-friday-guide-1236280261/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Havens, Lyndsey}}</ref>. --> == Երաժշտական տեսահոլովակ == Երաժշտական տեսահոլովակը, որը նկարահանվել է մշտական համահեղինակ Գուս Բլեքի կողմից, թողարկվել է երգի հետ միասին 2026 թվականի հունիսի 25-ին։ Տեսահոլովակում Sombr-ը նկարահանվել է ամերիկացի դերասանուհի Ինդե Նավարետի և ավստրալացի դերասան Ջոշ Հյուսթոնի հետ։ Սոմբրը 2026 թվականի հունիսի 22-ին TikTok-ում վերբեռնված տեսանյութում ներկայացրել է տեսանյութը, ինչպես նաև Նավարեթի՝ որպես հրավիրված հյուրի հայտնվելը<ref name="NME"/>։ === Սյուժե === Տեսահոլովակը սկսվում է այն բանից, երբ Sombr-ը ժամանում է Ջոշ Հյուսթոնի կերպարի կողմից կազմակերպված արվեստի ցուցահանդես՝ «[[We Never Dated]]» երգի հնչյունների ներքո: Նավարեթը արևայրուք է ընդունում դրսում և ձմերուկ ուտում, նախքան Սոմբրին նկատելը, որին Հյուսթոնը և այլ այցելուներ ծաղրում են և ասում, որ նա այդ տեղին չի սազում: Sombr-ը կարճ ժամանակ շփվում է նրա հետ, նախքան սենյակներից մեկը միայնակ մտնելը և հայելու մեջ իր արտացոլումը դիտելը: Այնուհետև ծածկվում է թերթի պաշտպանիչ պատյանով՝ տեսանելի թողնելով միայն աչքերը և ձևացնում, թե ցուցանմուշներից մեկն է: Նավարեթը միակն է, ով գիտի, որ ինքը ներսում է, և հետևում է Հյուսթոնին և նրա ընկերներին, երբ նրանք Սոմբրին տանում են քաղաք՝ երեկույթի: Այնուհետև նրանք տղային մեքենայից դուրս են նետում բլրի գագաթին, և Նավարեթը դուրս է գալիս արկը հանելու համար: Նրանք գիշերվա մնացած մասն անցկացնում են միասին՝ ուսումնասիրելով շրջակայքը և պատրաստվում են համբուրվել, բայց նրանց ընդհատում են հրավառությունները, որոնք միասին դիտում են: Տեսահոլովակում կան տեսարաններ, որտեղ Sombr-ը կատարում է երգը խոշոր պլանով տեսախցիկի առջև, սկզբում թափանցիկ վերնաշապիկով, իսկ հետո առանց վերնաշապիկի<ref>{{cite news |url=https://billboardphilippines.com/culture/lifestyle/inde-navarrette-sombr-my-body-isnt-ready-music-video/ |title=Inde Navarrette to star in Sombr's new music video |work=[[Billboard Philippines]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627042542/https://billboardphilippines.com/culture/lifestyle/inde-navarrette-sombr-my-body-isnt-ready-music-video/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-22 |access-date=2026-06-27 |author=Regis, Ralph}}</ref><ref>{{cite web |url=https://variety.com/2026/music/news/my-body-isnt-ready-video-sombr-inde-navarrette-1236790639/ |title=''Obsession'' star Inde Navarrette helps Sombr fight off insecurity in romantic "My Body Isn't Ready" music video |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627042341/https://variety.com/2026/music/news/my-body-isnt-ready-video-sombr-inde-navarrette-1236790639/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-25 |access-date=2026-06-27 |author=Shanfeld, Ethan}}</ref>։ ==Հիթ-շքերթներ== === Շաբաթական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br>հորիզոնական |- ! scope="row"| Ավստրալիա ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2026-10-12|title=ARIA Top 50 Singles Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=October 12, 2026|access-date=October 9, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|24 |- {{single chart|Austria|46|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=October 10, 2026}} |- {{single chart|Flanders|1|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=September 14, 2026}} |- {{single chart|Wallonia|8|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=October 4, 2026}} |- {{single chart|Canada|31|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=October 6, 2026}} |- ! scope="row"| Canada [[Canada CHR/Top 40|CHR/Top 40]] (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')<ref>{{cite magazine|url=https://ca.billboard.com/charts/canada-chrtop-40/2026-09-19|title=Canada CHR/Top 40: Week of September 19, 2026|magazine=[[Billboard Canada]]|access-date=September 17, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260917062250/https://ca.billboard.com/charts/canada-chrtop-40|archive-date=September 17, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|10 |- ! scope="row"| Canada [[Canada Hot AC|Hot AC]] (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')<ref>{{cite magazine|url=https://ca.billboard.com/charts/canada-hot-ac/2026-09-26|title=Canada Hot AC: Week of September 26, 2026|magazine=[[Billboard Canada]]|access-date=September 26, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926134934/https://ca.billboard.com/charts/canada-hot-ac|archive-date=September 26, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 33 |- {{single chart|Canadamodernrock|35|date=2026-09-19|rowheader=true|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918063500/https://ca.billboard.com/charts/canada-modern-rock|archive-date=September 18, 2026}} |- {{single chart|CIS|57|rowheader=true|songid=282455|access-date=September 8, 2026|refname=CIS}} |- ! scope="row"| Croatia International Airplay ([[Top lista]])<ref>{{cite web|url=https://www.top-lista.hr/www/airplay-radio-chart-top100-7-rujna-2026/|title=Airplay Radio Chart Top100 – 7. rujna 2026.|trans-title=Airplay Radio Chart Top100 – 7 September 2026|lang=hr|publisher=[[Top lista]]|date=September 7, 2026|access-date=September 7, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 10 |- {{single chart|Czech Republic|9|year=2026|week=40|rowheader=true|access-date=October 8, 2026}} |- {{single chart|Denmark Airplay|10|year=2026|week=39|rowheader=true|access-date=October 11, 2026}} |- {{single chart|Dominican Republic Anglo|12|date=20260914|rowheader=true|access-date=October 6, 2026}} |- {{single chart|Estonia|14|date=20260925-20261001|rowheader=true|access-date=October 2, 2026}} |- {{single chart|Billboardglobal200|66|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=July 7, 2026}} |- {{single chart|Ireland5|1|date=2026-09-25|rowheader=true|access-date=September 26, 2026}} |- ! scope="row"| Italy Airplay ([[EarOne]])<ref>{{cite web |url=https://earone.com/charts/earone-airplay-radio/2026/30 |title=EarOne Airplay: Settimana #30 dal 17/07/2026 al 23/07/2026 |trans-title=EarOne Airplay: Week #30 from 26/06/2026 to 02/07/2026 |publisher=[[EarOne]] |access-date=July 24, 2026 |date=July 24, 2026 |lang=it}}</ref> | style="text-align:center"|40 |- ! scope="row"| Latvia Airplay ([[LaIPA]])<ref>{{cite web |date=August 4, 2026 |title=Latvijas dziesmu topa līderiem pievienojies Pitbull |trans-title=Pitbull has joined the leaders of the Latvian music charts |url=https://sejas.tvnet.lv/8520882/latvijas-dziesmu-topa-lideriem-pievienojies-pitbull |access-date=August 14, 2026 |website={{Ill|TV Net|lv|TVNET GRUPA}} |publisher=[[Latvian Music Producers Association]] |lang=lv}}</ref> |style="text-align:center"| 16 |- ! scope="row"| Լիբանան ([[The Official Lebanese Top 20|Lebanese Top 20]])<ref>{{cite web|title=OLT20 – Combined Chart – Week of Sunday September 27th, 2026|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1680959147364254|publisher=[[The Official Lebanese Top 20]]|access-date=October 4, 2026|date=September 27, 2026|lang=en|via=[[Facebook]]}}</ref> |style="text-align:center"| 7 |- {{single chart|Lithuania|9|date=20261002-20261008|rowheader=true|access-date=October 10, 2026}} |- {{single chart|Mexico Anglo|10|rowheader=true|date=20260831|access-date=September 13, 2026}} |- {{single chart|Dutch40|9|year=2026|week=38|rowheader=true|access-date=September 19, 2026}} |- {{single chart|Dutch100|27|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=October 2, 2026}} |- ! scope="row"| Netherlands Airplay ([[Dutch Charts]])<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=sa&date=20260711&year=2026|title=Nationale Airplay Top 50 – 11/07/2026|website=[[Dutch Charts]]|publisher=[[Radiomonitor]]|date=July 12, 2026|access-date=July 16, 2026|lang=nl}}</ref> |style="text-align:center"| 8 |- ! scope="row"| New Zealand ([[Recorded Music NZ]])<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/singles/2026-10-09|title=Official Top 40 Singles|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=October 9, 2026|access-date=October 9, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|16 |- ! scope="row"| Norway ([[IFPI Norge]])<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/singles/2026-w41/|title=Singel 2026 uke 41|publisher=[[IFPI Norge]]|language=no|access-date=October 10, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 17 |- {{single chart|Paraguay Anglo|10|rowheader=true|date=20260810|access-date=August 22, 2026}} |- {{Single chart|Poland2|7|date=29.08.2026|rowheader=true|access-date=October 4, 2026}} |- ! scope="row"| Romania Airplay ([[TopHit]])<ref>{{cite web |title=Top Radio Hits Romania Weekly Chart: Sep 24, 2026 |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ro/weekly/20260918-20260924 |access-date=September 29, 2026 |date=September 25, 2026 |lang=en |publisher=[[TopHit]]}}</ref> |style="text-align:center"| 39 |- ! scope="row"| Russia Airplay ([[TopHit]])<ref name=CIS/> | 189 |- ! scope="row"| San Marino Airplay ([[San Marino RTV|SMRTV Top 50]])<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-url=https://web.archive.org/web/20260930210910/https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-date=September 30, 2026 |title=Top 50 – Radio San Marino RTV – 30/09/2026|lang=it |publisher=[[San Marino RTV]] |date=September 30, 2026 |access-date=October 2, 2026 |url-status=deviated}}</ref> |style="text-align:center"|9 |- {{single chart|Slovakia2|6|year=2026|week=35|rowheader=true|access-date=August 31, 2026}} |- {{single chart|Slovakdigital2|52|year=2026|week=39|rowheader=true|access-date=September 29, 2026}} |- ! scope="row"| Slovenia Airplay ([[Radiomonitor]])<ref>{{cite web|url=https://radioairplay.fm/classifiche-musicali/classifiche/slovenia/radio-airplay/39-2026/|title=Slovenia – Radio Airplay Chart: Settimana 39.2026 – dal 18/09/2026 al 24/09/2026|trans-title=Slovenia – Radio Airplay Chart: Week 39.2026 – from 18/09/2026 to 24/09/2026|publisher=[[Radiomonitor]]|website=RadioAirplay.fm|date=September 25, 2026|access-date=September 28, 2026|lang=it}}</ref> |style="text-align:center"| 14 |- ! scope="row"| Sweden ([[Sverigetopplistan]])<ref>{{cite web|url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/41/?dspy=2026&dspp=41|title=Veckolista Singlar, vecka 41, 2026|publisher=[[Sverigetopplistan]]|access-date=October 10, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 22 |- {{single chart|Switzerland|51|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=September 28, 2026}} |- {{single chart|UK|10|date=20260925|rowheader=true|access-date=September 26, 2026}} |- {{single chart|Billboardhot100|30|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=July 7, 2026}} |- {{single chart|Billboardadultpopsongs|12|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=October 10, 2026}} |- {{single chart|Billboardrocksongs|6|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=July 7, 2026}} |- {{single chart|Billboardpopsongs|10|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=October 10, 2026}} |} === Ամսական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br>հորիզոնական |- ! scope="row"| [[Commonwealth of Independent States|CIS]] Airplay (TopHit)<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/global/monthly/202608 |title=Top Radio Hits Global Monthly Chart: August 2026 |publisher=[[TopHit]] |access-date=October 3, 2026 |date=September 4, 2026 |lang=en}}</ref> | 66 |- ! scope="row"| Estonia Airplay (TopHit)<ref>{{cite web|url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ee/monthly/202609|title=Top Radio Hits Estonia Monthly Chart: September 2026|publisher=[[TopHit]]|date=October 2, 2026|access-date=October 4, 2026|lang=en}}</ref> | 17 |- ! scope="row"| Lithuania Airplay (TopHit)<ref>{{cite web|url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/lt/monthly/202609|title=Top Radio Hits Lithuania Monthly Chart: September 2026|publisher=[[TopHit]]|date=October 2, 2026|access-date=October 4, 2026|lang=en}}</ref> | 60 |- ! scope="row"| Romania Airplay (TopHit)<ref>{{cite web|url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ro/monthly/202609 |title=Top Radio Hits Romania Monthly Chart: September 2026|publisher=[[TopHit]]|access-date=October 4, 2026|date=October 2, 2026|lang=en}}</ref> | 52 |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{YouTube|ofywN3NgGqY|logo=1|«My Body Isn’t Ready»}} * [https://www.youtube.com/watch?v=cO2GLBKqzq0&list=RDcO2GLBKqzq0&start_radio=1 My Body Isn’t Ready (The Tonight Show Starring Jimmy Fallon)] {{Արտաքին հղումներ}} a68so3ckxgwhhhcbddzgxjumk96haun 10940486 10940485 2026-10-12T08:01:41Z Գարիկ15 141990 /* Շաբաթական հիթ-շքերթներ */ 10940486 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժշտական սինգլ | անվանում = My Body Isn’t Ready | շապիկ = | կատարող = [[Sombr]] | ալբոմ = | թողարկված = 25 հունիսի 2026 | ժանր = փոփ ռոք, սոֆտ ռոք | տևողություն = 3:37 | լեյբլ = SMB, [[Warner Records]] | Продюсер = [[Sombr]], {{iw|Берг, Тони|Тони Берг|en|Tony Berg}} | Автор песни = * [[Sombr|Шейн Буз]] | Хронология = | նախորդ = [[Potential (песня Sombr)|Potential]] | նախորդ_տարեթիվ = 2026 | տարեթիվ = 2026 | Следующий = | След_год = | ավելի = {{YouTube|ofywN3NgGqY|logo=1|«My Body Isn’t Ready» (Official Music Video)}} }} '''«My Body Isn’t Ready»''', ամերիկացի երգիչ-երգահան [[Sombr]]-ի երգը, որը թողարկվել է 2026 թվականի հունիսի 25-ին Warner Records լեյբլում և Sombr-ի սեփական SMB լեյբլում։ Երգը գրել և որպես պրոդյուսեր հանդես է եկել Sombr-ը՝ մշտական համահեղինակ Թոնի Բերգի հետ համատեղ։ Քնարական առումով «My Body Isn’t Ready» երգն անդրադառնում է սեփական մարմնի ընկալման խնդիրներին և դրանց ազդեցությանը հարաբերությունների վրա: Նույն օրը թողարկված երաժշտական տեսահոլովակում Sombr-ը նկարահանվել է ամերիկացի դերասանուհի Ինդե Նավարետեի և ավստրալացի դերասան Ջոշ Հյուսթոնի հետ։ == Պատմություն == «My Body Isn’t Ready» երգի մասին առաջին անգամ հայտարարվել է 2026 թվականի հունիսի 20-ին, երբ Sombr-ը (Շեյն Բուզ) [[ՏիկՏոկ|TikTok]] հարթակում տեղադրեց մի փոքրիկ հատված՝ «ես գրել եմ այս երգը այն մասին, թե ինչպես է ամեն անգամ, երբ ուզում եմ ինչ-որ մեկին, ես չափազանց անվստահ եմ իմ մարմնի նկատմամբ, որպեսզի ինչ-որ բան անեմ դրա դեմ»<ref>{{cite AV media |url=https://www.tiktok.com/@sombr/video/7653235811617410335 |title="My Body Isn't Ready" — out June 25 at 3PM |via=[[TikTok]] |date=2026-06-20 |access-date=2026-06-27 |author=[[Sombr]]}}</ref>։ Ավելի ուշ մամուլի հաղորդագրության մեջ երգը նկարագրվել է որպես «օրհներգային բալլադ», որտեղ նա ներկայացնում է «զարմանալիորեն ազնիվ մտորումներ անվստահության և ինքնագնահատականի մասին»<ref name="NME">{{cite web |url=https://www.nme.com/news/music/sombr-tackles-self-worth-struggles-and-insecurities-on-soaring-new-anthem-my-body-isnt-ready-3953431/ |title=Sombr tackles self-worth struggles and insecurities on soaring new anthem "My Body Isn't Ready" |work=[[NME]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627040916/https://www.nme.com/news/music/sombr-tackles-self-worth-struggles-and-insecurities-on-soaring-new-anthem-my-body-isnt-ready-3953431/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Skinner, Tom}}</ref>։ == Կենդանի կատարումներ == Sombr-ն առաջին անգամ երգը կատարել է ուղիղ եթերում «Tonight Show Starring Jimmy Fallon» շոուի ժամանակ 2026 թվականի հունիսի 25-ին՝ թողարկման օրը<ref>{{cite web |url=https://www.billboard.com/culture/tv-film/sombr-taylor-swift-talk-late-night-performance-watch-1236281735/ |title=Sombr talks Taylor Swift, commands the spotlight for ''Late Night'' performance: Watch |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627041849/https://www.billboard.com/culture/tv-film/sombr-taylor-swift-talk-late-night-performance-watch-1236281735/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Brandle, Lars}}</ref>։<!-- == Կոմպոզիցիա == «My Body Isn’t Ready» — это [[поп-рок]] баллада<ref name="NMF"/>, посвящённая неуверенности в себе, особенно в отношении образа тела, и её влиянию на самооценку и интимные отношения. В посте в [[Instagram]] Sombr написал: «Я надеюсь, что эта песня будет означать разные вещи для разных людей. Её можно воспринимать как метафору. Или же её можно воспринимать буквально как описание того, как я воспринимал своё тело всю свою жизнь. Я хотел написать о своей борьбе, чтобы другие люди, которые, возможно, тоже борются с этим, знали, что они не одиноки. Вы прекрасны, и я люблю вас»<ref>{{cite Instagram |user=Sombr |author=[[Sombr]] |title="My Body Isn't Ready" is out now. Thank you so much @indenavarrette & @jheuston for shining in the music video. I hope this song can mean different things to different people. It can be taken as a metaphor. Or it can be taken literally as a description of how I have perceived my own body, for my whole life. I wanted to write about my struggle so that other people who may also be struggling know that they are not alone. You are beautiful, and I love you. |postid=DaBm5yVmEq1 |via=[[Instagram]] |date=2026-06-25 |access-date=2026-06-27}}</ref>. Песня была написана и спродюсирована Sombr совместно с американским продюсером Тони Бергом<ref>{{cite web |url=https://www.stereoboard.com/content/view/252013/9/ |title=Sombr releases new single "My Body Isn't Ready" |work=[[Stereoboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627034746/https://www.stereoboard.com/content/view/252013/9/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Stickler, Jon}}</ref>. == Արձագանքներ == Линдси Хейвенс из ''[[Billboard]]'' охарактеризовала песню как «созерцательную, медленно развивающуюся композицию», которая «даёт голос сложным чувствам, возникающим при расставании»<ref name="NMF">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/music-news/sombr-phoebe-bridgers-steve-lacy-sza-new-music-friday-guide-1236280261/ |title=Sombr, Phoebe Bridgers, Steve Lacy with SZA & More: New Music Friday Guide |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627034403/https://www.billboard.com/music/music-news/sombr-phoebe-bridgers-steve-lacy-sza-new-music-friday-guide-1236280261/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Havens, Lyndsey}}</ref>. --> == Երաժշտական տեսահոլովակ == Երաժշտական տեսահոլովակը, որը նկարահանվել է մշտական համահեղինակ Գուս Բլեքի կողմից, թողարկվել է երգի հետ միասին 2026 թվականի հունիսի 25-ին։ Տեսահոլովակում Sombr-ը նկարահանվել է ամերիկացի դերասանուհի Ինդե Նավարետի և ավստրալացի դերասան Ջոշ Հյուսթոնի հետ։ Սոմբրը 2026 թվականի հունիսի 22-ին TikTok-ում վերբեռնված տեսանյութում ներկայացրել է տեսանյութը, ինչպես նաև Նավարեթի՝ որպես հրավիրված հյուրի հայտնվելը<ref name="NME"/>։ === Սյուժե === Տեսահոլովակը սկսվում է այն բանից, երբ Sombr-ը ժամանում է Ջոշ Հյուսթոնի կերպարի կողմից կազմակերպված արվեստի ցուցահանդես՝ «[[We Never Dated]]» երգի հնչյունների ներքո: Նավարեթը արևայրուք է ընդունում դրսում և ձմերուկ ուտում, նախքան Սոմբրին նկատելը, որին Հյուսթոնը և այլ այցելուներ ծաղրում են և ասում, որ նա այդ տեղին չի սազում: Sombr-ը կարճ ժամանակ շփվում է նրա հետ, նախքան սենյակներից մեկը միայնակ մտնելը և հայելու մեջ իր արտացոլումը դիտելը: Այնուհետև ծածկվում է թերթի պաշտպանիչ պատյանով՝ տեսանելի թողնելով միայն աչքերը և ձևացնում, թե ցուցանմուշներից մեկն է: Նավարեթը միակն է, ով գիտի, որ ինքը ներսում է, և հետևում է Հյուսթոնին և նրա ընկերներին, երբ նրանք Սոմբրին տանում են քաղաք՝ երեկույթի: Այնուհետև նրանք տղային մեքենայից դուրս են նետում բլրի գագաթին, և Նավարեթը դուրս է գալիս արկը հանելու համար: Նրանք գիշերվա մնացած մասն անցկացնում են միասին՝ ուսումնասիրելով շրջակայքը և պատրաստվում են համբուրվել, բայց նրանց ընդհատում են հրավառությունները, որոնք միասին դիտում են: Տեսահոլովակում կան տեսարաններ, որտեղ Sombr-ը կատարում է երգը խոշոր պլանով տեսախցիկի առջև, սկզբում թափանցիկ վերնաշապիկով, իսկ հետո առանց վերնաշապիկի<ref>{{cite news |url=https://billboardphilippines.com/culture/lifestyle/inde-navarrette-sombr-my-body-isnt-ready-music-video/ |title=Inde Navarrette to star in Sombr's new music video |work=[[Billboard Philippines]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627042542/https://billboardphilippines.com/culture/lifestyle/inde-navarrette-sombr-my-body-isnt-ready-music-video/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-22 |access-date=2026-06-27 |author=Regis, Ralph}}</ref><ref>{{cite web |url=https://variety.com/2026/music/news/my-body-isnt-ready-video-sombr-inde-navarrette-1236790639/ |title=''Obsession'' star Inde Navarrette helps Sombr fight off insecurity in romantic "My Body Isn't Ready" music video |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627042341/https://variety.com/2026/music/news/my-body-isnt-ready-video-sombr-inde-navarrette-1236790639/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-25 |access-date=2026-06-27 |author=Shanfeld, Ethan}}</ref>։ ==Հիթ-շքերթներ== === Շաբաթական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br>հորիզոնական |- ! scope="row"| Ավստրալիա ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2026-10-12|title=ARIA Top 50 Singles Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=October 12, 2026|access-date=October 9, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|24 |- {{single chart|Austria|46|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=October 10, 2026}} |- {{single chart|Flanders|1|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=September 14, 2026}} |- {{single chart|Wallonia|8|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=October 4, 2026}} |- {{single chart|Canada|31|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=October 6, 2026}} |- ! scope="row"| Canada [[Canada CHR/Top 40|CHR/Top 40]] (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')<ref>{{cite magazine|url=https://ca.billboard.com/charts/canada-chrtop-40/2026-09-19|title=Canada CHR/Top 40: Week of September 19, 2026|magazine=[[Billboard Canada]]|access-date=September 17, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260917062250/https://ca.billboard.com/charts/canada-chrtop-40|archive-date=September 17, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|10 |- ! scope="row"| Canada [[Canada Hot AC|Hot AC]] (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')<ref>{{cite magazine|url=https://ca.billboard.com/charts/canada-hot-ac/2026-09-26|title=Canada Hot AC: Week of September 26, 2026|magazine=[[Billboard Canada]]|access-date=September 26, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926134934/https://ca.billboard.com/charts/canada-hot-ac|archive-date=September 26, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 33 |- ! scope="row"| Croatia International Airplay ([[Top lista]])<ref>{{cite web|url=https://www.top-lista.hr/www/airplay-radio-chart-top100-7-rujna-2026/|title=Airplay Radio Chart Top100 – 7. rujna 2026.|trans-title=Airplay Radio Chart Top100 – 7 September 2026|lang=hr|publisher=[[Top lista]]|date=September 7, 2026|access-date=September 7, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 10 |- {{single chart|Czech Republic|9|year=2026|week=40|rowheader=true|access-date=October 8, 2026}} |- {{single chart|Denmark Airplay|10|year=2026|week=39|rowheader=true|access-date=October 11, 2026}} |- ! scope="row"| Italy Airplay ([[EarOne]])<ref>{{cite web |url=https://earone.com/charts/earone-airplay-radio/2026/30 |title=EarOne Airplay: Settimana #30 dal 17/07/2026 al 23/07/2026 |trans-title=EarOne Airplay: Week #30 from 26/06/2026 to 02/07/2026 |publisher=[[EarOne]] |access-date=July 24, 2026 |date=July 24, 2026 |lang=it}}</ref> | style="text-align:center"|40 |- ! scope="row"| Latvia Airplay ([[LaIPA]])<ref>{{cite web |date=August 4, 2026 |title=Latvijas dziesmu topa līderiem pievienojies Pitbull |trans-title=Pitbull has joined the leaders of the Latvian music charts |url=https://sejas.tvnet.lv/8520882/latvijas-dziesmu-topa-lideriem-pievienojies-pitbull |access-date=August 14, 2026 |website={{Ill|TV Net|lv|TVNET GRUPA}} |publisher=[[Latvian Music Producers Association]] |lang=lv}}</ref> |style="text-align:center"| 16 |- ! scope="row"| Լիբանան ([[The Official Lebanese Top 20|Lebanese Top 20]])<ref>{{cite web|title=OLT20 – Combined Chart – Week of Sunday September 27th, 2026|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1680959147364254|publisher=[[The Official Lebanese Top 20]]|access-date=October 4, 2026|date=September 27, 2026|lang=en|via=[[Facebook]]}}</ref> |style="text-align:center"| 7 |- {{single chart|Dutch40|9|year=2026|week=38|rowheader=true|access-date=September 19, 2026}} |- {{single chart|Dutch100|27|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=October 2, 2026}} |- ! scope="row"| Netherlands Airplay ([[Dutch Charts]])<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=sa&date=20260711&year=2026|title=Nationale Airplay Top 50 – 11/07/2026|website=[[Dutch Charts]]|publisher=[[Radiomonitor]]|date=July 12, 2026|access-date=July 16, 2026|lang=nl}}</ref> |style="text-align:center"| 8 |- ! scope="row"| New Zealand ([[Recorded Music NZ]])<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/singles/2026-10-09|title=Official Top 40 Singles|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=October 9, 2026|access-date=October 9, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|16 |- ! scope="row"| Norway ([[IFPI Norge]])<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/singles/2026-w41/|title=Singel 2026 uke 41|publisher=[[IFPI Norge]]|language=no|access-date=October 10, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 17 |- ! scope="row"| Romania Airplay ([[TopHit]])<ref>{{cite web |title=Top Radio Hits Romania Weekly Chart: Sep 24, 2026 |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ro/weekly/20260918-20260924 |access-date=September 29, 2026 |date=September 25, 2026 |lang=en |publisher=[[TopHit]]}}</ref> |style="text-align:center"| 39 |- ! scope="row"| Russia Airplay ([[TopHit]])<ref name=CIS/> | 189 |- ! scope="row"| San Marino Airplay ([[San Marino RTV|SMRTV Top 50]])<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-url=https://web.archive.org/web/20260930210910/https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-date=September 30, 2026 |title=Top 50 – Radio San Marino RTV – 30/09/2026|lang=it |publisher=[[San Marino RTV]] |date=September 30, 2026 |access-date=October 2, 2026 |url-status=deviated}}</ref> |style="text-align:center"|9 |- ! scope="row"| Slovenia Airplay ([[Radiomonitor]])<ref>{{cite web|url=https://radioairplay.fm/classifiche-musicali/classifiche/slovenia/radio-airplay/39-2026/|title=Slovenia – Radio Airplay Chart: Settimana 39.2026 – dal 18/09/2026 al 24/09/2026|trans-title=Slovenia – Radio Airplay Chart: Week 39.2026 – from 18/09/2026 to 24/09/2026|publisher=[[Radiomonitor]]|website=RadioAirplay.fm|date=September 25, 2026|access-date=September 28, 2026|lang=it}}</ref> |style="text-align:center"| 14 |- ! scope="row"| Sweden ([[Sverigetopplistan]])<ref>{{cite web|url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/41/?dspy=2026&dspp=41|title=Veckolista Singlar, vecka 41, 2026|publisher=[[Sverigetopplistan]]|access-date=October 10, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 22 |- {{single chart|Switzerland|51|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=September 28, 2026}} |- {{single chart|UK|10|date=20260925|rowheader=true|access-date=September 26, 2026}} |- {{single chart|Billboardhot100|30|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=July 7, 2026}} |- {{single chart|Billboardadultpopsongs|12|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=October 10, 2026}} |- {{single chart|Billboardrocksongs|6|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=July 7, 2026}} |- {{single chart|Billboardpopsongs|10|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=October 10, 2026}} |} === Ամսական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br>հորիզոնական |- ! scope="row"| [[Commonwealth of Independent States|CIS]] Airplay (TopHit)<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/global/monthly/202608 |title=Top Radio Hits Global Monthly Chart: August 2026 |publisher=[[TopHit]] |access-date=October 3, 2026 |date=September 4, 2026 |lang=en}}</ref> | 66 |- ! scope="row"| Estonia Airplay (TopHit)<ref>{{cite web|url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ee/monthly/202609|title=Top Radio Hits Estonia Monthly Chart: September 2026|publisher=[[TopHit]]|date=October 2, 2026|access-date=October 4, 2026|lang=en}}</ref> | 17 |- ! scope="row"| Lithuania Airplay (TopHit)<ref>{{cite web|url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/lt/monthly/202609|title=Top Radio Hits Lithuania Monthly Chart: September 2026|publisher=[[TopHit]]|date=October 2, 2026|access-date=October 4, 2026|lang=en}}</ref> | 60 |- ! scope="row"| Romania Airplay (TopHit)<ref>{{cite web|url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ro/monthly/202609 |title=Top Radio Hits Romania Monthly Chart: September 2026|publisher=[[TopHit]]|access-date=October 4, 2026|date=October 2, 2026|lang=en}}</ref> | 52 |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{YouTube|ofywN3NgGqY|logo=1|«My Body Isn’t Ready»}} * [https://www.youtube.com/watch?v=cO2GLBKqzq0&list=RDcO2GLBKqzq0&start_radio=1 My Body Isn’t Ready (The Tonight Show Starring Jimmy Fallon)] {{Արտաքին հղումներ}} 3xgztf3usz0egz8diy8zifllppiar3x 10940487 10940486 2026-10-12T08:03:25Z Գարիկ15 141990 /* Ծանոթագրություններ */ 10940487 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժշտական սինգլ | անվանում = My Body Isn’t Ready | շապիկ = | կատարող = [[Sombr]] | ալբոմ = | թողարկված = 25 հունիսի 2026 | ժանր = փոփ ռոք, սոֆտ ռոք | տևողություն = 3:37 | լեյբլ = SMB, [[Warner Records]] | Продюсер = [[Sombr]], {{iw|Берг, Тони|Тони Берг|en|Tony Berg}} | Автор песни = * [[Sombr|Шейн Буз]] | Хронология = | նախորդ = [[Potential (песня Sombr)|Potential]] | նախորդ_տարեթիվ = 2026 | տարեթիվ = 2026 | Следующий = | След_год = | ավելի = {{YouTube|ofywN3NgGqY|logo=1|«My Body Isn’t Ready» (Official Music Video)}} }} '''«My Body Isn’t Ready»''', ամերիկացի երգիչ-երգահան [[Sombr]]-ի երգը, որը թողարկվել է 2026 թվականի հունիսի 25-ին Warner Records լեյբլում և Sombr-ի սեփական SMB լեյբլում։ Երգը գրել և որպես պրոդյուսեր հանդես է եկել Sombr-ը՝ մշտական համահեղինակ Թոնի Բերգի հետ համատեղ։ Քնարական առումով «My Body Isn’t Ready» երգն անդրադառնում է սեփական մարմնի ընկալման խնդիրներին և դրանց ազդեցությանը հարաբերությունների վրա: Նույն օրը թողարկված երաժշտական տեսահոլովակում Sombr-ը նկարահանվել է ամերիկացի դերասանուհի Ինդե Նավարետեի և ավստրալացի դերասան Ջոշ Հյուսթոնի հետ։ == Պատմություն == «My Body Isn’t Ready» երգի մասին առաջին անգամ հայտարարվել է 2026 թվականի հունիսի 20-ին, երբ Sombr-ը (Շեյն Բուզ) [[ՏիկՏոկ|TikTok]] հարթակում տեղադրեց մի փոքրիկ հատված՝ «ես գրել եմ այս երգը այն մասին, թե ինչպես է ամեն անգամ, երբ ուզում եմ ինչ-որ մեկին, ես չափազանց անվստահ եմ իմ մարմնի նկատմամբ, որպեսզի ինչ-որ բան անեմ դրա դեմ»<ref>{{cite AV media |url=https://www.tiktok.com/@sombr/video/7653235811617410335 |title="My Body Isn't Ready" — out June 25 at 3PM |via=[[TikTok]] |date=2026-06-20 |access-date=2026-06-27 |author=[[Sombr]]}}</ref>։ Ավելի ուշ մամուլի հաղորդագրության մեջ երգը նկարագրվել է որպես «օրհներգային բալլադ», որտեղ նա ներկայացնում է «զարմանալիորեն ազնիվ մտորումներ անվստահության և ինքնագնահատականի մասին»<ref name="NME">{{cite web |url=https://www.nme.com/news/music/sombr-tackles-self-worth-struggles-and-insecurities-on-soaring-new-anthem-my-body-isnt-ready-3953431/ |title=Sombr tackles self-worth struggles and insecurities on soaring new anthem "My Body Isn't Ready" |work=[[NME]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627040916/https://www.nme.com/news/music/sombr-tackles-self-worth-struggles-and-insecurities-on-soaring-new-anthem-my-body-isnt-ready-3953431/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Skinner, Tom}}</ref>։ == Կենդանի կատարումներ == Sombr-ն առաջին անգամ երգը կատարել է ուղիղ եթերում «Tonight Show Starring Jimmy Fallon» շոուի ժամանակ 2026 թվականի հունիսի 25-ին՝ թողարկման օրը<ref>{{cite web |url=https://www.billboard.com/culture/tv-film/sombr-taylor-swift-talk-late-night-performance-watch-1236281735/ |title=Sombr talks Taylor Swift, commands the spotlight for ''Late Night'' performance: Watch |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627041849/https://www.billboard.com/culture/tv-film/sombr-taylor-swift-talk-late-night-performance-watch-1236281735/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Brandle, Lars}}</ref>։<!-- == Կոմպոզիցիա == «My Body Isn’t Ready» — это [[поп-рок]] баллада<ref name="NMF"/>, посвящённая неуверенности в себе, особенно в отношении образа тела, и её влиянию на самооценку и интимные отношения. В посте в [[Instagram]] Sombr написал: «Я надеюсь, что эта песня будет означать разные вещи для разных людей. Её можно воспринимать как метафору. Или же её можно воспринимать буквально как описание того, как я воспринимал своё тело всю свою жизнь. Я хотел написать о своей борьбе, чтобы другие люди, которые, возможно, тоже борются с этим, знали, что они не одиноки. Вы прекрасны, и я люблю вас»<ref>{{cite Instagram |user=Sombr |author=[[Sombr]] |title="My Body Isn't Ready" is out now. Thank you so much @indenavarrette & @jheuston for shining in the music video. I hope this song can mean different things to different people. It can be taken as a metaphor. Or it can be taken literally as a description of how I have perceived my own body, for my whole life. I wanted to write about my struggle so that other people who may also be struggling know that they are not alone. You are beautiful, and I love you. |postid=DaBm5yVmEq1 |via=[[Instagram]] |date=2026-06-25 |access-date=2026-06-27}}</ref>. Песня была написана и спродюсирована Sombr совместно с американским продюсером Тони Бергом<ref>{{cite web |url=https://www.stereoboard.com/content/view/252013/9/ |title=Sombr releases new single "My Body Isn't Ready" |work=[[Stereoboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627034746/https://www.stereoboard.com/content/view/252013/9/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Stickler, Jon}}</ref>. == Արձագանքներ == Линдси Хейвенс из ''[[Billboard]]'' охарактеризовала песню как «созерцательную, медленно развивающуюся композицию», которая «даёт голос сложным чувствам, возникающим при расставании»<ref name="NMF">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/music-news/sombr-phoebe-bridgers-steve-lacy-sza-new-music-friday-guide-1236280261/ |title=Sombr, Phoebe Bridgers, Steve Lacy with SZA & More: New Music Friday Guide |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627034403/https://www.billboard.com/music/music-news/sombr-phoebe-bridgers-steve-lacy-sza-new-music-friday-guide-1236280261/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Havens, Lyndsey}}</ref>. --> == Երաժշտական տեսահոլովակ == Երաժշտական տեսահոլովակը, որը նկարահանվել է մշտական համահեղինակ Գուս Բլեքի կողմից, թողարկվել է երգի հետ միասին 2026 թվականի հունիսի 25-ին։ Տեսահոլովակում Sombr-ը նկարահանվել է ամերիկացի դերասանուհի Ինդե Նավարետի և ավստրալացի դերասան Ջոշ Հյուսթոնի հետ։ Սոմբրը 2026 թվականի հունիսի 22-ին TikTok-ում վերբեռնված տեսանյութում ներկայացրել է տեսանյութը, ինչպես նաև Նավարեթի՝ որպես հրավիրված հյուրի հայտնվելը<ref name="NME"/>։ === Սյուժե === Տեսահոլովակը սկսվում է այն բանից, երբ Sombr-ը ժամանում է Ջոշ Հյուսթոնի կերպարի կողմից կազմակերպված արվեստի ցուցահանդես՝ «[[We Never Dated]]» երգի հնչյունների ներքո: Նավարեթը արևայրուք է ընդունում դրսում և ձմերուկ ուտում, նախքան Սոմբրին նկատելը, որին Հյուսթոնը և այլ այցելուներ ծաղրում են և ասում, որ նա այդ տեղին չի սազում: Sombr-ը կարճ ժամանակ շփվում է նրա հետ, նախքան սենյակներից մեկը միայնակ մտնելը և հայելու մեջ իր արտացոլումը դիտելը: Այնուհետև ծածկվում է թերթի պաշտպանիչ պատյանով՝ տեսանելի թողնելով միայն աչքերը և ձևացնում, թե ցուցանմուշներից մեկն է: Նավարեթը միակն է, ով գիտի, որ ինքը ներսում է, և հետևում է Հյուսթոնին և նրա ընկերներին, երբ նրանք Սոմբրին տանում են քաղաք՝ երեկույթի: Այնուհետև նրանք տղային մեքենայից դուրս են նետում բլրի գագաթին, և Նավարեթը դուրս է գալիս արկը հանելու համար: Նրանք գիշերվա մնացած մասն անցկացնում են միասին՝ ուսումնասիրելով շրջակայքը և պատրաստվում են համբուրվել, բայց նրանց ընդհատում են հրավառությունները, որոնք միասին դիտում են: Տեսահոլովակում կան տեսարաններ, որտեղ Sombr-ը կատարում է երգը խոշոր պլանով տեսախցիկի առջև, սկզբում թափանցիկ վերնաշապիկով, իսկ հետո առանց վերնաշապիկի<ref>{{cite news |url=https://billboardphilippines.com/culture/lifestyle/inde-navarrette-sombr-my-body-isnt-ready-music-video/ |title=Inde Navarrette to star in Sombr's new music video |work=[[Billboard Philippines]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627042542/https://billboardphilippines.com/culture/lifestyle/inde-navarrette-sombr-my-body-isnt-ready-music-video/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-22 |access-date=2026-06-27 |author=Regis, Ralph}}</ref><ref>{{cite web |url=https://variety.com/2026/music/news/my-body-isnt-ready-video-sombr-inde-navarrette-1236790639/ |title=''Obsession'' star Inde Navarrette helps Sombr fight off insecurity in romantic "My Body Isn't Ready" music video |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627042341/https://variety.com/2026/music/news/my-body-isnt-ready-video-sombr-inde-navarrette-1236790639/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-25 |access-date=2026-06-27 |author=Shanfeld, Ethan}}</ref>։ ==Հիթ-շքերթներ== === Շաբաթական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br>հորիզոնական |- ! scope="row"| Ավստրալիա ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2026-10-12|title=ARIA Top 50 Singles Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=October 12, 2026|access-date=October 9, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|24 |- {{single chart|Austria|46|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=October 10, 2026}} |- {{single chart|Flanders|1|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=September 14, 2026}} |- {{single chart|Wallonia|8|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=October 4, 2026}} |- {{single chart|Canada|31|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=October 6, 2026}} |- ! scope="row"| Canada [[Canada CHR/Top 40|CHR/Top 40]] (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')<ref>{{cite magazine|url=https://ca.billboard.com/charts/canada-chrtop-40/2026-09-19|title=Canada CHR/Top 40: Week of September 19, 2026|magazine=[[Billboard Canada]]|access-date=September 17, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260917062250/https://ca.billboard.com/charts/canada-chrtop-40|archive-date=September 17, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|10 |- ! scope="row"| Canada [[Canada Hot AC|Hot AC]] (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')<ref>{{cite magazine|url=https://ca.billboard.com/charts/canada-hot-ac/2026-09-26|title=Canada Hot AC: Week of September 26, 2026|magazine=[[Billboard Canada]]|access-date=September 26, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926134934/https://ca.billboard.com/charts/canada-hot-ac|archive-date=September 26, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 33 |- ! scope="row"| Croatia International Airplay ([[Top lista]])<ref>{{cite web|url=https://www.top-lista.hr/www/airplay-radio-chart-top100-7-rujna-2026/|title=Airplay Radio Chart Top100 – 7. rujna 2026.|trans-title=Airplay Radio Chart Top100 – 7 September 2026|lang=hr|publisher=[[Top lista]]|date=September 7, 2026|access-date=September 7, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 10 |- {{single chart|Czech Republic|9|year=2026|week=40|rowheader=true|access-date=October 8, 2026}} |- {{single chart|Denmark Airplay|10|year=2026|week=39|rowheader=true|access-date=October 11, 2026}} |- ! scope="row"| Italy Airplay ([[EarOne]])<ref>{{cite web |url=https://earone.com/charts/earone-airplay-radio/2026/30 |title=EarOne Airplay: Settimana #30 dal 17/07/2026 al 23/07/2026 |trans-title=EarOne Airplay: Week #30 from 26/06/2026 to 02/07/2026 |publisher=[[EarOne]] |access-date=July 24, 2026 |date=July 24, 2026 |lang=it}}</ref> | style="text-align:center"|40 |- ! scope="row"| Latvia Airplay ([[LaIPA]])<ref>{{cite web |date=August 4, 2026 |title=Latvijas dziesmu topa līderiem pievienojies Pitbull |trans-title=Pitbull has joined the leaders of the Latvian music charts |url=https://sejas.tvnet.lv/8520882/latvijas-dziesmu-topa-lideriem-pievienojies-pitbull |access-date=August 14, 2026 |website={{Ill|TV Net|lv|TVNET GRUPA}} |publisher=[[Latvian Music Producers Association]] |lang=lv}}</ref> |style="text-align:center"| 16 |- ! scope="row"| Լիբանան ([[The Official Lebanese Top 20|Lebanese Top 20]])<ref>{{cite web|title=OLT20 – Combined Chart – Week of Sunday September 27th, 2026|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1680959147364254|publisher=[[The Official Lebanese Top 20]]|access-date=October 4, 2026|date=September 27, 2026|lang=en|via=[[Facebook]]}}</ref> |style="text-align:center"| 7 |- {{single chart|Dutch40|9|year=2026|week=38|rowheader=true|access-date=September 19, 2026}} |- {{single chart|Dutch100|27|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=October 2, 2026}} |- ! scope="row"| Netherlands Airplay ([[Dutch Charts]])<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=sa&date=20260711&year=2026|title=Nationale Airplay Top 50 – 11/07/2026|website=[[Dutch Charts]]|publisher=[[Radiomonitor]]|date=July 12, 2026|access-date=July 16, 2026|lang=nl}}</ref> |style="text-align:center"| 8 |- ! scope="row"| New Zealand ([[Recorded Music NZ]])<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/singles/2026-10-09|title=Official Top 40 Singles|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=October 9, 2026|access-date=October 9, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|16 |- ! scope="row"| Norway ([[IFPI Norge]])<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/singles/2026-w41/|title=Singel 2026 uke 41|publisher=[[IFPI Norge]]|language=no|access-date=October 10, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 17 |- ! scope="row"| Romania Airplay ([[TopHit]])<ref>{{cite web |title=Top Radio Hits Romania Weekly Chart: Sep 24, 2026 |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ro/weekly/20260918-20260924 |access-date=September 29, 2026 |date=September 25, 2026 |lang=en |publisher=[[TopHit]]}}</ref> |style="text-align:center"| 39 |- ! scope="row"| Russia Airplay ([[TopHit]])<ref name=CIS/> | 189 |- ! scope="row"| San Marino Airplay ([[San Marino RTV|SMRTV Top 50]])<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-url=https://web.archive.org/web/20260930210910/https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-date=September 30, 2026 |title=Top 50 – Radio San Marino RTV – 30/09/2026|lang=it |publisher=[[San Marino RTV]] |date=September 30, 2026 |access-date=October 2, 2026 |url-status=deviated}}</ref> |style="text-align:center"|9 |- ! scope="row"| Slovenia Airplay ([[Radiomonitor]])<ref>{{cite web|url=https://radioairplay.fm/classifiche-musicali/classifiche/slovenia/radio-airplay/39-2026/|title=Slovenia – Radio Airplay Chart: Settimana 39.2026 – dal 18/09/2026 al 24/09/2026|trans-title=Slovenia – Radio Airplay Chart: Week 39.2026 – from 18/09/2026 to 24/09/2026|publisher=[[Radiomonitor]]|website=RadioAirplay.fm|date=September 25, 2026|access-date=September 28, 2026|lang=it}}</ref> |style="text-align:center"| 14 |- ! scope="row"| Sweden ([[Sverigetopplistan]])<ref>{{cite web|url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/41/?dspy=2026&dspp=41|title=Veckolista Singlar, vecka 41, 2026|publisher=[[Sverigetopplistan]]|access-date=October 10, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 22 |- {{single chart|Switzerland|51|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=September 28, 2026}} |- {{single chart|UK|10|date=20260925|rowheader=true|access-date=September 26, 2026}} |- {{single chart|Billboardhot100|30|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=July 7, 2026}} |- {{single chart|Billboardadultpopsongs|12|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=October 10, 2026}} |- {{single chart|Billboardrocksongs|6|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=July 7, 2026}} |- {{single chart|Billboardpopsongs|10|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=October 10, 2026}} |} === Ամսական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br>հորիզոնական |- ! scope="row"| [[Commonwealth of Independent States|CIS]] Airplay (TopHit)<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/global/monthly/202608 |title=Top Radio Hits Global Monthly Chart: August 2026 |publisher=[[TopHit]] |access-date=October 3, 2026 |date=September 4, 2026 |lang=en}}</ref> | 66 |- ! scope="row"| Estonia Airplay (TopHit)<ref>{{cite web|url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ee/monthly/202609|title=Top Radio Hits Estonia Monthly Chart: September 2026|publisher=[[TopHit]]|date=October 2, 2026|access-date=October 4, 2026|lang=en}}</ref> | 17 |- ! scope="row"| Lithuania Airplay (TopHit)<ref>{{cite web|url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/lt/monthly/202609|title=Top Radio Hits Lithuania Monthly Chart: September 2026|publisher=[[TopHit]]|date=October 2, 2026|access-date=October 4, 2026|lang=en}}</ref> | 60 |- ! scope="row"| Romania Airplay (TopHit)<ref>{{cite web|url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ro/monthly/202609 |title=Top Radio Hits Romania Monthly Chart: September 2026|publisher=[[TopHit]]|access-date=October 4, 2026|date=October 2, 2026|lang=en}}</ref> | 52 |} ==Հավաստագրեր == {{Certification Table Top|caption=Certifications for "My Body Isn't Ready"}} {{Certification Table Entry|region=Australia|award=Gold|type=single|relyear=2026|certyear=2026|id=2026-10-12|access-date=October 11, 2026}} {{Certification Table Bottom|streaming=true|nosales=true|noshipments=true}} ==Թողարկման պատմություն== {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Երկիր ! scope="col"| Ամսաթիվ ! scope="col"| Ֆորմատ ! scope="col"| Լեյբլ ! scope="col"| Ծնթ. |- ! scope="row"| Տարբեր | Հունիսի 25, 2026 | {{hlist|[[Թվային ներբեռնում]]|[[սթրիմինգ]]}} | {{hlist|SMB|[[Warner Records|Warner]]}} | style="text-align:center"| <ref name="Spotify">{{cite web |url=https://open.spotify.com/album/27fL8TMJUfW4XRXZqougTh/ |title=My Body Isn't Ready – Single by Sombr |via=[[Spotify]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260627032300/https://open.spotify.com/album/27fL8TMJUfW4XRXZqougTh/ |archive-date=June 27, 2026 |date=June 25, 2026 |access-date=June 27, 2026}}</ref> |- ! scope="row"| Իտալիա | Հունիսի 26, 2026 | [[Radio airplay]] | Warner | style="text-align:center"| <ref>{{cite web |last1=Daniele |first1=Sara |title=My Body Isn't Ready - SOMBR |url=https://earone.com/post/55fe7dbfeb58/sombr-my-body-isnt-ready |website=EarOne |access-date=July 4, 2026 |date=June 26, 2026}}</ref> |- ! scope="row"|ԱՄՆ | Հունիսի 30, 2026 | [[Contemporary hit radio]] | {{hlist|SMB|Warner}} | style="text-align:center"| <ref>{{Cite web |title=A Recap of Radio Add Recaps |url= https://www.hitsdailydouble.com/news/radio/a-recap-of-radio-add-recaps-2026-06-30 |access-date=2026-07-01 |website=www.hitsdailydouble.com |language=en}}</ref> |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{YouTube|ofywN3NgGqY|logo=1|«My Body Isn’t Ready»}} * [https://www.youtube.com/watch?v=cO2GLBKqzq0&list=RDcO2GLBKqzq0&start_radio=1 My Body Isn’t Ready (The Tonight Show Starring Jimmy Fallon)] {{Արտաքին հղումներ}} h5l1hyskbe3z332k7ife34etr0mnfh3 10940488 10940487 2026-10-12T08:03:44Z Գարիկ15 141990 /* Շաբաթական հիթ-շքերթներ */ 10940488 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժշտական սինգլ | անվանում = My Body Isn’t Ready | շապիկ = | կատարող = [[Sombr]] | ալբոմ = | թողարկված = 25 հունիսի 2026 | ժանր = փոփ ռոք, սոֆտ ռոք | տևողություն = 3:37 | լեյբլ = SMB, [[Warner Records]] | Продюсер = [[Sombr]], {{iw|Берг, Тони|Тони Берг|en|Tony Berg}} | Автор песни = * [[Sombr|Шейн Буз]] | Хронология = | նախորդ = [[Potential (песня Sombr)|Potential]] | նախորդ_տարեթիվ = 2026 | տարեթիվ = 2026 | Следующий = | След_год = | ավելի = {{YouTube|ofywN3NgGqY|logo=1|«My Body Isn’t Ready» (Official Music Video)}} }} '''«My Body Isn’t Ready»''', ամերիկացի երգիչ-երգահան [[Sombr]]-ի երգը, որը թողարկվել է 2026 թվականի հունիսի 25-ին Warner Records լեյբլում և Sombr-ի սեփական SMB լեյբլում։ Երգը գրել և որպես պրոդյուսեր հանդես է եկել Sombr-ը՝ մշտական համահեղինակ Թոնի Բերգի հետ համատեղ։ Քնարական առումով «My Body Isn’t Ready» երգն անդրադառնում է սեփական մարմնի ընկալման խնդիրներին և դրանց ազդեցությանը հարաբերությունների վրա: Նույն օրը թողարկված երաժշտական տեսահոլովակում Sombr-ը նկարահանվել է ամերիկացի դերասանուհի Ինդե Նավարետեի և ավստրալացի դերասան Ջոշ Հյուսթոնի հետ։ == Պատմություն == «My Body Isn’t Ready» երգի մասին առաջին անգամ հայտարարվել է 2026 թվականի հունիսի 20-ին, երբ Sombr-ը (Շեյն Բուզ) [[ՏիկՏոկ|TikTok]] հարթակում տեղադրեց մի փոքրիկ հատված՝ «ես գրել եմ այս երգը այն մասին, թե ինչպես է ամեն անգամ, երբ ուզում եմ ինչ-որ մեկին, ես չափազանց անվստահ եմ իմ մարմնի նկատմամբ, որպեսզի ինչ-որ բան անեմ դրա դեմ»<ref>{{cite AV media |url=https://www.tiktok.com/@sombr/video/7653235811617410335 |title="My Body Isn't Ready" — out June 25 at 3PM |via=[[TikTok]] |date=2026-06-20 |access-date=2026-06-27 |author=[[Sombr]]}}</ref>։ Ավելի ուշ մամուլի հաղորդագրության մեջ երգը նկարագրվել է որպես «օրհներգային բալլադ», որտեղ նա ներկայացնում է «զարմանալիորեն ազնիվ մտորումներ անվստահության և ինքնագնահատականի մասին»<ref name="NME">{{cite web |url=https://www.nme.com/news/music/sombr-tackles-self-worth-struggles-and-insecurities-on-soaring-new-anthem-my-body-isnt-ready-3953431/ |title=Sombr tackles self-worth struggles and insecurities on soaring new anthem "My Body Isn't Ready" |work=[[NME]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627040916/https://www.nme.com/news/music/sombr-tackles-self-worth-struggles-and-insecurities-on-soaring-new-anthem-my-body-isnt-ready-3953431/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Skinner, Tom}}</ref>։ == Կենդանի կատարումներ == Sombr-ն առաջին անգամ երգը կատարել է ուղիղ եթերում «Tonight Show Starring Jimmy Fallon» շոուի ժամանակ 2026 թվականի հունիսի 25-ին՝ թողարկման օրը<ref>{{cite web |url=https://www.billboard.com/culture/tv-film/sombr-taylor-swift-talk-late-night-performance-watch-1236281735/ |title=Sombr talks Taylor Swift, commands the spotlight for ''Late Night'' performance: Watch |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627041849/https://www.billboard.com/culture/tv-film/sombr-taylor-swift-talk-late-night-performance-watch-1236281735/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Brandle, Lars}}</ref>։<!-- == Կոմպոզիցիա == «My Body Isn’t Ready» — это [[поп-рок]] баллада<ref name="NMF"/>, посвящённая неуверенности в себе, особенно в отношении образа тела, и её влиянию на самооценку и интимные отношения. В посте в [[Instagram]] Sombr написал: «Я надеюсь, что эта песня будет означать разные вещи для разных людей. Её можно воспринимать как метафору. Или же её можно воспринимать буквально как описание того, как я воспринимал своё тело всю свою жизнь. Я хотел написать о своей борьбе, чтобы другие люди, которые, возможно, тоже борются с этим, знали, что они не одиноки. Вы прекрасны, и я люблю вас»<ref>{{cite Instagram |user=Sombr |author=[[Sombr]] |title="My Body Isn't Ready" is out now. Thank you so much @indenavarrette & @jheuston for shining in the music video. I hope this song can mean different things to different people. It can be taken as a metaphor. Or it can be taken literally as a description of how I have perceived my own body, for my whole life. I wanted to write about my struggle so that other people who may also be struggling know that they are not alone. You are beautiful, and I love you. |postid=DaBm5yVmEq1 |via=[[Instagram]] |date=2026-06-25 |access-date=2026-06-27}}</ref>. Песня была написана и спродюсирована Sombr совместно с американским продюсером Тони Бергом<ref>{{cite web |url=https://www.stereoboard.com/content/view/252013/9/ |title=Sombr releases new single "My Body Isn't Ready" |work=[[Stereoboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627034746/https://www.stereoboard.com/content/view/252013/9/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Stickler, Jon}}</ref>. == Արձագանքներ == Линдси Хейвенс из ''[[Billboard]]'' охарактеризовала песню как «созерцательную, медленно развивающуюся композицию», которая «даёт голос сложным чувствам, возникающим при расставании»<ref name="NMF">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/music-news/sombr-phoebe-bridgers-steve-lacy-sza-new-music-friday-guide-1236280261/ |title=Sombr, Phoebe Bridgers, Steve Lacy with SZA & More: New Music Friday Guide |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627034403/https://www.billboard.com/music/music-news/sombr-phoebe-bridgers-steve-lacy-sza-new-music-friday-guide-1236280261/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |author=Havens, Lyndsey}}</ref>. --> == Երաժշտական տեսահոլովակ == Երաժշտական տեսահոլովակը, որը նկարահանվել է մշտական համահեղինակ Գուս Բլեքի կողմից, թողարկվել է երգի հետ միասին 2026 թվականի հունիսի 25-ին։ Տեսահոլովակում Sombr-ը նկարահանվել է ամերիկացի դերասանուհի Ինդե Նավարետի և ավստրալացի դերասան Ջոշ Հյուսթոնի հետ։ Սոմբրը 2026 թվականի հունիսի 22-ին TikTok-ում վերբեռնված տեսանյութում ներկայացրել է տեսանյութը, ինչպես նաև Նավարեթի՝ որպես հրավիրված հյուրի հայտնվելը<ref name="NME"/>։ === Սյուժե === Տեսահոլովակը սկսվում է այն բանից, երբ Sombr-ը ժամանում է Ջոշ Հյուսթոնի կերպարի կողմից կազմակերպված արվեստի ցուցահանդես՝ «[[We Never Dated]]» երգի հնչյունների ներքո: Նավարեթը արևայրուք է ընդունում դրսում և ձմերուկ ուտում, նախքան Սոմբրին նկատելը, որին Հյուսթոնը և այլ այցելուներ ծաղրում են և ասում, որ նա այդ տեղին չի սազում: Sombr-ը կարճ ժամանակ շփվում է նրա հետ, նախքան սենյակներից մեկը միայնակ մտնելը և հայելու մեջ իր արտացոլումը դիտելը: Այնուհետև ծածկվում է թերթի պաշտպանիչ պատյանով՝ տեսանելի թողնելով միայն աչքերը և ձևացնում, թե ցուցանմուշներից մեկն է: Նավարեթը միակն է, ով գիտի, որ ինքը ներսում է, և հետևում է Հյուսթոնին և նրա ընկերներին, երբ նրանք Սոմբրին տանում են քաղաք՝ երեկույթի: Այնուհետև նրանք տղային մեքենայից դուրս են նետում բլրի գագաթին, և Նավարեթը դուրս է գալիս արկը հանելու համար: Նրանք գիշերվա մնացած մասն անցկացնում են միասին՝ ուսումնասիրելով շրջակայքը և պատրաստվում են համբուրվել, բայց նրանց ընդհատում են հրավառությունները, որոնք միասին դիտում են: Տեսահոլովակում կան տեսարաններ, որտեղ Sombr-ը կատարում է երգը խոշոր պլանով տեսախցիկի առջև, սկզբում թափանցիկ վերնաշապիկով, իսկ հետո առանց վերնաշապիկի<ref>{{cite news |url=https://billboardphilippines.com/culture/lifestyle/inde-navarrette-sombr-my-body-isnt-ready-music-video/ |title=Inde Navarrette to star in Sombr's new music video |work=[[Billboard Philippines]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627042542/https://billboardphilippines.com/culture/lifestyle/inde-navarrette-sombr-my-body-isnt-ready-music-video/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-22 |access-date=2026-06-27 |author=Regis, Ralph}}</ref><ref>{{cite web |url=https://variety.com/2026/music/news/my-body-isnt-ready-video-sombr-inde-navarrette-1236790639/ |title=''Obsession'' star Inde Navarrette helps Sombr fight off insecurity in romantic "My Body Isn't Ready" music video |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20260627042341/https://variety.com/2026/music/news/my-body-isnt-ready-video-sombr-inde-navarrette-1236790639/ |archive-date=2026-06-27 |date=2026-06-25 |access-date=2026-06-27 |author=Shanfeld, Ethan}}</ref>։ ==Հիթ-շքերթներ== === Շաբաթական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br>հորիզոնական |- ! scope="row"| Ավստրալիա ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2026-10-12|title=ARIA Top 50 Singles Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=October 12, 2026|access-date=October 9, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|24 |- {{single chart|Austria|46|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=October 10, 2026}} |- {{single chart|Flanders|1|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=September 14, 2026}} |- {{single chart|Wallonia|8|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=October 4, 2026}} |- {{single chart|Canada|31|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=October 6, 2026}} |- ! scope="row"| Canada [[Canada CHR/Top 40|CHR/Top 40]] (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')<ref>{{cite magazine|url=https://ca.billboard.com/charts/canada-chrtop-40/2026-09-19|title=Canada CHR/Top 40: Week of September 19, 2026|magazine=[[Billboard Canada]]|access-date=September 17, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260917062250/https://ca.billboard.com/charts/canada-chrtop-40|archive-date=September 17, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|10 |- ! scope="row"| Canada [[Canada Hot AC|Hot AC]] (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')<ref>{{cite magazine|url=https://ca.billboard.com/charts/canada-hot-ac/2026-09-26|title=Canada Hot AC: Week of September 26, 2026|magazine=[[Billboard Canada]]|access-date=September 26, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926134934/https://ca.billboard.com/charts/canada-hot-ac|archive-date=September 26, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 33 |- ! scope="row"| Croatia International Airplay ([[Top lista]])<ref>{{cite web|url=https://www.top-lista.hr/www/airplay-radio-chart-top100-7-rujna-2026/|title=Airplay Radio Chart Top100 – 7. rujna 2026.|trans-title=Airplay Radio Chart Top100 – 7 September 2026|lang=hr|publisher=[[Top lista]]|date=September 7, 2026|access-date=September 7, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 10 |- {{single chart|Czech Republic|9|year=2026|week=40|rowheader=true|access-date=October 8, 2026}} |- {{single chart|Denmark Airplay|10|year=2026|week=39|rowheader=true|access-date=October 11, 2026}} |- ! scope="row"| Italy Airplay ([[EarOne]])<ref>{{cite web |url=https://earone.com/charts/earone-airplay-radio/2026/30 |title=EarOne Airplay: Settimana #30 dal 17/07/2026 al 23/07/2026 |trans-title=EarOne Airplay: Week #30 from 26/06/2026 to 02/07/2026 |publisher=[[EarOne]] |access-date=July 24, 2026 |date=July 24, 2026 |lang=it}}</ref> | style="text-align:center"|40 |- ! scope="row"| Latvia Airplay ([[LaIPA]])<ref>{{cite web |date=August 4, 2026 |title=Latvijas dziesmu topa līderiem pievienojies Pitbull |trans-title=Pitbull has joined the leaders of the Latvian music charts |url=https://sejas.tvnet.lv/8520882/latvijas-dziesmu-topa-lideriem-pievienojies-pitbull |access-date=August 14, 2026 |website={{Ill|TV Net|lv|TVNET GRUPA}} |publisher=[[Latvian Music Producers Association]] |lang=lv}}</ref> |style="text-align:center"| 16 |- ! scope="row"| Լիբանան ([[The Official Lebanese Top 20|Lebanese Top 20]])<ref>{{cite web|title=OLT20 – Combined Chart – Week of Sunday September 27th, 2026|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1680959147364254|publisher=[[The Official Lebanese Top 20]]|access-date=October 4, 2026|date=September 27, 2026|lang=en|via=[[Facebook]]}}</ref> |style="text-align:center"| 7 |- {{single chart|Dutch40|9|year=2026|week=38|rowheader=true|access-date=September 19, 2026}} |- {{single chart|Dutch100|27|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=October 2, 2026}} |- ! scope="row"| Netherlands Airplay ([[Dutch Charts]])<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=sa&date=20260711&year=2026|title=Nationale Airplay Top 50 – 11/07/2026|website=[[Dutch Charts]]|publisher=[[Radiomonitor]]|date=July 12, 2026|access-date=July 16, 2026|lang=nl}}</ref> |style="text-align:center"| 8 |- ! scope="row"| New Zealand ([[Recorded Music NZ]])<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/singles/2026-10-09|title=Official Top 40 Singles|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=October 9, 2026|access-date=October 9, 2026}}</ref> | style="text-align:center"|16 |- ! scope="row"| Norway ([[IFPI Norge]])<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/singles/2026-w41/|title=Singel 2026 uke 41|publisher=[[IFPI Norge]]|language=no|access-date=October 10, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 17 |- ! scope="row"| Romania Airplay ([[TopHit]])<ref>{{cite web |title=Top Radio Hits Romania Weekly Chart: Sep 24, 2026 |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ro/weekly/20260918-20260924 |access-date=September 29, 2026 |date=September 25, 2026 |lang=en |publisher=[[TopHit]]}}</ref> |style="text-align:center"| 39 |- ! scope="row"| Russia Airplay ([[TopHit]]) | 189 |- ! scope="row"| San Marino Airplay ([[San Marino RTV|SMRTV Top 50]])<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-url=https://web.archive.org/web/20260930210910/https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-date=September 30, 2026 |title=Top 50 – Radio San Marino RTV – 30/09/2026|lang=it |publisher=[[San Marino RTV]] |date=September 30, 2026 |access-date=October 2, 2026 |url-status=deviated}}</ref> |style="text-align:center"|9 |- ! scope="row"| Slovenia Airplay ([[Radiomonitor]])<ref>{{cite web|url=https://radioairplay.fm/classifiche-musicali/classifiche/slovenia/radio-airplay/39-2026/|title=Slovenia – Radio Airplay Chart: Settimana 39.2026 – dal 18/09/2026 al 24/09/2026|trans-title=Slovenia – Radio Airplay Chart: Week 39.2026 – from 18/09/2026 to 24/09/2026|publisher=[[Radiomonitor]]|website=RadioAirplay.fm|date=September 25, 2026|access-date=September 28, 2026|lang=it}}</ref> |style="text-align:center"| 14 |- ! scope="row"| Sweden ([[Sverigetopplistan]])<ref>{{cite web|url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/41/?dspy=2026&dspp=41|title=Veckolista Singlar, vecka 41, 2026|publisher=[[Sverigetopplistan]]|access-date=October 10, 2026}}</ref> |style="text-align:center"| 22 |- {{single chart|Switzerland|51|artist=Sombr|song=My Body Isn't Ready|rowheader=true|access-date=September 28, 2026}} |- {{single chart|UK|10|date=20260925|rowheader=true|access-date=September 26, 2026}} |- {{single chart|Billboardhot100|30|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=July 7, 2026}} |- {{single chart|Billboardadultpopsongs|12|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=October 10, 2026}} |- {{single chart|Billboardrocksongs|6|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=July 7, 2026}} |- {{single chart|Billboardpopsongs|10|artist=Sombr|rowheader=true|access-date=October 10, 2026}} |} === Ամսական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col"| Հիթ-շքերթ (2026) ! scope="col"| Ամենաբարձր<br>հորիզոնական |- ! scope="row"| [[Commonwealth of Independent States|CIS]] Airplay (TopHit)<ref>{{cite web |url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/global/monthly/202608 |title=Top Radio Hits Global Monthly Chart: August 2026 |publisher=[[TopHit]] |access-date=October 3, 2026 |date=September 4, 2026 |lang=en}}</ref> | 66 |- ! scope="row"| Estonia Airplay (TopHit)<ref>{{cite web|url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ee/monthly/202609|title=Top Radio Hits Estonia Monthly Chart: September 2026|publisher=[[TopHit]]|date=October 2, 2026|access-date=October 4, 2026|lang=en}}</ref> | 17 |- ! scope="row"| Lithuania Airplay (TopHit)<ref>{{cite web|url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/lt/monthly/202609|title=Top Radio Hits Lithuania Monthly Chart: September 2026|publisher=[[TopHit]]|date=October 2, 2026|access-date=October 4, 2026|lang=en}}</ref> | 60 |- ! scope="row"| Romania Airplay (TopHit)<ref>{{cite web|url=https://tophit.com/chart/top/radio/hits/ro/monthly/202609 |title=Top Radio Hits Romania Monthly Chart: September 2026|publisher=[[TopHit]]|access-date=October 4, 2026|date=October 2, 2026|lang=en}}</ref> | 52 |} ==Հավաստագրեր == {{Certification Table Top|caption=Certifications for "My Body Isn't Ready"}} {{Certification Table Entry|region=Australia|award=Gold|type=single|relyear=2026|certyear=2026|id=2026-10-12|access-date=October 11, 2026}} {{Certification Table Bottom|streaming=true|nosales=true|noshipments=true}} ==Թողարկման պատմություն== {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Երկիր ! scope="col"| Ամսաթիվ ! scope="col"| Ֆորմատ ! scope="col"| Լեյբլ ! scope="col"| Ծնթ. |- ! scope="row"| Տարբեր | Հունիսի 25, 2026 | {{hlist|[[Թվային ներբեռնում]]|[[սթրիմինգ]]}} | {{hlist|SMB|[[Warner Records|Warner]]}} | style="text-align:center"| <ref name="Spotify">{{cite web |url=https://open.spotify.com/album/27fL8TMJUfW4XRXZqougTh/ |title=My Body Isn't Ready – Single by Sombr |via=[[Spotify]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260627032300/https://open.spotify.com/album/27fL8TMJUfW4XRXZqougTh/ |archive-date=June 27, 2026 |date=June 25, 2026 |access-date=June 27, 2026}}</ref> |- ! scope="row"| Իտալիա | Հունիսի 26, 2026 | [[Radio airplay]] | Warner | style="text-align:center"| <ref>{{cite web |last1=Daniele |first1=Sara |title=My Body Isn't Ready - SOMBR |url=https://earone.com/post/55fe7dbfeb58/sombr-my-body-isnt-ready |website=EarOne |access-date=July 4, 2026 |date=June 26, 2026}}</ref> |- ! scope="row"|ԱՄՆ | Հունիսի 30, 2026 | [[Contemporary hit radio]] | {{hlist|SMB|Warner}} | style="text-align:center"| <ref>{{Cite web |title=A Recap of Radio Add Recaps |url= https://www.hitsdailydouble.com/news/radio/a-recap-of-radio-add-recaps-2026-06-30 |access-date=2026-07-01 |website=www.hitsdailydouble.com |language=en}}</ref> |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{YouTube|ofywN3NgGqY|logo=1|«My Body Isn’t Ready»}} * [https://www.youtube.com/watch?v=cO2GLBKqzq0&list=RDcO2GLBKqzq0&start_radio=1 My Body Isn’t Ready (The Tonight Show Starring Jimmy Fallon)] {{Արտաքին հղումներ}} a1bcbdbyaaecw6xso6piry1cl8w3h52 1 1342812 10940476 2026-10-12T07:39:31Z Նարեկ15 162043 +{{ԹՀ/նոր|ru|My Body Isn’t Ready|153743435|10940472|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} 10940476 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|ru|My Body Isn’t Ready|153743435|10940472|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} 25oxrpk08v57byj8kh97uc7e316f1jh 3 1342813 10940481 2026-10-12T07:47:30Z Արեն Ձավարյան 75558 +{{subst:ողջույն}} 10940481 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:Wiki Loves Monuments Logo notext.svg|50px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:Վիքին սիրում է հուշարձաններ 2026]] [[Պատկեր:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության խմբագրաթոնի պատկերանիշ.png|50px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության]] [[Պատկեր:Աշխարհի հուշարձաններ.png|50px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Աշխարհի հուշարձաններ]] * [[Վիքիպեդիա:Վիքին սիրում է հուշարձաններ 2026| '''Վիքին սիրում է հուշարձաններ''']] * [[Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության| '''Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության''']] * [[Վիքինախագիծ:Աշխարհի հուշարձաններ|'''Աշխարհի հուշարձաններ խմբագրաթոն''']] * [[Վիքինախագիծ:Քուլ Վիքի|'''Քուլ Վիքի''']] * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Արեն Ձավարյան|Արեն]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արեն Ձավարյան|քննարկում]]) 07:47, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} 20kzc00njbfh54qdr9v5y65qs4w7p3o 0 1342814 10940490 2026-10-12T08:10:10Z ~2026-47327-75 176112 Նոր էջ «'''Գիբսի պարադոքս''', [[ջերմադինամիկա]]կան պարադոքս՝ եթե բացակայում է անընդհատությունը [[Էնտրոպիա (ջերմադինամիկա)|էնտրոպիա]]յի համար՝ տարբեր գազերի խառնումից միանման գազերի խառնմանը անցնելու ժամանակ, էնտրոպիայի խառնման նախնական արժեքը դառնում է զրո: Պարադոքսը ձև...»: 10940490 wikitext text/x-wiki '''Գիբսի պարադոքս''', [[ջերմադինամիկա]]կան պարադոքս՝ եթե բացակայում է անընդհատությունը [[Էնտրոպիա (ջերմադինամիկա)|էնտրոպիա]]յի համար՝ տարբեր գազերի խառնումից միանման գազերի խառնմանը անցնելու ժամանակ, էնտրոպիայի խառնման նախնական արժեքը դառնում է զրո: Պարադոքսը ձևակերպվել է [[Ջոզայա Գիբս|Ջ. Վ. Գիբսի]] կողմից 1875 թվականին՝ դրա բացատրության տարբերակի հետ միասին: Գիբսն ինքը ոչ մի պարադոքսալ բան չի տեսել խառնման էնտրոպիայի վարքագծի մեջ: «Գիբսի պարադոքս» տերմինը, հավանաբար, առաջին անգամ օգտագործվել է Օ. Վիդեբուրգի կողմից (1894)<ref>{{книга|автор=Wiedeburg O. |часть=Das Gibbs’sche Paradoxon|ссылка часть=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.18942891206/abstract|заглавие=''Annalen der Physik'', 1894, '''289''' (12)}} — S. 684—697. — {{DOI|10.1002/andp.18942891206}}</ref>: Երբեմն Գիբսի պարադոքսը վերաբերում է էնտրոպիայի ակնհայտ ոչ [[Ադիտիվություն|ադիտիվությանը]], երբ խառնվում են նույն [[իդեալական գազ]]ի երկու ծավալներ: [[Պատկեր:Парадокс Гиббса.png|thumb|300px|<center> А և В գազերի խառնումը]] == Պարադոքսի ձևակերպումը == <math>T</math> ջերմաստիճանով և <math>V</math> ծավալ զբաղեցնող <math>S</math> իդեալական գազի էնտրոպիան հավասար է : <math> S = n \left[ C_V \ln T +R \ln \frac{V}{n} + S_0 \right] </math>, որտեղ <math>n</math>-ը իդեալական գազի [[մոլ]]երի ([[նյութի քանակ]]ի) քանակն է, <math>C_V</math>-ն՝ գազի մոլային [[ջերմունակություն]]ը հաստատուն ծավալի դեպքում, <math>R-</math>ը՝ [[Գազային հաստատուն|ունիվերսալ գազային հաստատունը]] (8.31446 Ջ/(մոլ∙Կ)), <math>S_0</math>-ն՝ <math>n</math>-ից անկախ հաստատուն։ Դիտարկենք երկու սկզբնապես առանձնացված իդեալական գազերի՝ A և B-ի (տե՛ս նկարը) իզոթերմ խառնումը, որոնք տեղադրված են նյութի համար անթափանց դիաթերմիկ (ջերմափոխանցման) պատերով տուփի մեջ և նմանատիպ միջնորմով, որը տուփը բաժանում է տարբեր գազերով երկու մասի։ Երկու մասերն էլ ունեն նույն ծավալները՝ <math>V^{(A)} = V^{(B)} = V</math> և պարունակում են <math>n^{(A)} = n^{(B)} = n</math> մոլ գազեր՝ <math>T</math> ջերմաստիճանով (սա ավտոմատ կերպով նշանակում է ճնշումների հավասարություն տուփի երկու մասերում)։ Տուփը տեղադրված է նույն <math>T</math> ջերմաստիճան ունեցող ջերմակարգավորիչի մեջ, որը ապահովում է գազի ջերմաստիճանների հավասարություն մեզ հետաքրքրող վիճակներում, և միջնորմը հագեցած է բացվող դռնով (խցան, ծորակ, փական)։ Միջնորմի երկու կողմերում գտնվող գազերի մոլային ջերմունակությունները ենթադրվում են նույնը։ Օգտագործելով վերը նշված իդեալական գազի էնտրոպիայի արտահայտությունը և հաշվի առնելով էնտրոպիայի գումարելիությունը, համակարգի ծավալի կրկնապատկումը միջնորմը հեռացնելուց հետո (դռան բացումից) և այն փաստը, որ <math>A</math> և <math>B</math> իդեալական գազերի խառնուրդը նույնպես իդեալական գազ է, հեշտ է գտնել իդեալական գազերի <math>\Delta S</math> խառնման էնտրոպիան միջնորմում դուռը բացելուց հետո: Վերը նշված բանաձևի համաձայն, համակարգի <math>S_1</math> էնտրոպիան՝ մինչև միջնորմը հեռացնելը, հավասար է նրա մասերի էնտրոպիաների գումարին և կազմում է : <math> S_1 = 2n \left[ C_V \ln T +R \ln\frac{V}{n} + S_0 \right ]</math>, իսկ միջնորմը հեռացնելուց հետո առաջացած կրկնապատկված ծավալի համակարգի <math>S_2</math> էնտրոպիան՝ : <math> S_2 = 2n \left[ C_V \ln T +R \ln \frac{2V}{n} + S_0 \right]</math>: Խառնման էնտրոպիան կազմում է : <math> \Delta S \equiv S_2 - S_1 = 2nR \ln 2 </math> և կախված է միայն գազերի քանակից (մոլերի քանակից), այլ ոչ դրանց բնույթից։ Եթե ​​նույն գազը գտնվում է միջնորմի երկու կողմերում, ապա դուռը բացելը (տուփի մասերը հաղորդակցվող անոթների վերածելը) կամ միջնորմը հեռացնելը չի ​​փոխում համակարգի թերմոդինամիկ վիճակը և չի առաջացնում էնտրոպիայի փոփոխություն: Իրոք, եթե հաշվի առնենք <math>A</math> և <math>B</math> ենթահամակարգերի նույնությունը, իդեալական գազի էնտրոպիայի արտահայտությունից ստանում ենք՝ : <math> S_1 = 2 n \left[ C_V \ln T +R \ln \frac{V}{n} + S_0 \right] </math>: Հաշվի առնելով, որ նյութի ծավալը և քանակը (մոլերի քանակը) ադիտիվ մեծություններ են, միջնորմը հեռացնելուց հետո համակարգի էնտրոպիան կլինի՝ : <math> S_2 = 2 n \left[ C_V \ln T +R \ln \frac{2V}{2n} + S_0 \right] </math>: Հետևաբար, նույն գազի երկու չափաբաժինները խառնելու էնտրոպիան կլինի զրո՝ : <math> \Delta S = S_2 - S_1 = 0 </math>: Վերջապես [[Իզոթերմ պրոցես|իզոթերմ խառնման]] էնտրոպիայի համար ստանում ենք՝ : <math>{\Delta S} = \begin{cases} 2nR \ln 2 ~~~(1 \neq 2), \\ 0 ~~~~~~~~~~~~~~~(1 = 2). \end{cases}</math> - Իդեալական գազերի խառնման էնտրոպիա: [[Ադիաբատական գործընթաց|Ադիաբատ խառնման պրոցեսը]] դիտարկելով ստացվում է նույն արդյունքը, որը արտահայտում է Գիբսի պարադոքսը իդեալական գազերի համար, երբ խառնվում են երկու տարբեր իդեալական գազեր նույնական մոլային ջերմունակություններով, համակարգի էնտրոպիան նույն չափով աճում է՝ անկախ գազերի միջև տարբերության աստիճանից, մինչդեռ նույնական գազերը խառնելիս էնտրոպիայի փոփոխություն տեղի չի ունենում: Այլ կերպ ասած, ցանկացած աստիճանի տարբերությամբ իդեալական գազերից նույնական գազերի անցնելիս խառնման էնտրոպիան կտրուկ փոխվում է հաստատուն արժեքից զրոյի («խառնման էնտրոպիայի պարադոքսալ ցատկ»){{sfn|Вукалович|1972|с=184}}: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Ջերմադինամիկա]] [[Կատեգորիա:Ֆիզիկական պարադոքսներ]] [[Կատեգորիա:Քվանտային վիճակագրություն]] s4pvmylw5eytsstxgtp3zumpfanoi4r 3 1342815 10940496 2026-10-12T08:30:14Z 23artashes 2675 +{{subst:ողջույն}} 10940496 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:Wiki Loves Monuments Logo notext.svg|50px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:Վիքին սիրում է հուշարձաններ 2026]] [[Պատկեր:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության խմբագրաթոնի պատկերանիշ.png|50px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության]] [[Պատկեր:Աշխարհի հուշարձաններ.png|50px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Աշխարհի հուշարձաններ]] * [[Վիքիպեդիա:Վիքին սիրում է հուշարձաններ 2026| '''Վիքին սիրում է հուշարձաններ''']] * [[Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության| '''Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության''']] * [[Վիքինախագիծ:Աշխարհի հուշարձաններ|'''Աշխարհի հուշարձաններ խմբագրաթոն''']] * [[Վիքինախագիծ:Քուլ Վիքի|'''Քուլ Վիքի''']] * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 08:30, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} 101s7ctc2jiscblr5vwprhmoio5j1ni 0 1342816 10940503 2026-10-12T08:50:18Z ~2026-47327-75 176112 Նոր էջ «'''Քվանտային պարամագնիսական ուժեղացուցիչներ''' ակտիվ (շրջված բնակեցվածությամբ) նյութի մեջ [[Հարկադրական ճառագայթում|ստիպողական ճառագայթման]] հիման վրա [[էլեկտրամագնիսական դաշտի էներգիա]]յի աճ իրագործող սարք։ Օպտիկական քվանտային գեներատորներից՝ [[լազեր]]ներից տա...»: 10940503 wikitext text/x-wiki '''Քվանտային պարամագնիսական ուժեղացուցիչներ''' ակտիվ (շրջված բնակեցվածությամբ) նյութի մեջ [[Հարկադրական ճառագայթում|ստիպողական ճառագայթման]] հիման վրա [[էլեկտրամագնիսական դաշտի էներգիա]]յի աճ իրագործող սարք։ Օպտիկական քվանտային գեներատորներից՝ [[լազեր]]ներից տարբերվում է նրանով, որ դրական ետադարձ կապը, որը սովորաբար իրականացվում է [[հայելի]]ների միջոցով, կամ բացակայում է, կամ այնքան փոքր է, որ շեմայինից բարձր էնեգիայի աճ չի ստացվում (ինքնագրգռման պայման): == Գրականություն == * Штейншлейгер В. Б., Мисежников Г. С., Лифанов П,С., Квантовые усилители СВЧ (мазеры), М., 1971. * Корниенко Л. С., Штейншлейгер В. Б., Квантовые усилители и их применение в космических исследованиях // УФН, 1978, т. 126, в. 2. == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{ՀՍՀ|հատոր=12|էջ=487}} [[Կատեգորիա:Քվանտային մեխանիկա]] fls35e084i1y4gtoj9fayjnwjk2v42s 0 1342817 10940513 2026-10-12T09:18:20Z Arsen070 177611 Նոր էջ «{{use Australian English|date=April 2020}} {{use dmy dates|date=April 2020}} '''Ավստրալիայի կենսաբազմազանության և ժառանգության ARC գերազանցության կենտրոն''' ('''CABAH''')` հետազոտական կենտրոն, կենտրոնացել է Ավստրալիայի բնական, պատմական և բնիկների ժառանգության ուսումնասիրության վրա։ Նրա նպատակն է եղել...»: 10940513 wikitext text/x-wiki {{use Australian English|date=April 2020}} {{use dmy dates|date=April 2020}} '''Ավստրալիայի կենսաբազմազանության և ժառանգության ARC գերազանցության կենտրոն''' ('''CABAH''')` հետազոտական կենտրոն, կենտրոնացել է Ավստրալիայի բնական, պատմական և բնիկների ժառանգության ուսումնասիրության վրա։ Նրա նպատակն է եղել մեծացնել անցյալի ըմբռնումը, որպեսզի հնարավոր լինի ավելի լավ հարմարվել և պլանավորել ապագան<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref>։ Կենտրոնը բացվել է Կանբերայի Խորհրդարանի շենքում 2017 թվականի հունիսի 22-ին, և նախատեսվել է, որ դրա գործունեությունը կտևի յոթ տարի։ Այն ֆինանսավորվել է Ավստրալիայի հետազոտական խորհրդի կողմից տրամադրված {{AUD|33.75 միլիոն}}, Նոր Հարավային Ուելսի կառավարության կողմից՝ {{AUD|1}} միլիոն, ինչպես նաև 20 համալսարանների, թանգարանների և կազմակերպությունների կողմից՝ {{AUD|11}} միլիոն ավստրալիական դոլարի դրամաշնորհով, որը նախատեսվել է ծախսել իր գոյության ընթացքում շուրջ 40 նոր հետազոտական հաստիքների և ավելի քան 50 ուսանողների ֆինանսավորման համար։<ref name="about" /> Ստեղծվել է դպրոցների և լայն հանրության հետ կապի ծրագիր՝ գիտության նկատմամբ հետաքրքրությունն ու մասնակցությունը խթանելու համար, ինչպես նաև կրթական ենթակառուցվածքներ՝ նոր հետազոտողների վերապատրաստմանը նպաստելու համար՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով բնիկների և կին հետազոտողների կարիերայի զարգացմանը<ref name="about" />։ STEM (ԲՏՃՄ) ուղղությունների (ներառյալ Երկրի մասին գիտությունը, կլիմայագիտությունը, էկոլոգիան և գենետիկան) գիտնականներից բացի, կենտրոնում ընդգրկվել են նաև հումանիտար, արվեստի և հասարակական գիտությունների ոլորտների հետազոտողներ, ինչպիսիք են հնագիտությունը, բնիկ ժողովուրդների ուսումնասիրությունը և թանգարանագիտությունը<ref name="jcu">{{cite web |date=1 November 2017 |title=Research Partnerships |url=https://www.jcu.edu.au/research/centres-and-institutes/research-partnerships |access-date=8 April 2020 |website=JCU Australia}}</ref>։ == Կազմակերպություն == {{as of|April 2020}}, CABAH-ի տնօրենը երկրագետ, պրոֆեսոր Ռիչարդ «Բերտ» Ռոբերտսն է<ref>{{cite web |date=12 February 2019 |title=Richard 'Bert' Roberts |url=https://theconversation.com/profiles/richard-bert-roberts-15270 |access-date=8 April 2020 |website=The Conversation}}</ref><ref name="rrbio">{{cite web |title=Roberts, Richard G. |url=https://scholars.uow.edu.au/display/richard_roberts |access-date=8 April 2020 |website=UOW Scholars}}</ref>, իսկ վարչարարության համար պատասխանատու է Վոլոնգոնգի համալսարանը։ Աշխատակիցներն ու գործընկերներն են<ref name="arc2020">{{cite web |date=11 February 2020 |title=2017 ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage |url=https://www.arc.gov.au/grants/linkage-program/arc-centres-excellence/2017-arc-centre-excellence-australian-biodiversity-and-heritage |access-date=8 April 2020 |website=Australian Research Council}}</ref>․ == Սիմպոզիումներ == CABAH-ի 3-րդ ամենամյա սիմպոզիումն անցկացվել է Մոնաշի համալսարանում 2019 թվականի նոյեմբերի 4-ից 8-ը<ref name="monashsymp">{{cite web |date=21 November 2019 |title=CABAH Annual Symposium |url=https://history.cass.anu.edu.au/news/cabah-annual-symposium |access-date=8 April 2020 |website=ANU School of History}}</ref>։ == Ուսումնասիրություններ == CABAH-ն աջակցել է հնագիտական պեղումների մի շարքի, որն իրականացրել է Ջեյմս Կուկի համալսարանի ականավոր պրոֆեսոր Շոն Ալմի և Մոնաշի համալսարանի պրոֆեսոր Իան Ջ․ Մակնիվենի համատեղ ղեկավարած թիմը, որի կազմում ընդգրկված են եղել նաև Քվինսլենդի Լիզարդ կղզու ավանդական տերերը<ref name="ansto2024">{{cite web |date=11 April 2024 |title=Discovery of Australia's oldest pottery rewrites understanding of Aboriginal marine history |url=https://www.ansto.gov.au/news/discovery-of-australias-oldest-pottery-rewrites-understanding-of-aboriginal-marine-history |access-date=12 April 2024 |website=[[ANSTO]]}}</ref>։ Ստացված ուսումնասիրությունը, որը հրապարակվել է 2024 թվականի ապրիլին և որի համահեղինակն է CABAH-ի ռադիոածխածնային թվագրման մասնագետ Կուան Հուան, բացահայտել է կղզու վրա հայտնաբերված կավագործության բեկորների մինչ այդ չապացուցված թվագրումը<ref name="ulm2024">{{cite journal |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=Summerhayes |first3=Glenn R. |last4=Wu |first4=Pei-hua |last5=Bunbury |first5=Magdalena M.E. |last6=Petchey |first6=Fiona |last7=Hua |first7=Quan |last8=Skelly |first8=Robert |last9=Lambrides |first9=Ariana B.J. |last10=Rowe |first10=Cassandra |display-authors=2 |date=9 April 2024 |title=Early Aboriginal pottery production and offshore island occupation on Jiigurru (Lizard Island group), Great Barrier Reef, Australia |journal=[[Quaternary Science Reviews]] |publisher=[[Elsevier BV]] |volume=333 |bibcode=2024QSRv..33308624U |doi=10.1016/j.quascirev.2024.108624 |issn=0277-3791 |doi-access=free |article-number=108624}} [[Պատկեր:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]]</ref>։ Սա Ավստրալիայում հայտնաբերված և հավաստիորեն թվագրված առաջին խեցեգործությունն է եղել, ինչը ցույց է տվել, որ Ավստրալիայի բնակիչները աշխարհագրորեն մեկուսացված չեն եղել, այլ շփումներ են ունեցել ծովագնաց այլ ժողովուրդների հետ և տիրապետել են ծովագնացության զգալի տեխնոլոգիաների ու նավագնացության հմտությունների<ref name="ulmconv">{{cite web |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=McLean |first3=Kenneth |date=11 April 2024 |others=[[The Conversation (website)]] |title=Evidence Aboriginal people made pottery and sailed thousands of years ago discovered |url=https://www.news.com.au/technology/science/archaeology/evidence-aboriginal-people-made-pottery-and-sailed-thousands-of-years-ago-discovered/news-story/6a0d5a741f5464199cde18268399ab5e |access-date=12 April 2024 |website=news}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> == Լրացուցիչ ընթերցանություն == - {{cite web |date=2018 |title=2018 Annual Report |url=https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313095917/https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-date=13 March 2020 |access-date=13 April 2020 |publisher=ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage}} == Արտաքին հղումներ == - {{official|https://epicaustralia.org.au/}} {{Australian Research Council (ARC) Centres of Excellence}} {{div col}} *[[Ավստրալիայի ազգային համալսարան]] *Ջեյմս Կուկի համալսարան Հյուսիսային Քվինսլենդում *Նոր Հարավային Ուելսի համալսարան *[[Ադելաիդայի համալսարան]] *[[Մոնաշի համալսարան]] *Թասմանիայի համալսարան *Քվինսլենդի թանգարան *[[Ավստրալիական թանգարան]] *Scarp Archaeology Pty Ltd *Հարավային Ավստրալիայի թանգարան *Նոր Հարավային Ուելսի պետական գրադարան *Bioplatforms Australia Ltd *Սավուայի Սոն-Մոնբլան համալսարան (Սավուայի համալսարան, Ֆրանսիա) *Պապուա Նոր Գվինեայի համալսարան *Մաքս Պլանկի մարդկության պատմության գիտության ինստիտուտ *Դանիայի բնագիտական թանգարան *Ինդոնեզիայի հնագիտության ազգային կենտրոն *Կոլորադոյի համալսարան Բոուլդերում, ԱՄՆ *Պապուա Նոր Գվինեայի ազգային թանգարան և գեղարվեստի պատկերասրահ {{div col end}} 605e8ivjz9pwoy0jqcux42zhylcpq9v 10940514 10940513 2026-10-12T09:21:13Z Arsen070 177611 10940514 wikitext text/x-wiki '''Ավստրալիայի կենսաբազմազանության և ժառանգության ARC գերազանցության կենտրոն''' ('''CABAH''')` հետազոտական կենտրոն, կենտրոնացել է Ավստրալիայի բնական, պատմական և բնիկների ժառանգության ուսումնասիրության վրա։ Նրա նպատակն է եղել մեծացնել անցյալի ըմբռնումը, որպեսզի հնարավոր լինի ավելի լավ հարմարվել և պլանավորել ապագան<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref>։ Կենտրոնը բացվել է Կանբերայի Խորհրդարանի շենքում 2017 թվականի հունիսի 22-ին, և նախատեսվել է, որ դրա գործունեությունը կտևի յոթ տարի։ Այն ֆինանսավորվել է Ավստրալիայի հետազոտական խորհրդի կողմից տրամադրված , Նոր Հարավային Ուելսի կառավարության կողմից՝ 1 միլիոն, ինչպես նաև 20 համալսարանների, թանգարանների և կազմակերպությունների կողմից՝ 11 միլիոն ավստրալիական դոլարի դրամաշնորհով, որը նախատեսվել է ծախսել իր գոյության ընթացքում շուրջ 40 նոր հետազոտական հաստիքների և ավելի քան 50 ուսանողների ֆինանսավորման համար<ref name="about" />։ Ստեղծվել է դպրոցների և լայն հանրության հետ կապի ծրագիր՝ գիտության նկատմամբ հետաքրքրությունն ու մասնակցությունը խթանելու համար, ինչպես նաև կրթական ենթակառուցվածքներ՝ նոր հետազոտողների վերապատրաստմանը նպաստելու համար՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով բնիկների և կին հետազոտողների կարիերայի զարգացմանը<ref name="about" />։ STEM (ԲՏՃՄ) ուղղությունների (ներառյալ Երկրի մասին գիտությունը, կլիմայագիտությունը, էկոլոգիան և գենետիկան) գիտնականներից բացի, կենտրոնում ընդգրկվել են նաև հումանիտար, արվեստի և հասարակական գիտությունների ոլորտների հետազոտողներ, ինչպիսիք են հնագիտությունը, բնիկ ժողովուրդների ուսումնասիրությունը և թանգարանագիտությունը<ref name="jcu">{{cite web |date=1 November 2017 |title=Research Partnerships |url=https://www.jcu.edu.au/research/centres-and-institutes/research-partnerships |access-date=8 April 2020 |website=JCU Australia}}</ref>։ == Կազմակերպություն == {{as of|April 2020}}, CABAH-ի տնօրենը երկրագետ, պրոֆեսոր Ռիչարդ «Բերտ» Ռոբերտսն է<ref>{{cite web |date=12 February 2019 |title=Richard 'Bert' Roberts |url=https://theconversation.com/profiles/richard-bert-roberts-15270 |access-date=8 April 2020 |website=The Conversation}}</ref><ref name="rrbio">{{cite web |title=Roberts, Richard G. |url=https://scholars.uow.edu.au/display/richard_roberts |access-date=8 April 2020 |website=UOW Scholars}}</ref>, իսկ վարչարարության համար պատասխանատու է Վոլոնգոնգի համալսարանը։ Աշխատակիցներն ու գործընկերներն են<ref name="arc2020">{{cite web |date=11 February 2020 |title=2017 ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage |url=https://www.arc.gov.au/grants/linkage-program/arc-centres-excellence/2017-arc-centre-excellence-australian-biodiversity-and-heritage |access-date=8 April 2020 |website=Australian Research Council}}</ref>․ == Սիմպոզիումներ == CABAH-ի 3-րդ ամենամյա սիմպոզիումն անցկացվել է Մոնաշի համալսարանում 2019 թվականի նոյեմբերի 4-ից 8-ը<ref name="monashsymp">{{cite web |date=21 November 2019 |title=CABAH Annual Symposium |url=https://history.cass.anu.edu.au/news/cabah-annual-symposium |access-date=8 April 2020 |website=ANU School of History}}</ref>։ == Ուսումնասիրություններ == CABAH-ն աջակցել է հնագիտական պեղումների մի շարքի, որն իրականացրել է Ջեյմս Կուկի համալսարանի ականավոր պրոֆեսոր Շոն Ալմի և Մոնաշի համալսարանի պրոֆեսոր Իան Ջ․ Մակնիվենի համատեղ ղեկավարած թիմը, որի կազմում ընդգրկված են եղել նաև Քվինսլենդի Լիզարդ կղզու ավանդական տերերը<ref name="ansto2024">{{cite web |date=11 April 2024 |title=Discovery of Australia's oldest pottery rewrites understanding of Aboriginal marine history |url=https://www.ansto.gov.au/news/discovery-of-australias-oldest-pottery-rewrites-understanding-of-aboriginal-marine-history |access-date=12 April 2024 |website=[[ANSTO]]}}</ref>։ Ստացված ուսումնասիրությունը, որը հրապարակվել է 2024 թվականի ապրիլին և որի համահեղինակն է CABAH-ի ռադիոածխածնային թվագրման մասնագետ Կուան Հուան, բացահայտել է կղզու վրա հայտնաբերված կավագործության բեկորների մինչ այդ չապացուցված թվագրումը<ref name="ulm2024">{{cite journal |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=Summerhayes |first3=Glenn R. |last4=Wu |first4=Pei-hua |last5=Bunbury |first5=Magdalena M.E. |last6=Petchey |first6=Fiona |last7=Hua |first7=Quan |last8=Skelly |first8=Robert |last9=Lambrides |first9=Ariana B.J. |last10=Rowe |first10=Cassandra |display-authors=2 |date=9 April 2024 |title=Early Aboriginal pottery production and offshore island occupation on Jiigurru (Lizard Island group), Great Barrier Reef, Australia |journal=[[Quaternary Science Reviews]] |publisher=[[Elsevier BV]] |volume=333 |bibcode=2024QSRv..33308624U |doi=10.1016/j.quascirev.2024.108624 |issn=0277-3791 |doi-access=free |article-number=108624}} [[Պատկեր:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]]</ref>։ Սա Ավստրալիայում հայտնաբերված և հավաստիորեն թվագրված առաջին խեցեգործությունն է եղել, ինչը ցույց է տվել, որ Ավստրալիայի բնակիչները աշխարհագրորեն մեկուսացված չեն եղել, այլ շփումներ են ունեցել ծովագնաց այլ ժողովուրդների հետ և տիրապետել են ծովագնացության զգալի տեխնոլոգիաների ու նավագնացության հմտությունների<ref name="ulmconv">{{cite web |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=McLean |first3=Kenneth |date=11 April 2024 |others=[[The Conversation (website)]] |title=Evidence Aboriginal people made pottery and sailed thousands of years ago discovered |url=https://www.news.com.au/technology/science/archaeology/evidence-aboriginal-people-made-pottery-and-sailed-thousands-of-years-ago-discovered/news-story/6a0d5a741f5464199cde18268399ab5e |access-date=12 April 2024 |website=news}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> == Լրացուցիչ ընթերցանություն == - {{cite web |date=2018 |title=2018 Annual Report |url=https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313095917/https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-date=13 March 2020 |access-date=13 April 2020 |publisher=ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage}} == Արտաքին հղումներ == - {{official|https://epicaustralia.org.au/}} {{div col}} *[[Ավստրալիայի ազգային համալսարան]] *Ջեյմս Կուկի համալսարան Հյուսիսային Քվինսլենդում *Նոր Հարավային Ուելսի համալսարան *[[Ադելաիդայի համալսարան]] *[[Մոնաշի համալսարան]] *Թասմանիայի համալսարան *Քվինսլենդի թանգարան *[[Ավստրալիական թանգարան]] *Scarp Archaeology Pty Ltd *Հարավային Ավստրալիայի թանգարան *Նոր Հարավային Ուելսի պետական գրադարան *Bioplatforms Australia Ltd *Սավուայի Սոն-Մոնբլան համալսարան (Սավուայի համալսարան, Ֆրանսիա) *Պապուա Նոր Գվինեայի համալսարան *Մաքս Պլանկի մարդկության պատմության գիտության ինստիտուտ *Դանիայի բնագիտական թանգարան *Ինդոնեզիայի հնագիտության ազգային կենտրոն *Կոլորադոյի համալսարան Բոուլդերում, ԱՄՆ *Պապուա Նոր Գվինեայի ազգային թանգարան և գեղարվեստի պատկերասրահ {{div col end}} cd7acnd2vv4toba2oxkmm79e0jasp8y 10940515 10940514 2026-10-12T09:22:06Z Arsen070 177611 10940515 wikitext text/x-wiki '''Ավստրալիայի կենսաբազմազանության և ժառանգության ARC գերազանցության կենտրոն''' ('''CABAH''')` հետազոտական կենտրոն, կենտրոնացել է Ավստրալիայի բնական, պատմական և բնիկների ժառանգության ուսումնասիրության վրա։ Նրա նպատակն է եղել մեծացնել անցյալի ըմբռնումը, որպեսզի հնարավոր լինի ավելի լավ հարմարվել և պլանավորել ապագան<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref>։ Կենտրոնը բացվել է Կանբերայի Խորհրդարանի շենքում 2017 թվականի հունիսի 22-ին, և նախատեսվել է, որ դրա գործունեությունը կտևի յոթ տարի։ Այն ֆինանսավորվել է Ավստրալիայի հետազոտական խորհրդի կողմից տրամադրված , Նոր Հարավային Ուելսի կառավարության կողմից՝ 1 միլիոն, ինչպես նաև 20 համալսարանների, թանգարանների և կազմակերպությունների կողմից՝ 11 միլիոն ավստրալիական դոլարի դրամաշնորհով, որը նախատեսվել է ծախսել իր գոյության ընթացքում շուրջ 40 նոր հետազոտական հաստիքների և ավելի քան 50 ուսանողների ֆինանսավորման համար<ref name="about" />։ Ստեղծվել է դպրոցների և լայն հանրության հետ կապի ծրագիր՝ գիտության նկատմամբ հետաքրքրությունն ու մասնակցությունը խթանելու համար, ինչպես նաև կրթական ենթակառուցվածքներ՝ նոր հետազոտողների վերապատրաստմանը նպաստելու համար՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով բնիկների և կին հետազոտողների կարիերայի զարգացմանը<ref name="about" />։ STEM (ԲՏՃՄ) ուղղությունների (ներառյալ Երկրի մասին գիտությունը, կլիմայագիտությունը, էկոլոգիան և գենետիկան) գիտնականներից բացի, կենտրոնում ընդգրկվել են նաև հումանիտար, արվեստի և հասարակական գիտությունների ոլորտների հետազոտողներ, ինչպիսիք են հնագիտությունը, բնիկ ժողովուրդների ուսումնասիրությունը և թանգարանագիտությունը<ref name="jcu">{{cite web |date=1 November 2017 |title=Research Partnerships |url=https://www.jcu.edu.au/research/centres-and-institutes/research-partnerships |access-date=8 April 2020 |website=JCU Australia}}</ref>։ == Կազմակերպություն == {{as of|April 2020}}, CABAH-ի տնօրենը երկրագետ, պրոֆեսոր Ռիչարդ «Բերտ» Ռոբերտսն է<ref>{{cite web |date=12 February 2019 |title=Richard 'Bert' Roberts |url=https://theconversation.com/profiles/richard-bert-roberts-15270 |access-date=8 April 2020 |website=The Conversation}}</ref><ref name="rrbio">{{cite web |title=Roberts, Richard G. |url=https://scholars.uow.edu.au/display/richard_roberts |access-date=8 April 2020 |website=UOW Scholars}}</ref>, իսկ վարչարարության համար պատասխանատու է Վոլոնգոնգի համալսարանը։ Աշխատակիցներն ու գործընկերներն են<ref name="arc2020">{{cite web |date=11 February 2020 |title=2017 ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage |url=https://www.arc.gov.au/grants/linkage-program/arc-centres-excellence/2017-arc-centre-excellence-australian-biodiversity-and-heritage |access-date=8 April 2020 |website=Australian Research Council}}</ref>․ == Սիմպոզիումներ == CABAH-ի 3-րդ ամենամյա սիմպոզիումն անցկացվել է Մոնաշի համալսարանում 2019 թվականի նոյեմբերի 4-ից 8-ը<ref name="monashsymp">{{cite web |date=21 November 2019 |title=CABAH Annual Symposium |url=https://history.cass.anu.edu.au/news/cabah-annual-symposium |access-date=8 April 2020 |website=ANU School of History}}</ref>։ == Ուսումնասիրություններ == CABAH-ն աջակցել է հնագիտական պեղումների մի շարքի, որն իրականացրել է Ջեյմս Կուկի համալսարանի ականավոր պրոֆեսոր Շոն Ալմի և Մոնաշի համալսարանի պրոֆեսոր Իան Ջ․ Մակնիվենի համատեղ ղեկավարած թիմը, որի կազմում ընդգրկված են եղել նաև Քվինսլենդի Լիզարդ կղզու ավանդական տերերը<ref name="ansto2024">{{cite web |date=11 April 2024 |title=Discovery of Australia's oldest pottery rewrites understanding of Aboriginal marine history |url=https://www.ansto.gov.au/news/discovery-of-australias-oldest-pottery-rewrites-understanding-of-aboriginal-marine-history |access-date=12 April 2024 |website=[[ANSTO]]}}</ref>։ Ստացված ուսումնասիրությունը, որը հրապարակվել է 2024 թվականի ապրիլին և որի համահեղինակն է CABAH-ի ռադիոածխածնային թվագրման մասնագետ Կուան Հուան, բացահայտել է կղզու վրա հայտնաբերված կավագործության բեկորների մինչ այդ չապացուցված թվագրումը<ref name="ulm2024">{{cite journal |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=Summerhayes |first3=Glenn R. |last4=Wu |first4=Pei-hua |last5=Bunbury |first5=Magdalena M.E. |last6=Petchey |first6=Fiona |last7=Hua |first7=Quan |last8=Skelly |first8=Robert |last9=Lambrides |first9=Ariana B.J. |last10=Rowe |first10=Cassandra |display-authors=2 |date=9 April 2024 |title=Early Aboriginal pottery production and offshore island occupation on Jiigurru (Lizard Island group), Great Barrier Reef, Australia |journal=[[Quaternary Science Reviews]] |publisher=[[Elsevier BV]] |volume=333 |bibcode=2024QSRv..33308624U |doi=10.1016/j.quascirev.2024.108624 |issn=0277-3791 |doi-access=free |article-number=108624}} [[Պատկեր:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]]</ref>։ Սա Ավստրալիայում հայտնաբերված և հավաստիորեն թվագրված առաջին խեցեգործությունն է եղել, ինչը ցույց է տվել, որ Ավստրալիայի բնակիչները աշխարհագրորեն մեկուսացված չեն եղել, այլ շփումներ են ունեցել ծովագնաց այլ ժողովուրդների հետ և տիրապետել են ծովագնացության զգալի տեխնոլոգիաների ու նավագնացության հմտությունների<ref name="ulmconv">{{cite web |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=McLean |first3=Kenneth |date=11 April 2024 |others=[[The Conversation (website)]] |title=Evidence Aboriginal people made pottery and sailed thousands of years ago discovered |url=https://www.news.com.au/technology/science/archaeology/evidence-aboriginal-people-made-pottery-and-sailed-thousands-of-years-ago-discovered/news-story/6a0d5a741f5464199cde18268399ab5e |access-date=12 April 2024 |website=news}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> == Լրացուցիչ ընթերցանություն == - {{cite web |date=2018 |title=2018 Annual Report |url=https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313095917/https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-date=13 March 2020 |access-date=13 April 2020 |publisher=ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage}} == Արտաքին հղումներ == - {{official|https://epicaustralia.org.au/}} {{div col}} *[[Ավստրալիայի ազգային համալսարան]] *Ջեյմս Կուկի համալսարան Հյուսիսային Քվինսլենդում *Նոր Հարավային Ուելսի համալսարան *[[Ադելաիդայի համալսարան]] *[[Մոնաշի համալսարան]] *Թասմանիայի համալսարան *Քվինսլենդի թանգարան *[[Ավստրալիական թանգարան]] *Scarp Archaeology Pty Ltd *Հարավային Ավստրալիայի թանգարան *Նոր Հարավային Ուելսի պետական գրադարան *Bioplatforms Australia Ltd *Սավուայի Սոն-Մոնբլան համալսարան (Սավուայի համալսարան, Ֆրանսիա) *Պապուա Նոր Գվինեայի համալսարան *Մաքս Պլանկի մարդկության պատմության գիտության ինստիտուտ *Դանիայի բնագիտական թանգարան *Ինդոնեզիայի հնագիտության ազգային կենտրոն *Կոլորադոյի համալսարան Բոուլդերում, ԱՄՆ *Պապուա Նոր Գվինեայի ազգային թանգարան և գեղարվեստի պատկերասրահ {{div col end}} [[Կատեգորիա:Կենսաբազմազանություն]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիա]] lw6yfudyftt5ael275zseivg5j9h209 10940523 10940515 2026-10-12T09:44:53Z 23artashes 2675 10940523 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''Ավստրալիայի կենսաբազմազանության և ժառանգության ARC գերազանցության կենտրոն''' ('''CABAH'''), հետազոտական կենտրոն, կենտրոնացել է Ավստրալիայի բնական, պատմական և բնիկների ժառանգության ուսումնասիրության վրա։ Նրա նպատակն է եղել մեծացնել անցյալի ըմբռնումը, որպեսզի հնարավոր լինի ավելի լավ հարմարվել և պլանավորել ապագան<ref name="about">{{cite web |date=18 August 2017 |title=About |url=https://epicaustralia.org.au/about/ |access-date=8 April 2020 |website=CABAH}}</ref>։ Կենտրոնը բացվել է Կանբերայի Խորհրդարանի շենքում 2017 թվականի հունիսի 22-ին, և նախատեսվել է, որ դրա գործունեությունը կտևի յոթ տարի։ Այն ֆինանսավորվել է Ավստրալիայի հետազոտական խորհրդի կողմից տրամադրված, Նոր Հարավային Ուելսի կառավարության կողմից՝ 1 միլիոն, ինչպես նաև 20 համալսարանների, թանգարանների և կազմակերպությունների կողմից՝ 11 միլիոն ավստրալիական դոլարի դրամաշնորհով, որը նախատեսվել է ծախսել իր գոյության ընթացքում շուրջ 40 նոր հետազոտական հաստիքների և ավելի քան 50 ուսանողների ֆինանսավորման համար<ref name="about" />։ Ստեղծվել է դպրոցների և լայն հանրության հետ կապի ծրագիր՝ գիտության նկատմամբ հետաքրքրությունն ու մասնակցությունը խթանելու համար, ինչպես նաև կրթական ենթակառուցվածքներ՝ նոր հետազոտողների վերապատրաստմանը նպաստելու համար՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով բնիկների և կին հետազոտողների կարիերայի զարգացմանը<ref name="about" />։ STEM (ԲՏՃՄ) ուղղությունների (ներառյալ Երկրի մասին գիտությունը, կլիմայագիտությունը, էկոլոգիան և գենետիկան) գիտնականներից բացի, կենտրոնում ընդգրկվել են նաև հումանիտար, արվեստի և հասարակական գիտությունների ոլորտների հետազոտողներ, ինչպիսիք են հնագիտությունը, բնիկ ժողովուրդների ուսումնասիրությունը և թանգարանագիտությունը<ref name="jcu">{{cite web |date=1 November 2017 |title=Research Partnerships |url=https://www.jcu.edu.au/research/centres-and-institutes/research-partnerships |access-date=8 April 2020 |website=JCU Australia}}</ref>։ == Կազմակերպություն == {{as of|April 2020}}, CABAH-ի տնօրենը երկրագետ, պրոֆեսոր Ռիչարդ «Բերտ» Ռոբերտսն է<ref>{{cite web |date=12 February 2019 |title=Richard 'Bert' Roberts |url=https://theconversation.com/profiles/richard-bert-roberts-15270 |access-date=8 April 2020 |website=The Conversation}}</ref><ref name="rrbio">{{cite web |title=Roberts, Richard G. |url=https://scholars.uow.edu.au/display/richard_roberts |access-date=8 April 2020 |website=UOW Scholars}}</ref>, իսկ վարչարարության համար պատասխանատու է Վոլոնգոնգի համալսարանը։ Աշխատակիցներն ու գործընկերներն են<ref name="arc2020">{{cite web |date=11 February 2020 |title=2017 ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage |url=https://www.arc.gov.au/grants/linkage-program/arc-centres-excellence/2017-arc-centre-excellence-australian-biodiversity-and-heritage |access-date=8 April 2020 |website=Australian Research Council}}</ref>․ == Սիմպոզիումներ == CABAH-ի 3-րդ ամենամյա սիմպոզիումն անցկացվել է Մոնաշի համալսարանում 2019 թվականի նոյեմբերի 4-ից 8-ը<ref name="monashsymp">{{cite web |date=21 November 2019 |title=CABAH Annual Symposium |url=https://history.cass.anu.edu.au/news/cabah-annual-symposium |access-date=8 April 2020 |website=ANU School of History}}</ref>։ == Ուսումնասիրություններ == CABAH-ն աջակցել է հնագիտական պեղումների մի շարքի, որն իրականացրել է Ջեյմս Կուկի համալսարանի ականավոր պրոֆեսոր Շոն Ալմի և Մոնաշի համալսարանի պրոֆեսոր Իան Ջ․ Մակնիվենի համատեղ ղեկավարած թիմը, որի կազմում ընդգրկված են եղել նաև Քվինսլենդի Լիզարդ կղզու ավանդական տերերը<ref name="ansto2024">{{cite web |date=11 April 2024 |title=Discovery of Australia's oldest pottery rewrites understanding of Aboriginal marine history |url=https://www.ansto.gov.au/news/discovery-of-australias-oldest-pottery-rewrites-understanding-of-aboriginal-marine-history |access-date=12 April 2024 |website=ANSTO}}</ref>։ Ստացված ուսումնասիրությունը, որը հրապարակվել է 2024 թվականի ապրիլին և որի համահեղինակն է CABAH-ի ռադիոածխածնային թվագրման մասնագետ Կուան Հուան, բացահայտել է կղզու վրա հայտնաբերված կավագործության բեկորների մինչ այդ չապացուցված թվագրումը<ref name="ulm2024">{{cite journal |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=Summerhayes |first3=Glenn R. |last4=Wu |first4=Pei-hua |last5=Bunbury |first5=Magdalena M.E. |last6=Petchey |first6=Fiona |last7=Hua |first7=Quan |last8=Skelly |first8=Robert |last9=Lambrides |first9=Ariana B.J. |last10=Rowe |first10=Cassandra |display-authors=2 |date=9 April 2024 |title=Early Aboriginal pottery production and offshore island occupation on Jiigurru (Lizard Island group), Great Barrier Reef, Australia |journal=Quaternary Science Reviews |publisher=Elsevier BV |volume=333 |bibcode=2024QSRv..33308624U |doi=10.1016/j.quascirev.2024.108624 |issn=0277-3791 |doi-access=free |article-number=108624}} [[Պատկեր:CC-BY_icon.svg|50x50փքս]]</ref>։ Սա Ավստրալիայում հայտնաբերված և հավաստիորեն թվագրված առաջին խեցեգործությունն է եղել, ինչը ցույց է տվել, որ Ավստրալիայի բնակիչները աշխարհագրորեն մեկուսացված չեն եղել, այլ շփումներ են ունեցել ծովագնաց այլ ժողովուրդների հետ և տիրապետել են ծովագնացության զգալի տեխնոլոգիաների ու նավագնացության հմտությունների<ref name="ulmconv">{{cite web |last1=Ulm |first1=Sean |last2=McNiven |first2=Ian J. |last3=McLean |first3=Kenneth |date=11 April 2024 |others=The Conversation |title=Evidence Aboriginal people made pottery and sailed thousands of years ago discovered |url=https://www.news.com.au/technology/science/archaeology/evidence-aboriginal-people-made-pottery-and-sailed-thousands-of-years-ago-discovered/news-story/6a0d5a741f5464199cde18268399ab5e |access-date=12 April 2024 |website=news}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == - {{cite web |date=2018 |title=2018 Annual Report |url=https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313095917/https://epicaustralia.org.au/wp-content/uploads/2019/04/CABAH-2018-Annual-Report_FINAL.pdf |archive-date=13 March 2020 |publisher=ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage}} == Արտաքին հղումներ == *{{official|https://epicaustralia.org.au/}} [[Կատեգորիա:Կենսաբազմազանություն]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիա]] 10ew3y47cketsx178sxnjm4rn46a9mh 1 1342818 10940516 2026-10-12T09:25:32Z Arsen070 177611 Նոր էջ «{{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}} ~~~~»: 10940516 wikitext text/x-wiki {{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}} [[Մասնակից:Arsen070|Arsen070]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arsen070|քննարկում]]) 09:25, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) 3albw0sdvgzymw2gaqc33w53h0iroeq 10940524 10940516 2026-10-12T09:46:14Z 23artashes 2675 +{{ԹՀ/նոր|en|ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage|1313947034|10940523|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} 10940524 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage|1313947034|10940523|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} {{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}} [[Մասնակից:Arsen070|Arsen070]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arsen070|քննարկում]]) 09:25, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) is7toes02lkfa7i7wovxll2qdyy8o15 10940525 10940524 2026-10-12T09:46:28Z 23artashes 2675 10940525 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage|1313947034|10940523|2026 թվականի հոկտեմբերի 12}} {{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}} e9e9q0pi7h2958b7a39u6j80nkgg9ch 0 1342819 10940532 2026-10-12T09:59:42Z Ապատ63 36683 Ապատ63 տեղափոխեց էջը «[[Ազատությունների մեծ խարտիա]]»-ից «[[Մագնա Կարտա]]»: այլ անվանում 10940532 wikitext text/x-wiki #ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Մագնա Կարտա]] n27s6i0cv78epecpzhu9nye4bu0jwmf 0 1342820 10940555 2026-10-12T10:50:26Z ~2026-47327-75 176112 Նոր էջ «'''Երկրորդային քվանտացում''', ֆիզիկայում կիրառվող մեթոդ՝ մեծ թվով նույնանման մասնիկներից բաղկացած համակարգերի ուսումնասիրման համար։ Այդպիսի համակարգերի վարքը նկարագրելու համար օգտվում են այսպես կոչված լրացման թվերի պատկերացումից, ըստ որի փոփոխականները ոչ թե...»: 10940555 wikitext text/x-wiki '''Երկրորդային քվանտացում''', ֆիզիկայում կիրառվող մեթոդ՝ մեծ թվով նույնանման մասնիկներից բաղկացած համակարգերի ուսումնասիրման համար։ Այդպիսի համակարգերի վարքը նկարագրելու համար օգտվում են այսպես կոչված լրացման թվերի պատկերացումից, ըստ որի փոփոխականները ոչ թե կոորդինատներն են, այլ տարբեր վիճակներում գտնվող մասնիկների թիվը։ Երկրորդային քվանտացումը հարմար մաթեմատիական ապարատ է հատկապես այն դեպքերում, երբ մասնիկների թիվը յուրաքանչյուր քվանտային վիճակում, ինչպես նաև ամբողջ համակարգում, չի պահպանվում։ Երկրորդային քվանտացման մեթոդը լայնորեն կիրառվում է ճառագայթման քվանտային տեսության մեջ, քվանտային էլեկտրադինամիկայում և դաշտերի քվանտային տեսության մեջ։ Այս մեթոդը հանգեցնում է մասնիկային պատկերի, երբ դաշտի էներգիան և իմպուլսը հավասար են առանձին մասնիկների էներգիաների և իմպուլսների գումարին։ Համակարգի [[ալիքային ֆունկցիա]]ն կախված է ու լրացման թվերից, ուստի օպերատորներն ազդում են լրացման թվերից կախված ֆունկցիաների վրա։ Այդ օպերատորների ազդեցությունն ալիքային ֆունկցիայի վրա հանգեցնում է կամ մասնիկի ծնմանը (ծնման â+ օպերատոր) կամ ոչնչացմանը (ոչնչացման а օպերատոր): â+ և â օպերատորների [[կոմուտացման առնչություններ]]ը պայմանավորված են նրանով, թե համակարգը կազմող մասնիկները որ վիճակագրությանն են ենթարկվում՝ [[Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրություն|Բոզե-Էյնշտեյնի]], թե՞ [[Ֆերմի-Դիրակի վիճակագրություն|Ֆերմի-Դիրակի]]։ Ֆերմի-մասնիկների դեպքում յուրաքանչյուր քվանտային վիճակում չի կարող գտնվել մեկից ավելի մասնիկ, այնինչ բոզե-մասնիկների դեպքում դրանց թիվն անսահմանափակ է։ Երկրորդային քվանտացման մեթոդն առաջարկել է [[Պոլ Դիրակ|Պ. Դիրակը]] (1927), հետագայում զարգացրել է [[Վլադիմիր Ֆոկ|Վ. Ա. Ֆոկը]] (1932): [[Պատկեր:Visible EM modes.png|մինի|200px|աջից|Տարբեր էլեկտրամագնիսական մոդեր (օրինակ` նկարում պատկերվածները) կարող են դիտարկվել որպես անկախ [[քվանտային հարմոնիկ տատանակ]]ներ: Յուրաքանչյուր ֆոտոն իր էլեկտրամագնիսական մոդում համապատասխանում է E=hν միավոր էներգիայի:]] [[1910]] թ. [[Պետեր Դեբայ]]ը ստացավ [[Պլանկի բանաձև]]ը` ելնելով համեմատաբար պարզ մի ենթադությունից<ref name="Debye1910"> {{Cite journal |last=Debye P. |year=1910 |title=Der Wahrscheinlichkeitsbegriff in der Theorie der Strahlung |url=https://archive.org/details/sim_annalen-der-physik_1910_33_16/page/1427 |journal=Annalen der Physik |volume=33 |pages=1427-1434 |doi=10.1002/andp.19103381617}}</ref>։ Բացարձակ սև խոռոչում գտնվող էլեկտրամագնիսական դաշտը նա վերլուծեց ըստ [[Ֆուրիեի շարք|Ֆուրիեի մոդերի]] և ենթադրեց, որ յուրաքանչյուր [[մոդ]]ի էներգիան ամբողջ թվով բազմապատիկ է <math>~h\nu,</math> որտեղ <math>~\nu</math>-ն տվյալ մոդին համապատասխանող հաճախությունն է։ Ստացված մոդերի երկրաչափական գումարը իրենից ներկայացնում է Պլանկի ճառագայթման բանաձևը։ Սակայն, օգտագործելով այս մոտեցումը, հնարավոր չէ ճիշտ բանաձև ստանալ [[ջերմային ճառագայթում|ջերմային ճառագայթման]] էներգիայի [[ֆլուկտուացիա]]ների համար։ 1909 թ. Այնշտայնին հաջողվեց լուծել այս խնդիրը<ref name="Einstein1909">{{Cite journal |last=[[Ալբերտ Այնշտայն|Einstein А.]] |year=1909 |title=Über die Entwicklung unserer Anschauungen über das Wesen und die Konstitution der Strahlung (trans. The Development of Our Views on the Composition and Essence of Radiation) |journal=Physikalische Zeitschrift |volume=10 |pages=817-825}}. An [[s:The Development of Our Views on the Composition and Essence of Radiation|English translation]] is available from Wikisource.</ref>։ [[1925]] թ. [[Մաքս Բոռն]]ը, [[Վերներ Հայզենբերգ]]ը և [[Պասկուալ Յորդան]]ը Դեբաևի մոտեցումը այլ կերպ մեկնաբանեցին<ref name="Born1925"> {{Cite journal |last=Born M. |author2=Heisenberg, W.; Jordan, P. |year=1925 |title=Quantenmechanik II |journal=Zeitschrift für Physik |volume=35 |pages=557-615 |doi=10.1007/BF01379806}}</ref>։ Կիրառելով դասական պատկերացումները, կարելի է ցույց տալ, որ էլեկտրամագնիսական դաշտի [[Ֆուրիեի շարք]]ը էլեկտրամագնիսական հարթ ալիքների լրիվ հավաքածու է, որոնցից յուրաքանչյուրը համապատասխանում է իր [[ալիքային վեկտոր]]ին և [[Ալիքների բևեռացում|բևեռացման]] վիճակին և համարժեք չէ չփոխազդող հարմոնիկ տատանակների համախմբությանը։ Քվանտային մեխանիկայի տեսակետից նման տատանակների էներգիական մակարդակները որոշվում են <math>~E = nh\nu,</math> առնչությամբ, որտեղ <math>~\nu</math>-ն տատանակի հաճախությունն է։ Սկզբունքորեն նոր քայլ էր այն, որ <math>~E = nh\nu</math> էներգիայով մոդը այստեղ դիտարկվում է որպես <math>~n</math> ֆոտոնների վիճակ։ Այդ մոտեցումը թույլ տվեց ստանալ ճիշտ բանաձև բացարձակ սև մարմնի ճառագայթման էներգիայի ֆլուկտուացիաների համար։ [[Պատկեր:vertex correction.svg|մինի|ձախից|Դաշտի քվանտային տեսությունում պատահարի կատարվելու հավանականությունը հաշվարկվում է որպես այդ պատահարի իրականացման բոլոր հնարավոր եղանակների հավանականությունների լայնույթների գումարի մոդուլի քառակուսի, ինչպես վերը պատկերված Ֆեյնմանի դիագրամում:]] [[Պոլ Դիրակ]]ը ավելի հեռուն գնաց։ Փոխազդեցությունը լիցքի և էլեկտրամագնիսական դաշտի միջև նա դիտարկեց որպես ոչ մեծ գրգռում, որը ֆոտոնային վիճակներում անցումներ է հարուցում` փոփոխելով ֆոտոնների թիվը մոդերում և անփոփոխ թողնելով համակարգի լրիվ էներգիան և իմպուլսը։ Ելնելով դրանից, Դիրակը կարողացավ ստանալ <math>~A_{ij}</math> և <math>~B_{ij}</math> Այնշտայնի գործակիցները և ցույց տվեց, որ Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրությունը ֆոտոնների համար էլեկտրամագնիսական դաշտի ճշգրիտ քվանտացման բնական հետևանքն է (Բոզեն դատում էր հակառակ ուղղությամբ. նա ստացավ Պլանկի ճառագայթման օրենքը բացարձակ սև մարմնի համար՝ ելնելով Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրական բաշխումից)։ Այդ ժամանակ դեռ հայտնի չէր, որ բոլոր բոզոնները, ներառյալ ֆոտոնները, ենթակա են Բոզե-Այնշտայնի բաշխմանը։ [[Խոտորումների տեսություն]]ը երկրորդ կարգի մոտավորությամբ դիտարկելիս Դիրակը ներմուծեց [[Վիրտուալ մասնիկներ|վիրտուալ ֆոտոնի]] հասկացությունը որպես էլեկտրամագնիսական դաշտի կարճատև միջանկյալ վիճակ։ [[Կուլոնի օրենք|Էլեկտրաստատիկ]] և [[մագնիսականություն|մագնիսական]] փոխազդեցությունները տեղի են ունենում այդ վիրտուալ ֆոտոններով փոխանակության արդյունքում։ [[Դաշտի քվանտային տեսություն|Դաշտի քվանտային այդպիսի տեսությունում]] դիտարկվող պատահարների [[հավանականության լայնույթ]]ը հաշվարկվում է բոլոր հնարավոր, այդ թվում՝ ոչ ֆիզիկական միջանկյալ ճանապարհները գումարելու միջոցով. այսպես, պարտադիր չէ, որ վիրտուալ ֆոտոնը բավարարի <math>~E=pc</math> [[դիսպերսիոն առնչություն|դիսպերսիոն առնչությանը]], որը տեղի ունի ֆիզիկական, զանգված չունեցող մասնիկների համար, և կարող է ունենալ լրացուցիչ բևեռացման վիճակ (իրական ֆոտոնն ունի երկու բևեռացում, սակայն վիրտուալ ֆոտոնը կարող է ունենալ երեք կամ չորս, կախված օգտագործվող [[վեկտորական պոտենցիալի չափում]]ից)։ Չնայած վիրտուալ մասնիկները, մասնավորապես վիրտուալ ֆոտոնները չեն կարող անմիջականորեն դիտարկվել<ref>Статья А. В. Ефремова, Физический энциклопедический словарь, М.: Советская энциклопедия, 1984</ref>, դրանք չափելի ներդրում են ունենում դիտարկվող քվանտային պատահարների հավանականության մեջ։ Ավելին, խոտորումների տեսության երկրորդ և ավելի բարձր կարգի հաշվարկները երբեմն որոշ [[ֆիզիկական մեծություն]]ների համար տալիս են [[անսահմանություն|անվերջ մեծ]] արժեքներ։ Այդ ոչ ֆիզիկական անսահմանությունները վերացնելու նպատակով դաշտի քվանտային տեսության մեջ մշակված է [[վերանորմավորում|վերանորմավորման եղանակը]]<ref>Статья В. И. Григорьева, Физический энциклопедический словарь, М.: Советская энциклопедия, 1984</ref>։ Գումարի մեջ կարող են ներդրում ունենալ այլ վիրտուալ մասնիկներ։ Օրինակ, երկու ֆոտոն անուղղակիորեն կարող են փոխազդել վիրտուալ [[էլեկտրոն]]-[[պոզիտրոն]]ային զույգի միջոցով<ref>Photon-photon-scattering section 7-3-1, renormalization chapter 8-2 in {{Cite book |last=Itzykson |first=C. |url=https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000itzy |title=Quantum Field Theory |last2=Zuber |first2=J.-B. |publisher=McGraw-Hill |year=1980 |isbn=0-07-032071-3}} {{en icon}}</ref>։ [[Միջազգային գծային կոլայդեր]]ի աշխատանքի հիմքում դրվելու է այս մեխանիզմը<ref> {{Cite journal |last=Weiglein |first=G. |year=2008 |title=Electroweak Physics at the ILC |journal=Journal of Physics: Conference Series |volume=110 |pages=042033 |doi=10.1088/1742-6596/110/4/042033}} {{en icon}}</ref>։ Մաթեմատիկորեն երկրորդային քվանտացման եղանակն այն է, որ մեծ թվով [[նույնական մասնիկներ]]ից բաղկացած քվանտային համակարգը նկարագրվում է ալիքային ֆունկցիաների օգնությամբ, որոնցում [[լրացման թվեր]]ը հանդես են գալիս որպես անկախ փոփոխականներ։ [[Երկրորդային քվանտացում]]ն իրականացվում է՝ տրված վիճակում մասնիկների թիվը (լրացման թիվ) մեկով մեծացնող կամ փոքրացնող օպերատոր մտցնելու ճանապարհով։ Այս օպերատորները երբեմն կոչվում են ծնման և ոչնչացման օպերատորներ։ Լրացման և ոչնչացման օպերատորների մաթեմատիկական հատկությունները տրվում են [[փոխատեղման առնչություններ]]ով, որոնց տեսքը որոշվում է մասնիկների սպինով։ Նման նկարագրության դեպքում ալիքային ֆունկցիան նույնպես դառնում է օպերատոր։ Ժամանակակից ֆիզիկական նշանակումներում էլեկտրամագնիսական դաշտի քվանտային վիճակը գրվում է որպես [[Ֆոկի վիճակ]], որը յուրաքանչյուր էլեկտրամագնիսական մոդի վիճակների [[Թենզորական հաշիվ|թենզորական արտադրյալ]]ն է. : <math>|n_{k_0}\rangle\otimes|n_{k_1}\rangle\otimes\dots\otimes|n_{k_n}\rangle\dots,</math> որտեղ <math>~|n_{k_i}\rangle</math>-ը <math>~k_i.</math> մոդում գտնվող <math>~n_{k_i},</math> թվով ֆոտոններով վիճակն է։ Նոր ֆոտոնի ստեղծումը (օրինակ՝ ատոմային անցման հետևանքով) գրվում է որպես. : <math>|n_{k_i}\rangle \rightarrow |n_{k_i}+1\rangle</math>: == Տես նաև == * [[Ֆիզիկայի չլուծված խնդիրների ցանկ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{ՀՍՀ|հատոր=12|էջ=488}} [[Կատեգորիա:Քվանտային մեխանիկա]] 8ccm87r881sbt4unope7i7w337p20c7 10940559 10940555 2026-10-12T10:58:27Z ~2026-47327-75 176112 10940559 wikitext text/x-wiki '''Երկրորդային քվանտացում''', ֆիզիկայում կիրառվող մեթոդ՝ մեծ թվով նույնանման մասնիկներից բաղկացած համակարգերի ուսումնասիրման համար։ Այդպիսի համակարգերի վարքը նկարագրելու համար օգտվում են այսպես կոչված լրացման թվերի պատկերացումից, ըստ որի փոփոխականները ոչ թե կոորդինատներն են, այլ տարբեր վիճակներում գտնվող մասնիկների թիվը։ Երկրորդային քվանտացումը հարմար մաթեմատիական ապարատ է հատկապես այն դեպքերում, երբ մասնիկների թիվը յուրաքանչյուր քվանտային վիճակում, ինչպես նաև ամբողջ համակարգում, չի պահպանվում։ Երկրորդային քվանտացման մեթոդը լայնորեն կիրառվում է ճառագայթման քվանտային տեսության մեջ, քվանտային էլեկտրադինամիկայում և դաշտերի քվանտային տեսության մեջ։ Այս մեթոդը հանգեցնում է մասնիկային պատկերի, երբ դաշտի էներգիան և իմպուլսը հավասար են առանձին մասնիկների էներգիաների և իմպուլսների գումարին։ Համակարգի [[ալիքային ֆունկցիա]]ն կախված է ու լրացման թվերից, ուստի [[Օպերատոր (մաթեմատիկա)|օպերատորներն]] ազդում են լրացման թվերից կախված ֆունկցիաների վրա։ Այդ օպերատորների ազդեցությունն ալիքային ֆունկցիայի վրա հանգեցնում է կամ մասնիկի ծնմանը (ծնման â+ օպերատոր) կամ ոչնչացմանը (ոչնչացման а օպերատոր): â+ և â օպերատորների [[կոմուտացման առնչություններ]]ը պայմանավորված են նրանով, թե համակարգը կազմող մասնիկները որ վիճակագրությանն են ենթարկվում՝ [[Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրություն|Բոզե-Էյնշտեյնի]], թե՞ [[Ֆերմի-Դիրակի վիճակագրություն|Ֆերմի-Դիրակի]]։ Ֆերմի-մասնիկների դեպքում յուրաքանչյուր քվանտային վիճակում չի կարող գտնվել մեկից ավելի մասնիկ, այնինչ բոզե-մասնիկների դեպքում դրանց թիվն անսահմանափակ է։ Երկրորդային քվանտացման մեթոդն առաջարկել է [[Պոլ Դիրակ|Պ. Դիրակը]] (1927), հետագայում զարգացրել է [[Վլադիմիր Ֆոկ|Վ. Ա. Ֆոկը]] (1932): [[Պատկեր:Visible EM modes.png|մինի|200px|աջից|Տարբեր էլեկտրամագնիսական մոդեր (օրինակ` նկարում պատկերվածները) կարող են դիտարկվել որպես անկախ [[քվանտային հարմոնիկ տատանակ]]ներ: Յուրաքանչյուր ֆոտոն իր էլեկտրամագնիսական մոդում համապատասխանում է E=hν միավոր էներգիայի:]] [[1910]] թ. [[Պետեր Դեբայ]]ը ստացավ [[Պլանկի բանաձև]]ը` ելնելով համեմատաբար պարզ մի ենթադությունից<ref name="Debye1910"> {{Cite journal |last=Debye P. |year=1910 |title=Der Wahrscheinlichkeitsbegriff in der Theorie der Strahlung |url=https://archive.org/details/sim_annalen-der-physik_1910_33_16/page/1427 |journal=Annalen der Physik |volume=33 |pages=1427-1434 |doi=10.1002/andp.19103381617}}</ref>։ Բացարձակ սև խոռոչում գտնվող էլեկտրամագնիսական դաշտը նա վերլուծեց ըստ [[Ֆուրիեի շարք|Ֆուրիեի մոդերի]] և ենթադրեց, որ յուրաքանչյուր [[մոդ]]ի էներգիան ամբողջ թվով բազմապատիկ է <math>~h\nu,</math> որտեղ <math>~\nu</math>-ն տվյալ մոդին համապատասխանող հաճախությունն է։ Ստացված մոդերի երկրաչափական գումարը իրենից ներկայացնում է Պլանկի ճառագայթման բանաձևը։ Սակայն, օգտագործելով այս մոտեցումը, հնարավոր չէ ճիշտ բանաձև ստանալ [[ջերմային ճառագայթում|ջերմային ճառագայթման]] էներգիայի [[ֆլուկտուացիա]]ների համար։ 1909 թ. Այնշտայնին հաջողվեց լուծել այս խնդիրը<ref name="Einstein1909">{{Cite journal |last=[[Ալբերտ Այնշտայն|Einstein А.]] |year=1909 |title=Über die Entwicklung unserer Anschauungen über das Wesen und die Konstitution der Strahlung (trans. The Development of Our Views on the Composition and Essence of Radiation) |journal=Physikalische Zeitschrift |volume=10 |pages=817-825}}. An [[s:The Development of Our Views on the Composition and Essence of Radiation|English translation]] is available from Wikisource.</ref>։ [[1925]] թ. [[Մաքս Բոռն]]ը, [[Վերներ Հայզենբերգ]]ը և [[Պասկուալ Յորդան]]ը Դեբաևի մոտեցումը այլ կերպ մեկնաբանեցին<ref name="Born1925"> {{Cite journal |last=Born M. |author2=Heisenberg, W.; Jordan, P. |year=1925 |title=Quantenmechanik II |journal=Zeitschrift für Physik |volume=35 |pages=557-615 |doi=10.1007/BF01379806}}</ref>։ Կիրառելով դասական պատկերացումները, կարելի է ցույց տալ, որ էլեկտրամագնիսական դաշտի [[Ֆուրիեի շարք]]ը էլեկտրամագնիսական հարթ ալիքների լրիվ հավաքածու է, որոնցից յուրաքանչյուրը համապատասխանում է իր [[ալիքային վեկտոր]]ին և [[Ալիքների բևեռացում|բևեռացման]] վիճակին և համարժեք չէ չփոխազդող հարմոնիկ տատանակների համախմբությանը։ Քվանտային մեխանիկայի տեսակետից նման տատանակների էներգիական մակարդակները որոշվում են <math>~E = nh\nu,</math> առնչությամբ, որտեղ <math>~\nu</math>-ն տատանակի հաճախությունն է։ Սկզբունքորեն նոր քայլ էր այն, որ <math>~E = nh\nu</math> էներգիայով մոդը այստեղ դիտարկվում է որպես <math>~n</math> ֆոտոնների վիճակ։ Այդ մոտեցումը թույլ տվեց ստանալ ճիշտ բանաձև բացարձակ սև մարմնի ճառագայթման էներգիայի ֆլուկտուացիաների համար։ [[Պատկեր:vertex correction.svg|մինի|ձախից|Դաշտի քվանտային տեսությունում պատահարի կատարվելու հավանականությունը հաշվարկվում է որպես այդ պատահարի իրականացման բոլոր հնարավոր եղանակների հավանականությունների լայնույթների գումարի մոդուլի քառակուսի, ինչպես վերը պատկերված Ֆեյնմանի դիագրամում:]] [[Պոլ Դիրակ]]ը ավելի հեռուն գնաց։ Փոխազդեցությունը լիցքի և էլեկտրամագնիսական դաշտի միջև նա դիտարկեց որպես ոչ մեծ գրգռում, որը ֆոտոնային վիճակներում անցումներ է հարուցում` փոփոխելով ֆոտոնների թիվը մոդերում և անփոփոխ թողնելով համակարգի լրիվ էներգիան և իմպուլսը։ Ելնելով դրանից, Դիրակը կարողացավ ստանալ <math>~A_{ij}</math> և <math>~B_{ij}</math> Այնշտայնի գործակիցները և ցույց տվեց, որ Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրությունը ֆոտոնների համար էլեկտրամագնիսական դաշտի ճշգրիտ քվանտացման բնական հետևանքն է (Բոզեն դատում էր հակառակ ուղղությամբ. նա ստացավ Պլանկի ճառագայթման օրենքը բացարձակ սև մարմնի համար՝ ելնելով Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրական բաշխումից)։ Այդ ժամանակ դեռ հայտնի չէր, որ բոլոր բոզոնները, ներառյալ ֆոտոնները, ենթակա են Բոզե-Այնշտայնի բաշխմանը։ [[Խոտորումների տեսություն]]ը երկրորդ կարգի մոտավորությամբ դիտարկելիս Դիրակը ներմուծեց [[Վիրտուալ մասնիկներ|վիրտուալ ֆոտոնի]] հասկացությունը որպես էլեկտրամագնիսական դաշտի կարճատև միջանկյալ վիճակ։ [[Կուլոնի օրենք|Էլեկտրաստատիկ]] և [[մագնիսականություն|մագնիսական]] փոխազդեցությունները տեղի են ունենում այդ վիրտուալ ֆոտոններով փոխանակության արդյունքում։ [[Դաշտի քվանտային տեսություն|Դաշտի քվանտային այդպիսի տեսությունում]] դիտարկվող պատահարների [[հավանականության լայնույթ]]ը հաշվարկվում է բոլոր հնարավոր, այդ թվում՝ ոչ ֆիզիկական միջանկյալ ճանապարհները գումարելու միջոցով. այսպես, պարտադիր չէ, որ վիրտուալ ֆոտոնը բավարարի <math>~E=pc</math> [[դիսպերսիոն առնչություն|դիսպերսիոն առնչությանը]], որը տեղի ունի ֆիզիկական, զանգված չունեցող մասնիկների համար, և կարող է ունենալ լրացուցիչ բևեռացման վիճակ (իրական ֆոտոնն ունի երկու բևեռացում, սակայն վիրտուալ ֆոտոնը կարող է ունենալ երեք կամ չորս, կախված օգտագործվող [[վեկտորական պոտենցիալի չափում]]ից)։ Չնայած վիրտուալ մասնիկները, մասնավորապես վիրտուալ ֆոտոնները չեն կարող անմիջականորեն դիտարկվել<ref>Статья А. В. Ефремова, Физический энциклопедический словарь, М.: Советская энциклопедия, 1984</ref>, դրանք չափելի ներդրում են ունենում դիտարկվող քվանտային պատահարների հավանականության մեջ։ Ավելին, խոտորումների տեսության երկրորդ և ավելի բարձր կարգի հաշվարկները երբեմն որոշ [[ֆիզիկական մեծություն]]ների համար տալիս են [[անսահմանություն|անվերջ մեծ]] արժեքներ։ Այդ ոչ ֆիզիկական անսահմանությունները վերացնելու նպատակով դաշտի քվանտային տեսության մեջ մշակված է [[վերանորմավորում|վերանորմավորման եղանակը]]<ref>Статья В. И. Григорьева, Физический энциклопедический словарь, М.: Советская энциклопедия, 1984</ref>։ Գումարի մեջ կարող են ներդրում ունենալ այլ վիրտուալ մասնիկներ։ Օրինակ, երկու ֆոտոն անուղղակիորեն կարող են փոխազդել վիրտուալ [[էլեկտրոն]]-[[պոզիտրոն]]ային զույգի միջոցով<ref>Photon-photon-scattering section 7-3-1, renormalization chapter 8-2 in {{Cite book |last=Itzykson |first=C. |url=https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000itzy |title=Quantum Field Theory |last2=Zuber |first2=J.-B. |publisher=McGraw-Hill |year=1980 |isbn=0-07-032071-3}} {{en icon}}</ref>։ [[Միջազգային գծային կոլայդեր]]ի աշխատանքի հիմքում դրվելու է այս մեխանիզմը<ref> {{Cite journal |last=Weiglein |first=G. |year=2008 |title=Electroweak Physics at the ILC |journal=Journal of Physics: Conference Series |volume=110 |pages=042033 |doi=10.1088/1742-6596/110/4/042033}} {{en icon}}</ref>։ Մաթեմատիկորեն երկրորդային քվանտացման եղանակն այն է, որ մեծ թվով [[նույնական մասնիկներ]]ից բաղկացած քվանտային համակարգը նկարագրվում է ալիքային ֆունկցիաների օգնությամբ, որոնցում [[լրացման թվեր]]ը հանդես են գալիս որպես անկախ փոփոխականներ։ [[Երկրորդային քվանտացում]]ն իրականացվում է՝ տրված վիճակում մասնիկների թիվը (լրացման թիվ) մեկով մեծացնող կամ փոքրացնող օպերատոր մտցնելու ճանապարհով։ Այս օպերատորները երբեմն կոչվում են ծնման և ոչնչացման օպերատորներ։ Լրացման և ոչնչացման օպերատորների մաթեմատիկական հատկությունները տրվում են [[փոխատեղման առնչություններ]]ով, որոնց տեսքը որոշվում է մասնիկների սպինով։ Նման նկարագրության դեպքում ալիքային ֆունկցիան նույնպես դառնում է օպերատոր։ Ժամանակակից ֆիզիկական նշանակումներում էլեկտրամագնիսական դաշտի քվանտային վիճակը գրվում է որպես [[Ֆոկի վիճակ]], որը յուրաքանչյուր էլեկտրամագնիսական մոդի վիճակների [[Թենզորական հաշիվ|թենզորական արտադրյալ]]ն է. : <math>|n_{k_0}\rangle\otimes|n_{k_1}\rangle\otimes\dots\otimes|n_{k_n}\rangle\dots,</math> որտեղ <math>~|n_{k_i}\rangle</math>-ը <math>~k_i.</math> մոդում գտնվող <math>~n_{k_i},</math> թվով ֆոտոններով վիճակն է։ Նոր ֆոտոնի ստեղծումը (օրինակ՝ ատոմային անցման հետևանքով) գրվում է որպես. : <math>|n_{k_i}\rangle \rightarrow |n_{k_i}+1\rangle</math>: == Տես նաև == * [[Ֆիզիկայի չլուծված խնդիրների ցանկ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{ՀՍՀ|հատոր=12|էջ=488}} [[Կատեգորիա:Քվանտային մեխանիկա]] ev5bspgjq0dya4yj1jzk4merjaeweoq 10 1342821 10940573 2026-10-12T11:16:09Z 23artashes 2675 Նոր էջ «<noinclude> :</noinclude> <!-- Մի՛ ավելացրեք երկարաժամկետ հակամարտություններ և երկար ժամանակ շարունակվող իրադարձությունները: --> <!-- Որևէ ընթացիկ իրադարձության պատկեր --> <small>'''Շարունակվող իրադարձություններ'''՝ [[Իսրայելա-ամերիկյան հարվածներ Իրանին (2026)]] {{*}} Իրանի բողոքի ցու...»: 10940573 wikitext text/x-wiki <noinclude> :</noinclude> <!-- Մի՛ ավելացրեք երկարաժամկետ հակամարտություններ և երկար ժամանակ շարունակվող իրադարձությունները: --> <!-- Որևէ ընթացիկ իրադարձության պատկեր --> <small>'''Շարունակվող իրադարձություններ'''՝ [[Իսրայելա-ամերիկյան հարվածներ Իրանին (2026)]] {{*}} [[Իրանի բողոքի ցույցեր (2025-2026)|Իրանի բողոքի ցույցեր]] {{*}} [[Ռուսաստանի ներխուժում Ուկրաինա]] </small> [[Պատկեր:A6-FMP @ DXB, 2022-03-25.jpg||150px|աջից|link=FlyDubai 1073 չվերթ]] [[Պատկեր:Equal Earth projection SW.jpg|150px|աջից|link=Հավասար Երկրի պրոյեկցիա]] * [[սեպտեմբերի 30]]-ին [[Սաուդյան Արաբիա]]յի օդային տարածքով անցնող '''Flydubai Flight 1073 ինքնաթիռի''' <small>''(լուսանկարում)''</small> անձնակազմը և ուղևորները կանխել են [[FlyDubai 1073 չվերթ|''ինքնաթիռը առևանգելու կամ կործանելու փորձը'']]: * Հայաստանի վարչապետ [[Նիկոլ Փաշինյան]]ն արժանացել է գերմանական ''[[Հեսսեյան խաղաղության մրցանակ|խաղաղության մրցանակին]]''։ * [[սեպտեմբերի 4]]-ին [[Միավորված ազգերի կազմակերպության գլխավոր ասամբլեա|Միավորված ազգերի կազմակերպության գլխավոր ասամբլեա]]ն ընդունել է «Քարտեզը շտկելու» բանաձև, որը հավանություն է տվել '''[[Հավասար Երկրի պրոյեկցիա]]յով''' քարտեզի <small>''(լուսանկարում)''</small> կիրառմանը։ Կողմ են քվեարկել 164 երկիր, դեմ՝ միայն [[ԱՄՆ]]-ը։ * [[օգոստոսի 30]]-ին՝ արձակվել է ''[[Նենսի Գրեյս Ռոման (աստղադիտակ)|«Նենսի Գրեյս Ռոման»]]'' տիեզերական աստղադիտակը, [[տիեզերք]]ը լայնածավալ ուսումնասիրելու և դրա կառուցվածքի ու զարգացման վերաբերյալ կարևոր հարցերի պատասխաններ գտնելու նպատակով։ * [[օգոստոսի 25]]-ին [[Նեպալ|Նեպալի]] և [[Տիբեթի ինքնավար շրջան]]ում Թրիշուլի գետի երկայնքով տեղի են ունեցել ''[[Նեպալի ջրհեղեղներ (2026)|ջրհեղեղներ ու ցեխային սողանքներ]]'' <small>''(տեսանյութում)''</small>: Նեպալում զոհվել է առնվազն 389 մարդ, 910 մարդ, այդ թվում՝ ավելի քան 200 զբոսաշրջիկ, անհետ կորած են համարվում, չինացի պաշտոնյաները հայտնել են Տիբեթում երեք մահվան և 558 անհետ կորածի մասին։ <small>[[:Կատեգորիա:2026 մահեր|Վերջերս մահացածներ]]՝ [[Եվա Մարի Սեյնթ]] {{*}} [[Անատոլի Կաշպիրովսկի]] {{*}} [[Մարինա Վլադի]] {{*}} [[Վահագն Գրիգորյան (արձակագիր)|Վահագն Գրիգորյան]] {{*}} [[Ռիչարդ Կիրակոսյան]] <!-- {{*}} --></small> <div align="right" style="font-size:xx-small;">[[Վիքիպեդիա:Նորություններ/Հաջորդ թողարկման պատրաստում|Հաջորդ թողարկում]]&nbsp;|&nbsp;[[Վիքիպեդիա:Նորություններ/Պահոց|Պահոց]]&nbsp;|&nbsp;[[Վիքիպեդիա:Նորություններ|Խմբագրել]]</div><noinclude>[[Կատեգորիա:Նորություններ 2026 թ.|42]] fssfz189vvnsjswn0o0qcjz37hp01ze 10940581 10940573 2026-10-12T11:25:43Z 23artashes 2675 10940581 wikitext text/x-wiki <noinclude> :</noinclude> <!-- Մի՛ ավելացրեք երկարաժամկետ հակամարտություններ և երկար ժամանակ շարունակվող իրադարձությունները: --> <!-- Որևէ ընթացիկ իրադարձության պատկեր --> <small>'''Շարունակվող իրադարձություններ'''՝ [[Իսրայելա-ամերիկյան հարվածներ Իրանին (2026)]] {{*}} [[Իրանի բողոքի ցույցեր (2025-2026)|Իրանի բողոքի ցույցեր]] {{*}} [[Ռուսաստանի ներխուժում Ուկրաինա]] </small> [[Պատկեր:Navi Pillay. 2026 Nobel Peace Prize laureate (cropped).jpg|150px|աջից|link=Նավի Պիլայ]] [[Պատկեր:A6-FMP @ DXB, 2022-03-25.jpg||150px|աջից|link=FlyDubai 1073 չվերթ]] * հնդկական [[Թամիլներ|թամիլ]] ծագմամբ [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|հարավաֆրիկացի]] փաստաբան '''[[Նավի Պիլայ]]ը''' <small>''(լուսանկարում)''</small> արժանացել է 2026 թվականի [[խաղաղության Նոբելյան մրցանակ]]ին։ * [[սեպտեմբերի 30]]-ին [[Սաուդյան Արաբիա]]յի օդային տարածքով անցնող '''Flydubai Flight 1073 ինքնաթիռի''' <small>''(լուսանկարում)''</small> անձնակազմը և ուղևորները կանխել են [[FlyDubai 1073 չվերթ|''ինքնաթիռը առևանգելու կամ կործանելու փորձը'']]: * Հայաստանի վարչապետ [[Նիկոլ Փաշինյան]]ն արժանացել է գերմանական ''[[Հեսսեյան խաղաղության մրցանակ|խաղաղության մրցանակին]]''։ * [[սեպտեմբերի 4]]-ին [[Միավորված ազգերի կազմակերպության գլխավոր ասամբլեա|Միավորված ազգերի կազմակերպության գլխավոր ասամբլեա]]ն ընդունել է «Քարտեզը շտկելու» բանաձև, որը հավանություն է տվել ''[[Հավասար Երկրի պրոյեկցիա]]յով'' քարտեզի կիրառմանը։ Կողմ են քվեարկել 164 երկիր, դեմ՝ միայն [[ԱՄՆ]]-ը։ * [[օգոստոսի 30]]-ին՝ արձակվել է ''[[Նենսի Գրեյս Ռոման (աստղադիտակ)|«Նենսի Գրեյս Ռոման»]]'' տիեզերական աստղադիտակը, [[տիեզերք]]ը լայնածավալ ուսումնասիրելու և դրա կառուցվածքի ու զարգացման վերաբերյալ կարևոր հարցերի պատասխաններ գտնելու նպատակով։ * [[օգոստոսի 25]]-ին [[Նեպալ|Նեպալի]] և [[Տիբեթի ինքնավար շրջան]]ում Թրիշուլի գետի երկայնքով տեղի են ունեցել ''[[Նեպալի ջրհեղեղներ (2026)|ջրհեղեղներ ու ցեխային սողանքներ]]'' <small>''(տեսանյութում)''</small>: Նեպալում զոհվել է առնվազն 389 մարդ, 910 մարդ, այդ թվում՝ ավելի քան 200 զբոսաշրջիկ, անհետ կորած են համարվում, չինացի պաշտոնյաները հայտնել են Տիբեթում երեք մահվան և 558 անհետ կորածի մասին։ <small>[[:Կատեգորիա:2026 մահեր|Վերջերս մահացածներ]]՝ [[Եվա Մարի Սեյնթ]] {{*}} [[Անատոլի Կաշպիրովսկի]] {{*}} [[Մարինա Վլադի]] {{*}} [[Վահագն Գրիգորյան (արձակագիր)|Վահագն Գրիգորյան]] {{*}} [[Ռիչարդ Կիրակոսյան]] <!-- {{*}} --></small> <div align="right" style="font-size:xx-small;">[[Վիքիպեդիա:Նորություններ/Հաջորդ թողարկման պատրաստում|Հաջորդ թողարկում]]&nbsp;|&nbsp;[[Վիքիպեդիա:Նորություններ/Պահոց|Պահոց]]&nbsp;|&nbsp;[[Վիքիպեդիա:Նորություններ|Խմբագրել]]</div><noinclude>[[Կատեգորիա:Նորություններ 2026 թ.|42]] 1e5ed42dqhyvbk4yhn8nw8snjpdocxk